TMMOB makina mühendisleri odası yayını MAYIS 1991

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "TMMOB makina mühendisleri odası yayını MAYIS 1991"

Transkript

1 TMMOB makina mühendisleri odası yayını MAYIS 1991 Takım çeliklerinde ısıl işlem Makina Mühendisliği Eğitimi Savunma Sanayi

2

3

4 O'NUN İMZASI GÜVENCEDİR l'luslararası düzeyde yüzakıyla gerçekleş, t iri I en görkemli müteahhitlik projelerinde: imalat, pazarlama, mümessillik, tıırim ve bankacılık sektöründe; 37 \ıllık uzmanlığıyla Al.ARkO imzası lnimik «ÜM'iıcodir. ithalat, ihracat \e mümessillik Turistik komplekslerin inşaat \e yönetimi Arazi ücliştirmc. inşaat \e alat \e Pazarlama İste AI.AKKO'ıuın damgasını Mirdtıpn faalim't alanları: ŞİRKETLER topluluğu - Pompalar - Kozmetik \e üüzellikhakım Bankacılık (Bank ot Boston

5 I # t t vl JL JL 'idl%^ AI JIJI, JIÂA^ JL Genişletmek mi İstiyorsunuz? işini bilenler yarını bugünden düşünüyor. Büyümek, pazar payınızı artırmak, Yeni iş bağlantıları yapmak, Firmaların size kolayca ulaşmasını sağlamak, Yurtdışında da tanıtımınızı gerçekleştirmek, Prestijinizi yükseltmek, için TMMOB Makina Mühendisleri Odası Endüstriyel Profil Katalogu Ürünler-Hizmerier '92 "MMO Endüstriyel Profil Katalogu '92-Ürünler ve Hizmetler" projesinde bilgilerin derlenmesi, bilimsel-teknik danışmanlık ve araştırma hizmetleri Ekonomik ve Sosyal Dokümantasyon Araştırma A.Ş. (ESDA) tarafından; prodüksiyon ve pazarlama organizasyonu FUL Turizm Tanıtım Hizmetleri A.Ş. tarafından; teknik denetim MMO tarafından yürütülmektedir. Lütfen sayfayı çeviriniz.

6 Bu Katalog 1992'de Tek Referans Olacak. TMMOB-MMO'nun Endüstriyel Profil Katalogu Ürünler-Hizmetler'92 size bu olanakları sağlayacak. Firmanızın, ürün ve hizmetlerinizin tanıtımını en geniş kesimlere bu katalog ulaştıracak. Kendi sektörünüzde siz de yerinizi alın. Firmanızın profilini çizin. One çıkarmak istediğiniz ürün ve hizmetin spesifîkasyonlarını verin. Geniş yurtdışı ve yurtiçi dağıtım avantajından yararlanın. Endüstriyel Profil Katalogu AT ülkelerinde uygulanan NACE standartlarına göre hazırlanıyor. Bu kalıcı projede siz de yerinizi alnı. TMMOB Makine» Mühendisleri Odası Katalog Hazırlama Merkezi: F U L A.Ş. Entotnyel Profil Katalogu U l H H 9 2 Ürijnler-Hizmetler '92 Td : 9 (i) 131 g2 4 Faks: 9 (1) Ayrıntılı bilgi için lütfen bu kuponu kesip gönderin.- FİRMA AÇIK ADI: MERKEZ ADRESİ: TELFAKS: YETKİLİ ADI: FİRMADAKİ GÖREVİ:

7 4-i i * * f- ' -. «*»! (» ' ' djufj-jjj -««J l" r. -, J»,» i,1.. J < J <*H -> ' J I LH 1 MAYİSMay CiltVol.: 32 SayıNo.: 376 M.M.O adına Sahibi (PuNisher): İsmet Rıza CEBİ Sorumlu Yazı İşleri Müdürü (Managing Editör): Tülay AKARSOY Yayın Sekreteri (Publishing Secretary): Nihat ANGI Yayın Kurulu (Publishing Board): Atila ÇINAR Barbaros TUNCER Yusuf TEKİN Müfit GÜLGEÇ Vedat HAKSAL Hüseyin KIYAR Reklam Yönetmeni (Advertsing Representative): Nermin ÖZBAKİ Grafik (Graphist): M.Ertuğrul SAYIN Dizgi (Type Setting) ARTI Ltd Baskı (Priting by) Ersa Matbaacılık Yönetim Yeri (Head Office): Sümer Sokak No: 361-A 644 DemirtepeANKARA Tel: Fax: (4) Baskı Sayısı: 27. Fiatı: 1..-TL. Abone (Yıllık): 9..-TL. Takım Çeliklerin Isıl İşlem Sırasında Çarpılmaları Mehmet DAĞLILAR Distortions of tool steels during theat treatment Sanayi Kongresi'ne doğru Towards the congress of Industrial Ulusal Makina Mühendisliği Eğitimi sempozyumunun Ardından Vedi'i İLMEN First. National Symposium For the Education of Mechanical Engineering Odadan From the Chamber Yaa Yayan KofuNan: Mürıendis ve Mataraya gömlerilecrtyazılanndegs^ (Jsgenendimtti süresini azaltabilmek abacıyla, yazı yayım koşulları aşağıda çıkartılmıştır. Sayın yazarlarımızın yazılarında bu toşumn gpzden geçirmeleri ve uygulamaları dergimizin daha iyiye gitmesindefararlı olacaktır. Yayım Koşulan: - Yazılar daktilo ile iki satır aralıkla U kopya yazılmış dar*, 7-1M sözcükten oluşan Turkça w I r ^ ve telefon numaralan ile birlikle Dergi Yönetim Yeri Adresi'ne gönderilmelidir. - Yazı baskının hgüzoesi de «ritme»*. - Yazılar 12 daktilo sayfasını (yaklaşık 3 sözcük) geçmemelidir. (12 daktilo sayfasını aşan yazıların 2 bölüm halinde, birbirini izleyen sayılarda, yayımlanacağının düşünülerek bölümlere aynimış otarak gönderilmesi gsrakir.) - Yazılarda kullanılan fetograhr net ve temiz olmalı, şekiller aydınger veya beyaz kağıda çini mürekkebi le çizilmelidir. - Yazılarda SI birimleri kullanılmalıdır. - Yazıların sonuna yararlanılan kaynakça eklenmelidir. - Özgün ve derleme yazılardaki görüşler yazarına, çevrilirden doğacak sorumluluk ise çevirene aittir. - Gönderilen yazılar başka bir türeli yayın organında yayımlanmış olmamalı, herhangi bir toplantıda tebliğ olarak sunulmuş veya sunulacak isa bu açık olarak belirtilmelidir. - Dergide yayımlanan yazılara bir dergi sayfası için, özgün ve derleme yazılanla TL. çeviri yazılarda 25.- TL. net ödeme yapılır. - Dergideki yazılardan teynak gösterine* koşuluyla alıntı yapılabilir. Yazıların Deât>ri*ndbim**i Dergiye gönderilecek yazılar öncelikle Yayın Kurulu tarafından ön elemeden geçirilmekte daha sonra kurulun belirleiûi uzmanlar tara- Ttnoan g Uzmanların yaptığı değerlendirme sonuçtan yazara da iletilecek, uzmanların önerdiği ve Yayın Kurulu'nun uygun gördüğü düzeltmelerin yapılması yazardan istenecektir. Bu düzeltmelerin yazar tarafından yapılması durumunda yazı yayımlanabilecektir. Dergiye gönderim yaslar yayımlansın veya yayımlanmasın yazarına iadeeilmez. ANKARA ŞUBESİ 9Sc**wı İSTANSUt. ŞUBESİ () F«: (1)14(1674 omşutesı AfÇrfrfcı*» )M1D1lK Td 61)217t».2S111 MMHAjUBESI 1e.Yri tv«ı NKİ22" MıUlınilAııl AanakaL 11«S«twADANA E. a M ta (H4M21IM V( Bt) İ223 : (Mİ) 17769

8 SUNUŞ Bu sayıdan başlıyarak Aralık ayına kadar "Sanayi Kongresine Giderken" başlıklı yazılarımızla kongre öncesi seçilen sektörler üzerinde yapılan çalışmaları aktaracağız. Ele alınan sektörlerin seçimi 89 Kongresinden bu yana sürdürdüğümüz bir arayışın sonucu. Kendi günlük yaşamımızda, mesleki etkinliklerimizde hergün yakaladığımız, giderek ülkemiz gelişmesinde duyulan gelecek korkusunun güdülendirdiği bir arayış. Ekonomilerin giderek uluslararasılaştığı, bilim ve teknolojideki gelişmelerin olağanüstü boyutlara vardığı bir dünyada yerimiz ne olacaktır? OECD raporlarına göre yılları arasındaki ticaret dengemiz; uzay sanayi ürünleri, büro makinaları, elektronik, elektronik devre elemanları, ilaç, hastane malzemeleri, elektrikli makinalar vb. gibi, üretilmesi ileri teknoloji gerektiren ürünlerde, giderek büyüyen oranlarda aleyhimize değişmektedir. Özellikle 8'li yıllarda, ABD, Japonya, AT Ülkeleri ile aramızdaki fark, eski yönde ivmelenerek, genişlemektedir. Ek olarak, daha iddialı olunan, otomobil, kimya, plastik, makina-imalat sanayileri v.b. gibi geleneksel teknolojilerde de 8'li yıllarda, aradaki boşluk olumsuz büyümektedir. Buna karşın, üretimi geri teknolojiye dayalı ürünlerin ticari dengesinde, 8'li yıllarda görülen hızlı yükselme bu açıkları kapatmıştır. Üstelik % 5-6'lara varan enflasyon böylesi bir büyümenin sonucu olarak sunulmaktadır. Bu parlak olmayan göstergeler, beraberinde karamsarlığı, çözümsüzlük duygusunu getirebilir. Karamsarlıktan kurtulmanın bir yolu, kanıtları görmemezlikten gelerek, geri teknolojilere dayalı ürün ihracatımızdaki atılımımızı olumluluk gibi göstermektedir, ikinci yöntem; ekonomilerin globalleşmesi, teknolojideki gelişmeler perspektifinden ülkemizin genel manzarasını tüm çıplaklığı ile ortaya koyduktan sonra çözümsüzlüklerde çıkış yolu bulmaktır. 89 Sanayi Kongresi ile birinci aşama bir ölçüde tamamlanmıştır. 91 Kongresinde, seçilen sektörlerde, çağın teknolojisine uygun bir sıçrama noktası yakalanmaya çalışılacaktır. Bugün olduğu gibi, teknolojilerin niteliksel dönüşüm anları gelişmiş ülkelerle aramızdaki boşluğu yakalamada bir şans olabilir. 91 Sanayi Kongresi, bu nedenle, o denli önemlidir. Tersi durumda, önümüzdeki senelerde Sanayi Kongresi yapmak gereği kalmayacaktır. Hizmet sektörleri üzerine kurulan kongreler yeterli olacaktır. Tüm çalışmalarımıza katkılarınızı bekliyoruz. Saygılarımızla MÜHENDİS VE MAKİNA

9 Takım çeliklerinin «sil işlem sırasında çarpılma lai Mehmet DAĞLILAR»*) Tüm melaller ve diğer çelikler gibi lakım çelikleri de ısıl işlem esnasında çarpılmaya (dislortion) uğrarlar. Bu yüzden, birbirleriyle çalışan dişi ve erkek kesme kalıplarındaki sonboyullann, ısıl işlemden önce verilmemesi gerekir. Bu yazıda bazı lakını çeliklerinin, ısıl işlem esnasında oluşan çarpılmalarının nasıl en aza indirilebileceği anlatılmakladır Tool Seels like ali melals and other steels, disort during lıeat trealmem. For tlıis reason, the final dimensions of pıınches and dies slıould noi be given to lools before lıeal treatment. Tlıis anide ıdls how to keep the lools distortion, in minimum size at the lıeat trement. Kk.alrp maliyetini arttıran en önemli öğelerden biri, kalıp boyutlarının ısıl işlem esnasındaki değişmeleri göz önünde tutularak, hassas bir şekilde işlenmesidir. Boyutlardaki hassasiyetin daha çok olması, işlemenin ancak hassas takımlarla yapılmasıyla mümkün olabilir. Takımların sertleşmesi için kullanılan ısıl işlem operasyonları, takımların üretimleri içinde geniş bir basamağı oluşturur. Bu yüzden, ısıl işlem operasyonlarında takım çarpılmaları (distortion, burkulma) sıkı bir şekilde kontrol altında tutulması gerekir.. (*) Y.Mak.Müh. PAKSAN A.Ş. Kalite Kontrol Müdürü Hemen hemen bütün takım çelikleri, deforme olmayan çeliklerden yapıldığı ifade edilir, fakat sertleştirilmek üzere ısıl işlemciye verilirken "Herhangi bir çarpılmadan kaçınılması" talimatı da eklenir. Isıl işlem esnasında aşağıda açıklandığı gibi çelik cinsine bağlı olmak üzere parça boyutunda değişmeler oluşur: 1. Kelimenin tam anlamıyla çarpılmaya uğramayan çelik yoktur. Isıl işlem sonunda, diğer çeliklerde olduğu gibi bütün takım çelikleri de hacim değişikliğine uğrar ve bu da mutlaka bir boyut değişikliğine yol açar. 2. Isıl işlem operasyonu ne kadar dikkatli bir şekilde ve önlem alınarak yapılırsa yapılsın, bu hacim değişikliğini bertaraf etmek asla mümkün değildir. Bundan dolayıdır ki, ısıl işlem operasyonları takım boyutunda daima bazı değişmeleri sağlar. 3. Sertleştirme esnasında oluşan çarpılmaların büyük oluşuna etki eden tek önemli faktör, takımın boyut ölçüsü ve form şeklidir. Takımlardaki distorsiyonların pratik olarak kontrolü, takım boyutu ölçülerinin bilinçli olarak seçimiyle başlar. Distorsiyona Etki Eden Faktörler Takımların sertleştirilmesinde kullanılan ısıl işlem operasyonlarının bir sonucu olarak, distorsiyon terimi, takım çeliğine ölçü ya da şekil değişikliğinin tanımı için kullanılır. Distorsiyonu oluşturan başlıca iki faktör 1. Takımın hacminde hiç bir değişme olmamasına karşılık takım şeklinde eğrilme (vvarpage) olarak ifade edilen değişikliğin oluşması. 2. Isıl işlem operasyonunun bir neticesi olarak, hacimde oluşan genleşmeyle (ya da büzülmeyle) boyut ölçülerinin artması (ya da azalması) Eğrilme faktörü (vvarpage factor) genellikle takımların geometrik şekillerine ve ısıl işlemdeki ısıtma ve soğutma operasyonlarının uygun tarzda yapılmasıyla doğrudan ilişkilidir. Fakat takım çeliklerinin kimyasal bileşimine pratik olarak bağlı değildir. Eğrilmeye neden olan bir diğer nokta da sertleştirilmek üzere ısıtılan takımların fırın içinde hatalı yerleştirilmeleridir. Sertleştirme operasyonundan kaynaklanan hacim genleşmesi (ya da büzülmesi) çok defa dahili çarpılma (inherent distortion) olarak da ifade edilir. Dahili çarpılma, çelik bileşiminin ya da sınıfının karakteristik bir özelliğidir ve çelik bileşimi ile bir hayli Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs 1991

10 değişir. Dahili distorsiyon, ısıl işlem operasyonları çok iyi belirlenmişse ancak o zaman sabit bir faktördür; ısıl işlemdeki değişmeler, çok fazla distorsiyon değişikliklerine yol açar Aşağıda, takım çeliklerinin sertleştirilmesinde etken olan dahili distorsiyon faktörlerinin yaklaşık değerleri verilmiştir. a. Karbonlu takım çelikleri: %.2-.5 (artı) b. Yağda sertleştirilen Mn çeliği : %.15 (artı) c. Havada sertleştirilen çelik (%5) : %.1. (artı) d. Yüksek karbonlu ve yüksek kromlu çelik : %.5 (artı ya da eksi) Bu faktörlerle, küre şeklindeki parçalar hariç, diğer şekillerdeki takımların çarpılmaları sağlıklı bir şekilde hesaplanamaz; çünkü deney parçalarının şekline ve ölçüsüne göre çarpılmalar farklı bir şekilde oluşur. Dahili çarpılma karakteristiklerinin tayin edilmesinde Hovvard SCOTT tarafından kullanılan daha uygun bir yöntem, sertleştirme operasyonlarından evvel ve sonra özgür ağırlıkların ölçülmesidir. Tablo 1'de verilen örneklerde belirli ölçülerdeki deney parçalarının özgül ağırlıkları, tam tavlanmış (Annealing) halde ve sertleştirmeden sonra olmak üzere iki durumda saptanmıştır. Tablo -1'de verilen değerler, çarpılma faktörlerinden daha doğru olmasına rağmen takımlardaki distorsiyonların pratik olarak ve sıhhatli bir şekilde tayin edilmesinde, özel koşullar dışında yeterli bilgiler vermez. Bir takım çeliğinde oluşan distorsiyonun tayin edilebilmesi için, önce o takım çeliğinin aşağıda açıklanan beş karakteristik özelliğniin iyi bilinmesi gerekir. 1. Çelikler ısıtıldıklarında genleşerek hacimce büyür, soğutuldukları zaman ise büzülerek hacimce küçülürler. Bu durum, "kritik bölgelerde" ısıtıldıkları ya da soğutuldukları zaman hariç, tüm koşullar için doğrudur. 2. Soğuk çelik mukavemetlidir, aksine sıcak çelik ise düşük mukavemetlidir. Bundan dolayı, sıvıya daldırılarak yapılan sertleştirme işleminde büyük sıcaklık farkları olacağı açıktır ve bu esnada sıcaklık farklarından dolayı, sıcak çelik deforme olmak ister- ÇELİĞİN SINIFI DENEY PARÇASININ ÖLÇÜSÜ ÖZGÜL AĞIRLIK (Tam Tavlanmış) SERTLEŞTİRME SICAKLIĞI VE ORTAMI ÖZGÜL AĞIRLIK (Sertleştirilmiş) LU SERTLEŞTİRMED % HACİM DEĞİŞİKLİĞİ Karbonlu Takım Çeliği Karbonlu Takım Çeliği Karbonlu Takım Çeliği 9,5x28,6 28,6 x 76 Sertleştirmeden sonra 28,6 x 76'lık parçadan merkezinden çıkarılmış 12,7 kalınlığındaki parça 7,865 7,835 7, C Tuzlu su 788 C Tuzlu su 788 C Tuzlu su 7,795 7,8 7,835 + %,9 + %,5 + %,3 Mn Yağda sertleştirmen SiMn Şoka dirençli Havada Sertleştirmen (% 5 Cr) Yüksek Karbonlu yüksek kromlu 12,7 25,4 12,7x25,4 12,7x25,4 12,7x25,4 7,853 7,77 7,815 7,71 82 C Yağ 885 C Yağ 968 C Hava 11 C Hava 7,85 7,725 7,795 7,715 + %,6 + %,6 + %,3 -%,1 1 AHU) -I: Sertleşlirilcn takım çeliklerinde hacım değişmeleri Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs 1991

11 IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIMIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII lllllllllllllll llllllllllllllllllllllll MIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIHIIIIIIMIMIMMIII ken, soğuk çelik bu harekete engel olmaya çalışır. 3. Martensitik (Çeliğin sıvıya daldırılmasıyla oluşan sert tabakaya verilen isim) yapıda çeliğin hacmi, tam tavlanmış çeliğin hacminden daha büyüktür. Diğer bir deyişle sertleştirilen takım çeliği, normal olarak genleşme eğilimi gösterir. 4. Östenitik (Çeliğin yüksek sıcaklıktaki fazlarından biridir, sıvıya daldırmak üzere yapılan ısıtmadan sonra, fakat sıvıya daldırma başlamadan önce) yapının oda sıcaklığındaki hacmi, tam tavlama sıcaklığına oranla daha büyüktür. Bazı koşullarda mümkün olduğu takdirde sıvıya daldırılarak sertleştirilen takımlarda, östenitik yapıyı korumak için, bu durum genleşmeye (Martensitik yapı oluştuğunda genleşme daima oluşur) karşı koyacaktır. 5. Takım çeliğinden yapılmış kovan şeklindeki bazı pşrçalar sertleştirildiklerinde, dış tabakalar tam olarak sertlik kazandığı halde iç taraftaki tabakalar bu bölgede sertleştirilme esnasında martensitik yapı oluşmadığından sertleşmezler. Yukarıda belirtilen özellikler, parçanın görünmeyen dahili çarpılma ile harici çarpılmanın birlikte etki yapmalarından kaynaklanır. Her iki distorsiyon üst üste aynı yönde gelecek olursa, toplam çarpılma büyük değerlere ulaşır, fakat dahili ve harici çarpılmalar aksi yönde oluşacak olursa birbirlerinin etkilerini yok edeceklerinden, böyle durumlarda ısıl işlemin neden olduğu çarpılma ihmâl edilebilir. Dahili çarpılma miktarı, kalıp çeliklerinin cinsine ve soğutma ortamının tipine bağlıdır. A. Suya Daldırılarak Sertleştirilen Çelikler Tablo 1'de görüldüğü gibi kesit yeteri kadar küçükse, suda sertleştirilen karbonlu çelikler, dahili çarpılmaları nedeniyle sertleştirme sırasında çok genleşirler. (Her 1 mm boydaki,3 mm'lik genleşmede, hacimce genleşme %,9 olur.) Parça yeteri kadar büyük ve kovan şeklinde sertleştirilirse, genleşme az olur: Aynı durum yağda sertleştirmede de oluşur. Bir çok uygulamalarda, tamamiyle sertleştirilemeyen takım çeliklerinin, diğer takım çeliklerine kıyasla daha çok çarpılmaya uğradıkları halde, neden bu alanda kullanıldıkları sorgu konusu olabilir. Bu sorunun cevabı şu şekilde açıklanabilir. Suda sertleştirilen karbonlu takım çeliklerinde dahili çarpılmanın etkisinin az olmasıdır; çeliğin dış yüzündeki eğrilme ise büyüktür. Eğrilme nedeni, suya daldırma sırasında takımın çeşitli bölgelerinde sıcaklık farklılıklarının oluşmasıdır. Takımın şekil ve boyut- Şekil - I; Dislorsiyon Deney Parçalan 3»* larının kontrol altında tutulmasıyla, eğrilme faktörünün (vvarpage factor) büyük derecede oluşması önlenebilir; takımın geometrik şekli parçanın bazı kısımlarının önce soğumasına ve soğumanın uzun süre devam etmesine neden olur. Suda sertleştirilen karbonlu takım çelikleri gibi çeliklerin distorsiyon bakımından kötü bir şöhreti vardır. Şekil ve büyüklük itibariyle aynı ölçüde takım çeliğinden yapılmış takımlar, aynı koşullarda ısıl işleme tabi tutuldukları halde, sertleştirmeden sonra her takımın değişik boyut ve şekle büründüğü saptanmıştır. Bunun nedeni, daldırma esnasında takım yüzeyinde buhar ceplerinin oluşmasından dolayı soğutma sıvısının her bölgede homojen sıcaklıkta olmamasıdır. Böylece her takımda oluşacak eğrilme birbirine eşit değildir. Eğrilme faktörünün etkinliğinin tayin edilebilmesi için, ne yazık ki bir yöntem mevcut değildir. Bu yüzden, suda sertleştirilen karbonlu takım çeliklerinin çarpılmalarını önceden belirlemek mümkün değildir, ancak aynı boyut ve şekildeki takımlar üzerinde önceden yapılmış olan deneylere dayanarak, çarpılmaları genel bir kural içinde belirtmek mümkün olabilir. Suda sertleştirilen takım çeliklerinin, önceden belirlenemeyen çarpılmalarına bir örnek vermek üzere Şekil -1.'e göz atalım. Böyle şekildeki bir kalıp karbonlu takım çeliğinden yapılırsa, sertleşmenin sonucu olarak, boyda değişiklik %,1 'den daha azdır. Fakat kalıntıdaki distorsiyonu aynı değildir ve havada sertleştirilen takım çeliklerinden daha iyidir. Bu soru şu şekilde açıklanabilir: Eğrilmenin neden olduğu çarpılma dahili çarpılmalı dengeler ve sertleştirme işlemiyle oluşan hacim değişikliği, parça tsp Mühendis ve Makina Cilt; 32 Sayı : 376 Mayıs 1991

12 kalınlığının (Bu parçanın deneyi, A.W. Barndt of Heintz Mfg. Co. firmasında yapılmıştır), artmasında açıkça görülür. B. Havada Sertleştirilen Çelikler Birçok takım çeliklerinin havada soğutulması esnasında oluşan küçük sıcaklık farkları nedeniyle eğrilme, havada sertleştirilen çeliklerde pratik olarak ihmâl edilebilir. Bu koşullar altında parçanın çarpılması sadece dahili çarpılmadan ileri geleceğinden, daha hassas olarak tahmin edilebilir. Bununla beraber, her iki kesit değişikliğini içeren takımlar ya da basınçlı hava ile soğutulan takımlar, homojen olarak soğumazlar ve bu durum da takımların çarpılmalarına neden olur. C. Yağda Sertleştirilen Çelikler Yağda sertleştirilen takımlarda sıcaklık farklılıkları, havada sertleştirilen takımlarınkinden büyük, fakat suda sertleştirilen takımlarınkiyle takriben aynıdır. Suda sertleştirme esnasında oluşan hava cepleri, yağda sertleştirmede meydana gelmez; bu yüzden yağda sertleştirilen çeliklerde, benzer takımlardaki ölçü değişmeleri birbirleriyle karşılaştırabilir. Genellikle eğer takım komple olarak sertleştirilirse, yağda sertleştirilen takım çeliklerinde oluşan eğriliğe, dahili çarpılma en büyük etkiyi yapar. Dolayısıyla her ne kadar havada sertleştirilen takımlardaki kadar doğru olarak tahmin edilmezse de, yağda sertleştirilen çeliklerde çarpılmanın tahmininde, yaklaşık olarak dahili çarpılma faktörleri esas alınır. Eğer tarım komple olarak sertleştirilmezse o takdirde distorsiyonu tayin eden dahili distorsiyon faktörleri pek etkili olmaz, fakat daha önce yapılmış deneyler çarpılmanın tayininde faydası olabilir. D. Yağda Sertleştirilen Çeliklerin Tuz Banyosunda Sertleştirilmeleri Erimiş tuz banyolarında takımların daldırılarak sertleştirilmelerinde oluşan sıcaklık farkları, yağda setleştirilmeye oranla daha küçüktür ve bu yüzden eğrilme ihmâl edilecek kadar azdır. Dolayısıyle, tuz banyolarına daldırılarak sertleştirilen takımlardaki çarpılma dahili çarpılma faktörleri hesaba katılarak oldukça hassas bir şekilde tayin edilebilir. Aşağıda sonuçları açıklanan deneylerde çeşitli şekillerdeki takımların çarpılmaları tayin edilmiştir. 1. Silindirler Çapı ve boyu küçük olan silindir şeklindeki takımların sertleştirilmesi sırasında, sertleştirme işleminin bir sonucu olarak, matensitik yapının homojen olarak teşekkül etmesi nedeniyle parçanın hem çapı, hem de boyunun genleştiği görülmektedir. Kovan şeklindeki bir çeliğin sertleştirilmesinde parçanın boyu, çapına oranla bir hayli büyükse parça dik daldırılarak sertleştirilmelidir; böylece parçanın boyu kısalır ve çapı büyür. Sertleştirmede boyutların farklı şekilde değişmesi nedeni şöyle açıklanabilir: a. Silindirik parçanın suyla temas eden ilk bölümünde sertleşme oluşurken büzülme meydana gelir, bu esnada parçanın arka yüzünde ve çevrede lûnlflemû acilimi "iarı"ılı"ır genleşme eğilimi görülür. b. Çevrenin ek kesitlerinde olduğu gibi sertleşen dış silindirik yüzey genleşir ve iç tarafına dahili sıcaklık (Hot interior) depo eder. c. Bunun için dahili sıcaklık, dış yüzey ile birlikte Isıl İşlemden Önce (Tam Tavlanmış) Sertleştirmeden sonra (*) Artma Miktarı mm Artma Miktarı Boyu Eni. Kalınlığı 146,53 44,45 34,95 146,6 44,56 35,4,8,1,9,6,23,26 (*) 81 C'da yağda sertleştirme, 24 C'da menevişleme Tablo -- Yağda sertleştiilen Mn Çeliğinden Yapılmış Dişi Kalıbın çarpılması 1 Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı: 376 Mayıs 1991

13 IIIIIIIIIIMIIIIIIIIMIIIIIMIIIıI;: :::1İİMIIIIMIIİ ItltlHlIltlM IHİIIIIMIIMIIİIllllIIIIII>))tllllllll MIIJIIIItlIllllllllilllilllilllllllllltlIllllllltltlMIIIIIIIllUllMIIIIIIIIIIIIIIIMIIIIIIIIIlllllllMIIIIIIMIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII! Isıl İşlemden Önce (Tam Tavlanmış) Sertleştirmeden sonra (*) Artma Miktarı mm Artma Miktarı Boyu Eni Kalınlığı. 292,12 139,71 57,16 291,82 14,7 57,36 -,3 +,36 +, ,26 +,3 (*) Tablo -2'dekinin aynı Tablo -3: Yağda Seneştirilen Mu Çeliğinden Yapılmış Dişi kalıbın Çarpılması genleşebilir, sıcak merkez metali iç tarafa doğru boy yönünde sertleştirilmemiş çelikten çekilir ve bu suretle en üst yüzey ucu sertleşmeden önce boyca bir hayli büzülür. Sertleştirme işlemlerinde belirli işlem koşullarına bağlı ve boyu değişmeyen belirli bir silindir çapı vardır. Yukarıda değinilen koşullar tayin edildiğinde silindir boyu arttırılacak olursa, silindir boyunda da büzülme artacağı açıktır; aksine silindir boyu azaltılacak olursa boydaki büzülme de azalacaktır. Bununla beraber, derin sertleşebilen çeliklerle çalışıldığı zaman genleşme genellikle her yönde oluşur ve dahili çarpılma faktörleri kullanılarak genleşme miktarı hesaplanabilir. 2. Uzun Dikdörtgen Şekiller Boyu uzun olan takımların sertleşmesine, kovan şeklinin nasıl etkidiğine en iyi uygulanmış iki örneği ele alarak inceleyelim: Birinci örneğin ölçüsü 25 x 1 x 348 mm, ikinci örneğin ölçüsü 62 x 15 x 348 mm dir ve malzeme olarak ani darbeye dayanıklı Si- Mn çeliği seçilmiştir. 58 Rockwell C sertlik değerinde sertleştirildiklerinde, 25 x 1 kesitindeki lamanın boyu 354,4 mm ve 62 x 15 kesitindeki lamanın boyu ise 344,8 mm'ye ulaşmıştır, ince lama mantensitik yapının oluşması nedeniyle tamamen sertleşmiş ve her yönde genleşmiştir. Kalın lama ise tamamen sertleşmemiş ve içi boş silindirlerin sertleşmesinde olduğu gib büzülerek boyu kısalmıştır. Kalın lama tamamiyle sertleştirilemez ve boyutlarda büzülme, yukarıda uzun silindirlerde tanımı yapıldığı şekilde oluşur. 3. Kısa Dikdörtken Şekiller Genel olarak denebilir ki, boyu kısa olan dikdörtgen kesitli dolu kalıplar, eğer parçalar tamamiyle sertleştirilecek olursa, sertleştirmenin sonucu olarak her yönde genleşmez. Havada sertleşen çeliklerde, dahili çarpılma faktörleri kullanılarak, genleşme miktarı hassas bir şekilde tayin edilebilir. Yağda sertleştirilen çelikler için genleşme miktarları, büyük bir hassasiyet istenmiyorsa tahmin edilebilir. Tablo 2'deki örnekte bu nokta açıklanmıştır. Tablo 2'de görüldüğü gibi yağda sertleştirilen çeliklerde oluşan ölçü değişikliğinin hesaplanarak belirlenmesinde büyük hatalara düşülebilir. Bu dişi kalıpta oluşan hacim değişikliği %.55'tir ve bunun lineer olarak karşıtı her 1 mm şeklindedir. Dolayısıyla her 1 mm boydaki mm olarak gerçek genleşme miktarı, lineer faktöre çok yakın değildir. Bununla beraber, her boyut için.36 ilâ.4 mm arasındaki genleşmenin, kalıp yüzeylerinin temizliği bakımından faydası vardır. Dahili çarpılma faktörlerinin kullanılmasıyle belirlenen genleşme miktarındaki değerler, kalıbın çarpılmasın etki eden eğrilme faktörünün bir göstergesidir. Dahili çarpılma faktörlerinin kötü kullanılması sonucu meydana gelen hatalara bir örnek götermek üzere Tablo 2 ile Tablo 3'deki değerleri karşılaştıralım: Tablo -3'de boyutları verilen kalıbın sertleştirilmesinde oluşan hacim değişikliğindeki artma miktarı %,46'dır. Bu miktar, bu sınıf takım çeliğinden normal beklenenden daha azdır ve kalıbın tamamiyle sertleşmediğini gösterir; bu değerle boydaki büzülme miktarı hesaplanabilir. Şu nokta açıktır ki dahili çarpılma faktörleri, bu tip kalıpların çarpılmalarının tayin edilmesinde faydalı olamaz. Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs

14 4. Halka Tipi Dişi Kalıplar Esas prensiplerin kullanılarak, genleşme miktarının tayin edilmesine daha iyi bir örnek göstermek üzere halka şeklindeki dişi kalıbı elealalım. Bilinen bir nokta şudur ki, halka şeklindeki dişi kalıp, tamamiyle suya daldırılırsa göbekte büzülme oluşur. Bu durum, evvelce belirtilen genleşme ile ilgili noktalara ters düşmektedir, fakat şu husus işaret edilmektedir ki, daldırmada martensitik yapının teşekkül etmesi daima genleşmeye nedenolur. Bu hususta yapılacak daha fazla bir inceleme de, bu durumun normal bir sonuç olduğunu gösterecekti, çünkü martensitik yapının oluşması sırasında oluşan genleşme doğal olarak büzülmeye neden olacaktır. Şayet halkanın her bölgesinde sertleşme oluşuyorsa halkanın göbek yüzünde genleşmenin oluştuğu görülebilir. Bununla beraber, göbek yüzeyinde açıkça genleşme etkisi varsa bu durum, göbek çapındaki büzülmenin doğal bir sonucudur. Bu hareketin görülebilmesinin diğer bir yolu, dolu bir silindirin çapsal olarak genleşmesini izlemektir; burada parçanın düz silindir ya da halka şeklinde olması sonucu değiştirmez. Halka şeklinde bir kalıp tamamiyle suya daldırılırsa, kalıp boyutlarına tabi olarak, iç çap hafifçe her yönde farklı bir şekilde hareket ederken, dış çap ise sabit bir şekilde genleşir. Eğer bir halka, cidar kalınlığına kıyasla ince ise yüzeylerin sertleşmesi, parçadaki distorsiyonu net olarak kontrol altında tutabilir. Bu çeşit bir halka, kalınlığı ve iç çapı artırır, fakat genellikle dış çapı azaltır. Dişi kalıbın deliği çok küçük ise daldırma çelik içinde çam olarak sağlanamaz. Keza delik yüzeyi sertleşmesin diye kapatılmışsa, bu durumlarda kalıpta martensitik yapının oluşması esnasında delik büyüyecektir. Halka tipi dişi kalıp havada sertleşen çelikten yapılmışsa hem iç, hem de dış çap çarpılma f aktörleriyle hesaplanan miktar kadar büyüyecektir. Bununla beraber, şayet göbeğin küçülmesi isteniyorsa, o taktirde kalıp basınçlı hava içinde soğutulmalıdır. Halka tipi dişi kalıpların büzülmesinin tayininde kullanılan bir başka prensip daha vardır. Bu yöntemle göbek çapı her 1 mm için,2 ilâ,28 mm arasında küçültülebilir. Yöntemin esasları şöyledir. 1. Dişi kalıp homojen olarak yaklaşık 982 C sıcaklığa kadar ısıtılır. 2. Göbeğin dışarıda kalması sağlanarak, kalıp çerçevesi suya daldırılır ve 26 C sıcaklığa kadar soğutulur. Bu amaçla kullanılan bir apara Şekil -2'de görülmektedir. 3. Dişi kalıp uygun sertleştirme sıcaklığına kadar ısıtılır. 4. Bu sefer çerçeve kısmının dışarıda kalması sağlanarak, göbek kısmı tamamiyle suya daldırılır. Yöntemin açıklanması şöyledir: (a) Çerçevenin daldırılmasıylme, o bölgedeki metal büzülür ya da bitişikteki göbeğe karşı olan metali eğmeye başlar. (b) 26 C'da daldırmayı durdurarak martensitik yapının teşekkülüne izin verilmez ve böylece büzülmeyi sağlayacak kuvvetler, herhangi bir pozisyonda oluşamaz, (c) Bundan sonra göbeğin daldırılmasıyla daha ziyade göbeğin çapı, martensitik yapı oluşumu sonucu, iç tarafın genleşmesiyle büzülür. Diğer karmaşık faktörlerin etkisi nedeniyle takım çeliklerinin çarpılmasını önceden tayin etmek zordur. Başlıca faktörler şunlardır: a. Tufal Tabakası Ticarî nitelikteki ısıl işlem donanımlarının çoğunda, çeliklerin ısıtılması esnasında tufal tabakası oluşur. Tufal tabakasından kaynaklanan metal eksilmesi ihmal edilemez, çünkü ısıl işlemden kaynaklanan boyut değişikliği kadar, metal eksilmesinin de sakıncası vardır. Bazı durumlarda sertleştirme sırasında oluşan genleşmeyi karşılaması bakımından, tufal tabakasından meydana gelen metal eksilmesi bir avantaj sağlar. (Kuşkusuz, tufal tabakası oluşumundan dolayı oluşan metal eksilmesi, boyut eksilmesini de artırır.) Zaten yağda sertleştirilen takım çelikleri, çarpılmaya uğramayan özelliği ile tanınmıştır, fakat bir miktar çarpılma söz konusudur. Bu az miktardaki çarpılma göstermiştir ki, tufal tabakası sertleştirme ile ilgili ısıtmada oluşur. Sertleştirmede oluşan genleşmenin etkisini azaltmaya çalışır. Tufal 1 Su seviyesi... _). Asbestos e Dişi kalıp,..gjs Yumuşak çelik ty \ş Somun rondelalar ^ Gevşek bağlantılı saplama Şekil -2: Halka şeklindeki dişi kalıp gövdesinde olıısan genleşmeyi ölçen aparatın kesit görünüşü. 12 Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs 1991-

15 lil.'imilllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll I ÇELİĞİN SINIFI L AĞIRLIK ravlanmış) ÖZGÜ (Tam" L AĞIRLIK eştirilmiş) ÖZGÜ (Sertle c İE ÜS- O C S SERTL.ESTİRMEDE O '3 i % HAC DEĞİŞ fîaf _ #UJ»o SERTİ MENE DEĞİŞ Karbonlu Takım Çeliği (Çap 9,5 x 28) Mn Yağda Sertleştirmen SiMn Şoka Dirençli Havada Sertleştirmen 7,865 7,853 7,77 7,815 7,795 7,85 7,725 7,795 7, ,73 7,8 t %,9 + %,6 + %,6 + %,3 + %,8 + %,45 + %,5 + %,2 O Sertleştirilmeleri TABL. 1 'de verilmiştir. tabakası oluşumunu engelleyen fırınlarda takım çelikleri, eski tip fırınlara kıyasla daha fazla genleşir. Isıtmada kullanılan tuz banyoları tufal tabakası oluşumuna tamamen engel olmazlar. Gerçekte tufal tabakası meydana gelmektedir, fakat tuz banyasu tarafından eritildiğinden gözle görülmektedir. Bununla birlikte ısıtılma zamanı kısaltıiırsa, tufal tabakasından ileri gelen malzeme azaltılmış olur. b. Daldırma Sıcaklığında Değişiklik Tavsiye edilen bölgenin üstündeki ya da altındaki sıcaklıklarda genellikle çarpılma büyük miktarda oluşur. Genel olarak, yüksek sıcaklıklar östenitik yapının korunması yönünde etki yapar; östenitik yapı ise beklenen genleşmeyi azaltır ya da büzülmeyi artırır, buna karşın düşük sıcaklıklar ise genleşmeyi arttırarak martensitik yapının daha çok komple hale gelmesi şeklinde etki yapar. Daldırma ile sertleştirmedeki daldırma ortamının vizkozitesi, sıcaklığı ve çalkantılı oluşu ve benzeri diğer faktörler de çarpılmaya etki ederler. c. Menevişleme Gerçekte menevişleme işlemi, martensitik yapının çözülmesine neden olur ve sertleştirilmiş takım çeliklerinde ise martensitik yapının oluşması sonucu genleşmenin etkisini, karşı atakla azaltmak ister. Bu durum birçok takım çeliklerinde görülür. Tablo -4'de çeliklerde 25 C sıcaklıktaki menevişlemede oluşan hacim değişiklikleri görülmektedir. Özellikle sıvıda sertleştirilen takım çeliklerinde takım boyutlarının tama daldırma koşullarında ölçülmesi emniyetli olmaz, çarpılma genellikle meneviş ameliyesinden sonra ölçülür. Genel olarak çarpılma faktörleri, menevişlemeden sonra değişen boyutlar ölçülerek düzeltilip doğru hale getirilir ve böylece tavlama durumundan, tavlama + menevişleme haline kadar ölçü değişiklikleri tayin edilebilir. Yüksek tavlama sıcaklıklarının kullanılması, neticede dahili çarpılmanın neden olduğu ölçü değişikliğini yok eder, fakat bu noktada takım ısıl işlemle kazandığı sertliğini kaybeder ve yapı, tam tavlanmış (annealing) durumundaki ferrit ile karpite dönüşür. Neticede bu yöntemden, pratik bir sonuç çıkmış olmaz. d. Boyutların Ölçülmesi Takımların sertleştirmeden sonra değişen boyut ölçülerinin incelenmesinde, belirli lokal durumlarda verilen bir boyutun ölçülmesi yoluna gidilir. Bununla beraber, eğer belirli bir boyut değişik yerlerde ölçülürse, ölçme yerine bağlı olarak büyük farklılıklar görülecektir. Örneğin, deliğin iç yüzeyi şişer ve gö- Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs

16 bek gibi bir hâl alır. Bu yüzden, deliğin çeşitli yerlerdeki çap ölçüsü, değişik değerlere ulaşır. Çok hassas olarak yapılacak ölçmelerin, delik üzerinde nereye rastladığının iyi saptanması gerekir. Küçük bir bölgeden alınacak ölçmeler, sertleştirmeden ileri gelen distorsiyon hakkında tam bir fikir veremez. e. Takımların Tekrar Sertleştirilmeleri Takımın tekrar setleştirilmesine ihtiyaç duyulduğu zaman, parça önce tam tavlanmalı ve sonra sertleştirilip menevişlenmelidir. Dahili çarpılmadan ileri gelen ilk sertleştirme işlemi çeki çarpılma tekrar sertleştirme işlemiyle ortadan kaldırılamaz ve ikinci sertleştirmede de aynen oluşur. Böylece, eğrilme faktöründen (wapage factor) dolayı bir boyutu,25 mm büzülen bir takım, ikinci ısıl işlemde boyut ölçüsü ve biçiminde aynı büzülmeyi gösterir; bu şekilde takımın genleşmesi, iki ısıl işlemde toplam olarak,5 mm olur. Genel bir kural olarak denebilir ki, sertleştirme esnasında çarpılmaya uğramayan takım çeliği yoktur, fakat piyasada çok az olan çarpılma ihmâl edilerek, bazı takım çelikleri: "Isıl işlemle çarpılmaya uğramaz" gibi bir tanımla, satılır ve kullanılır. Sertleştirme işlemi esnasında hacim değişikliği olduğuna göre, dolayısıyla boyut değişikliği de olacak demektir. Ender olarak bazı özel takımlar, ihmâl edilebilecek kadar az bir çarpılmayla sertleştirilebilirler. Bununla beraber, bir takım şayet değişik sınıftaki çelikten yapılsa bile ölçüsü ve şekli faklı olduğu için çarpılmasız sertleştirme sağlanamaz. Genellikle kullanılan çarpılma deney parçası, çapı ve boyu küçük bir silindirden ibarettir. Önce de bahsedildiği gibi, ısıl işlem esnasında boyu değişmeyen bir örnek deney parçasının ölçülerini tayin etmek mümkün değildir. Ancak, seçilen ölçülere bağlı kalmak üzere silindirik şekilli örnek parçaların verilen bir çelik için çarpılma miktarı çok iyimserlikle tahmin edilebilir. Şayet kalıp parçaları ölçü itibariyle deney parçasının benzeri ise, o taktirde burada verilen bilgilerden istifade edilerek, çarpılma miktarı tayin edilebilir ve kontrol altında tutulabilir; şayet kalıp parçaları deney parçasından şekil ve ölçü itibariyle farklı ise o takdirde iyi sonuç alınamaz. Her ne kadar mutlak anlam itibariyle distorsiyona uğramayan çelik cinsleri yoksa da, yüksek karbonlu ve yüksek kromlu takım çeliklerinden her sınıf için, ısıl işlemin uygun şekilde kontrol altında tutulmasıyla en azından belirli bir ölçüyü taşıyan bir takımın sıfır çarpılmasıyla sertleştirilmesi mümkündür. Martensitik yapının oluşumu esnasında genleşmeye karşı olarak östenitik yapının meydana gelmesiyle hasıl olan büzülmeyi dengeleyen yöntem aşağıdaki esasları içerir: 1. Karpit yapının oluşması için, çelik parça 11 C sıcalığa kadar ısıtılır ve sonra da bu sıcaklıkta bir ile üç saat tutulur. 2. Parça fırından çıkarılır ve 65 C ya da daha düşük sıcaklığa kadar havada soğutulur. Normal olarak takımlar 65 C sıcalığa erişir erişmez hemen menevişleme işlemi uygulanır, fakat bu cins çelikten yapılan bir çok kalıplar, emniyet düşüncesiyle oda sıcaklığına kadar soğutulmalıdır. 3. Havada soğutma esnasında oluşan östenstik yapının sonucu olarak, takımın dış ölçülerinin, her 1 mm mesafe için,5 mm büzüldüğü saptanmıştır. Çubuk şeklindeki parçalanıl ısıl isleme labi tutukluğu elektrikli ısıtma İmin. Konveyerit elektrikle İsıtılan fırında sürekli menevişleme islenıi 14 Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs 1991

17 llllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll 4. Meneviş ameliyesi 493 C sıcaklıkta yapılır ve sonra havada soğutulur. Menevişleme esnasında bazı bölgelerde östenitik yapı, martensitik yapıya dönüşmektedir; martensitik yapılaşmanın sonucu olarak oluşan genleşme, sertleşmenin sebep olduğu orjinal büzülmeyi karşılar. 5. Şayet 493 C sıcaklığındaki menevişleme, büzülmeyi tamamıyle karşılamazsa o takdirde takımlar istenilen genleşmeyi temin etmek üzere 99 C ya da 54 C ya da 51 C ya da daha yüksek sıcaklıkta tekrar menevişleme işlemi uygulanır. Menevişleme işleminin daha ayrıntılı bir şekilde (sıcaklığın kesin olarak) belirtilmesi mümkün değildir; çünkü daldırma ile sertleştirmede ısıtma esnasında östenitik koşullara bağlı olan ve bir miktar oluşması istenilen martensitik genleşmenin oluşumu belirli menevişleme sıcaklığına ihtiyaç gösterir. Takımların eriştiği sıcaklık ve bu sıcaklıkta tutulma süresi, daldırma ile olan sertleştirmede östenitik yapı miktarını doğrudan kontrol eder. Diğer taraftan, takımların eriştiği sıcaklık ve bu sıcaklıkta bekletilme müddeti ısıyla ilgili olup ısıtma fırınına konan çelik miktarına, fırının ısıtma kapasitesine, fırın içindeki atmosfere v.b. tabidir. Bu yüzden, gerçek östenitik yapıyı oluşturmak üzere ısıtma donanımını da geliştirmek gerekir. Kalifiye olan bir ısıl işlemci hem çeliklerinin, hem de ısıl işlem donanımının özelliklerini iyi bilirse, istenilen sonucun elde edilmesine meneviş işlemi fazla zorluk yaratmaz. Isıl işleminin başarılı olması için, aşağıdaki noktaların gerçekleştirilmesine önem verilmelidir. 1. Daldırma ile sertleştirmede büzülme oluşturulmamışsa, menevişleme işlemiyle değişen ölçüleri düzeltmek mümkün olmaz. 2. Sıfır değişikliğin (O noktada ölçü değişikliği yok) oluştuğu noktada sertlik değeri yaklaşık 6 Rockvvell C'dir. 3. İlk tavlamada yüksek tavlama sıcaklıkları kullanılmamalıdır. Eğer koşullar uygun olursa C arası sıcaklıklarda yapılacak menevişleme yeterli olabilir, daha yükseklikteki sıcaklıklar, arzu edilenin ötesinde genleşme meydana getirir. Keza yüksek meneviş sıcaklığı, sertliğin azalmasına yol açar. 4. Daldırma sıcaklığı çok yüksek olur ya da parça uzunsüre fırında tutulursa, daldırma ile olan sertleştirmede büyük miktarda östenitik yapı oluşur. Arzu edilen genleşmeyi elde etmek üzere yüksek sıcakta (Maksimum 565 C'a kadar) menevişleme yapılabilir. 5. Taşlama çatlaklığına karşı özlülüğü ve maksimum dayanıklılığı elde etmek üzere ikili menevişleme önerilir; ikinci menevişleme 482 C'da ya da martansitik yapının oluştuğu sıcaklıktan 14 C daha düşük olabilir. Karbonu ve kromu yüksek olan çeliğin, çarpılmayla ilgili bir diğer karakteristik özelliğinden bahsetmek gerekirse şunlar söylenebilir. 2 nolu referansta Scott ve Gray'ın bahsettiği gibi bu tip çelikte sıcakta çalışıldığına göre boylamasına çarpılma enlemesine olana kıyasla iki kat büyüklüktedir. Bu yüzden, gerçek kalınlığın, stoktaki malzeme boy yönüne denk gelmebine dikkat edilmelidir. Sertleştirme ölçü değişikliğinin parçanın boyu yönünde oluşması bekleniyorsa, bu takdirde ölçü değişikliği, östenitik - matrensitik denge yöntemiyle kontrol altında tutulabilir; bir çelik parçasında hassas işlerde boyuna ve enine yönlerde kaymalar olabilir. Genellikle, uzunlamasına olan yöndeki ilk büzülmelerin oluşması için 11 C'dan daha yüksek östenitik sıcaklıklara ihtiyaç vardır. Önceden bahsedilen yöntemle, bu başlangıç büzülmesi nötür hale getirilebilir. Bununla beraber, uzunlamasına olan yönde sıfır ölçü değişikliği sağlandığında, enleme yönündeki boyutlarda genellikle bir miktar büzülme oluşacaktır. Özet Takım çeliklerinin sertleştirilmesi esnasında oluşan çarpılmanın pratik olarak kontrol altında tutulması, aşağıdaki şekilde mümkün olabilir: A. Sertleştirmeden sonra takımlar üzerinde taşlama işlemi yapılmayacaksa : 1. Takım çeliği olarak, karbonlu ve kromu yüksek olan çelik cinsi kullanılmalıdır. Yazı içinde sözü geçen östenitik-martensitik denge yöntemi ile parça kritik ölçülerde sıfır ölçü değişikliği oluşmak üzere fırında ısıtılmalıdır. Bütün boyutlarda sıfır ölçü değişikliği oluşması istenirse, bazı kritik boyutlarda küçük miktarda taşlama işlemine ihtiyaç olabilir. 2. Sertleştirme işlemi esnasında oluşan genleşmeyi temin etmek üzere % 5 Cr'lu gibi havada soğutulabilen takım çeliği kullanılmalıdır. Bu tip çeliğin genleşme miktarı % 1 'dir. 3. Suda ya da yağda sertleştirilen çeliklerde ge- Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs

18 nellikle havada sertleştirilen çelikler kadar az genleşme elde edilemez. B. Yüzeydeki tufal ve yumuşak tabakanın taşlama işlemi ile kaldmlacaksa: Atmosfer kontrolü olmayan fırınlarda ısıtılan takımların yüzeylerinde çok miktarda tufal tabakası ve yumuşak yüzey tabakası (karbon azalması) oluşur ve sonra bu tabakalar taşlama işlemi ile kaldırılır. Bu taşlama işlemine ihtiyaç olacağı düşünülerek, parça boyutları bir miktar önceden büyük yapılır. 1. Havada sertleştirilen çelikler kullanıldığı zaman, yukarıda açıklanan A1 ve A2 yöntemlerinin uygulanmasıyla daha hassas boyutlar elde edilir. 2. Yağda sertleştirilen çelikler kullanıldığında, parçadaki kesitler tamamiyle sertleşirler ve boyut değişikliği dahili çarpılma faktörleri kullanılarak tayin olunur. Yağda sertleştirilen Mn'li takım çeliklerinde genleşme miktarı % 1 'dir. 3. Suda ve yağda sertleştirilen çelikler kullanıldığında parça kesitleri tamamiyle sertleşmez ve çarpılmalar önceden aynı ölçü ve şekildeki takımlar üzerine yapılmış olan deneylerden faydalanılarak hesaplanır. KAYNAKÇA 1. Howard Scott, "Dimensional Changes Accompanying the Phenomana of Tempering and Aging Tool Steels," Transactions, American Society for Steel Treating, Vol. 9, 1986, Page Hovvard Scot and T.H. Gray, "Dimensional Changes on Hardening High Chromium Tool Steels," Transactions, American Society for Metals, Vol. 29, 1988, Page tmmob makina mühendisleri odası BİLGİSAYAR KURSLARI Çağımızın vazgeçilmez bir parçası olan bilgisayarı tanımakta geç kalmış değilsiniz. Hiç bilmeyen veya çok az düzeyde bilgisayar bilgisine sahip kişiler için düzenlenen bu kursta; BİLGİSAYARIN GENEL YAPISI NORTONPCTOOLPCSHEEL PAKET PROGRAMI İŞLETİM SİSTEMİ konuları işlenmektedir. Bilgi İçin: MMO Eğitim Merkezi Sümer Sok Demirtepe-ANKARA Tel: Fax: Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs 1991

19 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ EL KİTABI CİLT - 1 CİLT - II TASARIM VE ÜRETİM GÜÇ VE ENERJİ Matematik Tabloları ve Ölçü Birimleri Matematik Nümerik Hesap ve Bilgisayar Katı Cisimlerin ve Akışkanların Mekaniği Mekanik Titreşimler Cisimlerin Dayanımı Mühendislik Gereçleri Mekanizmalar ve Makina Elemanları Malzeme İletimi Yapım (imalat) Yöntemleri Kalite Kontrolü ve Boyutsal Ölçümbilim Otomatik Kontrol ve Ölçü Aletleri Fabrika Organizasyonu ve Üretim Planlamas Bakım Mühendisliği Mühendislik Ekonomisi Çevre Mühendisliği İş Güvenliği ve İşçi Sağlığı Standartlar - Patentler - Telif Hakları Hava Akım Makinaları Borulama Isı Üretimi ve Isı Alış Verişi Yanma ve Yakıtlar Buhar Üretimi ve Uygulaması Sanayi Fırınları Soğutma Tekniği Su Makinaları Isıtma - Havalandırma ve Iklimlendirme İçten Yanmalı Motorlar Genel Ulaştırma Elektrik Gücü ve Elektronik Yenilenebilir Enerji Kaynakları Nükleer Enerji ve Uygulaması Baskıya Hazırlayan: Mak.Yük.Müh. Münir CERİT &. İtashı 11AJKI.AMYOK.

20 m unu ıı ıııııııııııııııııııııııı llllll!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!ü! 1991 SANAYİ KONGRESİ NE DOĞRU: SAVUNMA SANAYİ SEKTÖR ÇALIŞMASI Bilim ve teknolojideki olağanüstü gelişmeler ve 'ekonomilerin uluslararasılaşması' sürecinde Türkiye sanayiinin bugünkü konumu ile geleceğin irdeleneceği 1991 Sanayi Kongresi öncesinde, bu kongreye hazırlık olmak üzere, bazı sektör çalışmaları yapılıyor. Bu çalışmalar kapsamında ele alınan sektörlerden birisi de 'Savunma Sanayii". Savunma Sanayii, aslında, imalat sanayiinin diğer sektörlerince içerilen ya da kapsanan bir sektör. Diğer bir deyişle, imalat sanayiinin diğer sektörlerinden farklı, onların dışında bir sektör değil. Ancak Savunma Sanayii kendine özgü müşterisi, içerdiği gizlilik kuralları, AR-GE çalışmalarına ayırdığı yüksek pay, kullanmak zorunda olduğu yoğun ileri teknoloji gibi nedenlerle başlıbaşına bir sektör olarak da irdelenebilir. Savunma Sanayii'nin, 1991 Sanayi Kongresi açısından ilginç olan yanı, bu sektörün ülkemizde ileri teknolojilerin yoğun bir biçimde kullanıldığı ve uygulandığı bir alan olmasından kaynaklanıyor. Bu sanayide, donanım, yazılım, organizasyon gibi alanlarda tümüyle ileri teknolojiler egemen. Türkiye gibi bir ülke, öğrendiği, özümsediği ve üretim alanlarına yayarak uyguladığı ileri teknolojileri bir üst düzeyde yeniden üretebilme yeteneğini kazanabilir mi sorusu, gündemdedir. Böyle bir sorunun yanıtı araştırılıyorsa, bunun için irdelenmesi gereken alanların başında hiç kuşkusuz Savunma Sanayii geliyor. Bugün ülkemizde, Savunma Sanayii alanlarında çalışan değerli mühendislerin, seçkin beyinlerin bu konuda aktarabilecekleri zengin deneyimlerin olduğu bir gerçektir ve sorunun yanıtı bu deneyimlerden çıkacaktır. Sanayi Kongresi öncesi, Savunma Sanayii alanında yapılan çalışmalar 2 isimden oluşan Danışmanlar Kurulu ile 13 isimden oluşan Düzenleme Kurulu ve Sekreteryan tarafından yürütülüyor. Düzenleme kurulu, Mart ayı içerisinde yaptığı iki toplantı sonucunda oluşturulan 'Çerçeve Taslağı' 26 Nisan 1991'de toplanan Danışmanlar Kurulu'nda tartışmaya açtı. Bu toplantıdaki tartışmaların sonucunu değerlendiren 3 Mayıs 1991 tarihli Düzenleme Kurulu toplantısında aşağıdaki kararlar alındı: 1. Savunma Sanayii konusuna 'giriş' ya da bir 'sunuş' niteliğinde olmak üzere, bu sektörün ayırdedici özelliklerini, diğer sektörlerden farkını ortaya koyan bir raporun hazırlanması Haziran 1991 tarihinde, Ankara'da 'Türkiye'deki Savunma Sanayii'nin Ana Sorunları ve Temel Stratejiler' başlıklı bir panel düzenlenmesi. 3. Çerçeve Taslağı'nda belirlenen konularda başka panellerin de düzenlenmesi. SAVUNMA SANAYİİ SEKTÖR ÇALIŞMASI ÇERÇEVE TASLAĞI 1.. Konuya "giriş" ya da bir "sunuş" niteliğinde olmak üzere, sektörün ayırt edici özelliklerini diğer sektörlerden farkını ortaya koyan aşağıdaki ana başlıkları içeren bir raporun (gerekli görüldüğü ölçüde, çeşitli ülkelerdeki savunma sanayii sektörleri de örneklenerek) hazırlanması önerilebilir Sektörün "müşteri"nin kendine özgü niteliklerinden, dikte ettiği satınalma kuralları ve teknik şartnamelerden kaynaklanan (ve bu açıdan başlıbaşına bir sektör olarak ele alınmasına yol açan) özelliklerinin irdelenmesi Sektörün proje ya da program bazında biçimlenişiyle ilgili olarak kazandığı özelliklerin irdelenmesi Proje ya da program bazında teknik işbirliğine gidilen (lisans alınan ülkenin) kendine özgü standartlarından kaynaklanan, farklı kabul ve yönelimlerin (Türkiye özelinde) irdelenmesi Sektörün faaliyet gösterdiği alana özgü güvenlik, gizlilik gibi kuralların getirdiği bürokratik biçimlenişten kaynaklanan özelliklerinin irdelenmesi Yukarıdaki dört maddede belirtilen çerçevede: Sektörün teknoloji açısından (yoğunluk, düzey vb.) irdelenmesi. -Ürün ve ürün tasarımı bazında, - Üretim yöntemleri ve yöntem tasarımı bazında V 18 Mühendis ve Makina Cilt: 32 Sayı : 376 Mayıs 1991-

BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ

BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ MALZEME LABORATUARI I DERSİ ISIL İŞLEM (NORMALİZASYON, SU VERME, MENEVİŞLEME) DENEY FÖYÜ DENEYİN ADI: Isıl İşlem(Normalizasyon,

Detaylı

DENEYİN ADI: Çeliklerin Isıl İşlemi. AMACI: Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin öğretilmesi.

DENEYİN ADI: Çeliklerin Isıl İşlemi. AMACI: Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin öğretilmesi. DENEYİN ADI: Çeliklerin Isıl İşlemi AMACI: Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin öğretilmesi. TEORİK BİLGİ: Metal ve alaşımlarının, faz diyagramlarına bağlı olarak

Detaylı

Pratik olarak % 0.2 den az C içeren çeliklere su verilemez.

Pratik olarak % 0.2 den az C içeren çeliklere su verilemez. 1. DENEYİN AMACI: Farklı soğuma hızlarında (havada, suda ve yağda su verme ile) meydana gelebilecek mikroyapıların mekanik özelliklere etkisinin incelenmesi ve su ortamında soğutulan numunenin temperleme

Detaylı

TAKIM ÇELİKLERİ İÇİN UYGULANAN EROZYON İŞLEMLERİ

TAKIM ÇELİKLERİ İÇİN UYGULANAN EROZYON İŞLEMLERİ TAKIM ÇELİKLERİ İÇİN UYGULANAN EROZYON İŞLEMLERİ Kalıp işlemesinde erozyonla imalatın önemi kimse tarafından tartışılmamaktadır. Elektro erozyon arka arkaya oluşturulan elektrik darbelerinden meydana gelen

Detaylı

DENEYİN ADI: Jominy uçtan su verme ile sertleşebilirlik. AMACI: Çeliklerin sertleşme kabiliyetinin belirlenmesi.

DENEYİN ADI: Jominy uçtan su verme ile sertleşebilirlik. AMACI: Çeliklerin sertleşme kabiliyetinin belirlenmesi. DENEYİN ADI: Jominy uçtan su verme ile sertleşebilirlik AMACI: Çeliklerin sertleşme kabiliyetinin belirlenmesi. TEORİK BİLGİ: Kritik soğuma hızı, TTT diyagramlarında burun noktasını kesmeden sağlanan en

Detaylı

Ç l e i l k i l k e l r e e e Uyg u a l na n n n Yüz ü ey e y Ser Se tle l ş e t ş ir i me e İ şl ş e l m l r e i

Ç l e i l k i l k e l r e e e Uyg u a l na n n n Yüz ü ey e y Ser Se tle l ş e t ş ir i me e İ şl ş e l m l r e i Çeliklere Uygulanan Yüzey Sertleştirme İşlemleri Bazı uygulamalarda kullanılan çelik parçaların hem aşınma dirençlerinin, hem de darbe dayanımlarının yüksek olması istenir. Bunun için parçaların yüzeylerinin

Detaylı

TALAŞLI İMALAT. Koşul, takım ile iş şekillendirilmek istenen parça arasında belirgin bir sertlik farkının olmasıdır.

TALAŞLI İMALAT. Koşul, takım ile iş şekillendirilmek istenen parça arasında belirgin bir sertlik farkının olmasıdır. TALAŞLI İMALAT Şekillendirilecek parça üzerinden sert takımlar yardımıyla küçük parçacıklar halinde malzeme koparılarak yapılan malzeme üretimi talaşlı imalat olarak adlandırılır. Koşul, takım ile iş şekillendirilmek

Detaylı

Uygulamalar ve Kullanım Alanları

Uygulamalar ve Kullanım Alanları BÖHLER W360 ISOBLOC ılık veya sıcak dövme kalıpları ve zımbaları için geliştirilmiş bir takım çeliğidir. Sertlik ve tokluğun istendiği çok çeşitli uygulamalarda kullanılabilir. Özellikler Yüksek sertlik

Detaylı

İmal Usulleri. Fatih ALİBEYOĞLU -8-

İmal Usulleri. Fatih ALİBEYOĞLU -8- Fatih ALİBEYOĞLU -8- Giriş Dövme, darbe veya basınç altında kontrollü bir plastik deformasyon sağlanarak, metale istenen şekli verme, tane boyutunu küçültme ve mekanik özelliklerini iyileştirme amacıyla

Detaylı

ODAM9Z WEB SİTESİ http://www.mmo.org.tr

ODAM9Z WEB SİTESİ http://www.mmo.org.tr ODAM9Z WEB SİTESİ http://www.mmo.org.tr MÜHENDİS VE MAKİNA MART 2004 530 MARCH 2004 No : 530 i ç i n d e k i l e r contents İLAN SAYFALARI DİZİNİ AYVAZ 1 HAT İTHALAT 2 ALARKO 3 ALARKO 4 ALARKO 7 SARMAK

Detaylı

BA KENT ÜNİVERSİTESİ. Malzemeler genel olarak 4 ana sınıfa ayrılabilirler: 1. Metaller, 2. Seramikler, 3. Polimerler 4. Kompozitler.

BA KENT ÜNİVERSİTESİ. Malzemeler genel olarak 4 ana sınıfa ayrılabilirler: 1. Metaller, 2. Seramikler, 3. Polimerler 4. Kompozitler. MALZEMELER VE GERĐLMELER Malzeme Bilimi mühendisliğin temel ve en önemli konularından birisidir. Malzeme teknolojisindeki gelişim tüm mühendislik dallarını doğrudan veya dolaylı olarak etkilemektedir.

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ DERS 11 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net

MALZEME BİLGİSİ DERS 11 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net MALZEME BİLGİSİ DERS 11 DR. FATİH AY www.fatihay.net fatihay@fatihay.net GEÇEN HAFTA DEMİR ESASLI ALAŞIMLAR DEMİR DIŞI ALAŞIMLAR METALLERE UYGULANAN İMALAT YÖNTEMLERİ METALLERE UYGULANAN ISIL İŞLEMLER

Detaylı

JOMINY DENEYİ MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

JOMINY DENEYİ MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 1. DENEYİN AMACI: Bu deney ile incelenen çelik alaşımın su verme davranışı belirlenmektedir. Bunlardan ilki su verme sonrası elde edilebilecek maksimum sertlik değeri olup, ikincisi ise sertleşme derinliğidir

Detaylı

METALURJİ VE MALZEME MÜH. LAB VE UYG. DERSİ FÖYÜ

METALURJİ VE MALZEME MÜH. LAB VE UYG. DERSİ FÖYÜ METALURJİ VE MALZEME MÜH. LAB VE UYG. DERSİ FÖYÜ ALIN KAYNAKLI LEVHASAL BAĞLANTILARIN ÇEKME TESTLERİ A- DENEYİN ÖNEMİ ve AMACI Malzemelerin mekanik davranışlarını incelemek ve yapılarıyla özellikleri arasındaki

Detaylı

Elektron ışını ile şekil verme. Prof. Dr. Akgün ALSARAN

Elektron ışını ile şekil verme. Prof. Dr. Akgün ALSARAN Elektron ışını ile şekil verme Prof. Dr. Akgün ALSARAN Elektron ışını Elektron ışını, bir ışın kaynağından yaklaşık aynı hızla aynı doğrultuda hareket eden elektronların akımıdır. Yüksek vakum içinde katod

Detaylı

BÖHLER W300. Sıcak iş Çeliklerinin Başlıca Özelliklerinin Karşılaştırılması

BÖHLER W300. Sıcak iş Çeliklerinin Başlıca Özelliklerinin Karşılaştırılması Sıcak iş Çeliklerinin Başlıca Özelliklerinin Karşılaştırılması Bu tablo çelik seçiminizde yardım olmak için hazırlanmıştır. Ancak yine de farklı uygulama türlerinin yarattığı gerilme koşulları dikkate

Detaylı

TOKLUK VE KIRILMA. Doç.Dr.Salim ŞAHĠN

TOKLUK VE KIRILMA. Doç.Dr.Salim ŞAHĠN TOKLUK VE KIRILMA Doç.Dr.Salim ŞAHĠN TOKLUK Tokluk bir malzemenin kırılmadan önce sönümlediği enerjinin bir ölçüsüdür. Bir malzemenin kırılmadan bir darbeye dayanması yeteneği söz konusu olduğunda önem

Detaylı

BÖHLER K600 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması

BÖHLER K600 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması Bu tablonun amacı çelik seçeneğini kolaylaştırmaktır. Bununla birlikte, farklı uygulamalardan etkilenen çeşitli stres koşulları hesaba katılmamıştır. Teknik

Detaylı

Isıl işlem, katı haldeki metal ve alaşımlarına belirli özellikler kazandırmak amacıyla bir veya daha çok sayıda, yerine göre birbiri peşine uygulanan

Isıl işlem, katı haldeki metal ve alaşımlarına belirli özellikler kazandırmak amacıyla bir veya daha çok sayıda, yerine göre birbiri peşine uygulanan ISIL İŞLEMLER Isıl işlem, katı haldeki metal ve alaşımlarına belirli özellikler kazandırmak amacıyla bir veya daha çok sayıda, yerine göre birbiri peşine uygulanan ısıtma ve soğutma işlemleridir. İşlem

Detaylı

3. MALZEME PROFİLLERİ (MATERİALS PROFİLES) 3.1. METAL VE ALAŞIMLAR. Karbon çelikleri (carbon steels)

3. MALZEME PROFİLLERİ (MATERİALS PROFİLES) 3.1. METAL VE ALAŞIMLAR. Karbon çelikleri (carbon steels) 3. MALZEME PROFİLLERİ (MATERİALS PROFİLES) 3.1. METAL VE ALAŞIMLAR Karbon çelikleri (carbon steels) Çelik, bileşiminde maksimum %2 C içeren demir karbon alaşımı olarak tanımlanabilir. Karbon çeliğin en

Detaylı

2. Sertleştirme 3. Islah etme 4. Yüzey sertleştirme Karbürleme Nitrürleme Alevle yüzey sertleştirme İndüksiyonla sertleştirme

2. Sertleştirme 3. Islah etme 4. Yüzey sertleştirme Karbürleme Nitrürleme Alevle yüzey sertleştirme İndüksiyonla sertleştirme Isıl İşlem Isıl İşlem Isıl işlem, metal veya alaşımlarına istenen özellikleri kazandırmak amacıyla katı halde uygulanan kontrollü ısıtma ve soğutma işlemleri olarak tanımlanır. Çeliğe uygulanan temel ısıl

Detaylı

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları 1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları Sol üstte yüzey seftleştirme işlemi uygulanmış bir çelik

Detaylı

KILAVUZ. Perçin Makineleri KILAVUZ

KILAVUZ. Perçin Makineleri KILAVUZ 2016 Perçin Makineleri 1. PERÇİNLEME NEDİR? Perçin, sökülemeyen bir bağlantı elemanıdır. İki parça bir birine birleştirildikten sonra tahrip edilmeden sökülemiyorsa, bu birleştirmeye sökülemeyen birleştirme

Detaylı

Endüstriyel Yatık Tip Redüktör Seçim Kriterleri

Endüstriyel Yatık Tip Redüktör Seçim Kriterleri Endüstriyel Yatık Tip Redüktör Seçim Kriterleri Gelişen imalat teknolojileri ile birlikte birim hacimde daha yüksek tork değerlerine sahip redüktörihtiyacı kullanıcıların en önemli beklentilerinden biri

Detaylı

BÖHLER K306 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin kıyaslanması

BÖHLER K306 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin kıyaslanması Başlıca çelik özelliklerinin kıyaslanması Bu tablonun amacı çelik seçeneğini kolaylaştırmaktır. Bununla birlikte, farklı uygulamalardan etkilenen çeşitli stres koşulları hesaba katılmamıştır. Teknik danışmanlık

Detaylı

Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü

Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü ÇEKME DENEYİ 1. DENEYİN AMACI Mühendislik malzemeleri rijit olmadığından kuvvet altında deforme olup, şekil ve boyut değişiklikleri gösterirler. Malzeme özelliklerini anlamak üzere mekanik testler yapılır.

Detaylı

BÖHLER K720 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması

BÖHLER K720 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması Bu tablonun amacı çelik seçeneğini kolaylaştırmaktır. Bununla birlikte, farklı uygulamalardan etkilenen çeşitli stres koşulları hesaba katılmamıştır. Teknik

Detaylı

TAHRİBATLI MALZEME MUAYENESİ DENEYİ

TAHRİBATLI MALZEME MUAYENESİ DENEYİ TAHRİBATLI MALZEME MUAYENESİ DENEYİ MAK-LAB15 1. Giriş ve Deneyin Amacı Bilindiği gibi malzeme seçiminde mekanik özellikler esas alınır. Malzemelerin mekanik özellikleri de iç yapılarına bağlıdır. Malzemelerin

Detaylı

HEATING ELEMENT TECHNOLOGIES CORP. PASLANMAZ ÇELİK BORU. Kaliteyi Biz Üretelim, Sizler İle Paylaşalım...

HEATING ELEMENT TECHNOLOGIES CORP. PASLANMAZ ÇELİK BORU. Kaliteyi Biz Üretelim, Sizler İle Paylaşalım... HEATING ELEMENT TECHNOLOGIES CORP. BORU Kaliteyi Biz Üretelim, Sizler İle Paylaşalım... Şirketimiz yan sanayi olarak hizmet verdiği sektörlere ilave olarak boru üretimi ve p r o f e s y o n e l k aynak

Detaylı

Geometrik nivelmanda önemli hata kaynakları Nivelmanda oluşabilecek model hataları iki bölümde incelenebilir. Bunlar: Aletsel (Nivo ve Mira) Hatalar Çevresel Koşullardan Kaynaklanan Hatalar 1. Aletsel

Detaylı

Konu: Çelik Elde Edilmesi, Isıl İşlem ve Uygulamaları

Konu: Çelik Elde Edilmesi, Isıl İşlem ve Uygulamaları Konu: Çelik Elde Edilmesi, Isıl İşlem ve Uygulamaları Çeliğin Elde Edilmesi Çelik,(Fe) elementiyle ve genelde % 0,2 %2,1 oranlarında değişebilen karbon miktarının bileşiminden oluşan bir tür alaşımdır.

Detaylı

BÖHLER S600 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırması:

BÖHLER S600 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırması: Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırması: Bu tablo çelik seçiminizde yardım olmak için hazırlanmıştır. Ancak yine de farklı uygulama türlerinin yarattığı gerilme koşulları dikkate alınmamıştır. Teknik

Detaylı

YTÜMAKiNE * A305teyim.com

YTÜMAKiNE * A305teyim.com YTÜMAKiNE * A305teyim.com KONU: Kalın Sacların Kaynağı BİRLEŞTİRME YÖNTEMLERİ ÖDEVİ Kaynak Tanımı : Aynı veya benzer cinsten iki malzemeyi ısı, basınç veya her ikisini birden kullanarak, ilave bir malzeme

Detaylı

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MADEN İŞLETME LABORATUVARI. (2014-2015 Bahar Dönemi) BÖHME AŞINMA DENEYİ

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MADEN İŞLETME LABORATUVARI. (2014-2015 Bahar Dönemi) BÖHME AŞINMA DENEYİ KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MADEN İŞLETME LABORATUVARI (2014-2015 Bahar Dönemi) BÖHME AŞINMA DENEYİ Amaç ve Genel Bilgiler: Kayaç ve beton yüzeylerinin aşındırıcı maddelerle

Detaylı

Hidroliğin Tanımı. Hidrolik, akışkanlar aracılığıyla kuvvet ve hareketlerin iletimi ve kumandası anlamında kullanılmaktadır.

Hidroliğin Tanımı. Hidrolik, akışkanlar aracılığıyla kuvvet ve hareketlerin iletimi ve kumandası anlamında kullanılmaktadır. HİDROLİK SİSTEMLER Hidroliğin Tanımı Hidrolik, akışkanlar aracılığıyla kuvvet ve hareketlerin iletimi ve kumandası anlamında kullanılmaktadır. Enerji Türleri ve Karşılaştırılmaları Temel Fizik Kanunları

Detaylı

TİTANYUM ALAŞIMLARININ ISIL İŞLEMİ

TİTANYUM ALAŞIMLARININ ISIL İŞLEMİ TİTANYUM ALAŞIMLARININ ISIL İŞLEMİ Bileşim ve amaçlarına göre Ti alaşımları tavlanabilir, sertleştirilebilir, yaşlandırılabilirler veya kimyasal ısıl işleme (nitrürleme, karbürleme vb.) tâbi tutulabilirler.

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 4

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 4 BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 0 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY İÇİNDE SABİT SICAKLIKTA SİLİNDİRİK ISITICI BULUNAN DİKDÖRTGEN PRİZMATİK SAC KUTU YÜZEYLERİNDEN ZORLANMIŞ TAŞINIM

Detaylı

İÇİNDEKİLER 2. 3. 4. 5. 6.

İÇİNDEKİLER 2. 3. 4. 5. 6. İstiklal Mah. Barış Manço Cad. 5. Sok No:8 34522 Esenyurt / İSTANBUL TÜRKİYE Tel.: 0212 679 69 79 Faks: 0212 679 69 81 E-posta: info@gozdempaslanmaz.com 44 44 881 1 İÇİNDEKİLER 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2 1 HAKKIMIZDA

Detaylı

Makina Mühendisleri Odası'nın Yeni Yayınlanacak Kitapları

Makina Mühendisleri Odası'nın Yeni Yayınlanacak Kitapları Makina Mühendisleri Odası'nın Yeni Yayınlanacak Kitapları KİTAP Dünden Bugüne Kitaplarımız Katalogu Makina Müh.Tek.Sözlük (Türkçe-İng./İng.-Türkçe) Pres İşleri Cilt IV Basınçlı Kaplarda CE İşaretlemesi

Detaylı

Sistem Donanım Metal : Başlıca Faliyet / Üretim Konuları. Çelik Izgara

Sistem Donanım Metal : Başlıca Faliyet / Üretim Konuları. Çelik Izgara Sistem Donanım Metal : Başlıca Faliyet / Üretim Konuları Çelik Izgara Sistem Donanım Ltd. Şti.,ızgara döşeme, geçit ızgara, kanal ızgara, hendek ızgara, platform ızgara ve çelik yapılar, inşaat metal kalas,

Detaylı

Yüzey Sertleştirme 1

Yüzey Sertleştirme 1 Yüzey Sertleştirme 1 Yüzey sertleştirme Sünek yapıya sahip çeliklerden imal edilmiş makine parçalarında sert ve aşınmaya dayanıklı bir yüzey istenir. Örneğin yatak muylusu, kavrama tırnağı ve diğer temas

Detaylı

ALAN ARAŞTIRMASI II. Oda Raporu

ALAN ARAŞTIRMASI II. Oda Raporu tmmob makina mühendisleri odası TMMOB SANAYİ KONGRESİ 2009 11 12 ARALIK 2009 / ANKARA ALAN ARAŞTIRMASI II Türkiye de Kalkınma ve İstihdam Odaklı Sanayileşme İçin Planlama Önerileri Oda Raporu Hazırlayanlar

Detaylı

Montaj Resminin Tanımı, Önemi ve Kullanıldığı Yerler

Montaj Resminin Tanımı, Önemi ve Kullanıldığı Yerler Montaj Resminin Tanımı, Önemi ve Kullanıldığı Yerler Bir makineyi meydana getiren çeşitli parçaların nasıl bir araya getirileceğini gösteren toplu olarak görünüşleri ve çalışma sistemi hakkında bize bilgi

Detaylı

KOMPRESÖR SEÇİMİ. Ümit ÇİFTÇİ ÖZET

KOMPRESÖR SEÇİMİ. Ümit ÇİFTÇİ ÖZET 105 KOMPRESÖR SEÇİMİ Ümit ÇİFTÇİ ÖZET Günümüzde, basınçlı havanın otomasyonda kullanılması hayli yaygındır. Hemen her işletmede bir kompresör bulunması mümkündür. Üretimi arttırmak ve işgücü kullanımını

Detaylı

BAKIR BORUNUN TESĐSATTA KULLANIMI*

BAKIR BORUNUN TESĐSATTA KULLANIMI* BAKIR BORUNUN TESĐSATTA KULLANIMI* *Bu yazı 27-28 Ocak 1994 tarihlerinde yapılan, ISSOS'94 fuarı çerçevesinde MMO Đstanbul Şubesi'nin düzenlediği Đstanbul Tesisat Kongresi'nde sunulan bildiriden alınmıştır.

Detaylı

Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1

Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1 MAKİNE PROGRAMI MALZEME TEKNOLOJİSİ-I- (DERS NOTLARI) Prof.Dr.İrfan AY Öğr. Gör. Fahrettin Kapusuz 2008-20092009 BALIKESİR Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1 DEMİR-KARBON (Fe-C) DENGE DİYAGRAMI

Detaylı

DİŞLİ ÇARKLAR SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜH. BÖLÜMÜ MAKİNE ELEMANLARI DERS NOTU. Doç.Dr. Akın Oğuz KAPTI

DİŞLİ ÇARKLAR SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜH. BÖLÜMÜ MAKİNE ELEMANLARI DERS NOTU. Doç.Dr. Akın Oğuz KAPTI DİŞLİ ÇARKLAR MAKİNE MÜH. BÖLÜMÜ MAKİNE ELEMANLARI DERS NOTU Doç.Dr. Akın Oğuz KAPTI Dişli Çarklar 2 Dişli çarklar, eksenleri birbirine paralel, birbirini kesen ya da birbirine çapraz olan miller arasında

Detaylı

Isı ve sıcaklık arasındaki fark : Isı ve sıcaklık birbiriyle bağlantılı fakat aynı olmayan iki kavramdır.

Isı ve sıcaklık arasındaki fark : Isı ve sıcaklık birbiriyle bağlantılı fakat aynı olmayan iki kavramdır. MADDE VE ISI Madde : Belli bir kütlesi, hacmi ve tanecikli yapısı olan her şeye madde denir. Maddeler ısıtıldıkları zaman tanecikleri arasındaki mesafe, hacmi ve hareket enerjisi artar, soğutulduklarında

Detaylı

304-304L - 321-316 - 316L - - 309S

304-304L - 321-316 - 316L - - 309S www.ainoks.com HAKKIMIZDA Ainoks Paslanmaz, zengin iş hacmi ve profesyonel ekibi ile paslanmaz sektörüne hızlı bir giriş yaparak, çok kısa zamanda bir çok başarıya imza atmıştır. Yaptığı ithalat ve ihracatlarla

Detaylı

SICAK İŞ TAKIM ÇELİKLERİ B İ R K A L İ T E M A R K A S I

SICAK İŞ TAKIM ÇELİKLERİ B İ R K A L İ T E M A R K A S I SICAK İŞ TAKIM ÇELİKLERİ B İ R K A L İ T E M A R K A S I S I C A K İ Ş T A K I M Ç E L İ K L E R İ MARTENSİTİK ÇELİKLER KIND Sınıf AISI Kimyasal Analiz % Kondüsyon HB C Si Mn Cr Mo Ni V Co W Sertleştirme

Detaylı

BÖLÜM 4 KAYNAK METALURJİSİ

BÖLÜM 4 KAYNAK METALURJİSİ BÖLÜM 4 KAYNAK METALURJİSİ Kaynakta Oluşan Metalurjik Bölgeler Kaynakta Oluşan Metalurjik Bölgeler Kaynak Metalinin Katılaşması Kaynak Metalinin Katılaşması Kaynak Metalinin Katılaşması Tek pasoda yapılmış

Detaylı

T.C. ŞIRNAK ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ. YAZ STAJI Yaz Staj Defteri. Hazırlayan :.. ŞIRNAK

T.C. ŞIRNAK ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ. YAZ STAJI Yaz Staj Defteri. Hazırlayan :.. ŞIRNAK T.C. ŞIRNAK ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ YAZ STAJI Yaz Staj Defteri Hazırlayan :.. ŞIRNAK T.C. ŞIRNAK ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ Yaz

Detaylı

6. GENLEŞME DEPOLARI 6.1 AÇIK GENLEŞME DEPOSU

6. GENLEŞME DEPOLARI 6.1 AÇIK GENLEŞME DEPOSU 6. GENLEŞME DEPOLARI Genleşme depoları sistemdeki basıncın kontrolü ve sisteme gerekli su desteğinin sağlanması bakımından çok önemlidir. Genleşme depoları açık ve kapalı olmak üzere iki tiptedir. 6.1

Detaylı

DÖKÜM İMALAT PROSESLERİ İÇİN İLERİ DÜZEY SİMÜLASYON YAZILIMI: VULCAN

DÖKÜM İMALAT PROSESLERİ İÇİN İLERİ DÜZEY SİMÜLASYON YAZILIMI: VULCAN DÖKÜM İMALAT PROSESLERİ İÇİN İLERİ DÜZEY SİMÜLASYON YAZILIMI: VULCAN VULCAN döküm simülasyon yazılımı ile imalat öncesi döküm kusurlarının tespiti ve iyileştirilmesi ÖZET Makalede uygulama yapılan model

Detaylı

PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION)

PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION) PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION) Püskürtme şekillendirme (PŞ) yöntemi ilk olarak Osprey Ltd. şirketi tarafından 1960 lı yıllarda geliştirilmiştir. Günümüzde püskürtme şekillendirme

Detaylı

Paslanmaz Çeliklerin Kaynak İşlemi Esnasında Karşılaşılan Problemler ve Alınması Gereken Önlemler Paslanmaz çeliklerin kaynak işlemi esnasında

Paslanmaz Çeliklerin Kaynak İşlemi Esnasında Karşılaşılan Problemler ve Alınması Gereken Önlemler Paslanmaz çeliklerin kaynak işlemi esnasında Paslanmaz Çeliklerin Kaynak İşlemi Esnasında Karşılaşılan Problemler ve Alınması Gereken Önlemler Paslanmaz çeliklerin kaynak işlemi esnasında karşılaşılan ve kaynak kabiliyetini etkileyen problemler şunlardır:

Detaylı

ALÜMİNYUM T6 ISIL İŞLEMİ İÇİN GELİŞTİRİLEN SEPET TASARIMI İLE ZAMAN VE ENERJİ TASARRUFU SAĞLANMASI

ALÜMİNYUM T6 ISIL İŞLEMİ İÇİN GELİŞTİRİLEN SEPET TASARIMI İLE ZAMAN VE ENERJİ TASARRUFU SAĞLANMASI ALÜMİNYUM T6 ISIL İŞLEMİ İÇİN GELİŞTİRİLEN SEPET TASARIMI İLE ZAMAN VE ENERJİ TASARRUFU SAĞLANMASI Seracettin Akdı Aydınlar Yedek Parça San. ve Tic. A.Ş. Ar-Ge Merkezi Gamze Küçükyağlıoğlu Aydınlar Yedek

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY - 5 PSİKROMETRİK İŞLEMLERDE ENERJİ VE KÜTLE DENGESİ

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY - 5 PSİKROMETRİK İŞLEMLERDE ENERJİ VE KÜTLE DENGESİ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY - 5 PSİKROMETRİK İŞLEMLERDE ENERJİ VE KÜTLE DENGESİ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402

Detaylı

Ar-Ge Destekleri. Bilgi Dokümanı SAN-TEZ PROGRAMI TÜBİTAK TEYDEB DESTEK PROGRAMLARI. Huriser BALCI Ar-Ge Koordinatörü

Ar-Ge Destekleri. Bilgi Dokümanı SAN-TEZ PROGRAMI TÜBİTAK TEYDEB DESTEK PROGRAMLARI. Huriser BALCI Ar-Ge Koordinatörü Ar-Ge Destekleri Bilgi Dokümanı SAN-TEZ PROGRAMI TÜBİTAK TEYDEB DESTEK PROGRAMLARI Huriser BALCI Ar-Ge Koordinatörü BİLİM, SANAYİ VE TEKNOLOJİ BAKANLIĞI SAN-TEZ PROGRAMI DESTEK ORANI : Bakanlık tarafından

Detaylı

İşletmesinde Toz Problemi TKİ. OAL. TKİ Maden Müh.

İşletmesinde Toz Problemi TKİ. OAL. TKİ Maden Müh. TKİ. OAL. İşletmesinde Toz Problemi TKİ Maden Müh. 1) Giriş Henüz, Türkiye'de kömür ve metal ocaklarında teneffüs edilebilir toz kontrolü yapılmamaktadır. Bu alandaki çalışmaların önemi gün geçtikçe daha

Detaylı

Dişli çark mekanizmaları en geniş kullanım alanı olan, gerek iletilebilen güç gerekse ulaşılabilen çevre hızları bakımından da mekanizmalar içinde

Dişli çark mekanizmaları en geniş kullanım alanı olan, gerek iletilebilen güç gerekse ulaşılabilen çevre hızları bakımından da mekanizmalar içinde DİŞLİ ÇARKLAR Dişli çark mekanizmaları en geniş kullanım alanı olan, gerek iletilebilen güç gerekse ulaşılabilen çevre hızları bakımından da mekanizmalar içinde özel bir yeri bulunan mekanizmalardır. Mekanizmayı

Detaylı

SICAK YOLLUK SİSTEMİ

SICAK YOLLUK SİSTEMİ SICAK YOLLUK SİSTEMİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ KALIPÇILIK TEKNİĞİ DERS NOTU Doç.Dr. Akın Oğuz KAPTI Sıcak Yolluk Sistemi (SYS) 2 Plastik enjeksiyon kalıplarında eriyik plastik malzemeyi sıcaklık ve basınç

Detaylı

Isıtma tesisatında yıllık yakıt miktarı hesaplanarak, yakıt deposu tesisin en az 20 günlük yakıt gereksinimini karşılayacak büyüklükte olmalıdır.

Isıtma tesisatında yıllık yakıt miktarı hesaplanarak, yakıt deposu tesisin en az 20 günlük yakıt gereksinimini karşılayacak büyüklükte olmalıdır. 7. YILLIK YAKIT MĐKTARI HESABI VE YAKIT DEPOLARI Isıtma tesisatında yıllık yakıt miktarı hesaplanarak, yakıt deposu tesisin en az 20 günlük yakıt gereksinimini karşılayacak büyüklükte olmalıdır. 7.1 Yıllık

Detaylı

EVHRAC 3 YIL. Avantajları. Fonksiyonu. Modeller

EVHRAC 3 YIL. Avantajları. Fonksiyonu. Modeller EVHRAC Fonksiyonu Bilindiği gibi binalarda hava kalitesinin arttırılması için iç ortam havasının egzost edilmesi ve yerine taze hava verilmesi kaçınılmaz hale gelmiştir. Her ne kadar ısı geri kazanım cihazları

Detaylı

SERALARIN TASARIMI (Seralarda Isıtma Sistemleri) Doç. Dr. Berna KENDİRLİ A. Ü. Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü

SERALARIN TASARIMI (Seralarda Isıtma Sistemleri) Doç. Dr. Berna KENDİRLİ A. Ü. Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü SERALARIN TASARIMI (Seralarda Isıtma Sistemleri) Doç. Dr. Berna KENDİRLİ A. Ü. Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü Seralarda Isıtma Sistemlerinin Planlanması Bitki büyümesi ve gelişmesi

Detaylı

PERÇİN BAĞLANTILARI. Bu sunu farklı kaynaklardan derlemedir.

PERÇİN BAĞLANTILARI. Bu sunu farklı kaynaklardan derlemedir. PERÇİN BAĞLANTILARI Perçin çözülemeyen bağlantı elemanıdır. Kaynak teknolojisindeki hızlı gelişme sonucunda yerini çoğunlukla kaynaklı bağlantılara bırakmıştır. Sınırlı olarak çelik kazan ve kap konstrüksiyonlarında

Detaylı

ENERJİ TASARRUFUNDA CAM FAKTÖRÜ

ENERJİ TASARRUFUNDA CAM FAKTÖRÜ GÜNDEM ENERJİ NEDİR KÜRESEL ISINMA ve KYOTO PROTOKOLÜ TÜRKİYE DE NELER YAPILIYOR? ENERJİ KİMLİK BELGESİ ve LEED SERTİFİKASI YALITIM MALZEMESİ OLARAK CAM ISI, GÜNEŞ VE IŞIK SÖZ KONUSU OLDUĞUNDA CAM İLE

Detaylı

Çukurova Kimya Endüstrisi A.Ş. Besleyici Gömlek

Çukurova Kimya Endüstrisi A.Ş. Besleyici Gömlek Besleyici Gömlek BESLEYİCİ GÖMLEK UYGULAMALARI Besleme Prensipleri Metallerin katılaşmasında gözetim altında tutulması gereken kıstasları 3 e ayıracak olursak, bunlar ısı transferi, katı çekirdeklerin

Detaylı

HONSEL cıvata/mil MADE IN GERMANY. automotive

HONSEL cıvata/mil MADE IN GERMANY. automotive HONSEL cıvata/mil HONSEL ürün çeşitleri Her yıl otomotiv endüstrisinde dünya genelinde bir milyardan fazla pim kullanılır. Bu soğuk şekillendirilen parçaların temel uygulama alanı, her bir araç tipine

Detaylı

Bir cismin içinde mevcut olan veya sonradan oluşan bir çatlağın, cisme uygulanan gerilmelerin etkisi altında, ilerleyerek cismi iki veya daha çok

Bir cismin içinde mevcut olan veya sonradan oluşan bir çatlağın, cisme uygulanan gerilmelerin etkisi altında, ilerleyerek cismi iki veya daha çok Bir cismin içinde mevcut olan veya sonradan oluşan bir çatlağın, cisme uygulanan gerilmelerin etkisi altında, ilerleyerek cismi iki veya daha çok parçaya ayırmasına "kırılma" adı verilir. KIRILMA ÇEŞİTLERİ

Detaylı

Mikroyapısal Görüntüleme ve Tanı

Mikroyapısal Görüntüleme ve Tanı Mikroyapısal Görüntüleme ve Tanı -Ek Ders Notları- Yrd. Doç. Dr. Enbiya Türedi Aralık 2012 Kaynak: www.metallograph.de 2 Malzeme: 1.7131 (16MnCr5) ötektoid-altı ısıl işlemsiz Büyütme: 500 : 1 Dağlayıcı:

Detaylı

Kalorifer Tesisatı Proje Hazırlama Esasları. Niğde Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü

Kalorifer Tesisatı Proje Hazırlama Esasları. Niğde Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü Kalorifer Tesisatı Proje Hazırlama Esasları Niğde Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü ISITMA TEKNİĞİ 1.Tarihsel gelişim 2.Günümüz ısıtma teknikleri Bir ısıtma tesisatının uygun olabilmesi için gerekli

Detaylı

KOLEMANİT FLOTASYON KONSANTRELERİNİN BRİKETLEME YOLUYLE AGLOMERASYONU. M.Hayri ERTEN. Orta Doğu Teknik Üniversitesi

KOLEMANİT FLOTASYON KONSANTRELERİNİN BRİKETLEME YOLUYLE AGLOMERASYONU. M.Hayri ERTEN. Orta Doğu Teknik Üniversitesi KOLEMANİT FLOTASYON KONSANTRELERİNİN BRİKETLEME YOLUYLE AGLOMERASYONU M.Hayri ERTEN Orta Doğu Teknik Üniversitesi ÖZET. Flotasyondan elde edilen kolemanit konsantrelerinin kurutma veya kalsinasyon gibi

Detaylı

Isı Farkı Analizi: Nasıl Yapılır? Neden Gereklidir? Joseph Kubin Mustafa Tümer TAN

Isı Farkı Analizi: Nasıl Yapılır? Neden Gereklidir? Joseph Kubin Mustafa Tümer TAN Isı Farkı Analizi: Nasıl Yapılır? Neden Gereklidir? Joseph Kubin Mustafa Tümer TAN Genleşme Isı alan cisimlerin moleküllerinin hareketi artar. Bu da moleküller arası uzaklığın artmasına neden olur. Bunun

Detaylı

Geleceğin Hareket Kaynağı Pnömatik mi? Elektromekanik mi? Pulsar Robotik ve Endüstriyel Otomason Sistemleri Ltd. Şti.

Geleceğin Hareket Kaynağı Pnömatik mi? Elektromekanik mi? Pulsar Robotik ve Endüstriyel Otomason Sistemleri Ltd. Şti. Geleceğin Hareket Kaynağı Pnömatik mi? Elektromekanik mi? Murat Anıl ORAL Makina Mühendisi Pulsar Robotik ve Endüstriyel Otomason Sistemleri Ltd. Şti. murat.oral@pulsar.com.tr Dünya çapında enerji tüketimi

Detaylı

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI DENEY FÖYÜ DENEY ADI FOTOVOLTAİK PANELLERİN ÇEŞİTLERİ VE ÖLÇÜMLERİ DERSİN ÖĞRETİM

Detaylı

ATMOSFERİK FAKTÖRLERİN MERMER VE GRANİT CEPHE KAPLAMA MALZEMELERİ ÜZERİNDEKİ PARLAKLIK KAYBINA OLAN ETKİLERİ

ATMOSFERİK FAKTÖRLERİN MERMER VE GRANİT CEPHE KAPLAMA MALZEMELERİ ÜZERİNDEKİ PARLAKLIK KAYBINA OLAN ETKİLERİ ATMOSFERİK FAKTÖRLERİN MERMER VE GRANİT CEPHE KAPLAMA MALZEMELERİ ÜZERİNDEKİ PARLAKLIK KAYBINA OLAN ETKİLERİ Yrd. Doç. Dr. Emrah GÖKALTUN Anadolu Üniversitesi Müh-Mim. Fakültesi Mimarlık Bölümü İkieylül

Detaylı

UÇAK MÜHENDİSİ TANIM A- GÖREVLER

UÇAK MÜHENDİSİ TANIM A- GÖREVLER TANIM Uçak mühendisi, uçakların tasarlanması ve yapım projelerinin hazırlanması, üretilmesi, geliştirilmesi, bakım-onarımı ve işletilmesi konularında çalışan kişidir. A- GÖREVLER KULLANILAN ARAÇ, GEREÇ

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY - 3 ÜÇ NOKTALI EĞİLME DENEYİ

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY - 3 ÜÇ NOKTALI EĞİLME DENEYİ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY - 3 ÜÇ NOKTALI EĞİLME DENEYİ GİRİŞ Yapılan herhangi bir mekanik tasarımda kullanılacak malzemelerin belirlenmesi

Detaylı

T.C. BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MIM331 MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METODLAR DERSİ

T.C. BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MIM331 MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METODLAR DERSİ T.C. BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MIM331 MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METODLAR DERSİ 3 NOKTA EĞME DENEY FÖYÜ ÖĞRETİM ÜYESİ YRD.DOÇ.DR.ÖMER KADİR

Detaylı

3.KABARTILI DİRENÇ KAYNAĞI. 05.05.2015 Dr.Salim ASLANLAR 1

3.KABARTILI DİRENÇ KAYNAĞI. 05.05.2015 Dr.Salim ASLANLAR 1 3.KABARTILI DİRENÇ KAYNAĞI 05.05.2015 Dr.Salim ASLANLAR 1 KABARTILI DİRENÇ KAYNAĞI Kabartılı direnç kaynağı, seri imalat için ekonomik bir birleştirme yöntemidir. Uygulamadan yararlanılarak, çoğunlukla

Detaylı

Bölüm II Sıcak Sulu Kalorifer Sistemleri. Yrd. Doç. Dr. Selahattin Çelik

Bölüm II Sıcak Sulu Kalorifer Sistemleri. Yrd. Doç. Dr. Selahattin Çelik Bölüm II Sıcak Sulu Kalorifer Sistemleri Yrd. Doç. Dr. Selahattin Çelik Doğal Taşınımlı Sıcak Su Sistemleri Doğal taşınımlı sıcak su tesisatında, su dolaşımı yerçekimi ivmesi yardımıyla sağlanır. Alttan

Detaylı

BAZI KAYNAK PARAMETRELERİNİN SIÇRAMA KAYIPLARINA ETKİSİ

BAZI KAYNAK PARAMETRELERİNİN SIÇRAMA KAYIPLARINA ETKİSİ BAZI KAYNAK PARAMETRELERİNİN SIÇRAMA KAYIPLARINA ETKİSİ ÖZET CO 2 kaynağında tel çapının, gaz debisinin ve serbest tel boyunun sıçrama kayıpları üzerindeki etkisi incelenmiştir. MIG kaynağının 1948 de

Detaylı

DÖVME (Forging) Dövme (cold forging parts)

DÖVME (Forging) Dövme (cold forging parts) DÖVME (Forging) Dövmenin tarihi 4000 yıl veya daha fazlasına dayanmaktadır. Cıvatalar, perçinler, çubuklar, türbin milleri, paralar, madalyalar, dişliler, el aletleri, hava taşıtı parçaları dövme yolu

Detaylı

ATOM HAREKETLERİ ve ATOMSAL YAYINIM

ATOM HAREKETLERİ ve ATOMSAL YAYINIM ATOM HAREKETLERİ ve ATOMSAL YAYINIM 1. Giriş Malzemelerde üretim ve uygulama sırasında görülen katılaşma, çökelme, yeniden kristalleşme, tane büyümesi gibi olaylar ile kaynak, lehim, sementasyon gibi işlemler

Detaylı

MKT 204 MEKATRONİK YAPI ELEMANLARI

MKT 204 MEKATRONİK YAPI ELEMANLARI MKT 204 MEKATRONİK YAPI ELEMANLARI 2013-2014 Bahar Yarıyılı Kocaeli Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mekatronik Mühendisliği Bölümü Yrd. Doç. Dr. Egemen Avcu Makine Bir veya birçok fonksiyonu (güç iletme,

Detaylı

Konu: Yüksek Hassasiyetli Yağ Keçelerinin Takviye Bilezik Kalıplarının Üretiminde Kullanılan Takım Çelikleri ve Üretim Prosesleri

Konu: Yüksek Hassasiyetli Yağ Keçelerinin Takviye Bilezik Kalıplarının Üretiminde Kullanılan Takım Çelikleri ve Üretim Prosesleri Nurettin ÇALLI Fen Bilimleri Ens. Öğrenci No: 503812162 MAD 614 Madencilikte Özel Konular I Dersi Veren: Prof. Dr. Orhan KURAL İTÜ Maden Fakültesi Konu: Yüksek Hassasiyetli Yağ Keçelerinin Takviye Bilezik

Detaylı

Yararları Üretimsel artış Birim maliyetinin azalması

Yararları Üretimsel artış Birim maliyetinin azalması BÖHLER M390 MICROCLEAN toz metalurjisi ile üretilmiş martenzitik krom çeliğidir. Alaşım konsepti sayesinde bu çelik, son derece yüksek aşınma direnci ve yüksek korozyon direnci sunmaktadır iyi uygulama

Detaylı

Binalarda Enerji Verimliliği Konusundaki Yönetmelikler (BEP) ve BEP Yönetmeliği Kapsamında Yetkilendirme ve Denetleme

Binalarda Enerji Verimliliği Konusundaki Yönetmelikler (BEP) ve BEP Yönetmeliği Kapsamında Yetkilendirme ve Denetleme Binalarda Enerji Verimliliği Konusundaki Yönetmelikler (BEP) ve BEP Yönetmeliği Kapsamında Yetkilendirme ve Denetleme Samet YILANCI Çevre ve Şehircilik Uzman Yardımcısı Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü

Detaylı

METAL KESİM ŞERİT TESTERELERİ

METAL KESİM ŞERİT TESTERELERİ METAL KESİM ŞERİT TESTERELERİ Busatec leri temel olarak özel alaşımlı çelikten oluşan iki bileşenli bir malzemedir. Son derece esnek, yaklaşık 50 HRC taşıyıcı malzeme ile HSS malzemenin elektro kaynak

Detaylı

Deneyin Amacı Çekme deneyinin incelenmesi ve metalik bir malzemeye ait çekme deneyinin yapılması.

Deneyin Amacı Çekme deneyinin incelenmesi ve metalik bir malzemeye ait çekme deneyinin yapılması. 1 Deneyin Adı Çekme Deneyi Deneyin Amacı Çekme deneyinin incelenmesi ve metalik bir malzemeye ait çekme deneyinin yapılması. Teorik Bilgi Malzemelerin statik (darbesiz) yük altındaki mukavemet özelliklerini

Detaylı

2. ULUSAL KAĞIT SEMPOZYUMU BİLDİRİLERİ

2. ULUSAL KAĞIT SEMPOZYUMU BİLDİRİLERİ tmmob makina mühendisleri odası 2. ULUSAL KAĞIT SEMPOZYUMU BİLDİRİLERİ MMO YAYIN NO: 180 tmmob makina mühendisleri odası / MMO YAYIN NO : 180 ISBN: 975-395-166-3 Bu Yapıtın Yayın Hakkı MMO'na Aittir. Kitabın

Detaylı

KOROZYONUN ÖNEMİ. Korozyon, özellikle metallerde büyük ekonomik kayıplara sebep olur.

KOROZYONUN ÖNEMİ. Korozyon, özellikle metallerde büyük ekonomik kayıplara sebep olur. KOROZYON KOROZYON VE KORUNMA KOROZYON NEDİR? Metallerin bulundukları ortam ile yaptıkları kimyasal veya elektrokimyasal reaksiyonları sonucu meydana gelen malzeme bozunumuna veya hasarına korozyon adı

Detaylı

BETON KARIŞIM HESABI (TS 802)

BETON KARIŞIM HESABI (TS 802) BETON KARIŞIM HESABI (TS 802) Beton karışım hesabı Önceden belirlenen özellik ve dayanımda beton üretebilmek için; istenilen kıvam ve işlenebilme özelliğine sahip; yeterli dayanım ve dayanıklılıkta olan,

Detaylı

GAZ ALTI KAYNAK YÖNTEMİ MIG/MAG

GAZ ALTI KAYNAK YÖNTEMİ MIG/MAG GENEL KAVRAMLAR Metalleri, birbirleri ile çözülemez biçimde birleştirme yöntemlerinden biri kaynaklı birleştirmedir. Kaynak yöntemiyle üretilmiş çelik parçalar, döküm ve dövme yöntemiyle üretilen parçalardan

Detaylı

MALZEMELERİN MUKAVEMETİNİ ARTIRICI İŞLEMLER

MALZEMELERİN MUKAVEMETİNİ ARTIRICI İŞLEMLER MALZEMELERİN MUKAVEMETİNİ ARTIRICI İŞLEMLER Malzemelerin mekanik özelliği başlıca kimyasal bileşime ve içyapıya bağlıdır. Malzemelerin içyapısı da uygulanan mekanik ve ısıl işlemlere bağlı olduğundan malzemelerin

Detaylı

Ar-Ge Faaliyetlerinin Küresel Arenalarda Sınanması: Bilgiyi Üretmek, Analiz Etmek ve Yönetmek. A.Semih İŞEVİ * ve Baha KUBAN **

Ar-Ge Faaliyetlerinin Küresel Arenalarda Sınanması: Bilgiyi Üretmek, Analiz Etmek ve Yönetmek. A.Semih İŞEVİ * ve Baha KUBAN ** Ar-Ge Faaliyetlerinin Küresel Arenalarda Sınanması: Bilgiyi Üretmek, Analiz Etmek ve Yönetmek A.Semih İŞEVİ * ve Baha KUBAN ** Giriş Bu çalışmada, Şişecam Araştırma ve Teknoloji Genel Müdür Yardımcılığı

Detaylı

Çizelge 5.1. Çeşitli yapı elemanları için uygun çökme değerleri (TS 802)

Çizelge 5.1. Çeşitli yapı elemanları için uygun çökme değerleri (TS 802) 1 5.5 Beton Karışım Hesapları 1 m 3 yerine yerleşmiş betonun içine girecek çimento, su, agrega ve çoğu zaman da ilave mineral ve/veya kimyasal katkı miktarlarının hesaplanması problemi pek çok kişi tarafından

Detaylı

9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI

9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI 9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI 9.7.1 Sabit Sıcaklıkta Yürütülen Isıl işlemde Bileşenlerin Parçalanması 9.7.2 Değişen Sıcaklıkta Yürütülen Isıl İşlemde Bileşim Öğelerinin Parçalanması

Detaylı