KANT ETİGİNDEN HAREKETLE İSLAM'DA "AHLAKLILIGIN EN YÜKSEK ilkesinin BULUNMASI"

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "KANT ETİGİNDEN HAREKETLE İSLAM'DA "AHLAKLILIGIN EN YÜKSEK ilkesinin BULUNMASI""

Transkript

1 KANT ETİGİNDEN HAREKETLE İSLAM'DA "AHLAKLILIGIN EN YÜKSEK ilkesinin BULUNMASI" Prof. Dr. Cafer Sadk YARAN ÖZET Daha önceki bir çalşmamzda İslam Ahlakna, Aristotelesci Erdem Etiği açsndan bakmş ve onun en temel erdemlerini arayp, bunlann dört temel toplumsal erdem olarak, "adalet, muavenet, iffet, merhamet" olabileceklerini, dinilmanevi erdemler olarak da, "ihlas, ihsan, mehafetullah, -muhabbetullah" olabileceğini savunmuştuk. O çalşmann bir devam olarak, bu çalşmada da İslam Ahlakna Kant etiği ve ilkeleri açsndan baktk ve onun en genel ilkelerini bulmay denedik. Bize göre İslam ahlaknn uç formel, dört tane de içerikli temel ilkesinden bahsetmek mümkündür. içerikli olanlar, srasyla; "hak ilkesi", "iyilik ilkesi", "sevgi ilkesi" ve "ölçillillilk ilkesi" denilebilecek ilkelerdir. Allaltar Ketim eler: Kant, Ahlaki ilke, islam allak. ABSTRACT Universal Principles in Kantian Ethics and 'Finding of the Highest Principle of Morality' in Islam In an earlier work of us, we looked at Islamic ethics from the perspective of Aristoteliean and contemporary Ethics of Virtue, and argued that four cardinal virtues of Islamic social ethics are justice, benevolence, modesty, and mercy; and that four cardinal religious virtues of it are sincerity, ilsan, God's respect, God's love. In this work, we looked at the Islamic ethics from the point of view of Kanian deontological ethics, and looked for its most general principles. W e found out that the most general four principles of Islamic ethics are principles of right, goodness, love, and moderateness. Keywords: Ka m, Etlical principle, İslamic et/ i es and Morality

2 52 Cafer Sadk YARAN -. - l 1 Giriş Etik ve epistemoloji ya da daha basit ve belki daha doğru bir ifadeyle ahlakllk veya erdem ile bilgi arasndan ne tür bir ilişki olduğuna dair felsefi açdan düşüniiirnek istense, belki akla her şeyden önce Sokrates'in "erdem bilgidir" dediğine ilişkin özdeyiş gelir. Fakat bu özdeyişin doğru olup olmadğ tartşmaya açddğnda, felsefe ve felsefe tarihi ile yeni karşlaşan ve henüz Aristoteles ve İslam ahlak filozoflannn, alşkanlğa, irade eğitimine ve karakter gelişimine vurgusundan haberdar olmayan öğrencilerin bile kolayca itiraz seslerinin yükseldiği görülür. Erdemin bilgiye indirgenemeyeceği, bilginin erdemliliği sağlamak ve sürdürmek için yeterli olamayacağ, sigarann sağlğa zarann bilmenin doktorlann sigara içmesini engellemeye yetmediği gibi erdemler ve erdemsizliklerin bilgisine. sahip olmann da insanlan ahlakl yapmaya yetmeyeceği gibi sağduyuya day!ih ve gerçekten makul itirazlar doğal olarak öne sürülür. Ne var ki, bu itirazlarm hakllğ, Sokrates'in hakszlğn göstermez. Olsa olsa, Sokrates'in erdemlilikte bilgi faktörünün rolünü biraz abarttğ söylenebilir ama tamamen yanlmş olduğunu kimse söyleyemez. Erdemde bilginin rolünün ne kadar, bilgi ve farkndalk olmakszn kazanlan alşkanlk ve toplumsal yaptrmlarn ve bunlarn da ötesinde dini ve uhrevi müeyyidelerin rolünün ne kadar olduğu meselesi tartşmaya açktr. Aristoteles ekolündeki büyük filozoflarn başka faktörlere dikkat çekmeleri bir yana, bilgi lehindeliğin içinde bulunduğumuz son dönemlerin yahut çağn ruhuna pek u ymadğnn farknda olmamza rağmen 1, bize göre, Sokrates'in önermesinde büyük bir hakikat pay vardr. Erdemlilikte bilgi, elbette her şey değildir, ama hiçbir şey de değildir; aksine, bir hayli etkin bir faktördür. Çünkü alşkanlk eğitimini verecek olanlar yahut çocuğu ahlakl yetiştirecek olan cemaat veya toplum da öncelikle öğreteceği ve salk vereceği erdemierin neler olup neler olmadğn bilmek durumundadr. Aynca bilgiye dayanmakszn toplumsal cemaat içinde yetişmişlikle kazanlan ahlakllk, sağlamlk ve sürdürülebilirlik açsndan.da daha büyük bir risk altnda olacaktr. Bu tür ahlakllğ, Kelam dilinden ödünç alnan bir tabirle 'taklidi ahlak' diye nitelendirebiliriz. Böyle bir Bkz. Zygmunt Bauman, Postmodem Etik, çev. Alev Türker, İstanbul: Aynnt Yaynlar, Maclntyre, Alasdair, Erdem Peşinde, çev. Muttalip Özcan, İstanbul: Aynnt Yaynlar, 2001, s Ahmet Cevizci, Etiğe Giriş, İstanbul: Paradigma, 2002, s. 218 vd. lstabul Onil'ersitesi ila/ iyat Fakiiiresi Dergisi Say: 20, Yl: ,

3 KANT ET}G}NDE EVRENSEL ilkeler ahlakta, sağlam bir bilgisel temel olmadğ gibi, kişinin ahlaki davranşlannda bir özgürlük, özgünlük ve yaratclk da pek fazla olmayacaktr. Oysa bilgi temeli sağlam olan ahlak, ahlaki ilkeler ve normlarn kolayca sorgulanmasna imkan tanyacak ve dolaysyla, ayn Kelami terminolojiyi ahlaka uyarlamay sürdürecek olursak, 'tahkiki ahlak' olacaktr. Bize göre, genel olarak tahkiki imann taklidi imandan üstün sayldğ gibi, 'tahk.iki ahlak' da 'taklidi ahlak'tan daha üstün saylmaldr. Bundan başka, ahiakn bilgi temelinin sağlamlğ ve açk-seçikliğinin asl önemi, belki de gündelik yaşarnn sradan akş içindeki olağan olaylar karşsnda değil, bir karar vermek ve iki taraftan birini seçmekten kaçnamadğmz ama her iki seçeneği destekleyen güçlü deliller olduğu için seçim yapmann hiç de kolay olmadğ ahlaki ikilemlerle karşlaştğmz durumlarda ortaya çkar. Ahlaki ikilemlerimizi neye göre çözecek, hangi kriteriere göre karar verecek ve hangi ilkelere göre verdiğimiz kararlan kendi vicdamrruzda değerlendirecek ve başkalan önünde savunabileceğiz? Önemli iki lenler ve bunlar karşsnda seçimler söz konusu olduğunda, kişisel tercihlerimiz ve toplum içindeki yaygnlğa dayal yüzeysel açklamalar tatmin edici olmayacaktr. Dolaysyla, bilhassa zorlu ve fakat hayati önem taşyan ikilemler karşsnda kaldğmzda, ahlakllğrruzn temellerini, temel ilke, erdem, kriter ve gerekçelerini çok iyi bilmemizde büyük yarar vardr. Bu, bilgiyi abartmak ve mutlaklaştrmak değil; günümüzün modas yahut trendinin aksine, klasik ve değişmez önemini vurgulamaktr. Genel olarak olduğu gibi ahlakllkta da şu soru ve z rnni cevab her zaman geçerlidir: "Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" (Zümer/39: 9) Bu durumda, ahiakn en temel erdemleri ve/veya en genel ilkeleri sadece işin uzmanlan değil, mümkün olduğunca herkes tarafndan bilinmelidir. Bunun için de bunlar uzmanlannca tespit edilmiş olmal, en temel ve en genel olanlar hatrda kalacak sayy geçmeyecek şekilde belirlenmeli, ikincil derecede olanlar bunlarn altnda yer almal, ayrca bunlarn kendi arasnda da, öncelik sonralğa ve öneme dayal bir iç hiyerarşik düzen belirlenmeli, böylece kendi aralarnda çatşma olduğunda önceliğin hangisinde olduğu bilinmeli, ksa formüllere benzeyecek bu erdemler ve ilkeler de mümkün mertebe her insana belletilmeye çalşlmald r. Bu şekilde sadeleştiriimiş erdemler veya ilkeler, Kant'n, biraz aşağda göreceğimiz, çok yerinde metaforik bir ifadesiyle herkesin elindeki bir İstanbul Universilesi flaliyal Fakiiliesi Dergisi Say: 20, Yl: 2009

4 J. 54 Cafer Sadk YARAN "pusula"ya benzeyecektir. Bu pusula ile insanlar yönlerini ve yollarn daha kolay ve daha doğru bir biçimde bulup takip edebileceklerdir. Ahlakllkta sadeleştiriimiş temel bilgilerin hatrda olmasnn hem pedagojik hem de problem çözme açsndan önemine olan kuvvetli bir inançla, daha önceki bir çalşmamzda, Platon ve Aristoteles'ten klasik dönem İslam ahlakçlarna ve günümüzde Macintyre ve öteki savunucularna kadar gelen erdem etiğin i dikkate alarak ve dolaysyla erdem kavramn merkeze alarak!asa ve deneme mahiyetinde bir çalşma yapmştk. Bu çalşmada, temel erdemler açsndan normatif İslam ahlak kuramianna baktğmzda, dini yahut geleneksel denilen ahlakn, İslami ama sade ve sistematik olmadğn (fazilet ve reziletler bir tasnif ve düzen içinde olmadğ gibi bunlar arasnda bir önem ve öncelik suas da belli değildir); tasavvufi ahlakn, sistematik ama sade ve kapsayc olmadğn (örn. Melametiliğin 45, Nakşiliğin ll, vb. sistematik erdemleri vardr ama bunlar sade, sosyal ve tüm Müslümanlar kapsayacak nitelikte de değildir); felsefi ahiakn ise, sade ve sistematik ama esas itibanyla İslam kaynakl olmadğn (çünkü 4 temel Eflatun'cu erdemi esas alr) öne sürmüş; ve bu durumda, özellikle pedagojik kayglar başta olmak üzere, birçok nedenden ötürü, İslam'n kendi ana/temel erdemlerinin belirlenmesine çalşmştk. Bu, ya Kur'an'da en sk kullanlma istatistiğine göre yaplabilirdi ya da belli bir ayet dikkate alnarak ve genel yap gözetilerek. Sk kullanlma istatistiğinin öne çkardğ. 4 erdem şunlard: Sabr, Doğruluk/dürüstlük, Affedicilik, Yardmseverlik. Biz bundan ziyade ikinci yolu tercih edip, Nahl suresi 90. ayeti ("Allah şüphesiz adaleti, iyilik yapmay, yaknlara bakmay emreder; hayaszlğ, fenal ğ ve haddi aşmay yasak eder.") esas almay önermiş, bundan hareketle dört erdem belirlemiş ve bunlar hatrda kolay kalc ve her dilden Müslümann anlayacağ Arapça kökenli kelimelerle ifade etmeyi önermiştik. Bu dört temel erdem olarak şunlar ortaya çkmşt: l. Adalet, 2. Muavenet (İh:san), 3. İffet, 4. Merhamet. 2 Sadeliği bozulmayacak olsa bunlann bireysel ve toplumsal yönleri daha belirgin çiftler halinde söylennesi de mümkün ve belki daha kuşatc olurdu: doğruluk ve adalet, çalşkanlk ve muavenet, ölçülüh.ik ve iffet, sevgi ve merhamet. İstanbul Üniversitesi İ/al iyat Fakültesi Dergisi Say: 20, Yl: 2009

5 KANT ETiGlNDE EVRENSEL ilkeler O çalşmada sadece 4 toplumsal denilen erdem türü belirlemekle kalmamş, Batllarn teolojik dediği (ve Hristiyanlk için, 'iman, umut, sevgi' olarak belirlediği) dinilmanevi erdemierin de İslam'da en temel gözüken 4 tanesinin şunlar olabileceğini öne sürmüştük:. İhlas, 2. İhsan, 3. Mehafetullah, 4. Muhabbetullah. 3 Bilindiği üzere, Bat ahlak felsefesi genellikle üç büyük ve karşt kurarn saylan Erdem Etiği, Ödev Etiği ve Faydac E~ik olarak tasnif edilir. İslam ahlak felsefesi, Platon ve Aristoteles'ten gelen Erdem Etiğinin etkilerini yanstr. 4 Ama aslnda bu cümledeki 'İslam ahlak felsefesi" ifadesinin tarihsel olarak ikiye ayrlmas ve belki "klasik (dönem) İslam ahlak felsefesi" ve "modern (dönem) İslam ahlak felsefesi" denmesi daha uygun olur. Bu knlmay sağlayan da, Kant'tr. ilerde göreceğimiz üzere, Kant-sonras veya post-kantian Müslüman ahlakçlarn artk erdem kavrarnndan ziyade vazife, ödev, ilke, yasa, emir, yükümlülük vb. Kant'ç kavramlar ve konular daha fazla öne çkardklar görülmektedir. Erdem ah lak ile ödev ahlak yaklaşmlar arasnda birçok fark vardr. Ancak bizi bu yazda ilgilendiren sadece erdem ve ilke arasndaki farkllğa ksaca değindikten sonra, Kant'ç ilke ahlakn irdeleyerek, daha önce erdem merkezli olarak yaptğmz ve yukarda özetiediğimize benzer biçimde, bu kez de İslam ahlaknn evrensel yahut en genel bir veya birkaç ilkesini belirlemeye çalşmakta:. 'Erdem ve ilke arasnda ne fark var ki?' denebilir. Daha doğrusu, Bat'da değil ama Türkiye'de böyle denebilir. Bat'da da tam tersine belki 'Erdem ve ilke arasnda ne ilişki var ki?' denebilir. Çünkü görebildiğimiz kadaryla, asimda belki ayr bir çalşmay gerektirdiği için burada çok ayrntya gir(e)meyeceğimiz erdem ve ilke meselesi, Bat'da da bizde de normalde olmas gerektiğinden biraz farkl alglanyor ve farkl yanstlyor gibi gözükmektedir. Bizde erdem ve ilke neredeyse ayn anlamda kullanlyor. İslam ahlak ile ilgili genel içerikli kitaplar içinde esas itibariyle klasik erdemleri işliyorlar; ama bu çalşmalanna ilke 3 Cafer Sadk Yaran, islam'da Allakm Şart Kaç?: Dört Temel islami Erdem, istanbul: Elif Yaynl ar, ~ Bkz. Macid Fahri, islam Alfak Teorileri, çev. Muammer İskenderoğlu, Atilla Arkan, İstanbul: Litera Yaynclk, s Mustafa Çağnc, Islam Diişii11cesinde Al/ak, istanbul: Birleşik Yaynclk, 2000, s , vd. lrrab11l Oni ersiresi llaliyar Fakiiiresi Dergisi Say: 20, Yl: 2009

6 Örn. bkz. Celil Kiraz, Kur'an'da Alfak İlkeleri, Bursa: Emin Yaynlan, Bkz. Aristoteles, Nikomaklos'a Etik, çev. Saffet Babür, Ankara: Ayraç Yaynevi, 1998, s Bkz. Kant, Immanuel Alfak Metafiziğinin Temellendirilmesi, çev. Ionna Kuçuradi, Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 2002, s. 9, 53. -l! 56 Cafer Sadk YARAN sahip olduğu kavramn kullanan isimler veriyorlar. Oysa erdemler, insanlarn ahlaken övülen nitelikler iken; ilkeler, temel davranş kurauann belirten önermelerdir. İlke, belki biraz ilk kavram ile de bağlantl görülebilir; o, bir kurallar dizininin ilk başta gelen bir veya birkaç ana öğesi, en genel kapsaml özüdür. Klasik mantk tabiriyle, ilke cins gibi, kurallar tür gibidir. Onlarca belirsiz unsurun hepsine birden ilke dendiğinde kavrarnn anlam terimsel snnndan çkanlrnş ve gündelik kullanrnn serbestliği ve anlam genişliği içinde dile getirilmiş olur. Türk ahlak literatüründe durum biraz böyle gibi gözükmektedir. 5 Bat'da ise bir taraftan erdem ve ilke birbirinden kopuk şeyler olarak görulüp hangisinin önemli olduğu tartşlrken, diğer taraftan da erdem ahlakçs saylan Aristoteles'de ilkenin, ilke merkezli sistem kuran Kant'n ahlak kuramnda da erde~n hiç yeri yokmuş gibi keskin bir aynma gidildiği görülü;. Oysa, bize göre, durum sadece yüzeysel bakldğnda ve öne çkarlan vurgular dikkate alndğnda böyledir; yoksa gerçekte, erdem merkezli ko;:uşan Aristoteles bu erdemleri, öyle bir ad vermese de, 'aşrlğa düşmernek ve hep orta yolda olmak' ilkesine göre tespit etmekte ve temellendirmektedir. 6 Benzer şekilde, Kant da, ilkeleri tespit edip vurguladğ kitabnn başnda da sonlannda da iyi isteme/istenç yahut iyi niyetlilik erdemini vurgulamaktadr. 7 Doğru olan da bu büyük filozoflann yaptğdr; yani erdem ve ilke vurgu olarak, öncelik ve önem olarak ayrlabiise de, birbirinden tamamen kapamaz ve biri olmadan diğeri gerçek varlk ve işlevini.sürdüremez unsurlardr. Onlar, birbirini dşlayan ve tek başna var olabilen cevherler değildir; ama doğal olarak, daha önce de belirttiğimiz farklar vardr ve bunlardan dolay bazlar önceliği erdeme verirken, Kant gibi bazlan da ilkeye verir. Biz de bu yazda, Kant' izleyerek ilke üzerinde durmaya çalşacağz. Çünkü bize göre, erdem daha önemli ise de, ilke daha önceliklidir. Başka bir deyişle, ilke olmadan, erdem oluşturmak zordur; erdem haline dönüşmeyen ilkenin de fazla bir işlevi ve anlam yoktur. Dolaysyla, erdem kadar ilke de önemlidir. Biz de şimdi, Kant'tan yola çkarak, İslam ahlak nn ilkelerini, yahut birkaç en genel kuralm, en evrensel istanbul Üniversitesi ila/ iyat Fakültesi Dergi.1 i Say: 20, Yl: 2009 l _L

7 KANT ETlGlNDE EVRENSELlLKELER... buyruğunu, daha teknik anlamda söylemek gerekirse, kategorik imperatiflerini bulmaya çalşacağz Kant'm Ahlak Metafiziğinde İlkelerin Önemi ve Kesin Buyruklar Kant, Ahlak Metafiziğinin Yemellendirilmesi adl ldtabnn önsözünde, elinizdeld temellendirme, "a h 1 a k 1 l ğ n e n y ü k s e k i l k e s i nin aranp bulunmasndan ve saptanmasndan öte bir şey değildir" der. 9 (Bizim başlğrnzdald trnak içi ifade de buradan gelmektedir.) O, tüm ldtab boyunca bu ilkeyi arar ve bir tanesi en önemlisi veya yükseği _olmakla birlikte üç ilke bulur. Kendi ilke arayşmza geçmeden önce bunlarn irdelenmesinde ve Kant, çok kolay anlaşlr bir düşünür olmadğ için, biraz adm adm gitmekte yarar vardr. İyi isteme: Kant ahlaknn başlangç noktas, bilinçli bir ahiald seçim yaparken sarfettiğimiz toplam çabaya işaret eden bir nitelik olarak iyi niyetlilik, iyi iradelilik ya da çevirmenlerin tercih ettiği ifadeyle iyi isteme veya iyi i stençtir. 10 Kant' a göre, ahlaki açdan en önemli ve en değerli şey, iyi istemed ir; hatta "Dünyada, dünyann dşnda bile, i y i b i r i s t e m e d e n başka kaytsz şartsz iyi saylabilecek hiçbir şey düşünülemez." Ayrca bu "İyi isteme, etldlerinden ve başardklarndan değil, konan herhangi bir amaca ulaşnağa uygunluğundan da değil, isteme olarak, yani kendi başna iyidir." 11 Aklrnzn var olmasnn sebebi de baz insanlarn zannettiği gibi bize mutluluğun youarn göstermek değil, "k e n d i b a ş n a i y i bir isterneyi ortaya çkarmak olma l "dr. 12 Doğal sağduyumuzda zaten bulunduğunu öne sürdüğü iyi isteme kavramn geliştirebilmek için Kant, iyi isteme kavramn da içeren ö d e v İslam ahlak bağlamnda kaegorik, kesin yahut koşulsuz abirini kullandğmz zaman, bunu orijinal anlamna oldukça yakn ama yine de Kant kadar mutlak anlamda değil, zorunlu istisnaiara izin verebilen anlarnda kullanacağz; keza, buyruk tabirini de yine Kant kadar bağlayc yasa şeklinden ziyade güçlü tavsiye anlamn da içerecek şekilde kullanacağz. 9 Kant. Alfak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s Bizim yararlandğmz çevirilerde "iyi isteme" tabiri kullanlyor. Ancak, istemeyi, "istenç diye çevirenler de var. Örn. bkz. Immanuel Kant, Pratik Usm Eleştirisi, çev. İsmet Zeki Eyubuğlu, İstanbul: Say Yaynlar, 1989, s. 42. Kant, Alfak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s Kant, Altak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s. 11. istanbul Oniversitesi i/al iyat Fakiiilesi Dergisi Say: 20, Yl:

8 1 _.::! 58 Cafer Sadk YARAN kavram üzerinde durulmas gerektiğini savunur. Bilindiği üzere ödev kavram, bu ahlak sisteminin belkemiğini oluşturmaktadr. Ödev: Kant'a göre, ahlaken değerli saylmas gereken eylemler, her şeyden önce, öde vd e n d olay yaplmş olan eylemlerdir. Burada öde v e u y g u n olmak bile yeterli değildir, ö d e v d e n d o 1 a y olmak önemlidir. Bir eylem hiçbir eğilim duymadan veya hiçbir bask altnda hissedilmeden, yalnz ve yalnz ödevden dolay yaplrsa ancak o zaman halis ahlaksal bir değer taşr. 13 "Eylemlerin bütün ahlaksal değeri için esas olan, ahlak yasasnn dolaysz olarak isterneyi belirlemesidir. istemenin belirlenmesi, ahlak yasasna uygun olmakla birlikte, ne türden olursa olsun yalnzca bir duygu -ahlak yasas istemenin yeterli bir belirleome nedeni olabilsin diye, varsaylmas zorunlu olan bir duygu- araclğyla oluyorsa, yani yasa uğruna olmuyorsa, o zaman eylem gerçi yasallk içerecek, ama ahlakllk içermeyecektir." 14 İkinci olarak, "ödevden dolay yaplan bir eylem, ahlaksal değerini, onunla ulaşlacak a m a ç t a b u 1 m a z, o n u y a p m a ğ a k a r a r v e r d i r t e n m a k s i m d e bulur; dolaysyla bu değer, eylemin nesnesinin gerçekleşmesine değil, arzulama yetisinin bütün nesneleri ne olursa olsun, eylemi oluşturan i s t e m e n i n yalnzca i 1 k e s i n e bağldr.'' 15 Zaten ahlak yasas da, "önceden varsaylamayacak ve varsaylmamas gereken bir olumlu önyargdan dolay değil, ödevden dolay ona boyun eğilmesini ister." 6 Üçüncü olarak sra, bunca vurgulanan ödevin tanmlanmasna gelmiştir: "öde v, ya s aya s ay g d a n d o 1 a y y a p 1 a n ey 1 e m i n z o r u n l u 1 u ğ u d u r.'' 17 Ahlak yasas kesin olarak buytiran bir buyruktur, çünkü yasa koşulsuzdur. İsternenin yasayla ilgisi, yükümlülük ad altnda bağmllktr; bu da yalnzca akl ve onun nesnel yasas tarafndan da olsa, bir eyleme zorlanmay belirtir. İşte yasaya göre olan bu eyleme ödev denir. 18 Sonuç olarak, "ödevden dolay olan bir eylem, Kan, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s Krş. Immanuel Kant, Pratik Aklm Eleştirisi, çev. lonna Kuçuradi. Ülker Gökberk, FUsun Akatl, Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu. 1999, s Kant, Pratik Akim Eleştirisi, s Kan, Alfak Metafiziğinin Temeliendi rilmesi, s Kan, Pr.atik Akim Eleştirisi, s Kan, Al/ak Metafiziğinin Temeliendi rilmesi, s. 15. Kan, Pratik Akim Eleştirisi, s. 37, 89. lsaubu/ Üuil'ersiesi İlaliyar Fakiilte.~i Dergisi Say: 20, Yl: 2009

9 KANT ETICiN DE EVRENSEL ilkeler eğilimin etkilemesini, onunla birlikte de istemenin her türlü nesnesini tamamen uzak tutmal; böylece, nesnel olarak y a s a dan, öznel olarak da bu pratik yasaya s a f s a y g dan, yani bütün eğilimlerime zarar verse bile böyle bir yasaya uymak maksiminden" çkmş olmaldr. 19 Anahtar kavramlarn başnda gelen ödevi anladktan sonra, şimdi de, çok skça kullanlan, maksim, yasa, ilke ve buyruk kavramlarnn Kant terminolojisindeki anlarrum açklğa kavuşturmakta yarar vardr. Maksim ve İlke: M a k s i m, istemenin öznel ilkesidir ya da öznenin kendisine göre eylemde bulunduğu ilkedir; yasa ise, her akl sahibi varlk için geçerli olan ve ona göre eylemde bulunmas gereken ilkedir, yani buyruktur. 20. Başka bir ifadeyle, "Pratik ilkeler. altna birçok kuraln girdiği genel bir isteme belirlemesini taşyan önermelerdir. Taşdklan koşul, özne tarafndan yalnz kendi istemesi için geçerli görüldüğünde, özneldirler ya da maksimlerdir; bu koşul, nesnel, yani her akl sahibi varlğn istemesi için geçerli olarak tanndğnda ise, nesneldirler ya da pratik yasalard r. " 11 Kişi her zaman maksimine göre davranmaldr. Zira, örneğin, maksirne bağllktan dolay sözünün eri olmak, korkulan sonuçlardan dolay sözünün eri olmaktan çok farkl bir şeydir. Maksimim de, "ay n z a ma n d a ge n e 1 b i r y as a o l ma s n i st ey e b i I e c eğim ş e k il d e" olmaldr.:n Kendime her zaman adeta şunu sormalym: "maksimim (benim ve başkalar için) genel bir yasa olacak olsa, memnun olur muydum?" Böyle bir soru karşsnda çok geçmeden farkna vanrm ki, belki baz durumlarda yalan söylemeyi isteyebilirim, "ama yalan söyleme konusunda genel bir yasa hiç isteyemem.'m Kant'a göre, "maksimlerin hangi biçiminin onlar genel yasa olarak konmaya uygun kldğn, hangisinin klmadğn en sradan anlama yetisi bile kendisine hiç öğretilmeden ayrt edebilir." Onun bu konudaki örneğine göre, diyelim ki, "servetimi her emin yola başvurarak artrmay maksim edindim." Elimde de bir miktar emanet para var, sahibi ölmüş ve bu parayla ilgili hiçbir yazl belge de 19 Kant, Al/ak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s. I 6. zo Kant, Al/ak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s Kant. Pratik Akim Eleştirisi, s Kanl. Al/ak \1etafiziğinin Tenellendirilnesi. s Kant, Alfak Metafiziğinin Temeliendi rilmesi, s. 18. istanbul Ollil'ersitesi ilaliyat Fakiiiresi Dergi.~i Say : 20, Yl: 2009 F-5 1 i L

10 i. 1 i 60 CaferSadk YARAN brakmamş. Bu paraya el koymak maksimime uygun bir durumdur. Ancak bu maksime göre hareket etmeden önce, bu maksirnin genel bir yasa olarak da geçerli olup olmadğna bakrnalym. "Bunun için maksimimi önümdeki duruma uygular ve onun, bir yasa biçimini alp alamayacağn, dolaysyla da maksimimle ayn zamanda şöyle bir yasay: 'verildiğini hiç kimsenin kantlayamayacağ bir emaneti herkes yadsyabilir' yasasn koyup koyamayacağm sorarm. Sorar sormaz farkna varnn ki, böyle bir ilke bir yasa olarak kendi kendini yok ederdi, çünkü emanet brakma diye bir şeyin ortadan kalkmasna neden olurdu." 24 Bunu anlaynca bu eylemin ödeve veya daha anlaşlr ifadeyle ahlaka uygun olmadğna karar verir ve ondan vazgeçerim. Böylece, ilkem bana ahlaken doğru olan ve olmayan davranş göstermiş olur.. Pusula olarak İlke: İşte ilkenin varlğ ve bilinmesinin önemi de.kendisini burada göstermektedir. Kant'a göre, bir istemenin ve eylemin ahlaksal olarak iyi olmas için ne yapmak gerektiğini merak eden bir kişinin çok keskin ve derinlere ulaşan bir bakşnn olmas gerekmez. Dünyann gidişat konusunda deneyimsiz ve olup bitenleri kavramaktan aciz sradan bir insan bile kendi kendisine yukardaki soruyu sorarak, yani "kendi maksimimin genel bir yasa olmasn isteyebilir miyim?" sorusunu sorarak, ve bunu isteyemeyeceği yerde bu maksimi ve ona dayanan davranş gerçekleştirmeyerek, bunu isteyebileceği yerde de pratik yasaya saf saygdan kaynaklanan ödev bilincinden dolay onu gerçekleştirerek ahla}<l olmay başarabilir. Kant, her zaman göz önünde bulundurulmas ve yarglamalarda ölçüt olarak kullamlmas gereken bu ilkeyi bir pusulaya benzetir. Sradan insan aklnn, "bu pusula elinde, karşlaştğ bütün durumlarda neyin iyi, neyin kötü, ödeve uygun ya da ödeve aykr olduğunu nasl ayrmasn bildiğini; dolaysyla dürüst ve iyi, hatta bilge ve erdemli olmak için ne yapmak gerektiğini bilmek için hiçbir bilime ve felsefeye gereksinim olmadğn" 25 savunur. flkenin Önemi: İ1kenin ahlakllk açsndan önemi çok büyüktür. Kant'a göre, "ahlaksal değer sözkonusu olduğunda, sorun olan, gördüğümüz eylemler F t t! 24 Kant, Pratik Aklm Eleştirisi, s Kant, Alfak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s istanbul Üniversitesi İla/ iyat Fakültesi Dergisi Say: 20, Yl: 2009

11 KANT ETİGİNDE EVRENSEL ilkeler değil, eylemlerin görmediğimiz o iç ilkeleridir." 26 Erdem etiği gibi baz ahlak geleneklerinde örnek kişilerin, onlardan oluşan cemaatin ve bu örnekleri modelleyerek oluşturulacak ahlakllğn Kant açsndan fazla bir güvenilirliği ve değeri yoktur. Ona göre, "ahlak.llğ örneklerle gösterneyi istemek, ahlakllğa yaplabilecek en büyük kötülüktür. Çünkü bana sunulan her örnek, ilkin kendisi as l örnek, yani model olmaya layk olup olmadğ konusunda, ahlakllk ilkesine göre değerlendirilmelidir." 27 ilke bilinmediğinde, kimin ahlaken örnek alnmaya layk olup olmadğ da bilinemei. ilke bilinmediğinde, örnek alnan kişi, insan olmas hasebiyle doğal olarak ahlaken hatal bir davranş sergilediğinde, örnek alan kişinin onu örnek alnmay hala sürdürmesi ve böylece hataya düşmesi mümkündür. Böyle durumlara düşmernek için ilkenin bilinmesi ve ilkeye uyulmas riski fazla olniayan bir yoldur. İlke ve Buyruk: Kant'n tanmyla, "isteme için zorlayc olduğu ölçüde nesnel bir ilkenin tasarmna emir (akln emri), bu emrin formülüne de b u y r u k denir." 28 Buyruklar nesnel olarak geçerlidirler ve öznel ilkeler olan maksimlerden büsbütün farkldrlar. 29 Buyruklar, k o ş u I 1 u (hipotetik) buyruklar ve k e s i n (koşulsuz) buyruklar (kategorik imperativ) olarak ikiye ayrlr. Koşullu buyruklar, insann ulaşmak istediği başka bir şeye araç olarak bir eylemin zorunluluğunu ortaya koyarlar. Kesin buyruk ise, bir eylemi kendisi için, başka herhangi bir amaçla ilgi kurmadan, zorunlu olarak sunan buyruktur. 30 Mesela mutluluk amacn geliştirmeye arac olacak eylemiere yönelik buyruklar koşullu buyruklardr; eylem mutlak olarak değil, mutluluk amacnn arac olarak buyrulmuştur. Kesin buyruklar ise, eylemin içeriğiy le ya da ondan çkacak sonuçla ilgili değil, onu ortaya çkaran ilkeyle ve iyi niyetle ilgilidir. Kesin buyruklar, öğütlerden farldr ve zorunlu yasalar niteliğindedir Kesin Buyruk: Kant'a göre kesin buyruk aslnda bir tanedir ve o da şudur: "a n c a k, a y n z a m a n d a g e n e 1 b i r y a s a o I m a s n 26 Kant, Alfak Metafiziğinin Temelledirilmesi, s Kant, Alfak Metafiziğini Temelledirilmesi, s Kant, Alfak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s Kant, Pratik Akl m Eleştirisi, s Kant, Altak Metafiziğini Temellendirilnesi, s Kant, Pratik Akim Eleştirisi, s Kant, Al/ak Metafiziğiilin Temelledirilmesi, s Istanbul O niversitesi fiatiyat Fakiiites i Dergisi Say: 20, Yl:

12 62 Cafer Sadk YARAN i st ey e b i e c e ği n ma k s i m e gör e ey I e m d e b u u n." 32 Ayn yerde, "genel ödev buyruğu" da dediği bu buyruğu o şöyle de dile getirmektedir: "e y 1 e m i n i n m a k s i m i s a n k i s e n i n i s t e m e n le genel bir doğa yasas olacakmş gibi eylemde b u 1 u n." Bunun Pratik Aklm Eleştirisi'ndeki ifadesi de şudur: "Öyle eyle ki, senin istemenin maksimi, hep ay'n zamanda genel bir yasamann ilkesi olarak da geçerli olabilsin." 33 Kant, bu ilkeyi kendimize karş ve başkalarna karş ahlaki ödevlerimizi yapmaya yönlendirmekte başarl olduğunu göstermek amacyla baz örneklere uygular. Örneğin, yaşadğ hayattan usanan biri, intihar etmenin kendine karş ödevine ters düşüp düşmediğini sorar. Bu durumda düşünüp karar vermesi gereken şey,. eylemlerinin maksiminin genel bir doğa yasas olup olamayacağdr. Önce onu bu eyl~me sevkedecek maksiminin ne olduğunu bulmal, netleştirmelidir. Maksimi (muhtemelen) şuna benzer bir şeydir: "daha uzun sürdüğünde yaşam, hoş şeyler vaat etmekten çok felaketler getireceğe benziyorsa, ben sevgisinden dolay onu ksaltnay ilke ediniyorum." Bu maksimini tespit ettikten sçmra düşünmesi gereken, ben sevgisin'den çkan bu maksirnin veya öznel "ilkenin genel bir doğa yasas olup olamayacağ "na karar vermektir. Bu açdan düşünüldüğünde ise görülür ki, "yaşamn kendisini yok etmenin yasa olduğu bir doğa, kendi kendisiyle çelişir ve doğa olarak varolamaz; dolaysyla o maksirnin genel bir doğa yasas olabilmesi olanakszdr, sonuç olarak da en üstün ödev ilkesiyle tamamen çatşyor." 34 Bu durumda, intihar düşünen kişi, maksiminin genel bir yasa olamayacağn görür. Genel bir doğa yasas olamayacak maksimlere göre eylemde bulunmamaya da başlangçta karar vermiş olduğundan, bununla çelişen, çatşan bir eylemde bulunmamak için, intihardan vazgeçer. Başkalanna karş ödevlerimizle ilgili bir örnek de şudur: Belli bir zaman sonra ödeyeceğine söz vermezse kendisine borç verilmeyeceğini bilen bir kişi, ödeyemeyeceğini bile bile böyle bir söz vermeli vermemeli diye düşünürken 32 Kant, Alfak Metafiziğinin Temeliendi rilmesi. s Kant; Prarik Akim Eleştirisi, s. 35. :. Kant, Alfak Metafiziğinin Temelfendi rilmesi, s lstallbul Ollil'lmiesi ltaliya Fakültesi Dergisi Say: 20, Yl: 2009

13 KANT ETİGINDE EVRENSEL ilkeler şöyle bir yol izler. Önce eyleminin maksimini düşünür; bu, "paraya ihtiyacm olduğunu düşündüğüm zaman, borç alnn ve hiç ödeyemeyeceğimi bildiğim halde, onu ödeyeceğime söz veririm." Bundan sonra da kendisine şu soruyu sornaldr: Benim bu maksimim genel bir yasa olabilir miydi, olsayd nasl olurdu? Bu soruya cevap olarak şunu görür: "bu maksim hiçbir zaman genel bir yasa olarak geçerli olamaz ve kendi kendisiyle uyuşamaz, kendiyle zorunlu olarak çelişir." Çünkü zor durumdaki herkes yalan yere söz verir ve bu genel bir yasa olursa, kimse kimsenin söz verdiğine inanmazd. Bu noktaya kadar düşünen kişi, başlangçta aklna gelen eylemin yanlşlğn anlar ve ondan vazgeçer. 35 Kant benzer şekilde, yeteneklerini geliştirmek ve çalşmak istemeyip ömrünü zevk-sefa ile geçirmek isteyen biri örneği ile 'kimseden bir şey istemem ama kimseye yardm da etmem' diye düşünen bir başka kişiyi de örnekler olarak verir. O, bu kişilerin, yukardaki kesin buyruğa uygun tarzda dünürlerse, maksimlerini genel bir yasa haline dönüştürmelerinin kendileriyle "çelişmeye düşme" olduğunu göreceklerini ve dolaysyla bu tür yanlş lan yapamayacaklarn savunur. 36 Öyle anlaşlyor ki., bir eylemi yapp yapmamakta tereddütte kaldğmzda, yukardaki ilkeyi veya kesin buyruğu kabul etmemiz ve sonra da buna göre üç adrnl bir düşünme süreciyle eylernin doğru olup olmadğna karar vermemiz gerekiyor:. Maksimini belirle, 2. Maksirninin, kendinle çelişkiye düşmeden, genelleştirilip genelleştirilemeyeceğini 'düşünüp karar ver, 3. Genelleştirilebiliyorsa onu yap, genelleştirilemiyorsa yapma. İşte bu, yani, eylemimizin bir maksiminin genel bir yasa olmasn isteyebilmemiz hususu, ahlaksal yarglamamzn en genel veya en temel ilkesidir. Zira yukarda alntlanan cümlenin başnda görüldüğü üzere, Alfak Kant. Alfak Metafiziğinin Temelle11dirilmesi, s. 39. Kant, Alfak Metajiziğini11 Temellendirilmesi, s. 40. lslanbul Universilesi 1/a/iyal Fakii/ esi Dergisi Say : 20, Yl: 2009

14 64 Cafer Sadk YARAN Metafiziğinin Temelfendirilmesi adl eserinde (en) "genel" dediği bu ilkeye Kant, Pratik Akln Eleştirisi adl eserinde (en) "temel" der. Kant'n, Ahlak Metafiziğinin Temeliendirilmesi adl kitabnn önsözünde, elinizdeki temellendirme, "a h I a k I I ğ n e n y ü k s e k i I k e s i nin aranp bulunmasndan ve saptanmasndan öte bir şey değildir" dediğini bu yaznn başnda belirtmiştik. İşte orada sözü edilip aranlan ilke, bu ilkedir; aranp bulunmuş, yukandaki şekilde saptanmştr. Yani hep aklda tutulup bir "pusula" gibi kullanlmas gereken ilke budur. Bununla birlikte, Kant'n bu genel veya temel formülden türettiği iki ilke daha vardr. 2. Kesin Buyruk: Kant'n ikinci ilkesine göre, "insan ve genel olarak her akl sahibi varlk, şu veya bu isteme için rastgele kullanlacak srf bir araç olarak değil, kendisi. amaç.olarak vardr; ve gerek kendine gerekse başka akl sahibi varlklara yönelen bütün eylemlerinde hep ayn zamanda amaç olarak görwmelidir." 37 Bu ikinci ilkenin temeli, "ak I sa h i b i d o ğ a, k e n d i s i a m a ç o I a r a k v a r d r" önermesi, bu ilkeye dayal pratik buyruk şud ur: "H er d efa s n da i n s an ğ a, k e n d i k i ş i n d e o I d u ğu kadar başka herkesin kişisinde de, srf a r aç ola r a k d e ğ i I, a y n z a m a n d a a m a ç o a r a k d a v r a n a c a k b i ç i m d e e y I e m d e b u I u n. " 38 Kant, birinci ilkenin geçerliliğini yahut ahlaken işlerliğini göstermek için verdiği örnekleri bu ilkenin geçefliliğini göstermek için de kullanr. Örneğin, bu ilke dikkate alndğinda, i?tihar etmenin ahlaken yanlş olduğunun, intihar düşünen kişi tarafndan görüleceği ve ilkeye bağl kalndğnda intihar edilemeyeceğini belirtir. Zira, ona göre, kendisini öldürmeyi düşünen kişi, her bir insan ve bunlar arasnda da kendisini bir amaç olarak görürse, ve bununla çelişecek yahut bağdaşmayacak bir eylemde bulunmay da aklen ve ahlaken yanlş sayarsa, bu eylemin bu görüşüyle bağdaşp bağdaşmayacağn kendisine sorabilir. Bu düşünme sonucunda görür ki, skntl bir durumdan kurtulmak için kendisini yok etmek, skntsz bir durumu ömrü huyunca korumak için kendisini araç olarak kullandğ anlarnma gelir. Oysa insann amaç olduğu ve Kant, Alfak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s. 45. Kant, Altak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s. 46. /stanbul Oiversitesi İlaliyat Fakiiilesi Dergisi Say: 20, Yl: 2009

15 KANT ETİGİNDE EVRENSEL ilkeler bir araç olarak kullanlamayacağ benimsenmişti. Böyle düşünen kişi, sonuçta, kendi kendisini sakadayacak veya öldürecek şekilde davranamayacağn anlar Kesin Buyruk: Kant'n üçüncü ilkesi ise, her akl sahibi varlğn istemesinin, genel yasa koyucu bir isteme olarak görülmesidir. Bu ilkeye göre, istemenin genel yasa koymasyla bağdaşmayan bütün maksinler reddedilir. İsterne "kendisi yasay koyan olarak" görülmeli; ya da her alal sahibi varlğn istemesi "genel yasa koyucu isteme olarak" düşünülmelidir. Özlü bir biçimde belirtildiğinde bu ilke "her insann istemesinin bütün maksimleriyle genel yasa koyucu olan bir isteme olmas ilkesi"dir. Onun başka bir ifadesine göre de, "akl sahibi varlk, kendini hep istemenin özgürlüğüyle olanakl bir amaçlar krallğnda -ister üye, ister baş olsun- yasa koyucu olarak görmelidir." 40 Bu ilkenin bir kesin buyruk olarak ifadesi de şu şekilde dile getirilir: "ayn zamanda yasa olarak genel olmasn isteyebileceğin maksime göre hep eylemde bulun", yahut benzer bir ifadeyle, "kendilerini ayn zamanda genel yasalar olarak nesne edinebilecek maksimlere göre eylemde bulun. " 41 Kant burada örnekler üzerinde tekrar dunnayp, daha önceki kesin buyruklarta ilgili örneklerin bu buyruk için de ayn şekilde kullanlabileceğini söyler. Bu ilkede görülmesi gereken bir husus gözden kaçrlmamaldr. Bir kişi kendi yasasn kendisi koyacaktr ama bu kendi kişisel çkarlarna göre koyulan bir yasa olmayacaktr. Aksine, bireysel değil, genel bir yasa olabilme özelliği dikkate alnarak konulmuş bir yasa olacaktr. Bu buyruğun, birinci buyruğa oldukça yakn bir anlam taşdğ söylenebilirse de buradaki vurgunun, maksirnin evrenselleştirilebilirliğinden ziyade, öznenin yasa koyuculuğu üzerinde olduğu görülür. İşte Kant'n her insann kolayca yararlanabileceğini savunduğu ana pusulas ve ondan çkardğ diğer iki pusula bunlardr. Bu noktada akla gelebilecek sorulardan biri, insann bu ilkelere uymasn gerekli klan motivasyonun ne olduğudur. Kant'n kendisi de bunun farkndadr ve bunu açkça ortaya koyar: "eylemin öznel ilkeleri, yani maksimler hep öyle alnmal ki, nesnel olarak da, yani genel ilkeler olarak geçerli olabilsin, Kant, Al/ak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s Kant, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s. 49, 51. ~ Kant. Al/ak Metafiziğinin Temellendirilmesi, s. 55. Istanbul Vniversitesi İlahiyar Fakiiliesi Dergisi Say: 20, Yl: :.

16 66 Cafer Sadk YARAN dolaysyla kendimize genel yasalar koymanuza yarayabilsin. Ama neden ben, hem de genel olarak akl sahibi bir varlk olarak ben, dolaysyla aklla donatlnuş bütün varlklar da ona bağl olalm?"" 2 Onun bu soruyu sorarken ifadelerinde görülen netlik cevabnda ayn oranda gözükmüyor. Bu sorunun en bilinen cevab akl sahibi varlğt salt ödeve veya yasaya saygsndan dolay kendini ona bağl kalmaya mecbur hissedeceğidir. Nitekim ona göre, "eyleme ahlaksal bir değer verebilen şey, ne korku, ne de eğilimdir; yalnzca yasaya sayg güdüsüdür. " 43 Kant'n bu rasyonel bağ, en azndan teorik ve felsefi açdan yeterli görmek istediği anlaşlyor. Bununla birlikte o, çok açkça olmasa da, Tanr ve ölümsüzlük postulatlarna ve ölümsüzlükte karşlaşlmas umulan bir mutluluk ödülünde dolay olmasa da, mutluluğa layk olmaya çalşmann doğal olarak getireceği mutluluk sonucunun ödev ve ilkelere bağllkta rolüne işaret etmektedir. Tanr ve ölümsüzlük koyutlar, teorik dogmalar deyilerse de, "pratik bakmdan zorunlu kabullerdir." 44 Yine de en yüksek iyinin gerçekleştirilmesi için çaba harcamakla Tant ve ölümsüzlük arasnda Kant'n kurmay denediği bağ, çok net olmadğ çeşitli yorum ve eleştirilere de açk olmuştur. Bazlar Kant'n tutumunun ahiakn otonornluğuna ters düştüğünü öne sürerken, bazlan da kurulan bu ilişkinin çok yetersiz olduğunu söylemişlerdir. Mehmet S. Aydn'n Kant'n bu konudaki görüşlerinden çkardğ sonuca göre, "İnsan, Tanrnn varlğna inanmadan da ahlaki ödevin ne olduğunu bilir. Fakat bu ödevi kararllk içinde yerine ~etirebilrnesi, ahlaki ümitsizliğe düşmemesi, her tür fedakarlğr ve tehlikeyi göze alarak ahlak yolunda yürüyebilmesi için en yüksek iyinin gerçekleşebileceğine, bunun için de Tanr'nn varlğna ve ruhun ölümsüzlüğüne inanmas ahlaken gereklidir." 45 Bununla birlikte, Tanr'nn varlğnn, ahlak kanununun genel geçerliği için değil, en yüksek iyinin gerçekleşmesi için şart koşulduğu unutulmamaldr. Dolaysyla, Tanr ve ölümsüzlük postülatlarnn varlğna ve ilkelerin uygulanmasna sağladğ Kant, Alfak Metafc..iğ.init Temeliendi rilmesi, s. 67. Kant, Al/ak Metaf.iğiin Temeliendi rilmesi. s. 58. Kant, Pratik Akim Eleştirisi, s Mehmet S. Aydn, Ka111 ve Çağdaş lngilic. Felsefesinde Tanr -Ailak Ilişkisi, Ankara: TOrkiye Diyanet Vakf Yaynlan, 1991,49. lsta11bul 011iversite.ri fiatiyat Fakiiiresi Dergisi Say: 20, Yl: 2009

17 KANT ETİ(jİNDE EVRENSELİLKELER desteğe rağmen, "Kant'n ahlak felsefesinin merkezinde Tanr değil, pratik akln kumanda ettiği insan bulunmaktadr. " Ka nt İlke lerinin Modern İslam Ahlakna Yansma lar Daha önce de belirttiğimiz gibi, Kant sonras İs l am ahlakçlarnn birçoğunda, yer yer onu eleştirmekle birlikte, Kant etkisi açkça görülür. Bizi burada ilgilendiren bu eleştiriler ve etkilenmelerin tamamn irdelemek değildir. Biz son ksmda İslam ahlaknn en genel ilkelerini belirlemeye çalşacağmz için, bu yönde bir çalşmay daha önce yapmş olabilecek baz Müslüman ahlakçlarn ilkelerle ilgili görüşlerini tespit etmek amacyla onlardan bazlannn. bu bağlamdaki düşüncelerini bir araya getirmeye ve varsa ortak tespitlerini belirlemeye çalşacağz. Kant etkisini yanstan modem İslam ahlakçlanndan biri Ahmet Harndi Akseki'dir. Akseki: Akseki'nin kendi ifadeleriyle, "ahlaki meslekler içinde en mükemmel ve ulvi olan meslek, en salim ve isabetli ahlaki nazariye, esasn, 'Vazife'de, diğer bir deyimle; 'Vicdanİ Sorumluluk'da bulan ve vazife esasn yalnz akl üzerine kuran aklclarn mesleğidir. Bunu en mükemmel tefsir eden kişi ve bu mesleğin en büyük temsilcisi Kant'tr." 47 Bu ve benzeri övgülere rağmen, Akseki, "bu mesleğin de noksan olduğunu görmemek mümkün değildir" der ve bunlar maddeler halinde sralar. Bu itirazlar özetle aşağdaki gibidir: 1. Vazifenin kaynağ olarak akl göstermek yeterli değildir. Kant, vazifenin gerçek kaynağn bulamamştr. 2. Ahlak yalnzca kanun kavram üzerine kurmak doğru değildir. Sevgi, şefkat, merhamet gibi hiçbir his ve duyguya yer vermeyip, yalnzca kanuna, emre itaate dayal bir ahlakta, bir lezzet de bir fazilet de yoktur. Kald ki, hisler ve temayüllerden bu kadar bağmsz bir eylem de aslnda bulunamaz Recep Klç, Allakm Dini Temeli, Ankara: Türkiye Diyanet Vakf Yaym l ar, 1992, 51. Ahmet Harndi Akseki, Alfak İ/mi ve hlam Allak: Alfak Dersleri, Sadeleştiren: Ali Arslan Aydn, Ankara: Nur Yaynlar, 1979, s. 55. istanbul Oniversitesi ila/ iyat Fakiiiresi Dergisi Say : 20, Yl:

18 68 CaferSadk YARAN 3. Kanuna itaatimiz, Kant'n öngördüğü gibi isteksiz bir baş eğme değil, aksine sonuçta meydana gelecek kynet ve kemalin de dikkate alndğ, akla uygun bir kabulleniş olmaldr. 4. Kant'n kesin emir dediği şey hakikatte şartl bir emirdir. Çünkü herkes öyle davrandğnda bu davranşn yanlşlğn görmemizi sağlayan şey, yalan söylemekten sosyal hayatn zarar görmesi örneğinde olduğu gibi, "belki içtimai menfaattir; hatta ferdi menfaattir." 5. Ödev ahlak, fillerimizi dikkate almakta, niyetlecimizi veya kalbimizdeki iyi yahut kötü fikirleri dikkate almamaktadr. 6. Vazifeyi vazife olduğu için yapmak ahiakn en yüksek mertebesidir; fakat bu mertebeyi çoğu insand_an beklemek doğru değildir. İnsanlan kanuna uymaya sevkedecek faktör, önce, yakn veya uzak menfaatleridir. Emre emir olduğu için uymak mertebesine ancak bu aşamadan sonra ulaşabilirler. 48 Bu eleştirilerle birlikte A.kseki, Kant ahlak ile İslam ahlak arasnda birçok açdan karşlaştrmalar yapyorsa ve kitabnn tamam Kant'ç bir dil ile İslam ahlaknn sunumunu içeriyorsa da, biz bunlara daha fazla değinmeyip, sadece as l aradğmz konu olan kategocik imperatif açsndan meseleye yaklaşmn dikkate alacağz. f.kseki bunu belirgin bir alt başlk altnda ele alyor: "Dini Nassl.ardan Çkarlan Ahlak Kanunu ile Kant'n Meşhur Kaidesi Arasnda Bir Mukayese". Akseki'nin burada esas olarak Kant'm birinci kategocik imperatifni ("Öyle hareket et ki, iradenin tabi olduğu fiiller (genel) kaaide, yani itaat ettiğin kanun, bir genel kanun prensibi suretinde olsun") dikkate aldğ ve İslam'da onun benzeri veya daha iyisinin olup olmadğn ve varsa bunun ne olduğunu araştrdğ anlaşlmaktadr. Akseki öncelikle bizim de bu yazda aramay sürdürdüğümüz hususu gerçekten gayet net bir biçimde ortaya koyar. Yani, "ahlaki vazifemizin tariflerine ve ksmlarna dair dinimizde mevcut emir ve yasaklarn cüz'iyatm bir tarafa brakarak", ve "şer'i nasslardan" 48 Akseki, Alfak İ/mi ve İslam Allak, s Kant'n ahlak felsefesine yönelik başka eleştiriler için bkz. Alexis Bertrand, Alfak Felsefesi, çev. Salih Zeki, Sad. Hayrani Altntaş, Ankara: Akça~ Yaynlan, 2001, s Alasdair Maclntyre, Erdem Peşinde, çev. Muttalip Özcan, İstanbul : Aynnt Yaynlan, 2001, fstallbl Üniversitesi lfaliyat Fakiiliesi Dergisi Say : 20, Yl: 2009 _j

19 KANT ETlGlNDE EVRENSEL ILKELER yola çkarak ve onlar içinde kalarak, "asl 'Külli Kanunu' bulmak İstersek görürtiz ki" der ve devarn eder. Ctirnlenin devamna geçmeden bir kez daha vurgulamak gerekir ki, bizim arayşma devarn etmek istediğimiz ve çok önemli bulduğumuz da tam budur: İslam ahlaknn temelindeki asl "Külli Kanunu" yahut en külli kanun ya da kanunlan bulmak. Bunu belirttikten sonra, Akseki'nin yukardaki ifadesine dönüp devarn edersek, ona göre, bu "külli genel kan.un"un ne olduğu daha açk ve anlaşlr bir şekilde Allah tarafndan Peygamberimiz araclğyla insanlğa bildirililiştir. Bu bağlamda, yani külli genel kanunun ifadesi olarak o, arka arkaya 3 hadis verir: "Birr, yani hayr ve iyilik, kalbin mutmain olduğu şeydir. Kötülük de, nefsini tahrik edip azdran şeydir. Buna aykr fetva verseler de aldrna. " "İyilik ve hayr güel ahlaktr; günah ise kalbinde yerleşip de, insanlarn bilmesini istemediğin, yani herkesten gizlediğin şeydir." "Senden sadr olduğunu halkn görmesini istemediğin şeyi yalnz iken de, kendi başna iken de yapma" Akseki'nin yorumuna göre, "biz Müslümanlar, bu hadis-i şeriflerden açk olarak anlarz ki; hrszlk haramdr, hile hararndr, emanete hiyanet haramdr; adam öldürmek hararndr. Çtinkti bunlar işleyen insan, bu fiilini insanlarn öğrenmelerini arzu etmez." Ona göre bu hadisler topluca düşünüldüğünde şöyle bir külli ve genel kanun çkmaktadr: "Halk tarafndan sana yaplmasn i stediğin şeyi sen de onlara yap, başkalan tarafndan sana yaplmasn i stemediğin şeyle halk rahatsz etme." 49 Akseki başka bir ayet veya hadise değinme ihtiyac duymaz. Örneğin, deyim yerindeyse "altn kural hadisi"ne ("Kendi nefsin için arzu ettiğin şeyi, başka insanlar için de arzu et; kendi nefsin için istemediğin şeyi başkalan için de isteme.") bile kitabmn başka yerlerinde değinmekle birlikte (s. 288, 337, 350) burada, bu bağlamda değinmez. Oysa yukardaki üç hadis topluca düşünüldüğünde şöyle bir genel kanun çkyor dediği ilke daha ziyade bu hadisten çkmakta, hatta onun çok benzer bir ifadesini oluşturmaktadr. 49 Akseki, Alfak İlmi ve İslam Allak, s İstanbul Üniversitesi llafiyat Fakiiilesi Dergisi Say: 20, Yl: 2009

20 70 Cafer Sadtk YARAN Yukanda onun verdiği üç hadis topluca düşünüldüğünde de gerçekten külli bir kanun çkard ama bu onun verdiğinden biraz farkl olurdu. Örneğin bu, iyilik ve kötülüğün herkesin kendi vicdann ve toplumsal değerlerini dikkate alarak bilebileceği bir tanm da içeren şöyle bir buyruk olurdu: Her zaman ve her yerde (ister toplum içinde ister yalnz iken) iyilik (kalbinin mutmain olduğu şeyi) yap, kötülük (nefsini azdran ve insanlarm bilmesini istemediğin şeyi) yapma! Ama her nedense Akseki buna benzer bir formülleştirmeye gitmiyor. Ona göre, öyle anlaşlyor ki, aranan "külli genel kanun" bulunmuştur; o da yukardaki hadislerden çkardğn söylediği ilkedir. Akseki'ye göre, bu hadislerdeki İslami kaideler ise Kant'n yalnz akldan çkarmş olduğu ahlak kanununa tercih edilir. Çünkü Kant'n ahlak kanunu "öyle bir şekilde - hareket et ki" emriyle başla.mas nedeniyle yalnz fllerimizle snrl olup, kalbimizdeki niyet ve maksatlarmz ihmal etmektedir. Halbuki, İslam'a göre, insann ahlaki değeri, görünen fiilierinden çok niyetleri ile ilgilidir: Ayrca, Akseki'ye göre, Kant'n meşhur kaidesi, hadislerden çkan kanunun cüzünden ibarettir, yani onlarn ifade ettiği mana genelliğine yükselemez. 50 Akseki'nin bu son iki yorumunda ne kadar hakl olduğunun tartşmaya açk olduğunu söylemeden geçmek doğru olmayabilir. Zira, Kant'n, kitabnn başnda da sonunda da iyi niyet yahut iyi isterneyi bir hayli vurguladg görmezden gelinemeyecek bir gerçektir. Genellik-snrllk konusunda, hangisinin daha genel olduğu, ayn şekilde tartşmaya açk gözüküyor. Zira, Kant, tüm insanlğ içine alacak evrensellikten bahsediyor gibi gözükürken, hadisler halktan, kişinin çevresindeki insanlardan bahsetmekle daha toplumsal ölçekte bir genellik arzediyor gibidir. Bu da bir kusur değil, belki daha gerçekçi bir tavrdr. Ama bu çalşma snrlar içinde bu tartşmann ayrntlarna girmek bizi doğrudan ilgilendirmiyor. Draz: Abdullah Draz da Akseki gibi baz yönlerini eleştirmekle birlikte İslam ahlakn Kant' dikkate alarak ve bü~ük ölçüde Kant terminolojisiyle ele alan modern dönem ahlakçlanmzdandr. Bu durum, Akseki'de olduğu gibi, kitabnn ilk ksmlarnda kendince de ifade edilmektedir. Örneğin ona göre, "en basit anlatma indirgenmiş, her çeşit formalist ve transandantalist incelikten '. r j i 1 r i f 50 Akseki, Alfak İ/mi ve İslam Allakt, s istanbul Onil'ersitesi ila/ iyat Fakiiiresi Dergisi Say : 20, Yl: 2009

21 KANT ETİGİNDE EVRENSEL ilkeler syrlmş ve ayn zamanda radikal bir pesmzm ve belli bir duygusal soğukluktan temizlenmiş bulunan Kant'n doktrini, sadece tartşmasz değildir. Fakat sanyoruz ki o, Kur'an'dan çkan doktrinle de özdeşleşmektedir." 51 Bir başka ifadesine göre, "gayet keskin bir zekann nüfuzu sayesinde Kant, ahlaki kural öteki tüm pratik kaidelerden köklü bir şekilde ayran büyük fark iyice kavramştr... Biz sadece Kant ile birlikte, ödev düşüncesine her çeşit netice mülahazas yabanc olmak üzere, bizatili ahlaki kanww, ernrini hakl çkarabilmek için itibari değere hiçbir ihtiyacnn bulunmadğn savunuyoruz." 52 Kant'a olan bu yaknlğa rağmen, yine Akseki de olduğu gibi, Draz da Kant' eleştirmekten geri durmaz. Akseki'nin, Kant'n sistemini en iyi ahlak sistemi saynakla birlikte baz açlardan noksan bulmas ve İslam ahlakn en mükemmel görmesine benzer şekilde, Draz da, Kant' en önemli ahlak flozofu saynakla birlikte, tek yönlü yahut kutupsal bir aşrlk içinde olmakla eleştirir ve Kur'an ahlaknn daha bütünsel ve birleştirici olmas gibi özellikleriyle Kant ahiakndan çok daha üstün olduğunu savunur. Draz'a göre, ahlaki düşüncenin bir takm antinomileri, çelişkileri, zt yönlere kaymaya zorlayan güçlükleri vardr. Bunlardan en önemli iki tanesi, "birlik ve çeşitlilik" ile "yetki ve hürriyet" güçlükleridir. Baz ahlak sistemleri bu kutuplardan birinci olanlar, yani birlik ve yetkiyi, bazlar da ikincileri, yani çeşitlilik ve hürriyeti seçerler. Draz'a göre, biri evrensel ödevin uzlaşmaz otoritesini temsil eden, diğeri de mantki olann değişmezliğine karş psikolojik alann orjinalitesini savunan iki aşr eğilimin tipik örneklerinden birisi Kant'tr. 53 Kant'n ödev tanm "düstur saçmalk olmakszn evrenselleştirilebilen bir eylem"dir. Buna dayal temel kanun ve koşulsuz buyruk da şudur: "iradenin düsturu ayn zamanda evrensel bir yasamann prensibi olarak kynet taşyacak şekilde hareket et." Draz'n iddia ve eleştirilerine göre, son derece mücerret olan bu kuraldan hareketle Kant, sadece evrenselleştirilebilir olup olmamasna bakarak, her pratik kavramn ahlaki mi yoksa ahlak dş m olduğunu belirleyen somut bir ödevler bilimi ortaya 51 M. Abdullah Draz, Kur'an Allak, çev. Emrullah Ytiksel, Ünver Günay, İstanbul: 2002, İz Yaynclk, s Dn12, Kur'an Allakti, s Draz, Kur'an Al/aki, s i., tabul Oiversitesi İla/ iyat Fakiiliesi Dergisi Say: 20, Yl: ~-

22 ' 72 CaferSadk YARAN koyduğunu sanmştr. Oysa bir kanun evrensel olduğu için ona ahlaki olarak hüknolunmaz. Aksine önce o doğru olduğu için genelleştirilmek zorunda olunur. Evrensel ödev kabul edilse bile onu birçok derecelere ayrt etmek ve izaf görmek gerekir. Baba, ana, eş, evlat, başkan, yurttaş vb., bütün bunlara ayn kural meşru olarak atfetmek mümkün müdür? Mutlaktan hareketle izafye erişilebilir mi? "Ahlak bir matematik ve hatta matematikten de fazla bir şey yapmak, ne büyük paradoks! Gerçekten de, bütün geometrik terimleri bir tek prensipten ç karmak imkanszdr. Davranş bitiminde, bu hususta nasl daha iyi başar gösterilebilir?" 54 Draz'n bu son metaforik ifadesi -ki benzerini biraz ilerideki sayfalarda, tek bir ilaçla hekimlik yapmaya benzeterek de dile getirir ve karş çkar- onun ahlakta evrensel veya genel yahut temel ilke bulma çabasn ne ölçüde yanlş _ gördüğünü çok açk bir biçimde ortaya koymaktadr. Draz'n matematikle ilgili bu teşbihi, Kant ilkelilik lehine serdediimiş benzer bir ifadeyi hatra getirmektedir. Kant'a göre, "bir sorunu çözmek için neyin yaplacağn tam olarak belirleyecek ve yanlmaya meydan brakmayacak bir formülün matematikçiye ne ifade ettiğini bilen kişi, ödev konusunda ayn işi görecek bir formülü önemsiz, onsuz edilebilir bir şey saymayacaktr." 55 Biz bu konuda, ilke ve yararn vurgulamakta ve onu bir ölçüde mutlaklaştrmakta aşnlklan varsa da, ilkenin durumu ile ilgili iki metafor arasnda Kant'nkinin doğruya daha yakn olduğunu düşünüyoruz. Bütün geometri terimlerini, 'doğru iki nokta arasndaki en ksa çizgidir' benzeri baz temel ilkelerle irtibatlandrmak hiç de yanlş olmasa gerekir. Benzer husus, doğa bilimlerinde ve hukuk gibi baz sosyal bilimlerde de yok değildir. Örneğin, binlerce yasa, anayasaya dayanr; anayasann onlarca veya yüzlerce maddesi de, onun değişmez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez olduğu öngörülen ilk birkaç maddesine dayanr. Dolaysyla, benzer durumun ahlakta da olmasnda şaşlacak bir şey yoktur. Aksine, bunun belirlenmiş olmas öteki alanlara ne yarar sağlyorsa, ahlaka da öyle yarar sağlar. Draz'a göre, yaplmas gereken, tek tarafllk değil, evrensel ideal ile aktüel realitenin sentezidir. Nitekim Kur'an tam da böyle yapmakta, "zincirin iki! d i! s 4 Draz, Kur'an Allaki, s ss Kant, PratikAkim Eleştirisi, s. 8. İslanbul Üniversi/esi İlaliyal Fakiiliesi Dergisi Say: 20, Yl: 2009! j

SANAT FELSEFESİ. Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni

SANAT FELSEFESİ. Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni SANAT FELSEFESİ Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni Estetik güzel üzerine düşünme, onun ne olduğunu araştırma sanatıdır. A.G. Baumgarten SANATA FELSEFE İLE BAKMAK ESTETİK Estetik; güzelin ne olduğunu sorgulayan

Detaylı

Bölüm 1: Felsefeyle Tanışma

Bölüm 1: Felsefeyle Tanışma İÇİNDEKİLER Bölüm 1: Felsefeyle Tanışma 1. FELSEFE NEDİR?... 2 a. Felsefeyi Tanımlamanın Zorluğu... 3 i. Farklı Çağ ve Kültürlerde Felsefe... 3 ii. Farklı Filozofların Farklı Felsefe Tanımları... 5 b.

Detaylı

T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı. İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 1 İÇ İÇ KONTROL

T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı. İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 1 İÇ İÇ KONTROL T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlğ İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 1 İÇ İÇ KONTROL EYLÜL 2015 1-) İç Kontrol Nedir? Üniversite varlklarnn korunmas, kurumsal ve yasal düzenlemelere

Detaylı

Ýslâm Ahlak Teorileri (Ethical Theories in Islam)

Ýslâm Ahlak Teorileri (Ethical Theories in Islam) ve referanslar ve elbette tarihsel ve entelektüel ardalan ileri derecede önemlidir. Çünkü genelde Batýlý kavramlar, kendilerinde ne olduklarý na bakýlmaksýzýn (aslýnda akademik ve entelektüel bir soruþturmanýn

Detaylı

T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı. İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 2 İÇ RİSK YÖNETİMİ

T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı. İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 2 İÇ RİSK YÖNETİMİ T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlğ İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 2 İÇ RİSK YÖNETİMİ EYLÜL 2015 1-) Risk Yönetimi Nedir? Üniversitemizde, risk olarak tanmlanan muhtemel olumsuz olay

Detaylı

Russell ın Belirli Betimlemeler Kuramı

Russell ın Belirli Betimlemeler Kuramı Russell ın Belirli Betimlemeler Kuramı Russell ın dil felsefesi Frege nin anlam kuramına eleştirileri ile başlamaktadır. Frege nin kuramında bilindiği üzere adların hem göndergelerinden hem de duyumlarından

Detaylı

Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi 4 Aralık 2013. Dr. K. Ahmet Sevimli Yardımcı Doçent Uludağ Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi 4 Aralık 2013. Dr. K. Ahmet Sevimli Yardımcı Doçent Uludağ Üniversitesi Hukuk Fakültesi Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi 4 Aralık 2013 Dr. K. Ahmet Sevimli Yardımcı Doçent Uludağ Üniversitesi Hukuk Fakültesi K. Ahmet Sevimli Kimdir? 1972 yılında İstanbul da doğdu. 1990 yılında Bursa

Detaylı

Anlamı. Temel Bilgiler 1

Anlamı. Temel Bilgiler 1 Âmentü Haydi Bulalım Arkadaşlar aşağıda Âmentü duası ve Türkçe anlamı yazlı, ancak biraz karışmış. Siz doğru şekilde eşleştirebilir misiniz? 1 2 Allah a 2 Kadere Anlamı Ben; Allah a, meleklerine, kitaplarına,

Detaylı

17 AĞUSTOS ETKİNLİKLERİ VE YAPILAN ANKET ÇALIŞMALARININ DEĞERLENDİRİLMESİ. Abdullah İNCİR İnşaat Mühendisi abdullah_incir@yahoo.com.

17 AĞUSTOS ETKİNLİKLERİ VE YAPILAN ANKET ÇALIŞMALARININ DEĞERLENDİRİLMESİ. Abdullah İNCİR İnşaat Mühendisi abdullah_incir@yahoo.com. 169 17 AĞUSTOS ETKİNLİKLERİ VE YAPILAN ANKET ÇALIŞMALARININ DEĞERLENDİRİLMESİ Abdullah İNCİR İnşaat Mühendisi abdullah_incir@yahoo.com.tr GİRİŞ Her yl 17 Ağustos tarihinde, Marmara Depreminin yldönümü

Detaylı

MESLEK ETİĞİ KISA ÖZET KOLAYAOF

MESLEK ETİĞİ KISA ÖZET KOLAYAOF DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. ADALET MESLEK ETİĞİ KISA ÖZET KOLAYAOF

Detaylı

Simülasyon Modellemesi

Simülasyon Modellemesi Simülasyon Modellemesi Doç. Dr. Mustafa Yüzükrmz myuzukirmizi@meliksah.edu.tr Ders -2: Metod ve Veri Analizi Contents 1 Metod Analizi 1 1.1 Giri³.................................. 1 1.2 Metod Müh.'de Sistematik

Detaylı

TTI TriMetrix. Kişisel Yetenekler Versiyonu 1..2011

TTI TriMetrix. Kişisel Yetenekler Versiyonu 1..2011 TTI TriMetrix Kişisel Yetenekler Versiyonu D 1..2011 Türkiye Ana Distribütörü Barbaros Bulvari, Ertugrul Sitesi, No 133, Kat 5, Daire 11, 34349 BESİKTAS - ISTANBUL - TURKIYE +90 (212) 258 7625 / +90 (212)

Detaylı

10. hafta GÜZELLİK FELSEFESİ (ESTETİK)

10. hafta GÜZELLİK FELSEFESİ (ESTETİK) 10. hafta GÜZELLİK FELSEFESİ (ESTETİK) Estetik, "güzel in ne olduğunu soran, sorguluyan felsefe dalıdır. Sanatta ve doğa varolan tüm güzellikleri konu edinir. Hem doğa hem de sanatta. Sanat, sanatçının

Detaylı

Sosyal psikoloji bakış açısıyla İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlgili Kurallara Uyma Durumunun İncelenmesi. Prof. Dr. Selahiddin Öğülmüş

Sosyal psikoloji bakış açısıyla İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlgili Kurallara Uyma Durumunun İncelenmesi. Prof. Dr. Selahiddin Öğülmüş Sosyal psikoloji bakış açısıyla İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlgili Kurallara Uyma Durumunun İncelenmesi Prof. Dr. Selahiddin Öğülmüş Canlılar hayatta kalmak için güdülenmişlerdir İnsan hayatta kalabilmek

Detaylı

KİMLİK, İDEOLOJİ VE ETİK Sevcan Yılmaz

KİMLİK, İDEOLOJİ VE ETİK Sevcan Yılmaz KİMLİK, İDEOLOJİ VE ETİK Sevcan Yılmaz Adem in elması nasıl boğazında kaldı? Adem: Tanrım, kime görünelim kime görünmeyelim? Tanrı: Bana görünmeyin de kime görünürseniz görünün. Kovuldunuz. Havva: Ama

Detaylı

ZAFER TALHA ÇİMEN 8/E - 1453

ZAFER TALHA ÇİMEN 8/E - 1453 ÖZEL EGE LİSESİ (ORTAOKULU) DİN KÜLTÜRÜ ve AHLAK BİLGİSİ KAZA VE KADER (Allah, herkesin ne yapacağını bilip yazdığına göre, insanların hayır işlemesinin bir anlamı var mı? İslam da İnsanın İradeli Fiilleri

Detaylı

İslam Hukukunun kaynaklarının neler olduğu, diğer bir ifadeyle şer î hükümlerin hangi kaynaklardan ve nasıl elde edileceği, Yemen e kadı tayin edilen

İslam Hukukunun kaynaklarının neler olduğu, diğer bir ifadeyle şer î hükümlerin hangi kaynaklardan ve nasıl elde edileceği, Yemen e kadı tayin edilen İslam Hukukunun kaynaklarının neler olduğu, diğer bir ifadeyle şer î hükümlerin hangi kaynaklardan ve nasıl elde edileceği, Yemen e kadı tayin edilen Muâz b. Cebel'in Hz. Peygamber in (s.a.v.) sorduğu

Detaylı

1-Anlatım 2-Soru ve Cevap 3-Sunum 4-Tartışma

1-Anlatım 2-Soru ve Cevap 3-Sunum 4-Tartışma DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS ARAP DİLİ VE EDEBİYATI I İLH 103 1 2+0 2 3 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Yüz Yüze / Zorunlu

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. Derece Okul adı Yıl. İlkokul Misak-ı Millî İlkokulu 1985 Lise İskilip İmam Hatip Lisesi 1991

ÖZGEÇMİŞ. Derece Okul adı Yıl. İlkokul Misak-ı Millî İlkokulu 1985 Lise İskilip İmam Hatip Lisesi 1991 ÖZGEÇMİŞ KİMLİK BİLGİLERİ Adı Soyadı Doğum yeri Doğum tarihi Görev yeri : RECEP ARDOĞAN : İskilip/Çorum : 01.09.1973 : KSÜ İlahiyat Fak. ÖĞRENİM DURUMU Derece Okul adı Yıl İlkokul Misak-ı Millî İlkokulu

Detaylı

18.702 Cebir II 2008 Bahar

18.702 Cebir II 2008 Bahar MIT Açk Ders Malzemeleri http://ocw.mit.edu 18.702 Cebir II 2008 Bahar Bu materyallerden alnt yapmak veya Kullanm artlar hakknda bilgi almak için http://ocw.mit.edu/terms ve http://tuba.acikders.org.tr

Detaylı

Allah Kuran-ı Kerim'de bildirmiştir ki, O kadın ve erkeği eşit varlıklar olarak yaratmıştır.

Allah Kuran-ı Kerim'de bildirmiştir ki, O kadın ve erkeği eşit varlıklar olarak yaratmıştır. İslam a göre kadınlar erkeklerden daha değersiz kabul edilmez. Kadınlar ve erkekler benzer haklara sahiptirler ve doğrusu bazı hususlarda kadınlar, erkeklerin sahip olmadığı bazı belirli ayrıcalıklara

Detaylı

TEMEL AFET BİLİNCİ, AFET TOPLANMA MERKEZLERİ AFET HAZIRLIK MÜDAHALE KURULU NUN AMAÇLARI VE ÇALIŞMALARI

TEMEL AFET BİLİNCİ, AFET TOPLANMA MERKEZLERİ AFET HAZIRLIK MÜDAHALE KURULU NUN AMAÇLARI VE ÇALIŞMALARI TMMOB 2. İzmir Kent Sempozyumu / 28-30 Kasım 2013 1 TEMEL AFET BİLİNCİ, AFET TOPLANMA MERKEZLERİ AFET HAZIRLIK MÜDAHALE KURULU NUN AMAÇLARI VE ÇALIŞMALARI Abdullah İNCİR İnşaat Mühendisi abdullah_incir@yahoo.com.tr

Detaylı

5 Kimin ümmetisin? Hazreti Muhammed Mustafa nın (sallallahu aleyhi ve sellem) ümmetiyim. 6 Müslüman mısın? Elhamdülillah, Müslümanım.

5 Kimin ümmetisin? Hazreti Muhammed Mustafa nın (sallallahu aleyhi ve sellem) ümmetiyim. 6 Müslüman mısın? Elhamdülillah, Müslümanım. TEMEL DİNİ BİLGİLER 1 Rabbin kim? Rabbim Allah. 2 Dinin ne? Dinim İslam. 3 Kitabın ne? Kitabım Kur ân-ı Kerim. 4 Kimin kulusun? Allah ın kuluyum. 5 Kimin ümmetisin? Hazreti Muhammed Mustafa nın (sallallahu

Detaylı

MBA 507 (3) TUTUMLAR VE İŞ TATMİNİ

MBA 507 (3) TUTUMLAR VE İŞ TATMİNİ MBA 507 (3) TUTUMLAR VE İŞ TATMİNİ Tutum Tutum bir kişinin diğer bir kişi, bir olay veya çevresi ile ilgili olarak negatif veya pozitif tavırdır. Tutum Tutumlar değerler gibi sosyal ve duygusal inşalardır

Detaylı

17.10.2014 11:30-12:30 24.10.2014 11:30-12:30 31.10.2014 11:30-12:30 7.11.2014 11:30-12:30 14.11.2014 11:30-12:30 AYHAN KAYA 21.11.

17.10.2014 11:30-12:30 24.10.2014 11:30-12:30 31.10.2014 11:30-12:30 7.11.2014 11:30-12:30 14.11.2014 11:30-12:30 AYHAN KAYA 21.11. MERSİN İL MÜFTÜLÜĞÜ İÇEL TV-YÖRÜK FM PROGRAM TABLOSU Cami ve Gençlik ( gençlerin camiye ilgisi,hz peygamber ve gençlik (kaynak : DİB cami-gençlik sayfası) İsraf duyarlılığı ya da Tüketim Ahlakı (Hasan

Detaylı

KATILIM BANKALARI Tespitler, Tenkitler, Teklifler

KATILIM BANKALARI Tespitler, Tenkitler, Teklifler KATILIM BANKALARI Tespitler, Tenkitler, Teklifler Tespitler Modern dünyada ekonomi, hayatın neredeyse tamamını oluşturuyor ve bir araç değil asıl amaç olarak görülüyor. İslam da ise ekonominin, iyi bir

Detaylı

7.Ünite: ESTETİK ve SANAT FELSEFESİ

7.Ünite: ESTETİK ve SANAT FELSEFESİ 7.Ünite: ESTETİK ve SANAT FELSEFESİ Estetik ve Sanat Felsefesi Estetiğin Temel Soruları Felsefe Açısından Sanat Sanat Eseri Estetiğin Temel Kavramları Estetiğin Temel Sorunlarına Yaklaşımlar Ortak Estetik

Detaylı

A Tüm S ler P dir. Tümel olumlu. E Hiçbir S, P değildir. Tümel olumsuz. I Bazı S ler P dir. Tikel olumlu. O Bazı S ler P değildir.

A Tüm S ler P dir. Tümel olumlu. E Hiçbir S, P değildir. Tümel olumsuz. I Bazı S ler P dir. Tikel olumlu. O Bazı S ler P değildir. Yargı cümlelerinde sınıf terimler birbirlerine tüm ve bazı gibi deyimlerle bağlanırlar. Bunlara niceleyiciler denir. Niceleyiciler de aynen doğruluk fonksiyonu operatörleri (önerme eklemleri) gibi mantıksal

Detaylı

1 İslam ne demektir? Hazreti Peygamberimiz in (sallallahu aleyhi ve sellem) getirdiği din olup bunu kabul etmek, Allah a ve resulüne itaat etmektir.

1 İslam ne demektir? Hazreti Peygamberimiz in (sallallahu aleyhi ve sellem) getirdiği din olup bunu kabul etmek, Allah a ve resulüne itaat etmektir. İBADET 1 İslam ne demektir? Hazreti Peygamberimiz in (sallallahu aleyhi ve sellem) getirdiği din olup bunu kabul etmek, Allah a ve resulüne itaat etmektir. 2 İslam ın şartı kaçtır? İslam ın şartı beştir.

Detaylı

Değerli dostlarım ve arkadaşlarım, Türk halkının hayata ve yarınlara bakış açısında hiç şüphesiz konut sahibi olmak hayati bir öneme sahip

Değerli dostlarım ve arkadaşlarım, Türk halkının hayata ve yarınlara bakış açısında hiç şüphesiz konut sahibi olmak hayati bir öneme sahip Değerli dostlarım ve arkadaşlarım, Türk halkının hayata ve yarınlara bakış açısında hiç şüphesiz konut sahibi olmak hayati bir öneme sahip olmaktadır. Ev sahibi olmak herkesin temel rüyalarından bir tanesidir.

Detaylı

TUTANAK 13/05/2015. : Türkiye Kooperatif İstatistiklerinin Geliştirilmesi Projesi. : ILO Türkiye Ofisi, Ankara

TUTANAK 13/05/2015. : Türkiye Kooperatif İstatistiklerinin Geliştirilmesi Projesi. : ILO Türkiye Ofisi, Ankara 13/05/2015 TUTANAK Konu Yer : Türkiye Kooperatif İstatistiklerinin Geliştirilmesi Projesi : ILO Türkiye Ofisi, Ankara Tarih/Saat : 13 Mays 2015, Saat:10.00-12.00 Gündem Gerekenler : Kooperatif İstatistiklerinin

Detaylı

GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ

GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ I.SINIF I.YARIYIL FL 101 FELSEFEYE GİRİŞ I Etik, varlık, insan, sanat, bilgi ve değer gibi felsefenin başlıca alanlarının incelenmesi

Detaylı

Azrail in Bir Adama Bakması

Azrail in Bir Adama Bakması Mevlâna (1207 1273) Güçlü bir bellek, çağrışım yeteneği, üretkenlik, olağanüstü görüş ve anlatım gücü, derin duygusallık ve hüzün, her yönüyle İslam kültürüne hâkimiyet... İşte Mevlâna deyince akla gelen

Detaylı

1. LİDER 2. LİDERLİK 3. YÖNETİCİ LİDER FARKI

1. LİDER 2. LİDERLİK 3. YÖNETİCİ LİDER FARKI YÖNETİCİ-LİDER FARKI VE LİDERLİĞİN YÖNETİMDEKİ ÖNEMİ Ahmet VERAL (Rapor) Eskişehir, 2011 1. LİDER Genel bir kavram olarak ele alındığında lider, bir grubun hedef oluşturma ve bu hedeflere ulaşma ve ilerleme

Detaylı

AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI

AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI 1. BÖLÜM Amaç, Kapsam ve Tanımlar 2. BÖLÜM Genel İlkeler 3. BÖLÜM Üyeler Arası Dayanışma

Detaylı

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) 14.08.2014 SIRA SIKLIK SÖZCÜK TÜR AÇIKLAMA 1 1209785 bir DT Belirleyici 2 1004455 ve CJ Bağlaç 3 625335 bu PN Adıl 4 361061 da AV Belirteç 5 352249 de

Detaylı

Sayı: 27/2013 İYİ İDARE YASASI. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhuriyet Meclisi aşağıdaki Yasayı yapar:

Sayı: 27/2013 İYİ İDARE YASASI. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhuriyet Meclisi aşağıdaki Yasayı yapar: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhuriyet Meclisi nin 11 Kasım 2013 tarihli Onbirinci Birleşiminde Oybirliğiyle kabul olunan İyi İdare Yasası Anayasanın 94 üncü maddesinin (1) inci fıkrası gereğince Kuzey

Detaylı

UTEK2007. Bildiriler. Türkçenin Söz Dizimi ve Türk Edebiyatında Üsh1p Arayışları. 27-28 Ağustos 2007. Editör Hayati DEVELi

UTEK2007. Bildiriler. Türkçenin Söz Dizimi ve Türk Edebiyatında Üsh1p Arayışları. 27-28 Ağustos 2007. Editör Hayati DEVELi İstanbul Kültür Üniversitesi Uluslararas Türk Dili ve Edebiyat Kongresi UTEK2007 27-28 Ağustos 2007 Bildiriler Türkçenin Söz Dizimi ve Türk Edebiyatnda Üsh1p Arayşlar c.l Türkçenin Söz Dizimi Editör Hayati

Detaylı

6 Sofistlerin O rtaya Ç ıkışın d a Etkili O lan Felsefe-D ışı N edenler ıo Felsefi N ed enler

6 Sofistlerin O rtaya Ç ıkışın d a Etkili O lan Felsefe-D ışı N edenler ıo Felsefi N ed enler İçindekiler xiii Önsöz ı BİRİNCİ KISIM Sofistler 3 1 Giriş 6 Sofistlerin O rtaya Ç ıkışın d a Etkili O lan Felsefe-D ışı N edenler ıo Felsefi N ed enler 17 K a y n a k la r 17 Sofistlerin G enel Ö zellikleri

Detaylı

1.Birlik ilkesi: İslam inancına göre bütün varlıklar, bir olan Allah tarafından yaratılmıştır.

1.Birlik ilkesi: İslam inancına göre bütün varlıklar, bir olan Allah tarafından yaratılmıştır. İnsanın toplumsal bir varlık olarak başkaları ile iyi ilişkiler kurabilmesi, birlik, barış ve huzur içinde yaşayabilmesi için birtakım kurallara uymak zorundadır. Kur an bununla ilgili ne gibi ilkeler

Detaylı

MER A YLETRME ve EROZYON ÖNLEME ENTEGRE PROJES (YENMEHMETL- POLATLI)

MER A YLETRME ve EROZYON ÖNLEME ENTEGRE PROJES (YENMEHMETL- POLATLI) MER A YLETRME ve EROZYON ÖNLEME ENTEGRE PROJES (YENMEHMETL- POLATLI) I- SORUN Toprak ve su kaynaklarnn canllarn yaamalar yönünden tad önem bilinmektedir. Bu önemlerine karlk hem toprak hem de su kaynaklar

Detaylı

Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi

Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi tarafından tam algılanmadığı, diğer bir deyişle aynı duyarlılıkla değerlendirilmediği zaman mücadele etmek güçleşecek ve mücadeleye toplum desteği sağlanamayacaktır.

Detaylı

Yılmaz Özakpınar İNSAN. İnanan BIr Varlık

Yılmaz Özakpınar İNSAN. İnanan BIr Varlık Yılmaz Özakpınar İNSAN İnanan BIr Varlık Yılmaz Özakpınar; 1934 te Boyabat ta doğdu. 1957 de İs tanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü n den, 1960 ta Cambridge Üniversitesi Biyoloji Fakültesi

Detaylı

8. SINIF 4. ÜNİTE İSLAM DÜŞÜNCESİNDE YORUMLAR 1. Din Ve Din Anlayışı Kazanım :Din ve din anlayışı arasındaki farklılığı ayırt eder.

8. SINIF 4. ÜNİTE İSLAM DÜŞÜNCESİNDE YORUMLAR 1. Din Ve Din Anlayışı Kazanım :Din ve din anlayışı arasındaki farklılığı ayırt eder. 8. SINIF 4. ÜNİTE İSLAM DÜŞÜNCESİNDE YORUMLAR 1. Din Ve Din Anlayışı Kazanım :Din ve din anlayışı arasındaki farklılığı ayırt eder. Soru : Din nedir? Din, Allah tarafından gönderilmiştir. Peygamberler

Detaylı

KİŞİSEL "GÜÇ KİTABINIZ" Güçlenin!

KİŞİSEL GÜÇ KİTABINIZ Güçlenin! KİŞİSEL "GÜÇ KİTABINIZ" Güçlenin! Hangi alanlarda başarılıyım? Ne yapacağım? Okul hayatınız bittiğinde, önünüze gerçekleştirebileceğiniz çok sayıda fırsat çıkar. Kendi iş yerlerini açan insanların ne tür

Detaylı

İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI

İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU Yaş Dönem Özellikleri BÜYÜME VE GELİŞME Gelişme kavramı düzenli, sürekli ve uyumlu bir ilerlemeyi dile

Detaylı

TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS DERSLERİ DERSİN KODU VE ADI TEZ 5000 Yüksek Lisans Tezi TİB 5010 Seminer UAD 8000 Uzmanlık Alan

TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS DERSLERİ DERSİN KODU VE ADI TEZ 5000 Yüksek Lisans Tezi TİB 5010 Seminer UAD 8000 Uzmanlık Alan TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS DERSLERİ TİB 5010 Seminer UAD 8000 Uzmanlık Alan Dersi I UAD 8001 Uzmanlık Alan Dersi-II TİB 5660 Hadiste Sened ve Metin Tenkidi TİB 5190 Mukayeseli Hadis

Detaylı

Kur an ın varlık mertebelerini beyan eder misiniz ve ilahi vahiyde lafızların yerinin ne olduğunu

Kur an ın varlık mertebelerini beyan eder misiniz ve ilahi vahiyde lafızların yerinin ne olduğunu Question Kur an ın varlık mertebelerini beyan eder misiniz ve ilahi vahiyde lafızların yerinin ne olduğunu belirtir misiniz? Kur an ın lafızdan soyut olduğu bir merhale var mıdır? Answer: Her şeyin lâfzî

Detaylı

( Mesnevi den 8 şirli) r H i k â y ele

( Mesnevi den 8 şirli) r H i k â y ele 8 Mesnevi den (şiirli) r l e H i k â e y ÖNSÖZ Hoşgörülülükte deniz gibi ol Mevlâna Celâleddîn Geleceğimizin teminatı olan kıymetli çocuklarımız, Geçmişimizde atalarımızın yaşadığı ve bu günlerde kaybolma

Detaylı

Altın Ayarlı İslâmi Finans

Altın Ayarlı İslâmi Finans Altın Ayarlı İslâmi Finans 09 Ağustos 2011 Salı Uluslararası platformlarda paranın İslâmileştirilmesi konusu epeydir gündemde. Paranın İslâmileştirilmesinden kasıt para ile ilgili ne varsa, ekonomik faaliyetlerden

Detaylı

3984 sayılı kanunda şeref ve haysiyet

3984 sayılı kanunda şeref ve haysiyet 3984 sayılı kanunda şeref ve haysiyet Fikret İlkiz Anayasaya göre; herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde

Detaylı

KURAN I KERİMİN İÇ DÜZENİ

KURAN I KERİMİN İÇ DÜZENİ KURAN I KERİMİN İÇ DÜZENİ Kur an-ı Kerim : Allah tarafından vahiy meleği Cebrail aracılığıyla, son Peygamber Hz. Muhammed e indirilen ilahi bir mesajdır. Kur an kelime olarak okumak, toplamak, bir araya

Detaylı

Yanlış Anlaşılan Faizci

Yanlış Anlaşılan Faizci Yanlış Anlaşılan Faizci Aslam Effendi Başka bir gün Tota 1, faizci Sherzad ile karşılaştım. Bu herif hasta olmalı. Düşünsene, para ödünç vererek faiz temin ediyor. Din bu işi yasaklıyor ama yine de aramızda

Detaylı

DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ

DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ 215 DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 25 Kasım 1981 tarihli ve 36/55 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir.

Detaylı

İMAN/İNANÇ ve TANRI TASAVVURU GELİŞİMİ JAMES FOWLER

İMAN/İNANÇ ve TANRI TASAVVURU GELİŞİMİ JAMES FOWLER İMAN/İNANÇ ve TANRI TASAVVURU GELİŞİMİ JAMES FOWLER Fowler ın kuramını oluşturma sürecinde, 300 kişinin yaşam hikayelerini dinlerken iki şey dikkatini çekmiştir: 1. İlk çocukluğun gücü. 2. İman ile kişisel

Detaylı

The European Social Survey

The European Social Survey ESS document date: 12/07/04 The European Social Survey SUPPLEMENTARY QUESTIONNAIRE F-2-F B (Round 2 2004) DENEK NO: VERSİYON NO: F-2-F B 1 ANKETÖRE: HERKESE SORUNUZ! HF1/HF2 KART A Bu bölümde kısaca bazı

Detaylı

Yeni Borçlar Yasasında Hizmet Sözleşmesi

Yeni Borçlar Yasasında Hizmet Sözleşmesi Yeni Borçlar Yasasında Hizmet Sözleşmesi 04.01.2011 tarih ve 27836 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak 01.07.2012 tarihinde yürürlüğe giren 6098 sayılı Borçlar Yasasına bakacak olursak yeni yasada hizmet

Detaylı

İZMİR İN OTOPARK SORUNU. Doç.Dr. Serhan TANYEL serhan.tanyel@deu.edu.tr

İZMİR İN OTOPARK SORUNU. Doç.Dr. Serhan TANYEL serhan.tanyel@deu.edu.tr 645 İZMİR İN OTOPARK SORUNU Doç.Dr. Serhan TANYEL serhan.tanyel@deu.edu.tr GİRİŞ Şehirlerin Merkezi İş Alan (MİA) olarak tanmlanan kesimlerinde, sürdürülebilir ulaşm ve dolaysyla otopark stratejilerinin

Detaylı

Mantıksal Operatörlerin Semantiği (Anlambilimi)

Mantıksal Operatörlerin Semantiği (Anlambilimi) Mantıksal Operatörlerin Semantiği (Anlambilimi) Şimdi bu beş mantıksal operatörün nasıl yorumlanması gerektiğine (semantiğine) ilişkin kesin ve net kuralları belirleyeceğiz. Bir deyimin semantiği (anlambilimi),

Detaylı

"Satmam" demiş ihtiyar köylü, "bu, benim için bir at değil, bir dost."

Satmam demiş ihtiyar köylü, bu, benim için bir at değil, bir dost. Günün Öyküsü: Talih mi Talihsizlik mi? Bir zamanlar köyün birinde yaşlı bir adam yaşıyormuş. Çok fakirmiş. Ama çok güzel beyaz bir atı varmış. Kral bu ata göz koymuş. Bir zamanlar köyün birinde yaşlı bir

Detaylı

Yaz l Bas n n Gelece i

Yaz l Bas n n Gelece i Emre Aköz Yeni Okur-Yazarlar ve Gazetelerin Geleceği ABD li serbest gazeteci Christopher Allbritton õn yaşadõklarõ bize yazõlõ medyanõn (ki bu tabirle esas olarak gazeteleri kastediyorum) geleceği hakkõnda

Detaylı

T.C. ANTALYA MÜFTÜLÜĞÜ Aile İrşad ve Rehberlik Bürosu HUZUR AİLEDE BAŞLAR AİLE HUZURU, KADINA ŞİDDET

T.C. ANTALYA MÜFTÜLÜĞÜ Aile İrşad ve Rehberlik Bürosu HUZUR AİLEDE BAŞLAR AİLE HUZURU, KADINA ŞİDDET T.C. ANTALYA MÜFTÜLÜĞÜ Aile İrşad ve Rehberlik Bürosu HUZUR AİLEDE BAŞLAR AİLE HUZURU, KADINA ŞİDDET PROJE KOORDİNATÖRÜ: Mustafa TOPAL İlçe Müftüsü PROJE SORUMLUSU: Mesut ÖZDEMİR Vaiz PROJE GÖREVLİLERİ:

Detaylı

Murat Çokgezen. Prof. Dr. Marmara Üniversitesi

Murat Çokgezen. Prof. Dr. Marmara Üniversitesi Murat Çokgezen Prof. Dr. Marmara Üniversitesi 183 SORULAR 1. Ne zaman, nasıl, hangi olayların, okumaların, faktörlerin veya kişilerin tesiriyle ve nasıl bir süreçle liberal oldunuz? 2. Liberalleşmeniz

Detaylı

SINIF DEFTERİ. Gurup. Muallim/e:

SINIF DEFTERİ. Gurup. Muallim/e: SINIF DEFTERİ Gurup Muallim/e: Yaz Okulu 2014 Devam Çizelgesi 18 Haziran 2014 Çarşamba 19 Haziran 2014 Perşembe 20 Haziran 2014 Cuma 23 Haziran 2014 Pazartesi S. No Öğrenci İsim Soyisim 1 2 3 4 5 6 7 8

Detaylı

'Yaşam, seçimler üzerine kurulu'

'Yaşam, seçimler üzerine kurulu' 'Yaşam, seçimler üzerine kurulu' Yeni yıl için yeni kararlar almak, yeni seçimler yapmak zorunda olanlar, Prof. Dr. Kemal Sayar'ın önerilerini okumadan adım atmasın. Psikiyatr olan Prof. Dr. Kemal Sayar

Detaylı

İZMİR KENT SORUNLARININ ÇÖZÜMÜNDE YAYGIN VE KURUMSAL EĞİTİMLERİN ÖNEMİ. Ali ÖZDERE Makina Mühendisi ali@safranfide.com

İZMİR KENT SORUNLARININ ÇÖZÜMÜNDE YAYGIN VE KURUMSAL EĞİTİMLERİN ÖNEMİ. Ali ÖZDERE Makina Mühendisi ali@safranfide.com 225 İZMİR KENT SORUNLARININ ÇÖZÜMÜNDE YAYGIN VE KURUMSAL EĞİTİMLERİN ÖNEMİ Ali ÖZDERE Makina Mühendisi ali@safranfide.com ÖZET Kentler sürekli toplumsal gelişme içersinde bulunan ve toplumun yerleşme,

Detaylı

ANNE BABA ÇOCUK İLETİŞİMİ

ANNE BABA ÇOCUK İLETİŞİMİ ANNE BABA ÇOCUK İLETİŞİMİ Çocuğun davranışlarının kabul edilebilir bir düzeyde olması, yapıcı ve uyumlu bir birey olarak yetişmesi anne, baba, çocuk iletişimine bağlıdır. Eğer sağlıklı bir iletişim kurulabiliyorsa,

Detaylı

T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü. Eğitim Programları ve Öğretimi Tezsiz Yüksek Lisans Programı Öğretim Planı.

T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü. Eğitim Programları ve Öğretimi Tezsiz Yüksek Lisans Programı Öğretim Planı. Ders T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Eğitim Programları ve Öğretimi Tezsiz Yüksek Lisans Programı Öğretim Planı Tablo 1. ve Kredi Sayıları I. Yarıyıl Ders EPO535 Eğitimde Araştırma Yöntemleri

Detaylı

ANKARA DEVLET OPERA VE BALESİ NDE (ADOB) HALKLA İLİŞKİLER FAALİYETLERİ THE PUBLIC RELATIONS OF ANKARA STATE OPERA AND BALLET (ASOB) İlkben Akansel

ANKARA DEVLET OPERA VE BALESİ NDE (ADOB) HALKLA İLİŞKİLER FAALİYETLERİ THE PUBLIC RELATIONS OF ANKARA STATE OPERA AND BALLET (ASOB) İlkben Akansel ğ ğ İ İ ş Ğ ü ğ ğ İ ü ü üü İ ş ü İ ğ ü İ 1 ANKARA DEVLET OPERA VE BALESİ NDE (ADOB) HALKLA İLİŞKİLER FAALİYETLERİ THE PUBLIC RELATIONS OF ANKARA STATE OPERA AND BALLET (ASOB) İlkben Akansel 2 ANKARA DEVLET

Detaylı

KELÂMÎ MEZHEPLER VE FIRKALAR. Adem Sezgin UZUN 1

KELÂMÎ MEZHEPLER VE FIRKALAR. Adem Sezgin UZUN 1 e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VII/1 (Bahar 2014), ss. 261-265. ISSN 1309-5803 www.emakalat.com KELÂMÎ MEZHEPLER VE FIRKALAR Ali Rabbânî Gülpâyigânî, Önsöz Yayıncılık, İstanbul 2014 456 sayfa, Adem Sezgin

Detaylı

Değerler. www.danisnavaro.com 13 Ekim 2015. Page 2

Değerler. www.danisnavaro.com 13 Ekim 2015. Page 2 DEĞERLER Değerler 1. değerler var olan şeylerdir, var olan imkanlardır (potansiyeldir) 2. değerler, eserlerle veya kişilerin yaptıklarıyla, yaşamlarıyla gerçekleştiren insan fenomenleridir; 3. değerler,

Detaylı

The European Social Survey

The European Social Survey ESS document date: 12/07/04 The European Social Survey SUPPLEMENTARY QUESTIONNAIRE F-2-F A (Round 2 2004) DENEK NO: VERSİYON NO: F-2-F A 1 ANKETÖRE: HERKESE SORUNUZ! HF1/HF2 KART A Bu bölümde kısaca bazı

Detaylı

SORU : CEVAP: SORU: CEVAP:

SORU : CEVAP: SORU: CEVAP: SORU : Yediemin deposu açmak için karar aldım. Lakin bu işin içinde olan birilerinden bu hususta fikir almak isterim. Bana bu konuda vereceğiniz değerli bilgiler için şimdiden teşekkür ederim. Öncelikle

Detaylı

Meslek tanımı için gerekenler

Meslek tanımı için gerekenler MESLEK Belli bir eğitimle kazanılan, sistemli bilgi ve becerilere dayanan insanlara yararı olacak mal üretmek, hizmet vermek ve karşılığında para kazanmak için yapılan, kuralları belirlenmiş iş olarak

Detaylı

CMK 135 inci maddesindeki amir hükme rağmen, Mahkemenizce, sanığın telekomünikasyon yoluyla iletişiminin tespitine karar verildiği görülmüştür.

CMK 135 inci maddesindeki amir hükme rağmen, Mahkemenizce, sanığın telekomünikasyon yoluyla iletişiminin tespitine karar verildiği görülmüştür. Mahkememizin yukarıda esas sayısı yazılı dava dosyasının yapılan yargılaması sırasında 06.05.2014 günlü oturum ara kararı uyarınca Telekomünikasyon İletişim Başkanlığı ndan sanık... kullandığı... nolu,

Detaylı

OBJEKTİF TARİHİ YORUM METODU İLE OBJEKTİF ZAMANA UYGUN YORUM METODU ARASINDAKİ İLİŞKİ

OBJEKTİF TARİHİ YORUM METODU İLE OBJEKTİF ZAMANA UYGUN YORUM METODU ARASINDAKİ İLİŞKİ OBJEKTİF TARİHİ YORUM METODU İLE OBJEKTİF ZAMANA UYGUN YORUM METODU ARASINDAKİ İLİŞKİ YORUM KAVRAMI Betül CANBOLAT Kanun hükmü, yasama organının tercih ettiği çözümün yazılı olarak ifade edilmesidir. Kullanılan

Detaylı

Bilmek Bizler uzmanız. Müşterilerimizi, şirketlerini, adaylarımızı ve işimizi biliriz. Bizim işimizde detaylar çoğu zaman çok önemlidir.

Bilmek Bizler uzmanız. Müşterilerimizi, şirketlerini, adaylarımızı ve işimizi biliriz. Bizim işimizde detaylar çoğu zaman çok önemlidir. Randstad Group İlkesi Başlık Business Principles (Randstad iş ilkeleri) Yürürlük Tarihi 27-11 -2009 Birim Grup Hukuk Belge No BP_version1_27112009 Randstad, çalışma dünyasını şekillendirmek isteyen bir

Detaylı

2015 2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ

2015 2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ KONU VE ININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ Öğrenme Alanı: İNANÇ 1. ÜNİTE: KAZA VE KADER EYLÜL Öğrencilerle Tanışma, Dersin Amacı ve İşleniş Şekli. Öğretmeni tanır ve dersin amacı, derste işlenecek

Detaylı

Simülasyon Modellemesi

Simülasyon Modellemesi Doç. Dr. Mustafa Yüzükrmz myuzukirmizi@meliksah.edu.tr Melik³ah Üniversitesi Ders -2: Metod ve Veri Analizi çerik 1 Giri³ Metod Müh.'de Sistematik Yakla³m çerik 1 Giri³ Metod Müh.'de Sistematik Yakla³m

Detaylı

Değerler Değerlendirmeye Değer mi? 1

Değerler Değerlendirmeye Değer mi? 1 Değerler Değerlendirmeye Değer mi? 1 Öteden beri iki alanda konuşmanın ve yazmanın çok zor olduğunu bilirim veya en azından bana öyle gelmiştir. Sözünü ettiğim bu iki alandan biri dil, diğeri ise değerdir.

Detaylı

2014 2015 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ

2014 2015 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ KONU VE ININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ Öğrenme Alanı: İNANÇ 1. ÜNİTE: KAZA VE KADER EYLÜL Öğrencilerle Tanışma, Dersin Amacı ve İşleniş Şekli. İlk Ders Genelgesi 1. Allah Her Şeyi Bir Ölçüye

Detaylı

SADETTİN ÖKTEN İÇİMDE AVM VAR!

SADETTİN ÖKTEN İÇİMDE AVM VAR! SADETTİN ÖKTEN İÇİMDE AVM VAR! Şehir ve Medeniyet İÇGÜDÜSEL DEĞİL, BİLİNÇLİ TERCİH: ŞEHİR Şehir dediğimiz vakıayı, olguyu dışarıdan bir bakışla müşahede edelim Şehir denildiğinde herkes kendine göre bir

Detaylı

Aynı kökün "kesmek", "kısaltmak" anlamı da vardır.

Aynı kökün kesmek, kısaltmak anlamı da vardır. Kıssa, bir haberi nakletme, bir olayı anlatma hikâye etmek. Bu Arapça'da kassa kelimesiyle ifade edilir. Anlatılan hikâye ve olaya da "kıssa" denilir. Buhâri, bab başlıklarında "kıssa"yı "olay" anlamında

Detaylı

ESKİŞEHİR ATATÜRK MESLEK LİSESİ 2. DÖNEM 1. YAZILI YOKLAMA SORULAR.

ESKİŞEHİR ATATÜRK MESLEK LİSESİ 2. DÖNEM 1. YAZILI YOKLAMA SORULAR. SORULAR. 1. Anadolu bilgeliğinde ahlak anlayışının ortak özelliklerinden beş tanesini yazınız.(20 puan) 2. Ahlaki yargıları diğer yargılardan ayıran özellikleri karşılaştırmalı olarak yazınız.(16 puan)

Detaylı

Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS İslam Tarihi II ILH 214 4 2+0 2 3

Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS İslam Tarihi II ILH 214 4 2+0 2 3 DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS İslam Tarihi II ILH 214 4 2+0 2 3 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Yüz Yüze / Zorunlu Dersin Koordinatörü

Detaylı

olmaktadır. A- Faiz ihtiyacını artırarak enflasyonunun en büyük fiyatları yükseltir. Finansman maliyeti bankanın aldığı faizdir.

olmaktadır. A- Faiz ihtiyacını artırarak enflasyonunun en büyük fiyatları yükseltir. Finansman maliyeti bankanın aldığı faizdir. "Ji! " MALİYET ENFLASYONU Doç. Dr. Abdulaziz BAYINDIR* Maliyet enflasyonu, üretilen mal ve hizmetlerin maliyetinin sürekli artmasdr. Emek, sermaye ve tabii kaynaklar gibi üretim faktörleri, üretilen mal

Detaylı

ANAYASA MAHKEMESÝ KARARLARINDA SENDÝKA ÖZGÜRLÜÐÜ Dr.Mesut AYDIN*

ANAYASA MAHKEMESÝ KARARLARINDA SENDÝKA ÖZGÜRLÜÐÜ Dr.Mesut AYDIN* 1.Giriþ ANAYASA MAHKEMESÝ KARARLARINDA SENDÝKA ÖZGÜRLÜÐÜ Dr.Mesut AYDIN* Toplu olarak kullanýlmasýndan dolayý kolektif sosyal haklar arasýnda yer alan sendika hakký 1 ; bir devlete sosyal niteliðini veren

Detaylı

Liderlikte Güncel Eğilimler. Konuşan Değil, Dinleyen Lider. Şeffaf Dünyada Otantik Lider. Bahçevan İlkesi. Anlam Duygusu Veren Liderlik

Liderlikte Güncel Eğilimler. Konuşan Değil, Dinleyen Lider. Şeffaf Dünyada Otantik Lider. Bahçevan İlkesi. Anlam Duygusu Veren Liderlik Video Başlığı Açıklamalar Süresi Yetkinlikler Liderlikte Güncel Eğilimler Konuşan Değil, Dinleyen Lider Son on yıl içinde liderlik ve yöneticilik konusunda dört önemli değişiklik oldu. Bu videoda liderlik

Detaylı

KAVRAMLAR TUTUMLAR BECERİLER

KAVRAMLAR TUTUMLAR BECERİLER SAYI: 1 ANASINIFI I. PYP SORGULAMA ÜNİTESİ VELİ BÜLTENİ DİSİPLİNLERÜSTÜ TEMA: Kim Olduğumuz SÜRE: 22.09.2014-31.10.2014 ANA FİKİR: Fiziksel özelliklerimi ve ilgi alanlarımı bilmek kendimi tanımamı sağlar.

Detaylı

12/24/2013. Sağlık Ekibi Üyeleri

12/24/2013. Sağlık Ekibi Üyeleri Sağlık hizmeti etik kurallarının ana kuralı, sağlık hizmeti veren kişinin daima hastanın iyiliğini gözeterek ve yararını düşünerek davranmakla yükümlü olduğudur. Bütün sağlık çalışanları ahlaki olarak

Detaylı

Söylemek istemediğimiz birçok şey, söylemek istediğimiz zaman dinleyici bulamaz.

Söylemek istemediğimiz birçok şey, söylemek istediğimiz zaman dinleyici bulamaz. Söylenen her söz, içinden çıktığı kalbin kılığını üzerinde taşır. Ataullah İskenderî Söz ilaç gibidir. Gereği kadar sarf edilirse fayda veriri; gerektiğinden fazlası ise zarara neden olur. Amr bin As Sadece

Detaylı

Mühendislik Eğitiminde Yeni Yaklaşımlar Tersyüz Edilmiş Sınıflar (Flipped Classroom) Prof.Dr. Muhittin Gökmen

Mühendislik Eğitiminde Yeni Yaklaşımlar Tersyüz Edilmiş Sınıflar (Flipped Classroom) Prof.Dr. Muhittin Gökmen Mühendislik Eğitiminde Yeni Yaklaşımlar Tersyüz Edilmiş Sınıflar (Flipped Classroom) Prof.Dr. Muhittin Gökmen İçerik: Mühendislik Eğitimi Sorunlar Farklı Yaklaşımlar Tersyüz Edilmiş (Flipped) Eğitim Modeli

Detaylı

MAYIS 2014 BÜLTENİ. Merhaba! Mayıs ayı boyunca yaptığımız etkinlikleri bulabileceğiniz. bültenimizi sizinle paylaşmanın sevinci ve gururu. içindeyiz.

MAYIS 2014 BÜLTENİ. Merhaba! Mayıs ayı boyunca yaptığımız etkinlikleri bulabileceğiniz. bültenimizi sizinle paylaşmanın sevinci ve gururu. içindeyiz. MAYIS 2014 BÜLTENİ Merhaba! Mayıs ayı boyunca yaptığımız etkinlikleri bulabileceğiniz bültenimizi sizinle paylaşmanın sevinci ve gururu içindeyiz. DOĞUM GÜNLERİMİZ Şirinlerden Arda, Elif Sena ve Kerem

Detaylı

ANABİLİM EĞİTİM KURUMLARI. BABA ve ÇOCUK

ANABİLİM EĞİTİM KURUMLARI. BABA ve ÇOCUK k İl u ok l ANABİLİM EĞİTİM KURUMLARI BABA ve ÇOCUK PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK VE REHBERLİK BİRİMİ - OCAK 2013 Tarihsel Süreç İçinde Baba Olma Kavramı Sosyo-ekonomik ve bilimsel gelişmeler, geleneksel aile

Detaylı

Erken Bo alma. (Prematür ejakülasyon) ile ilgili Bilgilendirme Bro ürü. www.späterkommen.de

Erken Bo alma. (Prematür ejakülasyon) ile ilgili Bilgilendirme Bro ürü. www.späterkommen.de Erken Bo alma (Prematür ejakülasyon) ile ilgili Bilgilendirme Bro ürü www.späterkommen.de Erken bo alma sorununuz var ml test edin Erken boşalma riskinizi, aşağıdaki uzman kişilerce hazırlanmış sorulara

Detaylı

Her meslek o mesleğin değerlerini, gelişimini, lisanslanmasını ve diğer insanlar açısından tanınmasını sağlayan kuruluşlara sahiptir.

Her meslek o mesleğin değerlerini, gelişimini, lisanslanmasını ve diğer insanlar açısından tanınmasını sağlayan kuruluşlara sahiptir. MESLEKİ ETİK DERSİ İÇİNDEKİLER 1. MESLEKİ DEĞERLER KAVRAMI 2. ETİK KAVRAMI 3. ETİK VE MESLEKİ DEĞER ARASINDAKİ İLİŞKİ 4. MUHASEBE MESLEĞİNDE ETİĞE DUYULAN GEREKSİNİM 5. MUHASEBE MESLEĞİNDE ETİK İLKELER

Detaylı

Prof. Dr. Münevver ÇETİN

Prof. Dr. Münevver ÇETİN Prof. Dr. Münevver ÇETİN LİDERLİKLE İLGİLİ TANIMLAR Yönetim bilimcilerin üzerinde çok durdukları kavramlardan biri de liderliktir. Warren Bennis in belirttiği gibi, liderlik, üzerinde çok durulan, yazılan

Detaylı

DÜNYADA DİN EĞİTİMİ UYGULAMALARI

DÜNYADA DİN EĞİTİMİ UYGULAMALARI HOŞGELDİNİZ DÜNYADA DİN EĞİTİMİ UYGULAMALARI Prof. Dr. Mehmet Zeki AYDIN Marmara Üniversitesi EMAİL:mza@mehmetzekiaydin.com TEL:0506.3446620 Problem Türkiye de din eğitimi sorunu, yaygın olarak tartışılmakta

Detaylı

PSİKOLOJİK REHBERLİK BÖLÜMÜ DANIŞMANLIK VE. Gamze EREN Anaokulu Uzman Psikoloğu

PSİKOLOJİK REHBERLİK BÖLÜMÜ DANIŞMANLIK VE. Gamze EREN Anaokulu Uzman Psikoloğu PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK VE REHBERLİK BÖLÜMÜ Gamze EREN Anaokulu Uzman Psikoloğu İÇERİK Rehberlik Birimi Tanıtımı Gelişim Dönemleri ve Okula Uyum Süreçleri Öğrencilerimizin; Zihinsel, bedensel, sosyal ve

Detaylı