QLOBALLAŞMA PROSESĐNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "QLOBALLAŞMA PROSESĐNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA"

Transkript

1

2 Az"rbaycan Respublikası Az"rbaycan Respublikası Az"rbaycan Respublikası T"hsil Nazirliyi S"naye v" Energetika Nazirliyi Ýqtisadi Ýnkiþaf Nazirliyi Türkiy" Cümhuriyy"ti Baþnazirliyi Az"rbaycan Respublikası Sahibkarlar Az"rbaycan-Türk S"nayeçi Türk Äm"kdaþlıq v" Ýnkiþaf Ýdar"si T"þkilatları Milli Konfederasiyası v" Ýþadamları Beyn"lxalq Baþqanlıõı TÝKA C"miyy"ti - TÜSÝAB QLOBALLAŞMA PROSESĐNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA ĐQTĐSADĐ VƏ BEYNƏLXALQ MÜNASĐBƏTLƏR II BEYNƏLXALQ KONQRES MATERĐALLAR II K Ý T A B Qafqaz Universiteti Bakı, May 2007

3 QLOBALLAŞMA PROSESĐNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA ĐQTĐSADĐ VƏ BEYNƏLXALQ MÜNASĐBƏTLƏR I I B E Y N Ə L X A L Q K O N Q R E S M Ə Q A L Ə L Ə R II K Ý T A B KONQRESĐN FƏXRĐ SƏDRLƏRĐ Misir Mərdanov Natiq Əliyev Heydər Babayev Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Respublikası Təhsil naziri Sənaye və Energetika naziri Đqtisadi Đnkişaf naziri KONQRESĐN TƏŞKĐLAT KOMĐTƏSĐ H Ə M S Ə D R L Ə R Prof. Dr. Ahmet Saniç Dr. Serhat Küçükkurt Prof. Dr. Ələkbər Məmmədov Qafqaz Universitetinin Türkiyə Cümhuriyyəti Başnazirliyi, Azərbaycan Respublikası rektoru Türk Əməkdaşlıq və Đnkişaf Đdarəsi Başqanlığı Sahibkarlar Təşkilatları Milli TĐKA Bakı proqram koordinatoru Konfederasiyası sədri Dr. Batacar Baysal Azərbaycan-Türk Sənayeçi və Đşadamları Beynəlxalq Cəmiyyəti - TÜSĐAB sədri S Ə D R M Ü A V Đ N L Ə R Đ Prof. Dr. Cəfər Cəfərov Azərbaycan Turizm Đnstitutunun rektoru K A T Đ B L Ə R Dr. Mehmet Rıhtım Dr. Cihan Bulut Dr. Rövşən Đbrahimov Xanlar Heydərov, Haşim Qafarov (Ümumi koordinasiya) (Đqtisadi münasibətlər) (Beynəlxalq münasibətlər) Aqşin Umudov Prof. Dr. Niftalı Qocayev (Qafqaz Universiteti) Prof. Dr. Asəf Zamanov (Təhsil Nazirliyi) Dr. Hakan Acar (Qafqaz Universiteti) Dr. Osman Nuri Aras (Qafqaz Universiteti) Ü Z V L Ə R Dos. Namiq Tağıyev (Đqtisadi Đslahatlar Elmi-Tədqiqat Đnstitutu) Dr. Məhəbbət Məmmədov (Sənaye və Energetika Nazirliyi) Elçin Qafarlı (Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi) Söhrab Đsmayılov (Sahibkarlar Təşkilatları Milli Konfederasiyası) Đlkin M. Sabiroğlu (Đqtisadi Đnkişaf Nazirliyi) KONQRESĐN MƏSLƏHƏT ŞURASI Prof. Dr. Bədirxan Musayev (Azərbaycan Dövlət Đqtisad Universiteti), Prof. Dr. Coşkun Can Aktan (Dokuz Eylul Universiteti), Prof. Dr. Erişah Arıcan (Marmara Universiteti), Prof. Dr. Eser Karakaş (Bahçeşehir Universiteti), Prof. Dr. Əlican Babayev (Azərbaycan Dövlət Đqtisad Universiteti), Prof. Dr. Əvəz Bayramov (Azərbaycan Dövlət Đqtisad Universiteti), Prof. Dr. Gregory Gleasson (New Mexico Universiteti), Prof. Dr. Hasan Selçuk (Marmara Universiteti), Prof. Dr. Haydar Çakmak (Gazi Universiteti), Prof. Dr. Đlhan Uludağ (Marmara Universiteti), Prof. Dr. Mehmet Altan (Đstanbul Universiteti), Prof. Dr. Məmmədhəsən Meybullayev (Azərbaycan Dövlət Đqtisad Universiteti), Prof. Dr. Mirdaməd Sadıqov (Azərbaycan Dövlət Đqtisad Universiteti), Prof. Dr. Muhammed Akdiş (Süleyman Demirel Universiteti), Prof. Dr. Musa Qasımlı (Bakı Dövlət Universiteti), Prof. Dr. Mustafa Aydın (TÖBB Universiteti), Prof. Dr. Nurdan Aslan (Marmara Universiteti), Prof. Dr. Pərvin Dərabadi (Bakı Dövlət Universiteti), Prof. Dr. Rıdvan Karluk (Anadolu Universiteti), Prof. Dr. Shirin Akiner (Şərq və Afrika Elmləri Universiteti), Prof. Dr. Tadeusz Swietochowski (Columbia Universiteti), Prof. Dr. Tatyana Dronzina (Sofya Devlet Universiteti), Prof. Dr. Vildan Serin (Fatih Universiteti), Prof. Dr. Yusuf Tuna (Đstanbul Universiteti - BDDK üzvü), Dos. Eldar Azadov (Dövlət Đdarəçilik Akademiyası), Dos. Murad Bağırzadə (Dövlət Đdarəçilik Akademiyası), Dos. Rüstəm Məmmədov (Bakı Dövlət Universiteti), Dos. Kərəm Məmmədov (Bakı Dövlət Universiteti), Dr. John Russell (Bradford Universiteti), Dr. Eyüp Zengin (TĐKA), Bünyamin Özgür (T.C. Azərbaycandakı Səfirliyi), Erkan Kılıç (T.C. Azərbaycandakı Səfirliyi), Thomas Goltz (Montana Universiteti) D Đ Z A Y N Sahib Kazımov Copyright Qafqaz University Baku

4 İÇİNDƏKİLƏR Table of Contents İQTİSADİYYAT BÖLMƏSİ REGİON ÖLKƏLƏRİ ARASINDA NƏQLİYYAT LAYİHƏLƏRİ VƏ ONLARIN İQTİSADİYYATA TƏSİRİ 491 ТРАНСПОРТНЫЕ ПРОЕКТЫ ЮЖНОГО КАВКАЗА И ГЕОПОЛИТИЧЕСКИЕ ПОСЛЕДСТВИЯ ИХ РЕАЛИЗАЦИИ Чингиз ИСМАИЛОВ 492 REGİONUN İQTİSADİ İNKİŞAFINDA NƏQLİYYAT AMİLİ Emil QASIMOV 496 TRASEKA PROQRAMI VƏ ONUN İQTİSADİ ƏHƏMİYYƏTİ Bənövşə MANAFOVA 503 TURİZMİN REGİON ÖLKƏLƏRİNİN İQTİSADİ İNKİŞAFINA TƏSİRİ 509 AZƏRBAYCANDA TURİZMİN PROBLEMLƏRİ VƏ İNKİŞAF PERSPEKTİVLƏRİ Cəfər CƏFƏROV 510 ВЛИЯНИЕ ТУРИЗМА НА РАЗВИТИЕ РЕГИОНОВ АЗЕРБАЙДЖАНА А.Г. АЛИРЗАЕВ, С.И. СУЛТАНЛЫ 514 AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA REGİONLARIN TURİZM POTENSİALININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ B.Ə. BİLALOV 522 AZƏRBAYCANDA İQTISADİ İNKİŞAF VƏ TURİZM Аrifəхаnım ƏLƏSGƏRОVА 529 ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРИЗМА В РЕГИОНЕ В НЕНЕФТЯНОМ СЕКТОРЕ ЭКОНОМИКИ РЕСПУБЛИКИ Али ДЖАББАРОВ 532 QLOBALLAŞAN DÜNYADA CƏNUBİ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZİ ASİYA DÖVLƏTLƏRİNİN YERİ İbrahim ƏLİYEV 537 TURİZM SAHƏSİNİN BƏZİ MƏSƏLƏLƏRİ HAQQINDA Nəsirulla NƏSİRLİ 540 XƏZƏR DƏNİZİNİN AZƏRBAYCAN SEKTORUNDAKI ADALARININ TURİZMDƏ İSTİFADƏ İMKANLARI Səkinə ZÜLFÜQAROVA 542 i

5 AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA DAĞ TURİZM KOMPLEKSLƏRİNİN YARADILMASI İMKANLARI Həbibə. B. SOLTANOVA 546 QAFQAZ VƏ MƏRKƏZİ ASİYA ÖLKƏLƏRİNDƏ BAZAR İQTİSADİYYATINA KEÇİD: NAİLİYYƏTLƏR, PROBLEMLƏR VƏ PERSPEKTİVLƏR (I Hissə) 549 UNDERSTANDING CHANGE TRENDS AND DYNAMICS IN A RAPIDLY CHANGING WORLD Coskun Can AKTAN 550 QLOBALLAŞMA PROSESİNİN MARKETİNQİN TƏŞKİLİ VƏ İDARƏ EDİLMƏSİNƏ TƏSİRLƏRİ Nəsimi KAMALOV 558 QAFQAZDA VƏ MƏRKƏZİ ASİYA ÖLKƏLƏRİNDƏ BAZAR İQTİSADİYYATINA KEÇİD: NAİLİYYƏTLƏR, PROBLEMLƏR VƏ PERSPEKTİVLƏR Ələkbər MƏMMƏDOV 568 ECONOMIC GROWTH AND INEQUALITY IN KAZAKHSTAN Alma KUDEBAYEVA 573 AZERBAYCAN NIN SON DÖNEM SOSYO-EKONOMİK PROFİLİ Fikret Elma 583 EKONOMİK ÖZGÜRLÜK ENDEKSLERİ ÇERÇEVESİNDE EKONOMİK ÖZGÜRLÜKLER VE REFAH: AZERBAYCAN İÇİN ÖNERİLER Mustafa ACAR, H. Bahadır AKIN 590 KÜRESELLEŞME SÜRECİNDE AZERBAYCAN IN EKONOMİK YENİDEN YAPILANMA VE KALKINMA POLİTİKASI Osman Nuri ARAS, Cihan BULUT 599 ARE CAUCASUS AND CENTRAL ASIA S TRADE PERFORMANCE STRONG ENOUGH TO REALIZE THEIR POTENTIAL Emine DEMİR 612 QLOBALLAŞMA ŞƏRAİTİNDƏ İQTİSADİ AÇIQLIQ SƏVİYYƏSİ VƏ ONUN İQTİSADİ İNİKİŞAFA TƏSİRİ Fuad QƏNBƏROV 617 KAFKASYA VE ORTA ASYA BÖLGESİNDE PİYASA EKONOMİSİNE GEÇİŞ SÜRECİNE BÜTÜNCÜL BİR YAKLAŞIM Ahmet OKUR, Mevlüt ÇETİNKAYA 626 TRANSITION PERIOD OF CENTRAL ASIA TO THE FREE MARKET ECONOMY: SUCCESSES AND CHALLENGES Bahar AMANGELDYEVA 645 ii

6 QLOBALLAŞMA PROSESİNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZİ ASİYA ÖLKƏLƏRİNİN EKO-İQTİSADİ PROBLEMLƏRİNİN TƏNZİMLƏNMƏSİNDƏ BEYNƏLXALQ TƏŞKİLATLARIN İŞ TƏCRÜBƏSİNİN TƏDBİQİNİN MÜMKÜNLÜYÜ Təyyar MUSTAFAYEV 668 KAFKASYA VE ORTAASYA TÜRK CUMHURİYETLERİNDE KÜRESELLEŞME İLE EKONOMİK GELİŞME İLİŞKİSİ Aytekin ALTIPARMAK, Ali İhsan ÖZDEMİR 674 KEÇİD İQTİSADİYYATI ÖLKƏLƏRİNDƏ RƏQABƏT QABİLİYYƏTİNİN TƏMİN EDİLMƏSİ PROBLEMLƏRİ Gülbəniz ƏLİYEVA 682 RESPUBLİKADA TƏKRAR SƏNAYE XAMMALLARI VƏ TULLANTILARININ YARANMASI VƏ İSTİFADƏSİ MƏSƏLƏLƏRİ Loğman MƏMİYEV 688 AZƏRBAYCANIN IQTISADIYYATI SISTEMININ SILSILƏLI FƏALIYYƏTI VƏ GƏLƏCƏK DÖVRÜN PROQNOZLAŞDIRILMASI M.R. ƏYYUBOV 693 ОСОБЕННОСТИ И СТРАТЕГИИ РАЗВИТИЯ МАЛОГО ИННОВАЦИОННОГО БИЗНЕСА В УСЛОВИЯХ ГЛОБАЛИЗАЦИИ С.Б. МАМЕДОВ, Н.С. СОЛТАНОВ 699 AZƏRBAYCAN İQTİSADİYYATININ XARİCİ İQTİSADİ RİSK FAKTORLARI BAXIMINDAN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ İlkin M. SABİROĞLU 703 АКТУАЛЬНОСТЬ СОЗДАНИЯ СВОБОДНЫХ ЭКОНОМИЧЕСКИХ ЗОН В АЗЕРБАЙДЖАНЕ А.Г. ГАСАНОВ 708 QAFQAZ VƏ MƏRKƏZİ ASİYA ÖLKƏLƏRİNİN FİRMALARINDA MALİYYƏ İDARƏETMƏSİNİN TƏŞKİLİ Tural MURTUZƏLİYEV 713 ÖZƏLLƏŞDİRMƏNİN NORMATİV-HÜQUQİ BAZASININ AKTUAL MƏSƏLƏLƏRİ Sevinc T. ŞİRİNOVA 718 QLOBALLAŞMA ŞƏRAİTİNDƏ İQTİSADİ İNKİŞAFIN BAŞLICA PROBLEMLƏRİ Vaqif Ə. KAZIMOV, L. QƏHRƏMANLI 724 ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ КАЗАХСТАНСКОЙ ВНЕШНЕЙ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ПОЛИТИКИ Екатерина БОРИСОВА 729 İQTİSADİ İKİŞAFDA ROLU NƏZƏRƏ ALINARAQ ƏMTƏƏ NİŞANI ANLAYIŞININ HÜQUQİ TƏHLİLİ VƏ AZƏRBAYCANDA ƏMTƏƏ NİŞANI KİMİ SEÇİLƏ BİLƏN İŞARƏLƏR Mübariz YOLÇİYEV 736 PİYASA EKONOMİSİNE GEÇİŞ SÜRECİNDE ORTA ASYA TÜRK CUMHURİYETLERİNDE YOKSULLUK Tuncay GÜLOĞLU 744 iii

7 BAĞIMSIZLIK SONRASI KAZAKİSTAN IN SOSYO-EKONOMİK GELİŞİMİ Muharrem ES 749 STOCK MARKET RETURNS İN TURKEY Saziye GAZIOGLU 758 SSCB SONRASI ÖZBEKİSTAN VE TÜRKMENİSTAN IN SOSYAL VE EKONOMİK SORUNLARI Elif Yüksel OKTAY 768 QAFQAZ VƏ MƏRKƏZİ ASİYA ÖLKƏLƏRİNDƏ BAZAR İQTİSADİYYATINA KEÇİD: NAİLİYYƏTLƏR, PROBLEMLƏR VƏ PERSPEKTİVLƏR (II Hissə) 583 KÜRESELLEŞME SÜRECİNDE ORGANİK TARIMIN YERİ VE AZERBAYCAN TARIM SEKTÖRÜ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Hezi EYNALOV 784 AZƏRBAYCANIN KİMYA VƏ NEFT-KİMYA SƏNAYESİNDƏ İNVESTİSİYA-İNNOVASİYA MEYLİNİN GÜCLƏNDİRİLMƏSİNİN ZƏRURİLİYİ Tərbiz ƏLİYEV 789 QLOBALLAŞMA ŞƏRAİTİNDƏ AZƏRBAYCANDA NEF GƏLİRLƏRİNDƏN SƏMƏRƏLİ İSTİFADƏNİN AKTUALLIĞI Mövlud CAVADOV 792 BAĞIMSIZLIK SONRASI KAFKAS VE BDT ÜLKELERİNİN SAĞLIK HİZMETİ ETKİNLİKLERİNİN DEA İLE ANALİZİ Ali İhsan ÖZDEMİR 798 AZERBAYCAN DA Kİ KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELERİN GELİŞME STRATEJİLERİ VE ETKİLERİ Sönmez ÖTKEN, Asiman GULİYEV 805 СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ АМОРТИЗАЦИОННОЙ ПОЛИТИКИ В НЕФТЕГАЗОДОБЫЧЕ У.Я. ГУСЕЙНОВА 811 BAZAR İQTİSADİYYATINA KEÇİDLƏ BAĞLI QAFQAZ VƏ MƏRKƏZİ ASİYA ÖLKƏLƏRİNDƏ ƏMƏK BAZARNIN İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ PROBLEMLƏRİ Qəzənfər SÜLEYMANOV 815 BAZAR MÜNASİBƏTLƏRİNƏ KEÇİD ŞƏRAİTİNDƏ AZƏRBAYCANDA AQRAR SAHƏNİN İNKİŞAFI: NAİLİYYƏTLƏRİ VƏ HƏLL EDİLMƏSİ PROBLEMLƏR HAQQINDA İsa H.ALIYEV 819 BAZAR İQTİSADİYYATINA KEÇİD ŞƏRAİTİNDƏ EMAL SƏNAYESİNİN İNKİŞAF PROBLEMƏRİ Vahid H. ABBASOV 823 AZƏRBAYCANDA BAZAR İQTİSADİYYATINA KEÇİD ŞƏRAİTİNDƏ AQRAR SAHƏNİN İDARƏOLUNMASININ TƏŞKİLİ Xanlar HEYDƏROV 832 iv

8 KEÇİD İQTİSADİYYATİ: MÜSTƏQİL YENİ TEXNİKA YARATMAĞİN ZƏRURİLİYİ İrşad KƏRİMLİ 838 RESPUBLİKANIN YANACAQ-ENERJİ KOMPLEKSİ VƏ ONUN İNKİŞAF PERSPEKTİVLƏRİ R.M.ƏLİYEV, M.A.MƏMMƏDOV 843 AZƏRBAYCAN SƏNAYESİNDƏ KORPORATİV İDARƏETMƏ Şahin SADIQOV 848 MÜSTƏQİLLİK İLLƏRİNDƏ AZƏRBAYCANDA PENSİYA İSLAHATLARI: NAİLİYYƏTLƏR VƏ PROBLEMLƏR R.S. ƏŞRƏFOVA 853 İNTELLEKTUAL POTENSİALIN FORMALAŞMASINDA SAHİBKARLIQ FƏALİYYƏTİNİN ROLUNUN ARTIRILMASINA DAİR Allahyar MURADOV 857 ÜTT VƏ AZƏRBAYCANIN AQRAR SEKTORUNUN SUBSİDİYALAŞDIRILMASI PROBLEMLƏRİ Şamil İSMAYILOV 862 СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ОРГАНИЗАЦИИ УПРАВЛЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЯМИ НЕФТЯНОГО МАШИНОСТРОЕНИЯ АЗЕРБАЙДЖАНА Назрин КАРАЕВА 869 СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ ХИМИЧЕСКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ АЗЕРБАЙДЖАНА И РОЛЬ ХОЛДИНГОВ В ЕЁ РАЗВИТИИ Юсиф АЛЕКПЕРОВ 871 BAZAR İQTİSADİYYATI ŞƏRAİTİNDƏ AZƏRBAYCAN SƏNAYESİNDƏ İNKİŞAF MEYLLƏRİ, PROBLEMLƏR VƏ PERSPEKTİVLƏR Sevda Ə. ƏHMƏDOBA 873 NEFT-KİMYA MÜƏSSİSƏLƏRİNİN AKTİVLƏRİNDƏN İSTİFADƏSİNİN SƏMƏRƏLİLİYİNİN YÜKSƏLDİLMƏSİ STRATEGİYASININ FORMALAŞDIRILMASI Yavər MƏLİKOV 876 QLOBAL İSTEHSAL STRATEGİYALARI VƏ AZƏRBAYCAN SƏNAYE SEKTORU Firudin SULTANOV 879 QLOBALLAŞMADA İNSAN AMİLİ VƏ AZƏRBAYCAN Selim ÖZDEMİR, Rasim ABUTALİBOV 885 PREZİDENT İLHAM ƏLİYEVİN HƏYATA KEÇİRDİYİ UĞURLU ENERJİ SİYASƏTİ AZƏRBAYCANIN MİLLİ TƏHLÜKƏSİZLİYİNİN VACİB KOMPONENTİDİR Аzər MƏNSİMLİ 889 THE IMPACTS OF FOREIGN DIRECT INVESTMENT ON THE ECONOMIC GROWTH OF AZERBAIJAN Vildan SERİN, Erişah ARICAN 895 v

9 KÜRESEL PAZARLARDA GELENEKSEL MARKALARDAN SANAL MARKALARA DEĞİŞEN REKABET VE İŞLETME ANLAYIŞLARI Emin EMİRZA 901 BAĞIMSIZLIK SONRASINDA TÜRKİYE İLE BDT ARASINDAKİ DIŞ TİCARETİN GELİŞİM SÜRECİ; TÜRKİYE-KAZAKİSTAN İLİŞKİLERİ Mesut YILMAZ 911 vi

10 vii

11

12 QLOBALLAŞMA PROSESĐNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA ĐQTĐSADĐ VƏ BEYNƏLXALQ MÜNASĐBƏTLƏR II BEYNƏLXALQ KONQRESĐ İQTİSADİYYAT BÖLMƏSİ REGİON ÖLKƏLƏRİ ARASINDA NƏQLİYYAT LAYİHƏLƏRİ VƏ ONLARIN İQTİSADİYYATA TƏSİRİ

13 ТРАНСПОРТНЫЕ ПРОЕКТЫ ЮЖНОГО КАВКАЗА И ГЕОПОЛИТИЧЕСКИЕ ПОСЛЕДСТВИЯ ИХ РЕАЛИЗАЦИИ Чингиз Ниязи оглы ИСМАИЛОВ Бакинский Государственный Университет, Научно-исследовательский и Информационный Центр «Каспий» Баку / АЗЕРБАЙДЖАН РЕ3ЮМЕ В условиях перехода к рыночным отношениям важное значение приобретает развитие транспортно-коммуникационных связей. Реализуемые транспортные проекты в регионе способствуют возрождению экономики стран по территории которых проложены их маршруты. Наряду с введенными в строй нефтепроводами в регионе, особое значение придается проектам Транскаспийский газопровода (Тенгиз-Туркменбаши-Баку-Тбилиси-Эрзерум), NABUCCO и строительству железнодорожной линии Баку-Тбилиси-Ахалкалаки-Карс. Последствия реализации транспортных проектов позитивным образом скажется на развитии интеграционных связей Азербайджана и Грузии со странами запада и будет способствовать изменению геополитического положения региона. TRANSPORT PROJECTS OF SOUTH CAUCASUS AND GEOPOLITICAL RESULTS OF THEIR REALIZATION ABSTRACT The development of transport network is of special importance for the region s economical revival. In this regard, one can list the transport projects within the TRACECA, INOGATE, NABUCCO, Great Silk way and others as an example. The transport corridors, which are especially important for the region, are developing in the Baku-Georgia-Turkey direction. The Baku-Tbilisi- Erzurum gas pipeline to be commissioned some day soon and the Baku-Tbilisi-Akhalkalaky-Kars railway to be constructed will be a new stage in the development of transport network. The implementation of such kind of new transport projects expand Azerbaijan and Georgia s direct access to the world market, reinforces economic and political independence and changes the geopolitical position in the region. В развитии транспортно-коммуникационных связей системообразующую роль играет создание транспортных коридоров. В этом отношении, наряду с введенными в строй нефтепроводами в регионе, особое значение придается проектам Транскаспийский газопровода (Тенгиз-Туркменбаши-Баку-Тбилиси-Эрзерум), NABUCCO и строительству железнодорожной линии Баку-Тбилиси-Ахалкалаки-Карс. Несмотря на всякого рода противодействия со стороны противников этих проектов, сделаны первые шаги в деле строительства железнодорожной линии Баку-Тбилиси-Ахалкалаки-Карс. В связи со сменой руководства Туркменистана, можно ожидать возобновления переговоров по Транскаспийскому газопроводу. Начавшиеся непосредственные контакты руководства Азербайджана и Туркменистана вселяют оптимизм в реализацию этого проекта. Учитывая тяжелое экономическое положение Грузии, азербайджанская сторона взяла на себя обязательства по финансированию строительства грузинского участка дороги Ахалкалаки-Карс. В частности, распоряжением Президента Азербайджана, для этой цели выделены средства на сумму $200 млн. из ГНФА. Реализация этого проекта будет способствовать существенному возрастанию объема грузооборота в направлении восток-запад. В частности, большой интерес к этому проекту проявляет Китай, который продолжает поиск новых путей поставки своей продукции на европейский рынок. Общеизвестно, что переплетение политических и экономических интересов предопределяет оптимальность выбора маршрутов. Географическое положение Азербайджана и Грузии, имеющие широкие возможности развития экономических связей, предопределяет их преимущества в выборе маршрутов прокладки транспортных линий. Поэтому магистральные транспортные линии в регионе проходят через Азербайджан и Грузию. Армения, в силу своих территориальных притязаний к соседним странам и агрессивной политики в регионе, обречена оставаться за пределами маршрутов прокладки основных транспортных коридоров. Трудно предположить, что в среднесрочной перспективе возможно появление иных маршрутов транспортных линий регионального значения, которые могли бы обойти Азербайджан или Грузию. Поэтому, геополи- 492

14 II International Congress тические последствия реализации транспортных проектов позитивным образом скажется на развитии интеграционных связей Азербайджана и Грузии со странами запада и востока. В связи с реализацией проекта ТRАСЕСА, по маршруту транспортного коридора Европа- Кавказ-Азия осуществляется комплекс мер по реконструкции портов Каспийского моря, целью которого является увеличение пропускной способности портов и модернизация всей логистической системы. Так в результате зарубежных инвестиций по реконструкцию портовых хозяйств Баку, Актау и Туркменбаши, существенно возрос объем транзитных перевозок в регионе. В частности, объем грузооборота Бакинского порта за последние три года увеличилась на 22% и составила 14 млн. тонн. Этот показатель соответственно возрос также в портах Актау и Туркменбаши. Российская и иранская стороны, чтобы извлечь свои выгоды от реализации масштабных международных проектов, осуществляемых в Каспийском регионе, стремятся привлечь интерес других государств к маршруту проекта «Север-Юг». В этом направлении осуществляется комплекс мероприятий по развитию хозяйства в прибрежных районах. В частности, на российском побережье введен в строй новый порт Оля и крупный нефтяной терминал в Махачкале, а на иранском нефтяной терминал в Неке и нефтепровод Нека-Тегеран. Кроме этого, иранская сторона, с целью увеличения товарооборота, делает усилия в направлении создания свободных экономических зон (Бендер-Энзели, Астара и др.) в прибрежных районах Каспия. Нарастание масштабов грузовых перевозок, естественно, создает необходимость совершенствования систем обслуживания и ремонта судов. Действующие в Азербайджане 4 судоремонтных завода, расположенные в пределах Бакинской бухты, в настоящее время не в состоянии полностью обеспечить масштабы необходимых работ по ремонту судов, танкеров и плавучих платформ. Достаточно отметить, что лишь только танкерный флот Азербайджана насчитывает 40 танкеров, большинство из которых имеют водоизмещение до 7 тыс.тонн Ввод в строй нефтепровода Баку-Тбилиси- Джейхан предопределяет увеличение танкерных перевозок нефти в акватории Каспийского моря. Ныне существующий парк танкеров не позволяет удовлетворить всю потребность в перевозках нефти. За последние 5 лет из России было закуплено 8 танкеров, общей стоимостью $110 млн. По заказу азербайджанской стороны, в судостроительном заводе «Красное Сормово», в Нижнем Новгороде (Россия), построены 4 нефтеналивных танкера, с водоизмещением по 13 тыс.тонн. Кроме этого, ПО «Азнефть» подготовило техническое задание на строительство 10 новых судов различного типа для нужд компании. Это работа осуществляется в рамках реализации Государственной Программы развития топливно-энергетического комплекса Азербайджана на годы. По данному вопросу ведутся переговоры с рядом иностранных компаний. Намечаемый рост морских перевозок казахстанской нефти в направлении азербайджанского побережья, определенным образом, создает проблемы столкновения интересов иностранных компаний и прикаспийских государств. В частности, западные разработчики казахстанских месторождений пытаются протолкнуть вопрос эксплуатации танкеров с водоизмещением 60 тыс.тонн. Несмотря на экономические выгоды их использования, экологические риски в регионе существенно возрастают. Притом, эксплуатация таких танкеров создает необходимость строительства нового нефтяного терминала на азербайджанском побережье. Французская кампания Тotal, выступая от имени северо-каспийских производителей нефти, в качестве такого пункта стремится заполучить один из участков на южном побережье Апшеронского полуострова (Пирсагат, Шурабад или на о.булла). Создание такого терминала возможно, но эксплуатация танкеров с водоизмещением более 13 тыс.тонн не отвечает экономическим интересам Азербайджана, а угрозы экологической безопасности региона могут существенно возрасти. На базе действующих судоремонтных заводов республики предусматривается строительство нового судостроительного завода. С этой целью предполагается привлечение иностранной компании. На первом этапе эксплуатации завода планируется строительство танкеров водоизмещением не менее 13 тыс.тонн. Возможно, что производимые танкера будут востребованы также другими прикаспийскими государствами. С точки зрения регионального развития, особую важность имеет выбор места строительства нового судостроительного завода. С учетом всей совокупности факторов, акцент должен быть сделан на территории за пределами Бакинской бухты. Такой подход исхо- 493

15 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process дит, с одной стороны, из необходимости децентрализации промышленного производства в Баку, а с другой важности решения задач снижения техногенного воздействия на городскую среду и улучшения экологической ситуации в Бакинской бухте. Для полноценного использования новых нефтяных танкеров водоизмещением 13 тыс. тонн необходимо решение определенных инженерно-технических задач. В частности, порты Казахстана и Ирана, из-за недостаточных глубин их дна, испытывают затруднения со швартовкой таких танкеров. Разрешение этих проблем создадут условия для эксплуатации новых танкеров имеющих двойные борта, что существенно благоприятствует экологической безопасности их использования. В ближайшие 2 года завершатся работы по строительству двойных бортов для остальной части танкеров и судов Азербайджана, водоизмещением 7-12 тыс. тонн. Это свидетельствует об уделение особого внимания вопросам обеспечения безопасности эксплуатации танкеров в Каспийском море со стороны правительства Азербайджана. Позитивные сдвиги в экономическом развитии Азербайджана продолжатся и в текущем году. При этом следует ожидать возникновение определенных проблем с инфляцией и необходимостью удержания высоких темпов роста ВВП. По данным статкомитета СНГ, при сохранение средних темпов прироста ВВП в 7% по СНГ, в странах Южного Кавказа ожидается снижение темпов роста ВВП, в частности в Азербайджане с 34,5% до 30%, в Грузии с 7% до 5% и в Армении с 12% до 7%. Для достижения дальнейших позитивных сдвигов в развитии транспорта необходимо продолжение и углубление осуществляемых экономических реформ. При этом особое внимание следует уделить развитию интеграционных связей с сопредельными странами. В этом отношение весьма важную значимость имеет предполагаемые трехсторонние переговоры железнодорожников Азербайджана, Ирана и России, которые состоятся в апреле 2007 года в г.баку. На встрече будут обсуждаться вопросы, связанные с реализацией проекта транспортного коридора Север-Юг. В ходе встречи предусмотрено рассмотрение состояния строительных работ на территории Ирана. Идея создания транспортного коридора Север-Юг была выдвинута на заседании администраций железных дорог России, Ирана и Индии в 2000 году в Санкт-Петербурге. Азербайджан присоединился к данному проекту в 2005 году. Интерес азербайджанской стороны к данному проекту связан с возможностью объединения железнодорожных линий Азербайджана и Ирана. Для установления прямых железнодорожных связей на территории Азербайджана планируется прокладка новой железнодорожной линии длиной 8,3 км, которая соединит азербайджанский г.астра с иранской. Предусмотрено также совместное строительство с Ираном моста над рекой Астара, пограничного пункта, налогового пункта и пункта по замене рельсов. Нынешняя ситуация с введением международных санкций против Ирана и политической ситуацией вокруг страны в ближайшей перспективе осложняет процесс реализации проекта на данном участке. В течение января 2007 года по азербайджанскому участку транспортного коридора Европа-Кавказ-Азия было перевезено 3,9 млн. тонн грузов, что на 6,1% больше, чем в соответствующий период прошлого года. За этот период Азербайджан заработал от грузоперевозок 18,4 млн. манатов, или на 10,6% больше, чем в соответствующий период прошлого года. Объем грузоперевозок по данному коридору составил 32% всех грузоперевозок по республике, при этом 58,7% грузов было перевезено по железной дороге, 30,4% - автомобильным, 10,9% - морским транспортом. Наличие возможностей выхода к морям предопределяют преимущества Азербайджана и Грузии в развитии логистических систем. Как в Азербайджане, так и в Грузии за последние месяцы наметились интенсификация работ по обоснованию выбора мест создания свободных экономических зон. В связи с этим представители этих республик посетили Объединенные Арабские Эмираты, для ознакомления с опытом создания свободных экономических зон в этой стране. Грузинская сторона уже выбрала предполагаемый район для организации свободной экономической зоны. Этим участком будет территория около Поти. Интерес к этой зоне проявила компания «Dubai Port World», которая планирует инвестировать 700 млн.долларов для создания здесь контейнерного терминала В Азербайджане пока идет проработка вопроса организации свободной экономической зоны. Возможно, что для такой зоны будет отведен участок на прибрежной территории Каспийского моря. При этом, конечно же, не следует упускать из виду то, что Каспийское 494

16 II International Congress море является замкнутым водоемом и выход к мировым водам через систему каналов зависит от прихотей России. Не вдаваясь в полемику этого вопроса, хотел бы заострить внимание на том, что выбор территории для свободной экономической зоны должен исходить из общей стратегии регионального развития республики. Без учета этого, возможно дальнейшее углубление территориальных различий социально-экономического развития регионов республики. С нашей точки зрения, наиболее удачным вариантом выбора территории для создания свободной экономической зоны в Азербайджане было бы участок на азербайджаногрузинской границе («Красный мост») или же, в приграничном с Турцией, Садаракском районе. Создание экспертно ориентированных свободных экономических зон в приграничных районах республики будет способствовать существенному улучшению ее геополитического положения и развитию экономических связей страны. Создание любых форм территориальноотраслевых образований, способствующих развитию транспортно-экономических связей республики, будет содействовать улучшению ее политико-экономического состояния и изменению геополитического положения региона в целом. 495

17 REGĐONUN ĐQTĐSADĐ ĐNKĐŞAFINDA NƏQLĐYYAT AMĐLĐ Emil Filman oğlu QASIMOV Aspirant TRANSPORT FACTOR IN THE ECONOMIC DEVELOPMENT OF THE REGION ABSTRACT In the article, the role of TRACECA transportation corridor waz emphasized in light of useful inteqration of regions countries to the world economic system. Furthemore, several proposal were put forward in order to make advantage of TRACECA transportation corridore potetial totally. The changes that occurred in freight turnover in Azerbaijani part of TRACECA after signing the Major Multilateral Agreement on the development of Europe-Caucasus- Asia transportation corridor during the conference held in Baku in 1998 were reflected by means of the tables. РОЛЬ ТРАНСПОРТА В ЭКОНОМИЧЕСКОМ РАЗВИТИИ РЕГИОНА РЕ3ЮМЕ Статья посвящена тому, какую важность играет транспортный коридор ТРАСЕСА с точки зрения интеграции стран региона в мировую экономику. Также даны некоторые предложение как полностью пользоваться потен-циалом транспортного коридора ТРАСЕСА. На таблицах также были показаны изменения произошедшие на Азер-байджанском участке транспортного коридора ТРАСЕСА после подписание «Основное многостороннее соглашение о развитии транспортного коридора ТРАСЕСА» 1998 году во время конференции проходящим в Баку. Harada ki, müasir yol var, o bölgədə də mütləq və mütləq inkişaf olacaqdır. Əgər yol yoxdursa, o bölgə inkişaf edə bilməz Đlham Əliyev Yüklərin təhlükəsiz və tez çatdırılması texnologiyasını, hər şeydən əvvəl, dəmir yolu, avtomobil, hava və su nəqliyyatını təmin etməlidir. Bununla əlaqədar nəqliyyat xidmətləri bazarında birinci plana tranzit amili - yəni nəqliyyat vasitələrinin hərəkət edəcəyi, ən səmərəli, qısa beynəlxalq marşrutlar çıxmaqdadır. Bu marşrutlar tranzit daşımaların yüksək səviyyəsini və rəqabət qabiliyyətlilyini təmin edəcəkdir. Tranzit daşımalarda vaxt-servis-tarif «kommersiya üçbucağı» həlledici faktordur. Bu mənada əsası 1993-cü il may ayında Brüsseldə keçirilən forumda Avropa Birliyi və keçmiş postsovet dövlətlərindən Azərbaycan, Gürcüstan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Ermənistan, Tacikistan, Qırğızıstan və Türkmənistan tərəfindən imzalanmış TRACECA nəqliyyat dəhlizidir. Avropa-Qafaz-Asiya beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair 9 sent-yabr 1998 ci ildə Bakı şəhərində keçirilmiş tarixi konfransda imzalanmış Əsas Çoxtərəfli Saziş -in çox böyük geosiyasi və iqtisadi maraqları var. uyğun olaraq sazişi imzalamış dövlətlər TRACECA Avropa- Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizi vasitəsilə dünya təsərrüfat sisteminə səmərəli inteqrasiya etmələrinə şərait yaradır. Qeyd etmək lazımdır ki, Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizi Avropa ilə Asiya arasında coğrafi baxımdan tranzit körpüsü olduğu və digər nəqliyyat dəhlizləri ilə müqayisədə iki dəfəyə qədər qısa olduğunu bir çox aparıcı beynəlxalq təşkilatlar olan Avropa birliyi, BMT-nin Avropa iqtisadi komissiyası və s. tərəfindən də qəbul edilir. Avropa Birliyi 1994-cü ildən TRACECA-ya üzv dövlətlərə kömək məqsədilə 50-dən artıq texniki iqtisadi layihənin həyata keçirilməsini yaxından dəstəkləmişdir. Bu layihələrdən bəziləri cədvəl 1-də göstərilmişdir. 496 Cədvəl 1. Avropa birliyinin dəstəyi iləhəyata keçirilmiş layihələr Layihə Đcracı Müddəti Büdcəsi Ölkələr 1. Nəqliyyat qanunuvericiliyi və onun tənzimləyəcək əsaslar 2. TRACECA- ticarətə yardım Qanunvericilik və ticarət əlaqələri Scott Wilson Kirkrpatrick 12/95-12/97 1,500,000 (NEA) Scott Wilson Kirkrpatrick 3/96-7/97 980,000 Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Turkmənistan Azərbaycan,Gürcüstan, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Turkmənistan

18 II International Congress 3. Beynəlxalq avtomobil nəqliyyatı və tranzit daşımalarına yardım Scott Wilson Kirkrpatrick 8/98-2/2000 2,800,000 Bütün ölkələr 4. Əsas çoxtərəfli sazişin həyata keçirilməsi üçün hökümətlər arası komissiya AXĐS 11/99-1/01 1,100,000 Bütün ölkələr 5. Mərkəzi Asiyada avtomobillərin sərhəd keçidlərində gömrük rəsmiləşdirilməsi 6. Əsas çoxtərəfli sazişin həyata keçirilməsi üçün hökümətlər arası komissiya (ardı) 7. Sərhəd keçidlərinin harmonizasiyası 8. Tranzit tariflərinə və rüsumlarına dair vahid siyasət 9. Tranzit daşımaları üçün ümumi hüquqi baza 10. Moldova və Ukraynanın sərhədyanı məntəqələri Computer Solutition (Tractebel Development) 7/01-7/03 2,000,000 Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Tacikistan, Turkmənistan AXĐS 2/01-1/02 1,050,000 Bütün ölkələr Scott Wilson Kirkrpatrick, NEA, Compass, Sema Scott Wilson Kirkrpatrick, Tebodin, Corporate Solutions, Consulting Ümumi büdcə 17,430,000 11/01-11/03 2,000,000 Bütün ölkələr 12/01-12/03 2,000,000 Bütün ölkələr 2,000,000 Bütün ölkələr 2,000,000 Ukrayna, Moldova Cədvəl 1-in ardı. Avtomobil nəqliyyatı 1. Dolphin layihəsi, karvansarayın texniki iqtisadi əsaslandırılması Đcraçı Đcra müddəti Büdcə Ölkələr West-East GmbH 8/95-10/97 475,000 Özbəkistan, Turkmənistan 2. Avtomobil yük daşımaları (Qafqaz) DHV Consultants 1/96-3/97 250,000 Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, 3. Yol örtüyünün saxlanması sisteminin tətbiqi 4. Avtomobillə Yük daşımalar 5. Yollardan istifadə 6. Qafqazın nəqliyyat sektoru Bakı, Tbilisi və Đrəvan şəhərlərini birləşdirən avtomobil yollarının yenidənqurulmasının texniki iqtisadi əsaslandırmasının hazırlanması Kocks Consult GmbH (TecnEcon, Phoenix) GĐBB(FTA, West-East GmbH) FĐNNROAD (Parkman, Phonex) KOCKS (BCEOM, FĐNNROAD) 3/96-12/ ,000 3/96-10/97 700,000 Azərbaycan, Gürcüstan, Qazaxıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Ermənistan, Qazaxıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Qırğızıstan, 8/97-8/99 2,500,000 Bütün ölkələr 10/2000-8/02 2,000,000 Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan 7. Qafqazın avtomobil yollarının yenidən qurulması Ümumi büdcə 9,925,000 Cədvəl 1-in ardı. Layihə Đcracı Müddəti Büdcəsi Ölkələr Dəmir yol nəqliyyatı 2,000,000 Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan, 1. Dəmir yolu infrastrukturunun saxlanması (Qafqaz) TEWET (DE Consult) 1/96-3/97 1,200,000 Azərbaycan, Gürcüstan, 497

19 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process 2. Səyyar qatarların saxlanması 3. Dəmir yolu infrastrukturunun saxlanması (Mərkəzi Asiya) 4. Qafqazdakı dəmir yollarına xidmət üçün birgə müəssisə 5. Dəmir yol tarifləri 498 SYSTRA (CĐE Consult, Dan Rail Consult AS) DE Consult (SYSTRA, Austria Rail Eng) TEWET (DE Consult, GTZ) SĐSĐE (Calberson, Systra-Axis) 3/96-7/97 700,000 3/96-3/97 1,200,000 7/96-7/97 2,000,000 7/96-2/98 1,500,000 8/96-7/97 2,000,000 Azərbaycan, Gürcüstan, Qazaxıstan, Tacikistan, Turkmənistan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Ermənistan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Tacikistan, Turkmənistan Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, Tacikistan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Turkmənistan Ermənistan, Gürcüstan, Azərbaycan, Tacikistan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Turkmənistan 6/98-2/99 1,000,000 Gürcüstan, Azərbaycan, SĐE Consult (Systra, DE- Consult,UĐC) GĐBB (SĐE Consult) Lahmeyer Đnt. SENEr Đngeneria (SP) Đtalferr S.p.A. (ĐT) 11/01-11/02 1/02-1/03 1,500,000 Ümumi büdcə 13,000,000 Cədvəl 1-in ardı. 1. Bakı limanında Dəniz daşımaçılığına aid təlim 1,500,000 Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Tacikistan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Turkmənistan 400,000 Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Layihə Đcracı Müddəti Büdcəsi Ölkələr 2. Bakı -Türkmənbaşı bərə terminalı HPTĐ (Uniconsult, Recon S.A) RAMBOLL (Booz Alien& Hamilton, Probel) HPTĐ (Domier System, Rotterdam Maritime) Dəniz nəqliyyatı 6. Mərkəzi Asiya dəmir yollarının və tele-kommunikasiyalarının yenidən qurulması 7. Gürcüstan və Azərbaycan dəmir yolları-nın yenidənqurulması 8. Kaşkar (Çin), Bişkek və Fərqanə vadisindəki yeni dəmir yolu xəttinin texniki iqtisadi əsaslandırılması 9. Mərkəzi Asiya dəmir yollarında telekommunikasiya 10. Dəmir yolu ilə neft daşınması üzrə logistik mərkəz 12/95-12/ ,000 Azərbaycan 3/96-2/98 1,550,000 Azərbaycan, Turkmənistan 8/97-8/98 1,500,000 Gürcüstan 400,000 Ümumi Büdcə 4,800, Daşınmaların təşkilinə aid təlim 2. Regional daşımaların proqnozlaşdırma modeli 3. TRACECA nın koordinasiya bürosu 4. daşımaların proqnozlaşdırılması və texniki iqtisadi əsaslandırma 5. TRACECA nın koordinasiya bürosu Nethconsult (GZB, Trademco) S Atkins (BCEOM, Systra) TRACTEBEL Development Engineering BCEOM (Uniconsult, TYPSA, Port de Marseille, NEA, HPTĐ) Domier SystemConsult, Transtec Ümumi 3. Gürcüstanın Poti və Batumi limanlarında yeni terminalların buraxılış gücünün artırılmasının texniki iqtisadi əsaslandırılması 4. Naviqasiya avadanlıqlarından istifadəyə dair təlim 12/95-10/96 900,000 1/96-10/97 700,000 Azərbaycan, Qazaxıstan, Turkmənistan Tacikistan, Qırğızıstan, Özbəkistan,Qazaxıstan, Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan, Turkmənistan Tacikistan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Turkmənistan Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, 9/96-1/00 2,550,000 Bütün ölkələr 8/99-2/01 2,000,000 Bütün ölkələr 11/01-411/03 2,500,000 Bütün ölkələr

20 Cədvəl 1-in ardı. 1. Đntermodal daşımalar II International Congress Layihə Đcracı Müddəti Büdcəsi Ölkələr Đntermodal daşımalar 2. Đntermdal daşımaları həyata keçirəcək didmətin təşkili və işçilərə təlim BCEOM (DE- Consult, Systra) POLZUG (AXĐS, HPTĐ) 1/96-1/97 500,000 Ümumi büdcə 2,100,000 CƏMĐ 57,705,000 Tacikistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan, Turkmənistan 6/98-12/99 1,600,000 Bütün ölkələr Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin yaranmasının və inkişafının əsas məqsədlərindən biridə regionda yenicə müstəqillik əldə etmiş respublikaların nəqliyyat və komunikasıya xəttlərinin hansısa bir iri dövlətin təsiri altda düşməsinin qarşısını almaqla yanaşı, Xəzər dənizindəki və Xəzər sahilindəki zəngin enerji daşıyıcılarının və digər təbii ehtiyatların dünya bazarına sərbəst, davamlı olaraq çıxışını təmin etməkdən ibarətdir. Digər vacib bir məsələ isə TRACECA nəqliyyat dəhlizinin keçdiyi dövlətlərin ərazisi təbii ehtiyatlarla zəngindir. Bu dövlətlərdə səmərəli hasilatı təşkil edəcək və öz mütəxəssis potensialını itirməmiş çoxlu kadr ehtiyyatlarıda var. Tranzit potensialından səmərəli istifadə ediləcəyi təqdirdə yaxın perspektivdə yeni iş yerlərinin açılması və nəqliyyat dəhlizlərinin keçdiyi ərazilərdə emal və istehsal sahələrinin inkişafına da öz müsbət təsirini göstərəcək. Misal üçün Rusiya Federasiyasının əhalisinin 70%-dən çoxu federasiyanın ərazisindən keçən beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin sahəsində yaşayır. Beynəlxalq TRACECA nəqliyyat dəhlizinin keçdiyi dövlətlərin hər hansınınsa birinin ərazisində baş verən iqtisadi və siyasi proseslərdən asılı olmayaraq TRACECA nəqliyyat dəhlizi və onun nəqliyyat şəbəkələri regionda uzun müddətli sabitləşdirici bir amil kimi çıxış etməklə yanaşı, regional və beynəlxalq inteqrasiya proseslərinə və investisiya muhitinin yaxşılaşmasına öz müsbət təsirini göstərir. Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair əsas çoxtərəfli saziş imzalandıqdan sonra yüklərin beynəlxalq tranzit daşınmasında daha keyfiyyətli səviyyədə həyata keçirilməsinin normativ-hüquqi əsasları hazırlanır. Xəzər dənizindən çıxarılan neft və neft məhsullarının təqribən 30 faizini Azərbaycanın ərazisi ilə tranzit daşınmasında Avropa-Qafqaz-Asiya (TRASEKA) dəhlizi əhəmiyyətli rol oynayır. Müvafiq ölkələr bu daşımalardan əhəmiyyətli dərəcədə bilavasitə faydalanır. Đqtisadi hesablamalar göstərir ki, ölkədən quru yollarla tranzit şəkildə keçirilmiş hər ton ümumi yük ABŞ dolları səviyyəsində gəlir gətirir. Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair əsas çoxtərəfli saziş imzalamış Mərkəzi Asiya ölkələrinin Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizi çərçivəsində xarici ticarət fəaliyyəti zamanı daşınmış yüklər cədvəl 2. göstərilmişdir. Azərbaycan Respublikasında tranzit yük və sərnişin daşımaları: dəmir yolu, dəniz, avtomobil və hava nəqliyyatı ilə beynəlxalq (hökümətlərarası) sazişlərə və müqavilələrə və milli qanunvericiliyə uyğun həyata keçirilir. Azərbaycanın ərazisindən keçən tranzit dəhlizinin potensialından hələ ki, tam istifadə edilməmişdir, çünki yüklərin və sərnişinlərin dəhliz boyu axınının inkişaf etdirilməsində bir sıra maneələr vardır. Hazırda dəhlizin nisbi üstünlüyü əsasən qonşu ölkələrlə məhdudlaşır. Azərbaycan Respublikasının ərazisindən keçən beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı tranzit strategiyasının əsas məqsədlərindən biridir. Dəhlizlərin formalaşması və inkişafı üçün əsas şərtlər - yüklərin və sərnişinlərin ölkə ərazisindən maneəsiz hərəkətinə, nəqliyyat proseslərinin optimallaşdırılmasına, daşıma tariflərinin sərfəli şəkildə müəyyənləşdirilməsinə, intermodal nəqliyyat xəttində ayrı-ayrı nəqliyyat növləri arasında qarşılıqlı əlaqələrin yaxşılaşdırılmasına, beynəlxalq turizm və mədəni əlaqələrin inkişafına, tranzitin milli prioritetlər siyahısına daxil edilməsinə, strateji əhəmiyyətli nəqliyyat dəhlizləri infrastrukturlarının yenidənqurulması üçün beynəlxalq qurumların maliyyə dəstəyindən istifadə edilməsinə, azad iqtisadi zonaların və nəqliyyat-loqistik mərkəzlərinin yaradılmasına şərait yaradacaqdır. Mərkəzi Asiyadan olan böyük yük axınlarının yalnız bir hissəsi Avropa-Qavqaz-Asiya dəhlizi ilə daşınır. Bu dəhlizdə müvafiq imtiyazlı şərtlərin və şəraitin yaradılması Avropadan və Mərkəzi Asiyadan olan böyük potensial yük axınlarını cəlb edər. Bununla belə son illər ölkənin nəqliyyat infrastrukturunun ardıcıl inkişaf etdirilməsi və tranzitin genişləndirilməsi Azərbaycanın iqtisadi inkişafında əsas faktorlardan birinə çevrilmişdir. 499

21 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process TRACECA nəqliyyat dəhlizinin Azərbaycan Respublikası ərazisindəki hissəsində 1998-ci Bakı şəhərində Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair əsas çoxtərəfli saziş imzalandıqdan sonra baş vermiş yük daşanmasındakı göstəricilərə aid dəyişikliklər Cədvəl 3-də verilmişdir. Cədvəl 2. Mərkəzi Asiya dövlətlərinin inkişaf proqramına daxil olan ölkələrin bəzi göstəriciləri Afqanıstan Azərbaycan Qazaxıstan Qırğızıstan Monqolustan ÇXR Tacikistan Özbəkistan Avtomobil yolunun uzunluğu ci dərəcəli avtomagistrallar (km) m.y m.y m.y m.y Avtomobil yollarının sıxlığı (km/100km 2) Dəmir yolunun uzunluğu Elektrikəşdirilmiş dəmir yolunın uzunluğu Dəmir yollarının sıxlığı (km/100km 2 ) Yük daşınması (mln.ton-km) Avtomobil nəqliyyatı ilə Dəmir yolu ilə (mln.ton-km) Aviasiya ilə (mln.ton-km) Sərnişin daşınması (mln.sərnişin - km) Avtomobil yolu ilə Dəmir-yolu ilə (mln.sərnişin - km) Aviasiya Qeydə alınmış nəqliyyat vasitələri (1000 ədəd) Nəqliyyata dövlət investisiyası (mln m.y Yerli valyuta ilə) Nəqliyyata dövlət investisiyası ÜDMda m.y payı (%) Yolların saxlanmasına çəkilən m.y 5.3 m.y texniki xərclər Yolların saxlanmasına çəkilən texniki xərclərin ÜDM-da m.y 0.1 m.y payı (%) Təyyarə uçuşları (min) Hava nəqliyyatı ilə daşınan sərnişinlərin sayı (min nəfər) Hava daşımaları (milyon ton-km) Mənbə: Asiya Đnkişaf Bankı. km-kilometr; ÜDM- Ümumi Daxili Məhsul, m.y- məlumat yoxdur Cədvəl 3-dən aydın göründüyü kimi 2005-ci ildə Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair əsas çoxtərəfli saziş imzalandığı 1998-ci illə müqayisədə ümumi yük daşınmasında və dövriyyəsində müvafiq olaraq 2,2 və 2,4 dəfə artım baş vermişdir. 500

22 Cədvəl 3. Ümumi yükdaşınma həcmi (min tonla) II International Congress Đllər Ümumi Dəmir yolu Dəniz Avtomobil Ümumi yük dövriyyəsi (mln. ton-km) Đllər Ümumi Dəmir yolu Dəniz Avtomobil Qeyd: Azərbaycan Respublikası statistika komitəsi. Azərbaycan Respublikasının tranzit strategiyasına üyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının tranzit potensialından tam istifadə etmək məqsədilə ölkə ərazisindən keçən tranzit daşımalarının qarşısında duran problemlərin həll edilməsi yolunda görülən işlərdən və Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair əsas çoxtərəfli saziş imzalandıqdan sonra, respublika ərazisindən keçən tranzit daşımalarının da həcmində artımlar qeydə alınmışdır. Cədvəl 4-dən də aydın göründüyü kimi, 2005-ci ildə tranzit daşımaları 1998-ci illə müqayisədə min ton və ya təqribən 3, 4 dəfə artmışdır. Azərbaycan Respublikası Avropa-Qafqaz- Asiya nəqliyyat dəhlizi layihəsi çərçivəsində ölkə ərazisindən daşınmış tranzit yüklərindən 2005-ci ildə 1998-ci illə müqayisədə min manat və ya 2.4 dəfə artıq gəlir əldə etmişdir. Cədvəl 5-dən də aydın görünür ki, respublika ərazisindən tranzit daşınmada əsas artım yük daşınmasının payına düşmüşdür. Cədvəl 4. Ümumi Tranzit yükdaşınma həcmi (min tonla) Đllər Ümumi Dəmir yolu Dəniz Avtomobil Ümumi tranzit yük dövriyyəsi (mln. ton-km) Đllər Ümumi Dəmir yolu Dəniz Avtomobil Qeyd: Azərbaycan Respublikası statistika komitəsi. Cədvəl. 5 Ümumi yükdaşınmasından əldə olunan gəlir (min manat) Đllər Ümumi Dəmir yolu Dəniz Avtomobil Ümumi sərnişin daşınmasından əldə olunan gəlir, (min manat) Đllər Ümumi Dəmir yolu Dəniz Avtomobil Qeyd: Azərbaycan Respublikası statistika komitəsi. 501

23 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Digər mövcüd dəhlizlərlə müqayisədə Avropa -Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizində daşınan tranzit yüklər əsasən Qərbdən Şərqə neft avadanlığı, Əfqanıstana humanitar yardım yükləri, Azərbaycan, Qazaxstan, Türkmənistan və Đran (neft və qaz istehsal edən ölkələr) üçün konteynerlərlə müxtəlif mallar, Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın kiçik və orta sahibkarları üçün maşın və texnoloji avadanlıqlar və Şərq-dən Qərbə isə Qafqazın ərazisi ilə pambıq, soya və neft - qaz ixracından ibarətdir. Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiyasına optimal şərait yaratmaqdan ötrü Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair əsas çoxtərəfli sazişi imzalamış dövlətlər də nəqliyyat infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi və inkişaf etdirmək vacibdir. Bunun üçün isə aşağıdakıların həyata keçirilməsi məqsədə uyğun olardı: - Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafının Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair əsas çoxtərəfli sazişini imzalamış dövlətlərin milli inkişaf strategiyasına daxil edilməsi; - Beynəlxalq maliyyə qurumlarından alınan güzəştli kreditlərin bir çox hissəsini Beynəlxalq və regional tranzit daşımalarında iştirak edən magistral yolların müasir dünya standartlarına uyğun yenidən qurulmasına yönəltmək; - Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafına dair əsas çoxtərəfli sazişi imzalamış dövlətlərin müvafiq qurumları və təşkilatları arasında Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin və onun şəbəkələrinin inkişafına dair vahid siyasətin həyata keçirilməsi üçün vahid fəaliyyət planının hazırlanması; - Avropa-Qafaz-Asiya nəqliyyat dəhlizində vahid nəqliyyat sistemini yaratmaq. ƏDƏBĐYYAT 1. Azərbaycan Respublikasının statistikası «Nəqliyyatçı» jurnalı N5 mart 2007 Bakı. 3. «Nəqliyyat hüququ» jurnalı N Bakı. 4. «Этапы большего пути» Зияд Самедзаде 2004 Баку. 5. «Azərbaycan Respublikasının nəqliyyat sektorunun inkişaf strategiyası» Azərbaycan Respublikası Nəqliyyat Nazirliyi Bakı «Azərbaycan Respublikasının tranzit strategiyası» TRACECA daimi katibliyi. Bakı

24 TRASEKA PROQRAMI VƏ ONUN ĐQTĐSADĐ ƏHƏMĐYYƏTĐ Bənövşə Bəhram qızı MANAFOVA AzDĐU-nun II kurs magistri, Azərbaycan Dövlət Đqtisad Universiteti, Beynəlxalq Đqtisadi Münasibətlər kafedrası Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Məqalə AĐ-nın həyata keçirdiyi Avropa-Qafqaz_Asiya Transnəqliyyat dəhlizi (TRASEKA) proqramina və onun işturakçı dövlətlərin iqtisadi inkişafına təsirinə həsr edilmişdir. Burada TRASEKA proqramının yaranma səbəbləri və iştirakçı ölkələrin nəqliyyat-kommunikasiya sisteminin inkişafında onun rolu göstərilmiş; proqramın bir hissəsi olan BĐY layihəsinin iqtisadi səmərəliliyi təhlil edilmiş; TRASEKA proqramının Azırbaycanın Avropa bazarına çıxışının təmin olunmasında yeri və rolu, TRASEKA proqramının reallaşmasında yaranan problemlər və gələcək perspektivlər tədqiq edilmişdir. TRASEKA PROGRAMM AND IT S ECONOMIC IMPORTANCE RESUME Article was dedicated to the programm TRASEKA which realised by EC and it s economic significants in the participant countries. Here the reason of foundation of the TRASEKA and role of this programm in the development traffic-communication sistem of the participant states was pointed; the economic advantages of the Silk Way project which is the part of the programm was analysed; the role of TRASEKA in the integration prosses of Azerbaijan to the Europion market, the problems in the realization of this program and future perspectives was investigated. Qafqaz regionu dunyada strateji, geoiqtisadi, geosiyasi movqeyinə görə əhəmiyyətli rola malikdir. Bu region Qərblə Şərq, Cənubla Şimal arasında körpü rolunu oynayır. Lakin bununla belə regionda mövcud olan tenik, separatçı münaqişə ocaqları həm region dövlətləri, həm də regionla əlaqədə olan dünya ölkələri üçün ciddi təhlükə yaradır, davamlı sülhə, milli təhlükəsizliyə, xalqlar və dövlətlər arasında sosial-iqtisadi və mədəni inteqrasiyaya maneçilik törədir. Bütün bu problemləri həll etmək üçün bu regionda yerləşən ölkələrin öz aralarında eləcə də dünya ölkələri ilə qarşılıqlı əməkdaşlığı məqsədəuyğundur Hal-hazırda reallaşmaqda olan bir sıra beynəlxalq layihələr region ölkələri ilə Şərq və Qərb ölkələri arasında əməkdaşlığa, böyük gələcəyi olan perspektivlərlə hesablanmışdır. Belə ki, böyük Đpək Yolunun bərpası, Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin TRASEKA proqramının həyata keçirilməsi, Xəzərin enerji ehtiyyatlarından birgə istifadəyə dair Əsrin müqaviləsi (24 sentyabr 1994) ünvanı almış neft kontraktlarının Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri layihələrinin əsas məqsədi Qafqazın, o cümlədən Azərbaycanın milli tıhlükısizliyinin qorunması və regionda sülhün, sabitliyin möhkəmlənməsinə nail olmaq və iqtisadi inteqrasiya proseslərində daha fəal iştirak etməkdən ibarətdir. Azərbaycan Respublikasının dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası ölkənin iqtisadi inkişafında həlledici rol oynayır. Bu istiqamətdə atılmış ilk addım 1993-cü ilin mayında Brüsseldə Avropa Đttifaqı ilə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrinin nəqliyyat nazirləri arasında keçirilmiş göruş idi. Bu görüşdə Avropa-Asiya nəqliyyat dəhlizinin yaradılması üçün TRASEKA proqramının təklif edildi. Qeyd etmək lazımdır ki, TRASEKA proqramında 35 ölkənin iştirak etməsi iştirakçı ölkələrin inteqrasiya proseslərində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu proqramın keçid dövrü şəraitində respublika üçün əhəmiyyətini göstərməklə, qeyd etməkdır ki, resbublikaya göstərilən bütün texniki yardımların və köməyin əsas hissəsi TASĐS xətti ilə həyata keşirilir və bu proqram AĐ-nin Şərqi Avropa, Qafqaz və Orta Asiya ölkələri ilə iqtisadi və siyasi əlaqələrinin ardıcıl inkişaf etdirilmısi üçün təmənnasız maliyyələşdirmə yolu ilə reallaşdırılır. TRASEKA proqramı üzv ölkələrin siyasi və iqtisadi müstəqilliyini onların Avropa və dünya bazarlarına alternativ nəqliyyat marşrutları vasitəsilə çıxmaq imkanlarını genişləndirmək yolu ilə dəstəkləyir. Bu proqram regional əməkdaşlığın genişlənməsinə kömək edir, beynəlxalq maliyyə qurumlarının və özəl sərmayədarların yardımını təşiq edir. TRASEKA poqramının əsas məqsədi müasir nəqliyyat sistemi, infrastrukturlar və daşınma sistemləri yaradılmasıdan, bu sistemləri Transavropa 503

25 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process şəbəkələri ilə birləşdirməkdən ibarədir. Bu proqram AĐ komissiyasının fəal köməyi sayəsində üzv ölkələrdə kommunikasiya obyektlərinin modernləşdirilməsini və tikintisini, müvafiq qanunvericilik aktlarının hazırlanmasını, gömrük və tarif siyasətlərinin təkmilləşdirilməsini, kadrlarin hazırlanmasını nəzərdə tutur. TRASEKA-nın qəbul edilməsindən keçən dövr ərzində sadaladığımız istiqamətlərdə bir sıra işlər görülmüş və proqram AĐ-nin ən müvəffəqiyyətli proqramlarından birinə çevrilmişdir. Bu müvəffəqiyyət həyata keçirilən konkret investisiya və texniki yardım layihələrində üz əksini tapır. Hazırda bu proqramın çərçivəsində 20-dən artıq layihə həyata keçirilir. Bunlara kadrların təlimi, nəqliyyat qanunvericiliyin hazırlanması, avtomobil yollarının yaxşılaşdırılması, regional hırıkıtin proqnozlaşdırılması, multimodal nəqliyyat sistemləri və s. aiddir. Belə ki, TRASEKA nəqliyyat dəhlizi üzrə yük axınının artırılması üçün son illər ərzində nəqliyyat sektorunun texniki təchizatının yaxşılaşdırılması sahəsində bir sıra tədbirlər görülmüş, avtomobil magistrallarının, dəmir yolu xətlərinin və körpülərin bərpası və tikintisi, dəmir yolu nəqliyyatı vasitələrinin, gəmilərin, bərələrin, liman qurğularının təmiri üzrə müəyyən işlər görülmüşdür. Bakı şəhərində ildə 10 milyon ton neft məhsullarının boşaldıb yüklənməsinə imkan verən neft boşaltma limanı istifadəyə verilmişdir. Yaxın zamanda Bakı Beynəlxalq Ticarət Limanının bərə terminalında yenidən qurma işləri başlanacaqdır. TRASEKA Proqramının bu layihələrin həyata keçirilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının dövlət strukturları üçün müxtəlif maliyyə institutlarından (Avropa Yenidənqurma və Đnkişaf Bankı, Küveyt Đqtisadi Đnkişaf Fondu, Đslam Đnkişaf Bankı, Dünya Bankı və s.) 255 milyon ABŞ dolları həcmində kreditlər alınmışdır. Azərbaycan Respublikasının Xarici Đşlər Nazirliyi TRASEKA Proqramının məqsədlərinin reallaşdırılmasını yaxından izləyir və bu prosesdə fəal iştirak etməkdədir. XĐN-in bu sahədə fəaliyyəti iki istiqamətdə həyata keçirilir: - Əsas Çoxtərəfli Sazişin Depozitoru funksiyalarını yerinə yetirərək Xarici Đşlər Nazirliyi Üzv- Dövlətlərlə Sazişin işi ilə bağlı yazışma aparır, iştirakçıları Sazişə aidiyyatı olan sənədlər, məlumatlar və bildirişlər haqqında xəbərdar edir; - Azərbaycan Respublikasının Diplomatik Xidmət haqqında Qanununa uyğun olaraq, ölkəmizi digər dövlətlərlə və beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərdə təmsil etmə funksiyasını həyata keçirən Xarici Đşlər Nazirliyi tərəfindən TRASEKA Proqramının inkişaf etdirilməsi ilə bağlı məsələlər xarici siyasətin prioritet istiqamətlərindən biri kimi əsas tutulur, aparılan görüşlər və danışıqlar zamanı, ikitərəfli əlaqələr səviyyəsində və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində TRASEKA-nın maraqlarının müdafiə edilməsi istiqamətində iş aparılır, Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin fəaliyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş təkliflər irəli sürülür. Azərbaycan Respublikasında və Əsas Çoxtərəfli Sazişin başqa Üzv-Dövlətlərində TRASEKA nəqliyyat dəhlizinin cəlbediciliyinin artırılması istiqamətində son illər ərzində görülən işlərin nəticəsində gözə çarpan nailiyyətlər əldə edilmiş, marşrut üzrə yük daşımalarının həcmi xeyli artmışdır. TRASEKA proqraminin səmərəliliyinin artırılmasında Azərbaycan, gürcüstan, Türkmənistan və Özbəkistan arasında tranzit daşımalarinin tənzimlənməsi haqqında 1996-cı ilin may ayında imzalanmış Sərəxs sazişi mühüm rol oynayır. Bu sazişin nəticəsində həm Transqafqaz dəhlizi vasitəsilə Avropa və Asiya arasında mal mübadiləsinin həcmi əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. TASĐS proqramı çərçivəsində hazırlanan layihələr əsasən struktur islahatlarına, dövlət idarəetmə sistemimim təkmilləşdirilməsinə, kiçik və orta sahibkarlığın kreditləşdirilməsinə, infrastrukturun inkişafına və idarəetmənin yaxşılaşdırılmasına, telekommunikasiya sahələrinə, kənd təsərrüfatının kreditləşdirilməsinə yönəldilmişdir. Göstərilən istiqamətdə keçid dövrü ərzində respublikaya 100 mln. avro məbləğindən çox vəsait ayrılmışdır. Azərbaycanın TASĐS proqramı vasitəsilə həyata keçirdiyi ən mühüm və əhəmiyyətli layihə yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi TRASEKA (Böyük Đpək Yolu bərpası) lahihəsidir. Hazırda bərpa edilməkdə olan Böyük Đpək Yolu Londondan başlamı, Paris, Roma, Đstanbul, Tbilisi, Bakı, Aşqabad, Daşkənd, Alma-Ata, Pekindən keçib Tokioda başa çatmalıdır. 34-dən çox dövlətin ərazisindən keçməklə Avropa və Asiyanı birləşdirən BĐY-nın iqtisadi, siyasi və sosial baxımdan əhəmiyyətlidir. Qafqazın həm Asiya, həm də Avropa ölkələri ilə iqtisadi və mədəni əməkdaşlığının artmasında TRASEKA proqramının əhəmiyyəti böyükdür. Dənizə çıxışı olmayan ölkələrə doğru və bu ölkələrdən yeni nəqliyyat marşrutları, xüsusən neft və qaz üçün, habelə digər növ xammal və hazır məhsullar üçün marşrutlar nəqliyyat və ticarətin mövcud olan kanallarına çox dəyərli alternativ olacaqdır. Bundan başqa bu layihə nəqliyyat sistemləri ilı yanaşı nəqliyyata xidmət edən infrastruktur sahələrinin də inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutur. 504

26 II International Congress TRASEKA proqramının inkişafında 1998-ci il sentyabrın 7-8-də Bakıda tarixi Đpək Yolunun bərpası üzrə keçirilən beynəlxalq konfransın böyük rolu olmuşdur. Konfransda 32 dövlət və 15 beynəlxalq təşkilatın nümayəndəliyi iştirak etmişdir. Konfransda Avropa-Qafqaz-Asiya dəhlizinin inkişaf etdirilməsi üzrə beynəlxalq nəqliyyat haqqında çotərəfli əsas saziş, beynəlxalq avtomobil nəqliyyatı, beynəlxalq dəmir yolu nəqliyyatı, beynəlxalq ticarət gəmiçiliyi, gömük proseduru və sənədlərin işlənməsi üzrə sazişə texniki əlavələr və Bakı bəyannaməsi qəbul edilmişdir. Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Tacikistan, Ukrayna, Moldova, Bolqarıstan, Rumıniya və Türkiyə) tərəfindən imzalanmış Əsas Sazişin məqsədi aşağıdakılardır: Avropa, Qafqaz, Asiya, Qara dəniz və Xəzər bölgələrində iqtisadi iqtisadi münasibətlərin, ticarət və nəqliyyatın inkişaf etdirilməsi; beynəlxalq avtomobil, hava, su və dəmir yol nəqliyyatına çıxışa kömək edliməsi; yük və sərnişin daşımalarına, karbohidrogen məhsullarının nəqlinə yardım edilməsi; hərəkətin təhlükəsizliyinin, yüklərin bütövlüyünün və ətaf mühitin mühafizəsinin təmin edilməsi; nəqliyyat qanunvericiliklərinin uyğunlaşdırılması; nəqliyyat növləri arasında rəqabət üçün şərait yaradılması və s. Bu proqrama iştirakçı dövlətlərin marağının artmasına təsir edən səbəblər kimi aşağıdakılar göstərilə bilər: Birincisi, dünya ölkələrində istehsalınhəcmi ildən-ilə artır, təbii sərvətlərin dövriyyəyə cəlb edilməsi getdikcə sürətlənir və nəticədə yükdaşımalara və nəqliyyat vasitələrinə tələbat güclənir. Bu da hər bir dövlət üçün daha yaxın və ucuz başa gələn yol tələbedir. Daha bir səbəb odur ki, BĐY-nun bərpası 1000 km məsafəyə, böyük vaxta, böyük həcmdə daşınma xərclərinə qənaət edəcəkdir. Bu yolun bərpası Çindən Avropaya yüklərin daşınmasında 8000 km, Yaponiyada km-ə qədər yolu qısaltmaşa imkan verir. Nəhayət, TRASEKA proqramının iştirakçısı olan bütün dövlətlərin infrastrukturu inkişaf edəcək, dünya standartlarına uyğunlaşdırılacaq, əhalinin madii həyat səviyyəsi yüksələcək, qarçılıqlı ticarət-iqtisadi əlaqələr möhkəmləncək, işçi qüvvəsinin beynəlxalq miqrasiyası artacaq və elmimədəni əlaqələri yaxşılaşacaqdır. Layihənin iqtisadi səmərəliliyi şübhəsizdir, necə ki, onu 1000 km. qısaltmağa imkan verir, uyğun olaraq təchizat müddəti də qısalır, dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyəsi yüksəlir. AĐ mütəxəssislərinin fikrincə BĐY-nun yenidən bərpası yüklərin 2 dəfə tez və 30% ucuz daşınmasına imkan verəcək. BĐY özü kimi böyük vəsait tələb edir. Đlkin hesablamalara görə BĐY işə salınmasına 50 mlrd. ABŞ dolları xərclənməlidir. Bu vəsaitin cüzi bir hissəsini, yəni 250 mln ABŞ dollarını AĐ Qafqazın və Mərkəzi Asiyanın nəqliyyat sistemi üçün ayrılıb. Qalan vəsait iştirakçı dövlətlərin öz üzərinə düşür. BĐY nun 30%-i öz ərazisindən keçən Çin üçün 10 mlrd-a qədər, Azərbaycan və Gürcüstan üçün ayrılıqda 1 mlrd ABŞ dolları qədər vəsait sərf olunmalıdır. Azərbaycanda nəqliyyatın Avropa standartlarına cavab verməsi üçün dəmir yol nəqliyyatına təqribən 250 mln, dəniz nəqliyyatına 80 mln avtomobil nəqliyyatına 110 mln və ümumiyyətlə yol təsərrüfatına 470 mln ABŞ dolları vəsait tələb olunur. Digər dövlətlər üçün də böyük məbləğdə vəsait lazım gələcəkdir. Keçid iqtisadiyyatlı dövlətlər üçün bu vəsaitin tapılması böyük çətinliklər yaradır. Belə iqtisadi və digər strateji səbəblər BĐY-nun bərpası sahəsində qarşıda duran ən böyük problemlər hesab edilir. TRASEKA Avropa ilə Asiya arasında ikitərəfli ticarət əlaqələrinə yol açacaq. Böyük həcmli sənaye istehsalı gücünə malik Avropa mövcud istehsal gücünü davam etdirə bilmək üçün bir yandan enerji və xammala ehtiyacı olarkən, digər yandan istehsal etdiyi malları satacağı yeni bazarlar axtarır. Öz daxili bazar tələbatlarından xeyli artıq olacaq bu istehsal üçün seçilə biləcək ən böyük bazar başda Çin olmaqla Asiya ölkələridir. Çinə qədər uzanan Asiya ölkələri xammal baxımından, Orta Asiya və Qafqaz ölkələri enerji baxımından zəngindir. Beləliklə, nəticə olaraq, Şərqdəki xammal və enerji mənbələri Qərbə, Avropanın tələbatından artıq olan istehsal məhsullarının isə Asiya ölkələrinə daşınılması düşünülür. Orta Asiya və Qafqazdakı neft və təbii qazın dünya bazarlarına Türkiyə üzərindən daşınılması məqsədəuyçun hesab olunur. Bu istiqamətdə əsas addımlardan biri Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft boru kəməri layihəsinin işə salınmasıdır. Bu boru xətti ilə Xəzər hövzəsi ölkələrində hasil olunan neftin Ceyhana, buradan da dünya bazarlarına çatdırılması məqsəd kimi qoyulmuşdur. BĐY respublikamizin neft strategiyasının həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır. Azərbaycan dünyanın 15 ölkəsinin 33 nüfuzlu neft şirkəti ilə karbohidrogen ehtiyatlarının kəşfiyyatı, hasil edilməsi və nəqli üzrə 21 beynəlxalq neft müqaviləsi imzalanmışdır. Hasil ediləcək neft və qaz məhz BĐY çərçivəsində olan boru kəmərləri ilə dünya bazarlarına çıxarılacaq. BĐY-nun geoiqtisadi perspektivləri və onun həyata keçirilməsi istiqamətində Azərbaycanın tutduğu mövqe Bakı- Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəmərinin (uzunluğu 1730 km, illik öturmə qabiliyyəti mln t. Neft, layihənin qiyməti 3,7 mlrd. dollar) qəbulu 505

27 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process və həyata keçirilməsi ilə dəqiqləşdi. Əslində Bakı- Tbilisi-Ceyhan BĐY layihəsinin mühüm tərkib hissəsidir. TRASEKA proqramının başlıca stateji məqsədləri aşağıdakılardır: Asiya-Avropa arasında alternativ nəqliyyat dəhlizləri vasitəsilə Orta Asiya və Cənubi Qafqaz dövlətlərinin Qərb bazarlarına çıxışını təmin etmək və bu yolla onlarən iqtisadi, siyasi, mədəni inkişafəna dəstək vermək; müstəqil Cənubi Qafqaz və Orta Asiya dövlətləri arasında regional əməkdaşlığa təkan vermək; beynəlxalq maliyyə qurumlarını həmin müstəqil dövlətlərə maliyyə yardımına cəlb etmək; Avropa-Qafqaz- Asiya nəqliyyat dəhlizini Transavropa nəqliyyat şəbəkəsi ilə birləşdirmək və s. Azərbaycan coğrafi mövqeyi onun tarixən Avropa və Asiya ölkələri arasında nəqliyyat dəhlizi olmasına şərait yaratmışdır və bu baxımdan Azərbaycanı TRASEKA layihəsindən çox böyük mənfəətlər gözləyir ki, onları da aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: Đqtisadi mənfəətlər Đpək Yolunun keçdiyi ölkələr üzrə mal və xidmətlər dövriyyəsinin artımı nəticəsində ümumi yükdaşımaların həcminin artması, nəqliyyat və kommunikasiya şəbəkəsinin əlaqəli şəkildə güclü inkişafı və s.; Sosial mənfəətlər işsizlik probleminin qismən həlli, informasiya mübadiləsinin güclənməsi, əhalinin pul gəlirlərinin artması və s.; Siyasi mənfəətlər Azərbaycanın dünyanın iri ölkələrinin diqqət mərkəzində olması, Azərbaycan gerçəkliyinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında birbaşa fəaliyyət, layihənin çoxlu sayda ölkələrin əməkdaşlığa cəlb etməsi nəticəsində sağlam beynəlxalq iqlimin bərqərar olması, lahihə iştirakçıları arasında mənafe birliyinə nail olunması, təhlükəsizliyin və siyasi sabitliyin təmin olunması və s. TRASEKA-nın iqtisadi səmərəliliyinin yüksəldilməsində şübhəsiz ki, bu layihə çərçivəsində yükdaşımaların həcminin artırılması ciddi əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizi üzrə yükdaşımaların həcmi cı ildə 650 min tondan, 1999-cu illərdə müvafiq olaraq 24 mln tona, 2001-ci ildə 32 mln tona, 2003-cü ildə isə 40 mln tona, 2005-ci ildə 46 mln tona qədər artmışdır cu ildə yükdaşımalardan əldə olunan gəlir 87,7 mln man, 2002-ci ildə149 mln man, 2005-ci ildə 191 mln man olmuşdur. Eyni zamanda bu dövrdə Bolqarıstan, Rumıniya, Polşa, Moldova, Monqolustan və Turkiyə proqramın üzvü olmuşlar, bundan əlavə Çin, Cənubi Koreya və Avropanın 25 ölkəsi bu proqrama xüsusi maraq göstərmişlər. Avropa Komissiyası 2006-cı ildə Avropa- Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafı üzrə TRASEKA layihələrinin icrası üçün 13,5 mln. avro ayrılması haqda qərar qəbul edib. AB tərəfindən planlaşdırılan subsidiyanın (maddi yardım) həcmi 6 mln. avro təşkil edib. TRASEKA Hökumətlərarası Komissiyanın Daimi Katibliyinin Kiyevdə keçirilən ikigünlük iclasında prioritet proqramların təsdiqi diqqət mərkəzində olmuşdur. TRASEKA-ya üzv ölkələr öz regional layihələrini təqdim etmişlər. Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, Moldova, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Ukrayna, Rumıniya və Türkiyədən 58 layihə təqdim olunub. Đclas iştirakçıları ekspertlər səviyyəsində və Avropa Komissiyasının köməkliyi ilə hazırlanmış 2015-ci il müddətinədək TRASEKA nın Đnkişaf Strategiyası layihəsini müzakirə edərək razılaşdırırmişlar. Qeyd etmək lazımdır ki, bu proqramın çərçivəsində artıq 100 mln. avrodan çox dəyəri olan 13 investisiya və 33 texniki layihə həyata keçirilib. Bütün bunlarla qeyd etmək vacibdir ki, TRASEKA layihəsi çərçivəsində yükdaçımaların səviyyəsi hələ lazım olduğu səviyyədən xeyli aşağıdır. Bunun həm obyektiv, həm də subyektiv səbəbləri vardır ki, bunlar arasında da ən mühümü TRASEKA layihəsinin Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin (Çimali Avropa Rusiya Đran Đran körfəzi Cənubi Asiya) əsas rəqibi kimi çixiş etməsidir. TRASEKA layihəsindən kənarda qalan Rusiya və Đran bu layihəyə alternativ olan yeni nəqliyyat dəhlizinin yaradılması üzərində işləmiş və artıq 2000-ci ilin avqustunda Sankt-Peterburqda Rusiya, Hindistan və Đran Cənubi Asiya və Đran körfəzi ölkələrini Avropa ölkələri ilə birləşdirəcək Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin yaradılması haqqında müqavilə imzalanmışdır. Maraqlıdır ki, ilkin olaraq Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin ancaq Xəzərin Şərq hissəsi, yəni Qazaxıstan və Turkmənistan ərazisi vasitəsilə və həmçinin Xəzər dənizinin özü ilə keçirilməsi nəzərdə tutulurdu. Azərbaycanın quru ərazisindən və ümumiyyətlə, respublikamızın bu layihədə iştirakından söhbət getmirdi ki, bunun da yeganə səbəbi siyasi amillər, Rusiya və Đranın Azərbaycana qarşı yeritdiyi geosiyasi və iqtisadi iddialarla izah oluna bilərdi. Lakin 2001-ci ildən etibarən bu ölkələr arasında siyasi münasibətlərdə müşahidə edilən yaxınlaşmalar həmin məsələyə də öz müsbət təsirini göstərdi. Belə ki, hazırda Şimal-Cənub dəhlizinin genişləndirilməsi üçün məqsədəuyğun istiqamətlərdən biri də Rusiya-Azərbaycan-Đran dəmir yolu marşrutunun inkişaf etdirilməsidir. Qeyd edək ki, bu 3 ölkənin dəmir yolu xətlərinin birləşdirilməsi üçün Astara-Rəşt dəmir yolu xəttinin çəkilməsi zəruridir. 506

28 II International Congress TRASEKA proqramının həyata keçirilməsinə digər problemlər də buna mane olur. Məsələn, Türkmənistanla Azərbaycanın arasında Xəzərin statusunun müəyyən edilməsi üzrə fikir ayrılıqları mövcuddur. Buna görə də Türkmənistanın neft ixracının əsas həcmləri Qərbə əsasən Iranın Məşhəd və Ənzəli limanlarından, yəni TRASEKA-dan yan ötməklə aparılır. Bundan başqa, TRASEKA üzvlərinin nəqliyyat-kommunikasiya sisteminin zəif inkişafı, nəqliyyat, gömrük, vergi və s. qanunvericilikdə əhəmiyyətli fərqlərin mövcud olması, nəqliyyat infrastrukturunun qeyri-təkmil olması da bu layihənin həyata keçirilməsinə maneçilik törədir. Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, TRASEKA layihəsinin əhəmiyyəti kifayət qədər böyükdür. Respublikamızın əsas strateji məqsədləri regional iqtisadi əməkdaşlığı milli mınafeyimiz baxımından inkişaf etdirilməklədünya iqtisadiyyatəna inteqrasiya etmək və BĐM-in nüfuzlu subyektlərindən birinə çevrilməkdir. BĐY-in bərpası layihəsi bu məqsədlərin reallaşdırılması üçün geniş imkanlar açır. Beləliklə, Azərbaycanın geoiqtisadi mövqeyi ona həm Şərq Qərb, həm də Şimal Cənub əlaqələrində körpü əhəmiyyətli ölkələrdən biri kimi çıxış etməyə imkan verir ki, bu da öz növbəsində respublikanın beynəlxalq əmək bölgüsündə və dünya təsərrüfat əlaqələri sistemində iştirakını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirməyə imkan verəcəkdir. ƏDƏBĐYYAT SĐYAHISI 1. Гаджиев Ш.Г. Азербайджан на пути к мировому сообществу. Киев Allahverdiyev S. Nəqliyyat müqavilələri. Bakı Quliyev R. Böyük transformasiya: Azərbaycan təşəbbüsləri. Bakı Авчинкин Д.В. Международные перевозки. Минск Ветрянский В.В. Договор перевозки. Москва Фомичев В.И. Международная торговля. Москва

29 QLOBALLAŞMA PROSESĐNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA ĐQTĐSADĐ VƏ BEYNƏLXALQ MÜNASĐBƏTLƏR II BEYNƏLXALQ KONQRESĐ İQTİSADİYYAT BÖLMƏSİ TURİZMİN REGİON ÖLKƏLƏRİNİN İQTİSADİ İNKİŞAFINA TƏSİRİ

30 AZƏRBAYCANDA TURĐZMĐN PROBLEMLƏRĐ VƏ ĐNKĐŞAF PERSPEKTĐVLƏRĐ Cəfər CƏFƏROV Azərbaycan Turizm Đnstitutunun rektoru Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ 1. Turizm müasir dövrdə bütün dünya ölkələrinin iqtisadiyyatında ən mühüm sahələrdən birini təşkil edir. Son onilliklər ərzində bu sahə daha da yüksəlmiş və günbəgün genişlənir. Xüsusən, dünya sosializm sistemi iflasa uğradıqdan sonra keçmiş sosialist ölkələrində, o cümlədən Sovetlər Đttifaqından qopub ayrılmış dövlətlərdə turizm sahəsinin inkişaf etdirilməsinin vacibliyi ön planda dayanır. Azərbaycan həmin ölkələrdən biridir və burada da turizm sənayesinə diqqətin ayrılması, onun inkişaf strategiyasının işlənib hazırlanması, qanunverici bazasının yaradılması, bu sahə üçün mütəxəssislərin hazırlanması qarşıda duran problemlərdir. Azərbaycan Respublikasında bu məsələ həm dövlət, həm də ölkə ictimaiyyəti tərəfindən başa düşülür. Turizm sahəsi üzrə dövlət və kommersiya strukturlarının yaradılması, qanunverici sənədlərin qəbul edilməsi, beynəlxalq turizm əlaqələrinin yaradılması istiqamətində atılan addımlar bunu əyani şəkildə sübut edir. Uğurlu addımlardan biri də müasir standartlara cavab verən turizm mütəxəssislərinin hazırlanması işinin genişləndirilməsi, o cümlədən Azərbaycan Turizm Đnstitutunun yaradılmasıdır. 2. Azərbaycanda turizm sənayesinin müasir tələblər səviyyəsində inkişafını təmin etmək üçün bu vaxta qədər görülən işləri qeyd etməklə yanaşı, göstərmək vacibdir ki, bu yalnız həmin işlərin başlanğıcıdır. Onları uğurla davam etdirmək, qarşıya çıxan maneələri dəf etmək, dünya turizm bazarında ölkənin rəqabət qabiliyyətini təmin etmək üçün məsələyə kompleks halda sistemli şəkildə yanaşmaqla mükəmməl strateji planın hazırlanmasına və ardıcıl olaraq həyata keçirilməsinə ehtiyac vardır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan böyük turizm imkanlarına malikdir, lakin bugün onun çox cüzi hissəsindən istifadə olunur. Buna görə də Azərbaycanın hakimiyyət orqanları, turizm şirkətləri, habelə turizm problemlərini tədqiq edən respublika elmi ictimaiyyəti qarşısında böyük vəzifələr durur. 3. Ölkə turizminin inkişafının vacib şərtlərindən biri onun hazırkı vəziyyətinin dərindən araşdırılması, problemlərin səbəblərinin aşkarlanaraq onların aradan qaldırılma yollarının müəyyənləşdirilməsidir. 4. Ölkə turizminin qanunverici bazasının sistemləşdirilməsi və onda olan boşluqların aradan qaldırılması turizmin inkişafının həyati məsələsidir. Qanunverici baza turizmin ümumi inkişaf strategiyasından çıxış etməlidir. Elmi cəhətdən əsaslandırılmış vahid strategiya olmadan qanunverici aktlardakı dağınıqlıq labüddür. Bu zaman ən xırda detallar belə nəzərə alınmalı, dünya turizm bazarındakı rəqabət mübarizəsinin səviyyəsi dərk edilməlidir. THE PROBLEMS AND DEVELOPMENT PERSPECTIVES OF THE TOURISM INDUSTRY IN AZERBAIJAN SUMMARY 1. Nowadays tourism is one of the most important fields in the worldwide economy. During the last decades this field has been improved more and is expanding day by day. The importance of the tourism development is in prior place especially, after the break-up of the World s Socialism System in former socialist countries, at the same time in countries separated from the Soviet Union. Azerbaijan is among these countries and the existing problems in this country are to pay attention to the tourism industry, to work out its development strategy, to establish its legislative basis and to prepare specialists for this field. This matter is realized both by the state and the community in the Azerbaijan Republic. The steps taken for the establishment of the state and commercial structures, adoption of the legislative documents, establishment of the international relations in the field of tourism prove it. One of the successful steps is the expanding of the preparation of adequate tourism specialists. The establishment of the Azerbaijan Tourism Institute is one of these steps. 2. Besides indicating the undertaken work to provide the development of the tourism industry at the adequate level in Azerbaijan it s necessary to mention that it is just the beginning. There is a need for the preparation and consecutive realization of perfect strategical plan by complex approach to the matter to continue these issues successfully, remove the obstacles and to provide rivalry ability of the world tourism market. It should be taken into account that, Azerbaijan has great tourism resources but only few of them are used. That s why the Azerbaijan Governmental Bodies, tourism agencies and scientific community researching tourism problems have important duties. 3. One of the key issues of state tourism development is in-depth investigating of its current circumstance, finding out the reasons of the problems and defining the ways of their elimination. 4. Systematizing of the legislative basis of the state tourism and eliminating of its gaps are vital issues of the tourism development. Legislative base should act according to the general improvement strategy. Disorder in legislative acts is inevitable without scientifically based common strategy. In this case even the least details should be taken into consideration and the level of the rivalry fray in the world tourism market are to be realized. Turizm müasir dövrdə bütün dünya ölkələrinin iqtisadiyyatında ən mühüm sahələrdən birini təşkil edir. Son onilliklər ərzində bu sahə daha da yüksəlmiş və günbəgün genişlənir. Xüsusən, dünya sosializm sistemi iflasa uğradıqdan sonra keçmiş sosialist ölkələrində, o cümlədən Sovetlər Đttifaqından qopub ayrılmış dövlətlərdə turizm sahəsinin inkişaf etdirilməsinin vacibliyi ön planda 510

31 II International Congress dayanır. Azərbaycan həmin ölkələrdən biridir və burada da turizm sənayesinə diqqətin artırılması, onun inkişaf strategiyasının işlənib hazırlanması, qanunverici bazasının yaradılması, bu sahə üçün mütəxəssislərin hazırlanması qarşıda duran problemlərdir. Azərbaycan Respublikasında bu məsələ həm dövlət, həm də ictimaiyyət tərəfindən başa düşülür. Turizm sahəsi üzrə dövlət və kommersiya strukturlarının yaradılması, qanunverici sənədlərin qəbul edilməsi, beynəlxalq turizm əlaqələrinin yaradılması istiqamətində atılan addımlar bunu əyani şəkildə sübut edir. Uğurlu addımlardan biri də müasir standartlara cavab verən turizm mütəxəssislərinin hazırlanması işinin genişləndirilməsi, o cümlədən Azərbaycan Turizm Đnstitutunun yaradılmasıdır. Azərbaycanda turizm sənayesinin müasir tələblər səviyyəsində inkişafını təmin etmək üçün bu vaxta qədər görülən işləri qeyd etməklə yanaşı, göstərmək vacibdir ki, bu yalnız həmin işlərin başlanğıcıdır. Onları uğurla davam etdirmək, qarşıya çıxan maneələri dəf etmək, dünya turizm bazarında ölkənin rəqabət qabiliyyətini təmin etmək üçün məsələyə sistemli şəkildə yanaşmaqla mükəmməl strateji planın hazırlanmasına və ardıcıl olaraq həyata keçirilməsinə ehtiyac vardır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan böyük turizm imkanlarına malikdir, lakin bugün onun çox cüzi hissəsindən istifadə olunur. Buna görə də Azərbaycanın hakimiyyət orqanları, turizm şirkətləri, habelə turizm problemlərini tədqiq edən elmi ictimaiyyət qarşısında böyük vəzifələr durur. Ölkə turizminin inkişafının vacib şərtlərindən biri onun hazırkı vəziyyətinin dərindən araşdırılması, problemlərin səbəblərinin aşkarlanaraq onların aradan qaldırılma yollarının müəyyənləşdirilməsidir. Ölkə turizminin qanunverici bazasının sistemləşdirilməsi və onda olan boşluqların aradan qaldırılması turizmin inkişafının həyati məsələsidir. Qanunverici baza turizmin ümumi inkişaf strategiyasından çıxış etməlidir. Elmi cəhətdən əsaslandırılmış vahid strategiya olmadan qanunverici aktlardakı dağınıqlıq labüddür. Bu zaman ən xırda detallar belə nəzərə alınmalı, dünya turizm bazarındakı rəqabət səviyyəsi dərk edilməlidir. Bu mövzular ətrafında bir az ətraflı dayanaq. Turizmin inkişafı perspektivləri və problemləri son illərdə tez-tez iqtisadi və turizm forumlarının və müxtəlif səviyyəli elmi-praktik konfransların müzakirə obyektinə çevirilməsinə baxmayaraq, bu sahəsinin inkişaf strategiyası yenicə formalaşma mərhələsindədir. Turizm potensialının çox yüksək olmasına baxmayaraq, bəzi ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın payına dünya turist axınının az bir faizi düşür. Son illər turizm sahəsinin yerli səviyyələrində bəzi müsbət tendensiyalar müşahidə olunur: Turizmin inkişafı proqramlarının hazırlanması və həyata keçirilməsi işləri başlanmışdır. Peşəkar turizmin təhsili sisteminin formalaşması prosesi gedir. Turizm sahəsinin elmi tədqiqatları genişlənir. Dövlət orqanları ilə turizm sahəsində fəaliyyət göstərən iş adamları arasında konstruktiv dialoqun qurulması, turizm, kurort-rekreasiya və otel fəaliyyəti sahəsində sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişafı üçün münasib şəraitin yaradılması, həmçinin, yerli və xarici təcrübələrin yayılması, sahə üzrə sahibkarlar birliyinə praktiki dəstək üçün, qüvvədə olan qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi və turizm-rekreasiya zonaların yaradılmasına, yerli istehlakçının müdafiəsinə, sahibkarlığın inkişafına, yeni iqtisadi strukturların dəstəklənməsinə yönəldilmiş effektiv hüquqi-normativ aktın qəbul edilməsinə ehtiyac duyulur. Əldə olunmuş müsbət tendensiyalar dövlət organlarının, ictimayyətin, turizm və elmi icma nümayəndələrinin turizmin inkişafı mahiyyətinin dərk etməsini göstərir. Bununla yanaşı, turizm sənayesində effektiv bazar münasibətləri sistemi tam qurulmayıb və istehsal texnologiyaları baxımından turizm sahəsinin dünya standartlarından nə qədər uzaq olduğu göz önündədir. Turizm fəaliyyətinin qanunvericilik potensialının düzəlişinə və genişlənməsinə, onun Mülki məcəllə və Đstehlakçı hüquqlarının müdafiəsi haqqında Qanunla uyğunlaşdırılmasına ehtiyac duyulur. Turizm haqqında qanunda Turistlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi maddəsinin olmasına baxmayaraq ona əməl edilmir. Đcra hakimiyyəti orqanı vaxtlıvaxtında turistlərin təhlükəsizliyi haqqında məlumat almır, bu səbəbdən də o, turoperatorları, turizm agentliklərini turistlərin getdiyi ölkələrinin təhlükəsizliyi haqqında məlumatlandıra bilmir. Özfəaliyyət turistlərin təhlükəsizliyi haqqında da məlumat yoxdur, ölkə səviyyəsində turizm haqqında dolğun statistik hesabat sistemi hələ də yaranmaqdadır. Bu səbəbdən, turizm bazarı subyektlərinin fəaliyyətinin tənzimləməsini təmin edən və qeyri ciddi turizm təşkilatlarının əməllərindən turistləri müdafiə edən hüquqi normalara ehtiyac vardır. Gəlmə və sosial turizmin inkişafını əngəlləyən amillər də mövcuddur. Bunlar, milli turizm məhsulunun xarici turizm bazarlarına çıxışının zəif marketinq strategiyası, turizm məhsulunun bəsit çeşidi, yüksək qiymət və nəqliyyat xidmətlərinin vəziyyəti, dövlət tərəfindən nəzarət olunmayan qiymətlər və tariflər, turizm fəaliyyətinin prioritet 511

32 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process istqamətinin (uşaq və tələbə-gənclər turizmi, gəlmə turizm) dövlət tərəfindən tənzimləməsinin zəifləməsi, daxili və sosial turizmlə məşğul olan turizm firmaları üçün güzəştli kreditlərin və vergi guzəştlərin yoxluğu, işçilərin istirahətinin inkişafınin stimullaşdırılması üçün sahibkarların vəsaitinin cəlbi mexanizminin olmamasıdır. Turizm öz sosial istiqamətini itirir. Uşaq, tələbə və gənclər turizmi çox zəif inkişaf edir. Turizm axınında əksəriyyəti xaricə istirahətə gedən ölkə vətəndaşlarıdır, onlrar ildə xaricə xeyli vəsait aparır, bu da ölkə iqtisadiyyətina pis təsir edir. Gəlmə turizmi isə ölkəyə az vəsait qaytarır. Dünya Turizm Təşkilatının rəyinə görə ekoloji turizm XXI əsrin ən perspektivli turizm istiqamətlərindən sayılır. Dünyanın iri milli parklarından ekoturizmin gəliri bəzi ölkələrdə milyonlara çatır. Azərbaycanın böyük ekoturizm potensialı var: qoruqlar, Milli Parklar, meşələr ekoloji turizmin ehtiyatları genişdir. Lakin bu zəif inkişaf edib. Onun inkişafını dayandıran amillərdən biri qanunvericilik təminatının zəifliyidir. Qanunvericilik aktları paketi hazirlanan zaman nəzərə almaq vacibdir ki, turizm - ilk öncə iqtisadi və sosial məqsədlərə çatmaq üçün hüquqi mexanizmləri qanunvericiliklə tənzimlənən biznes sahəsidir. Azərbaycanda turizmin inkişafına mane olan amillərdən danışarkən aşağıdakıları xüsusi qeyd etmək lazımdır: Turizm sahəsini və inkişafın prioritet strateji istiqamətini dəstəkləyən aktual dövlət qanunvericiliyinin tam formalaşmaması; Turizm bisnesinin xüsusiyyətlərini nəzərə alan vergi güzəştlərinin olmaması: Vergi siyasətinin qeyri effektivliyi; Turizm sənayesinin effektiv fəaliyyətini təmin edən vahid normativ hüquqi aktlar və iqtisadi mexanizmlər sisteminin zəifliyi; Turizm sənayesi üçün peşəkar kadrlar hazırlığı sisteminin və bu hazırlığın elmi təminatının zəifliyi; turizm sahəsinə xarici və yerli investisiya axını mexanizminin olmaması; Təhlükəsizlik sisteminin, turizmdə bədbəxt hadisələrin statistikası və təhlilin, turizm sahəsində mülkiyyətin və şəxsiyyətin qorunması sisteminin olmaması; Turistlərin gediş-gəliş sənədlərinin hazırlanması, qeydiyyatı, tənzimlənməsi sahəsində süründüməçilik və digər bürokratik əngəllərin olması; Turizmə xidmət edən yetkin arayış informasiya sisteminin zəifliyi və s. Güman edirik ki, indiki vaxtda turizm sahəsində dövlət siyasətinin aktual istiqamətləri aşağıdakılar sayıla bilər: idman-istirahət-turizm istehlakçı kompleksinin genişlənməsi; Rayonlarda daxili və gəlmə turizminin inkişafınin sürətləndirilməsi. Bu həmin regionun əhalisinin artmasına gətirib çıxara bilər; istirahətin həyat tərzi kimi təşkil edilməsi, idman, istirahət və turizm kimi sosial məhsullara baza standartlı imkanların qurulması; gəlmə turizmdə vergini tənzimləyən çevik iqtisadi xəttin yeridilməsi; sanatoriya-kurort tipli komplekslərin büdcədən maliyyələşməsi hesabına genişlənməsi; yalnız uşaqların istirahəti üçün istifadə etməklə uşaq-sağlamlıq koplekslərini bələdiyyə və yerli səviyyəyə keçirilməsi; turizm elminin ölkənin iqtisadiyyatına böyük təsirini nəzərə alaraq, AMEA-da turizm elmi ilə məşğul olan bölmənin yaradılması. Fikrimizcə qeyd edilənlərin həyata keçirilməsi üçün əlaqədar orqanlar tez bir zamanda aşağıdakı məəsələləri həll etməlidirlər: Đlk növbədə turizm sənayesinin qanunvericilik bazası təkmilləşdirilməli, bu zaman qabaqcıl turizm ölkələrinin, o cümlədən qardaş Türkiyənin təcrübəsindən faydalanmaq lazımdır. Turizm haqqında Azərbaycan Respublikası qanununa çətin vəziyyətə düşmüş turistə hüquqi və təşkilatı yardım almaq imkanının yaradılması və turizm xidmətlərinin keyfiyyətinin və təhlükəsizliyin yüksəldilməsi maddələri əlavə edilməli, turizm agentlikləri birliyi haqqında qanun qəbul edilməli, eko-turizm fəaliyyətini tənzimləyən normativ sənədlər hazırlanmalı, dağ-xizək turizminin, otel biznesinin dəstəyinə yönəldilmiş qanunvericilik bazası və hüquqi-normativ aktlar hazırlanmalı, daxili turizmin inkişafının dövlət strategiyası hazırlanmalı, turizmin inkişafı üçün məqsədyönlü büdcə fondu yaradılmalı, turizm məqsədi ilə istifadə edilən təbii və mədəni resursların qorunması üçün maliyyənin cəlb edilməsi üçün tədbirlər görülməli, turistlərin ölkə ərazisində maneəsiz hərəkəti təmin edilməlidir; turizm şirkətlərinin maliyyə və inzibati məsuliyyəti mexanizmləri və turoperatorlarım maliyyə zaminliyinin tətbiqi vasitəsi ilə xaricə gedən ölkə turistlərinin hüquqlarının və qanuni maraqlarının qorunması təmin edilməli, turizm sahəsində maliyyə hesablamaları haqqında hüquqi-normativ aktlar hazırlanmalıdır; 512

33 II International Congress turizm-rekreasiya zonalarının ərazisində işguzar fəaliyyətin həyata keçirilməsi təmin edilməli, ekoloji turizm fəaliyyətindən əldə olunan gəlirin bir hissəsinin xüsusi qoruqların mühafizəsi üçün ayırılması mexanizmi hazırlanmalı, xüsusi qoruqların və Milli Parkların müasir turizm infrastrukturu yaradılmalıdır; terrorizm və miqrasiya təhlükəsi olmayan ölkələrdən gələn turistlər üçün viza rejimi sadələşdirilməli, Azərbaycanın turizmə yararlı imicinin formalaşdırılması üçün ölkəmizin xaricdəki səfirlikləri yanında turizm ofisləri açılmalıdır; turizm bazarının xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq aviasiya və dəmiryolu ilə turistlərin fərdi və qrup halında daşınmalarının agentlər tərəfindən sifariş və satış imkanlarına dair vahid qaydalar sistemi hazırlanmalıdır; Turizm inkişafının kompleks xüsusiyyətlərini, onun iqtisadiyyata təsirini əks etdirən, Ümumdünya Turizm Təşkilatının və BMT-nın Statistika komissiyasının tövsiyələrinə cavab verən turizm üzrə statistik göstəricilər sistemi hazırlanmalıdır; turizmin davamlı inkişafında maraqlı olan beynəlxalq təşkilatlarla (YUNESCO, UNWTО, peşəkar turizm təhsilinin Beynəlxalq konqresi) əlaqələr inkişaf etdirilməli, KĐV-də, həmçinin xüsusi turizm nəşrlərində YUNESCO-nun təbiətin və mədəni irsin obyektləri ilə işi haqqında əhalinin maarifləndirilməsi gücləndirilməli, turizmin mədəni-idraki növlərinin inkişafına yönəldilmiş layihələrin inkişafı və maliyyələşdirməsi məqsədi ilə özəl biznesin və mədəniyyət idarələrinin effektiv sosial partnyorluğu təşkil edilməlidir; YUNESKO-nun Dünya irsi siyahısına daxil olan mədəni və təbiət irsinin obyektlərinin bərpasına və öyrənilməsinə gənclər geniş cəlb edilməli, ali təhsil müəssisələrinin bazasında könüllü tələbə dəstələri yaradılmalıdır; Mədəniyyət obyektlərinin idarəolunmasının xarici təcrübəsindən istifadə etməklə YUNESCOnun Dünya Đrsi obyektlərinin idarəolunması üzrə mütəxəssislər hazırlığı məqsədilə Dünya mədəniyyət irsi və turizm mövzulu tədris proqramların həyata keçirilməsi üçün pedaqoji kadrlar hazırlanmalıdır; turizm sənayesinin inkişafını təmin edən məlumat sistemi yaradılmalı, davamlı inkişafın beynəlxalq prinsiplərinə cavab verəcək turizm şirkətlərinin və turizm sənayesi obyektlərinin məlumat bazası yaradılmalı, bu məqsədilə Đnternet portalının fəaliyyəti dəstəklənməlidir; turizm sahəsində çalışacaq peşəkar kadrlar yetişdirilməli, ixtisas artırmaq üçün peşəkar turizm təhsilinin çoxmərhəli sisteminin və elmi tədqiqatların inkişafı təmin edilməli, peşəkar turizm təhsili sisteminin elmi və tədris-metodiki təminatı üzrə baza strukturu kimi ATĐ dəstəkləməli, ATĐ-nin turizm ixtisası fənnləri kafedrasının iştirakı vasitısilə məktəblilər və tələbələr arasında Dünya irsi sənin əlindədir adlı YUNESKO-nun tədris kursu həyata keçirilməli və ölkə ərazisindəki məktəblərdə, ali təhsil müəssisələrində kursun mövzusu üzrə YUNESKO-nun informasiya mərkəzləri yaradılmalı, turizm şirkətlərinin rəhbərləri və işçiləri üçün ekspertlərin və alimlərin köməyi ilə mədəni turizm sahəsində master-klaslar təşkil edilməlidir; turizmin vasitəsi ilə illər ərzində vətəndaşların vətənpərvərlik tərbiyəsi dövlət proqramının reallaşmasına dair fəaliyyət planı tərtib edilməli, daxili və gəlmə turizminin inkişafı məqsədi ilə Đctimai TV -də Azərbaycanda turizm adlı proqram yaradılmalı, uşaq və gənclər üçün Mənim vətənim Azərbaycandır adlı ekspedisiya təşkil edilməlidir. Azərbaycanda turizmin inkişafın vacib şərtlərindən biri bu sahədə fundamental elmi və praktik tədqiqatların aparılmasıdır. Bunun üçün: 1. Elmlər Akademiyasının elmi tədqiqatlar planına dövlət siyasətinin, strategiyasının və turizm rekreasiya sahəsində proqramların inkişafının əsaslandırılması üzrə işlər daxil edilməlı; 2. Turizmin ölkə iqtisadiyyatına təsirini nəzərə alaraq, rekreasiya və turizm sənayesinin problemləri üzrə Müəssisələrarası Elmi şura yaradılmalı; 3. ATĐ-də geniş elmi-tədqiqat işlərinin aparılmasına şərait yaradılmalı, ATĐ-ni turizmin elmi mərkəzinə çevrilməsi istiqamətində işlərə dəstək verilməlıdır. Görüləcək bütün bu işlər Azərbaycan turizminin tez bir zamanda dunya turizm bazarınqa layiqli yer tutmasına imkan yaradacaqdır. 513

34 ВЛИЯНИЕ ТУРИЗМА НА РАЗВИТИЕ РЕГИОНОВ АЗЕРБАЙДЖАНА А.Г. АЛИРЗАЕВ Азербайджанский Государственный Экономический Университет засл. деятель науки, док. экон. н., профессор Баку / АЗЕРБАЙДЖАН С.И. СУЛТАНЛЫ Азербайджанский Государственный Экономический Университет преподаватель Баку / АЗЕРБАЙДЖАН ВЛИЯНИЕ ТУРИЗМА НА РАЗВИТИЕ РЕГИОНОВ АЗЕРБАЙДЖАНА РЕЗЮМЕ В данной статье рассматриваются показатели туристического потенциала, возможности использования туристических услуг, также материально-технической базы туризма и финансовых ресурсов для организации всей туристической деятельности в регионах Азербайджана. Показано, как в отраслях туризма за счет земельных, природных и местных ресурсов, субъекты туризма могут получать дополнительные доходы, которые распределяются между собственниками и местными организациями. Предлагается принцип о том, что доход поступающий за счет заниженной цены должен оставаться в собственности и должен распределяться между субъектами рынка туризма. AZƏRBAYCANDA REGIONLARIN ĐNKIŞAFINA TURĐZMĐN TƏSĐRĐ XÜLASƏ Məqalədə, Azərbaycanın regionlarında turist fəaliyyətinin təşkili üçün turizmin maddi-texniki bazası və maliyyə resursları, eləcədə turist xidmətlərinin imkanları, turist potensialının göstəriciləri təhlil edilir. Turist sferasında torpaq, təbii və yerli resurslarının hesabına turizm subyektlərinin əldə etdikləri əlavə gəlirlər, sonradan onların mülkiyyətçilər və yerlı təşkilatlar arasında necə bölüşdürülməsi göstərilir. Aşağı qiymət hesabına əldə edilən gəlirin mülkiyyətçidə qalması və turizm bazarı subyektləri arasında bölüşdürülməsi prinsipi təklif edilir. INFLUENCE OF TOURISM ON DEVELOPMENT OF REGIONS OF AZERBAIJAN SUMMARY In given clause the parameters of tourist potential, opportunity of use of tourist services, also material and technical bases of tourism and financial resources for organization of all tourist activity in regions of Azerbaijan are considered. Considered, as in branches of tourism at the expense of ground, natural and local resources, the subjects of tourism can receive the additional incomes, which are earmarked between the proprietors and local organizations. The principle is offered that the income acting at the expense of a undercharge should remain in the property and should be allocated between the subjects of the market of tourism. Азербайджанская модель туристического развития в условиях открытости экономики направлена на рост экспортируемой части производства туристической продукции и преимущественным ростом стимулирующего фактора в отрасли туризма. На сегодняшний день удельный вес экспортных товаров и услуг составляет нефть и нефтепродукты (около 70%-ов). За счет экспорта продукции нефтяного сектора и поступлений от них дохода удовлетворяются потребности рынка на другие виды ресурсов за счет увеличения дохода на потребительском рынке растет импорт продукции потребительского характера. Формирование продукции в экспорте и импорте в одноименной отрасли создает макроэкономические аспекты сбалансированного развития этих отраслей. Так как характер экспортных и импортных свойств отраслей, порождают особенности и неравномерности перед финансовыми и налоговыми органами и не одинаковым несостоятельности отраслей. Поэтому роль туризма в формировании экспорта и импорта, доходов государства создают общие нагрузки этой отрасли и региональные особенности формирования этой нагрузки. Развитие туризма на макроэкономическом уровне является составной частью экономи- 514

35 II International Congress ческого роста, распределения и перераспределения Валового Внутреннего Продукта и в разных странах имеет свои закономерности и тенденции. В Азербайджане показатели туристического потенциала определяются численностью населения, из числа населения контингентом, которые имеют потенциальные возможности использования туристических услуг, также материально-технической базы туризма и финансовых ресурсов для организации всей туристической деятельности. Следовательно, потенциальные возможности ограничиваются вероятностью привлечения этих потенциалов в туристический оборот, конкретной программой мероприятий. При условии разницы между потенциальным и фактическим состоянием развитие туризма в Азербайджане связано с различными факторами выравнивания и сближения фактического уровня развития и стандартной носит инерционные мероприятия и определяет трансформацию. Именно трансформация туризма осуществляется не централизованно, негосударственным способом, привлечением их потенциала в туристический оборот. Статистический анализ и наблюдения развития отдельных видов туристической деятельности показывают, что начиная с 1996-го года в общем объеме изменений туристических потребностей происходит устойчивое развитие. Несмотря на отдельные годы отрицательное воздействие имеют ряд субъективных, организационных и внешнеэкономических факторов на общий и частный рост объема туризма. сравнению с предыдущим годом составляет на 17,2 млн. долларов США больше. В развитии туризма распределение реальных рисков для создания сферы предпринимательства и стремления каждого предпринимателя с целью привлечения внешних туристов являются организационно-методологические аспекты туризма. Поэтому, на сегодняшний день, анализ туристических сегментов и мотивов туризма, оценка изменений структуры в формировании и динамике туризма является ценной базой для туризма. Туристические стремления изменения объективности и возможности этих изменений связаны с доходностью, физиологической потребностью, совершенствованием потребительских поведений, а также проблемам гендера в республике. Поэтому методика анализа построена не только на статистических материалах, а также на конструктивных оценках позволяющих открыть сущность и реализацию критериев и тенденций изменений. Поэтому характеристика развития туризма должна быть обоснована на базе конструктивных показателей и на основе поведенческих тенденций, так как в реальном уровне жизни увеличение роста доходов, преимущественный рост продовольственных и непродовольственных товаров будет отражаться росте продукции туризма и в основных направлениях их реализации (график 1). График показывает динамику потребления уровня жизни, потребления продовольственных и непродовольственных товаров и продукции туризма. Анализ показывает, что 40% населения до 2004-го года находилось на уровне черты бедности. Принятая гипотеза, о том что эти сорок процентов не материальное использование продукции и услуг туризма. Поэтому для макроэкономического анализа можно принять статистические показатели продукции туризма на душу населения. Рис. 1. Функциональная схема направлений развития туризма. По статистике, в 2004 году в республику приехали 1197 тыс. человек, что больше чем в предыдущие годы на 131 тыс. человек. На это израсходовано 65,9 млн. долларов США, что больше чем в 2003 годом на 8,2 млн. долларов США. В 2004 году из республики путешествовали 1475 тыс. человек, что по сравнению с 2003 годом на 97 тыс. человек больше. С собой они вывезли 128,2 млн. долларов США, что по Рис. 2. График поведенческих тенденций в развитии туризма 515

36 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Однако, для каждого производителя и потребителя туризма создание такой картины, искажает действительность. Потребительская структура домашнего хозяйства дает информацию о будущей потребности каждой туристической продукции. Показатели ВВП на душу населения Денежные доходы населения Денежные расходы Среднемесячняя заработная плата Платные услуги населения Единицы измерения Млн.ман. Доллары США Млн.ман. Доллары США Млн.ман. Доллары США Млн.ман. Доллары США Млн.ман. Доллары США прогноз 2006 прогноз 3715,8 764, , ,4-315,2-2659,0-4190,6 846, , ,0-443,0-2831,8 - Таблица 1. Макроэкономические показатели уровня жизни населения 4562,7 917, ,0-2633,0-575,2-3030,1-5281,2 1058, , ,1-3242,2-6567,1 1313, , ,2-3485,3 - Доход на душу населения является потенциальной оценкой для удовлетворения потребности населения. Однако для того, чтобы доход был бы достаточен для расхода, в туризме необходимо удовлетворять потребности по продовольственным и непродовольственным товарам. Увеличение платных услуг населения происходит из-за роста некоторых услуг и в поведении потребления населения и также с ростом цен на потребительские услуги. Увеличение цен туристической продукции также связано с качеством оказываемых туристических услуг. Таким образом, в гостиничном хозяйстве переход от трехзвездочных гостиниц на пятизвездочные, создание центров отдыха со всеми удобствами, увеличение лечебных зон, домов отдыха и санаторно-курортных комплексов с увеличением числа комплексных процедур в них, ведет за собой увеличение цен на этих объектах. Несмотря на то, что в условиях конкуренции цены на эти услуги теоретическим уменьшаются, но происходящие процессе на мировом рынке увеличивают цены, воздействуя на рост цен и в Азербайджане. Анализ этих изменений производится на основе целевых комплексных программ и последовательности при их реализации, так как, общий рост в туризме изучается в рамках экономического роста республики. Соответственно в методике развития производятся межотраслевые и сбалансированные сравнительный анализ в структурных изменениях. Разница между общими темпами и отдельными конкретными показателями туризма происходит со спецификой и фактором в отдельных разделах туризма. Так как общий экономический рост является предметом стратегического планирования и сбалансированного развития, то развитие туризма является объектом хозяйствования и механизмом управления и организационноэкономического менеджмента. В развитии туризма альтернативный рост принятых решений и маневрирования ресурсами еще шире и достаточно зависим от некоторых конкретных факторов. При анализе туризма рассчитываются возможные варианты изменения целей ресурсов, прогнозов и тенденций организации их в структурной единице. Первоначально оценивается рост мелкого бизнеса и определяется их роль в увеличении рабочих мест и дают оценки в перспективном изменении структуры экономики. Анализ перспективного планирования решений и проектов показывает, что в перспективе особое место должны занимать проблемы расширения туризма еще и мелкого и среднего предпринимательства. При этом необходимо привлекать ресурсы не только государственного, а также и негосударственного финансовых ресурсов. Структурный анализ производится по видам и функциональным назначениям продукции туризма. В условиях рынка формируются новые формы хозяйственной деятельности. Формы хозяйства Количество мелких предприятий, единицы Число работающих на мелких предприятиях (тыс. человек) 59,4 99,8 118,7 125,8 187,5 135,8 Иностранные и совместные предприятия Крестьянские (фермерские) хозяйства Биржи Таблица 2. Динамика новых хозяйственных форм 516

37 II International Congress Как хозяйственные формы на туристических биржах необходимо увеличение продукции и услуг туризма, путем увеличения ресурсов, привлекаемых на производство и реализацию этих услуг. Начальная структура и формы предпринимательства создают условия для их перспективного развития. Формы организации предпринимательства в виде совместных предприятий является перспективным для арендования и реструктуризации крупных проектов туристического назначения. Формы собственности на современном этапе, туристические базы, их формы использования, имущество и ресурсы определяют отраслевые и территориальные структуры туристической деятельности как хозяйственные формы. Индивидуальная собственность играет ведущую роль в производстве и распределении материальных благ и услуг. На сегодняшний день доход от предпринимательства составляет около 50% всех произведенных благ и услуг. Это, в свою очередь, формирует не большие капиталы для развития туризма, а малые объемы средств для развития услуг. На наш взгляд, для развитии туризма необходимо разработать государственные меры охраны безопасности туристов, а также меры по стимулированию развития мелкого предпринимательства. Это требует, чтобы в мелком предпринимательстве применялись системы льгот и кредитования, а также предоставление каникул для возвращения долгов и льгот на оплату аренды. Между потребностями и их удовлетворением имеется разрыв, который создает реальные действия для реализации и государственных гарантий их эффективного обеспечения. В результате приватизации земли, передачи их в пользование на длительных срок и отсутствие достаточных материальных и денежных ресурсов для использования земельных участков в целях туризма порождает ряд объективных и организационных трудностей. Существует ряд ограничений и запретов использования земли для строительства иностранными гражданами, а также нарушения при использовании инвестиций по назначению реализованной из-за недостатков в законодательстве. Поэтому необходимо создать условия для использования внешних инвестиций в развитии туризма, привлечением ряда нормативных показателей для того, чтобы иностранные инвесторы полностью использовали региональные ресурсы. Главные направления развития туризма реализуются с использованием финансовых и маркетинговых планов и расширения материально-технической базы туризма. В республике сконцентрирован туристический потенциал на Абшеронском полуострове, в Нафталане, Истису, Нахичевани, Девечи и в других районах, где были курорты, санатории, дома отдыха, турбазы. В настоящее время, в большинстве из них живут беженцы, некоторые изменили свои сферу назначения. Естественно, допущенные ошибки в приватизации привели к разрушению объектов туризма и изменению направления их использования, что повлияло на уровень развития туризма. Может быть, что туристическая продукция нашло свое отражение в потребительской структуре даже в период кризиса и падения уровня доходов населения в годы. Однако, материальные условия реализации этой цели остались только в потенциале. Тенденция развития экономики и повышения доходов населения в современных условиях и на среднесрочный период для республики по приоритетным направлениям требует коренных реформ, нацеленных на стимулирование роста. Начиная с 1996 года, туризм имеет благоприятные условия для развития, вместе с макроэкономическим развитием экономики республики. Расходы на инфраструктуру окупают свои суммы на краткосрочный период, имеют высокий уровень рентабельности и приносят дополнительные доходы. Поэтому для выбора и обоснования приоритетов капитальные вложения и инвестиции занимают важное место. Культурные объекты туризма функционального назначения в области здравоохранения, новые материально-технические базы рекреационных объектов, международные туристические предприятия и мероприятия расширяют расходы на туристическую сферу и улучшают их использование. Поэтому как функциональная модель использования ресурсов и соответственно распределение обязанностей отдельных органов выражаются в следующей схеме. Как туристический фактор здесь играет роль возрастной состав населения республики, количество работающих от численности населения, а также их доходы. Наблюдения показывают, что если рост доходов на душу населения не соответствует потреблению, туристические расходы не достаточны и для этих групп населения путешествие является конечной иерархией. В основном туристами являются люди, имеющие высокие доходы, предприниматели и бизнесмены, а также чиновники, 517

38 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process государственные служащие, получающие высокую заработную плату. С каждым годом, участие государства в развитии туризма уменьшается, увеличивается доля частного сектора. Порой иностранные бизнесмены берут в аренду земли и дачные участки в районах Азербайджана, которые имеют благоприятные условия. Путешествия, в основном, занимают 2-3 дня. Туристическая система охватывает ее планирование, организационные структуры, объекты и элементы сосредоточенные в окрестностях целей и ресурсов в совокупности. Цель этой системы, механизмы и ресурсы и организационная структура как гибкая система объединяются в системе принятых решений. Принятые решения должны осуществляться рыночными законами и методами планирования. Планирование туризма в Азербайджане реализуются макро- и микроэкономическими ресурсами и внешними возможностями. При этом необходимо использовать преимущества бизнес- и маркетингового управления и проведение трансформации. В этой системе на основе маркетинга необходимо коммерческое стремление и учет доминирующий роли в трансформации. Коммерческие стремления строятся на прибыльности и рентабельности с учетом расходов, структурной политики, технической обеспеченности развития туризма. Для того, чтобы системно использовать эти факторы необходимо приведение одинаковых условий всех видов предпринимательства по различной форме собственности и создать одинаковую атмосферу и законодательную базу для всех объектов туризма. В республике особенности рынка товаров и услуг, их формирование значительно связаны объективными факторами региона и условиями созданными в регионе для развития туризма. Для того, чтобы провести маркетинговые изменения необходимо учесть потребности туристов соответствующих мировым стандартам и реконструировать структуру производства и услуг. Для того, чтобы применять маркетинговое планирование в производстве и потреблении туристической продукции необходимо оценивать резервы и потребности, влияющие на изменение качества и ассортимента продукции. Сегментирование потребности внутренних и внешних туристов основывается на поведении потребления, особенно отличие от чистых отраслевых принципов. В сегментировании преимущество дается функциональным принципам. Так как продовольствие, коммуникации, здоровье и отдых расширяются согласно потребительскому рынку и маркетинговой структуры спроса на эти услуги. Классификация туристической продукции по маркетинговой цели определяет маркетинговую структуру технологических ресурсов и их сегментирования. При планировании финансовой деятельности туристических целей и отдельных их объектов необходимо измерять уровень рентабельности, оценивать промежуточную продукцию, а также различия между стоимостью конечной и промежуточной продукций. В отраслях туризма за счет земельных, природных, местных ресурсов, субъекты туризма получают дополнительные доходы, которые распределяются между собственниками и местными организациями. Предлагается принцип о том, что доход поступающий за счет заниженной цены должен оставаться в собственности и должен распределяться между субъектами рынка туризма по соответствующим нормам затрат: Т = Х µ ъ ъ Г ъ + В ъ 100% Т ъ µ обеъм продукции ъ-го вида в µ-ой деятельности; Г ъ цена; Х ъ материальные производственные расходы; В ъ расходы оплаты труда. Развитие туризма, как экономической и предпринимательской деятельности обеспечивается ростом прибыли от этой деятельности и основным направлением распределения и использования этой прибыли. При этом при его организации из начального этапа доход из этой сферы не должен быть выше нормы прибыли других отраслей. Фактор цены в отрасли туризма как фактор внутреннего рынка меняется в зависимости от изменения цены мирового рынка. В сфере цен туризм является организационным фактором и составной частью рентабельности деятельности, учитываются при прогнозировании и обеспечении устойчивости туристического рынка в системе приоритетов республики. Так как увеличение цены за последние 10 лет на землю, воду и коммунальные расходы в 2-3 раза и увеличение постоянства цены от многих гибких изменений в экономике обеспечивает рост уровня жизни населения. Наблюдения и теоретические обобщения изменения цены ресурсов туризма и повышение уровня жизни выражаются следующими тенденциями. 518

39 II International Congress Рис. 3. График тенденций изменения цены ресурсов туризма и повышения уровня жизни. Изменение цен туризма объясняется не покупательским спросом населения, а повышением расходов на производство туристической продукции повышения цен на мировом рынке. Высокий рост туризма характерен для богатых стран и развитых государств. В этих странах наряду с ростом тенденций в сфере туризма уменьшается уровень рождаемости и увеличивается уровень жизни. Поэтому в развитии туризма наряду с положительными факторами имеются факторы, которые задерживают его рост. В каждой стране экспорт и импорт является характером туризма и воздействуют друг на друга в основных направлениях развития туризма. В республике характерно положительное сальдо между экспортом и импортом. Положительное сальдо обеспечено за счет экспорта нефти и нефтепродуктов. Экспортируемая продукция влияет на формирование доходов в республике и переработку их за границей странам, которые являются конечными потребителями. В поляризации доходов рост влияний нефтяного дохода создает условия выезда за пределы республики с целью привоза товаров или потребления услуг на территории других стран. В Азербайджане объем товарооборота увеличивается пропорционально приезжим иностранным туристам и расходуют их на потреблении и покупку товаров в республике. Поэтому на территории республики совокупный спрос и предложение формируются с учетом экспорта и импорта из других стран мира. Из таблицы видно, что в европейских странах имеется отрицательное сальдо между экспортом и импортом, но в Азербайджане сложилось положительное сальдо. Характер экспорта и страны экспортируемых продукций формируются формы экономических связей и создаются органы и объединения, организующие туристические потоки, необходимые туристические объединения для организации туризма Азербайджан (в млн. долл. США) Экспорт 2,121 6,37,2 1,745, 2 3,615, 4 Импорт 1881,2 617,7 1172,1 3575,9 Сальдо 232,8-30,5 573,1 99,6 Австрия Экспорт 39,1 53,1 63,9 85,0 Импорт 42,0 61,3 71,5 22,7 Сальдо -2,0-6,2-7,5-7,7 Венгрия Экспорт 9,6 12,4 28,0 47,9 Импорт 8, ,0 46,9 Сальдо 0,9 2,6-4,0-5,0 Польша Экспорт 13,6 22,9 31,7 41,0 Импорт 8,4 29,1 49,0 55,0 Сальдо 5,2-6,2-17,3-14,1 Румыния Экспорт 5,8 7,9 10,4 17,6 Импорт 9,8 10,3 15,6 24,0 Сальдо -4,0-2,4-4,6-6,4 Таблица 3. Экспорт и импорт (млрд.долларов США) Объем и структура импорта обеспечивает совокупную рыночную потребность потребительских товаров и возможности производства удовлетворением их потребности на оборудование. Одновременно совершенствуется структура потребления зарубежных деловых людей и структура их бизнеса по соответствующим ресурсам. Для того, чтобы создать конкурентоспособную атмосферу и условия углубляют сегменты и качественные изменения их технологии. Поэтому интенсивность экономических связей дает возможность импортировать новую продукцию по номенклатуре и качеству, а в экспорте для удовлетворения потребности за пределы республики, которые требуют качественную деятельность в росте коммерческих стремлений туристических собственников. Туристическая отрасль путем направления всех межотраслевых проблем к единой цели туристических ресурсов создает свои многоотраслевые аспекты. Поэтому функциональное и институциональное состояние туристического менеджмента реализуется рядом экономикоорганизационных и финансовых механизмов. В сфере туризма характер производства и услуг формируется использованием ресурсов и использованием современных комплексов обслуживания. В республике гостиничное хозяйство, транспортный комплекс, санаторно-курортные предприятия и обеспечение городов и регионов водой, газом, светом и другими коммуникациями создает комплексные условия и выра- 519

40 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process жаются как комплексный вид потребности. Естественно, эти отрасли связаны с иерархической структурой в принципе подчиненности и управляются в рамках законов и нормативно-юридических норм. Поэтому консолидационные формы управления порождают ответственность и обязанность каждой отрасли в системе управления. В условиях современной управленческой структуры Азербайджана управление этих процессов с единым центром или органом, таких как ассоциации или министерства требуют мобилизации всех ресурсов. При этом необходимо управлять долевым участием каждого объекта и ресурса и применением эквивалентного распределительного механизма. За последние годы наблюдаются высокие темпы роста числа гостиниц и их числа на душу населения. Расширение гостиничного хозяйства, улучшение их условий, приведение их к международным стандартам, созданные комплексные условия и природно-климатические условия привлекают большое количество туристов для путешествия. Эти направления требуют дополнительных расходов для населения и использования их недвижимой собственности с целью туризма. С другой стороны развитие туризма неразвитых горных регионов и неблагоприятных условий требует дополнительных расходов из различных источников. Для каждого объекта туризма необходима система коммуникаций, компьютерная система и другие инфраструктуры. Исходя из этих потребностей, для того чтобы размещать объекты туризма в регионах, необходимо расширять условия региона. Работающие на предприятиях туризма и оказывающие услуги должны получать достаточно высокую заработную плату. В республике расширение сферы туризма рассматривается как перспективное направление, ориентированное на рост квалифицированных кадров в области туристического менеджмента и работающих в социальной сфере. В настоящее время на степени бакалавра в республике готовятся кадры по специальности «Туризм и социально-культурное сервисное обслуживание». В комплекс туризма входят курорты и санатории, организация сервиса и медицинского обслуживания, проекты реконструкции в системе туризма и санаторно-курортной системе, «Стандартизация и делоребитизация», «Технология общественного питания», «Менеджмент». Для того, чтобы объединиться в системе туризма необходимо подготовить и провести комплекс мер, соответствующих международных стандартам. В республике в 2001 году создано Министерство Молодежи, Спорта и Туризма. В 2005 году Туризм был объединен с Министерством Культуры и создано Министерство Культуры и Туризма. Для того, чтобы интегрироваться во всемирную туристическую организацию, в июле 2001 года в Азербайджане открылся Союз развития Азербайджанской Туристической Промышленности (АОТЕИИ). Для того чтобы перейти к системе международных туристических организаций необходимо и здесь приблизиться к международным стандартам. В республике динамика изменения туристических объектов выражается в следующей таблице: Количество санаториев и домов отдыха Количество гостиниц, мотелей и мест для туризма Таблица 4. Динамика изменения объектов туризма в Азербайджане Если темпы роста населения отстают от темпов роста экономики в целом, то коэффициент использования туристических услуг измеряется показателями туристической продукции на душу населения. Увеличение этого коэффициента дает представление о росте продукции туризма. Концепция реформирования и использования туристических потенциалов играет важную роль в реализации государственных программ по развитию регионов. В этом привлечение в экономический оборот природно-географической и экономический потенциал остается приоритетным направлением. В республике централизованные бюджетные, местные и муниципальные ресурсы при использовании как финансовые ресурсы развития государственных и негосударственных объектов развития туризма, создают условия для роста. Условия конкуренции также стимулируют гибкость привлечения в оборот всех источников финансирования. Определяются новые технологии и направления реструктуризации. Организация реструктуризации в оптимальном времени обеспечивается консолидацией региональных и центральных интересов путем справедливого распределительного механизма. Туристическая потребность повышается при высоком потребительском поведении, не административными методами, а организацией новых способов и методов. 520

41 II International Congress В этом направлении важную роль играет организация рынка рекламы и соответствие этого рынка потребительской потребности. Развитие туризма может быть расширено или ограничено взглядами простых граждан. Международные исследования показывают, что взгляды на туризм в Тихом Океане и Азии не одинаковы. Поэтому при развитии туризма национальные, религиозные особенности и их стандартизация должны соответствовать требованиям и методологическим материалам, принятым в рамках ЮНЕСКО. В Азербайджане национальные, культурные, религиозные и потребительские поведения иногда составляются с негативной призмы в развитии туризма. Семейные отношения остаются как национально-психологические факторы. Психологический фактор, как религиозный фактор имеет высокий удельный вес в развитии туризма и в перспективе будет сохранять свой удельный вес. Социально-демографический фактор, половозрастной состав, уровень жизни и распределение населения по их уровню жизни влияет на маркетинговое распределение туристической деятельности и производство его продукции. Эти факторы являются доминирующим социальным фактором, способствующим формированию маркетинговой структуры и их ценовой аспект. Поэтому в плановом порядке параметры организации туризма при соответствии мировым стандартом и их динамика зависят от многих частных факторов, присущих самим туристам и их образу жизни. Поэтому развитие туризма имеет многоотраслевые аспекты и формируется, как призма, из многих векторов, формирующихся в различных условиях, территориях и регионах. Формирование этих факторов и их оценка производится комплексным исследованием и прогнозированием. При выборе и обосновании этих факторов предпочтительна реализация целей и выгодности ресурсов и удовлетворение потребности населения. ЛИТЕРАТУРА 1. Ə.Q. Əlirzayev. Đslahatlar və sürətlənmə şəraitində Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişafı. Bakı Ə.Cabbarov. «Kənd turizminin inkişaf istiqamətləri və perspektivləri və ölkə iqtisadiyyatı.«đqtisadiyyat və audit» jurnalı, 14, Ə.Q. Əlirzayev. Azərbaycanın inkişafının konsepsiyası və proqramı. Bakı Статистические данные Азербайджана. 2005, стр В.А. Кварталов. «Теория и практика туризма». Москва, Финансы и статистика А.Б.Здоров. Экономика туризма. М., «Финансы и статистика»

42 AZƏRBAYCAN RESPUBLĐKASINDA REGĐONLARIN TURĐZM POTENSĐALININ QĐYMƏTLƏNDĐRĐLMƏSĐ t.e.n. B.Ə., BĐLALOV Azərbaycan Turizm Đnstitutu Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Ötən əsrin yetmişinci illərində Boston məsləhət qrupunun hazırladığı üsulun ölkəmizin regionlarının turizm potensialını qiymətləndirmək üçün istifadə edilməsi bir daha sübüt edir ki, turizmin inkişaf etdirilməsi üçün Azərbaycan Respublikası böyük potensiala malikdir. Lakin, bu potensial ölkə ərazisində bərabər paylanmamışdır. Đlk dəfə olaraq turizm potensialı baxımından ölkənin dörd regiona bölünməsi təklif edilmiş və həmin regionların xüsusiyyətləri qiymətləndirilmişdir. ESTIMATING OF THE TOURISM POTENSIAL IN THE REGIONS OF THE AZERBAIJAN REPUBLIC SUMMARY In the seventy s of the last century the method prepared by Boston advice group using tourism potensial of the regions of our country for estimating again prove that the Azerbaijan Republic has a great potensial for developing of the tourism. But this potensial has not distributed equally through the county. Fot the first time from the standpoint of the tourism potensial was proposed to devide the country to four region and was valued the characteristics of this regions. Ümumdünya Turizm Təşkilatının (ÜTT) və Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatlarına görə 1998-ci ildən turizm dünya üzrə mal və xidmət ixracında (cəmi trln. ABŞ dolları) avtomobil sənayesini (7.8 faiz), kimyəvi mallar istehsalını (7.5 faiz), ərzaq məhsulları (6.6 faiz), kompüter və ofis avadanlığı (5.9 faiz) və yanacağı (5,1 faiz) geridə qoyaraq birinci yerə (532 milyard ABŞ dolları və ya 7,9 faiz) çıxmışdır. ÜTT mülahizələrinə görə beynəlxalq turist gəlmələrinin sayı 2000-ci ilə nisbətən 2020-ci ildə 2.2 dəfə artacaqdır (698 mln nəfərdən mlrda qədər). Eyni zamanda turizmdən gələn gəlirlərin 4.2 dəfə artacağı gözlənilir. Azərbaycan Respublikası turizm sənayesinin inkişafı üçün zəngin ehtiyatlara malikdir. Bu hər şeydən əvvəl, çox əlverişli siyasi-coğrafi mövqedir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası iki dünya sivilizasiyasıının qovşağında, Transqafqaz nəgliyyat dəhlizinin ortasında yerləşir ki, bütün infrastrukturlar Avropanı Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə birləşdirən hava və dəniz daşımaları, magistral avtomobil və dəmir yolları burada cəmlənmişdir. Planetimizin 11 iqlim tipindən 9-u bu və ya digər şəkildə: yarımsəhra quru-çöl qurşaqdan tutmuş subnival qurşağa qədər ölkəmizin ərazisində mövcudluğu hamıya məlumdur. Flora aləmi özünün parlaqlığı və rəngarəngliyi ilə adamı məftun edir. Burada Qafqaz florasının demək olar ki, bütün növlərinə təsadüf edilir. Son 13 milyon ildə dünyada baş verən relyef və iqlim dəyişikliklərinə duruş gətirən Eldar şamı yalnız Azərbaycanın təbii şəraitində qorunub saxlanılmışdır. Bu diyarda məşhur Dəmirağac da bitir. Ölkəmizin ərazisində 6 mindən çox tarixi memarlıq abidəsi mövcuddur. Onların əksəriyyəti Azərbaycan ərazisindən keçən Böyük Đpək yolu boyunca qədim karvan yollarının üstündə yerləşir. Azərbaycanın qədim memarlıq abidələri dünya irsinin qızıl fonduna daxil olmuşdur. Bu, ilk növbədə XII əsrə mənsub Bakının Đçərişəhər adlanan qalasıdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, yüksək qala divarları ilə əhatə olunmuş 22 hektarlıq kiçik bir ərazidə orta əsrlərin yadigarı olan 44 nadir abidə yerləşmişdir. Bunlardan Şirvanşahlar sarayı, Sınıqqala, Qız qalası, Cümə məscidinin minarəsi və s. göstərmək olar. Naxçıvan şəhərindəki Möminə xatun türbəsi, Şəki şəhərindəki Xan sarayı da möhtəşəmliyi ilə fərqlənir. Müxtəlif əsrlərdə yaradılmış bu abidələr sanki öz dövranının səciyyəvi xüsusiyyətlərini güzgü kimi əks etdirir və bu gün onun seyrinə çıxanları özünün möhtəşəmliyi, əzəməti və mükəmməlliyi ilə məftun edir. Təəssüf hissi ilə qeyd edilməlidir ki, ölkəmiz böyük turizm potensialına malik olmasına baxmayaraq onun çox cüzi hissəsindən istifadə olunur. Hazırda Azərbaycan Respublikasının regionlarının və bütövlükdə ölkənin turizm potensialından səmərəli istifadə məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır. Bu fakt müasir iqtisadi şəraitə uyğun olaraq ölkənin rekreasiya potensialının qiymətləndərilməsi və istifadəsinə yanaşmanın təkmilləşdirilməsini tələb edir. Son dövrlərdə regional siyasət Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəaliyyətində prioritet istiqamətlərdəndir cü ilin fevralında təsdiq olunmuş Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı( ci illər) Dövlət 522

43 II International Congress Proqramı və onun yerinə yetirilməsi ilə bağlı keçirilmiş müxtəliv müşavirələr bunun bariz sübutudur. Qeyd etməliyik ki, region anlayışı çoxşaxəlidir: -dünya bazarının bir hissəsi olan iqtisadi region; Azərbaycan Respublikasının subyekti olan region; müxtəlif ərazi formasında olan region və s. Bir qayda olaraq turizm regionu dedikdə turistin səyahət məqsədilə seçdiyi coğrafi ərazi başa düşülür. Turizm problemlərinin öyrənilməsi və həlli zamanı regionların tipologiyası 1 mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Turizm mərkəzlərinin tipologiyası vasitəsi kimi Boston məsləhət qrupunun matrisasından istifadə etməyi və regionları onların rekreasiya potensialı göstəricilərinə(ox oxu) və inkişaf perspektivləri göstəricilərinə(ou oxu) görə təsnifləşdirməyi təklif edirik 2. Boston məsləhət qrupunun regional turizm sisteminə tətbiqinin matrisası aşağıdakı sxemdə verilmişdir: Sxem 1. Regional turizmin matrisası Regionların rekreasiya potensialının əmsalı, balların sayı regionun perespektivliyi göstəricisi, balların sayı Bu matrisanın metodiki əsasını aşağıdakı ehtimallar şərtləndirir: a) hər bir region rekreasiya potensialına malikdir; b) turizm regionunun rekreasiya potensialı əmsalı yüksəldikcə turizmin inkişaf perspektivliyi də artır; c) regionun perspektivliyi əmsalı yüksək olduqca, onun rəqabətdəki mövqeyi möhkəmlənir. Turizm regionunun rekreasiya potensialının əmsalının qiymət dəyişgənliyinin diapazonu tərəfimizdən 370-dən 800 bal arasında müəyyənləşdirilmişdir. Regionun perspektivliyi əmsalı üçün əks şkaladan istifadə olunur, yəni matrisada o 600- dən 240 bala qədər olan həddə ölçülür. Iki kordinatın kəsişməsindən dörd kvadrat törəyir ki, onların da hər biri müəyyən rekreasiya potensialına malik regionu xarakterizə edir. Əgər region hər iki əmsala görə(rekreasiya potensialı və perspektivlik) yüksək qiymətlə xarakterizə olunursa onda o, liderlər qrupuna mənsubdur. Liderlər yüksək rəqabətə davamlılıq və müasir iqtisadi şəraitə uyğunlaşmaq qabiliyyətinə malikdirlər Lider region Perspektivlik səviyyəsi yüksək olan region Yüksək rekreasiya potensialına malik region Perspektivlik səviyyəsi və rekreasiya potensialı zəif olan region Tipologiya - müxtəlif hadisə və ya şeylərin tipləri arasındakı qarşılıqlı əlaqəni təmsil edən təsnifat. Dünyanın bir çox mütəxəsissləri də bu üsulldan uğurla istifadə etmişlər. Əgər regionlar perspektivlik əmsalına görə yüksək və rekreasiya potensialına görə aşağı qiymətlə xarakterizə olunursa, onları yüksək perspektivli regionlar sırasına aid etmək olar. Belə regionlarda hətta regional ehtiyatlardan məhdud istifadə şəraitində belə yüksək sahibkarlıq fəallığı və rəqabətə davamlılıq müşahidə olunur. Perspektivlik əmsalının aşağı və rekreasiya potensialı göstəricilərinin yüksək qiymətinə malik regionlar tərəfimizdən yüksək rekreasiya potensialına malik regionlar sırasına aid edilir. Belə regionlar zəngin rekreasiya ehtiyatlarına malik olsa da belə, sahibkarlığın zəif fəallığı olan bölgə kimi xarakterizə olunur ki, nəticədə regionun turizm ehtiyatlarından yetərincə istifadə olunmur. Hər iki əmsal (perspektivlik və rekreasiya potensialı) aşağı qiymətə malik olarkən belə bölgələr müəllif tərəfindən perspektivliyi və rekreasiya potensialı zəif olan regionlar kimi dəyərləndirilir. Bu qrupa rekreasiya potensialından yetərincə istifadə olunmayan, sahibkarlıq fəallığı və rəqabətə davamlılığı zəif olan regionlar daxil edilir. Regional turizm matrisası turizm regionunun cari vəziyyətini və onun inkişaf perspektivlərinin qiymətləndirilməsi məsələsinin həllinə imkan verir. Lakin bu yanaşma sadəliyi və əyaniliyi ilə yanaşı aşağıdakı çatışmamazlıqlara malikdir: regionun vəziyyəti barədə məlumatlarin toplanılmasının çətinlikləri. Bu çatışmamazlığı aradan qaldırmaq üçün çox, az, bərabərlik işarəsindən istifadə etmək olar; matrisa regionun vəziyyətinin statistik mənzərəsini əks etdirir ki, onun da əsasında proqnoz vermək mümkün deyildir. Bu çatışmamazlığı müəyyən zaman kəsimində təkrar ölçmələr və matrisa üzərində regionların xüsusiyyətlərinin dəyişkənliyi istiqamətinin qeydi ilə azaltmaq olar; regionun potensialının iki əmsala əsasən qiymətləndirilməsi çox sadələşmiş bir üsuldur. Bu çatışmamazlığı çoxmeyarlı General Electric və ya Shell/DRM matrisalarının köməyi ilə aradan qaldırmaq mümkündür. Turizm regionunun potensialının vəziyyəti daima xarici və daxili amillərin təsiri nəticəsində dəyişir. Bu səbəbdən də, Azərbaycan Respublikasının turizm regionlarının potensialı mütəmadi olaraq dəyərləndirilməli, ehtiyatlar aşkarlanmalı və turizmin inkişaf proqramlarında əksini tapmalıdır. Məlumdur ki, iqtisadi yüksəliş və çiçəklənmə öz potensialını sistematik olaraq müəyyən edən və inkişaf etdirən regionlara xasdır. Bununla əlaqədar olaraq tərəfimizdən regionun turizm potensialını (RTP) qiymətləndirməyin elmi əsaslandırılmış metodikasının ümumi prinsiplərinin yaradılmasına cəhd edilmişdir. 523

44 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Sxem 2. Azərbaycan respublikası regionlarının turizm potensialının alqoritmi 1.RTP qiymətləndirmə konsepsiyasının hazırlanması 1.1.Qiymətləndirmə və RTP modelinin formalaşdırılması meyarlarının seçimi 1.2.Đnformasiya mənbəyi seçimi və seçmənin müəyyənləşdirilməsi Rayonlaşdırma perespektivliyi: -rekreasiya zonası -miqyas -yerləşdiyi ərazi -əhalinin sıxlığı -turistəri qəbul edən cəmiyyət Regionun rekreasiya istifadə dərəcəsi: -təbii rekreasiya ehtiyatlarının vəziyyəti -tarixi-mədəni potensialın vəziyyəti -turizm sənayesinin inkişaf dərəcəsi Inkişaf üçün regionun perespektivliyi: -turizmin diversifikasiyası səviyyəsi -regionun inkişaf səviyyəsi regionun təhlükəsizlik səviyyəsi -region iqtisadiyyatında turizmin rolu 2. Modelləşdirilmək üçün informasiyanın hazırlanması 3. Region modelinin lokal göstəricilərinin hesablanması 4. Samballı əmsallara əsasən region modelinin inteqrallama reytinqinin hesablanması 5. Turizm potensialına uyğun olaraq regionun dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsi və regionun portretinin tərtibi Lider- region 1005<R<=1400 Yüksək perespektivlik səviyyəsinə malik region 790<R<1185 Yüksək rekreasiya potensialına malik region 825<R<1220 Perespektivliyi və rekreasiya potensialı zəif olan region 610<=R<1005 RTP-nin qiymətləndirilmə metodikası regional turizmin inkişaf prosesləriinin nizama salınma problemlərinin həlli üçün nəzərdə tutulmuşdur. Onun əsasını turizm regionunun xüsusiyyətlərinin tədqiqi təşkil edir ki, bu da turizm regionunun müasir iqtisadi şəraitə uyğunlaşma dərəcəsini qiymətləndirməyə və onun inkişafının məqsədyönlüyünü əsaslandırmağa imkan verir. RTP-nin qiymətləndirmə alqoritmi tərəfimizdən yuxarıdakı formada hazırlanmışdır (bax: sxem 2). Qeyd edək ki, alqoritmin tətbiqi bir sıra mərhələlərin yerinə yetirilməsini nəzərdə tutur. RTP strukturunun yuxarıda göstərilən əlamətlərə görə tədqiqi və müqayisəli qiymətləndirilməsi RTP-ni xarakterizə etməyə, həmçinin regionun turizm üçün perespektivliyini qiymətləndirməyə imkan verər. Təklif olunan əlamətlər rayonlaşdırmanın ümümcoğrafi prinsiplərinə əsasən seçilmişdir: - obyektivlik göstərir ki, əlamətlər konkret xüsusiyyətləri əks etdirir; - konstruktivlik rayonlaşdırma zamanı qarşıya qoyulan məsələlərin dəqiqliyi ilə müəyyənləşir; - iyerarxiya regionları qarşılıqlı əlaqədə və tabeçilikdə olan zonalara bölməyə imkan verir; - baxışların müxtəlifliyi (qiymətləndirmə kompleksi) turizm növlərinin müxtəlifliyini nəzərdə tutur. Hər bir əlamət regionun bu və ya digər xüsusiyyətini üzə çıxarmağa imkan verir. RTP-yə xüsusiyyətlərin təsiri tərəfimizdən təyin edilmiş hüdudlardakı balların sayı ilə müəyyən edilir. Bunu 1 saylı cədvəldə aydın görmək olar. 524

45 II International Congress Cədvəl 1. Regionun turizm potensialının modeli Əmsal Xüsusiyyətlərin variantları (balların sayı) Rekreasiya zonası RAYONLAŞDIRMANIN PERESPEKTĐVLĐYĐ Bakı və Xəzər sahili zona (100) Şimal-qərb və Qərb zonası (80) Naxçıvan MR (60) Aran zonası (40) Əhatəlik Iri həcmli region(100) Orta həcmli region (80) Kiçik həcmli region (50) Yerləşdiyi ərazi Turizm üçün əlverişlidir (100) Turizm üçün nisbətən əlverişlidir (70) Əhalinin sıxlığı Əhalinin yüksək sıxlığı (100) Əhalinin zəif sıxlığı (50) Turizm üçün əlverişli deyil (30) Turistləri gəbul edən cəmiyyət Turizm üçün əlverişlidir (100) Turizm üçün əlverişli deyil (50) REGĐONUN REKREASĐYA ĐSTĐFADƏSĐ DƏRƏCƏSĐ Təbii rekreasiya ehtiyatlarının vəziyyəti Tarixi-mədəni ehtiyatların vəziyyəti Turizm sənayesinin inkişaf səviyyəsi Turizm məqsədlərinə maksimim uyğundur (100) Turizm məqsədlərinə maksimim uyğundur (100) Region turizmə yüksək səviyyədə cəlb olunmuşdur (100) Turizm məqsədlərinə minimum uyğundur (50) Turizm məqsədlərinə minimum uyğundur (50) Region turizmə zəif cəlb olunmuşdur (50) REGĐONDAN ĐSTĐFADƏ PERESPEKTĐVLĐYĐ Turizmin diversifikasiya səviyyəsi Polifunksiyalı region (100) Monofunksiyalı region(50) Regionun açıqlıq dərəcəsi Regionun yüksək səviyyədə açıqlığı (100) Regionun aşağı səviyyədə açıqlığı (50) Regionun inkişaf səviyyəsi Yüksək (100) Aşağı (50) Region iqtisadiyyatında turizmin rolu Təhlükəsizlik səviyyəsi Regional büdcədə turizm fəaliyyətindən daxil olmaların xüsusi çəkisi yüksəkdir (100) Yüksək təhlükəsizlik səviyyəs i(100) Orta təhlükəsizlik səviyyəsi(50) Regional büdcədə turizm fəaliy-yətindən daxil olmaların xüsusi çəkisi aşağıdır (50) Regionun aşağı təhlükəsizlik səviyyəsi(30) Məlumatlılıq səviyyəsi Əla (100) Yaxşı (80) Kafi (50) Qeyri-kafi (10) Rayonlaşdırmanın perespektivliyi rekreasiya zonası, əhatəlik, olduğu yer, əhalinin sıxlığı, turistləri qəbul edən cəmiyyət kimi xüsusiyyətlərinə görə müəyyən edilir. Fikrimizcə Azərbaycan Respublikası ərazisini şərti olaraq dörd rekreasiya zonasına bölmək olar: Bakı və Xəzər sahili zona bu ərazi hazırda rekreasiya inkişafı baxımından ən əlverişlidir. O, əhalinin yüksək rekreasiya tələbatı və onların ödənilməsi üçün lazımi ehtiyatlara malik olması ilə fərqlənir. Burada rekreasiya fəaliyyətinin bütün növlərinin inkişafı üçün şərait vardır. Şimal-qərb və Qərb zonası rekreasiya təlabatının az olması, lakin rekreasiya ehtiyatlarının həddən çoxluğu ilə xarakterikdir. Rekreasiya istifadə dərəcəsi zəif inkişafdan yüksək inkişafa qədər dəyişir. Bu ərazi yaxın zamanlarda istifadə üçün perspektivlidir. Naxçıvan MR bu zona böyük rekreasiya tələbatına və kiçik ehtiyatlara malik olmaqla səciyyəvidir. Aran zonası zəif perspektivliyi ilə səciyyəvidir. 1 saylı cədvəldən göründüyü kimi rekreasiya zonasının reytinqi bal hüdudundadır. Balların artması reytinq artımına dəlalət edir. Regionun əhatəliyi onun ərazisi və yaşayış məntəqələrinin sayı ilə müəyyən edilir. Regionun ərazisi nə qədər böyük və bu ərazidə nə qədər çox yaşayış məskəni varsa, əhatəlik əlamətinə görə regionun reytinqi bir o qədər yüksəkdir. Əhatəlik reytinqi balla qiymətləndirilir. Coğrafi baxımdan yerləşdiyi ərazi turizm regionunun bir komponenti olmaqla digər elementlərlə tam bağlıdır və turistlərdə gedilən yerin təsvirini formalaşdırır. Bəzi hallarda coğrafi yerləşmə səyahət üçün mənbə, həvəsləndirici (çimərliklər, dağlar, mineral bulaqlar və s.) rol oynayır. Regionun yerləşdiyi ərazi turizmə nə qədər çox uyğundursa, onun reytinqi bir o qədər yüksəkdir. Yerləşdiyi ərazinin reytinqi balla ifadə olunur. Əhalinin sıxlığı hər 1 kv.km-ə düşən region əhalisinin sayı ilə müəyyən edilir. Təcrübə göstərir ki, əhalinin sıxlığı nə qədər çox olarsa, turizmin inkişafı üçün bir o qədər çox perspektivlidir. 525

46 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Əhalinin sıxlığına görə regionun reytinqi bal tərtibindədir. Rayonlaşdırmanın sonuncu komponenti turistləri qəbul edən cəmiyyət hesab edilir. Əmək ehtiyatları turist təlabatını ödəmək üçün imkan yaradır. Turistləri qəbul edən cəmiyyətin xüsusiyyətləri ilk növbədə demoqrafik amillərlə (yaş-cins, miqrasiya, əhalinin artımı, fəaliyyət növləri - kənd təsərrüfatı, sənaye, xidmət bölməsi) müəyyən edilir. Regionun insan ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi zamanı bunlar mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda yerli əhalinin həyat səviyyəsinin (təhsil, tibb, sosial təminat), turistləri qəbul edən cəmiyyətin mənəvi və mədəni xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması vacibdir. Təcrübə göstərir ki, yerli əhalinin proporsional strukturu, aşağı səviyyəli miqrasiya, inkişaf etmiş xidmət bölməsi, yüksək həyat və mədəni səviyyəsi kimi xüsusiyyətləri turizm üçün çox əlverişlidir. Bu xüsusiyyətlər optimaldan nə qədər çox fərqlənirlərsə, turizmin inkişafı üçün bir o qədər az perspektivli hesab edilir. Əhalinin sıxlığına görə regionun reytinqi balla ifadə olunur. Regionun rekreasiya istifadə dərəcəsi onun rekreasiya potensialı ilə müəyyən edilir. Regionda turizm fəaliyyəti üçün istifadə oluna bilən hər şey onun turizm ehtiyatlarını təşkil edir. Ölkədə turizmin inkişafının təşkili mövcud turizm ehtiyatlarından maksimum və kompleks şəkildə istifadəyə imkan verən turizmin forma və növlərinin inkişafına əsaslanmalıdır. Turizmin inkişafı üçün yüksək potensial- təbii şərait, coğrafi mövqenin özəllikləri, tarixi irs, turizmin maddi-texniki bazası, diqqətəlayiq yerlərin çoxluğu və onların əsas turizm zona və mərkəzləri ilə həmahəngliyi kimi müxtəlif turizm ehtiyatları turistlərin əsas hissəsi üçün cəlbedici əhəmiyyət kəsb edir. Regionun rekreasiya istifadə dərəcəsinin dörd xüsusiyyətə görə: - təbii rekreasiya ehtiyatlarının vəziyyəti; - tarixi-mədəni potensialın vəziyyəti; - turizm sənayesinin və turizmin maddi-texniki bazasının inkişaf səviyyəsi; - turizmin diversifikasiya səviyyəsinin qiymətləndirilməsini təklif edirik. Təbii və coğrafi şərait regional turizmin inkişafı üçün ilkin əsasdır. Təsadüfi deyildir ki, turizm ilkin mərhələdə əlverişli iqlimi və müalicə mənbələri olan regionlarda inkişaf etmişdir. Bu regionlar vəhşi təbiətə ehtiyacı olan ekoloji, ekstermal və digər turizm növlərinin inkişaf etməsinə baxmayaraq bizim günlərdə də dünya turizminin liderləri hesab edilir. Rekreasiya ehtiyatları rahatlıq xüsusiyyətinə malik və rekreasiya fəaliyyəti üçün istehlak dəyəri olan təbii və antropogen geosistemlər, cisim və təzahürlər hesab edilir. Bunlar mövcud texnologiyalar və maddi imkanların köməyi ilə müəyyən qrup insanların istirahəti və sağlamlığının bərpası üçün istifadə olunur. Təbii turizm ehtiyatları istirahət və müalicə üçün əlverişli iqlim, üzmək üçün su, müalicəvi mineral su və palçıq və s. deməkdir. Iqlim (il ərzində günəşli günlərin sayı, aylıq temperatur, yağıntıların miqdarı, külək) əsas amillərdən biri hesab edilir. Eyni zamanda flora və fauna da turizm istiqamətli ərazinin cəlbediciliyini xeyli artırır. Yeraltı və yerüstü su ehtiyatları da turist kurortlarının ideal şəraitdə fəaliyyəti üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Təbii turizm ehtiyatları turizmin məqsədləri: müalicəvi-sağlamlıq, maarifləndirici və s. nöqteyinəzərdən qiymətləndirilir. Təbii ehtiyatların mövcudluğu və vəziyyəti turizmin məqsədlərinə nə qədər çox uyğun olarsa, reqionun reytinqi də bir o qədər çox olur. Təbii ehtiyatların vəziyyətinə görə regionun reytinqi balla ifadə olunur. Regionun turizm ehtiyatlarının qiymətləndirilməsində tarixi-mədəni potensialın da özünəməxsus yeri vardır. Əhalinin təhsil səviyyəsi və idrakı tələbatı artdıqca tarixi-mədəni ehtiyatlar daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Tarixi-mədəni turizm ehtiyatlarına muzeylər, tarixi, mədəni və memarlıq abidələri, teatrlar bir sözlə turistlərin ekskursiya obyekti ola biləcək hər şey daxildir. Tarixi-mədəni ehtiyatların vəziyyətinə görə regionun reytinqi balla dəyərləndirilir. Yəni, tarixi-mədəni ehtiyatların mövcudluğu və vəziyyəti turizm məqsədlərinə nə qədər çox uyğundursa reqionun reytinqi bir o qədər yüksəkdir. Turizm sənayesinin və turizmin maddi-texniki bazasının inkişaf dərəcəsi regionun rekreasiya müəssisələrinin sayının onun ərazisinə(min kv.km sahəyə) nisbətən, ərazinin tamamilə istifadəsinə əsasən qiymətləndirilir. Regionun maddi-texniki ehtiyatlarına yerləşmə vasitələri, nəqliyyat, ictimi iaşə, rekreasiya, pərakəndə ticarət müəssisələri və s. daxildir. Turizm fəaliiyətinin məzmunu və xüsusiyyətindən asılı olmayaraq turistlərə gecələmə yeri, qidalanma, nəqliyyat vasitəsi, kommunalməişət tələbatlarının ödənilməsi lazımdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bunların içərisində yerləşmə müəssisələri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Gecələmə yerləri sanatoriyalar, pansionatlar, istirahət evləri, turizm bazaları, mehmanxanalar və digər yerləşmə müəssisələri tərəfindən turistlərə təqdim edilir. Ticarət, ictimai iaşə, ictimai nəqliyyat, kommunal təsərrüfat müəssisələri turizmin infrastrukturunu təşkil edir. Bütün sadalanan müəssisələrin məcmusu isə turizm sənayesini yaradır. Ərazinin mütləq istifadəsi yüksək olduqca turizm 526

47 II International Congress sənayesinin və turizmin maddi-texniki bazasının səviyyəsi də yüksək olur. Bu amilə görə regionun reytinqi bal tərtibində qiymətləndirilir. Regiondan istifadənin perspektivliyi müəyyən mənada turizmin diversifikasiya səviyyəsi, regionun açıqlıq dərəcəsi, təhlükəsizlik səviyyəsi, regionun ümumiqtisadi inkişaf səviyyəsi, bazarda turizm regionu haqqında məlumatlılıq səviyyəsi ilə qiymətləndirilir. Bundan əlavə, turizmin inkişafı turistləri qəbul edən regionun əmək ehtiyatları, maddi vəsaitlər və maliyyə imkanları, həmçiinin mövcud və inkişaf etməkdə olan kommunikasiya sistemləri, beynəlxalq və daxili turizmdə müasir və perspektiv nəqliyyat vasitələri ilə təminatından, eləcə də mövcud regiona səyahət üçün turistlərin vaxt və vəsaitlərindən asılıdır. Turizmin diversifikasiya səviyyəsinə görə regionun reytingi balla qiymətləndirilir. Turizm regionları rekreasiya funksiyalarının mövcudluğuna əsasən monofunksial (məsələn, Naftalan rayonu üçün bu sağlamlıq turizmidir) və polifunksial olmaqla (məsələn, Bakı şəhəri üçün bu sağlamlıq-müalicəvi, mədəni, idman turizmidir) iki qrupa ayrılır. Fikrimizcə bazar şəraitinda polufunksional regionlar daha perspektivlidir. Regionun açıqlıq dərəcəsi istirahət ocaqlarında yerli və ya gəlmə qonaqların üstünlük təşkil etməsindən asılıdır. Regionun yüksək səviyyədə açıqlığı umumi turist axınının içərisində gəlmələrin xüsusi çəkisinin üstünlüyü ilə xarakterizə edilir və turizm üçün pozitiv amil kimi dəyərləndirilir. Regionun açıqlıq dərəcəsinə görə reytinqi balla ifadə olunur. Regionun yüksək sosial-iqtisadi göstəriciləri burada sahibkarlığın, o cümlədən turizm sahəsində sahibkarlığın inkişafına yardım edir. Regionun ümumiqtisadi inkişaf reytinqi balla qiymətləndirilir. Region iqtisadiyyatında turizmin rolunun reytinqi də bal tərtibindədir. Regionun təsərrüfat strukturunda turizmin iqtisadi rolu region büdcəsinə turizmdən daxilolmaların xüsusi çəkisi ilə müəyyən edilir. Yəni turizm fəaliyyətindən daxilolmalar nə qədər yüksəkdirsə, region iqtisadiyyatında turizm bir o qədər əhəmiyyətli hesab edilir. Kriminal şəraitin və terrorizm təhlükəsinin olmaması, dollar və avronun sərfəli kursu, ekoloji təhlükəsizlik və s. regionun təhlükəsizlik səviyyəsini müəyyənləşdirir. Regionun təhlükəsizlik səviyyəsi nə qədər yüksək olarsa, regiona turist axınının artırılması ehtimalı artır və region xarici investisiya üçün cəlbedici olur. Regionun təhlükəsizlik reytinqi balla qiymətləndirilir. Turizm bazarında regionun məlumatlıq səviyyəsini region haqqında nəşrlərdə rast gəlinən xəbərlərin verilmə tezliyi əsasında müəyyən etmək təklif olunur: region ölkədəki nəşrlərdən birində xatırlanır və ya heç xatırlanmır. Bu, turistlərin region haqqında məlumatsız olmasına səbəb olur; region ölkədəki bəzi nəşrlərdə xatırlanır. Bu o deməkdir ki, turistlər region barədə müəyyən qədər məlumata malikdirlər; region ölkədəki bir çox (və ya bütün) nəşrlərdə və xarici nəşrlərin birində xatırlanır. Bu, isə o deməkdir ki, turistlər region haqqında yaxşı məlumata malikdirlər; və nəhayət, region ölkədəki bir çox (və ya bütün) nəşrlərdə və xarici nəşrlərin bir neçəsində xatırlanır. Bu, turistlərin region haqqında kifayət qədər məlumatlığını göstərir. Cədvəldən göründüyü kimi regionun məlumatlıq səviyyəsinə görə reytinqi bal hüdudundadır. Məlumat mənbəyi seçimi və seçimin müəyyənləşdirilməsi üçün nə etməli? Đlk mərhələdə əsas informasiya mənbəyi kimi statistik hesabatların məlumatlarından, köməkçi mənbələr kimi müxtəlif qəzetlər, jurnallar və digər nəşrlərdən istifadə etmək olar. Sadəcə olaraq mənbə seçilərkən onların müqayisəsinin mümkünlüyü, dəqiq və yetərincə, obyektiv və etibarlı, məntiqi və anlaşıqlı olmaları təmin edilməlidir. Tədqiqatın nəticələrinin optimal olması üçün seçim etmədən regionun rekreasiya potensialını təşkil edən bütün obyektlərin öyrənilməsini təklif edirik. 2-ci mərhələdə ilkin informasiyanın hazırlanması həyata keçirilir. Bunun üçün tədqiqatın nəticələri sistemləşdirilir və turizm regionunun rekreasiya potensialı (TRRP) modeli qurulur. 3-cü mərhələdə TRRP-nin modelinin elementlərini ayrı-ayrı xüsusiyyətlərin ağırlıq əmsallarının köməyi əsasında ekspert qiymətləndirilməsi metodu ilə həyata keçirilir. 4-cü mərhələdə regionun inteqrasiya reytinqinin (R) hesablanması aparılır. Belə ki, ekspertiza yolu ilə əldə olunmuş (bax: cədvəl 2) reytinqin lokal göstəricilərinə (Ri) və model elementlərinin ağırlıq əmsalına (Ki) malik olmaqla regionun inteqrasiya reytinqini (R), reytinqin lokal göstəricilərinin ballarını toplamaqla orta hesab formulu əsasında tapılır. Qeyd etmək lazımdır ki, reytinqin mütləq kəmiyyəti təsbit edilmiş qiymətlə - bir balla göstərilməsi region reytinqini hər hansı bir əlamət əsasında və ya ümumilikdə təyin etməyə imkan verir. 527

48 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Cədvəl 2. Turizm regionu elementlərinin ağırlıq əmsalları Modelin elementləri Elementlərin ağırlıq əmsalları Rayonlaşdırmanın perespektivliyi 0,25 Ərazinin rekreasiya istifadəsinin 0,25 dərəcəsi Regiondan istifadənin perespektivliyi 0,5 Cəmi 1,0 Sonda R ballarının cəmindən asılı olaraq regionun turizm potensialının dərəcəsi müəyyən edilir və regionun portreti yaradılır. Turizm potensialının kəmiyyət qiymətini almaq üçün qiymətin iyerarxiya şkalasından istifadə edilir (bax: cədvəl 3). Cədvəl 3. Regionun turizm potensialının qiymət şkalası Təmsil olunma (dərəcə) Lider region Regiondan istifadə perspektivliyi Yüksək perspektivli region Yeksək rekreasiya potensialına malik region Perspektivliyi və rekreasiya potensialı zəif olan region Rayonlaşdırmanın Perspektivliyi ərazinin rekreasiya istifadə dərəcəsi 585<Ri< <Ri< <Ri< <Ri< <Ri<600 Turizm potensialı, ballar (ağırlıq əmsalları nəzərə alınmadan) 1005<R< = <Ri< <R< <Ri< <R< <Ri< <=R<100 5 Beləliklə, ötən əsrin yetmişinci illərində Boston məsləhət qrupunun hazırladığı üsülun ölkəmizin regionlarının turizm potensialını qiymətləndirmək üçün istifadə edilməsi bir daha sübüt edir ki, turizmin inkişaf etdirilməsi üçün Azərbaycan Respublikası böyük potensiala malikdir. Lakin, bu potensial ölkə ərazisində bərabər paylanmamışdır. Turizm potensialı baxımından ölkənin dörd regiona bölünməsi və onların qiymətləndirilməsi zamanı məlum olmuşdur ki, ölkəmizin Şimal-qərb və Qərb regionu turizmin inkişafı baxımından daha çox perspektivlidir. ƏDƏBĐYYAT 1. C.A.Məmmədov, B.Ə.Bilalov. Azərbaycanda gəlmə turizm və onun inkişaf yolları, Bakı, Mütərcim nəşriyyatı, 2004, 210 səh. 2. A.Duroviç, L.Anastosova. Markentinqovoye issledovaniya v turizme, Moskva, Novoye Znaniye nəşriyyatı, 2002, 348 səh. 3. section_22/article_1950/

49 AZƏRBAYCANDA ĐQTISADĐ ĐNKĐŞAF VƏ TURĐZM Аrifəхаnım Yusif qızı ƏLƏSGƏRОVА Аzərbаycаn Dövlət Mədəniyyət və Đncəsənət Univеrsitеtinin «Đqtisаdiyyаt və infоrmаtikа» kаfеdrаsının müəllimi Bakı / AZƏRBAYCAN Dünya alimləri qlobal iqtisadi problemlərin nəzəri metodoloji əsasını işləyib hazırlamaqla, onların mahiyyətinin spesifik cəhətlərinin aşkar olunması üçün dövrün siyasi, iqtisadi və sosial aspektlərdə öyrənilməsinə şərait yaratmışlar. Son onilliklərdə qlobal iqtisadi problemlərə aid mühüm işlər görülmüşdür. Artıq müstəqil inkişaf qoluna başlanmış respublikamızın da həll etməli olduğu problemlər arasında qlobal iqtisadi problemlərdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və bu sahədə geniş işlər görülməkdədir. 1 Yaxın gələcəkdə iqtisadi inkişaf strategiyasının əsas məqsədi aparılan iqtisadi islahatların dərinləşdirmək yolu ilə müasir bazar münasibətləri və dünya təsərrüfat sisteminin inkişaf meylləri əsasında ölkənin iqtisadi sisteminin yeni inkişaf səviyyəsinə keçməsinin təmin olunması olmalıdır. Nəticə etibarı ilə ölkənin iqtisadi qüdrətinin surətli yüksəlməsinin təmin edərək bu strateji məqsəd ölkənin əsas təbii iqtisadi ehtiyatlarının aktiv təsərrüfatı dövriyyəsində cəlb olunmasının sürətləndirilməsi, o cümlədən Xəzərin neft və qaz ehtiyatlarının iqtisadiyyatın kompleks inkişafının təminedicisinə çevrilməsi və ondan istifadənin səmərəliliyinin yüksəldilməsi, yeni torpaq münasibətlərinin möhkəmləndirilməsi vasitəsi ilə əhalinin torpağa bağlılığını gücləndirilməsi və insan ehtiyatlarından istifadənin səmərəliliyini artırması kimi əsas vəzifələrin həllini nəzərdə tutur. 2 Azərbaycan iqtisadiyyatının bazar münasibətlərinə keçid şəraitində ölkədə nəzərdə tutulan neft kəmərlərinin, qaz kəmərlərinin tikintisi bir sıra strateji məsələlərin həlli, uğurlu gələcəkdən xəbər verir. Dövlət sektorunda olduğu kimi bazar iqtisadiyyatı ilə işləyən özəl sektorda böyük nailiyyətlər əldə etmişdir. Belə ki, 2005-ci ildə UDM 11,9 milyon manat olmuşdur ci illərdə ÜDM həcminin 2 dəfə artması nəzərdə tutulmuşdur. Belə inkişaf ölkədə həlli vacib olan problemlərin müxtəlif proqramlar çərçivəsində həyata keçirilməsinə imkan verəcəkdir. Ölkədə inkişafı nəzərdə tutulan sahələrdən biri də turizmidir. Mütəxəsislərə fikrinə görə bir turistin ölkəyə gəlişi 7-9 iş yerinn açılması deməkdir. 4 Bu sahə nəqqliyyat, rabitə və diğər sosial infrastrukturlara da müsbət təsir göstərməktədir. Turizm sahəsi ilə məşğul olan mütəxəssislərin fikrincə Azərbaycan turizmin ən yüksək inkişaf səviyyəsinə 1987-ci ildə nail olmuşdu. Həmin il respublikaya xarici ölkələrdən 50 min, SSRĐ-nin bölgələrindən isə 250 minə yaxın turist gəlmişdir. Turizm Ekskursiya Bürolarının təşkil etdikləri ekskursiyalarda isə 2,5 milyon nəfərdən artıq adam iştirak etmişdir. Erməni ektrimistləri azərbaycanlılara qarşı həyata keçirdikləri düşmənçilik siyasəti Azərbaycana yüz minlərlə qaçqın gəlməsi ilə nəticələndi. Respublika hökumətinin qərarı ilə 1988-ci ilin dekabrından Ermənistandan qovulmuş soydaşlarımızın respublikanın turist bazarlarında və sanatoriya kurort müəssisələrində yerləşdirilməsinə başlandı cı ilin birinci rübündən etibarən Azərbaycanda fəaliyyət göstərən Ümumittifaq və beynəlxalq turist marşrutları ləğv olundu. 5 Turizm Azərbaycanın dünya inteqrasiyası üçün ən böyük vasitədir. Đslam Konfransı təşkilatının üzvi olan ölkələrin turizm nazirlərinin konfransında turizm həm mədəniyyət deməkdir, həm də iqtisadiyyatın böyük sektoru deməkdir. Eyni zamanda ölkələri birləşdirən amildir deyən dövlət başçısı turizm sahəsində investisiya qoymağa xarici sərmayədarlar dəvət etmişdir. Ölkəmizdə aparılan islahatlar turizmin inkişafına mühüm təsir etmişdir. Turizmin fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələrin sayı ilbəil artmaqda davam etmiş, onların fəaliyyəti genişlənmişdir. Azərbaycanın turizm sahəsində böyük potensialı var. Bir bu sahəni inkişaf etdirməklə heç də Ə. Q. Əlirzayev, Đslahatlar və Sürətlənmə Strategiyası Şəraitində Azərbaycanın Sosial-Đqtisadi Đnkişaf Problemləri, Adəloğlu nəşriyyat, Bakı, 2005 səh. 125 Rasim Həsənov, "Đqtisadi Inkişaf Və Makroiqtisadi Siyasət, Bakı,2001, 66 Azərbaycan Dövlət Statistika komitəsi, Đ.Xanlarqızı,Turizm həm də qazanc deməkdir. Bizim əsr qəzeti2, Ə. Q. Əlirzayev, Đslahatlar və Sürətlənmə Strategiyası Şəraitində Azərbaycanın Sosial-Đqtisadi Đnkişaf Problemləri, səh

50 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process başqa sahələrdən geri qalmayacaq, gələcəkdə yeni iş yerlərinin açılması, əhalinin sosial durumunun yaxşılaşması və son nəticədə gəlir əldə edə bilərik. Son illər ölkəmizdə turizmin inkişafına diqqət xeyli artmışdır. Azərbaycanda turizmin inkişafı üçün çox əlverişli şərait var. Bildiyimiz kimi turizm həm də çox gəlir gətirən sahələrdən biri hesab olunur. Azərbaycan turizm sahəsində böyük potensiala malikdir. Zəngin, təbii sərvətlər, göz oxşayan təbiəti, qədim tarixi-memarlıq abidələri, mədəni irsi, folkloru, qeyri-adi flora və faunası ilə xarici turistləri heyran edə bilər. Turizm özündə ətraf mühiti və ya digər regionların təbiətini, bu regionların xalqlarını, o xalqların həyata səviyyəsini, adət-ənənələrini, bəzi hallarda idman və biznes elementləri ilə uzlaşdıran milli xüsusiyyətlərini öyrənmək, məqsədli səyahəti əks etdirən fəal istirahət növlərindən biridir. Turizm biznesi inkişaf etdikcə gəlirlərin ümumi səviyyəsi artır, deməli, turizm müəssisələrində yaşayanların həyat səviyyəsi yüksəlir. Turizmin inkişafı həmin yerin mədəni mirasına tələbat yaradır. Bu bir tərəfdən yerli artistlərin, rəssamların, musiqiçilərin dəstəkləyir və əhalinin mədəni vərəsəyə marağı artırır. Turist müəssisələri vəzifələrindən birində yerləşdiyi regionun (kənd, şəhər, rayon) tarixini, memarlıq abidələrin, mədəni və milli xüsusiyyətlərini, adət və ənənələrini, dini və s. turistlərə anlatmaqdan ibarətdir. Turistlər yerli əhalinin barəsində daha çox məlumat topladıqca, onlara daha çox hörmət hissi bəsləyirlər. əhali üçün isə mədəni təsir vilayətin, ölkənin, kəndin və s. Mədəni bütövlüyünü saxlamaq vasitəsidir. 6 Bu isə bu gün öz tariximizə sahib çıxmaqla yanaşı erməni işğalçılarının yalançı tarixini alt-üst etmək deməkdir. Ölkəmizdə turizmin inkişafı beynəlxalq təşkilatların diqqətini cəlb edib. Ötən ilin dekabr ayında Bakıda Đslam konfransı təşkilatına üzv dövlətlərin turizm nazirlərinin birinci konfransı keçirilib. 57 ölkənin turizm nazirlərinin Azərbaycanda toplanması turizmin gələcək fəaliyyətinin beynəlxalq standartlara uyğun olacağından xəbər verir ci ildə turizm fəaliyyəti ilə 85 vəya əvvəlki illərdən 27 müəssisə çox məşğul olmuşdur. Turizm müəssisələrində 784 nəfər çalışmışdır. Fəaliyyət göstərən müəssisələrin tam əksəriyyəti (95,3%) özəl müəssisədir ci illərdə turizmin inkişafı və mehmanxana tipli obyektlərin sayı 2 dəfə artmışdır. Təkcə 2005-ci ildə Azərbaycanda 262 mehmanxana və mehmanxana tipli müəssisə fəaliyyət göstərmişdir. Bununla əlaqədar olaraq Respublika- mızın ayrı-ayrı bölgələrində beynəlxalq standartlara cavab verən turist obyektləri inşa edilir. Bir sıra iş adamları turizmin infrastrukturunun yaradılmasına böyük maraq göstərirlər. Xarici inspektorlar bu sahə ilə maraqlanır, yeni mehmanxanalar tipli obyektlərin tikintisi ilə məşğul olurlar. Hazırda Bakının mərkəzində çoxlu sayda mehmanxana kompleksi tikilmiş, regionlarda bu iş davam etdirilir ci ildə mehmanxanalarda il ərzində turist üzrə gecələyənlərin sayı və ya əvvəlki ildəkindən 14,6 faiz çox olmuşdur. Gecələmələrin 50,7 faizi ( gecə) xarici ölkə vətəndaşla üzrə qeydə alınmışdır. Dövlət Proqramı 10 il müddətinə nəzərdə tutulub. Əsas vasitələrdən biri turizm sahəsində, normativ-hüquqi aktlar hazırlanmasından ibarətdir. Daxili və Beynəlxalq marşrutların yaradılması, xarici ölkələrdə geniş reklam kompaniyalarımızı aparmaq, xarici ölkələrin turizmlə məşğul olan dövlət qurumları ilə əlaqələri möhkəmlətmək, dövlət səviyyəsində müqavilələr bağlamaq, turizm infrastrukturunun yaradılması, işsizliyin aradan qaldırılması başlıca vasitələrdəndir. Bu sektor çox geniş əhatəli bir sahədir. Yəni burada nəqliyyat iaşə xidmətləri, kommunikasiya xidməti və. s. sahələri yaxşılaşdıra bilər. Ölkəmizdə aparılan sosial-iqtisadi islahatlar turizmin inkişafına mühüm təsir etmişdir. Turizm fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələrin sayı ilbəil artmaqla davam etmiş, onların fəaliyyəti genişlənmişdir. Đl ərzində müəssisələr tərəfindən əhaliyə 2287,8 min manat, dəyərində 14,097 turizm yollayış blankı satılmışdır. Blankların 1484-ü ölkə daxilində, i isə ölkədən kənarda səyahət etmək üçün satılmışdır. Hesabat ilində ayrı-ayrı ölkələrdən turist qəbul edilmiş və turist Azərbaycandan kənara göndərilmişdir. Ümumiyyətlə, 2005-ci ildə və ya 2004-cü ildəkindən 1,7 dəfə çox turistə xidmət göstərilmişdir. Respublika ərazisində turistlərə göstərilmiş xidmətlərin 75,1 % Bakı şəhərində, 11,3% Xaçmaz rayonunda, 5,6% Quba rayonunda və. s keçirilmişdir. 8 Ümumiyyətlə, Turizm dövlət büdcəsinə çox böyük gəlir gətirən sahələrdəndir. Đndiyədək dövlət büdcəsinə xeyli vəsait köçürülüb. Məsələn: 2005-ci ildə 77,7 milyon ABŞ dolları gəlir əldə edilib ci ildə isə bu rəqəm 5 milyon dollar idi. Xatırladaq ki, dünya dövlətləri ildə turizmdən 450 milyard dollar, Fransa ildə 75 milyon turist qəbul edir və onun gəliri 30 milyard 6 7 F. P. Rəhmanov, Sosial Sfera Keçid Iqtisadiyyatı Şəraitində, Gənclik, Bakı, 2002 Azərbaycan Dövlət Statistika komitəsi, Azərbaycan Dövlət Statistika komitəsi,

51 II International Congress dollar, qardaş Türkiyənin turizmdən əldə etdiyi illik gəlir isə 8-9 milyard dollar təşkil edir. Bir faktı qeyd etmək lazımdır ki, xidmət sahəsində çalışan insanlar hələ beynəlxalq standartlara tam cavab vermirlər. Bu da ondan irəli gəlir ki, bu vaxta qədər bu sahədə çalışan mütəxəssislər hazırlamaq üçün bizdə tədris müəssisələri olmamıdırş. Bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün Türkiyənin Turizm Nazirliyi və TĐKA adlı beynəlxalq təşkilatın köməyi ilə turizm şirkətlərinin idarə olunması və xidmət sahəsində çalışanlar üçün təlim kursları təşkil olunur. 9 Qeyd etmək istəyirəm ki, Azərbaycanda turizm sənayesinin inkişaf etdirilməsi üçün rəhbər kadrlar, istehsalı idarə edə bilən yüksək səviyyəli kommersantlar, menecerlər tələb olunur. Turizm sahəsində fəaliyyət göstərən bir sıra rəhbər işçilərin bu sahədə beynəlxalq turizm standartlarına cavab verən, xüsusi diploma malik olan, Avropa ölkələrinin dillərindən ən azı iki və üçünü bilən iş adamları fəaliyyət göstərməlidirlər. Türkiyənin turizm sahəsini qaldırmaq üçün il sərf olunub, lakin Azərbaycanın iqtisadi inkişaf tepini və yaxın illərdə Azərbaycana gəlməsi gözlənilən kapitalı, zəngin təbiətini, mədəniyyətini və qədim tarixini nəzərə alsaq yaxın gələcəkdə Azərbaycanda turizmin yüksək inkişaf tempinə kecəyi gözlənilir. ĐSTĐFADƏ OLUNAN ƏDƏBĐYYAT 1. Ə. Q. Əlirzayev, Đslahatlar Və Sürətlənmə Strategiyası Şəraitində Azərbaycanın Sosial-Iqtisadi Inkişaf Problemləri, Adiloğlu nəşriyyat, Bakı, Azərbaycan Dövlət Statistika komitəsi, Ə.Bədəlov, "Azərbaycan Turizminin Đnkişafı Üçün Çox Yaxşı Şərait var, Xalq qəzeti, Rasim Həsənov, "Đqtisadi Inkişaf və Makroiqtisadi Siyasət, Bakı, Đ.Xanlarqızı, Turizm Həm Də Qazanc Deməkdir Bizim Əsr qəzeti, F. P. Rəhmanov, Sosial Sfera Keçid Iqtisadiyyatı Şəraitində, Gənclik N., Bakı, Ə.Bədəlov, "Azərbaycan Turizminin Đnkişafı Üçün Çox Yaxşı Şərait var, Xalq qəzeti,

52 ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРИЗМА В РЕГИОНЕ В НЕНЕФТЯНОМ СЕКТОРЕ ЭКОНОМИКИ РЕСПУБЛИКИ Али ДЖАББАРОВ Нахчыванский Государственный Университет Нахчыван / АЗЕРБАЙДЖАН Современный туризм независимо от разновидностей и форм организации считается одним из важных факторов регионального развития, культурного сближения народов и создания глобального мира. В условиях рыночной экономики роль туризма в социально-экономическом развитии Азербайджанской Республики проявляется в рациональном использовании её природных, географических и человеческих ресурсов и на основе альтернативных проектов привлечения их в экономический оборот. Как социальноэкономическое явление развитие туризма, рациональное использование его функций может стать важным средством в расширении малой и средней предпринимательской деятельности, повышении жизненного уровня населения. В Азербайджане по размещению природных, географических и трудовых ресурсов ряд видов туризма повышает значение развития въездного туризма. Эта особенность наиболее ярко проявляется в регионах страны. Потому что, Азербайджан это нефтяная страна и её основным продуктом экспорта считается нефть. Однако размещение 50% трудовых ресурсов республики в регионах, богатых туристскими ресурсами выдвигает на передний план развитие тех видов туризма, которые являются здесь альтернативными нефтяному сектору. В мировой практике много различных примеров становления туризма альтернативной нефтяному сектору. А в Азербайджане суть этой проблемы заключается не только в обеспечении определенным доходом части населения, не занятого в сфере нефтяной промышленности. Наше государство внутри своих интересов старается осуществить решение этой проблемы путем бюджета и государственных программ различного социального направления. Потому что, в нефтяном и газовом секторах, которые являются основными сферами промышленности (примерно 26%), был обеспечен работой всего 1% трудоспособного населения. 1 Основная цель заключается в том, чтобы за счет средств, полученных от нефти, привести в действие существующие на всей территории природные, производственные и трудовые ресурсы, добиться высокого развития трудоемкости, науки и технологии, которые широко используются в различных сферах экономики. Реализуя эту стратегию, вполне возможно превратить «подземное золото», добываемое на ограниченной территории страны (Апшеронский полуостров и Каспийское море), в «надземное золото», которое можно будет распределить по всей территории. 2 А развитие альтернативных нефтяному сектору сфер, таких как туризм не означало размещение вложенных в производство только внутри страны инвестиций по пространственным и территориальным принципам. Надо иметь в виду, что нефть иссякаемое богатство. В мировом масштабе её запасы уменьшаются, а с повышением цен здешние рыночные отношения принимают рискованный характер, увеличивается неопределенность. А ещё если добавить, что мировой нефтяной бизнес контролируется компаниями крупных государств, то станет ясно, что для экономики стран, также как и Азербайджанская Республика, экспортирующих нефть, каково находиться в нефтяной зависимости. Место туризма в ненефтяном секторе нашей страны проявляется не только в альтернативных отношениях с нефтяным сектором, но также в отношениях, которые дополняют друг друга. Таким образом, начиная с 1994 года с заключением нефтяных контрактов, в нашу страну в большом количестве начался приток деловых туристов. А деловые туристы отличаются от других высоким уровнем пот- 1 2 «Концепция ускорения будет служить решению социально-экономических проблем». А.Г.Алирзаев, газета «Экономика» январь, 2004 год. Там же 532

53 II International Congress ребностей, и экономически считаются наиболее выгодными туристами. В такой обстановке деловых туристов, прибывших в нашу страну, можно оценить как дар нефтяного сектора туристическому сектору. Если деловым туристам, когда-то посетившим Азербайджан и членам их семьи, а также высокооплачиваемым местным гражданам кроме таких услуг, как гостиница, еда, деловые встречи, конференции будет предложен комплексный пакет в составе рекреации, то тогда часть прибыли, заработанной зарубежными бизнесменами от нашей нефти, останется в нашей стране. Развитие туризма в Азербайджане находится под вниманием стран и международных организаций, сотрудничающих с нами в этой сфере. Потому что капитал, вложенный в туризм, всё больше находит себя в недвижимости, инфраструктуре, современных дорогах, водном, электрическом и др. видах снабжения, что в бизнесе с точки зрения надежного сотрудничества ещё больше привлекает зарубежных инвесторов. А роль туризма в сохранении экологического равновесия дает возможность показать его как дополнение в деятельности нефтяного сектора. В нейтрализации экологического кризиса, возникшего на территории в связи добычей, обработкой и транспортировкой нефти, защите окружающей среды, сохранении её первоначальной картины туризм может выступать как наиболее выгодный вид деятельности. «Туризм как явление существует везде, где живет человек». 3 Ссылаясь на эту цитату, мы из числа регионов Азербайджанской Республики считаем целесообразным исследование особенностей развития туризма и его перспектив в Нахчыванской Автономной Республике. Эта необходимость исходит из существующих здесь проблем развития въездного туризма в соответствии с туристскими ресурсами, географическим и геостратегическим положением и уровнем социально-экономического развития автономной республики. Поэтому, как первоначальная обязанность нужно отметить, что с использованием в регионе туристских ресурсов Нахчыванская Автономная Республика содержит в себе специфические особенности развития туризма по продолжительности. С этих позиций: - Нахчыванскую Автономную Республику за её историческое прошлое, географическое 3 Н.И.Кабушкин. Менеджмент туризма. Мн.Новое Знание. 2002, стр. 43. положение и современные темпы экономического развития, достижения в социально-культурной жизни и степень безопасности можно считать дестинаций, вызывающей интерес у потенциальных туристов; - с другой стороны, мы считаем, что в социально-экономической жизни этого региона, находящегося поодаль главной части Азербайджана, международный туризм и с экономической стороны его выгодная форма въездной туризм могут сыграть важную роль. Этот тезис в стратегии развития ненефтяного сектора регионов Азербайджанской Республики считается одним из наиболее успешных путей; - наряду с этим, политическая стабильность, темпы экономического роста в автономной республике, которая владеет туристскими рекреационными ресурсами, въездная часть международного туризма по сравнению с его выездной частью развита слабо. 4 По нашему мнению изучение этой проблемы, актуальной и уникальной по ряду особенностей для стран СНГ, интересно на примере данного региона. Интересно отметить, что в бывшем постсоветском пространстве Нахчыван как регион, находящийся на окраине и близ границы, закрытый для иностранных туристов, ввиду своего географического и геостратегического положения превратился в один из интереснейших мест для туристов. Нахчыванская Автономная Республика имеет удобное географическое положение. С другой стороны, построение в Азербайджане демократического общества, политика мирного сотрудничества с ближними соседями вызывает интерес к региону. Географическое положение Нахчывана, его соседство с такими государствами как Иран и Турция, имеющими большую численность населения, а также выгодная позиция в историческом Шелковом пути подтверждает наше мнение. Как дополнение к сказанному на основе тенденций развития туризма, процессов глобализации в развивающихся странах, а также на основе изучения современного состояния Азербайджанской Республики в Нахчыванской Автономной Республике основные контуры развития въездного туризма можно представить следующим образом: - определить пути развития международного туризма по географическому положению Авто- 4 А.Г.Алирзаев. Проблемы социально-экономического развития Азербайджана в условиях реформ и стратегии ускорения: Практика, тенденции и перспективы. Баку, «Адилоглы» 2004, стр

54 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process номной Республики и геополитическому положению региона; - изучить и оценить существующие на территории ресурсы рекреации туризма, которые смогут создать туристский продукт; - объективно оценить существующее положение, дав научный анализ факторов, влияющих на развитие туризма; - создать услуги с высоким комфортом, организовав туры, которые по своему содержанию смогут считаться уникальными в окружающем регионе. Мы считаем, что политика туризма в данном направлении в ближайшем будущем даст свои положительные результаты. В Нахчыване, расположенном на древнем Шелковом Пути, достаточно ресурсов, которые дают возможность созданию туристского продукта. Надо отметить, что привлекательностью региона можно считать то, что он долгое время оставался закрытым для иностранных туристов. По предположению, в 1539 году до н.э. греческим географом Кладуио Птоломеем было указано название и географическое положение города Нахчывана, которое долгое время оставалось «загадкой» для иностранных туристов, что можно считать важным элементом аттракции для любителей познавательного туризма. Таким образом, современные туристы переживают ностальгические чувства, но больше всего они желают многим неизвестную, сочетающую, в себе следы прошлого, а также современность, и в то же время экологически чистую и безопасную дестинацию. По определенным особенностям в Нахчыване таких привлекательных природных, исторических и культурных объектов достаточно. Дополнив все это факторами экономического развития и безопасности можно говорить о новой дестинации туризма, которая вызывает интерес. Говоря о таких перспективах Нахчывана как дестинация туризма, безусловно, надо отметить фактор Турецкой Республики, который граничит с ним и обладает важной влиятельной силой в экономической, социальной и культурной жизни этого региона. Нетрудно было прогнозировать, что занятое Турецкой Республикой место в первой десятке отчетов Всемирная туристская организация (ВТО) по результатам въездного туризма, повышенное экономическое развитие этой страны и результаты уверенных шагов на пути к Европейскому Сообществу повлияют на Нахчыванскую АР, исключительно посредством туризма. В будущем на примере Нахчывана граничивание Азербайджанской Республики с Европейским Сообществом как гражданина Южного Кавказа у каждого из нас вызывает волнение. Это говорит о том, что в будущем ожидается приток инвестиций в регион, повышение жизненного уровня населения, общая стабильность и др. В настоящее время определенное влияние на потенциал въездного туризма региона имеет Иранская Исламская Республика, от которой ожидаются наиболее высокие результаты. Осуществление обмена туризмом с этой страной, с которой у нас экономические и культурные отношения, осуществляются на высоком уровне, что обещает в будущем большие перспективы. Таким образом, проживание в этой стране большого числа этнических азербайджанцев (примерно 30 млн. человек) очень большой потенциал для рынка туризма Азербайджанской Республики и граничивающего с ней в длиной в 240 км Нахчыванской АР. Это создает очень хорошие возможности для организации этнического туризма, распространенного во всем мире. Кроме того, для Нахчывана страной, пока что являющейся нераскрытой, но в будущем обещающей широкий этнический туристический потенциал 5, может стать Россия. Проведение азербайджанцами отпусков на родине своих прадедов и в стране, с которой у нас древние исторические отношения (среди них большое число нахчыванцев), кроме доходов от туризма в регион, может способствовать улучшению социально-культурных отношений между двумя странами и расширению деятельности диаспоры и лобби за рубежом, в котором так нуждается сегодня Азербайджан. Эту перспективу обещает нам улучшение экономического положения России и надежный политический диалог между странами. Как ресурсы туризма Нахчывана характера аттракции можно конкретно назвать природные, исторические и культурные. Для Нахчыванской АР настоящим богатством могут считаться ее природные ресурсы. На этой территории вода и воздух, ландшафт загрязнены очень мало и подвержены антропогенной нагрузке. Кроме того, надо отметить, что в регионе слабо развита отбросная промышленность и здесь нормальные эко- 5 М.Б.Биржаков. Введение в туризм. С.П.»Издательский дом Герда» стр

55 II International Congress логические условия. Этот факт может быть успешным стартом для развития на этой территории туризма по продолжительности. Такое начало можно рассмотреть на примере Ордубадского Национального Парка и Шахбузского Государственного Заповедника общей площадью га. По уникальной фауне и флоре, особенно по богатству лекарственных растений эти территории выделяются не только на Южном Кавказе, но и в Европе. Минеральными ресурсами автономной республики, известными ещё с советских времен, являются минеральные воды и каменная соль. По разновидностям минеральных источников Нахчыванская АР является наиболее примечательным регионом мира. На территории автономной республики площадью в 5,5 тыс.км 2 зафиксировано свыше 250 минеральных источников. Такие минеральные воды, как «Бадамлы», «Сираб», «Вайхир», «Дарыдаг» с дебитом 29 млн. литров в день являлись аналогом, а по многим качествам превосходили минеральные воды, такие как «Южный Тироль» (Италия), «Ля-Бюлбюл» (Франция), «Назран» (Кисловодск), «Боржоми» (Грузия). А залежи каменной соли Дуздага, геологическая дата которой относится к десяти миллионам лет и более 2 тыс. лет дата её использования, местность, которая по своим лечебным свойствам имеет очень мало аналогов в мире. Здесь ещё со времен СССР на месте использованных солевых шахт была создана физиотерапевтическая клиника для лечения верхних дыхательных путей, а в последнее время здесь созданы условия для высокого обслуживания. Сюда в лечебных целях приезжают туристы из разных стран мира, в том числе из стран СНГ. Другие природные ресурсы туризма на территории автономной республики по разнообразию природных компонентов и по своей технологии и эстетическим качествам могут считаться уникальными для потенциальных туристов ближнего региона. А задачей, стоящей в этом направлении, является повышение степени комфорта при пользовании ресурсами туризма. В самом деле в бывшем постсоветском пространстве, в Нахчыванcком АР и в целом в Азербайджане в туристических рекреационных объектах как и во многих социально-обслуживающих объектах оказание услуг, не отвечающих коммерческим принципам, другими словами под именем социального туризма широкое распространение льгот, не создавали в этой сфере комфорта, соответствующего потребностям дня. А это оставили нам в наследство непригодные предприятия туристической инфраструктуры, следы которых все ещё остаются на территории. Нетрудно понять, что в Нахчыванской АР, которое является местопребыванием известного в мусульманском мире святого места Асхабу-Каф и наскальных рисунков известной скалы Гемигая, доказывающей место создания памятников зодчества Востока тысячелетней давности, мостов, явно указывающих на следы древнего Шелкового пути, величественных крепостных стен, свидетельствующих о боевых действиях древних империй, исторических легенд создание благоприятных условий для туристов в нынешних экономических условиях не составляет большого труда. Нахчыванский международный аэропорт, принимающий любого типа пассажирские самолеты, включая рейсы из городов Стамбул, Москвы и Самары, 3-х и 4-х звездочные гостиницы, объекты социального обслуживания, широкая предпринимательская деятельность в сферах торговли и услуг, перестройка, осуществляемая в городе Нахчыван и мероприятия по благоустройству города могут рассматриваться как часть необходимой инфраструктуры, которая может создать условия для развития туризма. Как видно, на этой территории для развития различных видов туризма (экотуризм, лечебный туризм, этнический туризм, познавательный туризм и др.) имеются очень много ресурсов и первоначальные условия инфраструктуры. В таком случае, что же является причиной слабого развития в регионе въездного вида туризма по сравнению с его выездным видом? В первую очередь нужно отметить, обстановку, сложившуюся в результате данной проблемы, которая характерна многим развивающимся странам, а также недостаточное развитие предпринимательской деятельности, способное на основе ресурсов туризма создать его успешный продукт и вынести его на рынок туризма. В свою очередь можно указать на объективные причины, создающие такую обстановку. В первую очередь надо отметить то, что как индустрия туризм начал развиваться во всем мире последние 50 лет и здесь, как на постсоветском пространстве запрещалась свободная предпринимательская деятельность. Таким образом такого рода факторы, дополняя друг друга, в этой сфере объективно создается неопытность. В результате этого для успешного создания на данной территории продукта туризма при наличии достаточных его ресурсов возникают проблемы в сфере туристской предпринимательской и 535

56 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process менеджментской деятельности, которая занимается их правильным формированием и поставкой на рынок. Одним из таких путей решения этих проблем наряду с научными и практическими исследованиями, раскрывающими особенности региона и сферы, в туризме может быть проведение широкого туристского просветительства о роли туризма в социально-экономической жизни общества. Для решения проблем, возникающих в организации туризма, где большую роль приобретают человек и человеческие отношения, в научной литературе предлагаются различные пути. По нашему мнению, важной задачей формирования в регионе успешного туристского продукта является размещение на рынке туризма его специализированных кадров способных следить за пространством ниш. Надо отметить, что таких ниш в автономной республике немало. 6 Это можно показать не только на примере природных объектов туризма, отмеченных выше, а также в использовании исторических культурных ресурсов туризма. Если иметь в виду, что в современном мире туризма культурный познавательный и лечебный туризм находятся в числе наиболее развитых видов туризма, тогда в этом направлении можно выдвигать первоначальную идею. Поэтому необходима подготовка туристского продукта соответственно потребностям потенциальных покупателей, координация его элементов и привлечение местного населения к этой деятельности. Надо принять во внимание ещё одну особенность, что Азербайджан мусульманская страна и в туристском обороте потенциальная доля мусульманских стран здесь оценивается высоко. Это отражено в материалах V Бакинской конференции министров туризма стран, являющихся членом Организации Исламской Конференции (ОИК), которая проводилась 9-12 сентября 2006 года. Выступления Генеральных секретарей ОИК и ВТО на этом мероприятии создает подробное представление о том, какое место занимает Азербайджан в мировом туризме и о его перспективах. На основе этих мнений можно набросать основные кон- туры развития международного туризма в регионе, который находится в такой удобной для туризма точке как Нахчыванская Автономная Республика Азербайджана. Если представить все это в общей картине, то в первую очередь можно отметить положительный опыт мирового туризма; определение концепции развития туризма по продолжительности в регионе; основываясь на положения Закона о туризме Азербайджанской Республики (4 июня 1999 года) и ВОТ, определение роли ресурсов туризма и существующей инфраструктуры в развитии туризма; изучение факторов, которые дают толчок развитию туризма и препятствуют ему; в честь благосостояния будущего поколения сохранение первоначальной картины ресурсов туризма и их экологического состояния на территории, на котором они размещаются. 6 Mark Elliott, Independent Travel Consultant, Belgium. Sustainable ecotourism and the national park system in Azerbaijan. A symposium held in Baku, Azerbaijan, April Proceedings, working group reports and recommendations 536

57 QLOBALLAŞAN DÜNYADA CƏNUBĐ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA DÖVLƏTLƏRĐNĐN YERĐ Đbrahim ƏLĐYEV ATĐ, t.e.n., dos. Bakı / AZƏRBAYCAN Xülasə Müasir dünyanın müasir dövrdə üzləşdiyi reallıqlardan biri qloballaşma prosesidir. O obyektiv bir prosesdir və onun qarşısını almaq mümkün deyildir. Onu yalnız nəzərə almaqla ona uygunlaşmaq olar. Bunun üçün isə hər bir dövlət qloballaşmanın bütün mahiyyətini dərindən aydınlaşdırmalı, onun özü üçün mənfi və müsbət perspektivlərini müəyyənləşdirərək özünün fəaliyyət strategiyasını müəyyənləşdirməli və həyata keçirməlidir. Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın qloballaşmanın nüfuz etdiyi yeni dövlətləri qarşısında da məhz həmin vəzifə dayanır. Həmin məsələlərin dərindən araşdırılması və tövsiyyələrin verilməsi onlar üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. SOUTHERN CAUCASIAN AND MIDDLE ASIAN COUNTRIES PLACE IN A GLOBOLIZED WORLD SUMMARY One of the realities that modern world is facing at present is globallization. It s an objective process and it s not possible to prevent it. It s possible to adapt to it only by considering it. For this reason every country should elucidate deeply the meaning of globallization, should define and implement its activity strategy by determining its positive and negative perspectives. This is the duty of new countries of Southern Caucasus and Middle Asia that are influenced by globallization. Analysing these issues deeply and giving advice are of great importance for these countries. Müasir dünyanın son dövrlərdə üzləşdiyi reallıqlardan biri qloballaşma prosesidir. Bu proses tarixin dərinliklərindən başlanğıc götürməklə hazırda yeni, daha çox hiss olunan, daha çox narahatlıq yaradan mərhələsinə qədəm qoymuşdur. O obyektiv bir prosesdir və onun qarşısını almaq mümkün deyildir. Onu yalnız nəzərə almaqla ona uygunlaşmaq olar. Digər tərəfdən obyektiv xarakter daşıyan qloballaşmanı birmənalı şəkildə mənfi və ya müsbət proses olduğunu da düşünmək düzgün deyildir. Həmin kriteriyaları yalnız hər bir konkret dövlət öz maraqları nöqteyi nəzərindən tətbiq edə bilər. Bunun üçün isə hər bir dövlət qloballaşmanın bütün mahiyyətini dərindən aydınlaşdırmalı, onun özü üçün mənfi və müsbət perspektivlərini müəyyənləşdirməli, regionu və dövləti üçün yarana biləcək təhlükələrini aşkar etməli, bütün bunlardan sonra isə özünün fəaliyyət strategiyasını müəyyənləşdirməli və həyata keçirməlidir. Qloballaşmanın mahiyyətini tam aydınlaşdırmaq üçün onun tarixinə, inkişaf qanunauyğunluqlarına diqqət yetirmək lazımdır. Bu proses yalnız son hər hansı bir dövrün təzahürü deyildir. Qeyd olunduğu kimi obyektiv bir proses olan qloballaşma ən qədim tarixi köklərə malikdir. Hələ ən qədim zamanlardan ictimai- iqtisadi proseslər sadədən mürəkkəbə, ibtidaidən aliyə doğru təkamül etmişdir. Zaman keçdikcə əhalinin sayının artması, onların arasında əlaqələrin genişlənməsi, texniki vasitələrin təkmilləşməsinə uyğun olaraq insanların həyatı yaxınlaşmışdır. Bununla yanaşı onlar arasında həyati məkan və həyati resurslar uğrunda mübarizə daha intensiv və amansız olmuşdur. Tarixin müxtəlif dövrlərində deyilən məqsədə çatmağın yolları o dövrün xüsusiyyətlərinə uyğun olmuşdur. Sənaye kapitalizmi dövründə əlaqələrin son dərəcə intensivləşməsi, daxili bazarın formalaşmasının başa çatması və milli sərhədləri aşması bu günün qloballaşması üçün zəmin hazırlamışdır. Qloballaşma bütün dünyada birmənalı qarşılanmır. Hər bir dövlətdə qloballaşamanın onun üçün hazırladığı perspektivə uyğun olaraq fərqli mövqelər mövcuddur. Buna görə də təbii olaraq ayrı-ayrı mənbələrdə qloballaşmanın mahiyyəti barədə fərqli fikirlərlə rastlaşmaq olar. Qloballaşma onun əhatə etdiyi dövlətlərin ictimai həyatın bütün sahələrində xarici amillərin rolunun artması, milli sərhədləri aşmış vahid dünya bazarının formalaşması və bütün dövlətlər üçün vahid hüquqi şəraitin yaradılması prosesi kimi qiymətləndirilir Qloballaşma prosesinin özü ziddiyətli və mürəkkəb proses olduğu kimi onun barəsində olan fikirlər də cürbəcürdür. Ayrı-ayrı mənbələrdə verilən təriflərin hər biri onun bu və digər tərəflərini əhatə edir. Buna görə də onun barəsində olan fikirlərin ümumiləşdirilməsinə böyük ehtiyac vardır. Đnternetdə yerləşdirilmiş vikidepiya ensiklopediyasının verdiyi tərifə görə qloballaşma müxtəlif 537

58 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process resursların pul, insan, istehsal, iqtisadi, təhsil, elmi və.s. bütün planet miqyasında idarə edilməsi mümkün olmayan təbii miqrasiya prosesidir. O, informasiya cəmiyyətinin müəyyən mərhələsində meydana çıxır. BMT-nin sabiq Baş Katibi K.Anan öz çıxışında qeyd edir: Milyon-milyon vətəndaşlar öz acı təcrübələrində əmin olurlar ki, qloballaşma taleyin hədiyyəsi deyildir. Onların maddi rifahına və adət etdikləri həyat tərzinə zərbə vuran dağıdıcı qüvvədir. Başqa bir müəllif qloballaşmanı dünya ölkələrinin qarşılıqlı iqtisadi əlaqələrinin, habelə malların, xidmətlərin və beynəlxalq kapital axınının artmaraq onun yerdəyişməsinin sürətlənməsi və texnologiyanın geniş yayılmasının nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Göründüyü kimi qloballaşma barədə, onun xeyirli və ya zərərli olması barədə birmənalı fikirlər yoxdur. Qloballaşmanın tərəfdarları onun insan həyatının bütün tərəflərini əhatə edən və malların, kapitalın və informasiyanın azad axınının nəticəsində əhatə etdiyi ərazilərdə bütün insanların rifahının inkişafı üçün ən yaxşı şərait yaradacağını iddia edirlər. Qloballaşmanın əsas əlamətlərindən danışarkən onu aşağıdakı kimi səciyyələndirmək olar: - Ümumdünya bazarının genişlənərək dünyanın ən ucqar yerlərinə qədər əhatə etməsi və öz qaydalarını diktə etməsi; - Dünyanın vahid iqtisadi məkan kimi formalaşmasının başa çatması; - Ölkələr və regionlar arasında ictimai əmək bölgüsünün bərqərar olması, onların hər birinin bu vahid məkanda yerinin və rolunun müəyyənləşməsi; - Vahid informasiya məkanının formalaşması; - Qabaqcıl texnologiyanın dünyanın bütün guşələrinə nüfuz etməsi; - Đqtisadi sahədə gedən bu proseslərin ölkələrin sosial, siyasi və mənəvi həyatına qlobal təsiri; - Dünyanın ümumyaşayış qaydalarının bütün ölkələri əhatə etməsi; - Sərhədlərin şəffaflaşması, bütün məsələlərdə maneələrin aradan qalxması, dünyanın iqtisadi, sosial-siyasi, mənəvi, humanitar unifikasiyası; Qloballaşmanın bu vahid məkana cəlb olunmuş ayrı-ayrı ölkələrə o cümlədən Cənubi Qafqaz bə Mərkəzi Asiyanın yeni müstəqillik qazanmış ölkələrinə hansı müsbət təsiri ola bilər: 1. Qabaqcıl dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya onların qabaqcıl dünya standartlarına uyğunlaşaraq yüksəlməsinə şərait yaradır. Ölkə ümumi informasiya sistemindən bəhrələnmək imkanı əldə edir. Qabaqcıl texnlogiyanın tətbiqi ölkə iqtisadiyyatının yüksəlməsinə zəmin yaradır. 2. Ölkə ümumi bazar şəraitində dünya bazarına öz məhsulları ilə daha asan çıxmaq imkanı əldə edir. 3. Sosial sahələrdə - təhsildə, səhiyyədə və s. dünya standartları səviyyəsinə yüksəlmək imkanı əldə edir. 4. Dünya elm və mədəniyyətinin nailiyyətlərindən istifadə imkanları genişlənir. 5. Qabaqcıl demokratik dəyərlərin bərqərar olması üçün geniş imkanlar yaranır. 6. Ən müxtəlif sahələrdə geniş əlaqələr ölkənin potensialının reallaşdırmağa şərait yaradır. Qloballaşmanın ona qoşulan zəif ölkələr, o cümlədən Azərbaycan üçün mənfi nəticələri: 1. Bazar iqtisadiyyatına təzəcə qədəm qoymuş dövlətin dünyanın yüzilliklər boyu mövcud olan bazarında yüksək rəqabət qabilliyyətli yer tutması çox çətin məsələdir. Onun dünya iqtisadiyyatının xammal və ucuz işçi qüvvəsi bazasına çevrilməsi perspektivi daha realdır. Qeyd edək ki, qloballaşma təkcə yüksək inkişaf və yüksək maddi rifah vəd etmir. Onun ən təhlükəli cəhətlərindən biri məhz ölkələrin kəskin şəkildə təbəqələşməsi ehtimalıdır. Đqtisadi rəqabətin qanunlarına görə isə bu halda varlılar daha da varlanır, yoxsullar isə daha pis vəziyyətə düşürlər. Đqtisadi inkişaf cəhətdən ciddi problemləri olan yeni postsovet dövlətlərinin vəziyyəti isə ikinci varianta daha yaxındır. 2. Qloballaşma şəraitində əhalinin miqrasiyasının genişlənməsi, xarici kapitalın maneəsiz fəaliyyəti gənc və zəif ölkələrin sosial və mənəvi həyatında təhlükəli meyllər yaradır. Xüsusən təhsildə və texnologiyada geriliklər bu təhlükəni daha da artırır. Miqrasiya insanların milli düşüncə tərzinə, ənənəvi həyat şəraitinə zərbə vura bilər. 3. Qloballaşma prosesində dini amil ən çox narahatlıq yaradan məsələlərdən biridir. Ümumiyyətlə, qloballaşmanın üzləşdiyi ən ciddi maneələr dövlətlərin fərqli ictimai-siyasi quruluşu, etnik rəngarənglik və din məsələləridir. Əgər sosializm sisteminin dağılması ilə ictimai-siyasi maneə qismın aradan qalxmışsa da, etnik və dini amillər bu gün də kəskin şəkildə durmaqdadır. Bu amilin gələcəkdə yaradacağı problemləri də qabaqcadan demək çətindir. Bu problem Cənubi Qafqaz bə Mərkəzi Asiyanın qloballaşmanın nüfuz etdiyi türk və müsəlman ölkələrinə də aiddir. 4. Qloballaşdırmanın gözlənilən mənfi nəticələrindən biri onun yarada biləcəyi ümumdünya qarşıdurması ilə bağlıdır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi qloballaşdırma təkcə xoşbəxt həyat vəd edən proses deyildir. 538

59 II International Congress Fikrimizcə qloballaşma bazar münasibətlərinin yarandığı gündən ona xas olan rəqabətin yeni şəraitdə yeni güclə özünü büruzə verməsidir. Məlum olduğu kimi ilk vaxtlarda mövcud olan sadə rəqabət zaman keçdikcə güclənmiş və müxtəlif mərhələlərdən keçmişdir. O, XIX əsrin axırı - XX əsrin əvvəllərində inhisarçılığın geniş vüsət almasına gətirib çıxarmışdır. Birinci və Đkinci dünya müharibələrinin kökündə məhz bu məsələ dayanır. Düşünürük ki, Qloballaşma həmin rəqabətin təkamülü zəncirində yeni bir mərhələdir və onun ümumdünya qarşıdurmasına gətirib çıxaracağı istisna edilə bilməz. Qloballaşmanın yaratdığı xoşagəlməz cəhətlərdən biri dövlətin iqtisadiyyatda rolunun məhdudlaşdırılmasıdır. Bu da öz növbəsində dövlətlərin sosial yönümlü siyasətinin zəiflədilməsi deməkdir. Dünya iqtisadiyyatında hazırda geniş özəlləşdirmə xəttinin yeridilməsi, iqtisadiyyatın tənzimlənməsinin bazar mexanizmlərinin mütləqləşdirilməsi artıq müasir dövrin reallıqlarıdır. Mütəxəssislərin rəyinə görə bu proses yüksələn xətlə inkişaf edir ki, bu da əhalinin aşağı təbəqələrinin vəziyyətini ağırlaşmasına aparır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi qloballaşma qarşısı alınmaz bir proses olmaqla genişlənir və hər bir ölkənin ictimai-iqtisadi, siyasi və mənəvi həyatına diktəedici təsir göstərir. Buna görə də bu prosesin təsirinə günbəgün daha çox məruz qalan postsovet dövlətləri, o cümlədən Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın gənc müstəqil dövlətləri Qarşısında həyati əhəmiyyət kəsb edən vəzifələr dayanır: - qloballaşma prosesinin fundamental araşdırılması işi təşkil edilməli, ölkənin potensialı və bu prosesdə tuta biləcəyi yeri və rolu dəqiqləşdirilməlidir. - obyektiv amillər nəzərə alınmaqla ölkənin milli maraqarının qorunması mövqeyindən uzunmüddətli strateji inkişaf proqramı hazırlanmalıdır - Ölkənin ümumi iqtisadi məkanda gələcək perspektivlərini təmin etmək üçün fundamentin qoyulmasına indidən başlanmalıdır. - Ölkənin müxtəlif sahələrdə təhlükəsizliyini təmin etmək üçün region dövlətlərinin kollektiv fəaliyyət konsepsiyası hazırlanmalı və həyata keçirilməlidir və s. Göründüyü kimi qloballaşma özünün müsbət və mənfi cəhətləri ilə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın dövlətlərinin həyatına daxil olur. Burada yaranan ən böyük çətinlik birinci növbədə məlumatsızlıqdan, qeyri-müəyyənlikdən irəli gəlir. Ondan çıxış yolu isə gözlənilən bu yeniliyi dərindən öyrənməkdə, proseslərin mümkün gedişinin proqnozlaşdırılması və öz bugünkü işlərini onların əsasında qurmaqdır. 539

60 TURĐZM SAHƏSĐNĐN BƏZĐ MƏSƏLƏLƏRĐ HAQQINDA Nəsirulla NƏSĐRLĐ Azərbaycan Turizm Đnstitutu f.r.e.n. Dos. Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Đşdə Đqtisadiyyatın turizm sahəsinə aid iki məsələnin riyazi proqramlaşdırma üsulları ilə həll edilməsi üçün model qurulmuşdur. Bu model nəzəri cəhətdən həll edilən məsələlərin parametrlərin seçilmiş qiymətlərində konkret həllərinin tapılmasına imkan verir. ABOUT SOME ISSUES OF TOURISM SPHERE SUMMARY In the article the model is established for solving two sums concerning tourism sphere of economics by mathematical programming methods. This model gives opportunity to find concrete solution in selected values of theoretically done sums parameters. Đqtisadi məsələlərin müxtəlif həllərinin müqaisəsinin ümumi üsulları Riyazi proqramlaşdırmanın tədqiqat obyektinə daxildir. Bu istiqamətdə ilk addımlar XX əsrin 30-cu illərindən başlayaraq L. B. Kontoroviç tərəfindən atılmış və 50-ci illərdən sonra isə daha intensiv inkişaf mərhələsinə daxil olmuşdur. Bu tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmiş üsullar müasir dövrdə iqtisadi məsələlərin həllinə tətbiq edilən əsas üsullardır ki, bir çox iqtisadi məsələlər bu üsulların tətbiqi ilə həll edilir. Bu işdə turizm sahəsinə aid olan iki məsələnin həllinin modelinin qurulması məqsəd olaraq qarşıya qoyulmuşdur. Tutaq ki, i (i=1,2,...m) ilə müxtəlif turizm ehtiyatlarına malik obyektlər işarə edilmişdir, bi- ilə bu ehtiyatların şərti vahidlərlə miqdarını işarə edək, j ilə (j=1,2,...n) i-yə turist göndərən müəssisələri göstərək, bu müəssisələrdən i obyektlərinə gələn hər bir turist i-dəki ehtiyatlardan istifadə etməlidir. J-dən gəlmiş i-də istirahət edən turistin i-də istifadə etdiyi ehtiyatların miqdarı a ij olsun. c j ilə j-dən gələn turistdən alınan gəlirin ümumi miqdarını işarə edək. Əgər j-dən gələn turistin (qonağın) i-də istirahətindən əldə edilən gəlir c j -yə bərabər olarsa, ən çox gəlir əldə etmək üçün i-də dincələn j-dən qəbul ediləcək turistlərin x j sayını təyin etməli. Məsələnin ifadə edilməsindən aşkardır ki, bu bir Riyazi proqramlaşdırma məsələsidir. Verilmiş şərtlər daxilində məsələnin həllinin modelini tərtib edək. Əvvəlcədən qeyd edək ki, məsələ şərtidir və burada istirahət üçün nəzərdə tutulan faktorların hansısa əhatə olunmaya bilər. I ehtiyatlarından bütün j nümayəndələrinin dincəlməsinə sərf olunan bütün mümkün olan ehtiyatların miqdarı a i1 x 1 +a i2 x a in x n qədər olacaqdir. Bu isə bi miqdarını aşmamalıdır. I=1,2,...m olduqda a i1 x 1 +a i2 x a in x n b i. (1 ) Bu halda əldə edilən ümumi gəlir s = c 1 x 1 + c 2 x c n x n Yuxarıda göstərilən (1) bərabərsizliklər sisteminin mənfi olmayan (α 1,α 2,...,α n ) həlli hər bir j müəssisəsindən qəbul ediləcək turistlərin (qonaqların) sayı üçün qəbul edilə biləndir. Bu halda əldə edilən gəlirin miqdarı x 1 =α 1, x 2 =α 2,...x n =α n üçün S=α 1 c 1 +α 2 c α 4 c 4 olacaqdır. Belə görünür ki, (1) sisteminin mənfi olmayan hər bir həlli üçün S kəmiyyəti müəyyən qiymət alır. Bu məsələni ümumi şəkildə aşağıdakı kimi ifadə etmək olar. Tutaq ki, bir neçə xətti bərabərsizliklə ifadə edilən həqiqi ədədlər çoxluğunda təyin edilmiş tənlik və ya bərabərsizliklər sistemi verilmişdir. A i1 x 1 + a i2 x a in x n bi ( i=1,2,...,s) a k1 x 1 + a k2 x a kn x n = b k (k=s+1, s+2,...m) (2) və f(x 1, x 2,...,x n )=c 1 x 1 +c 2 x c n x n (c i R) funksiyası (2) sisteminin həlləri çoxluğunda verilmişdir. (2) sisteminin f(x 2,x 2,...,x n ) funksiyasını maksimumlaşdıran və ya minimumlaşdıran həllərinin tapılması riyazi proqramlaşdırmanın ümumi məsələsidir. Maksimumlaşdırma və minimumlaşdırma məsələləri -minf = max (-f) 540

61 II International Congress kimi qarşılıqlı əlaqəyə malik olduğundan, ümumi məsələlərdə bunlardan hər hansı biri ilə kifayətlənmək olar. (2) sisteminin f (x 1,x 2,...,x n ) funksiyasını maksimumlaşdıran və ya minimumlaşdıran həllinə məsələnin optimal həlli deyilir. Digər bir məslənin bu tipli modelin köməyi ilə həllini nəzərdən keçirək. Inkişaf etməkdə olan ölkələrdə turizm sənayesinin planlaşdırılmasının kompleks tədqiqinə həsr edilmiş bu məsələnin qoyuluşunu aşağıdakı kimi ifadə edək. Tutaq ki, n-sayda turizm regionu üzrə kompleks tədqiqat aparılmalıdır. K i ilə i-ci turizm regionunda baxılan dövrdə reallaşma üçün təklif olunan proyektlərin sayını işarə edək. x ij 0 ilə j-ci proyekt i-ci turizm regionunda həyata keçirilmək üçün seçildikdə 1-ə, seçilmədikdə isə 0-a bərabər qiymət alan dəyişən kəmiyyəti işarə edək d ij ilə j-ci proyektin i-ci regionda həyata keçirilməsindən əldə edilən gəliri işarə edək. C ij ilə j-ci saylı proyektin i saylı regionda həyata keçirilməsi üçün çəkilən xərcləri göstərək. P i proyektlərin nisbi qiymətlərini göstərən parametr olsun. b nəzərdə tutulan dövrdə turizmin inkişafına ayrılan ümumi vəsaitlərin miqdarını ifadə edərsə, onda N i= 1 Ki j= 1 CijXij b burada i=1,2,...,n və (L,M) Pi olduqda x il - x im 0. Göstərilən şərtlər daxilində nəzərdə tutulan dövr üçün turizmə çəkilən xərclərin maksimum miqdarı: max N i= 1 Ki j= 1 dijxij olar. Gəliri qiyməti olaraq bütün mümkün olan proyektlərdən gələn gəlirlərin orta qiyməti götürülür. ƏDƏBĐYYAT 1. Gearing C. E., Establishing a Measure of Touristic Attractiveness, J. Travel Res., XII No. 4, 1-8 (Spring 1974). 2. Wagner H., Principles of Operations Research, Prentice Hall, Englewood Cliffs, N. J.,

62 XƏZƏR DƏNĐZĐNĐN AZƏRBAYCAN SEKTORUNDAKI ADALARININ TURĐZMDƏ ĐSTĐFADƏ ĐMKANLARI Səkinə Məşədiağa qızı ZÜLFÜQAROVA BDU, Coğrafiya fakültəsi Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Məqalədə Abşeronun Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən adalarının coğrafi istiqamətdə öyrınilməsi və onların turizmdə istifadə imkanları xarakterizə edilir. ВОЗМОЖНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ В ТУРИЗМЕ ОСТРОВОВ АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО СЕКТОРА В КАСПИЙСКОМ МОРЕ РЕЗЮМЕ В статье рассматривается использование возможностей островов в туризме в Азербайджанском секторе Каспийского моря. UTILIZATION OPPORTUNITIES OF ISLANDS IN AZERBAIJAN SECTOR OF CASPIAN SEA. ANNATATION In the article is characterized geographical researching Absheron islands in Azerbaijan sector of Caspian Sea and their utilization opportunities in tourism. Okean və dəniz sahilində yerləşən ölkələrə məxsus adalardan turzim məqsədi ilə (çimərlik, müalicə və s.) istifadə etmək üçün çox böyük potensial imkanlara malik olurlar. Belə ölkələrə Đtaliya, Yunanıstan, Türkiyə, Kipr və s. misal göstərmək olar. Bu ölkələrin turizmdən gələn gəlirlərinin xeyli hissəsi onlara məxsus okean və dəniz adalarında dincələn turistlərin payına düşür. Azərbaycanın ərazisi şərq tərəfdən 800 kmdən artıq bir məsafədə Xəzər dənizi ilə əhatələnir. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda irili-xırdalı 100-ə qədər daimi, müvəqqəti, sualtı, suüstü adalar mövcuddur. Bu adaların böyük əksəriyyəti materikdən km-dək məsafədə yerləşir və onların ümumi sahəsi 70 km 2 -ə bərabərdir. Xəzərin səviyyə tərəddüdləri ilə əlaqədar adaların sahəsi çoxalır və ya azalır. Vulkan mənşəli yeni adalar yaranır, müəyyən vaxtdan sonra onların əksəriyyəti Xəzər dalğaları ilə yuyulur. Xəzər dənizindəki adalardan bəzi məxfi xarakterli xüsusiyyətlər nəzərə alınaraq onlardan bugünədək turizm məqsədləri üçün istifadə edilməmişdir. Uzunluğu 60 km, eni 30 km olan Abşeron yarımadasının şərqində, Xəzər dənizində Artyom (Pirallahı), Jiloy (Çilov), Böyük Tava, Kiçik Tava, Qreben (Yal), Çurkla, Koltış, Neft daşları, Darvin, Balaxanin, Andreyevsk və s. adaları yerləşmişdir (bax. cədvəl 1). Sahəsinə görə adalardan ən böyükləri Artyom, Çilov, Bulla, Nargin, Vulf və başqalarını göstərmək olar. Göstərilən adalardan daimi məskunlaşmış olanları Artyom (17.0 min nəfər) və Jiloydur (1.5 min nəfər). Neft daşlarının daimi yaşayan əhalisi yoxdur. Burada məskunlaşan əhali 7, 10, 15 gün işləyir, qalan günlərini isə əsas yaşayış yerlərində (Bakı, Sumqayıt) keçirirlər. Abşeronun digər adalarının məskunlaşmamasına səbəb heç də həmin adalarda insanların daimi yaşayışı üçün şəraitin olub-olmaması deyil, bu adaların bir qisminin Çar Rusiyası və Sovet hakimiyyəti illərində başqa məqsədlər üçün istifadə edilməsi ilə izah edilə bilər. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra xarici və qismən də yerli iş adamları Abşeronun Xəzər dənizindəki adalarından turizm məqsədləri üçün istifadə etmək məqsədilə respublikanın müvafiq təşkilatlarına müraciət etsələr də, onların təkliflərinə müsbət cavab verilməmişdir. Buna səbəb Sovet hakimiyyəti illərində SSRĐ-nin Đranla dövlət sərhəddi yaxınlığında yerləşən bu adalardan neft-qaz sənayesində, mayak xidmətində, hərbi strateji və s. məqsədlər üçün istifadə olunmuşdur. Keçmişdə olduğu kimi, hal-hazirda da Abşeronun çox saylı adalarına gediş-gəliş üçün ciddi məhdudiyyətlər qoyulmuşdur. Adaların əksəriyyətinin hansı inzibati ərazi vahidinə daxil olması hələ də tam dürüst müəyyənləşməmişdir. Göstərilən böyük adalardan Artyom, Jiloy, Bulla və s. istisna olmaqla qalan şox saylı kiçik adalar Yanacaq Energetika və ya Müdafiə Nazirliyinin tabeliyində olsa da, onların inzibati (bələdiyyə) mənsubiyyəti tam dəqiq müəyyən edilməmişdir. 542

63 II International Congress Cədvəl 1. Xəzər dənizinin Abşeron sahillərində yerləşən bəzi adalar haqqında məlumat Ada və bankələrin adları Sahəsi km 2 Əhalisi Bakıdan məsafəsi Đstifadə olunduğu sahə 1. Artyom (Pirallahı) 15, ,0 Neft-qaz sənayesi 2. Jiloy (Çilov) 11, ,0 Neft-qaz sənayesi 3. Bulla (Xarəzinə) 6,25-13,3 Neft-qaz sənayesi 4. Nargin (Böyükzirə) 4,0-10,0 Daimi məskunlaşmayıb 5. Neft daşları ,0 Neft-qaz sənayesi 6. Vulf (Daşzirə) 1,5-16,0 Daimi məskunlaşmayıb 7. Peşçannı (Qum adası) 1,35-15,0 Neft-qaz sənayesi 8. Duvannı (Zənbil) 1,4-9,0 Daimi məskunlaşmayıb 9. Serejina (Böyük Tava) 1,2-43,0 Daimi məskunlaşmayıb 10. Malaya plitə (kiçik Tava) 0,9-53,0- Daimi məskunlaşmayıb 11. Svinoy (Səngi Muğan) 2,5-16,5 Daimi məskunlaşmayıb 12. Oblivnoy (Çigil) 0, Daimi məskunlaşmayıb Xəzər dənizinin Abşeron sahillərində yerləşən adaları fiziki-coğrafi istiqamətdə N.Abdullayevin və A.Đbrahimovun elmi tədqiqatlarında [2, 5], göstərilən adalardan turizmdə istifadə imkanları məsələləri şox ümumi şəkildə T.Eqanlı, E.M. Hacıyevin [3] yazılarında baxılsa da, demək olar ki, bu adalardan turizm məqsədləri üçün istifadə məsələləri tam və dəqiq tədqiq edilməmiş qalır. Azərbaycan Respublikası regionlarının sosialiqtisadi inkişafı Dövlət Proqramında ( ci illər) Azərbaycanın bütün iqtisadi rayonlarında turizm sahəsinin inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Artıq Azərbaycanın əksər regionlarında digər təsərrüfat sahələrinə nisbətən daha çox turizm istirahət mərkəzləri tikilib istifadəyə verilmişdir. Lakin nədənsə çox böyük potensial imkanları olan Xəzər Azərbaycan sektorunda yerləşən adalardan yerli və xarici turizm məqsədləri üçün istifadə edilmə məsələləri diqqətdən kənarda qalmışdır ci ilə qədər Azərbaycan iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrinə 7 mlrd. ABŞ dolları miqdarında investisiya qoyulmuşsa və bunun 5 mlrd. dolları xarici investorların payına düşmüşdüsə, göstərilən müddətdə turizm sahəsinə bu yatırımın çox cüzi hissəsi sərf edilmişdir. Adaların turizm məqsədləri üçün istifadə edilməsi Azərbaycanda xarizi və daxili inkişafında mühüm rol oynaya bilər. Əfsuslar olsun ki, son illərə qədər Azərbaycanda turizmin necə gəlirli bir sahəsi ola biləcəyinə reallıq kimi baxılmasa da, zəngin turist rekrasiya resursları olan Abşeron digər kurort rekrasiya ehtiyatları ilə yanaşı dəniz adalarından da istifadə üçün geniş imkanlara malikdir. Göstərilənləri nəzərə alaraq Xəzər dənizində Bakı şəhərinə yaxın yerləşən bir neçə adadan turizmdə necə istifadə etmək haqda fikir yürütmək istərdik. Bunlardan biri Nargin adasıdır. Nargin (Böyükzirə) adasının uzunluğu 3,1 km, eni 0,9 km, ümumi sahəsi 4 km 2 olub Baki şəhərindən 10 km məsafədə yerləşir. Adada Nargin mayakına xidmət edən 2-3 nəfərdən başqa daimi yaşayan əhali yoxdur. Əvvəllər Bakı şəhərinin hava məkanını qorumaq üçün Sovet qoşunları bu adada yerləşdirilmişdi. Azərbaycan müstəqillik əldə etdiyi ilk illərdə bu adada olan hərbi hissələr Azərbaycanın başqa regionlarına yerləşdirilsələr də, Nargin hal-hazırda başlı zona elan olunmuş və bu adaya gediş-gəliş adi vətəndaşlar üçün tam məhdudlaşdırılmışdır. Hazırda adada hərbçilər xidmət edirlər. Fikrimizcə elm və texnikanın inkişaf etdiyi bir dövrdə Nargin adasından hərbi məqsədlər yox, turizm məqsədləri üçün istifadə edilməsi daha məqsədəuyğun olardı. Nargin adasının əlverişli təbii şəraiti (səth quruluşu, saf iqlimi, qumlu və dərin olmayan dəniz sahilləri) burada xarici və yerli turistlər üçün qısa və uzun müddətli istirahət məqsədilə turist marşrutları təşkil etməyə imklan yaradır. Adanın şimal-qərb hissəsi hündürlüyü 10 metrə çatan qayalar, cənub hissəsi isə sahil suları çox təmiz və şəffaf olan qumlu çimərliklərdən ibarətdir. Suyun şəffaflığı o dərəcədədir ki, dənizdə üzən balıqları 10 m. dərinliklərdə belə açıq-aydın görmək olur. Adanın iqlimi səhra və yarımsəhra xarakterlidir. Nargin və digər adaların yerləşdiyi ərazilərdə orta illik temperatur S-yə bərabərdir. Orta yay temperaturu (iyul-avqust) S (açıq dənizdə mütləq maksimum temperatuir ), ən soyuq ayın orta aylıq tempereturu S, havanın illik mütləq minimum temperaturu S-yə bərabərdir. Adaların əksər hissəsində illik yağıntıların miqdarı 200 mm təşkil edir. Dənizdə suyun ən aşağı temperaturu fevral ayında ( ), ən yüksək temperatur isə avqustda ( ) müşahidə edilir. Xəzərdə küləklər tipik musson xarakterli olub, ilin soyuq dövründə əsasən qurudan dənizə, isti dövründə isə dənizdən quruya doğru əsir. 543

64 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Abşeronun Xəzər dənizi sahillərində yerləşən adalarda il boyu təkrarlanan küləklər haqda 2-ci cədvəldə məlumat verilir. Adaların əhatəsində dəniz suyunun duzluluğu dünya okeanındakından (35%) az olub 13% promilə bərabərdir. Bol günəş işığı, dəniz suyunun əlverişli temperaturu Nargin və digər adaların dəniz sahillərində çimərlik mövsümünün gün davam etməsinə səbəb ola bilər. Göstərilənlərlə bərabər Nargin adasının əlverişli coğrafi mövqeyi (Bakı şəhərinə çox yaxınlığı), təbii şəraiti və buradakı bəzi infrastruktur tikililər turizmin inkişafı üçün əlverişli sayılsa da, bu imkanlardan istifadə etməklə adada əvvəlcə daxili turizmin inkişafına nail olmaq mümkündür. Yaxın gələcəkdə isə turizm-infrastruktur sahələrini genişləndirməklə xarici turizmi də inkişaf etdirmək olar. Türkiyənin, Đspaniyanın, Bolqarıstanın Qara dənizdə yerləşən kiçik adalarına xarici turistlərin axını, onlara ən yüksək səviyyədə xidmətlər göstərilməsi üçün hər cür şərait yaradılmışdır. Bu adalarda yerlərdə təkrarlanmayan çox cəzbedici tədbirlər və oyunlar keçirilir. Məsələn, ailə üzvləri musiqi sədaları altında yanar odunun kömürü üzərində açıq yaqla müxtəlif rəqslər göstərirlər, digər bir qrup isə milli tarixi nağılları səhnələşdirib turistləri əyləndirirlər. Peşəkar dalğıcların köməyi ilə sualtı səyahət ilə maraqlananlara sualtı gəzintilər təklif edilir və s. Müxtəlif səpgili cəlbedici tədbirlərin həyata keçirilməsi ilə tədqiqat aparılan adalara da külli miqdarda turist axınına səbəb ola bilər. Cədvəl 2. Abşeronun Xəzər dənizi sahillərində küləklərin təkrarlanması (%) Stansiyalar Küləyin sürəti m/san. >10 > 15 >20 > 25 Darvin bankəsi 21,7 4,7 0,4 0,1 Artyom adası 21,8 5,4 0,5 0,1 Jiloy adası 23,4 4,4 0,4 0,1 Neft daşları 20,3 3,7 0,3 0,1 Bakı 22,1 6,2 0,7 0,2 Svinoy adası 20,1 5,8 0,9 0,3 Abşeronun Xəzər dənizi sektorunda palçıq vulkanlarının yaratdıqları adalıar xarici tursitlər üçün xüsusilə cəzbedicidir. Ümumiyyətlə dəniz palçıq vulkanları ada əmələ gətirən və sualtı palçıq vulkanlarına bölünür. Ada əmələ gıtirən palçıq vulkanları nəticəsində Xəzərdə onlarca irili-xırdalı adalar yaranmışdır. Belə adalardan nisbətən böyükləri Bulla, Svinoy, Duvannı, Qlyanıy, Kumani, Los və s-dir. Bu və başqa adalarda palçıq vulkanları vaxtaşırı püskürür və adaların səth quruluşunda, formasında əsaslı dəyişikliklər yaradır. Hər dəfə vulkan püskürməsindən sonra adaların dəniz sahəsi azlır və ya artır. Tarixi mənbələrdə vulkan püskürməsi nəticəsində bəzi adalarda yanğınlar nəticəsində hətta insan tələfatının da olması qeyd olunur. Məsələn, 11 aprel 1932-ci ildə Svinoy adasında içləyən mayak mühafizəçiləri, balıqçılar və onların ailə üzvləri adada baş vermiş yanğın nəticəsində hamı, o cümlədən bir neçə azyaşlı uşaq həlak olmuşdur. Vulkan püskürmələri ən çox Svinoy, Bulla, Qlyanıy və s. adalarda baş verir. Abşeronun Xəzər dənizi sahilləri (dünya dənizləri arasında) fəaliyyətində olan palçıq vulkanları və həm də sualtı palçıq vulkanlarının sayına (140) görə birinci yerdədir. Göstərilən dəniz paıçıq vulkanlarına turist marşrutları təşkil etməklə həm də yerli, həm xarici turistlərin qısa müddətli ekskursiyalarını təşkil etmək olar. Turistlər üçün daha çox maraq doğuran adalardan biri də Neft daşlarıdır. Neft daşları inzibati cəhətcə Bakı şəhəri Əzizbəyov rayonuna daxildir və Bakı şəhərindən 110 km cənub-şərqdə, açıq dənizdə polad dirəklər üzərində yerləşir. Adada güclü küləklər əsir, bəzən dalğanın maksimal hündürlüyü m-ə çatır. Burada yanvarın orta temperaturu 4,8 0 S, avqustda 24,9 0 S-yə, illik yağıntının miqdarı isə 110 mm-ə bərabərdir. Neft daşlarının xarici turistləri cəlb edən cəhətlərinə açıq dənizdə ilk dəfə dayaqlar üzərində salınmış şəhər və onun hər cür infrastruktura malik olmasıldır. Dənizin çoxsaylı qaz qrifonları, neft və qaz mədənləri, avtomobil və d. texnikanın hərəkəti üçün 100 kilometrədək estakadalar və s.- dir. Fikrimizcə Neft daşlarında artıq məxfi olan elə bir sahə qalmamışdır. Bu baxımdan Neft daşlarına respublika əhalisini və xarici qonaqlar (turistlər) üçün hələ də daimi turist marşrutunun açılmaması təəccüb doğurur. Əvvəllər olduğu kimi Azərbaycanın müstəqilliyi dövründə də Neft daşlarına ekskeursiya təşkil etmək üçün rəsmi icazələrin alınması öz qüvvəsində qalmaqdadır. Bu isə turizmin inkişafında çox maneələr yaradır. Pirallahı adasında turizmi inkişaf etdirmək üçün geniş imkanlar mövcuddur. Adada əhali daimi məskunlaşıb, infrastrukturun demək olar ki, bütün sahələri (nəqliyyat, su xətti, kanalizasiya sistemi, xəstəxana, poliklinika və s.) inkişaf edib. Bu baxımdan məskunlaşmayan, heç bir infrastruktura malik olmayan adalara nisbətən Pirallahıda turizmi inkişaf etdirmək daha ucuz (1-1,5 dəfə) başa gəlir. Ona görə ki, turizm obyektlərinin inşası zamanı işçi qüvvəsi kimi adanın yerli əhalisindən və buranın tikinti materiallarından istifadə etmək mümkündür. Turizm obyektləri tikilməzdən əvvəl adanın mərkəzi hissəsində xüsusi şəhərcik salmaq və yerli 544

65 II International Congress əhalini ora köçürmək olar. Adanın sahil zonasında köhnə tikililəri söküb yerində yeni turizm obyektləri, mehmanxanlar, iaşə xidməti müəssisələri və s. inşa etmək mümkündür. Gələcəkdə adada turizmin inkişafı yerli əhalinin daimi iş yerləri ilə təmin olunmasına və nisbətən işsizliyin azalmasına səbəb ola bilər. Turizmin yüksək dərəcədə inkişaf etmiş dünya ölkələrin təcrübəsindən məlumdur ki, turizmin inkişafı əsasən bu sahə üçün təbii imkanların, komfort şəraitin olmasından, onun reklam edilməsindən, infrastrukturun və xidmətin vəziyyətindən asılıdır. Deyilənləri Xəzər dənizində səciyyələndirilmiş adalarına şamil etsək, yalnız birinci amilin mövcudluğunu görəririk, digər iki şərtin ödənilməsi isə hələ öz həllini gözləyir. Bu məqsədlə aşağıdakıları təkilf edirik: Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən bütün adalarının hər birinin turizm-reaksiya imkanları ətraflı tədqiq edilməli, turistləri özünə cəlb edən hər bir adanın səciyyəvi cəhətlərini əks etdirən məlumatlar buklet şəklində çap edilməlidir. Adalardan əsasən turizm məqsədilə istifadə edilməsi üçün onların auksion yolu ilə hərraca çıxarılması məqsədyönümlü olardı (burada adaların satilması deyil, onların uzun müddətə icarəyə verilməsi nəzərdə tutulmalıdır). Adaların bir fiziki şəxsə deyil, bir neçə fiziki şəxsə icarəyə verilməsi təmin olunmalıdır. Bu gələcəkdə adalardan turizm məqsədləri üçün istifadə edilərkən inhisarçılığın qarşısını alar və turizm sahəsinin sağlam rəqabət əsasında inkişafına imkan yarada bilər. Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən adalarda turizmin inkişafı bu məqsədlə reklam olunmasından da çox asılıdır. Ancaq təəssüflər olsun ki, bu gün Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı adalarında turizmi inkişaf etdirmək imkanları lıazımi səviyyədə qiymətləndirilmir və reklam olunmur. Göstərilən təklif və tövsiyyələr həyata keçirilərsə Abşeronun Xəzər dənizindəki adaları Azərbaycanda daxili və xarici turizmin inkişafında çox mühüm rol oynaya bilər. 6. Касумов Р.М., Иманов Э.С. Проблемы охраны и освоения рекраиционных ресурсов Каспийского побережья Азерб. ССР. М., Наука ƏDƏBĐYYAT 1. Abbasov C.R. Xəzər dənizinin iqtisadi problemləri. Bakı. Bakı Univers. Nəşriy Абдуллаев Н.А. Геоморфология островов Бакинского архипелага. Автореферат. Канд. диссертац. Москва, Изд. Мос.Унв Yeqanlı S., Hacıyev E.M. Turizm. Bakı Gül Q.K. Azərbaycan SSR-nin fiziki coğrafiyası. Bakı. Azərnəşr Đbrahimov A.S. Xəzər dənizi adalarının formalaşmasının təbii şəraiti. Avtorefrat. Bakı. Elm

66 AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA DAĞ TURĐZM KOMPLEKSLƏRĐNĐN YARADILMASI ĐMKANLARI Həbibə. B. SOLTANOVA Bakı Dövlət Universiteti Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Azərbaycan Respublikasında dağ turizm komplekslərinin inkişafı üçün təbii imkanların Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Naxçıvan və s. bölgələrdə mövcud olduğu göstərilir. Bu imkanlardan dağ turizminin müxtəlif növlərinin inkişafında səmərəli istifadə yolları təklif edilir. ПРЕДПОСЫЛКИ СОЗДАНИЯ ГОРНО-ТУРИСТКИХ КОМПЛЕКСОВ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКЕ АННОТАЦИЯ Для развития горно-туристских комплексов Азербайджанской Республики показаны существующие предпосылки в Шеки-Загатальской, Куба-Хачмазской, Нахичеванской и др. регионах. Предлагаются пути эффективного использования этих предпосылок в развитии некоторых видах горного туризма. OPPORTUNITIES OF ESTABILISHING MOUNTAINEERING COMPLEXES IN AZERBAIJAN REPUBLIC ANNATATION It is shown that natural chances for developing mountaineering in Azerbaijan Republic exists in Shaki-Zagatala, Kuba- Khachmas, Nakhchivan and other regions. It is offered rational utilization ways of developing different types of these mountaineering chances. Turizmin ayrı-ayrı regionların və ölkələrin sosial-iqtisadi vəziyyətinə təsiri çox əhatəlidir. Turizmin inkişafı təkcə büdcəyə gəlir gətirməklə məhdudlaşmır, o həm də sosial problemlərin həllində, xüsusilə məşğulluğun təmin olunması, əhalinin yaşayış səviyyəsinin və mənəvi zənginliyin yüksəlməsində mühüm rol oynayır. Bu cəhətdən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 noyabr 2003-cü il tarixli Azərbaycan Respublikasında sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi tədbirləri haqqında və 11 fevral 2004-cü il tarixli Azərbaycan Respublikası reginlarının ci illərdə inkişafının Dövlət Proqramı fərmanlarında bütövlükldə ölkə iqtisadiyyatının inkişafı üçün başlıca istiqamətləri şərh edilir. Regionların sosial-iqtisadi inkişafına dair dövlət proqramında respublikamızın ayri-ayrı bölgələrində turizmin potensial imkanları nəzərə alınaraq xüsusi tədbirlər həyata keçirilməsi göstərilr. Azərbaycanın zəngin turizm-rekreasiya ehtiyatlarına malik olan bölgələri Abşeron (Xızı), Gəncə- Qazax (Goranboy), Şəki-Zaqatala, Lənkəran, Quba-Xaçmaz, Naxçıvanda (Batabat) həyata kemirıləcək bu tədbirlərdən ən mühümü kurortsanatoriya obyektlərinin tikilməsidir. Bölgələrdəki turizm obyektlərinin, o cümlədən sanatoriyaların əsaslı təmiri nəzərdə tutulmuşdur. Dövlət Proqramında bölgələrdə (Qusar, Dəvəçi, Şamaxı, Lerik, Zaqatala və b.) dağ turizminin inkişaf etdirilməsi də xüsusi vurğulanır. Respublika Prezidentinin Azərbaycan Kurortları Dövlət Proqramı haqqında (27 fevral, 2007-ci il) sərəncamında əvvəllər kurort-mülicə imkanları zəngin olan bölgələrdə müasir vəziyyət, bununla bağlı problemlər də qeyd edilir. Respublikanın zəngin müalilcə ehtiyatlarının əhalinin sağlamlağının qorunmasında böyük əhəmiyyəti nəzərə alınaraq qərar imzalanmışdır. Göstərilənlər respublika prezidenti və hökumətinin turizmin inkişafına qayğısından irəli gəlir. Bu isə respublika əhalisinin istirahəti, müalicəsi və həm də məşğulluq probleminin müəyyən dərəcədə həllinə səbəb olacaqdır. Azərbaycan Respublikasında cı illər üçün turizmin inkişafına dair Dövlət Proqramı nın layihəsində də bir sıra mühüm məsələlərlə yanaşı onun müxtəlif növlərinin inkişafı nəzərdə tutulmuşdur. Turizmin müxtəlif növlərinin yaradılması çərçivəsində dağ turizminin inkişafı xüsusi maraq doğurur. Bu təbiidir, çünki Azərbaycanın zəngin fauna və florası, səfalı iqlimi, saf sulu gur dağ çayları, dağ turizminin inkişafı üçün mühüm təbii amillərdir. Müqaisə üçün qeyd edək ki, Avstriya, qonşu Türkiyə Respublikası və digər ölkələrdə dağ turizmi inkişaf etdirilir. Bu baxımdan Avstriya, Türkiyə kimi ölkələrin təcrübəsindən istifadə edilməsi məqsədəuyğun hesab olunardı. Təsadüfi deyildir ki, turizm sənayesi inkişaf etmiş Avstriyadan ekspert qrupu bir neçə dəfə Azərbaycanda 546

67 II International Congress olmuş bölgələrə səfər etmişlər. Ekspertlər hal hazırda Qusar və digər rayonlarda dağ-xizək turizminin inkişafı məqsədilə işlər aparırlar. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda dağ-turizminin inkişafı üçün təbii imkanlar mövcuddur. Çünki, Respublika ərazisinin 2/3 hissəsini dağlar tutur. Hesablanmışdır ki, Azərbaycan ərazisinin 31%-i metr, 19,5%-i metr, 6,5%-i metr yüksəkliklər arasında, 1%-i isə 3000 metr yüksəklikdə yerləşir (möhtəşəm və əzəmətli Böyük Qafqaz silsiləsi, Kiçik Qafqaz dağları, Talış dağları və b.). Digər tərəfdən dağ turizminin inkişafında ərazinin iqlim xüsusiyyətlərinin mühüm əhəmiyyəti vardır. Dağlıq ərazilərdə müalicə-sağlamlıq, istirahət, dağ-xizək turizmi məqsədilə kurort-iqlim ehtiyatları ümumi halda qiymətləndirilmişdir. Burada maraqlı cəhətlərdən biri dağlıq ərazilərdə qar örtüyünun qalınlığı və davamlılığıdır. Çünki, qış turizmi üçün qar örtüyünün qalınlığı və davamlılığı mühüm şərtdir. Böyük Qafqazın orta dağlıq qurşağında ( m.) qar örtüyününb qalılığı sm., yüksək dağlıq qurşaqda ( m.) 70 sm-dən artıq, cənmub yamacında 1,5 m-ə çatır. Kiçik Qafqazda orta dağlıqda bu göstərici sm., yüksək dağlıqda isə sm-ə qədərdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası və Lənkəran bölgəsinin dağlıq ərazilərində qar örtüyünün qalınlığı sm-dir metr yüksəklikdən yuxarıda yerləşən davamlı qar örtüyü zonasından maksimum qalınlığı Böyük Qafqazın cənub yamacında 1,5 metr, Kiçik Qafqazda sm-ə çatır. Qar örtüyü Respublikamızın ovalıq və dağətəyi sahələrində dekabr və yanvarda, orta dağlıq qurşağında noyabırın başlanğıcında, yüksək dağlıq qurşağında isə oktyabırın birində yaranır. Qar örtüyünün tam əriməsi düzənliklərdə qışın ortalarında, dağlarda isə yüksəkliyə qalxd ıqca gecikir və yüksək dağlıqda iyunun 1-10-u arasına təsadüf edilir. Qar örtüklü günlərin sayı dağətəyi zonada 20, ortadağlıq qurşaqda , yüksək dağlıqda isə dən artıqdır. Böyük Qafqazın 3900 metrdən hündür dağlarında qar örtüyü daim qalır. Kiçik Qafqazın yüksək dağlıq qurşağında qar örtüklü günlərin sayı xeyli azdır və daimi qar örtüyü isə olmur. Qış turizmi üçün Böyük və Kiçik Qafqazın ortadağlıq qurşağı əlverişlidir. Bu qurşaqda xizək yolu salmaq imkanı daha çoxdur (daimi qar örtüklü günlərin sayı gün davam edir). Azərbaycanın oroqrafiyası və iqliminin bəzi elementlərinə istinad edərək, dağ-xizək turizmi üçün perspektivli olan rayonlar haqda məlumat verməyi zərurui hesab etmişik. Bu rayonlardan biri Qusardır. Qusarın daxil olduğu subtropik və mulayim iqlimli Şəki-Quba zonası dağlıq ərazidə yerləşir. Bu zona dəniz səviyyəsində metrədək olan dağətəyi hissəni əhatə edir. Azərbaycanın düzənlik rayonlarından fərqli olaraq burada həm rütubət, həm də temperaturun paylanmasında fərq vardır. Görkəmli iqlimşünas alim Ə.S.Əyyubov (1987) ortadağlıq ərazi ilə birlikdə burada iqlim və balneoloji kurortıların yaradılması üçün böyük perspektivlərin olduğunu qeyd etmiş və landşaft şəraitinin əlverişliliyinə görə Balakən-Qəbələ və Quba-Qalaaltı rayonlarının ən şox əhəmiyyət kəsb etdiyini göstərmişdir. Təbii-coğrafi və rekreasiya cəhətdən çox əlverişli olan Qusar rayonunda hazırda dağ turizm kompleksinin yaradılması işinə başlanılmışdır. Bu məqsədlə kanat yolu çəkilməsi, ekoloji mühitin qorunması və digər tədbirlər nəzərdə tutulmuşdur. Qusarda qış mövsümü dənizsahili zonaya nisbətən soyuq keçir. Burada yanvarın orta temperaturu aşağıdır. Lakin şaxtalı havalar az olduğuna görə həm də dənizdən əsən rütubətli havanın təsirindən qar örtüyü davamsızdır. Bu, dağ-xizək turizminin inkişafında müəyyən dərəcədə maneə sayılsa da bunun qarşısının alınması əvvəlcədən düşünülmüşdür. Belə ki, turizm kompleksinin yaradıldığı ərazinin ətrafındakı göllərdən istifadə edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Dağ turizminin inkişafı üçün perspektivli rayonlardan olan Şamaxının rekreasiya sərvətlərindən hazırda həm yay, həm də qış mövsümündə əhalinin qısamüddətli istirahətində istifadə olunur. Qış mövsümündə Pirquluya istirahətə gedənlərin (xüsusilə Bkıdan) sayı ildən-ilə artır. Əvvəla bu onunla izah olunur ki, Pirqulu dəniz səviyyəsindən metr yüksəklikdə dağlıq sahəni əhatə edir (sahəsi 1,5 min ha). Burada yanvar ayının orta temperaturu -0,6ºC-dən aşağı olur. Qar örtüyünün qalınlığı 50 sm., bəzən daha çox, davamlılığı isə gün təşkil edir. Digər tərəfdən Pirquluda qış mövsümündə istirahət üçün şərait yaradılmışdır. Lakin, dağ turizminin inkişafı üçün infrastrukturun genişləndirilməsinə hələ də ehtiyac vardır. Qış iqlim ehtiyatlarına görə Zaqatalanın daxil olduğu Balakən-Qəbələ rayonunu Đveçrənin məşhur Montre kurortu ilə müqaisə edirlər. Zaqatalanın iqliminin səciyyəvi xüsusiyyətirayondə təkcə dağ-xizək turizminin deyil, həm də dağ kurort istirahətinin təşkili üçün çox əlverişli olmasıdır. Bu rayonda yağınyıların əsasən yay aylarında gecə düşməsi və gündüz havaların açıq olması ətraf mühitin abu-havasını yaxşılaşdırır. Rayonun kurort sərvətlərindən istifadəyə imkan yaradır. 547

68 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Deyilənlər bir daha sübut edir ki, Azərbaycan Respublikasında dağ-turizm komplekslərinin yaradılması üçün geniş təbii imkanlar mövcuddur. Lakin, təbii imkanların olması hələ kifayət deyildir. Dağ-turizm kompleksini inkişaf etdirmək istəyiriksə bu komplekslərdə turistlərə göstərilən xidmətlər də beynəlxalq standartlara cavab verməlidir. Yəni dağ=turizam kompölekslərində yerləşmə müəssisəsi, tibb məntəqəsi, peşəkar təlimatçılar, bələdçilər, xizək avadanlıqları kirayə verən məntəqə və s. yaradılmalıdır. Dağ-turizm komplekslərində bu şəraitin yaradılması isə ilk növbədə kompleks, həm də böyük quruculuq işlərinin reallaşdırılmasını tələb edir. Yollar çəkilməli, elektrik, qaz və su təchizatı məsələləri həll edilməlidir. Regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramının icrasının 3 illiyinə həsr olunmuş konfrans ında da bu məsələlərin Respublika prezidentinin diqqət mərkəzində olması bir daha sübut etdi ki, Azərbaycanda həm yay, həm də qış turizm növlərini inkişaf etdirmək üçün təbiətin bəxş etdiyi təbii imkanlardan səmərəli istifadə olunması vaxtı çatmışdır. Bunun üçün aşağıdakıların həyata keçirilməsini zəruri sayırıq. Dağ turizmi üçün yararlı olan ərazilərin düzgün seçilməsi; Dağ turizm növlərinin yerli şəraitə uyğun müəyyənləşdirilməsi; Dağ turizm kompleksləri yaradılarkən ərazinin ekoloji vəziyyətinin öyrənilməsi və nəzərə alınması; Dağ turizmini inkişaf etdirərkən dağlıq ərazilərdə ekosistemin qorunması; Dağ turizm komplekslərində xidmət göstərə biləcək kadrların hazırlanması; Dağ turizm komplekslərinin yaradılmasında yerli iş adamları ilə yanaşı xarici investorların cəlb olunması və s. ƏDƏBĐYYAT 1. Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafının Dövlət Proqramı ci illər Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı (11 fevral 2004-cü il) 2. Əyyubov Ə.C. Azərbaycan SSRĐ-nin kurort və istirahət yerlərinin iqlimi. Bakı, Azərbaycan Dövlət nəşriyyatı, Müseyibov M.A. Azərbaycan fiziki coğrafiyası. Bakı, Maarif

69 QLOBALLAŞMA PROSESĐNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA ĐQTĐSADĐ VƏ BEYNƏLXALQ MÜNASĐBƏTLƏR II BEYNƏLXALQ KONQRESĐ İQTİSADİYYAT BÖLMƏSİ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZİ ASİYA ÖLKƏLƏRİNDƏ BAZAR İQTİSADİYYATINA KEÇİD: NAİLİYYƏTLƏR, PROBLEMLƏR VƏ PERSPEKTİVLƏR (I HİSSƏ)

70 UNDERSTANDING CHANGE TRENDS AND DYNAMICS IN A RAPIDLY CHANGING WORLD Prof. Dr. Coskun Can AKTAN Dokuz Eylul University Faculty of Economics and Management Dokuzcesmeler, Buca Izmir / TURKEY Come my friends, tis not too late to seek a newer world.... for my purpose holds To sail beyond the sunset... and tho We are not now that strength which in old days Moved earth and heaven; that which we are, we are; One equal temper of heroic hearts, Made weak by time and fate, but strong in will To strive, to seek, to find, and not to yield. Lord Tennyson The deed have been awakened - Shall l sleep? The world s at war with tyrants- Shall l crouch? The harvest s ripe- and shall l pause to reape? I slumber not; the thorn is in my couch; Each day a trumpet soundth in mine ear, Its echo in my heart Lord Byron I. INTRODUCTION No doubt that the world is in a great social transformation. There are variety of issues that are important in today s world. Look at the issues that we have been talking on for the last two or three decades: Security, conflict, crime, terrorism, disarmament, globalization, regionalization, localization, privatization, deregulation, knowledge revolution, scientific development, information and communication technologies, e-commerce, e- government, environment, climate change, human trafficking, humanitarian assistance and refugees, migration, population increase, sustainable development, human rights, democratization, good governance, peace building, poverty reduction, private sector development etc. and etc. My aim in this paper is to explore the change trends and dynamics in general. II. CHANGE DYNAMICS In the present time, we may point to seven significant changes in the world. (Figure-1.) These are: Economic change, Political change, Technological change, Ecological change, Demographic change, Socio-cultural change, Organizational change. Now, let s explain these major change trends in detail. (Aktan, 1999; Held et.al, 1999.; United States Department of State, 2003.) Economic Change There are many aspecst of economic changes such as globalization, regionalization, privatization, economic decentralization etc. (See. Figure-1 and Figure-2.) Undoubtedly, one of the major change in the world economy is globalization. (Guillén, 2001.) Globalization means the increased integration of world markets of goods, services and capital. In broad meaning, globalization refers to integration of trade, finance, people, and ideas in one global marketplace. (see: Aktan & Vural, 2004.) There are several dimensions of globalization, such as political globalization, economic globalization, social and cultural globalization. (Quattara, 1997.) Economic globalization refers to global economic integration. Global economic integration -the widening and intensifying of links between the economies of industrial and developing countries- has accelerated rapidly. Underpining the intensification of these links -which include trade, finance, investment, technology, and migration- are several structural factors. The progressive liberalization of trade policies negotiated during consecutive rounds of trade talks -culminating in the Uruguay Roundhas lowered tariffs and stimulated trade. The integration of the world economy through trade has been reinforced by increases in the private capital flows, particularly in the 1990s. And technological advances in transport and telecommunications have lowered the cost of operating globally and provided developing countries with new opportunities to benefit from the growing world economy. 550

71 II International Congress Globalization increases the ability of individuals and firms to undertake economic transactions with residents of the other countries. Critics and proponents of globalization generally agree that the world is more integrated now than 50 years ago. But they disagree on whether integration is an opportunity or a danger and whether is a strategic choice or an inevitable consequence of economic and technological change. The increasing globalization of the world economy in terms of trade and finance brings new opportunities and challenges. (IMF, 1997; Dash, 1998.) Decisions taken in London, New York or Tokyo can have a profound effect on the lives of millions far away. We travel to distant places and trade with people of whom we knew little. We are mutually dependent. While globalization presents great opportunities, opponents argue that, it does not necessarily benefit everybody equally. The poorest countries are also often the least able to take advantage of the opportunities, and globalization can lead to an increase in inequality in these countries. Globalization needs therefore to be accompanied by policies to help the poor. (Rodrik, 1997a, 1997b.; Rowthorn, & Kozul-Wright, 1998.) Together with globalization, there is another economic change, which can be called as regionalization. In contrast to the globalization, regionalization refers to regional economic cooperation and integration. On the one side, we are witnessing that the national economic boundaries are losing their importance and free trade is becoming possible among nations, on the other hand some nations are becoming a part of regional economic blocks, in which they are implementing tariffs and non-trade barriers to the other nonmember countries. (Ohmae, 1991, 1995.) Economic liberalization is another economic change trend. Individuals are becoming freer, in other words, they enjoy economic freedom more than ever. From the perspectives of individuals, economic liberalization provides more economic rights and freedoms. Individuals rights and freedoms (freedom of property, freedom of entrepreneurship, freedom of choice etc.) are gaining more respects in many countries and those rights and freedoms have been protected effectively via constitutional, legal and institutional provisions. Multilateral liberalization of trade, including increased access to markets is an important development throughout the world. Privatization, in its account is the most important policy towards economic liberalization. Privatization has been a popular global trend since the beginning of the 1980s. In broad meaning, privatization refers to the transfer of functions previously performed exclusively by the public sector, to the private sector. With the privatization, the role and functions, are transferred to the private sector. Especially in the developed countries, some roles and functions are also transferred to the non profit sector. I would like to call this change trend as voluntarization 551

72 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Today, decentralization both economic and political- is also a global change trend. Economic decentralization means transferring several roles and functions of the central government (or federal government) to the local governmental units. Decentralization is also called as localization. Globalization and localization are two main forces shaping the world. As defined earlier, globalization means the continuing integration of the countries of the world. Localization, on the other hand means the desire for self determination and the devolution of power. The demand for self-determination can take a number of forms, including the replacement of authoritarian or single-party rule by multiparty politics, greater autonomy of subnational political units, and the involvement of community groups and nongovernmental organizations (NGOs) in governance. (World Bank, 1999:31.) Today, at the subnational level, localization has led many central governments to grant political, fiscal and administrative powers to local governments. At first glance, globalization and localization may look like countervailing forces, but in fact they often stem from the same source and reinforce each other. For example, the same advances in information and communications technology that have been so important in the spread of global economic forces, often allow local groups to bypass central authorities in the search of information, visibility, and even financing. Together, these global and local pressures are revolutionizing traditional forms of centralized governance. (World Bank, 1999:32.) It should be pointed out here that three observed changes in the world privatization, localization and voluntarization- limits the power of the government at last. In other words, the role and the functions of the government are being transferred either to the private sector through privatization or to the non-profit sector through voluntarization. Although localization does not result in a consequence of restraining the size of the government, however it restraints the power of central government and local communities gain more rights and freedoms. One of the important changes that we observe in the world economy is the widening gap between rich and poor. Poverty is the main problem for many countries. According to the World Bank statistics, some 1.3 billion people nearly a quarter of the world's population continue to live in extreme poverty, on less than the equivalent of $1 per day. They lack access to opportunities and services. They feel isolated and powerless and often feel excluded by ethnicity, geography, gender or disability. They lack information and access to health and education facilities. We have summarized the economic change trends under various concepts such as globalization, regionalization, liberalization, privatization, localization, poverty etc. Now, let s analyze the political change. Political Change When we look at the world, we observe important developments in the political arena. The first is democratization. (see. Figure-3.) Democracy is not synonymous with freedom. But the most important element of democracy is political freedom. Democracy, in a narrow definition is a political order in which individuals enjoy basic political freedom and civil liberties. Democracy, in its broad meaning, consists of the following elements: the rule of law, Seperation of power Transparency Secularism Civil cociety (civic participation) Democratic culture. Political decentralization After the collapse of communism, the number of democratic countries started to increase. According to the Freedom House Annual Survey on Political Rights and Civil Liberties, at the end of 1998 there were 117 electoral democracies, representing over 61 percent of the world s countries and nearly 55 percent of its population. The number of democracies was only 69 in The proportion of countries with some form of democratic government rose from 28 percent in 1974 to 61 percent in (Freedom House, 1999:5.) Plural politics and broad-based popular participation are rapidly becoming features of modern governance. It should be pointed out that a majority of governments have made legally binding commitments to respect the civil and political rights of their citizen. (World Bank, 1999:42.) As noted above, one of the key elements of democratization is civic participation. Civil society is also gaining importance together with democratization. As people s participation in society grows, so does the number of organizations that give it voice. NGO s and civic movements are on the rise, assuming an ever-larger role in articulating people s aspirations and pressuring governments to 552

73 II International Congress respond. Increased participation and plural politics push for three major changes. (World Bank, 1999:43.) Figure 3. The Political ChangeDynamics DEMOCRATIZATION POLITICAL OPENNES POLITICAL FREEDOM POLITICAL CHANGE CONSTITUTIONALISM POLITICAL DECENTRALIZATION CIVIL SOCIETY C.C. Aktan First, vigorous political activity involving many organized groups rooted in assertive societies will substantially reduce the scope for autonomous government action. The central government will have to engage and negotiate with society, field claims and pressures from diverse quarters, and seek legitimacy by winning public approval for its performance. Second, political openness will highlight the disclosure of information. Democratization and technological developments forces governments to disclosure the information. E-government movement provides more information to the individuals every other day. Third, participatory politics, by giving more voice to people, will hasten decentralization. In brief, democratization, plural politics, civic participation and political openness are some of the most important waves of political change. Technological Change No doubt that, the great transformation that we live in is due to technological developments. This important transformation has changed the economic structure a great deal. There has been a shift from first wave economy to the third wave economy. In a First Wave economy, land and farm labor are the main "factors of production." In a Second Wave economy, the land remains valuable while the "labor" becomes massified around machines and larger industries. In a Third Wave economy, the central is knowledge. The industrial age is not fully over. In fact, classic Second Wave sectors (oil, steel, autoproduction) have learned how to benefit from Third Wave technological breakthroughs - just as the First Wave's agricultural productivity benefited exponentially from the Second Wave's farmmechanization. Table-1 exhibits the course of technological change from the beginning of industrial revolution to the 21st century. As understood, the main feaures of the industrial society was steam power, railways, and electricity. At the information or knowledge age, the most important factor of production is knowledge and the environment where the knowledge takes place and expands is called cyberspace. Cyberspace is the land of knowledge. More ecosystem than machine, cyberspace is a bioelectronic environment that is literally universal: It exists everywhere there are telephone wires, coaxial cables, fiber-optic lines or electromagnetic waves. There is a huge technological change caused by developments in the generic technologies such as information technology, biotechnology, materials technology, energy technology, and space technology. We observe very radical innovations in various fields of research. Technology is, without doubt, one of the most important contributory factors underlying the globalization of economic activities. Technological change is the prime engine of economic globalization. Internet worked technologies, of which the internet is the most publicly visible form, are turning the world upside down as they achieve critical mass in societies around the world. Table 1. From Industrial Society to Information Society First 1780's -1840's Second 1840's 's Third 1890's -1940's Fourth 1940's 's Fifth 1990's -?? Industrial revolution Steam power and railways Electricity and steel Mass production Timing Features Communications Microelectronics & computer networks Canals, roads Railways (iron), telegraph Railway (steel) telephone Highways, radio & TV, airlines Digital networks Energy Water power Steam power Electricity Oil Gas/oil Key Factors Cotton Coal, iron Steel Oil, plastics Microelectronic s Source: Chris Freeman & Luc Soette, The Economics of Industrial Innovation, 3rd ed., MIT Press, Increasingly, networks are reshaping the way people live, communicate, and work. Those same technological changes that are transforming the business world and civil society will also revolu- 553

74 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process tionize the way government does its business and the very nature of public life. Information and communication technology (ICT), especially the Internet, is transforming the world into a network economy, which means not only electronic commerce but also a new global economic order. The network economy affects a vast array of enterprises, governments and other stakeholders. It challenges basic assumptions about business in the old economy, accelerates the process of economic globalization and deepens international economic integration, changing fundamentals and infiltrating all aspects of the world economy. Today's great challenge is to understand and develop the new economy, and to prepare for the emerging network economy. Every country wants to see its public and private sectors, and even individual citizens, well equipped to thrive in the new century and to enter the new millennium. The network economy offers opportunities as well as risk for developing countries. (Castells, 1997.) It has the potential to accelerate economic and social development, narrow the poverty gap, and eliminate geographical obstacles to prosperity. But it can also marginalize countries, leaving them in a low-income poverty trap. While the network economy and economic globalization have attracted capital, technology and new markets to some developing countries and to some groups within those countries, they have also brought increased uncertainty, including the risk of financial turmoil, economic crises, weakened state structures, loss of government sovereignty, and more inequalities in the distribution of income, any one of which can exacerbate social instability. In general all countries benefit from science and technology in vaccines, anti-biotics, and better seeds and fertilizers. But many new technologies are too expensive for widespread application in poor countries. Poor countries and poor people- suffer not only because they have less capital than rich countries. They also suffer because they have less scientific and technical knowledge. There is a knowledge gap and also digital gap between developed countries and developed countries. (World Bank, 2000:257.) Ecological Change One of the important developments in the world is due to ecological change. (See. Figure-4.) Economic, technological and social changes are putting increasing pressure on the world s environmental resources. Much of the world s biological diversity is in the developing nations and it is estimated to be disappearing at 50 to 100 times natural rates. Wetlands and forests are being lost at 0.3 to 1 percent a year. Greenhouse gas emissions are growing strongly with increasing activity.( World Bank, 1999:109.) As a result of these changes, many governments are adopting policies for the sustainable development that is development that preserves the opportunities for well-being of both current and future generations. Today, global concerns have acquired a new urgency. Climate change, the loss of biodiversity, and other issues related to the global commons are slowly being recognized as problems that the community of nations must take on collectively. Climate change is perhaps the most serious global environmental problem the world face. The Intergovernmental Panel on Climate Change advises that, if greenhouse gas emissions continue to rise, by the year 2100 average global temperatures will have risen by between 1 and 3.5 degrees centigrade. This will cause sea levels to rise perhaps up to a meter over the same period, trebling the number of people at risk from flooding from 46 million now to 118 million. Climate change is likely to have a significant adverse effect on areas of the natural world and human society, affecting eco-systems, human health, water resources, agriculture and forestry. The impacts will be felt by all of us, but developing countries and some of the poorest within them could be hit particularly hard. The Governments now recognize that climate change is a global problem and one which requires a global solution. Developed countries have been responsible for the majority of emissions to date and have a moral obligation to take the lead in reducing emissions. That is why many countries on course to meet the emission targets set so far, is in the forefront of those pressing for significant reductions in emissions to be agreed by developed countries at Kyoto. There have been two international agreements to reduce emissions of greenhouse gases, in Rio in 554

75 II International Congress 1992 and in Kyoto in The Kyoto convention made an important step forward in trying to ensure efficiency in reducing emissions. The evidence on biodiversity loss is also growing. The major causes of biodiversity loss are modern farming techniques, deforestation, and the destruction of wetland and ocean habitats, all of which are closely linked to development activities. (World Bank, 1999:42.) In brief, ecological change in the world have important side effects. Neglecting the global environment would eventually jeopardize all sustainable development objectives. Demographic Change Besides economic, political, technological and ecological change trends, there is also a demographic change. (See. Figure-5.) A main feature of society is it's demographic make up, including, for example, population size, age and race/ethnic breakdown, and urbanization. We review here some of the major trends in these characteristics.( Shackman, Wang, Liu ; Shackman, Wang, Liu ; Shackman, Liu Wang ; Gelbard, Haub and Kent, 1999; Kinsella and Velkoff, 2001.) First of all, demographic change is important, because it has significant effects. In underdeveloped countries, the rate of population growth is high; but, the life expectancy at birth is low as opposed to the developed countries. Knowing and analyzing demographic change is important for evaluating the welfare of citizens, assessing the productive capacity of its economy, and estimating the quantity of goods and services that will be needed to meet future needs. The population growth rate is a key demographic change in the world. The second half of the twentieth century has seen unprecedented changes in the size, structure and setting of the world's population. In 1945, the population of the world, at 2.3 billion. Since then, it has more than doubled to 5.8 billion. It could easily reach 9 billion by 2045, representing a quadrupling within 100 years. Ninety-five percent of the current growth is in developing countries, least wellequipped to cope with the consequences. This presents immense challenges for all concerned with reducing poverty. Relatedly, the aging of the population is another major trend. The population age 65 and older is increasing at an unprecedented rate, both in developed and developing countries, and expected to continue to increase well in the coming years. The increase is occurring more in developing countries, though. Related trends are that public pension take a large part of GDPs, that disability rates are more likely to be a problem in developing states than in developed states, and that in most countries, there are more elderly women than elderly men. The world is also both younger and older than ever before. Today, half the population in developing countries is under 23 years old. Life expectancy in 1945 was 45 years; it is now about 65, the highest ever, and by 2045, it is estimated it will be 76. By 2020, two thirds of the world's elderly people will be in developing countries. A further dimension of the demographic change has been the increasing urbanization of the world's population. (Brockerhoff, 2000.; Eightyfour per cent of urban growth since 1970 has been in the developing countries, a proportion which continues to increase. It is estimated that about two-thirds of world population will be living in the urban areas by More than half of the world's population are now for the first time in history living in towns and cities. For most poor people, urban environment problems such as air pollution, poor sanitation and contaminated water are major concern. In many cases, the infrastructure to tackle these problems either does not exist or ignores their needs. Rapid urbanization has social and political implications. The institutions, social capital, and politics that served a stable, dispersed rural population do not transfer well to cities. The moral economy of a hierarchical rural society, which provided a measure of insurance against risks is not valid in big cities anymore and needs to be replaced by urban safety nets. (World Bank, 1999: 48.) While some cities may manage the growth process well, some of the concerns are about the threat of increasing morbidity and mortality, depletion of nonrenewable natural resources, and 555

76 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process increasing urban poverty and inequality, with consequent weakening of the state, civil unrest, urban-based revolutions, and radical religious fundamentalism. International migration is also a long-standing phenomenon in the changing world. It can be driven by, for example, disasters, conflict and the persecution of minorities, and economic factors. The pressures of a growing population combined with the fragile environments of many poor countries has increased migration as people leave their homelands no longer able to gain a secure livelihood because of drought, soil erosion, desertification and other environmental problems. At the beginning of the 21 st century, it is estimated that more than 130 million people live outside the countries of their birth, and that number has been rising by about 2 percent a year. Each year between 2 million and three million people emigrate to especially developed countries. Cross-border migration combined with the brain drain from developing countries to industrial countries, is one of the major forces shaping the landscape of the world. Migration can have both positive and negative effects on development. Migrants may meet critical labour needs in the receiving country. Many send home remittances which are a very important source of foreign exchange for a number of countries. However, a brain drain may slow development in the sending country and the social fabric is weakened by family break-up. In the short term, sudden disorderly large-scale migration flows frequently the case for refugee movements can make social and economic integration difficult, and can impact adversely on receiving countries. Socio-Cultural Change As a result of globalization, there are sociocultural shifts toward far more diversity and fragmentation of values, life-styles, and tastes. The major social and cultural changes are: (See. Figure-6.) Nationalism versus internationalism. Secularization versus fundamentalism Individualism and social exclusion Urbanization etc. The effects of social and cultural change can be summarized as follows: (Castles, 1999.) Social change or transformation affects all types of society in both developed and lessdeveloped regions, in the context of globalisation of economic and cultural relations, trends towards regionalisation, and the emergence of various forms of global governance. Globalisation is leading to new forms of social differentiation at the international and national levels. Polarisation between rich and poor, and social exclusion are problems affecting most countries as well as the relations between them. The issue can no longer be defined in terms of development, since it is now longer possible to draw clear lines between developed and underdeveloped areas, nor to put forward a universallyaccepted goal for processes of change. Studying social transformation means examining the different ways in which globalising forces impact upon local communities and national societies with highly-diverse historical experiences, economic and social patterns, political institutions and cultures. Any analysis of social transformation therefore requires analysis both of macro-social forces and of local traditions, experiences and identities. The response to social transformation may not be adaptation to globalisation but rather resistance. This may involve mobilisation of traditional cultural and social resources, but can also take new forms of globalisation from below through transnational civil society organisations. III. CONCLUSION This paper has discussed the new change trends and dynamics that shape the new world order. In order to understand the challanges, opportunities and threats that we all face, we need to understand the change trends and dynamics first. There are great advantages as well as disadvantages of these ongoing change dynamics. Resisting change is not an option even, because no single actor(s) or countr(ies) are able to alter the winds of change. The best strategy for all micro and macro actors would be trying to understand the new trends first and then to get benefit from all opportunities and get rid of all threats as much as possible. 556

77 II International Congress REFERENCES Aktan, Coskun Can. (1999). Toplumsal Dönüşüm ve Türkiye, Đstanbul: Milliyet Yayınları. Aktan, Coskun Can & Đstiklal Y. Vural. (2004). Globalleşme, Đstanbul: Zaman Kitap. Brockerhoff, Martin. (2000). An Urbanizing World. Population Bulletin, 55(3). (Retrieved from tprb/population_bulletin2/an_urbanizing_world.htm) Castells, Manuel. (1996). The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwells. Castles, Stephen. (1999). Development, Social Transformation and Globalisation, (Presented at the Centre for Asia Pacific Social Transformation Studies workshop June) Dash, R. C. (1998). Globalization: For Whom and for What, Latin American Perspectives, November, Vol: 25, No: 6, pp: Drucker, Peter (1994). The Age Of Social Transformation. The Atlantic Monthly; November; Volume 274, No. 5; pages (Retrieved from Freedom House, (1999). Freedom in the World, The Annual Survey of Political Rights and Civil Liberties, , New York, Freeman, Freeman & Luc Soette. (1997). The Economics of Industrial Innovation, 3rd ed., MIT Press, Gelbard, Alene, Carl Haub, and Mary M. Kent. (1999). World Population Beyond Six Billion. Population Bulletin. (Retrieved from NavigationMenu/PRB/AboutPRB/Population_Bulletin2/ World_Population_Beyond_Six_Billion.htm.) Guillén, M.F. (2001). Is Globalization Civilizing, Descructive or Feeble? A Critique of Five Key Debates in the Social Science Literature. In Annual Review of Sociology, Vol. 27 (2001). (Also available at Held, David, Anthony McGrew, David Goldblatt, and J. Perraton. (1999). Global Transformations: Politics, Economics and Culture. Cambridge: Polity IMF. (1997). World Economic Outlook: Globalization: Opportunities and Challenges, May 1997, An International Monetary Fund Publication, May, IMF: Washington, DC. Kinsella, Kevin and Victoria Velkoff. (2001). An Aging World. International Population Report. U.S. Census Bureau and National Institute of Aging. (Retrieved from Ohmae, Kenichi.(1991). The Borderless World. New York: Harper Collins. Ohmae, Kenichi.(1995). The End of the Nation-State: The Rise of Regional Economies. New York: Harper Collins. Ouattara, A. D. (1997). The Challenges of Globalization for Africa, The Southern African Economic Summit, Sponsored by the World Economic Forum, Harare, May. Rodrik, Dani (1997-a). Has Globalization Too Far?, Institute for International Economics, Washington, DC. Rodrik, Dani. (1997-b). Sense and Nonsense in the Globalization Debate, Foreign Policy, Summer, No: 107, pp Rowthorn, R. and Kozul-Wright, R. (1998). Globalization and Economic Convergence: An Assessment, Discussion Papers, No: 131, UNCTAD: Geneva. Shackman, Gene, Ya-Lin Liu and Xun Wang, (2001). Why Does A Society Develop The Way Đt Does?, (http://gsociology.icaap.org/report/summary2.htm), Shackman, Gene, Ya-Lin Liu and Xun Wang, (2002-a). Brief review of world demographic trends. (Retrieved from Shackman, Gene, Ya-Lin Liu and Xun Wang, (2002-b). Brief review of world socio-demographic trends. (Retrieved from Shackman, Gene, Ya-Lin Liu and Xun Wang, (2003). Global Social Change reports. (Retrieved from United States Department of State. Global Issues. (Retrieved from World Bank. (2000). Reforming Public Institutions and Strengthening Governance, A World Bank Strategy, November Washington DC: World Bank Publication.) World Bank. (1999). Entering the 21st Century, World Development Report Washington DC: Oxford University Press, Oxford,

78 QLOBALLAŞMA PROSESĐNĐN MARKETĐNQĐN TƏŞKĐLĐ VƏ ĐDARƏ EDĐLMƏSĐNƏ TƏSĐRLƏRĐ Nəsimi KAMALOV AMEA Đqtisadiyyat Đnstitutu, Dissertant Qafqaz Universiteti, Müəllim Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Ötən əsrin ikinci yarısından etibarən dünyanı bürüyən qloballaşma hərəkatı, bütün proseslərə öz təsirini göstərmişdir. Đqtisadiyyatın mühüm tərkib hissəsi olan biznes subyektlərindən də yan keçməyən bu proses, onların qarşısında bir tərəfdən yeni imkanlar açmış, digər tərəfdən müəyyən təhlükələr meydana çıxartmışdır. Müasir biznes dünyasında geniş vüsət alan marketinq konsepsiyasının da ortaya çıxma və inkişaf tarixçəsi qloballlaşma prosesi ilə üst-üstə düşür. Bu iki hadisəni səbəb-nəticə kontekstində qiymətləndirmək lazım gələrsə, daha çox qloballaşmanın marketinq üçün səbəb xarakteri daşıdığı iddia edilə bilər. Belə ki, xarici ticarətdə liberallaşma, inteqrasiya, bloklaşma, əməkdaşlıq, şərikli fəaliyyət, sərbəst bazar iqtisadiyyatı, istehsal faktorlarının hərəkətliliyi, sürətli və daimi dəyişiklik, daxili və xarici bazarlar arasındakı fərqliliklərin ortadan qalxması, dünya istehlakçısı və informasiya cəmiyyətinin yaranması və s. məhz qloballaşmanın nəticəsidir. Qloballaşmanın ortaya çıxardığı bu və digər dəyişikliklər qarşısında müəssisələrin öz marketinq fəaliyyətlərinin istər təşkili, istərsə də idarə edilməsində yeni şəraitə uyğun addımlar atmaları onların həm fəaliyyət coğrafiyalarının genişlənməsi, həm də fəaliyyətlərində keyfiyyət meyarlarının dəyişməsinə gətirib çıxarmışdır. Məntiqi bir nəticə kimi, tədricən dünyada qlobal müəssisələr, qlobal rəqabət və qlobal marketinq anlayışları hakim status qazanmağa başlamışdır. Məsələ bu aspektdən ələ alındığında qloballaşmanın marketinqin istər təşkili, istərsə də idarə edilməsində həm məzmun, həm də forma baxımından ciddi və inkişaf xarakterli dəyişikliklərə səbəb olduğu aydın olur. Açar sözlər: qloballaşma, marketinq, qloballaşmanın marketinqə təsiri ABSTRACT The globalization process that involves whole the world today and affects all activities, started from the second half of last century. By creating new opportunities and threats, this process effects business units too, which are important part of economy. Creation and dissemination history of marketing concept is same with globalization. If to evaluate this two activities by reson-resut context, the impact of globalization to the marketing is more realistic than claiming conrtary opinion. As a matter of fact, liberalization in foreign trade, integration, cooperation, partnership, free market economy, mobilization of production factors, sustainable changes with high speed, disappearance of differences between internal and external markets, creation of world consumer and information society and etc. are results of globalization process. The ways and methods used by business units in marketing organizing and management in order to fit the new situation, caused an geographical wideness and changes in quality criterions of their activity. As a logical result, global business, global competition and global marketing consepts gradually gained ruling satus over the world. From this aspect of view, important and improving effects of globalization to the context and methods of marketing organizing and management is clear and reasonable. Key words: globalization, marketing, the effects of globalization to the marketing GĐRĐŞ Hazırda çiçəklənmə dövrünü yaşayan qloballaşma prosesinin təsiri bütün istiqamətlərdə özünü göstərməkdədir. Müasir şəraitdə müəssisələrin fəaliyyətində ciddi rola sahib olan bu prosesin marketinq fəaliyyətinin istər təşkili, istərsə də idarə edilməsində də həm bir-başa, həm də dolayılı təsirləri özünü biruzə verir. Qloballaşmanın marketinqə təsiri son dərəcə normal və məntiqlidir. Əvvəla ona görə ki, bu iki proses cəmiyyətlə bağlıdır. Đkincisi isə, marketinqinq formalaşmasında əsas kimi çıxış edən amillər, qloballaşmanın təsiri altında forma və məzmun baxımından dəyişməkdədir. Belə olan halda təsirin olmaması qeyri-mümkündür. Cəmiyyətin müəyyən dairələrində qloballaşmanın təsirlərindən qurtarmaq məqsədi ilə hər nə qədər qloballaşma əleyhinə fikirlər səslənsə də, onun cəmiyyətin inkişafı ilə yaranan tələbinin məntiqi bir nəticəsi kimi ortaya çıxması, prosesin dayandırılmasının imkan xaricində olduğunun işarəsidir. Bu günün marketoloqları qloballaşmanın təsirlərindən qorunmaq əvəzinə, prosesin ortaya çıxardığı fürsətlərdən yararlanmaq istiqamətində öz işlərini qursalar, daha müsbət nəticələr əldə edə bilərlər. Bunu üçün isə, qloballaşmanın təsirlərini və bu təsirlərin xarakterini bilmək şərtdir. Məhz bu məqsədlə qələmə alınan məqalə, əvvəlcə qloballaşma prosesi və onu stimullaşdıran səbəblər, ardından marketinq və onu şəkilləndirən faktorlar, nəticə kimi isə, qloballaşmanın marketinqə əsas təsirləri istiqamətində hazırlanmışdır. 1. QLOBALLAŞMA VƏ ONU ŞƏRTLƏNDĐRƏN AMĐLLƏR Ötən əsrin 80-ci illərindən etibarən inkişaf etmiş ölkələrdə ortaya çıxan qloballaşma hərəkatı getdikcə bütün dünyanı əhatə etməyə başladı. 558

79 II International Congress Dünyanı bir bütöv halında görmək istəyən qloballaşmanın fikir memarlarının əsas iddiası dövlətləşmənin başlaması ilə hissələrə ayrılan yer kürəsini əvvəlki yaradılış formasına qaytarmaqdır. Bunun üçün ölkələr arasında var olan sərhədlərin, siyasi və ideoloji məhdudiyyətlərin eləcə də iqtisadi maneələrin tamamilə ortadan qaldırılması təklif olunur. Tarixi inkişaf nöqteyi nəzərdən qloballaşma əslində yeni bir ideologiya sayılmamalıdır. Çünki burada vahidlik prinsipi vardır. Əslində qədim dünya tarixindən bilinən istilaçılıq hərəkatlarının da təməlində yatan səbəb vahidlik prinsipini təmin etmək olmuşdur. Bir baxıma 16-cı əsrdə o dövrün inkişaf etmiş ölkələrinin apardıqları müstəmləkəçilik fəaliyyəti də bu qəbildən sayıla bilər 1. Əsrlər boyu dünya ölkələri arasında istər qısa, istərsə də uzun müddətli, istər hərbi, istər siyasi, istər iqtisadi mənafelərin əldə olunması məqsədilə ortaya çıxan yaxınlaşma zaman ötdükcə müttəfiqləşməyə gətirib çıxarmışdır. Yenə də zamanın girdabında dəyişməyə məhkum olan mövcud fəlsəfələr və tətbiqatlar daha sivil, daha humanist və daha modern forma almağa başlamışdır. Ölkələr arasında ortaya çıxan bloklaşma bunun bir nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Dövlətlər cəmiyyətlərdən, cəmiyyətlər isə fərdlərdən ibarətdir. Fərd isə statik deyil, tam tərsinə dinamikdir -heç zaman var olanla kifayət etməyərək daima dəyişmək və inkişaf etmək ruhuna sahibdir. Bu səbəbilə vaxt ötdükcə bloklaşmanın da yetərsizliyi ortaya çıxmış və bugünkü qloballaşma anlayışı formalaşmağa başlamışdır. Doğrudur bu günün fəlsəfəsi nə istilaçılıq, nə də koloniyalaşdırma dövrünün fəlsəfəsi ilə eyniləşdirilə bilməz. Lakin məsələnin məntiqində yatan eynilik qloballaşma prosesinin əslində əsrlər öncə başladığını deməyə əsas verir. Qloballaşma prosesindən bəhs edərkən maraq kəsb edən məqamlardan biri iyirminci əsrin sonlarına yaxın onu doğuran səbəblərdir: daha doğrusu qloballaşmanı stimullaşdıraraq onun bu qədər geniş vüsət almasını şərtləndirən faktorlardır. Bu faktorlar əsas başlıqlar halında aşağıdakı şəkildə verilə bilər: - Resursların qeyri bərabər bölgüsü: ümumiyyətlə yer kürəsində qeyri-bərabərlik mövcuddur: su ilə ötrülmüş və quru ərazilərin ölüçüləri bir-birinə bərabər deyil. Đnsanların müdaxiləsi və dövlətləşmə prosesi nəticəsində bu qeyri bərabərlik daha da dərinləşmişdir. Güclü hərbi quvvəyə sahib ölkələr daha geniş əraziləri zəbt edərkən, bəzi ölkələr tamamilə yer üzərindən silinmiş, bəziləri isə kiçik ərazilərlə kifayətlənmək məcburiyyətində qalmışlar. 1 Mehmet S. AYDIN və digərləri, Küreselleşme, Ufuk Kitapları, Đstanbul, 2002, s. 12 Ərazi qeyri bərabərliyi ilə yanaşı resurların bölgüsündə də mütənasiblik yoxdur. Aydındır ki, iqtisadi güc istehsalla xarakterizə olunur. Đstehsal isə, istehsal faktorlarına bağlıdır. Đstehsal faktorları isə dünya ölkələri arasında qeyri-bərabər bölünmüşdür. Belə olan halda ehtiyac duyulan resursları əldə etmə problemi ortaya çıxır ki, onun da həlli bir neçə əsr bundan əvvəl olduğu kimi istila etmə yaxud koloniyalaşdırma ilə həll edilə bilməz. Bu halda problemin həlli ölkələr arasında resursların hərəkət sərbsətliyi, yaxud onlardan sərbəst istifadə imkanının təmin edilməsidir. Ölkələr arasından var olan maneələri ortadan qaldırdıran qloballaşma prosesi məhz bu baxımdan son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb edir. - Demoqrafik fərqliliklər: bu günün dünyasında ölkələr arasında var olan ciddi fərqliliklərdən biri də demoqrafik fərqlilikdir. Dünya əhalisinin 1/5-i sadəcə bir ölkənin payına düşür. Gözlənilənlərin tərsinə əhalinin artım tempi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə çox sürətli, inkişaf etmiş ölkələrdə isə çox aşağı səviyyədədir. Đnkişaf etmiş ölkələrdə əhalinin sürətli bir şəkildə qocalması yaşanarkən, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə işsizlik girdabında çırpınan çox böyük gənc potensial mövcuddur. Ölkənin iqtisadi inkişafına bağlı olaraq əhalinin kənd və şəhərlərə görə bölgüsü də ciddi fəqləndirici amildir. Təhsil almaq imkanları, təhsilli insanları cəmiyyətdəki xüsusi çəkisi də ölkədən ölkəyə fərqlilik göstərir. Nəticədə bir təfədə ciddi potensial, digər tərəfdə isə bu potensiala ciddi ehtiyacın varlığı bu günün reallığıdır. Hazırda qloballaşma prosesi bu iki ehtiyacın ödənməsini təmin edə biləcək yeganə vasitə kimi görünməkdədir. - Đqtisadi inkişaf və iqtisadi gerilik: iyirminci əsrin ikinci yarısında dünyanın bir qütbündə inkişafın pik nöqtəsinə çatmış ölkələr, digər qütbündə isə aclıq və səfalət içərisində həyat mücadiləsi verən ölkələr ortaya çıxdı. Bir tərəfdə insanlar lüks ehtiyaclarını ödəyərkən, digər tərəfdə təməl fizeoloji ehtiyacların ödənilməsində ciddi sıxıntılarla qarşılaşırlar: tam mənası ilə yaşadığı ölkəyə görə insanlar arasında ciddi bir uçurumun varlığı özünü göstərməyə başladı. Bu vəziyyət elə indi də davam etməkdədir. Hazırda dünya ölkələrinin 2/3 hissəsi inkişaf etməkdə olan ölkə əhalisidir. Davamlı iqtisadi inkişaf ancaq və ancaq sistemli fəaliyyət nəticəsində əldə oluna bilər. Sistemli fəaliyyət dedikdə isə təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə, insan resurslarının yetişdirilməsi və istifadəsi, texniki inkişaf, istehsalın artırılması, dünya ticarətində iştirak, iqtisadi liberallaşma, sərmayə təchizatının artırılması, sənayeləşmə, infrastrukturun inkişaf etdirilməsi və sair nəzərdə tutulur ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə demək olar ki, bu sahələrin heç biri arzu edilən səviyyədə deyil, ölkənin 559

80 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process daxili imkanları isə sadalanan xüsusuları lazımi səviyyəyə çatdırmağa imkan vermir. Belə olan halda, iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrin köməyinə ehtiyac duyulur. Digər tərəfdən inkişaf etmiş ölkələr də müəyyən mövzularda çəkdikləri sıxıntıları inkişaf etməkdə olan ölkələr hesabına həll edə bilərlər (məsələn, işçi qüvvəsi çatışmazlığı problemi). Ümumiyyətlə inkişaf etmiş ölkəlrlə (ĐEÖ), inkişaf etməkdə olan ölkələr (ĐEOÖ) arasında beş axım mövcuddur: ĐEÖ-dən ĐEOÖ-ə xidmətlər, texnologiya və sərmayə, ĐEOÖ-dən ĐEÖ-ə xammal, hər ikisindən bir-birinə isə sənaye malları axımı 2. Bu halda iki fərqli qütblərdə dayanan ölkələrin qloballaşma prosesi ilə inteqrasiyası hər iki cəbhə baxımından faydalı görünür ki, qloballaşma da məhz bu inteqrasiya prosesidir. Ümumiyyətlə qloballaşma tərəfdarlarının iddialarına görə, hazırda ölkələr arasında var olan birinci dünya, üçüncü dünya, inkişaf etmiş, inkişaf etməkdə olan və sair kimi bölünmələr qloballaşma prosesi sayəsində ortadan qalxacaqdır 3. Bu məqam da qloballaşmanın geniş vüsət almasına təkan verici xüsus sayıla bilər. - Qapalı sistemlərin çökməsi: ötən əsrin iyirminci illəri dünyada iki fərqli fəlsəfə və cəbhəninkapitalizm və sosializm-yaranması ilə xərakterizə olunduğu halda, həmin əsrin sonları bu tərəflərdən birinin digəri üzərində birmənalı qələbəsi ilə yadda qaldı. Bəziləri səbəblərini 1980-cı illərin ortalarında meydana gələn və Sovet cəmiyyəti üçün təhlükəli olan islahatlar, bəziləri isə çoxmillətli ölkənin təbiətində var olan siyasi və sosial-iqtisadi problemlər və münaqişələr dayandığını iddia etsələr 4 də nəticə birdir; başda SSRĐ olmaqla sosialist fəlsəfəsinə əsaslanan blok çökdü və qapalı sistem anlayışının çürüklüyü üzə çıxdı. Yeni müstəqil ölkələrin qarşılaşdıqları bir sıra çətinliklərin başında iqtisadi problemlər gəlməkdə idi. Bu problemlərin həlli isə müasir sərbəst bazar iqtisadiyyatına əsaslanan liberal iqtisadi sistemin qurulması ilə mümkün olduğundan istər istəməz bir vaxtlar qarşı-qarşıya duran cəbhələrin iqtisadi inteqrasiyası reallaşmağa başladı. Bu da qloballaşma fəaliyyətinin yayılmasında öz xüsusi rolunu oynamağa başladı. - Yeni bazar arayışları: ötən əsrin iyirminci illərində qloballaşma hərəkatının geniş vüsət almasının səbəblərindən biri də, inkişaf etmiş ölkə müəssisələrinin daxili bazarların yetərsizliyi səbə Mim Kemal ÖKE, Küresel Toplum, ASAM yayınları, Ankara, 2001, s. 43 Gökçen Coşkun ALBAYRAK və digərləri, Globalizasyonun Yansımaları, editor: Uğur Selçuk AKALIN, Donkişot Yayınları, Đstanbul, 2002, s. 10 Ramiz MEHDĐYEV, Azerbaycan Küreselleşmenin Talepleri, DA Yayıncılık, Đstanbul, 2005, s. 25 bi ilə yeni bazar arayışlarına çıxmaları göstərilə bilər. Müasir texnika ilə təchiz olunmuş müəssisələr istehsal imkanlarını genişləndirərək rentabelliliklərini yüksəltmək məqsədi ilə satış həcimlərini artırmaq, digər tərəfdən məsrəflərinin minimuma endirmək məqsədilə istehsal proseslərini müxtəlif ölkələrə yaymaq məqsədi güdməyə başladılar. Ölkələr arasında müxtəlif formalarda var olan məhdudiyyətlər bu imkanı onların əlindən aldığına görə, adı gedən müəssisələr qloballaşma prosesinin bir növü ssenaristlərinə çevrildilər. - Demokratikləşmə və siyasi dəyişiklik: sosializm fəlsəfəsinin Sovet Đttifaqının süqutu ilə birlikdə otradan qalxması dünyanın siyasi cəhətdən dəyişməsinə səbəb oldu. Sosializmin çöküşü demokratiyanın qələbəsi kimi xarakterizə olunduğundan, demokratiya ən ideal və mütərəqqi idarəetmə metodu olaraq cəmiyyət tərəfindən qəbul olunmağa başladı. Kütləvi şəkildə yayılan demokratiya anlayışı öz növbəsində qloballaşma prosesinin sürətlənməsinə şərait yaratdı. Belə ki, təməldə söz və fikir azadlığı kimi bilinən demokratiya anlayışına görə, insanların istər ölkə daxilində, istərsə də ölkələr arasında köç etmə və yerləşmə azadlığı, iqtisadiyyata dövlət müdaxiləsinin mümkün olduğu qədər azaldılması, sərbəst bazar iqtisadiyyatının formalaşması, insafsız rəqabətin ortadan qaldırılması, insan resurslarının məqsəd yönlü və səmərəli istifadəsi, mühafizəkarlıq, iqtisadi fəaliyyət və hərəkət məhdudlaşdırılmalarını qəbul etməməsi və sair kimi iqtisadi aspektləri də vardır 5. - Qlobal problemlər: texniki inkişaflar əsri sayılan iyirminci əsr, insanların həyat və fəaliyyətlərini asanlaşdırma adına ciddi imkanlar ortaya çıxardığı kimi, həyat və yaşamaq nöqteyi nəzərdən bir sıra ciddi problemlərin də ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Məsələ burasındadır ki, iyirminci əsrdə ortaya çıxan bu problemlərin həlli də dünya ölkələrini ciddi əməkdaşlığa, başqa bir sözlə qloballaşmaya sövq edir. Məsələn, ətraf mühitin çirklənməsi, ozon təbəqəsinin nazilməsi, istiləşmə, təbii fəlakətlər, fauna və floranın məhv olması və bu qəbildən olan sair problemlərin bir və ya bir neçə ölkənin cəhdləri ilə ortadan qaldırılması qeyri-mümkündür. Sadalanan problemlər qlobal xarakter daşıyır buna görə də onlara qlobal yanaşma zəruridir. Bu isə öz növbəsində qloballaşmanı stimullaşdırmaqdadır. - Təhlükəsizlik: bu məsələ müxtəlif aspektlərdə ələ alına bilər. Məsələn, iqtisadi, ekoloji, milli, hərbi və s. Təhlükə bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən iki fərqli düşüncə, davranış və ya fəaliyyətlərin toqquşma ehtimalına verilən addır. Hər bir 5 Erdal TÜRKKAN, Ekonomi ve Demokrasi, Turhan Kitabevi, Ankara, 1996, ss

81 II International Congress ölkə hökumətini ciddi məşğul edən məsələlərdən biri olan təhlükəsizlik məsələsi, yalnız var olan zidd düşüncələr, davranışlar və ya hərəkətlər arasındakı sərt ziddiyyət dərəcəsini mümkün olduğu qədər yumuşaltmaq və azaltmaq, əgər imkan varsa tamamilə ortadan qaldırmaqla mümkündür. Bunun reallaşması üçün tərəflərin ümumi məqsədlər ətrafında toplaşaraq öz məqsədlərindən müəyyən qədər geri çəkilmələri lazımdır. Belə olan halda, qarşılıqlı dialoq, qarşılıqlı dözümlülük və qarşılıqlı anlaşma və bunun ardınca ümumi məqsədlər uğrunda ortaq fəaliyyət kimi anlayışlar qarşıya çıxır ki, bu da qloballaşmanın bir digər formada təzahürü sayıla bilər. - Sosial dəyişikliklər: iyirminci əsr müxtəlif yönləri ilə ələ alınmaqda və araşdırılmaqdadır. Bunun səbəbi həmin əsrdə demək olar ki, bütün sahələrdə ciddi dəyişikliklərin baş verməsidir. Baş verən dəyişikliklər içərisində diqqəti çəkən ən mühüm dəyişikliklərdən biri də cəmiyyətdə baş verən dəyişikliklərdir. Đyirminci əsr cəmiyyətin həyatında köklü dəyişikliklərə də xarakterizə olunur. Məsələn, demokratik dəyərlərin ön plana çıxması, ətraf mühitin mühafizəsi, könüllü birliklərin yaranması, insan hüquqlarının, müəssisələrdə sosial öhdəliklər, insanlar və qruplar arasında yardımlaşma, terrorla birgə mücadilə, irqçilik, milliyyətçilik hərəkatlarının əvəzinə qarşılıqlı dözümlülük kimi məsələlər məhz bu dövrün müsbət nəticələridir. Qısaca, iyirminci əsr sosial həyatda insan mərkəzli düşüncə tərzinin ortaya çıxması və yayılması dünya vətəndaşı məntiqinin yerləşməsinə gətirib çıxarmışdır ki, bu da öz növbəsində qloballaşmanın geniş vüsət almasına əlverişli mühit hazırlamışdır. - Đnformasiya texnologiylarının inkişafı: ötən yüzilliyin ən mühüm və diqqəti çəkən tərəfi bu əsrdə informasiya texnologiyalarının misli gözünməmiş şəkildə inkişaf etməsidir. Radionun kəşfi ilə başlayan bu proses əsrin axırlarında peyk ötürücüləri vasitəsi ilə bütün dünyanı əhatə edən vahid internet şəbəkəsinin qurulması ilə nəticələnmişdir. Harada olmasından asılı olmayaraq günün istənilən vaxtında və yer kürəsinin istənilən nöqtəsində baş verən proseslər haqqında informasiya almaq imkanı yaradan müasir informasiya texnologiyaları dünya əhalisini informasiya cəmiyyətinə çevirmişdir. Daxilində hər zaman ən mükəmmələ çatmaq arzusu daşıyan insan övladının bu qədər geniş informasiyaya sahib olması bir tərəfdən onun dünya görüşündə ciddi dəyişiklərə səbəb olmuş, digər tərəfdən onu dünya vətəndaşlığı əldə etmə mücadiləsinə sövq etmişdir. Đçərisində olduğu şəraitə görə, müxtəlif şəkillərdə özünü göstərən bu mücadilə nəticədə ölkələr arasında var olan fərqlilikləri ortadan qaldırmış və qloballaşmnın sürətlənməsində xüsusi rol oynamışdır. 2. MARKETĐNQ KONSEPSĐYASI VƏ ĐNKĐŞAFI Çoxları səhvən marketinqi satış ilə eyniləşdirirlər. Lakin satış, marketinq aysberqinin yalnız görünən tərəfi və çox vaxt o qədər də vacib olmayan funksiyasıdır. Belə ki, əgər müştəri ehtiyacları tam müəyyən edilibsə, münasib əmtəə hazırlanıbsa, lazımi stimullaşdırma fəaliyyəti yerinə yetirilibsə, müvafiq qiymətə, münasib yerdə əmtəə müştəriyə təklif olunursa təbii ki, satılacaqdır 6. O zaman marketinq nədir? Marketinq ortaya çıxdığı gündən bu günə fərqli şəkillərdə tərif olunsa da, Amerika Marketinq Assosiasiyası 7 tərəfindən verilmiş və artıq hamı tərəfindən qəbul edilmiş tərifi mövcuddur. Bu tərifə görə; Marketinq, fərdi və təşkilati məqsədlərə çatmağa imkan verən mübadilələrin həyata keçirilməsi üçün mal, xidmət və fikirlərin ortaya çıxarılması (inkişaf etdirilməsi), qiymətləndirilməsi, stimullaşdırılması və bölgüsü ilə əlaqədar planlama və tətbiqat prosesidir. Göründüyü kimi, tərfidə bir çox xüsuslar yer almış və fərqli fəaliyyətlər marketinqin mövzusu olaraq ifadə edilmişdir. Mövzunu daha aydın hala gətirmək üçün tərifdə yer alan əsas nöqtələri ayrılıqda vurğulamaq yerində olar 8 : a) Hər şeydən əvvəl marketinq çeşidli fəaliyyətlərin məcmusudur- tərifdə mal, xidmət və fikirlərin ortaya çıxarılması və inkişaf etdirilməsi, qiymətləndirilməsi, stimullaşdırılması və bölgüsü kimi müəssisələrdə həyata keçirilən, bir-birindən tamamilə fərqli, amma qarşılıqlı əlaqəli fəaliyyətlər marketinqin mövzusu içərisində ələ alınmışdır. b) Ehtiyacların qarşılanmasını təmin edən mübadilə fəaliyyəti-tərifdəki fərdi və təşkilati məqsədlərə çatmağa imkan verən mübadilələrin həyata keçirilməsi ifadəsi marketinqin mübadilə tərəfini ortaya qoymaqdadır. Aydındır ki, hər bir müəssisə bəlli bir mənfəət əldə etmək məqsədi ilə qurularaq idarə edilməkdədir. Müəssisə tərəfindən istehsal edilən əmtəələr, onlara ehtiyac duyan insanlarla müəyyən bir məbləğ qarşılığında mübadilə edilməlidir və bu mübadilə sayəsində tərəflər öz məqsədlərinə çatırlar. c) Mal, xidmət və fikirlərlə əlaqədardır-bir neçə əsr əvvəl istehsal adı altında sadəcə fiziki mallar ortaya çıxarıldığı halda, günümüzdə xidmətlər və fikirlər də alınıb-satılmaqdadır. Belə olan halda onlar da marketinqə mövzu təşkil edir Filip KOTLER, Marketinqin Əsasları, tərcümə edənlər: Rauf HACIYEV, Rövşən MƏMMƏDOV, Ergün, Bakı, 1993, s. 10 American Marketing Assosiation, Đsmet MUCUK, Pazarlama Đlkeleri, 10. Basım, Türkmen Kitabevi, Đstanbul, 1998, s

82 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process d) Marketinq fəaliyyəti istehsaldan əvvəl başlayır-tərifdə diqqəti çəkən bir digər xüsus mal, xidmət və fikirlərin ortaya çıxarılması dir. Belə ki, istehsal fəaliyyəti nəyin istehsal ediləcəyi sualı ilə başlayır. Bu xüsusun marketinqin içərisində ələ alınması isə, marketinqin daha müəssisə qurulmazdan əvvəl fəaliyyətə başlaması mənasını verir. e) Davamlı və tez-tez dəyişən mühitdə həyata keçirilir-günümüzün müəssisələri açıq sistem içərisində fəaliyyət göstərməyə məhkumdurlar. Ən qapalı və uzun ömürlü sistem Sovet Đttisaqı olmuşdur ki, onu da 70 ildən çox davam etdirmək iqtisadi baxımdan sərfəli olmamışdır. Müəssisələrin açıq sistem içərisində fəaliyyət göstərmələri isə, onları daimi və tez-tez dəyişən bir mühit ilə mücadilə etməyə və yaxud dəyişən mühit şəraitinə uyğunlaşmağa məcbur edir. 19-cu əsrin sonlarına doğru buxar maşınının istehsalata tətbiqi ilə başlayan kütləvi istehsal və o tarixdən indiyə qədər keçən dövrün analizi, müəssisə idarəçilərinin bazara və dolayısı ilə müştərilərə baxış aspektinin böyük şəkildə dəyişdiyini göstərir. Əsas xətləri ilə bu dövr 3 mərhələdən ibarətdir 9 : a) Buxar maşınının istehsalata tətbiqi ilə başlayan və 1930-cu illərə qədər davam edən dövr istehsal konsepsiyası dövrü olaraq ifadə edilməkdədir. Qısaca, nə istehsal etsəm sataram, yetər ki, necə istehsal edəcəyimi bilim şəklində ifadə edilən bu dövrdə diqqət sadəcə istehsal üzərində cəmlənmişdi. Kəskin bir şəkildə məcmu tələbin məcmu təklifi keçdiyi bu illərdə istehsalçıların istehlakçı istəkləri barəsində qətiyyən düşünmədikləri görülür. b) 1930-cu illərdə dünya səviyyəsində ortaya çıxan iqtisadi böhran və bu böhrandan can qurtarma yolları mövzusunda var olan düşüncələr bir nöqtə üzərində cəmlənirdi: istehsal ciddi şəkildə təşviq edilməlidir. Bu yanaşma ölkə idarəçilərini çeşidli təşviq sistemləri tapmağa məcbur etdi. Tətbiq edilən siyasətlər nəticəsində istehsal miqdarında ciddi artımlar özünü göstərdi. Belə olan halda çox qısa zamanda bazarda çarxlar əvvəlki dövrin tərsinə dönməyə başladı: məcmu təklif məcmu tələbi keçdi ci illəri əhatə edən bu dövrdə müəssisə idarəçiləri istehsal etdikləri əmtəələri əldən çıxarma cəhdi içərisinə girdilər və bu səbəblə o dövrün fəlsəfəsi qısa bir ifadə ilə- nə istehsal etsəm sataram, yetər ki, necə satacağımı bilim -şəklində idi. Satış konsepsiyası dövrü olaraq adlandırılan bu dövr 1970-ci illərə doğru ortadan qalxmağa başladı. Bir çox səbəb olsa da, ən əsası aldadılan müştərilərin aldadıldıqları müəssisənin əmtəələrini bir daha istehlak etməmələri ilə yanaşı, potensial müştəriləri də ortadan qaldırmaları olmuşdur. c) Satış konsepsiyasının əksiklikləri və ictimai dəyərlərdə yaşanan ciddi dəyişikliklər, insanların sosial mövzulara daha çox meyl etmələri, nəticədə müəssisələri istehsal edə bildiklərini satmaq yerinə sata biləcəkləri əmtəələri istehsal etməyə yönləndirmişdir. Đstehlakçı istək və ehtiyaclarını ön planda tutan bu anlayış dövrü isə, marketinq konsepsiyası dövrü olaraq ifadə edilməkdədir. Bu dövrin fəlsəfəsi qısaca- istehlakçı kraldır -şəklində ifadə edilməkdədir. 3. MARKETĐNQĐN MÜHĐTĐ Yuxarıda vurğulandığı kimi, günümüzün müəssisələri öz fəaliyyətlərini açıq sistem anlayışı içərisində, davamlı dəyişən mühit şəraitində həyata keçirirlər. Bu o deməkdir ki, müəssisə fəaliyyətləri sadəcə daxili faktorların deyil eyni zamanda xarici faktorların da təsiri altındadır. Müəssisə funksiyalarından biri olan marketinq də istisna təşkil etmir. Belə ki, marketinqin istər təşkili, istərsə də tətbiqində həm daxili, həm də xarici təsirlər vardır. Müvəffəqiyyətli marketinq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üçün bu təsirlərin hamısının bilinməsi və fəaliyyətin bütün mərhələlərində lazımi tədbirlərin alınması son dərəcə vacibdir. Marketinqə təsir edən faktorlardan bəhs edərkən, onların hamısının marketinq idarəçiləri tərəfindən istənilən şəkildə dəyişdirmə imkanının olmadığını da vurğulamaq lazımdır. Belə olan halda marketinqə təsir göstərən faktorların çoxluğunu nəzərə alaraq onları qruplaşdırarkən nəzarət altında saxlanıla bilən və nəzarət altında saxlanılması mümkün olmayan faktorlar şəklində qruplaşdırma daha münasib sayıla bilər. Aşağıdakı şəkil 1 məhz bu nöqteyi nəzərdən çəkilmişdir: 9 Murat Hakan ALTINTAŞ, Tüketici Davranışları: Müşteri Tatmininden Müşteri Değerine, Alfa Yayınları, Đstanbul, 2000, s. 3 Şəkil 1. Marketinqə təsir göstərən faktorlar 562

83 II International Congress Şəkildə faktorlar heç nəzarət altında tutulmayan faktorlardan tam nəzarət altında tutula bilən faktorlara doğru sıralanmışdır. Məsələn, əhalinin sayı, yaxud yaş tərkibini ifadə edən demoqrafik faktorun müəssisə tərəfindən qətiyyən nəzarət altında saxlanılması yaxud dəyişdirilməsi mümkün deyil. Buna görə də faktor şəklin ən sol tərəfində, müəssisənin öz əmtəəsini yaxud əmtəələrini tanıtma formalarından biri olan reklam vasitələrinin seçilməsi yaxud reklam mətninin hazırlanması kimi mövzuları əhatə edən stimullaşdırma fəaliyyəti isə marketinq rəhbərliyinin tam nəzarəti altında olduğundan və istənilən zaman istənilən şəkildə dəyişdirildiyindən tam əks sağ tərəfdə yerləşdirilmişdir. Yeri gəlmişkən onu da qeyd etmək yerində olardı ki, marketinq kompleksinin ünsürləri müxtəlif marketoloqlar tərəfindən müxtəlif şəkillərdə və sayılarda tərtib olunsa da, hamı tərəfindən qəbul olunan və yuxarıdaki şəkil 1-də yer alan ünsürlər McCarthy tərəfindən ortaya atımışdır və qısaca 4 P adlandırılır QLOBAL MARKETĐNQ Ölkələr arasında iqtisadi fəaliyyətlər hər zaman mövcud olmuşdur. Bunun səbəbi ərazisinin böyüklüyündən tutmuş, mədəniyyətə qədər ölkələr arasında var olan fərqliliklərdir. Ölkələr arasındaki iqtisadi münasibətlər və onların səmərəli istifadəsi haqqında elmi araşdırmalar uzun illər bundan əvvəl aparılmış və dövrün şərtlərinə görə kifayət qədər samballı nəzəriyyələr ortaya atılmışdır. Adam Smith və David Ricardonun əsərləri buna misal göstərilə bilər. Qeyd edilməlidir ki, həmin nəzəriyyələr bu gün tam aktuallığını qoruya bilmir. Məsələ orasındadır ki, cəmiyyət və təfəkkür, eləcə də fürsətlər və tətbiqatlar daim dəyişir. Həmin bu dəyişmələrin nəticəsidir ki, bir zamanlar ölkələr arasında iqtisadi münasibətlər deyiləndə sadəcə mal ticarəti nəzərdə tutulduğu halda, bu gün əhalinin miqrasiyasından tutmuş informasiya ötürülməsinə qədər çox geniş bir fəaliyyətdən söhbət gedir. Yeri gəlmişkən bunu da qeyd etmək lazımdır ki, artıq ölkələr arasında ticarət yox marketinq fəaliyyətindən bəhs olunur. Yuxarıda marketinqin inkişafı ilə əlaqədar verilən məlumatlar bunun səbəbini açıqlamaqdadır. Ölkələr arasında həyata keçirilən marketinq fəaliyyətinin özündə də bəzi dəyişikliklər baş verir. Belə ki, menecmentlə əlaqədar bir o qədər də köhnə sayılmayacaq, təxminən il əvvəl nəşr olunan elmi əsərlərdə, birdən artıq ölkədə həyata keçirdiyi fəaliyyətlərə görə müəssisələr beynəlxalq, trans milli və qlobal müəssisələr olaraq qruplandırılırdı. Beynəlxalq müəssisələr qurulduğu ana ölkədə istehsalını həyata keçirib, digər ölkələrə 10 Philip KOTLER, Marketing Management, Millenium Edition, Pearson Custom Publishing, 2002, p. 10 istehsal etdiyi əmtəələri ixrac edən müəssisələrə, trans milli müəssisələr istehsal və əmtəələrinin realizasiyasını ən az faizini ilk qurulduğu ölkə xaricindəki ölkələrdə həyata keçirən müəssisələrə, qlobal müəssisələr isə, həm istehsal həm də əmtəələrinin realizasiyasını çox sayıda ölkələrdə həyata keçirən və yer kürəsinin istənilən hissəsini özü üçün fəaliyyət sahəsi bilən müəssisələrə deyilirdi. Müəssisənin həyata keçirdiyi marketinq fəaliyyəti də buna uyğun olaraq beynəlxalq marketinq, trans milli marketinq və qlobal marketinq şəklində ifadə olunurdu. Hazırda bu yanaşma tərzində bir dəyişiklik özünü göstərir. Belə ki, marketinq sahəsində dünya səviyyəsində tanınmış Filip Kotler və Gary Armstrong qlobal marketinqi birdən çox ölkədə həyata keçirilən marketinq fəaliyyəti kimi adlandırırlar 11. Yəni, əvvəllər ifadə olunan beynəlxlaq və trans milli marketinq anlayışları bir kənara atılaraq sadəcə qlobal marketinq anlayışını qəbul edirlər. Başqa sözlə ölçüsündən və formasından asılı olmayaraq birdən çox ölkədə aparılan marketinq fəaliyyəti getdikcə qlobal marketinq şəklində ifadə olunmaqdadır. Qlobal marketinq məsələsinə yanaşmada dəyişdiyi görülən bir başqa məsələ bütün dünyada mütləq vahid və standart tətbiqatın zəruriliyi məsələsidir. Belə ki, keçən əsrin 80-cı illərində qloballaşma fəaliyyəti xüsusi stimul alarkən, hamı tərəfindən qloballaşma vahidlik və standartlıq kimi qəbul edilirdi. Bunun səbəbi bəlkə də ilkin tətbiqatların ruhunda var olan və sonradan amerikanlaşma və avropalaşma şəklində ifadə olunan səhv yanaşma tərzi idi. Zaman keçdikcə, tam vahidliyin və standartlaşmanın mümkün olmadığı anlaşıldı. Qloballaşma fəaliyyəti içərisinə aktiv şəkildə daxil olduğu halda, istər mədəniyyət, istər sosial həyat, istərsə də digər sahələrdə ölkələr arasında var olan və ictimaiyyətin dəyişdirmək istəmədiyi çox sayıda fərqli nüasnlar özünü biruzə verdi. Belə olan halda, yavaş-yavaş yerli xüsusiyyətlərin önəmini ifadə edən qlokallaşma anlayışı ortaya çıxdı. Bu məqamda qloballaşmanın qlobal düşün, lokal hərəkət et fəlsəfəsi yarandı. Yuxarıda adları çəkilən bu iki elm adamının bu məsələyə yanaşma tərzi də diqqəti çəkir. Belə ki, onlar vahid və standart proqram və əmtəə ilə, fəaliyyətin həyata keçirildiyi hər ölkənin xüsusiyyətlərinə görə müəyyən olunmuş proqram və əmtəələr üzrə fəaliyyətləri müəssisələrin qlobal arenada, iki əks qütbündə dayanan qlobal marketinq strategiları kimi qiymətləndirirlər Gary ARMSTRONG, Philip KOTLER, Marketing an Introduction, sixth edition, Prentice Hall, New Jersey, 2003, p Gary ARMSTRONG, Philip KOTLER, Marketing an Introduction, sixth edition, Prentice Hall, New Jersey, 2003, p

84 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Ürünü değiştirme XARĐCĐ BAZARLARDA MARKETĐNQĐN TƏŞKĐLĐ FORMALARI Müəssisələrin xarici bazarlarda iştirakı onların bu bazarlarda marketinq fəaliyyətini nə dərəcədə həyata keçirə biləcəklərinə bağlıdır. Bütün müəssisələrin imkanları və qaynaqları eyni olmadığından onların xarici bazarlarda qarşıya çıxan problemləri həll edə bilmə qabuliyyətləri də fərqlidir. Məsələni qəlizləşdirən xüsuslardan biri də budur ki, bütün xarici bazarlarda qarşıya çıxan problemlər eyni deyil, yaxud fərqli xarici bazarlarda var olan eyni problemlərin çətinlik dərəcələri də eyni ağırlıqda olmur. Ümumiləşdirmək lazım gələrsə, müəssislərin xarici bazarlarda qarşılaşdıqları problemləri aşağıdakı kimi sıralamaq mümkündür 13 : - mühit faktorlarının çoxluğu - beynəlxalq risq çeşidi və dərinliyinin daxili bazara görə çox olması - dil, din, irq, adət, ənənə və sair demoqrafik fəqrliliklər - sosial fərqliliklər - siyasi rejim və siyasi risqlər - hökumət müdaxiləsi - bürokratiya - beynəlxalq müqavilələr və normalar - iqtisadi vəziyyət - xarici valyutandan istifadənin zəruriliyi - bank və maliyyə sistemindən istifadə məcburiyyəti - qaynaqlar - rəqabət - bazar potensialı - əmtəənni xüsusiyyəti - müəssisələrin məqsəd və hədəfləri - idarə etmə bacarığı - xarici bazarda fəaliyyətlərə nəzarət imkanı - müştəri xüsusiyyətləri - çox sayıda vasitəçilərə ehtiyac - fəaliyyətdə yol verilən xətaları düzəltmə imkanının az olması yaxud heç olmaması və s. Bu və digər faktorların təsiri altında müəssisələr xarici bazarlarda öz marlketinq fəaliyyətlərini aşağıdakı şəkillərdə təşkil edə bilərlər 14 : Đxracat: ixracat xarici bazarlara yönəlmənin ən sadə üsuludur desək yanılmarıq. Çünki bu metodda istehsal prosesləri tamamilə müəssisənin qurulduğu ölkədə həyata keçirilir. Müəssisə sadə- 13 Cem KOZLU, Uluslararası Pazarlama, Türkiye Đş Bankası Kültür Yayınları, 4. baskı, Ankara, 1993, s.4, Memiş YILMAM, Önümüzdeki Dönemde KOBĐ leri Neler Bekliyor?, get_article.asp?article_id=350, 09/03/ Birol TENEKECĐOĞLU və digərləri, Pazalama Yönetimi, 4. baskı, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2006, ss cə istehsal etdiyi məhsulu xarici bazara yaxud bazarlara çıxarır. Đxracat fəaliyyətinin özü də iki formada aparıla bilər. Bunlardan birincisi, təsadüfü ixracatdır ki, müəssisə əslində beynəlxalq fəaliyyətdə planlaşdırılmış şəkildə iştirak etmir. Sadəcə xarici bazarlardan gələn sifariş əsasında öz məhsulunu ixrac edir. Đkincisi isə, aktiv ixracat fəaliyyətidir. Đxracatın bu növündə müəssisə planlı şəkildə xarici bazarlara mal ixrac edir. Lisenziya vermə: müasir dünyada xarici bazarlarda iştirakın bu forması da mövcuddur. Đxracatdan daha geniş miqyaslı fəaliyyət sayılan lisenziya vermə metodunda müəssisə özünə aid olan hər hansı bir haqqı/hüququ müəyyən ödəmə qarşılığında fəaliyyət göstərməyi arzuladığı xarici bazardakı müəssisəyə satır. Ən geniş istifadə sahəsi patent olan bu metodun çox sayıda müsbət tərəfləri olsa da, haqqın/hüququn satıldığı müəssisəni lazımi nəzarət altında saxlaya bilməmənin doğuracağı çox ciddi risq tərəfi də mövcuddur. Müştərək fəaliyyət: müəssisələrin xarici bazarlara çıxışlarında geniş istifadə olunan metodlardan biri müştərək fəaliyyətdir. Daxili imkanların yetərsizliyi, yaxud bazar şərtlərinin ağırlığı kimi səbəblərlə, müəssisələr girmək istədikləri bazarda var olan hər hansı bir müəssisə ilə ortaq fəaliyyətə başlaya bilərlər. Hər cür risqlərin bölgüsünə əsaslanan bu metod xüsusilə potensialı böyük amma, təkbaşına fəaliyyət üçün çox risqli olan bazarlar üçün seçilir. Xarici bazarlarda fəaliyyət formalarından sonuncusu və ən genişi, birbaşa investisiyadır. Seçilən bazar xarici bazar olsa da, müəssisənin sərbəst fəaliyyət göstərməsinə heç bir təhlükə olmadığı zaman bu strategiya seçilə bilər. Bu metodun müsbət tərəfi xarici bazarda müəssisənin marketinq fəaliyyətini arzu etdiyi formada təşkil edə bilmə imkanına sahib olmasıdır. Metodun ən ciddi sıxıntısı, beynəlxalq faktorlardan qaynaqlanan risqlərin hamısına müəssisə tərəfindən təkbaşına sinə gərilməsidir. 6. QLOBALLAŞMANIN MARKETĐNQƏ ÜZƏRĐNDƏ TƏSĐRĐ Yer kürəsini böyük kəndə çevirən qloballaşma prosesinin ictimai həyatın bütün sahələrində təsirini və təzahürünü görmək mümkündür. Bunun səbəbi qloballaşmanın bir yandan hər tərəfli proses olmasıdırsa, ikinci tərəfi ictimai formasiyalarda olduğu kimi, qloballaşmanın cəmiyyətin inkişaf prosesi çərçivəsində şüurlu ya da şüursuz şəkildə ortaya çıxan tələb xarakterli olmasıdır. Đctimai həyatın mühüm tərkib hissələrindən biri olan biznes subyektlərindən qloballaşmanın təsirsiz ötüşməsi nəinki düşünülə bilməz, bu subyektlər müxtəlif şəraitdə hətta qloballaşma prosesinin ssenari müəllifləri kimi iştirak edirlər.

85 II International Congress Ümumilikdə ənənəvi idarəetmə sisteminə təsir göstərən qloballaşma prosesinin müəssisələrin əsas funksiyalarından biri sayılan marketinq fəaliyyətinin təşkili və idarə edilməsinə də ciddi təsirləri özünü göstərir və göstərməməsi sadəcə mümkün deyil. Belə ki, marketinq fəaliyyətinə çox sayıda faktor təsir göstərir, qloballaşma isə bu faktorların dəyişməsinə səbəb olur. Başqa sözlə, qloballaşma prosesi marketinqi şəkilləndirən faktorları dəyişdirmək yoluyla dolayılı olaraq marketinqə təsir göstərir. Çox şaxəli və çox sayıda olan bu təsirlərdən əsasları qısaca aşağıda sıralanmışdır: - Resurslardan ortaq istifadə imkanı: fərqli ölkələrin fərqli resurslara sahib olduqları yuxarıda vurğulanmışdı. Məhz qloballaşma nəticəsində müəssisələr bu fərqli resurslardan sərbəst şəkildə istifadə etmə imkanı əldə edirlər ki, bu da məsrəflərin azaldılması və daha effektiv fəaliyyət göstərməyə, nəticədə rəqabət üstünlüyü əldə etməyə imkan yaradır. - Demoqrafik bənzərliyin ortaya çıxması: qloballaşma prosesi ölkələr arasında var olan demoqrafik fərqliliklərin müəyyən qədər azalmasına səbəb olmuşdur. Belə ki, ailə qruluşu, evlənmə, təhsil alma, məslək sahibi olma, urbanizasiya və sair kimi xüsusiyyətlərdə ciddi yaxınlaşmalar müşahidə edilir. Qeyd edilməlidir ki, demoqrafik faktorlar marketinq fəaliyyətində çox böyük təsir gücünə sahibdir. Var olan fərqliliklər marketinqin təşkili və idarə edilməsində nə qədər çətinlik törədirsə, fərqliliklərin ortada qalxması bir o qədər rahatlıq gətirir. - Đctimai şüurda dəyişiklik: ictimai həyatda qloballaşmanın ortaya çıxardığı ən böyük dəyişikliklərdən biri təfəkkür tərzinin, ictimai şüurun dəyişməsidir. Hazırda dünyanın harasında fəaliyyət göstərməyindən asılı olmayaraq müəssisələrin öz sosial öhdəliklərini yerinə yetirmələri mütləq şərt kimi qarşıda durur. Bir vaxtlar lüzumsuz məsrəflərə səbəb olduğu iddiası ilə o qədər də əhəmiyyət verilməyən məsələlər məsələn, demokratik əsaslarla idarə etmə, işçilərin həmkarlar ittifaqlarında iştirakı, iş şəraitinin yaxşılaşdırılması və erqonomika, müştəri məmnuniyyəti və sair, hazırda hər bir müəssisə üçün təməl prinsip halına gəlmişdir. - Yeni bazarların ortaya çıxması: qloballaşma prosesinin müəssisələr önündə yaratdığı ən böyük fürsət yeni bazarları ortaya çıxarmasıdır. Xüsusilə qapalı sistemlərin çökməsi ilə, Avropa, Amerika eləcə də inkişaf yolunu tutmuş Şərqi Asiya ölkələri üçün çox ciddi bazarlar ortaya çıxmışdır. Qeyd olunmalıdır ki, qapalı sistemi tərk edən ölkələr üçün adı çəkilən regionlar da yeni bazar deməkdir. Çünki, bu ölkələr sahib olduqları resursları həmin ölkə bazarlarında realizə etmək şansını qazanmışlar. - Siyasi yaxınlaşma: bir zamanlar ciddi təhlükələr qaynağı olan siyasi fəqrliliklər, hazırda qloballaşma prosesinin təsiri altında ortadan qalxmaqdadır. Sadəcə ölkələr arasında deyil, eyni zamanda ölkə daxilində yürüdülən siyasətlər də yerli xüsusiyyətlər səbəbi ilə müəyyən qədər fərqlənsələr də, demək olar ki, məntiq və məqsəq baxımından eynidir. Bu isə öz növbəsində marketinqin təşkili və idarə edilməsinə öz təsirini göstərərir. - Hüquqi yaxınlaşma: hüquq və qanunvericilik cəmiyyətin ruhuna uyğun standartlar sistemidir. Qloballaşma prosesi nəticəsində cəmiyyətlər arasında fərqliliklərin ortadan qalxaması, hüquqi sistemlər arasında var olan fərqliliklərin də ortadan qalxmasına səbəb olmuşdur. Ölkələr arasında insan hüquqları, istehlakçı hüquqları, anti-monopol, reklam, patent, marka, lisenziyalaşdırma, standatrlaşdırma və iqtisadi həyatı tənzimləyən sair qanunlar arasında demək olar ki, ciddi bir fəqrlilik yoxdur. Müəssisələrin qurulması və fəaliyyətində o cümlədən, marketnqin təşkili və idarə edilməsində, tam aydın məsələ olduğuna görə, hüquq sisteminin təsirini vurğulamağa ehtiyac yoxdur. - Qlobal fəaliyyətin stimullaşdırılması: hazırda iqtisadi inkişafı təmin etmək məqsədi ilə ölkə hökumətləri tərəfindən ixracatın stimullaşdırılması istiqamətində siyasətlər yürüdülür. Đnkişaf etməkdə olan ölkələr arasında isə, sərmayə, know-how, yaxud texnologiya yetərsizliyi səbəb ilə xarici investisiyaların cəlbi istiqamətində sanki yarış gedir. Hər iki halda, qlobal sferada fəaliyyət baxımından müəssisələrin önündə son dərəcə münasib fürsətlər yaranır ki, bu da qlobal marketinqin inkişafında əhəmiyyətli təsirə sahibdir. - Bazarların yaxınlaşması: qloballaşma prosesinin bir nəticəsi kimi keçən əsrin sonlarından etibarən iqtisadi təfəkkürdə dəyişikliklər baş verdi və sərbəst bazar iqtisadiyyatı ən ideal iatisadi sistem kimi hər yerdə qəbul edilməyə başlandı. Sərbəst bazar iqtisadiyyatının inkişafı çərçivəsində, dünya ölkələri arasında iqtisadi birlik, vahid iqtisadi məkan, sərbəst ticarət zonası və sair şəkillərdə adlandırılan ortaq bazarlar meydana çıxmağa başladı. Bazarların bu və ya digər ad altında birləşdirilməsi prosesi müəssisələrə qlobal fəaliyyət imkanı qazandırır. - Qorumaçılığın ortadan qalxması: sərbəst bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin yayıldığı, eyni zamanda müxtəlif bazar birliklərinin ortaya çıxdığı bir dövrdə qorumaçılıq siyasəti özlüyündən ortadan qalxır. Daha effktli və məhsuldar fəaliyyət göstərəcəklərinə inanılaraq dövlətə aid olan monopolçu müəssisələrin özəlləşdirilməsinin geniş vü- 565

86 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process sət alması bunun əyani sübutudur 15. Müxtəlif formalarda müəssisələrin qlobal arenada fəaliyyətlərini əngəlləyən bu və digər maneələrin qalxması isə, şübhəsiz marketinq fəaliyyətinin qloballaşmasında müstəsna rola sahibdir. - Qlobal rəqabətin ortaya çıxması: qapalı iqtisadiyyat və qorumaçılıq məfhumlarının qloballaşma prosesi nəticəsində tarixə qovuşması müəssisələrin qlobal marketinq fəaliyyətinə şərait yaratdığı kimi, qlobal rəqabət anlayışını da doğurmuşdur. Müxtəlif əngəllər hesabına daxili bazarda rahat fəaliyyət göstərən müəssisələr bu gün özləri qlobal səhnəyə çıxmasalar da, qlobal səhnəyə çıxaraq onların bazarına daxil olan qlobal müəssisələrin rəqabəti ilə qarşı-qarşıya qalmışlar. Belə olan halda bazardakı dinamizmi müəssisələrinə daşıya bilən, vaxt itirmədən dəyişikliklərə ayaq uydura bilən, fərqlilik ortaya çıxara bilən və bir baxıma mümkün olmayanı əldə edə bilən müəssisələr bu rəqabət şərtlərində uğur qazanacaqlar Đstehlakçı arzu və istəklərininn dəyişməsi: qloballaşma nəticəsində lokal xarakterli fərqliliklərin ortadan qalxması istehlakçı arzu və isteklərində də ciddi dəyişikliklərə səbəb olmuşdur 17. Yer kürəsinin hansı hissəsində yaşamasından asılı olmayaraq istehlakçılar eyni səviyyədə mal və xidmət tələb edirlər. Nəticədə dünya istehlakçısı məfhumu doğmuşur. Amma, yerli xüsusiyyətlərin hamısının ortadan qalxdığını da iddia etmək real olmazdı. Bir tərəfdən dünya səviyyəsində standartlılıq, digər tərəfdən yerli xüsusiyyətlərə uyğunluq kimi iki anti xüsus arasında ideal olan nöqtəni tapmaq marketoloqları dərin-dərin fikirləşməyə məcbur edir. - Müasir texnologiya: Hazırda cəmiyyətdə, sənaye inqilabı ilə sənaye cəmiyyətinin formalaşmasına bənzər bir proses baş verir 18. Belə ki, inanılmaz sürətlə informasiyanın əldə edilməsi, işlənməsi və nəticələrinin tətbiqinə imkan verən müasir texnologiyalar müsbət mənada müəssisələrin fəaliyyətlərinə son dərəcə ciddi təsir göstərir. Xüsusilə, internet şəbəkəsi sayəsində günün Muzaffer AYDEMĐR, M. Kemal DEMĐRCĐ, Đşletmelerin Küreselleşme Stratejileri, Gazi Kitabevi, Ankara, 2006, s Mehmet ERKAN və Ali ELEREN, Küreselleşme Sürecinde KOBĐ lerin Yeniden Yapilandirilmasi ve Bir Model Önerisi, EdTYJ:www.kobinet.org.tr/hizmetler/bilgibankasi/ekonom i/oakdocs/oak-t15.pdf+%22uluslararas%c4%b1+ ekonomik+kurulu%c5%9flar%22&hl=az&gl=az&ct=clnk &cd=66, 27/02/ Haluk SOYUER və Keti VENTURA, Bütünleşik Bilgi Sistemi Uygulamalari ve Üretim-Pazarlama Arayüzü, iibf.ogu.edu.tr/kongre/bildiriler/05-02.pdf, 24/01/ Hüsnü ERKAN, Bilgi Toplumu ve Ekonomik Gelişme, 4. baskı, Türkiye Đş Bankası Kültür Yayınları, 1998, s. 10 saatı ərzində müştərilərlə canlı dialoq yaratmağa imkan verən həmin texnologiyalar sayəsində elektron marketinqi ortaya çıxmışdır. Lakin bu məqamda onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu texnoloji imkanlar müəssisələr üçün bir sıra çətinliklər də törətməkdədir. Belə ki, müəssisələrin olduğu qədər müştərilərin də bütün məlumat mənbələrinə eyni şəkildə çatmaq imkanı vardır 19. Məhz buna görə də müasir cəmiyyət informasiya cəmiyyəti adlanır. Bu da öz növbəsində müəssisələri marketinq fəaliyyətinin istər təşkili, istərsə də idarə edilməsində son dərəcə diqqətli davranmağa və sürətli reaksiyaya sahib olmağa məcbur edir. Əks halda müştəri bağlılığı xəyal olaraq qalacaqdır. Yuxarıda vurğulanan bütün xüsusların işığı altında nəticə olaraq bunları qeyd etmək olar ki, qloballaşma dövrün və zamanın zərurətindən doğmuşdur. Onun bütün sahələrdə olduğu kimi, marketinq fəaliyyəti üzərində də həm mənfi, həm də müsbət təsirləri vardır. Đyirmi birinci əsrin ilk on illiyinin sonlarına yaxınlaşdığımız bir ərəfədə kaş bu proses heç olmasaydı şəklində ifadələrə rastlamaq mümkündür. Hər nə qədər qloballaşma əleyhinə çıxışlar eşidilsə də, onun mənfi tərəfləri qabardılmağa çalışılsa da, hər hansı bir formada onun qarşısının alınması real görünmür. Belə olan halda bütün güc və qaynaqların gedən bu prosesin ləngidilməsi istiqamətində deyil, onun ortaya çıxardığı fürsətlərdən daha çox yararlanmaq istiqamətində səfərbər edilməsi daha məsədə uyğun və daha rasional sayıla bilər. Bu məsələ xüsusilə marketinq fəaliyyəti ilə məşğul olan insanlar üçün həyati əhəmiyyətə sahibdir. Marketinq isə özlüyündə elə bir fəaliyyətdir ki, bütün insanlar bu və ya digər formada, şüurlu ya da şüursuz şəkildə bu fəaliyyətdə iştirak edirlər. ƏDƏBĐYYAT - AKĐPEK, Şebnem, Küresel Pazarlarda Tüketici Yönüyle Đşletmemerin Sorumluluğunun Hukuki Boyutları, Küreselleşmede Tüketici Yönüyle Đşletmemerin Sorumluluğu, Panelin materialları, TSE, Ankara, ALBAYRAK Coşkun, Gökçen və digərləri, Globalizasyonun Yansımaları, editor: Uğur Selçuk AKALIN, Donkişot Yayınları, Istanbul, ALTINTAŞ Hakan, Murat, Tüketici Davranışları: Müşteri Tatmininden Müşteri Değerine, Alfa Yayınları, Đstanbul, American Marketing Assosiation, 19 Şebnem AKĐPEK, Küresel Pazarlarda Tüketici Yönüyle Đşletmemerin Sorumluluğunun Hukuki Boyutları, Küreselleşmede Tüketici Yönüyle Đşletmemerin Sorumluluğu, Panelin materialları, TSE, Ankara, 2001, s

87 II International Congress - ARMSTRONG, Gary, KOTLER, Philip, Marketing an Introduction, sixth edition, Prentice Hall, New Jersey, AYDEMIR, Muzaffer, DEMĐRCĐ, M. Kemal, Đşletmelerin Küreselleşme Stratejileri, Gazi Kitabevi, Ankara, AYDIN S., Mehmet və digərləri, Küreselleşme, Ufuk Kitapları, Đstanbul, ERKAN, Hüsnü, Bilgi Toplumu ve Ekonomik Gelişme, 4. baskı, Türkiye Đş Bankası Kültür Yayınları, ERKAN, Mehmet və ELEREN, Ali, Küreselleşme Sürecinde KOBĐ lerin Yeniden Yapilandirilmasi ve Bir Model Önerisi, EdTYJ:www.kobinet.org.tr/hizmetler/bilgibankasi/ekonom i/oakdocs/oak-t15.pdf+%22uluslararas%c4%b1+ ekonomik+kurulu%c5%9flar%22&hl=az&gl =az&ct=clnk&cd=66, 27/02/ KOTLER, Filip, Marketinqin Əsasları, tərcümə edənlər: Rauf HACIYEV, Rövşən MƏMMƏDOV, Ergün, Bakı, KOTLER, Philip, Marketing Management, Millenium Edition, Pearson Custom Publishing, KOZLU,Cem, Uluslararası Pazarlama, Türkiye Đş Bankası Kültür Yayınları, 4. baskı, Ankara, MEHDĐYEV, Ramiz, Azerbaycan Küreselleşmenin Talepleri, DA Yayıncılık, Đstanbul, MUCUK, Đsmet, Pazarlama Đlkeleri, 10. Basım, Türkmen Kitabevi, Đstanbul, ÖKE Kemal, Mim Küresel Toplum, ASAM yayınları, Ankara, SOYUER, Haluk və VENTURA, Keti, Bütünleşik Bilgi Sistemi Uygulamalari ve Üretim-Pazarlama Arayüzü, iibf.ogu.edu.tr/kongre/bildiriler/05-02.pdf, 24/01/ TENEKECĐOĞLU, Birol və digərləri, Pazalama Yönetimi, 4. baskı, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, TÜRKKAN, Erdal, Ekonomi ve Demokrasi, Turhan Kitabevi, Ankara, YILMAM, Memiş, Önümüzdeki Dönemde KOBĐ leri Neler Bekliyor?, asp?article_id=350, 09/03/

88 QAFQAZDA VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA ÖLKƏLƏRĐNDƏ BAZAR ĐQTĐSADĐYYATINA KEÇĐD: NAĐLĐYYƏTLƏR, PROBLEMLƏR VƏ PERSPEKTĐVLƏR Professor Ələkbər MƏMMƏDOV Азярбайжан Республикасы Сащибкарлар (Ишяэютцрянляр) Тяшкилатлары Милли Конфедерасийасынын президенти, Bakı / AZƏRBAYCAN ABSTRACT The issues of transition period from planning economy to market economy in South Caucasus and Central Asia countries after the collapsing of Soviet Union were envisaged at this article. Research was provided on the base of comparative analysis of macro economy indicators of these countries. The Development perspectives of these countries were indicated in the article by participating in the regional projects and development of the transport and energy corridors between East and West Гафгаз юлкяляри: Азярбайжан, Эцржцстан, Мяркязи Асийа юлкяляри: Газахстан, Юзбякстан, Гырьызстан вя Тажикстан 70 ил ярзиндя Советляр Иттифагы тяркибиндя мцттяфиг республикалар олараг ССРИ-нин мяркязляшдирилмиш игтисадиййат вя инзибатчылыг системиндя мювжуд олмушлар. Советляр бирлийи даьылдыгдан сонра бу юлкяляр ейни вахтда кечян ясрин 90-жы илляринин яввялляриндя юз мцстягилликлярин елан етмиш, йени конститусийаларыны гябул етимшляр. Ейни инкишаф мярщяляляри кечмиш бу юлкяляр Конститусийаларыны гябул едяркян базар игтисадиййатына кечидин тямялини гоймушлар. Бу юлкялярин мцстягиллик ялдя етдикдян сонра инкишафыны шярти олараг 3 мярщяляйя айырмаг олар. Биринжи дювр: мцстягиллийин илк илляриндя игтисади бющран вя тяняззцл, икинжи дювр: сийаси вя игтисади ислащатларын кечирилмясинин нятижяси олараг сабитляшмя дюврц вя цчцнжц дювр: игтисади инкишаф вя артым дюврц. Базар игтисадиййатына кечид мярщялясиндя реэион юлкяляринин щамысы тяхминян ейни проблемлярля цзляшмишляр. Бунларын сырасына, игтисади бющраны, игтисади ялагялярин позулмасы иля яняняви сатыш базарларынын итирилмясини, бунун нятижяси олараг сянайе мцяссисяляринин дайанмасыны вя ящалинин мадди рифащ вязиййятинин ашаьы дцшмясини, йохсуллуьун вя ишсизлийин артмасыны, тящсилин вя сящиййянин сявиййясинин ашаьы дцшмясини, ящалинин сосиал мцдафиясинин зяифлямясини аид етмяк олар. Бунунла беля, щяр бир юлкя юз проблемлярини тябии ресурслары вя милли мянафеляри призмасындан щялл етмяйя гярар вермишляр. Мясялян, Азярбайжан вя Газахстан харижи юлкя инвесторларыны (АБШ, Бюйцк Британийа, Франса, Италийа, Тцркийя, Русийа, БЯЯ вя с.), о жцмлядян трансмилли корпорасийалары (БП, Амоко, Техажо, Сщелл вя с.) да жялб етмякля нефт вя газ йатагларынын ишлянмясиня башламышлар. Юзбякстан юз тябии ресурсларыны (молибден, мис йатаглары, машынгайырма, памбыгчылыг вя с.), Гырьыстан малдарлыьы, туризим инкишаф етдирмяйя башламышдыр. Тажикстан ися бу дюврдя вятяндаш мцщарибясиня жялб едилмиш, игтисадиййаты жидди тяняззцля уьрамышдыр. 90-жы иллярин орталарындан башлайараг бу юлкялярдя кечирилмиш сийаси вя игтисади ислащатлар нятижясиндя бющран мейлляри дайандырылмыш вя сабитляшмя мярщяляси башламышдыр. Бц дюврдя Азярбайжан Республикасынын президенти Щейдяр Ялийевин иряли сцрдцйц нефт стратеэийасынын ясасында «Ясрин контракты» адландырылан тарихи нефт мцгавилясии баьланмышдыр. Азярбайжанын нефтгаз ресурсларынын дцнйа базарларына ихраж едилмяси планлары эерчякляшмяйя башламышдыр. Кечид дюврцня тясадцф едян жидди проблем реэион юлкяляри яразисиндя щярби мцнагишялярин: Азярбайжанда Даьлыг-Гарабаь, Эцржцстанда Жянуби Осетийа, Абхазийа вя Ажарийа мцнагишяляринин мювжуд олмасыдыр. Беля ки, Ермянистанын Азярбайжанын яразисинин 20%-нин ишьал етмяси 1 млн. инсанын гачгын вя кючкцнцн йаранмасына, ейни заманда иш йеринин итирилмясиня сябяб олмушдур. Бу амил юлкялярин игтисади сийаси дурумуна жидди тясир эюстяряряк, щяйата кечирилян ислащатларын темпини бу эцн дя лянэидир. Ислащатларын кечирилмясини вя игтисади инкишаф темплярини лянэидян диэяр проблем Советляр бирлийиндян мирас галмыш кющня завод вя фабрикляр, мяняви вя физики ашынмыш аваданлыглар вя технолоэийалар олмушдур. Бу амил юлкяляри мцасир стандартлара уйьун, рягабятя давамлы мящсуллар истещсал етмяйя имкан вермир, онларын ихраж потенсиалыны ашаьы салыраг дцнйада эедян глобаллашма просеслярин тамщцгуглу тяряф кими иштирак етмяйя гоймурду. Игтисади ислащатларын тямяли олараг дювлят ямлакынын юзялляшдирмя просеси бахылан юлкяляр- 568

89 II International Congress дя мцхтялиф мейлляр вя сцрятля щяйата кечирилмишдир. Азярбайжанда юзялляшмя просесиня жи илдя старт верилмиш вя бу эцня кими давам етмякдядир. Бу дювр ярзиндя юзялляшмя пайларынын йалныз 50% -и дювриййядян чыхарылмышдыр. Эцржцстанда бу просес Азярбайжанла бир вахтда башламасына бахмайараг узун мцддят дондурулмуш, йалныз 2003-жц илдя йенидян вцсят алмаьа башламышдыр. Мяркязи Асийа юлкяляриндя дя юзялляшмя мцхтялиф сцрятля эетмишдир. Газахстанда бу просес там сцрятля эетдийи щалда, Юзбякстанда юзялляшмя тамамиля дайандырылмышдыр. Базар игтисадиййатына кечид дюврцнцн аьыр проблемляриндян бири дя кадр проблеми, онларын чатышмазлыьыдыр. Совет системи мяркязляшдирилмиш игтисадиййат вя жидди инзибатчылыг принсипляри ясасында гурулдуьундан, кечид дюврцндя азад рягабят вя либерал гиймятляр принсипляриня ясасланан базар игтисадиййаты шяраитиндя ишлямяк вярдишляриня малик олан, йени тяфяккцрлц менежерляря, алимляря вя мцтяхяссисляря бюйцк ещтийаж йаранмышдыр. Бу проблем Азярбайжанда АБШын, Инэилтярянин, Франсанын, Йапонийанын, Тцркийянин, бир чох диэяр юлкялярин щюкумятляринин кюмяклийи, бейнялхалг донор тяшкилатларын, о жцмлядян Дцнйа Банкы, Авропа Шурасынын ТАЖИС програмынын, Ачыг Жямиййят (Сорос) Институтунун, Аврасийа Фондунун, GTZ тяшкилатынын вя с. дястяйи иля республикада мцвафиг тядрис-тялим програмлары щяйата кечирилмяси иля щялл едилмиш, дювлят мямурлары, иш адамлары идаряетмянин вя бизнес тящсилинин ясасларыны юйрянмиш вя бу просес бу эцня кими давам етмякдядир. Кадр щазырлыьы проблеминин щялл едилмяси юлкядя бир сыра важиб сащялярдя: дювлят идаряетмясиндя, банк, верэи, эюмрцк вя с. системляриндя институсионал ислащатларын апарылмасына, йени телекоммуникасийа вя компцтер техникасы вя технолоэийаларынын тятбиг едилиясиня имкан верди. Беля ки, мцасир банк системинин йарадылмасы малиййя-кредит сийасятинин вя мцнасибятляринин даща жидди тянзимлянмясиня шяраит йаратды, верэи вя эюмрцк органларында автоматлашдырылмыш учот вя щесабат системинин тятбиг едилмяси онларын даща шяффаф вя обйектив фяалиййят эюстярмясиня сябяб олду. Аналоъи просесляр Эцржцстанда, Газахстанда, Юзбякстанда, Гырьызстанда вя Тажикстанда баш вермишдир. Бу юлкялярдя Авропа Шурасынын ТАЖИС програмынын, Ачыг Жямиййят (Сорос) Институтунун, Бейнялхалг Ямяк Тяшкилатынын вя с. ролуну хцсуси гейд етмяк лазымдыр. Ващид совет игтисади системинин даьылмасы кечмиш совет республикалары арасында игтисади ялагяляри гырмыш, юз нювбясиндя бу, яняняви сатыш базарларынын итирилмясиня сябяб олмушдур. Сатыш базарларынын итирилмяси щям Гавгаз, щям дя Мяркязи Асийа юлкяляринин сянайе мцяссисяляринин ифлиж вязиййятиня салмышдыр. Бцтцн бу амилляр, щямчинин юлкялярдя ишсизлийин йаранмасына, йохсуллуг сявиййясинин артмасына, ящалинин эцжлц миграсийасына да сябяб олмушдур. Юлкялярин яразисиндя милли мцнасибятляр зямининдя щярби мцнагишялярин мювжудлуьу вязиййяти даща да эярэинляшдирмишдир. Йохсуллуг сявиййясинин артмасы, ишсизлик Мяркязи Асийа юлкяляринин бир сыра негатив просесляря жялб олунмасна сябяб олмушдур. Беля ки, щяйат сявиййясинин кяскин олараг ашаьы дцшмяси ящалини наркотик, ушаг вя гадын алвериня сювг етмишдир. Кечид дюврцндя юлкялярдя ящалинин мадди рифащ щалы ашаьы дцшмцш, йохсуллуьун сявиийяси артмышдыр. Беля ки, Азярбайжанда илляр цчцн "Йохсуллуьун сявиййясинин ашаьы салынмасы Дювлят Програмынын" гябул едилмяси яряфясиндя йохсуллуьун сявиййяси 49% тяшкил етмишдир. Кечян дювр ярзиндя Дювлят Програмынын ардыжыл олараг щяйата кечирилмяси нятижясиндя йохсуллуьун сявиййяси 20%-я енмиш, юлкядя я йахын йени иш йери йарадылмышдыр. Аналоъи дюврдя йохсуллуьун сявиййяси Эцржцстанда- 54%, Газахстанда-19%, Юзбякстанда-33%, Гырьызстанда-40%, Тажикстанда-64%, Тцркмянстанда-58%, Ермянистанда-34% тяшкил етмишдир. Бу юлкялярин щюкумятляринин кечирдийи ардыжыл сийасят вя лайищяляр вя, щямчинин дцнйа бирлийинин дястяйи нятижясиндя йохсуллуьун ашаьы салынмасына наил олунмушдур. Беля ки, Мяркязи Асийа юлкяляриндя йохсуллуьун сявиййяси орта олараг 10-15%, Эцржцстанда 10-12% ашаьы дцшмцшдцр. Базар игтисадиййатына кечид дюврцнцн гейд едилмиш проблемляри иля йанашы, мцяййян наилиййятляр дя ялдя едилмишдир. Биринжи нювбядя, базар игтисадиййатынын ясасы олан сащибкарлыьын щцгуги базасы йарадылмышдыр. Беля ки, Азярбайжанда сащибкарлыг щцгугц 1995-жи илдя гябул едилмиш юлкя Конститусийасынын 15-жи маддясиндя тясбит олунмушдур. Щямчинин, "Сащибкарлыг фяалиййяти щаггында" (1992-жи илдя гябул олунмушдур), "Харижи инвестисийаларын горунмасы щаггында" (1992), "Антиинщисар щаггында (1993), "Щагсыз рягабят щаггында" (1995), "Тябии инщисарлар щаггынды" (1999), "Кичик сащибкарлыьа дювлят йардымы щаггында" (1998) вя бир чох диэяр ганунлар вя щцгуги-норматив актлар гябул едилмишдир. Юлкядя базар игтисадиййаты принсипляринин тятбигинин даща да дяринляшмяси давам едяряк, ямяк мцнасибятлярини тянзимлямяк цчцн жу илдя Ямяк Мяжялляси, 2000-жи илдя ися йени 569

90 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Верэи Мяжялляси, Мцлки Мяжялля, Эюмрцк Мяжялляси гябул олунду. Щал щазырда йени "Рягабят Мяжяллясинин" лайищяси Милли Мяжлисдя биринжи охунушдан кечмишдир. Кечмиш дювр ярзиндя ардыжыл олараг бир сыра Дювлят Програмлары, о жцмлядян "Йохсуллуьун ашаьы салынмасы вя давамлы игтисади инкишаф", "Азярбайжан Республикасы реэионларынын сосиалигтисади инкишафы", "Лайигли ямяк" програмлары гябул олунмушдур. Дювлят програмларында ящалинин мадди-рифащ вязиййятинин йцксялдилмяси, лайигли иш йерляринин йарадылмасы, реэионларда иш йерляринин ачылмасы приоритет истигамятляр кими тяйин едилмишдир. Аналоъи мязмуна вя тясиря малик олан ганун вя програмлар Эцржцстанда вя Мяркязи Асийа юлкяляриндя гябул едилмишдир жи илдя Газахстанда юлкянин сосиал-игтисади инкишафынын орта мцддятли инкишаф программы гябул едилмишдир. Бу програм алты ян мцщцм сащяни ящатя едяряк сянайе - инновасийа, няглиййат, тящсил вя сящиййя вя диэяр сащялярин инкишаф стратеэийаларыны мцяййян етмишдир. Эцржцстанда бу дювр ярзиндя "Сащибкарлыг фяалиййяти щаггында" (1995), Мцлки Мяжялля (1995), Верэи Мяжялляси (1995) вя бир сыра диэяр ганунлар гябул едилмишдир. Гырьызстан, Юзбякстан вя Тажикстанда да сащибкарлыьын бу сащядя мцвафиг ганунверижилик базасы йарадылмышдыр. Гейд едилян дювлятлярин 1999-жу илдя ЦДМ артымы: Азярбайжанда 3,7%, Ермянистанда- 4,0%, Эцржцстанда-3,0%, Газахстанда-1,7%, Гырьызстанда-0%, Тажикстанда-5,0%, Тцркмянистанда-17%, Юзбякстанда-3,0% тяшкил етмишдир. Адамбашына дцшян ЦДМ Азярбайжанда- $ 521, Ермянистанда-$ 503, Эцржцстанда-$ 727, Газахстанда -$ 1067, Гырьызстанда-$ 355, Тажикстанда-$ 191, Тцркмянстанда-$ 353, Юзбякстанда-$ 547 тяшкил етмишдир жы илдя Жянуби Гафгаз вя Мяркязи Асийа юлкяляринин ясас макроигтисади эюстярижиляри ашаьадакы жядвялдя верилмишдир. Юлкя Ящалинин сайы, млн. няфяр ЦДМ, млрд.$ Адамбашына дцшян ЦДМ, $ ЦДМ реал артымы, % Ямяк ресурслары, млн. няфяр Ишсизлик, % Йохсуллуг сявиййяси, % Инфлйасийа, % Сянайе мящсулунун артымы,% Азярбайжан 7,961 58, ,5 5,191 1, Эцржцстан 4,661 17, ,8 2,04 12, Газахстан 15, , ,5 7,834 7,4 19 8,6 7,7 Юзбякстан 27,307 54, ,8 14, ,6 10,8 Гырьызстан 5,213 10, , ,4-4,5 Тажикстан 7,320 9, , ,5 8,2 Тцркмянстан 5,042 45, , Ермянистан 2,976 15, ,4 1,2 7,4 34,6 2,9-1,2 Мянбя: АБШ Мяркязи Кяшфиййат Идяряси (www. cia.gov) ИНКИШАФ ПЕРСПЕКТИВЛЯРИ Дцнйада эедян глобаллашма просесляри бахылан реэион юлкяляриндян дя йан кечмямишдир. Эцржцстан (2000), Ермянистан (2003), Гырьызстан (1998) илдя Дцнйа Тижарят Тяшкилатына (ДТТ) цзв олмушлар. Газахстан ДТТ-дя мцшащидячи кими иштирак едир, Азярбайжан 1998-жи илдян етибарян ДТТ-йа цзв олмаг барядя данышыглар апарыр. Щал щазырда бахылан юлкяляр мцхтялиф реэионал игтисади иттифаглар вя бирликляр чярчивясиндя юз мцнасибятлярини гурурлар ci ilin 10 oktyabr tarixində Strasburq şəhərində keçmiş dörd dövlətin (Gürcüstan, Ukrayna, Azərbaycan və Moldova) Prezidentlərinin görüşündə GUAM adlı siyasi-məsləhətləşmə forumu yaradılmışdır. 24 aprel 1999-cu il tarixində Vaşinqtondakı üzv dövlətlər Prezidentlərinin Sammiti zamanı GUAM-a Özbəkistan Respublikası birləşmişdir. Beləliklə birliyi genişləndirərək, Azərbaycan, Moldova, Özbəkistan Respublikaları, Gürcüstan və Ukrayna Prezidentləri, ölkələr və xalqlar arasında ənənəvi dostluq və əməkdaşlıq münasibətlərindən irəli gələrək, onların davam edəcək əməkdaşlıqları ilə bağlı niyyətlərini təsdiqləmişlər. Сонралар Юзбякстан бир сыра сябябляр цзцндян тяшкилаты тярк етмишдир. Hal-hazırda GUÖAM çərçivəsində, maliyyələşdirməsinə beynəlxalq maliyyə təşkilatları cəlb olunmuş, iki proqram mövcuddur. A. TACĐS çərçivəsində 2000-ci il üçün Regional fəaliyyət proqramında Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat дящлизинин (TRASEKA) gələcək inkişafına yönəlmiş bir sıra layihələrin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulub. Bütün GUÖAM ölkələri TRASEKA Proqramının iştirakçılarıdır. TRASEKAnın inkişafına dair layihəvi fəaliyyətin mərkəzi nəqliyyat korridorunun təsisati möhkəmləndirilməsi və davamlı fəaliyyət qabiliyyətidir. B. GUÖAM-ABŞ-nın 23 dekabr 2002-ci il tarixli bəyanatına müvafiq olaraq, Amerika tərəfi GUÖAM ölkələri üçün ticarət və daşımalarda, sərhəd və gömrük nəzarətinin təmin edilməsində, 570

91 II International Congress terrorçuluq, mütəşəkkil cinayətkarlıq və narkotiklərin yayılması ilə mübarizədə yardım üzrə Çərçivə proqramını təşəbbüs edir. Çərçivə proqramı sərhəd infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi, o cümlədən lazımi tikinti işlərinin aparılması, buraxılış məntəqələri üçün müvafiq avadanlığın alınması, personal üçün təlimlərin keçirilməsi və Dünya Bankının konsessiya kreditlərin alınmasına dair təkliflərin hazırlanmasını nəzərdə tutur. Azərbaycan çox mühüm bir coğrafi-strateji mövqeyə malikdir. Bunun həm iqtisadi, həm də siyasi əhəmiyyəti var. Bu baxımdan, Azərbaycan bir çox dünya dövlətləri ilə, Avropa Đttifaqı və digər beynəlxalq təşkilatlarla müştərək işlər görərək, tarixi Böyük Đpək Yolunun bərpa olunması sahəsində TRASEKA Proqramının hazırlanması və yaradılmasında yaxından iştirak etmişdir. Azərbaycan Respublikası 1993-cü ilin may ayında Brüssel şəhərində keçirilmiş Konfransda Avropa Komissiyasının TRASEKA Proqramının yaradılmasının təşəbbüskarı olan keçmiş SSRĐ-nin 8 ölkəsindən biri olmuşdur (Gürcüstan, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistanla birlikdə). Konfransın işində nəqliyyat və ticarət regional sistemlərində mövcud olan problemlər və nöqsanlar müəyyənləşdirilmiş və müzakirə edilmişdir. Konfransın yekunlarına əsasən TRASEKA regionlararası Proqramın fəaliyyətinin əsaslarını qoymuş Brüssel Bəyannaməsi qəbul edilmişdir. Азярбайжан вя Эцржцстан, щямчинин Гара Дяниз Игтисади Ямякдашлыг Тяшкилатынын цзвцдцрляр. Azərbaycan Respublikası 1992-cı ildən Qara Dəniz Đqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (QDĐƏT) üzvüdür. Respublikamızın QDĐƏT-də iştirakının əsas məqsədləri təşkilatın əhatə etdiyi Qara Dəniz regionunda xüsusi rola malik olduğunu sübut etmək və bu rolu möhkəmləndirmək, regiona proqressiv qurucu münasibət bəslədiyini göstərmək, Avropaya inteqrasiya siyasətini bütün ölçülərdə həyata keçirmək, Qara Dəniz bölgəsindən nəqli ehtiva edən qərb yönümlü neft strategiyasının davamlılığını təmin etmək, Azərbaycanın tranzit potensialını gücləndirmək, regionun aparıcı dövlətləri ilə (Türkiyə, Yunanıstan, Ukrayna, Rumıniya, Rusiya və s.) çoxtərəfli tərəfdaşlıq mexanizmi qurmaq və bununla da, strateji maraqlarımızı qoruyub-inkişaf etdirməkdir. Юз нювбясиндя Мяркязи Асийа юлкяляри, Газахстан вя Юзбякстан Аврасийа Игтисади Бирлийиня дахил олмушлар. Газахстан, щямчинин Шанхай пактынын цзвцдцр. Мцшащидяляр эюстярир ки, Мяркязи Асийа юлкяляри Авропа Бирлийиня интеграсийа олмаг арзусу иля йанашы, инкишаф етмиш Жянуби вя Шярги Асийа юлкяляри иля дя (Чин, Йапонийа, Жянуби Корейа вя с.) ямякдашлыг етмяйя мейл едирляр. Бунлар ону сцбут едир ки, реэион юлкяляри мювжуд чох гцтблц дцнйада милли мянафеляриня уйьун олан вя ян расионал игтисади ямякдашлыг моделляриня цстцнлцк верирляр. Бунула беля, щал-щазырда юлкяляр арасында икитяряфли игтисади ямякдашлыг моделляри дя тятбиг олунур. Беля ки, Азярбайжан вя Эцржцстан Бакы-Тблиси-Жейщан (БТЖ) нефт кямяринин, Бакы-Тблиси-Ярзрум газ кямяринин, Бакы-Ахалкалаки-Гарс дямир йолунун истисмары вя чякилмяси кими реэионал ящямиййятли лайищядя Тцркийя иля тяряфдаш олараг иштирак едирляр. Бунунла йанашы, Азярбайжан мещрибан гоншулуг сийасяти принсипляриня садиг галараг Эцржцстаны електрик енеръиси вя газ иля тяжщиз едир. Эяляжякдя БТЖ нефт кямяри иля Газахстан нефтинин дя нягл едилмяси реал факт олараг галыр. Беля ки, Газахстан нефтинин Азярбайжан Республикасы яразисиндян нягл едилмяси мясялялярини щялл етмяк вя тянзимлямяк мягсяди иля Азярбайжан Республикасы президентинин 14 сентйабр 2005-жи ил тарихли сярянжамы иля ишчи комиссийа йарадылмышдыр. Гейд етмяк лазымдыр ки, щяр ил Азярбайжанын яразисиндян 6 млн. тон Газахстан нефти нягл едилир. Лакин Газахстан, Гашаган нефт йатаьы истифадяйя верилдикдян сонра Азярбайжан яразисиндян илдя 25 млн. тон невт нягл етмяйи планлашдырыр. Беляликля Транс-Хязяр нефт кямяринин чякилмяси истисна едилмир. Бунунла йанашы, игтисади аналитикляр вя сийаси шярщчиляр Транс-Хязяр газ кямяринин чякилишини дя истисна етмир. Бцтцн бунлар Гафгаз вя Мяркязи Асийа юлкяляринин малик олдуглары нефт вя газ сярвятляринин дцнйа базарларына алтернатив маршрутларла чатдырлмасыны тямин етмяк мягсяди иля щяйата кечирилир. 12 октйабр 2005-жи ил тарихиндя БТЖ-нин Эцржцстан сащясини ачылышында Азярбайжан- Эцржцстан-Газахстан ямякдашлыьын стратеъи ящямиййятини вя перспективляри беля бяйан едилмишдир "Бундан сонра ясас мягсяд Бакы-Тблиси- Ярзрум газ кямяринин сякилишини сона чатдырмагдыр. Бу лайищянин давамы олараг, щямчинин Тцркийя-Йунаныстан-Италийа газ кямяринин чякилиши дя мцщцм ящямиййят кясб едир. Беля ки, бу кямяр васитясиля Хязяр йатагларындан щасил олунан тябии газы Авропа Бирлийи базарларына нягл етмяк мцмкцн олажагдыр. Авропа вя Асийа арасында игтисади ялагялярин даща интенсив инкишафында, мал вя хидмятлярин расионал вя даща ужуз маршрутларала нягл етмясиня имкан йаратдыьы цчцн бизим юлкялярин ящя- 571

92 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process миййяти чох бюйцкдцр. Бу сащядя ян мцщцм лайищялярдян бири Бакы-Тблиси-Гарс дямир йолунун чякилишидир ки, бу йол Гярб вя Шярг арасында даща етибарлы няглиййат ялагяси йарадажагдыр. Бу лайищя щяйата кечдикдян сонра Тцркийя Жянуби Гавгаз вя Мяркязи Асийа юлкяляри иля няглиййат имканлары газанмасы иля йанашы, 21-жи ясрдя тарихи "Ипяк йолуну" да бярпа едяжякдир". Жянуби Гавгаз вя Мяркязи Асийа юлкяляринин реэионал ямякдашлыьынын перспективляри 2006-жы ил майын 5-дя Игтисади Ямякдашлыг Тяшкилатынын (ИЯТ) Бакыда кечирилмиш 5-жи Саммитиндя мцзакиря олунмушдур. Саммитдя гейд олунмушдур ки, ИЯТ бязи цзвляри ДТТ-нин там цзвц, бязиляри ися бу тяшкилата цзв олмаг яряфясиндядир. Яэяр реэион юлкяляринин щамысы ДТТ цзв олсалар, бу реэионун потенсиалыны даща да артыражаг вя реэионал ямякдашлыьы йени сявиййяйя галдыражагдыр. Бундан ялавя, диэяр важиб мясяля, енеръи вя няглиййат дящлизляринин йарадылмасы вя инкишаф етдирилмяси мцзакиря едилмишдир. Йени няглиййат шябякяляринин йарадылмасы реэион юлкяляринин мящсулларынын дцнйа базарларына чатдырылмасына имканлар йарадажаг, онларын инкишафы цчцн ялавя стимул олажагдыр. 572

93 ECONOMIC GROWTH AND INEQUALITY IN KAZAKHSTAN Alma KUDEBAYEVA Senior Lecturer, Candidate of Sciences CSS, dept. of Economics, KIMEP Almaty / KAZAKHSTAN ABSTRACT There is existence a large number of literature, which analyzes the relationship between economic growth and the levels of inequality in income distribution. The major part of this research is devoted to testing the Kuznets hypothesis. According to his hypothesis, the relationship would be curved in an inverted-u shape with an initial phase of increasing inequality and next phase of decreasing inequality. In this article I will analyze the relationship between economic growth and inequality in Kazakhstan. REVIEW OF THE LITERATURE There is existence a large number of literature, which analyzes the relationship between economic growth and the levels of inequality in income distribution. The major part of this research is devoted to testing the Kuznets hypothesis. According to his hypothesis, if historical statistics are available to draw the measures of inequality (Gini coefficient) in the vertical axis, the relationship would be curved in an inverted-u shape with an initial phase of increasing inequality and next phase of decreasing inequality. Kuznet s original finding was of an inverted U pattern over time for a small number of high-income countries. Many assumed the relationship would apply on a cross-sectional basis and to low and middle income countries. The review by Fields (1989) was the first convincing empirical refutation of such generalizations and his conclusion of no clear relationship between distribution and the level or growth rate of income has been confirmed as better quality data have become available (especially via World Bank projects coordinated by Squire and Deininger, culminating in the LSMS). More recently, Barro (1999 or 2000) found no significant relationship between inequality and growth, Aghion et al. (JEL 1999) found a negative relationship and Forbes (2000) found a positive relationship. More often, the measures of income inequality have turned out to have a negative effect on economic growth across countries. Thus Alesina and Rodric (1994), Persson and Tabellini(1994) and Perotti (1996) report that inequality hurts growth. Barro (2000) assesses the relationship between economic growth and inequality in a panel of countries for the period from 1965 to 1995 and finds- by studying the interaction of the Gini index and the initial level of income in a growth regression that increased inequality tends to retard growth in poor countries and boost growth in richer countries. However, Barro finds no support for relationship between inequality and growth in his sample as a whole. Forbes(2000) finds that the relationship between inequality and growth becomes positive in a pooled regression when country effects included. Gylfason and Zoega ( 2002) analyze the relationship between natural resources and inequality, on the one hand, and between natural resources and growth, on the other hand. They explain the inverse relationship between economic growth and inequality through other economic variables such as natural resources, for which inequality is bad, but from other side this variable supports growth. The share of natural resources in national wealth can help explain the inverse relationship between inequality and growth. There is a regression analysis suggests that natural capital intensity reduces growth directly as well indirectly by reducing equality, secondary- school enrolment rates and investment rates. As since it has been difficult to statistically confirm the inverted U-shape pattern by time series data. The researches ( Paukert, 1973; Alhuwalia, 1976;Anand and Kanbur, 1993; Fields, 2001; Hayami and Goda, 2005))support the Kuznets conjecture by using inter-country crosssection data. Hayami and Goda try to prove the Kuznets hypothesis by using the set of data available in the World Bank s World Development Indicators Their estimations conclude that a tendency of former centrally planned economies, especially those located in Eastern Europe is a deviation downward from the quadratic regression curve. Some empirical results support the main hypothesis that inequality at the top and bottom ends of the distribution have different effects on 573

94 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process growth( Voitchovsky, 2005). This author s central hypothesis is that the positive and negative influences of inequality on growth are mostly associated with inequality in different parts of the income distribution. Many of the positive mechanisms can be linked to inequality at the upper end of the income distribution, while many of the negative mechanisms are associated with inequality further down the distribution. Some researches focus on transition economies, which have different trends: low rates of inequality and decline in GDP growth (Wan, 2002; Keane and Prasad, 2002). The conclusion from this research is that, because the transitional economy is a temporary phenomenon, it doesn t coincide with the Kuznets curve. ANALYSIS OF TRANSITION ECONOMIES After the collapse of the USSR all former soviet republics met a decline in production, high rates of inflation. Which is shown by sharp decline in GDP growth in figure 1. But in 1998 and 1999 almost all countries reached the stability and have experienced positive growth. Figure 1. Trends in GDP (1989=100) Belarus 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0, Source:UNICEF transmonee Database Moldova Russia Ukraine Armenia Azerbaijan Georgia Kazakhstan Kyrgyzstan Tajikistan Turkmenistan Uzbekistan Turkmenistan, Uzbekistan, Kazakhstan, Russia reach the highest rates of growth and Moldova, Georgia, Ukraine have experienced low rates of growth in 2004 among these countries. Low rates of growth in last two countries could be explained by political changes. Russia, Kazakhstan, Azerbaijan, Turkmenistan have been experienced economic growth due to growth in export of oil and gas. As mentioned above a majority of transition economies last years have high rates of real GDP growth. But tendency in inequality of income distribution is not the same (Table 1). Table 1. Gini coefficients in transition countries Czech Republic 0,204 0,282 0,270 0,273 0,273 - Hungary 0, , Poland 0,207 0, Slovakia 0, Slovenia 0,219 0,358 0,306 0,310 0,307 0,305 Estonia 0,253-0,376 0, Latvia 0,244 0,346 0,337 0,322 0,328 0,332 Lithuania 0,260 0,374-0,382 0,390 0,393 Bulgaria 0,230 0, Romania 0,155 0,287 0,406 0,388 0,391 0,358 FYR Macedonia - 0,270 0,277 0,286 0,282 0,262 Belarus 0,234 0,373 0,337 0,343 0,342 0,340 Moldova 0,250 0,390 0,392 0,391 0,426 0,372 Russia 0,271 0,471 0,483 0,508 0,477 - Ukraine 0,244-0,462 0,452 0,418 0,408 Armenia 0,258 0,381 0, ,543 Azerbaijan 0,275 0,459 0,506 0,501 0,508 - Georgia 0, Kazakhstan 0,276 0,319 0,307 0,322 0,312 0,3 Kyrgyzstan 0,260 0,395 0,470 0,512 0,490 0,478 Tajikistan 0, Turkmenistan 0, Uzbekistan 0,257-0, Source: UNICEF, TransMONEE database, except for Russia and Kazakhstan, where Goskomstat and the Agency of Statistics of RK published data is used. 574

95 In the dynamics of the inequality measurements we don t see the general tendency for all countries. We see a rather mixed picture. For example in Kazakhstan the Gini coefficients are more stable with an increase during recession and reduction during economic growth. But in case of Russia, Uzbekistan and Azerbaijan we will not observe the same tendency with high rates of economic growth the level of inequality also is growing. In case of most CIS countries the rapid increase in wage inequality with some moderation during last years could determine the path of income inequality. ANALYSIS OF ECONOMIC GROWTH AND INEQUALITY IN KAZAKHSTAN Transition from planned to free market economy was marked by significant income differentiation. Inflation devaluated money savings. In 1994 it was measured in four-digit figures. Poverty, never previously spoken about, has become an acute problem for Kazakhstan. Since the start of transition to the free market by mid-90s the GDP in Kazakhstan had declined by approximately 40%, which sharply reduced the state s capability to provide social support to the poor. By 1998 the Government achieved economic stability, the downswing stopped and inflation II İnternational Congress suppressed through tight monetary policy. Such a policy had adverse implications of its own: wage and pensions arrears accumulated and low monetarisaton rate of the economy constraining economic activity. However, this period was followed by notable economic growth explained by economists as driven by global oil markets, devaluation of the national currency in spring 1999, increasing aggregate demand due to growing money supply. During the recent years economic indicators of Kazakhstan has been demonstrating sustainable economic growth (Fig.2). It should be noted that the economic growth of was accompanied by decreasing inequality. During these years the Gini coefficient went down from to 0.29 thus positively affecting poverty reduction in Kazakhstan. Also we can see from table 3 that the positive economic growth. is accompanied by decline in level of poverty and inequality. But using the household survey for the World Bank report shows that the high rates of economic growth don t show a significant increase in average consumption expenditures of households per capita. A reduction in national level of poverty was driven by more equal distribution rather than the increase of average consumption. Figure 2. Real GDP Growth and change in Gini coefficient in Kazakhstan during ,7-23,5-12,6 0,5-8,2 1,7-1,9 6,0-1,9 1,7 2,7-4,3 9,8-7,5 13,2 4,9 9,8 9,2 9,4 9,5-3,1-3,8-3,0-0, Subsistence minimum (tenge) Unemployment rate Source: The Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan Table 2. Dynamics of the main indicators measuring poverty and inequality Share of the population with incomes below than the subsistence minimum Share of the population with incomes below than the food basket Poverty gap (PG) Source: The Agency of Statistics of RK. Severity of poverty (P 2 ) Gini coefficient Fund coefficient (income of top decile to bottom decile ratio)

96 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process A DEEPER ANALYSIS (THE TAILS OF THE DISTRIBUTION) But a more deep analysis of data assumes that the household budget surveys in Kazakhstan are not capturing the really wealthy. For instance, the consumption of the 20% richest part of the population is only about Tenge 140,000 or about $913 per year (per person in a household) /taking from the 2004 Poverty Assessment by the World Bank/. While this number is an average for the fifth quintile (i.e., consumption may be much higher for some families in the sample), the level does not at all suggest that the survey captures even the middle segments of the middle-income class in Kazakhstan. If we look on data from the national accounting system, consumption expenditures of households for final use is about Tenge 207,276 per year per capita in By comparing with previous data we see that by this approach the consumption expenditures much higher. Let us examine the total amount of deposits in second tier banks, this amount consist of mln. KZT and KZT ,3 per capita in 2004 (Statistical Bulletin of National Bank #1 2005). It could prove, that the top quintile of population from HBS doesn t include upper class. The following table indicates monthly wages in different sectors of economy. If we look carefully we can note that annual income in many sectors is higher than income per capita per year by Household Budget Survey. For example the highest annual income of average worker equals KZT , which is about USD $12343, by assumption that the number family members equals 4, per capita income will be $3085, which 3 times greater than income in top decile by Household Budget Survey. So we can assume that HBS doesn t include in sample even middle class. But these data can be used for the estimation of the factors that can influence the level of inequality, the level of poverty and also for the assessment of general tendency and relationship with economic growth. Table 3. Average monthly wage of employees by the types of economic activity(tenge) By all types of economic activity Agriculture and forestry Fishery Industry including: mining manufacturing Production and distribution of energy, gas and water Construction Trade; repair of automobiles, furnishings Hotels and restaurants Transport and communication Financial activity Operations with real estate Government Education Public health Public utilities Activity of exterritorial organizations Source: The Agency of Statistics of the RK Table 4. Average monthly wage of managers and the head of organizations by the types of economic activity (Tenge) By all types of economic activity Agriculture and forestry Fishery Industry including: mining manufacturing Production and distribution of energy, gas and water Construction

97 II İnternational Congress Trade; repair of automobiles, furnishings Hotels and restaurants Transport and communication Financial activity Operations with real estate Government Education Public health Public utilities Activity of exterritorial organizations From the table 4, the highest annual income is KZT or about USD 20000, if we assume in average, the number of family members is equal to four, then per capita income will be USD Private ownership was developed during transition period in Kazakhstan, and the owners get their income in form of profits, rents and etc., but we can suppose that the really wealthy part of population didn t include in HBS, because the profits and other types of income from private sector are higher than the average salary. This situation is similar with other countries of CIS. The empirical results support the main hypothesis that inequality at the top and bottom ends of the distribution has different effects on growth. The following figure 3 proves that inequality measuring by income shares of different deciles of population is falling. Because, the share of income Source: The Agency of Statistics of the RK Figure 3. in top deciles, becomes lower and the share of income in bottom deciles is increasing. But for percentage changes of the income shares we see different picture. Next figure 4 shows percentage changes in income share of different deciles in and in Last years we don t see a large change in share of income in different deciles, only in ninth decile a small decline and growth in first decile. From previous data is obvious that in 2001 was a highest growth of GDP and in this year incomes of population distributed less equally, because the income shares of top deciles increased and income share of bottom deciles declined. This result proves the central hypothesis of some authors (Sarah Voitcovsky)- that top end inequality encourages growth while bottom end inequality retards growth. Though the data after 2001 show that top end inequality and bottom end inequality decline. 30 The share of income by income deciles of population The share of income Deciles Source: The Agency of Statistics of the RK 577

98 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Figure 4. Percantage changes in income shares of population by income deciles 6,00 4,00 2,00 % change inshares of income 0, ,00-4, ,00-8,00-10,00 Deciles Source: The Agency of Statistics of the RK In order to estimate determinants of consumption expenditures in different quintiles of distribution we use methodology which was proposed by Kathryn Anderson and Richard Pomfret for Kyrgyz Republic in 1999 based on quintile regressions. As a dependent variable we take a logarithm of per capita expenditure. Per capita expenditure is equal to total household expenditure divided by the number of adult equivalents in the households. In category of total expenditures we include expenditures on food, housing, education, health, clothing, gifts and other expenses; the other category includes expenditures on alcohol, tobacco, durables, funeral services, insurance, alimony, and home-produced goods. As the explanatory variables we take the following characteristics of the household: the level of education, gender, family status, age and health of the head of household, location, the number of children, adults and elderly persons. Human capital is defined with three dummy variables: higher education variable equals one if the head of household has the higher vocational and postgraduate level of education and otherwise equals zero; vocational variable equals one if the head of the household has the basic vocational and secondary vocational level of education and equals zero otherwise; the variable secondary equals one if the head of household has completed general secondary education and otherwise equals zero; omitted variable is the head of household with general basic, general primary or without education. The variable gender is equal to one if the head of household is male and equals zero if the head household is female. The variable health equals one if the head of household has very good and good health and equals zero otherwise. The variable family status is equal to one if the head of household is married and equals zero otherwise. We include in our model three variables to define the family size of the household: the number of adults less than 63 years of age for men, and less than 58 years of age for women, the number of children less than age seventeen, and the number of elderly in the household. In order to estimate the regional differences we include the following dummy variables: the variable rural is equal to one if the household is located in rural are and equals zero otherwise, the variable central is equal to one if the household is located in Akmola and Karaganda oblasts and equals zero otherwise, the variable west is equal to one if the household is located in Aktobe, Atyrau, Mangistau and West-Kazakhstan oblasts and equals zero otherwise, the variable north characterized by North-Kazakhstan and Kostanai oblasts, the variable south is characterized by South - Kazakhstan, Zhambyl, Kzyl-Orda oblasts and the variable Almaty-Astana is equal to one if the household is located in Almaty and Astana cities, the omitted variable is the eastern part of Kazakhstan. The data obtained from the Kazakhstan Household Budget Surveys for This survey includes households but usable size of sample is households. We estimate model at the median or 50 th percentile as well as the 10 th, 25 th, 75 th, and 90 th percentiles. 578

99 II International Congress Table 5. Quantile regressions of logarithm per capita expenditure, Variables Mean 10 th percentile 25 th percentile Median 75 th percentile 90 th percentile Constant * (0.031) * (0.69) 10.48*(0.019) * (0.022) * (0.018) * (0.052) Household members Children Elderly Adults * (0.004) * (0.009) * (0.004) (0.007) (0.02) ** (0.007) * (0.002) (0.006) * (0.002) * (.003) * (0.07) * (0.03) * (0.003) (0.005) * (0.002) * (-0.011) * (0.016) * (0.009) Male head 0.013(0.011) 0.05 *** (0.028) 0.003(0.008) *** (0.00) 0.006(0.006) * (0.017) Education of head Higher Vocational Secondary * (0.016) * (0.014) 0.006(0.015) 0.09(0.063) 0.006(0.03) 0.35(0.029) 0.021(0.012) ** (0.009) 0.007(0.008) * (0.012) ** (0.01) (0.011) * (0.008) 0.009(0.007) 0.009(0.008) 0.08 * (0.025) 0.009(0.024) (0.028) Health of head Age of Head 0.07(0.01) E-05(0) 0.0(0.021) ** (0.001) E-05(0.006) 0.0(0.0) 0.003(0.007) 0.0(0.0) 0.007(0.006) 0.0(0.0) (0.017) * (0.001) Head is married * (0.012) (0.033) (0.009) * (0.008) (0.006) (0.019) Region Rural Central West North South AlmatyAstana * (0.01) * (0.014) * (0.015) *** (0.01) * (0.014) * (0.017) (0.025) (0.033) 0.109(0.04) * (0.028) 0.041(0.027) 0.044(0.253) 0.004(0.006) (0.009) 0.011(0.011) (0.008) (0.007) ** (0.026) * (0.007) 0.008(0.01) * (0.011) 0.015(0.009) * (0.009) * (0.015) (0.006) 0.011(0.007) 0.007(0.008) (0.007) (0.009) 0.02 * (0.008) (0.02) * (0.023) * (0.24) (0.024) 0.002(0.032) 0.119*(0.021) R- squared coefficient(standard error) *, **, *** indicates that the coefficient is significantly different from 0 at the 1%, 5%, 10% significance levels. The results of regression analysis show that size of family negatively affected per capita expenditure for full sample. Particularly the number of children and number of elderly, for example an increase in number of children will cause 20.5% reduction in per capita expenditure (table 5). The gender of household is not significant. The level of education will increase expenditure per capita and for higher and vocational education will increase significantly. Health and age of the head of household are not significant. Married head of household spends more than others. Married head of household has a significant positive effect on per capita expenditure. Regional effects are significant and different. The presence of the household in rural area, in northern, in southern part of Kazakhstan negatively affects per capita expenditure. If we consider different percentiles, the number of adults is significant in all percentiles; the influence of male headed household is significant in bottom end and in top end deciles and at median. Male headed households influence more in bottom percentiles than top end percentiles. Education is not significant in bottom end decile and vocational education becomes significant in 25th quintile and median. Higher education is significantly increases per capita expenditure in top percentiles. Elder head of household in bottom percentile positively affects on per capita expenditure and negatively affects on per capita expenditure in top decile of distribution. Married head of household reduces per capita expenditure of household in bottom and top percentiles, but in median it positively affects per capita expenditure. Regional effects are various in different percentiles- in bottom end decile only north region is significantly reduces per capita expenditure; in median rural area and south region negatively affects per capita expenditure; location in central, western part of Kazakhstan and in two cities- Almaty and Astana significantly and positively affects per capita expenditure. 579

100 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process REGIONAL VARIATION; RURAL/ URBAN DIFFERENCES We can see that the dynamics of the regional data sometimes contradicts with the previous hypothesis, that top end inequality encourages growth while bottom end inequality retards growth. For example, two oil-extracting oblasts Atyrau and Mangistau have the highest GRP per capita in 2001 and the highest 90/70 percentile ratios, but after 2001 these two oblasts have the highest GRP per capita but the top end inequality is not the highest one. The analysis of the table 6 explains that in percentage terms inequality is much higher among households from bottom deciles. Table 6. The 90/70 and 50/10 percentile ratios in regions /10 90/70 50/10 90/70 50/10 90/70 50/10 90/70 Kazakhstan 8,93 1,62 8,51 1,60 8,45 1,59 8,03 1,58 Akmola oblast 8,64 1,57 8,03 1,55 8,37 1,57 8,83 1,57 Aktobe oblast 10,13 1,62 9,49 1,63 9,02 1,61 8,91 1,58 Almaty oblast 8,28 1,54 7,77 1,54 7,51 1,52 7,45 1,51 Atyrau oblast 9,72 1,63 9,10 1,63 8,65 1,54 8,36 1,57 East Kazakhstan oblast 9,52 1,59 9,37 1,60 8,86 1,58 8,54 1,58 Zhambyl oblast 7,61 1,52 7,89 1,51 7,91 1,52 7,42 1,47 West Kazakhstan oblast 7,93 1,57 8,06 1,57 7,92 1,53 7,73 1,55 Karaganda oblast 8,88 1,57 8,61 1,57 8,50 1,56 8,34 1,55 Kostanai oblast 10,21 1,62 11,10 1,64 10,88 1,63 8,94 1,60 Kzyl-Orda oblast 7,40 1,47 7,39 1,52 7,36 1,53 7,09 1,52 Mangistau oblast 7,94 1,64 7,38 1,59 6,89 1,49 7,14 1,52 Pavlodar oblast 9,11 1,55 8,71 1,56 8,43 1,49 8,86 1,51 North- Kazakhstan oblast 8,43 1,52 8,48 1,53 8,68 1,53 8,19 1,55 South Kazakhstan oblast 7,95 1,51 7,49 1,48 7,26 1,48 6,96 1,48 Astana City 8,19 1,59 8,28 1,61 8,27 1,57 7,51 1,59 Almaty City 7,99 1,53 7,64 1,51 7,94 1,50 7,64 1,50 Source: The author calculations based on data from the Agency of Statistics of the RK Figure 5. Gini coefficients in urban and rural areas 0,35 0,3 0,25 0,2 0, ,1 0,05 0 Urban Rural Source: The Agency of Statistics of the RK If we analyze the regional differences in Gini coefficients in the following table, we reveal that the highest rates of inequality were in Aktobe, Atyrau, Mangistau, Kostanai oblasts in 2001, while three of them are oil-extracting oblasts. Also Atyrau and Mangistau oblasts were characterized by high levels poverty. More equal distribution of income in Kzyl-Orda, Zhambyl oblasts, these two oblasts were characterized by high levels of poverty. During five years Atyrau oblast doesn t have improvement in distribution of income, because in this oblast we see high rates of Gini 580

101 II International Congress coefficient, but also we discover the high levels of poverty in terms of shares of population with incomes lower than subsistence minimum. The economy of Kostanai oblast is devoted to agriculture and one of the characteristics of this region is that the level of poverty in rural area is much higher than in urban area, like in most regions of our country. Last three years in our capital - Astana we find out that the level of inequality is increasing. The Gini coefficients in rural area are lower than in urban area, also we see the decline in inequality in rural and urban areas (figure 5). While the poverty level in rural area is higher than in urban area. CONCLUSIONS 1. There are a lot of problems in measuring of inequality in Kazakhstan: the rise of capital income which is not captured by HBS; unfair answers, which decrease the real incomes of households. By comparing the income per capita per year in top decile with consumption expenditures per capita from national accounting system, with the amount of deposits in second tier banks, with the average salaries per year we can conclude that HBS for 2004 didn t capture real wealthy. 2. The statistical data from different regions of Kazakhstan prove that only in 2001 two regions with highest GRP per capita have the highest inequality at the top deciles. But after 2001 inequality in most regions the inequality in bottom and top deciles is falling. Inequality is higher in urban area than in rural area. 3. Some determinants of per capita expenditure of the household have changed during 1996, 2003 years. The influence of composition of the household has the same direction in influence on per capita expenditure. But in comparison with 1996, now the number of elderly in family will reduce per capita expenditure more significantly. In 1996 and 2003 the influence of an education of the head of household was significant and a positive factor in increasing expenditures. Location in rural area in 1996 has increased per capita expenditure, but after in 2003 the influence of rural area has changed the sign. 4. The quintile regressions help to analyze the determinants of per capita expenditure in top end and bottom end distribution. In 10 th percentile the number of elderly positively affects per capita expenditure but in top percentile vice versa. The effect of the number of children is much higher in bottom percentile than in 90 th percentile. Male headed household has the positive effect on per capita expenditure, but on median, this interval includes large part of households from survey, we can see that male headed household decreases per capita expenditures. The health of household in good condition positively affect per capita expenditure in bottom percentile, but negatively affect in top percentile. It can be explained by the different relation on health, so wealthy can spend more money on diagnostics of health and medicine than poor part of population. Married head of household has lower per capita expenditure in 10 th percentile, but in top percentile married head of household positively affect on per capita expenditure. Location in rural area and central part of Kazakhstan negatively affects o per capita expenditure in bottom percentile, but in 90 th percentile location in rural area, east and south part of Kazakhstan reduces per capita expenditure of household. REFERENCES Anderson Kathryn and Pomfret Richard, Living Standards During Transition to a Market economy: The Kyrgyz Republic in 1993 and 1996, School of economics, University of Adelaide, Anderson Kathryn and Pomfret Richard, Relative Living Standards in New market Economies: Evidence from Central Asian Household Surveys, School of economics, University of Adelaide, Andrea Giovanni, Court Cornia and Julius, Inequality, Growth and Poverty in the Era of Liberalization and Globalization, The United Nations University, WIDER, Burger John D., U or Inverted-U? That Is the Question, review of development Economics, 5(1), , Falkingham Jane, The End of the Rollercoaster? Growth, Inequality and Poverty in central Asia and the Caucasus, Social Policy and Administration, Vol.39, No4, August 2005, pp Gradstein Mark, Milanovic Branko, Does Liberte=Egalite? A Survey of the Empirical Links between Democracy and Inequality With Some Evidence on the Transition Economies, Journal of Economic Surveys, Vol. 18, No.4, Gylfason Thorvaldur and Zoega Gylfi, Inequality and economic Growth: Do Natural Resources Matter? CESifo Conference on Growth and Inequality, Bavaria, Januray, Ivaschenko, Growth and Inequality: Evidence from Transitional Economies, CESifo Working Paper no. 746, June Kaser Michael, The economic and Social impact of Systemic transition in Central Asia and Azerbaijan, Perspectives on Global development and technology, Volume 2, issue 3-4, Keane Michael P. and Prasad Eswar S., Inequality, Transfer, and Growth: New Evidence From the Economic Transition in Poland, in The Review of Economics and Statistics, May 2002, 84 (2),

102 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Milanovic Branko, Inequality and Determinants of Earnings in Malaysia, , Working paper of World Bank. Mitra Pradeep and Yemtsov Ruslan, Inequality and growth in Transition: Does China s Rising Inequality Portend Russia s Future? World Bank Working Paper, January, Voitvhovsky Sarah, Does the Profile of Income Inequality matter for economic Growth, Journal of economic Growth, 10, , UNDP Report: National Human Development Report for China, Wan Guang Hua, Income Inequality and Growth in Transition economies, Discussion Paper n O. 2002/104 of Wider, United Nations University. World Bank Report: Dimensions of poverty in Kazakhstan (In Two Volumes), October 18,

103 AZERBAYCAN NIN SON DÖNEM SOSYO-EKONOMĐK PROFĐLĐ Dr. Fikret Elma Kafkas Üniversitesi Đktisadi Đdari Bilimler Fakültesi Bakü / AZERBAYCAN ÖZET Bu çalışmada, esasen temel sosyo-ekonomik göstergeler ışığında Azerbaycan ın 2006 yılı itibariyle insani gelişim durumu ve ekonomik performansı başta bazı bölge ülkeleri olmak üzere bir kısım ülkelerle mukayese edilerek analiz edilmeye çalışılmıştır. ABSTRACT In this research provided compared analys of human development and economical perfomance in 2006 of Azerbaıjan with the primary focused on the Southern Caucases and the Central Asia regional states under the scope of the basical socioeconomical data. GĐRĐŞ Azerbaycan, aynen diğer geçmiş Sovyet Bloku ülkeleri gibi, 1990 lardan sonra bağımsızlık ve yeniden yapılanma sürecinin başlangıcında siyasi ve idari bakımdan büyük sorunlar ve krizler yaşadığı gibi, sosyo-ekonomik bakımdan da büyük bir düşüş ve buhranla karşılaşır. Đşsizlik, yoksulluk, enflasyon ve ekonomik büyüme sorunları yanında ülkede; başta eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik alanları olmak üzere büyük bir boşluk doğar. Ancak 1995 yılından itibaren ülkede siyasal istikrarın sağlanmasıyla bu sorunlara eğilme fırsatı doğar. Bugün, bu sorunların pek çoğu farklı ölçeklerde varlığını sürdürmekle birlikte, ve 2006 yılına ait temel sosyo-ekonomik verilere bakıldığında ise, ülkenin orta düzey bir sosyoekonomik gelişim düzeyine ulaştığı ve diğer bazı bölge ülkelerine göre de daha iyi durumda olduğu görülmektedir. I. Sosyo-Ekonomik Gelişme Düzeyi ve Önemi Gelişmiş ülkelerin temelinde, geleneksel toplumdan modern topluma doğru sosyo- ekonomik ve kültürel bir dönüşüm yattığı bilinmektedir. Bu dönüşüm ve sosyo-ekonomik gelişme düzeyinin yüksekliği, elbette toplumların refah düzeyini ve yaşam kalitesini büyük ölçüde belirlemektedir. Ayrıca, bütün toplumlarda sosyo-ekonomik gelişme düzeyi sadece ülke vatandaşlarının refah durumunu ve yaşam kalitesini değil, büyük ölçüde yurttaşların içinde yaşadığı siyasal sistemin niteliklerini de belirlemektedir. Hatta, her siyasal sistem belli bir sosyo-ekonomik temele dayanmakta ve bu temel siyasal yaşama değişen oranlarda etkide bulunmaktadır. Çoğu zaman da siyasal sistemler, mevcut sosyo-ekonomik yapının bir ürünü olarak doğmaktadırlar. Bilindiği gibi, batılı toplumların bugün sahip oldukları demokrasi uygarlığının temelinde de oldukça gelişmiş bir sosyo-ekonomik alt yapı yer almaktadır. Bu bakımdan, Karl Marks ın alt yapının üst yapıyı belirlediği tezi, en azından Batı toplumları için bir gerçeği ifade ederken, analitik bakımdan da büyük bir değer taşımaktadır. Çünkü sosyoekonomik alt-yapı ve gelişme düzeyinin belli bir seviyeye erişmesi toplumların siyasal gelişimi ve modernleşmesi açısından önemli bir eşik teşkil etmektedir. Bu bağlamda, örneğin Adam Przeworski, demokrasinin kurumsallaşmasını sosyo-ekonomik şartlarla siyasal şartların bileşiminde görmektedir (Przeworski, 1995). M. Duverger ve S. P. Huntington gibi ünlü siyaset bilimciler ise, demokrasiyi, zengin ulusların siyasal sistemi (Duverger, 1977:3; Huntington, 1993: 95-96) olarak algılamaktadırlar. Huntington a göre (Huntington, 1993 : 96), fakirlik demokrasinin en temel engelidir ve demokrasinin geleceği ekonomik gelişmenin geleceğine bağlıdır. Ekonomik gelişmeye olan engeller demokrasinin yayılmasına olan engellerdir. Duverger e göre de, gerçek demokrasi herkes için, halkın her kesimi için özgürlük demektir. Bu da, belli bir yaşama düzeyini, belli bir temel eğitimi, belli bir sosyal eşitliği ve belli bir siyasal dengeyi gerekli kılmaktadır (Duverger, 1974: 539). Gerçekten de, sanayileşmenin, kentleşmenin, fakirlik kültüründen kurtulmanın, belli bir eğitim, kültür ve gelir düzeyine ulaşmanın, eşitsizlik oranlarını azaltmanın kısacası, sosyo-ekonomik gelişmişliğin bir ülkenin siyasal gelişimine büyük tesiri bulunmaktadır. Bütün bunlarla birlikte, bu çalışmanın esas konusu sosyo-ekonomik gelişmenin siyasal gelişmişliğe etkisi ya da katıları değildir. Bu çalışmadaki inceleme konumuz Azerbaycan ın son dönem sosyo-ekonomik gelişme trendini değerlendirmektir. 583

104 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process II. Geçiş Toplumu Olgusu ve Azerbaycan Azerbaycan, bağımsızlığın ilk üç yılında ekonomik ve siyasal açıdan büyük bir çalkantı yaşar (Escudero, 2001: 10). Fakat, aynı zamanda, bağımsızlığı takiben açık ve özgür bir seçimle de demokrasiye geçiş yapar (Freedom House, 2005: 1). Böylece ülke, totaliter ve merkezi planlamacı sosyalist sistemden, demokratik rejime ve serbest piyasa ekonomisine geçmiş olur. Bundan sonra ülkede köklü bir değişim süreci başlar. Değişim süreci, siyasal, ekonomik ve sosyal açıdan çok yönlü bir dönüşümü ve sistem değişikliğini gerektirir. Bu dönüşüm ya da sistem değişikliği ise, diğer post-sovyet ülkelerinde olduğu gibi, Azerbaycan da da geçiş dönemi olarak kavramsallaştırılan bir sürecin yaşanmasına yol açar. Gerçekten de geçiş kavramı, Azerbaycan gibi Sovyetler Birliği nin çöküşü sonrasında bağımsızlığını kazanan ve her anlamda köklü bir dönüşüm sürecine giren toplumların içinde bulunduğu durumu izah etmeye en elverişili terim olarak karşımıza çıkar. Bazı yazarların ifade ettiği gibi (Güneş, 2004: 98), geçiş kavramıyla, belli bir toplumsal formasyonun terkedildiği, yenisinin ise henüz oluşum aşamasında olduğu kastedilir. Adam Przeworski nin gerek iktisat, gerekse siyaset alanında geçmişten kesin bir biçimde kopma girişimi (Przeworski, 1995: i) olarak tanımladığı geçiş olgusunun zorluklarını Đspanya nın anayasa yapımcılarından Miguel Herrero de Minon şöyle ifade eder: Dağılan Sovyetler Birliği nin içinden çıkan devletlerin yüzyüze geldiği meydan okuyuşların tarihte daha önce herhangi bir benzeri kesinlikle olmamıştır. Ulusal kurtuluş ve otoriter rejimlerden demokrasiye geçiş süreçleri olmuştur (Minon, 1996: 42). Ancak, totaliter bir rejimden (komünizmden) ve sosyalist bir ekonomiden piyasa sistemine ve demokrasiye geçiş yanında, bütün... siyasi, ulusal ve ekonomik geçiş süreçlerinin üst üste gelmesi görülmemiş bir şeydir (Minon, 1996: 42). Hakikaten, yukarıda da ifade edildiği gibi geçiş süreci, ilgili toplumları pek çok sorunla aynı anda boğuşmak zorunda bırakmıştır. Bağımsızlığın kazanılması akabinde demokrasiye ve serbest piyasa geçiş yapan Azerbaycan toplumu da, diğer toplumlar gibi, pek çok sorunla yüzleşmek zorunda kalmıştır. Bu nedenle, bugün, Azerbaycan ın demokrasi ve piyasa sistemine geçiş yapan bir ulus olarak nitelenmesi yerinde olmakla birlikte, henüz bu geçişin tam olarak gerçekleşmediği de gözden kaçırılmamalıdır. Öte yandan, ülkede geçiş döneminin başlangıcına baktığımızda karşımıza oldukça ağır bir tablo çıkmaktadır. Devlet, demokrasi, ulus, kimlik, ideoloji, siyaset ve ekonomi gibi olguların ülkede yeniden inşası, dolayısıyla da, her alanda yeniden yapılanmanın gündeme geldiği bu süreç, aynı zamanda bünyesinde, dışta; Ermenistan la Karabağ Savaşı, Đran ve özellikle Rusya ile ortaya çıkan bir takım çatışma noktalarını ve baskıyı, içte; iktidar çekişmelerini, ekonomik düşüş ve enflasyonu, iç çalkantı, karışıklık, darbe girişimleri ve etnik ayaklanmaları da beraberinde getirmiştir. Sonuçta, 1991 yılında ülkede bağımsızlık ilan edilmiş, demokrasi ve piyasa ekonomisine geçiş yapılmış ve uzunca bir aradan sonra uluslararası toplumun özgür bir üyesi haline gelinmiştir. Fakat komünist totaliter geçmişin izleri, geçiş döneminin ortaya çıkardığı krizler, özellikle de Karabağ Savaşı nın oluşturduğu kaos ortamında ülkede uzun süre siyasal istikrar sağlanamamıştır. Bu süreç, siyasal kurum ve örgütlerin bir türlü kurumsallaşamadığı, kısa ömürlü iktidarların birbirini izlediği kaotik bir dönem ortaya çıkarmıştır. Ülkede, siyasal istikrarın sağlanması, ancak 1995 yılı sonrasında, Haydar Aliyev döneminde mümkün olmuştur. Dolayısıyla, bağımsız Azerbaycan nın sosyo-ekonomik bakımdan yeniden yapılanması ve gelişmeye başlaması ancak bu tarihten sonra başlayabilmiştir. III. Azerbaycan ın Son Dönem Sosyo- Ekonomik Gelişim Durumu ve Temel Göstergeleri Bugün, sosyo-ekonomik gelişme düzeyinin göstergeleri, genellikle, kentleşme, sanayileşme, orta sınıfın genişliği, insani gelişim endeksi değerleri, GSYĐH, fert başına düşen milli gelir, yaşam kalitesi, ekonomik eşitsizlik oranı, eğitim, sağlık, iletişim ve ulaşım imkanlarından yararlanma oranı gibi unsurlarla değerlendirilmektedir. Bu unsurlar içinde öncelikle belirleyici olan faktör elbette ekonomik gelişmişlik düzeyidir. Bu kriterlere göre Azerbaycan daki mevcut sosyo-ekonomik yapı ve gelişme düzeyi analiz edildiğinde şunlar ifade edilebilir: Öncelikle, ülke, siyasi ve idari açıdan olduğu kadar sosyo- ekonomik ve kültürel bakımdan da bir geçiş süreci yaşamakta ve bu nedenle, kimi yazarların da vurguladığı gibi (Azimova, 2004: 19; Bağırzade, 2004: 21-22), Azerbaycan, halihazırda bir geçiş toplumu karakteri taşımaktadır. Buna bağlı olarak da, köklü dönüşümlerin ve büyük sorunların yaşandığı bir ülkedir. Bu süreçte toplum, geleneksel kültürle modern kültürü bir arada yaşamaktadır. Öte yandan, bugüne kadar ülkede ekonomik liberalleşme ve özelleştirme girişimleri yanında özellikle petrol boru hatlarıyla ilgili anlaşmalar önemli bir gündem oluşturmuş bulunmaktadır. Fakat, halihazırda içinde bulunulan aşamada, henüz ülkede demokrasinin ve ekonomi- 584

105 II International Congress nin taşıyıcılığını yapacak güçlü bir orta sınıf ın gelişmediği bir gerçektir. Murat Bağırzade ye göre (Bağırzade, 2004: 23-26) de orta sınıfın zayıflığı, Azerbaycan da sosyal yapının en belirgin yönlerinden birini oluşturmaktadır. Ülkede işsizlik, yoksulluk ve göçmenler (kaçkınlar) de başka bir sorundur. Öte yandan, her ne kadar 2002 yılından itibaren Azerbaycan hükümeti, ülkede yoksulluğun ve işsizliğin azaltılması ve bölgeler arası dengesizliklerin giderilmesi konusunda reform çalışmaları yapsa da halihazırda toplum, bünyesinde büyük bir yoksul sınıfı barındırmaktadır. Ayrıca, Sovyetler Birliği sonrasında ülkede büyük bir gelir dağılımı ve yaşam standardı farklılığı da ortaya çıkmış bulunmaktadır. Bu da, yakın geçmişinde sosyalizm deneyimi yaşamış olan Azerbaycan toplumunda büyük bir rahatsızlık nedeni olarak sürmektedir. Bugün ülkenin sosyo-ekonomik gelişimiyle ilgili istatistiki verilere bakıldığında ise, durumun çok da kötü olmadığı en azından orta düzeyde bir sosyo-ekonomik gelişim seviyesinin yakalandığı görülmektedir. Hatta, bu verilere göre ülke, bir çok bölge ülkesine göre daha iyi bir konumda bulunmaktadır. Azerbaycan Devlet Đstatistik Enstitüsü nün 2006 yılı resmi verilerine göre (Statistical Yearbook of Azerbaijan, 2006: 1-9), % 49.2 si erkek, % 50.8 i ise kadın olmak üzere 8 milyon 436 bin gibi bir nüfusa sahip olan ülkede işsiz statüsündeki insanların sayısı sadece 56 bin 343 kişi olarak verilmiştir. Elbette, burada esas alınan kıstaslar yönüyle bu istatistiki veriler gerçeği tam olarak yansıtmadığı gibi, gizli işsizlik ve düşük ücret konusu da hariçte bırakılmıştır. Yine aynı verilere göre, ülkede şehirli nüfus % 51,6 iken, kırsal nüfus % 48.4 düzeyinde bulunmaktadır. Fakat başkent Bakü nün yıllar içerisinde büyük bir göç aldığı bilinmekte ve halihazırda sadece başkentin neredeyse tek başına ülke nüfusunun yarısına tekabül edecek biçimde 4 milyondan çok nüfus barındırdığı tahmin edilmektedir. Dolayısıyla, ülkede şehirde yaşayan nüfusun bu resmi verilerden çok daha yüksek bir oran teşkil ettiğini ve ayrıca taşradan eğitim ve iş bulma konusu başta olmak üzere çeşitli nedenlerle Bakü ye göçün devam ettiğini ifade edebiliriz. Yine, ülke GSMH - nın % 90 nını da Bakü ve yakın çevresinin ürettiğini belirtebiliriz. Burada, Azerbaycan ın sosyoekonomik gelişimiyle ilgili 2006 yılı Birleşmiş Milletler Đnsani Gelişim Raporu verilerine göz atmamız faydalı olacaktır. ĐGE Sırası ve Değerleri 1. Norveç (0.965) 92. Türkiye (0.757) 97. Gürcistan (0.743) 99. Azerbaycan (0.736) 105. Türkmenistan (0.724) 122. Tacikistan (0.652) 177. Nijer (0.311) Tablo 1. Azerbaycan ve Diğer Bazı Ülkelerin Đnsani Gelişim Durumu (2004 Yılı Verileri) Doğumda Yaşam Beklentisi Oranı 1. Japonya (82.2) 108. Endonezya (67.2) 109. Kırgızistan (67.1) 111. Azerbaycan (67.0) 112. Özbekistan (66.6) 113. Ukrayna (66.1) 177. Svaziland (31.3) Kaynak: Azerbaijan in Human Development Report (2006: 1) Yetişkin Okur-yazar Oranı 1. Gürcistan (100.0) 4. Estonya ( 99.8) 12. Ermenistan (99.4) 14. Azerbaycan (98.8) 15. Türkmenistan (98.8) 16. Albania (98.7) 128. Mali (19.0) Okullaşma Oranı 1. Avusturalya (113.2) 105. Maldivler (68.8) 106. Endonezya (68.4) 107. Azerbaycan (68.3) 108. Umman (68.3) 109. Arnavutluk (68.0) 172. Nijer (21.5) Kişibaşına Düşen Gelir ($) 1. Luksemburg (69,961) 106. Mısır (4,211) 107. Jamaika (4,163) 108. Azerbaycan (4,153) 109. Ermenistan (4,101) 110. Ekvator (3,963) 172. Sierra Leone (561) Yukarıda, tablo 1 de de görüldüğü gibi, BM Teşkilatı nın Đnsani Gelişme Programı çerçevesinde 177 ülke arasında doğumda yaşam beklentisi, okur-yazar oranı, okullaşma oranı ve kişi başına düşen gelir gibi daha pek çok kriteri göz önüne alarak ülkelerin yaşam kalitesini belirlediği 2006 yılı Đnsani Gelişmişlik Endeksi ne (ĐGE) 1 göre Azerbaycan, not değeriyle 1 Đnsani Gelişmişlik Endeksindeki (ĐGE) 0.80 ve üzeri değerler yüksek, arası orta, 0.45 ve altı ise düşük insani gelişimi ifade etmektedir (Human Development Index, 2003: 1). dünya sıralamasında 99. sırada bulunmakta ve orta düzey (medium) insani gelişmişlik seviyesine sahip bir ülke olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca Azerbaycan, doğumda yaşam beklentisi kriterine göre, 67.0 endeks puanıyla 177 ülke arasında 111. sırada, okur-yazarlık kriterine göre 98.8 endeks değeriyle 14. sırada okullaşma oranına göre 68.3 puanla 107. sırada ve kişi başına düşen gelir oranına göre de dolarla 108. sırada bulunmaktadır. 585

106 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Tablo 2. Seçilmiş Bazı Ülkeler ve Azerbaycan ın Đnsani Gelişim Endeksi Ülkeler ve ĐGE Sıralaması ĐGE Değeri 2004 Yaşam Beklentisi Endeksi Eğitim Endeksi GSYĐH Endeksi 7. Japonya ABD Almanya Azerbaycan Özbekistan Pakistan Nijer gibi iyi bir ekonomik büyüme rakamına ve dönemi için de % 6.7 lik tüketici fiyatları endeks (TFE) değerine sahip bulunmaktadır. Bu verilere göre Azerbaycan, yakın dönemde, Soyetler Birliği nin dağılmasıyla bağımsızlığını elde etmiş olan Güney Kafkasya ülkeleri arasında en iyi ekonomik performansa sahip ülke konumundadır. Elbette, bu ekonomik performansta en temel rolü petrol gelirleri oluşturmaktadır. Bununla birlikte, Azerbaycan, yılları arasındaki bağımsızlık, Karabağ Savaşı ve siyasi istikrarsızlık döneminde büyük bir ekonomik düşüş, enflasyon ve işsizlik sorunuyla karşılaşmıştır. Tablo 4. Bölgesel Gelişme Trendi ve Azerbaycan (Yıllık Ortalama GSYĐH Gelişim Seyri) Kaynak: Human Development Report (2006: ) Tablo 2 deki verilere bakıldığında ise Azerbaycan, ĐGE, 0.70 yaşam beklentisi endeksi ve 0.62 GSYĐH endeksi ile insani gelişmişlikte orta düzey ülkeler arasında yer alırken, 0.89 eğitim endeksiyle gelişmiş ülkeler arasında yer almaktadır. Sonuçta, analiz ettiğimiz bu tablolardan da anlaşılacağı gibi, ülkelerin insani gelişmişlik seviyesini temelde eğitim, sağlık ve kişi başına düşen gelir durumları belirlemektedir. Fakat ülkelerin ekonomik performansı, üretim düzeyi, yoksulluk, gelir dağılımı eşitsizliği ve işsizlik oranları gibi kıstaslar da toplumların insani gelişim durumunu tespitte faydalanılan diğer kaynaklar olmaktadır. Dolayısıyla, Azerbaycan la ilgili olarak sözü edilen bu verilere bakılması da önem arzetmektedir. Tablo 3. Seçilmiş Bazı Ülkeler ve Azerbaycan ın Ekonomik Performansı Ülkeler ABD Japonya Macaristan Azerbaycan Gürcistan Ermenistan GSYĐH milyar ($) Kişi Başına Düşen Gelir bin ($) Ekonomik Büyüme Oranı Ortalama Yıllık TFE Kaynak: Human Development Report (2006: ) Böylece, aşağıda tablo 3 deki verilere baktığımız vakit, Azerbaycan, 2006 yılı Đnsani Gelişim Raporu verilerine göre 8.5 milyar dolar GSYĐH hacmine, 4 bin 153 dolar kişi başına düşen gelire, yılları arasında ortalama Bölge ve Ülkeler Kaynak: Slay (2006: 2) Yeni AB Üyesi Ülkeleri Baltik Ülkeleri (Estonya, Litvanya, Letonya) Merkezi Avrupa (Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Polonya, Slovakya, Slovenya) - AB ne Aday Ülkeler (Bulgaristan, Hırvatistan, Romanya, Türkiye) Balkanlar (Arnavutluk, Bosna Hersek, Makedonya, Sırbistan ve Karadağ) Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) Rusya Federasyonu Beyaz Rusya, Moldova, Ukrayna Kafkaslar (Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan) Orta Asya Ülkeleri (Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan) Kimilerine göre de bu dönemde, sosyalist yapıdan liberal yapıya geçiş süreci ekonomiyi % 60 oranında daraltmıştır (Aras, 2005: 35). Fakat, ilerleyen süreçte ülkede siyasi istikrarın sağlanması ve petrol gelirlerinin de artmasıyla ekonomik büyüme rakamları yükselmiş ve 2006 itibariyle resmi verilere göre GSYĐH 12 milyar dolara yaklaşmıştır. Bu gelişme trendi yukarıda tablo 4 de de görülmektedir. Tabloda, Azerbaycan nın da içinde bulunduğu Kafkas ülkeleri (Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan), bağımsızlık ve yeniden yapılanma döneminde diğer bütün bölge ülkelerine göre ortalama %-14 le en kötü ekonomik gelişme trendine sahipken, yılları arasında % 6, döneminde ise % 9 la diğer bölge ve ülkelere göre oldukça yüksek bir ekonomik gelişme trendine ulaşmışlardır. Petrol gelirleri 586

107 II International Congress nedeniyle Kafkas grubu ülkelerindeki GSYĐH artış oranını, % 12 lik büyüme rakamıyla en çok Azerbaycan ın yükselttiği de bilinmektedir. Tablo 5 de ise, BDT ülkeleri bünyesinde toplam nüfusun %3 ünü oluşturan Azerbaycan ın topluluk içindeki GSYĐH oranı %1.3, sanayi üretimi %1.5, tarımsal üretimi % 1.9, perakende sektörü %1.5 ve dış ticaret hacmi ise %1.7 olarak gösterilmiştir. Bu verilere göre ülke, topluluk bünyesinde Rusya Federasyonu, Ukrayna, Kazakistan ve Belarus tan sonra beşinci sırada bulunmaktadır. Öte yandan, Azerbaycan Devlet Đstatistik Enstitüsü - nün 2005 yılı verilerine göre, ülkede GSYĐH sının sektörel dağılımı şöyledir: % 47.5 sanayi (tamamına yakını petrol sanayi), % 10.6 hizmet sektörü, % 10 inşaat, % 9.2 tarım, % 8.1 iletişim ve ulaşım, % 6.9 ticaret şeklindedir. Ayrıca belirtmek gerekirse, ülkedeki yabancı yatırımların % 77.7 si de petrol sanayine yönelmiş durumdadır (Statistical Yearbook of Azerbaijan, 2006). Sonuç olarak, son yıllarda Azerbaycan da, özellikle, kişi başına düşen gelir düzeyindeki artış, ülkenin insani gelişmişlik düzeyini önemli ölçüde etkilemiş bulunmaktadır. Bu da, elbette ülkenin sosyo-ekonomik gelişimi bakımından büyük bir önem taşımaktadır. Tablo 5. BDT Ülkeleri ve Azerbaycan ın Temel Sosyo-Ekonomik Göstergeleri (2005) Ülkeler Nüfus % GSYĐH % Sanayi üretimi % Tarımsal üretim % Perakende sektörü % Dış ticaret hacmi % Azerbaycan Ermenistan Belarus Gürcistan Kazakistan Kırgızistan Moldova Rusya Tacikistan Türkmenistan Özbekistan Ukrayna Kaynak: Statistical Yearbook of Azerbaijan (2006: 14) Fakat QTRM nin 2005 yılında Azerbaycan üzere gerçekleştirdiği ankete katılan ülke vatandaşlarının da ifade ettiği gibi (QTRM, 2005: 15), Azerbaycan da hala yoksulluk (%52), işsizlik (%51), yolsuzluk ve rüşvet (28) ilk üç temel sosyo - ekonomik sorun olarak varlığını ciddi biçimde korumaktadır. Bu sorunlar, ülkede aşırı gelir dağılımı eşitsizliğini de beraberinde getirmektedir. Halbuki, her ne kadar mevcut petrol rezevleri büyük çapta gelire çevrilmese de ülke bir petrol denizinin üzerinde yüzmekte ve ülkeye önemli oranda petrol geliri girmektedir. Buna rağmen, yoksulluk, işsizlik ve yolsuzluk ülkenin en temel üç sosyo-ekonomik sorunu olmayı sürdürmektedir. Aslında, Deniz Gökçe nin de vurguladığı gibi (Gökçe, 2006), bu açmazın ekonomi bilimindeki teknik adı Hollanda Sendromu 1 olmaktadır. 1 Deniz Gökçe ye göre, Hollanda Sendromu, kısaca, bazı ülkelerin sırtını gaz ve petrol gibi doğal kaynaklara yaslayıp, tarım ve sanayi gibi diğer sektörleri ihmal etmesini ve böylece işsizlik sorununu çözememesini, ülke kaynaklarının verimsiz kullanılmasını, petrol ve gaz satışına bağlı olarak ülkeye bol döviz girişi nedeniyle de ülke parasının aşırı değerlenip diğer üretici sektörlerin rekabet gücünü yok etmesini ifade eder (Gökçe, 2006). Bazı yazarların da üzerinde durduğu gibi Azerbaycan da bu sendromu yaşamaya başlamış bulunmaktadır (Aras, 2005: ). Çünkü, zengin doğal kaynaklara ve petrol gelirlerine rağmen ülkede diğer sektörler yeteri kadar gelişemediği için yoksulluk ve işsizlik sorunu çözülememektedir. Tablo 6. Seçilmiş Bazı Ülkeler ve Azerbaycan da Gelir Eşitsizliği Oranları Ülkeler ve GNI Endeksi Đsveç (25.0) Fransa (32.7) Kanada (33.1) Azerbaycan (36.5) Gürcistan (36.9) Ermenistan (37.9) En Yoksul % En Yoksul Đkinci % En Zengin ikinci % En Zengin %10 Kaynak: Human Development Report (2005: )

108 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Öte yandan, tablo 6 da ise, seçilmiş bazı ülkeler arasında Azerbaycan da gelir dağılımı eşitsizliği oranları gösterilmektedir. Bu tabloya göre, ülkede halkın en yoksul %10 u toplam gelirin sadece % 3.1 ni kullanırken, ikinci en yoksul % 20 lik kesim ise, ülkedeki gelirlerin ancak % ünü kullanmaktadır. Buna karşın, ülkede en zengin % 10 luk kesim gelirin % 29.5 ine sahipken, zengin olan ikinci % 20 lik kesim toplam gelirin % 44.5 ine sahip bulunmaktadır. Ancak, ülkedeki gelir dağılımı eşitşizliğini yukardaki verilerin tam olarak gösterdiğini söylemek mümkün değildir. Çünkü, ülkede zengin ve yoksul kesimler arasındaki gelir dağılımı uçurumu çok daha derin hissedilmektedir. Bunun en temel göstergesi, ülkede dikkate değer bir orta sınıfın olmayışıdır. 2 Kimi yazarların da vurguladığı gibi (Süleymanlı, 2004: 51), sosyalist sistemden piyasa ekonomisine geçiş süreci toplumun gelir dağılımı durumunu önemli ölçüde bozmuştur. Bu süreçte, eskiden toplumun orta kesimini oluşturan yüksek eğitimli meslek sahiplerinin sosyal ve ekonomik konumlarını kaybetmesi, ülkede orta tabakayı eritirken, üst ve alt gelir grupları arasındaki farklılaşmayı da derinleştirmiştir. Bu durum, toplumda yabancılaşma ve eziklik psikolojisi yle birlikte, sosyo-ekonomik eşitsizliğin derinleşmesini ve sosyo-ekonomik kutuplaşmayı da beraberinde getirdiği için toplumsal bütünleşmeye zarar vermektedir. Ayrıca, bu süreçte sosyal yapı ve değerlerde de hızlı bir değişim yaşanmıştır. Nitekim, piyasa ekonomisi ve rekabet olgusu, toplumda geleneksel dayanışma ve yardımlaşma duygularını giderek azaltmış, bireyselleşme, yabancılaşma ve kültürel değişim olgularını da gündeme gelmiştir (Bağırzade, 2004: 23-26; Süleymanlı, 2004:51-52). Kısaca, Sovyet döneminin sosyo-ekonomik şartlarından kaynaklanan hayat tarzına karşı, yeni ve oldukça farklı bir yaşam, insan ve toplum anlayışıyla dünya görüşünü beraberinde getiren piyasa sistemi, Azerbaycan da toplumsal yapı, kültür ve dünya görüşünü derinden etkilemiştir (Süleymanlı, 2004:50). Bununla birlikte, günümüz gerçeğinde Alvin Toffler in de belirttiği gibi (Toffler, 1996: 123), modern toplumu ya da ulusu bütünleşmiş bir siyasal sistem (siyasal bütünleşme) ve bütünleşmiş bir piyasa ekonomisi oluşturmak- 2 Dünya Bankası nın değerlendirmelerine göre, 1996 yılında ülkede yoksulluk oranı % 61 iken, 2004 yılında bu rakam % 42.5 e gerilemiştir. Ülke hükümetinin yıllarını kapsayan Yoksulluğun Azaltılması ve Ekonomik Kalkınma Proğramı nın yerini yeni dönemde yıllarını kapsayan ve Uzun Vadeli Sürekli Đnsani Gelişim Stratejisi olarak adlandırılan programın alması hedeflenmekte ve 2015 yılına kadar yoksulluk oranının % lere kadar azaltılmasını amaçlamaktadır (Aras, 2005: 38-40). tadır. Gelişmemiş bir ekonomi üzerinde ise bütünleşmiş bir siyasal sistem ve çağdaş anlamda bir ulus oluşturulması mümkün gözükmemektedir. Dolayısıyla, Azerbaycan daki mevcut ekonomik yapının da bu perspektiften değerlendirilmesi daha sağlıklı olacaktır. Bu açıdan bakıldığında, Azerbaycan ekonomisinin hala geçiş sürecinde ve devlet kontrolünde olduğu ve çalışan kesimin % 32.2 nin hala devlet işçisi olduğu görülmektedir (Azerbaijan Inwestment Guide, 2004: 11). Ayrıca, ülkede piyasa sisteminin hukuki ve kültürel alt yapısının da yetersiz olduğu, mülkiyet hakkı ve güvenliği konusunda bile sıkıntılar yaşandığı bilinmektedir. Yine, mevcut ekonomik yapıda rekabet eden aktörlerden ziyade tekelleşme olgusunun ağır basması nedeniyle de gerçekte liberal olmayan bir yapı karşımıza çıkmaktadır. Oysa, Batı nın gelişim çizgisi incelendiğinde modernleşme, girişimcilik ve özgürlük arasında kuvvetli bir bağ bulunduğu, bunun da liberal bir yapıyı gerekli kıldığı ve bu yapıda da orta sınıfın, refahın, toplumsal ve siyasal bütünleşmenin ve nihayetinde de demokrasinin gelişip kökleşebildiği görülmektedir. Bu nedenle, Azerbaycan da piyasa sisteminin hukuki alt yapısının yeniden düzenlenmesi ve güçlendirilmesi büyük bir önem taşımaktadır. Sonuçta, pozitif ve negatif bütün sosyo-ekonomik veriler, kıstaslar ya da değerlendirmeler ışığında bakıldığında ise, Azerbaycan, orta düzey sosyo-ekonomik gelişim seviyesinde bir ülke olarak karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla, ülkede sosyo-ekonomik alt yapının orta düzey bir görünüm sunduğu belirtilebilir. KAYNAKLAR ARAS, Osman N. (2005), Azerbaycan Ekonomisi ve Yatırım Đmkanları, Azerbaycan Türk Sanayici ve Đşadamları Beynelhalk Cemiyeti Yayınları, Bakü. Azerbaijan in Human Development Report (2006), Human Development Đndicators Country Fact Sheets (Azerbaijan), Human Development Report 2006, fact_sheets/cty_fs_aze.html, Azerbaijan Đnvestment Guide (2004), Gateway to Azerbaycan, Editor: BORLAND, Lydia, USACC, 5. Edition, Washington. AZĐMOVA, Refige (2004), Geçiş Sürecinde Azerbaycan ın Bazı Sosyolojik Sorunları, Sosyoloji Konferansları Dergisi, Đ.Ü. Đktisat Fakültesi Metedoloji ve Sosyoloji Araştırmaları Merkezi Yayını, No: 4526, Đstanbul, s BAĞIRZADE, Murad (2004), Son Yıllarda Azerbaycan da Sosyal Bilimlerin Gelişim Safhaları, Sorunlar ve Öngörüler: Azerbaycan Toplumuna Objektif Bir Bakış Denemesi, Sosyoloji Konferansları Dergisi, Đ.Ü. Đktisat Fakültesi Metedoloji ve Sosyoloji Araştırmaları Merkezi Yayını, No: 4526, Đstanbul, s DUVERGER, Maurice (1974), Siyasi Partiler, Çev., Ergun Özbudun, Bilgi Yayınevi, Ankara. 588

109 II International Congress DUVERGER, Maurice (1977), Batı nın Đki Yüzü, Çev., Cem Eroğlu, Fazıl Sağlam, Doğan Yayınevi, Ankara. ESCUDERO, Stanley T. (2001), Political Environment: Risk Analysis, Azerbaijan Đnvestment Guide Freedom House (2005), Freedom in the World-Azerbaijan (2005), Freedom House, /template.cfm?page=22&year=2005&country=6689, GÖKÇE, Deniz (2006), Petrol ve Gaz Đşe Yarar Mı?, Akşam Gazetesi, GÜNEŞ, Hakan (2004), Azerbaycan da Sosyo-Ekonomik Dönüşüm ve Siyasal Partiler, Sözün, Sazın, Ateşin Ülkesi Azerbaycan, Ed: ERSANLI, Büşra ve Hüsamettin Mehmedov, Da Yayıncılık, Đstanbul. 589

110 EKONOMĐK ÖZGÜRLÜK ENDEKSLERĐ ÇERÇEVESĐNDE EKONOMĐK ÖZGÜRLÜKLER VE REFAH: AZERBAYCAN ĐÇĐN ÖNERĐLER Doç. Dr. Mustafa ACAR Kırıkkale Üniversitesi ĐĐBF Đktisat Bölümü Doç. Dr. H. Bahadır AKIN Selçuk Üniversitesi Karaman ĐĐBF, Đşletme Bölümü ÖZET Ekonomik özgürlükler, bireylerin serbestçe iktisadi faaliyetlerde bulunma ve bu faaliyetler sonucunda elde ettikleri değerleri dışarıdan herhangi bir zorlama olmaksızın serbestçe kullanabilmelerini ve sahiplenmelerini ifade etmektedir. Teşebbüs, mübadele, sözleşme, mülkiyet, tercih ve uluslararası ticaret özgürlükleri ekonomik özgürlüklerin başlıcalarını oluşturmaktadır. Temel ekonomik özgürlüklerin mevcut olduğu ekonomik sistemi piyasa ekonomisi olarak adlandırmak mümkündür. Yapılan çeşitli çalışmalar ülkelerin ekonomik gelişmelerinin o ülkedeki iktisadi özgürlük düzeyi ile yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu amaçla geliştirilen çeşitli endeksler ülkelerin ne kadar özgür ve demokratik bir yapı içinde bulunurlarsa iktisadi refah göstergelerinin de o düzeyde müspet olduğunu teyit eder mahiyettedir. Bu çalışmada çeşitli ekonomik özgürlük endekslerinin yapıları ve genel olarak ekonomik gelişme ile özgürlük ve refah arasındaki ilişkiye değinilmekte, bu ilişkiden Azerbaycan için ne gibi dersler çıkarılabileceği tartışılmaktadır. Anahtar kelimeler: Ekonomik Özgürlükler, Refah, EFW, IEF, Azerbaycan ECONOMIC FREEDOMS AND WELFARE IN THE CONTEXT OF ECONOMIC FREEDOM INDICES: SUGGESTIONS FOR AZERBAIJAN ABSTRACT Economic freedoms mean the right of individuals to engage in economic activities freely and be able to use or dispose of the goods, services or property they acquire as a result of those activities. Among the major economic freedoms are freedom of entrepreneurship, free exchange, contract, private property, freedom of choice and international trade. An economic system in which individuals can enjoy these basic economic freedoms can be called market economy. Studies indicate that in general there is a close link between economic developments in a given economy and the level of economic freedoms granted for the citizens. This study talks about the structure of various economic freedom indices, the link between economic development, freedom and welfare, and what lessons could be drawn from this experience for Azerbaijan. Key words: Economic freedoms, welfare, EFW, IEF, Azerbaijan 1. GĐRĐŞ Özgürlük John Locke nin dediği gibi kişilerin istedikleri her şeyi yapabilmesi midir? Yoksa Özgürlük, bir sonsuz deniz gibi, sınırsız görüntüde ve ancak kişilerin kendi iradeleri ile kontrol edebilecekleri bir şey midir? Aslında Friedrich von Hayek in dediği gibi, özgürlüğün tanımı birçoktur; ama özgürlük bir tanedir. Bu çalışmanın amacı en temel özgürlük olan ama çoğu zaman farkında olmadan ihmal edilen ekonomik özgürlüklerin ülkelerin daha müreffeh hale gelmesi için ne kadar önemli olduğunu istatistik verilerle ortaya koyan Ekonomik Özgürlük Endeksleri nin bulgularına dikkati çekmek, bu çerçevede konunun önemini ortaya koymaktır. Bu amaçla ekonomik özgürlüğün ne olduğu ve nasıl ölçülebileceği konusu kısaca ele alınacak ve konuyla ilgili geliştirilen iki önemli endeks hakkında bilgi verilecektir. Daha sonra bu endekslerdeki genel bilgiler ile Azerbaycan ile ilgili detaylı endeks bilgileri bütünleştirilecek, Azerbaycan ın ekonomik özgürlükler açısından bulunduğu konum üzerine bazı düşüncelerle sonuca gidilecektir. 2. EKONOMĐK ÖZGÜRLÜK NEDĐR, NASIL ÖLÇÜLÜR? Ekonomik özgürlükler, bireylerin serbestçe iktisadi faaliyetlerde bulunma ve bu faaliyetler sonucunda elde ettikleri değerleri dışarıdan herhangi bir zorlama olmaksızın serbestçe kullanabilmelerini ve sahiplenmelerini ifade etmektedir (Aktan, 1998). Teşebbüs, mübadele, sözleşme, mülkiyet, tercih ve uluslararası ticaret özgürlükleri ekonomik özgürlüklerin başlıcalarını oluşturmaktadır. Ekonomik özgürlüklerin mevcut olduğu ekonomik sistemi piyasa ekonomisi olarak adlandırmak mümkündür. 1 Buna karşılık teşeb- 1 Piyasa ekonomisinin kişisel çıkar, tercih ve girişim özgürlüğü, özel mülkiyet, rekabet, sınırlı devlet ve serbest 590

111 II International Congress büs, mülkiyet, rekabet ve diğer temel ekonomik özgürlüklerin bulunmadığı ekonomik sistemlere ise, kumanda ekonomisi veya güdümlü ekonomi denebilir. Sosyalizm, aşırı devlet müdahalesi, korporatizm, dışa kapalılık gibi uygulamalar kumanda ekonomisinin değişik versiyonlarını oluşturmaktadır. Diğer bir ifade ile, ekonomik özgürlüklerin varlığı veya yokluğu bir iktisadi sistemin temel karakteri ve ekonominin yapısı hakkında önemli bilgiler vermektedir. Yukarıdaki genel tanımdan hareketle, ekonomik özgürlüğün özünü; (i) kişisel tercih, (ii)özel mülkiyet ve (iii) mübadele serbestisi üçlüsü oluşturur (Gwartney ve Lawson, 2006). Đnsanların ekonomik özgürlüklere sahip olabilmesi için, (a) bireylerin mülkiyet edinmeleri güç kullanarak, zorla, dolandırıcılıkla ve hırsızlıkla olmamalı veya bireylerin mülkü başkalarının fiilen işgalinden korunmalı, (b) bireyler mülkiyetlerine konu olan nesneleri, istedikleri gibi kullanmakta, başkaları ile mübadele etmekte veya bağışlamakta, bu hakları diğerlerinin aynı tür haklarını ihlal etmedikçe, serbest bulunmalıdırlar (Akalın, 2002) Ekonomik Özgürlüğü Ölçme Yöntemi: EFW ve IEF Endeksleri Ekonomik özgürlükler üzerine yorum yapabilmek, hele çeşitli ülkeleri ekonomik özgürlük seviyesi bakımından karşılaştırabilmek için elimizde bir ölçünün olması gerektiği açıktır. Son yıllarda bu amaçla geliştirilmiş, giderek yaygın biçimde kullanılmaya başlanan ve Ekonomik Özgürlükler Endeksi adıyla anılan bir ölçü bulunmaktadır. Söz konusu endeks esas itibariyle ekonomik özgürlükler kavramından yola çıkarak, belirli kriterler ışığında ülkeleri veya ülke gruplarını karşılaştıran bir empirik çalışmadır. Dünyada iki sivil toplum kuruluşu birbirlerinden kısmen farklı kriterler ışığında, ama ilginç bir şekilde hemen hemen aynı sonuçlara ulaşan, ekonomik özgürlükler endeksi hesaplamaktadırlar. Bunlardan birincisi Kanada da faaliyet gösteren Fraser Institute adlı uluslararası sivil toplum kuruluşudur. Bu kuruluşun geliştirdiği endeks Dünya Ekonomik Özgürlüğü (Economic Freedom of the World, EFW) adıyla anılmaktadır. Bir diğeri ise, Merkezi Washington'da bulunan araştırma şirketi Heritage Foundation ın, her yıl Wall Street Journal ile birlikte yayınladığı Ekonomik Özgürlük Endeksi dir (Index of Economic Freedom, IEF). Fraser Institute ün yaptığı çalışma 20 farklı kriter ile daha geniş bir ekonomik özgürlük persticaret gibi - temel kurumları hakkında daha geniş bilgi için, örneğin, bkz. Acar (2005a). pektifi sunmaktadır. Araştırma kapsamına alınan ülkelerin toplam nüfusu dünya nüfusunun yaklaşık %91 ine karşılık gelmektedir yılından bu yana yayımlanan EFW endeksi veri sağlama ve veri derleme konularında dünya çapında 75 kadar think-tank kuruluşunun işbirliği ile hazırlanmaktadır (Gwartney ve Lawson, 2006). Genel amaç, belirlenen kriterler ışığında özgür ekonomi ve özgür toplum kavramlarını mümkün olduğunca somutlaştırmak ve ülkelerin karar alma mekanizmalarına yol göstericilik yapmaktır lı yılların başından itibaren ün kazanan ve sesini dünya çapında duyuran çalışmanın yürütücüleri tarafından son yedi yılda ( ) yayımladıkları raporlar bazı ülkelerde hükümetlerce dikkate alınıp yararlanılmıştır. Öte yandan Heritage Foundation ve The Wall Street Journal - ın işbirliği ile hazırlanan IEF de 13. yılını doldurmuştur (Kane vd., 2007) Ekonomik Özgürlükler Endekslerinin Unsurları EFW endeksinin temel aldığı ve alt başlıklar halinde genişlettiği unsurlar devletin büyüklüğü, hukuksal yapı ve mülkiyet hakları, sağlam para, ticaret serbestliği, ve iş dünyası, işgücü ve finans piyasalarına yönelik düzenlemeler gibi kriterlerdir. IEF endeksinin kriterleri ise, iş özgürlüğü, ticaret özgürlüğü, mali özgürlük, hükümet müdahalesinin azlığı, parasal özgürlük, yatırım özgürlüğü, finansal özgürlük, mülkiyet hakları, yolsuzluktan uzak olma ve emek özgürlüğü şeklinde sıralanmaktadır (Kane vd, 2007). EFW endeksini oluşturan ve daha genel olan, IEF endeksindeki daha özel maddeleri de içeren unsurları kısaca açıklamak faydalı olacaktır. IEF endeksi unsurları Azerbaycan ile ilgili bölümde yeniden ele alınacaktır Devletin Büyüklüğü: Lord Acton devletin gücünü sınırlandırmanın gereğini vurgulamak üzere Devlet etkin bir biçimde sınırlandırıldığı ölçüde meşrudur demektedir. Bu ilkeden hareketle denebilir ki, bir ekonomide devletin büyüklüğü ne kadar fazla ise, o ekonomide piyasanın işleyişi o kadar aksaktır. Bunun anlamı, ekonomik faaliyette bulunan devlet yüzünden o ekonomide faal olan bireylerin çeşitli sorunlarla karşı karşıya kalmasıdır. Ayrıca devletin ekonomide bir üretici ve dağıtıcı olarak varolması demek, piyasanın işleyişine yönelik çeşitli müdahaleler ve kısıtlamaların da varolması demektir. Bu noktada ekonomik özgürlüklere ilk darbe devletin büyüklüğünden gelmektedir. Kamu harcamalarının fazlalığı, vergilerin oranlarının yüksekliği ve kamu yatırımlarının fazlalığı gibi unsurlar devletin ekono- 591

112 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process mideki yerini göstermektedir. Bir ekonomide devlet büyüdükçe piyasa ekonomisinin işleyişi yara almakta, ekonomik özgürlüğün alanı daralmaktadır. Fraser Instutite ün yaptığı çalışmaya göre ekonomik özgürlük arttıkça devletin büyüklüğü azalmaktadır. Bu nedenle devletin görev ve fonksiyonları yeniden belirlenip etkin bir biçimde iş yapacak şekle getirilerek meşruluğu sağlanabilir. Keza piyasa ekonomisinin işleyişi ve ekonomideki bireylerin özgürlüğü bu sürecin gerçekleşmesi ile mümkün olmaktadır. Yukarıdaki açıklamalardan hareketle ekonomik özgürlük endeksi oluşturulurken Devletin büyüklüğü başlığı altında bazı kriterler belirlenmiştir. EFW endeksine göre devletin büyüklüğü, şu dört alt kritere bağlanmıştır (Gwartney ve Lawson, 2006: 8) Toplam tüketim içinde kamu tüketimi, GSYH nın % si olarak transferler ve sübvansiyonlar, Toplam yatırım harcamaları içinde kamu yatırım harcamalarının payı, Gelir vergisi ve ücretlerden alınan vergi oranı ve bu oranların uygulandığı gelir/ücret eşiği Hukuksal Yapı ve Mülkiyet Hakları: Hukuk, adaletsizliğe karşı engel oluşturmak amacıyla organize edilen bir kollektif güçtür. Kısacası hukuk, adalet demektir (Bastiat, 2005: 57). Sağlam bir ekonomik yapı ve kusursuz bir serbest piyasa ekonomisinin işleyişi için birincil ve en önemli şart, hukuk devletinin oluşturulmasıdır. Adaletsizliğe karşı bir hukuk mekanizmasının geliştirilmesi, mülkiyet haklarının da korunması anlamına gelmektedir. Kusursuz bir piyasa işletiminin temelini de sağlam mülkiyet hakları sağlamaktadır. Buradan da anlaşılabileceği gibi özel mülkiyetin, sağlam bir hukuk sistemi ile korunması sonucunda serbest piyasa ekonomisi daha işler ve daha aktif bir hale gelebilecektir. Serbest piyasa ile ekonomik özgürlükler arasındaki korelasyon göz önüne alındığında, piyasa sisteminin gelişimi ile ekonomik özgürlükler arasındaki sıkı bağ görünür hale gelmektedir. Buradaki sıkı bağdan kastedilen, ekonomik özgürlükler endeksi verilerinin piyasaözgürlük ilişkisinin doğru orantılı olduğuna işaret ettiğidir. Buna göre özgürlüklerin arttığı bir durumda piyasa ekonomisinin varlığı daha hissedilir bir hal alırken, tersi durumda da piyasa ekonomisinin yokluğundan bahsetmek mümkündür. Mülkiyet haklarının ve özel mülkiyetin olmaması durumunda serbest piyasanın işlemesi mümkün olmamaktadır. Piyasa sistemi ile ekonomik özgürlükler arasındaki korelasyon göz önüne alındığında, mülkiyet sisteminin geliştirilmesinin kaçınılmaz olduğu görülecektir. Ekonomik faaliyetlerin işlemcisi mülkiyet haklarıdır. Bu nedenle mülkiyet haklarının varsayımsal olarak bile olmadığı bir sistemde ekonomik faaliyetleri anlamlandırmak mümkün olmayacaktır (Oğuz, 2003:87) Fraser Institute ün çalışmasında (2006:8) 5 ana unsurun ikinci başlığı olan hukuksal yapı ve mülkiyet hakları nın şu 5 alt kalemi bulunmaktadır: Yargı bağımsızlığı, Tarafsız mahkemeler, Fikri mülkiyet haklarının korunması, Hukuk devleti ve siyasi sürece askeri müdahale, Hukuksal sistemin güvenilirliği/bütünlüğü Sağlam Para Enstitünün yaptığı çalışmada sağlam paraya erişim (access to sound money) diye nitelendirdiği kavram, ülkedeki para istikrarının sürekliliğini ifade etmektedir. Bir ülkede para istikrarı var ise, o ülkedeki makro ekonomik değişkenler istikrarlıdır. Ayrıca paranın değişim sürecinde merkezi bir rol oynaması nedeniyle parasal kurumların, mübadele özgürlüğü ve mülkiyet haklarının korunması üzerinde önemli bir etkisi vardır. Güçlü paraya erişim fonksiyonu bütün insanların güçlü (istikrarlı) paraya ulaşmasını ifade etmektedir (Beşkaya ve Koç, 2006: 52). EFW de sağlam paraya ulaşmak için belirlenen kriterler şunlardır: Para arzının son beş yıllık dönemdeki yıllık ortalama artış oranı (eksi) son on yıllık dönemdeki yıllık ortalama reel GSYH büyüme oranı (para arzında aşırı büyüme), Son beş yılda standart enflasyon değişkenliği (fiyatlardaki dalgalanma), Bir önceki yılın enflasyon oranı, Yurtiçi ve yurtdışında döviz cinsinden banka hesabına sahip olma özgürlüğü. (Gwartney ve Lawson, 2006: 8) Endeks oluşturulurken 5 ana başlığın alt başlıklarını oluşturan yukarıdaki kıstaslar, ekonomik özgürlük ve sağlam paraya erişim konusundaki bağlantıyı açıklamaktadır. Paranın istikrarı aynı zamanda da ekonomik faaliyetlerin istikrarını da sağlamaktadır. Buna göre yüksek enflasyon durumunda satın alma gücü düşecektir, tersi durumda da yükselecektir. Bunun anlamı, makro ekonomik dengelerin en belirleyici unsurlarından biri olan fiyat istikrarının sağlanmasının ekonomik faaliyetlerin de aksamamasına neden olacağıdır. 592

113 II International Congress Milton Friedman ın belirttiği gibi, bir ekonomide para arzının artırılması ekonomideki reel büyüklükler oranınca olmalıdır. Eğer aksi bir durum söz konusu olursa enflasyon kaçınılmaz olacaktır. Bu nedenle endekste sağlam paraya erişimin alt kalemlerinden biri olarak belirlenen para arzı ve büyüme alt başlığı bu konunun ölçümü için önemli bir noktadır. Büyüme ve para arzı arasındaki ilişki iyi analiz edilmeli ve para arzı, reel büyüme oranından daha yüksek bir oranda artırılmamalıdır. Endekste yer alan beş yıllık enflasyon değişkenliği kıstası ise, ekonomideki para istikrarının sürekliliği konusunda bilgiler vermektedir. Bir ülkede parasal istikrarın var olması enflasyonist etkilerin minimum düzeyde olması ve güven ortamının var olması demektir. Enflasyonist etkilerin azlığı nedeniyle kişilerin tasarruf eğilimleri artabilecektir. Yüksek enflasyonlu ülkelerde tasarrufların az olmasının sebebi, -kendi ülke paraları ile yatırım yapan yatırımcıların- paranın değerinin düşük olmasından dolayı birikimlerinin aşınmaya uğramasıdır. Aynı şekilde yurt içi ve yurt dışında döviz cinsinden paraya sahip olmak, yabancı paranın düşük riski beraberinde getirmesinden dolayı enflasyonu düşürmektedir. (Beşkaya ve Koç, 2006: 54) Kısacası ekonomik özgürlük ile sağlam para arasında pozitif yönlü bir ilişkiden söz etmek mümkündür. Bireylerin sağlam para ya erişimi, ekonomik özgürlüğün ayrılmaz bir parçası olmaktadır Ticaret Serbestliği Ekonomik özgürlükler endeksinin 4 üncü ana kalemi olan ticaret serbestliği, genel olarak ülkelerdeki ticaret yapısının ne kadar serbest olduğunu ve uluslararası sermaye hareketlerinin ne kadar serbest olduğunu ölçmektedir. Bu ana kalemin alt unsurları ise şunlardır: Dış ticaret üzerindeki vergiler, Düzenleyici ticaret engelleri (kotalar, vb.), Ticaret sektörünün beklenen hacmine göre fiili hacmi, Resmi kur ile karaborsa döviz kuru arasındaki fark, Uluslararası sermaye hareketleri üzerindeki kontroller. Đktisadın ezeli sorunlarından biri olan serbest ticaret ve korumacılık tartışması yüzyıllardır insanoğlunun zihnini meşgul etmektedir. Serbest ticaretin dünyayı daha zenginleştireceğini 18. yüzyılda Adam Smith dile getirmiş fakat o dönemlerde merkantilist zihniyetin hegemonyasından dolayı bu fikir yeterince uygulama alanı bulamamıştır. Zamanla bu fikir daha fazla taraftar bulmuştur. Ancak teorik olarak kusursuzluğuna ya da üstünlüğüne inanılan serbest ticaret fikrinin işleyişine bazı argümanlar ışığında karşı çıkılmaktadır EKONOMĐK ÖZGÜRLÜK VE REFAH ĐLĐŞKĐSĐ 3.1. Ekonomik Refah ve Belirleyicileri Ekonomik refah genelde bir ülkedeki kişi başına gelir ile ifade edilen bir kavramdır. Biraz daha açıldığında ekonomik refahın unsurları olarak kişi başına gelir yanında ekonomik büyüme, işsizlik, yaşam ümidi, bebek ölüm oranı, çocuk işçi oranı, temiz suya erişim, gelir dağılımı, siyasi haklar ve sivil özgürlükler, yolsuzluk, küreselleşme düzeyi ve çevre performansı gibi faktörler de akla gelmektedir. Milli gelir bir ülkenin ekonomik gücünü, bir ekonomideki toplam faaliyet hacmini gösterir. Kişi başına düşen milli gelir, bir ülkenin yurttaşlarının ortalama gelir düzeyi hakkında fikir verici bir göstergedir. Büyüme ise, iktisadi faaliyet hacmindeki gelişmenin göstergesi olarak ekonominin üretim kapasitesindeki artışı belirlemekte kullanılan bir kavramdır; kısaca pastanın büyümesi olarak da anılabilir. Bu noktada önemli olan büyümenin nominal değil reel büyüme olduğunu akılda tutmak gerekir. Zenginleşmek için büyümek şarttır. Herkesi eşit oranda etkilemese dahi, büyüme bütün toplum kesimlerinin yararınadır. Aksini iddia eden görüşler olsa da, aslında ekonomik büyüme insanlar arasındaki eşitsizliği arttırmayacak, uzun vadede hayat standartlarını geliştirip yaygınlaştıracaktır (Akın, 2005:125). Çalışabilecek durumda olup da işi olmayan, iş arayan, bulsa çalışmaya hazır kişileri ifade eden işsizlik düzeyi de bir ülkenin refahı açısından önemli bir konudur. Ekonomik özgürlüklerin getireceği büyüme dışında bu sorunun bir çözümü bulunmamaktadır. Đnsanların daha uzun süre hayatta kalma beklentisi, bebek ölüm oranları, çocuk işçi sayısı, çevre ile ilgili problemler, yolsuzluk ve çeşitli politik konularda ekonomik açıdan ileri ülkelerin daha iyi durumda olduğu görülmektedir. Bir sonraki bölümde kısaca bu farklılıklara da değinilecektir Ekonomik Özgürlük ve Refah Düzeyi Bakımından Ülke Grupları Bu bölümde her iki ekonomik özgürlük endeksinden derlenen bazı güncel verilerle ekonomik özgürlüğün ülkeler açısından önemi vurgu- 2 Serbest ticaretin lehindeki ve aleyhindeki argümanlarla ilgili ayrıntılı bir tartışma için bkz. Acar (2005). 593

114 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process lanacaktır. Aşağıda seçilmiş şekillerden açıkça görüleceği üzere, çok temel göstergeler açısından ekonomik özgürlükle refah arasında olumlu bir ilişki bulunmaktadır. Ülkeleri 5 grupta ele alan şekiller 2007 Index of Economic Freedom (IEF), 3 4 grupta inceleyenler ise Economic Freedom of the World (EFW) 2006 verileridir Seri 1 6,6 10,9 16,4 16,5 18 Şekil 3. Yüzde 20 lik Gruplara Göre Ülkelerde Ekonomik Özgürlük ve Đşsizlik Đlişkisi, Seri Şekil 1. Yüzde 20 lik Gruplara Göre Ülkelerin Ekonomik Özgürlük ve Kişi Başına Gelir Đlişkisi, 2007 Şekil 1 e göre, ülkeler yüzde 20 lik beş gruba ayrıldığında, ekonomik özgürlük endeksinin üst sıralarında yer alan ülkelerin, özgürlüğü kısıtlayan ülkelere göre daha fazla kişi başına gelir üretebildikleri anlaşılmaktadır. Aynı durum şekil 2 de görülen büyüme için de söylenebilir. Şekil 4. Ülke Gruplarına Göre Özgürlük ve Yolsuzluk Đlişkisi, 2003 Bakılabilecek bir başka gösterge, çocuk işçi çalıştırma olgusudur. Bu açıdan bakıldığında çocuk işgücü çalıştırma oranlarının da ekonomik özgürlüğün kısıtlı olduğu ülkelerde daha yüksek olduğu, Şekil 5 ten izlenebilmektedir Şekil 2. Ülke Gruplarına Göre Özgürlük ve Büyüme Đlişkisi, Her iki endeksin (EFW 2006, IEF 2007) bulguları da işsizlik ve ekonomik özgürlük arasında ters bir ilişki olduğuna işaret etmektedir. Şekil 3 ekonomik özgürlüğü yüksek ülkelerde işsizlik oranlarının genelde daha düşük olduğu yönünde ipuçları vermektedir. Yolsuzluk açısından bakıldığında da, Şekil 4 ten izlenebileceği üzere, bireylerin ekonomik özgürlüklerinin kısıtlandığı ülkelerde kamu kesiminde yolsuzluğun da görece daha yüksek olduğu görülmektedir en özgür, 5 en az özgür ülkeler grubunu temsil etmektedir. 10 en temiz (yolsuzluk yok), 0 en yolsuz anlamına gelmektedir. Şekil 5. Ülke Gruplarına Göre Özgürlük ve Çocuk Đşçi Çalıştırma Đlişkisi, Anlaşıldığı üzere, genel anlamda ekonomik özgürlükler ile ülkenin refahı ve vatandaşların mutluluğu arasında bir ilişki olduğunu bu veriler ortaya koymaktadır. Elbette ekonomik özgürlük endeksleri hatadan bağımsız, eleştirilemez çalışmalar değildir. Nitekim hem sağ hem de sol kesimden ekonomik özgürlük endekslerine yöneltilen eleştiriler bulunmaktadır. Mesela Miller (2005), ekonomik özgürlük endeksinin siyasi özgürlüklere neredeyse hiç ilgi göstermediğini, seçim yapılmayan Hong Kong ve basın özgürlüğü kısıtlı Singapur gibi siyasi açıdan kısmen özgür 594

115 II International Congress şehir devletçiklerinin, Bahreyn gibi krallıkların Norveç e göre daha üst sırada yer almasını eleştirmektedir. Yine sol kanattan Henwood (2005) bu tür endekslerin dönemsel iyileşmelere karşı hassas olmadığını, uzun vade için bir şey ifade etmeyeceklerini istatistik örneklerle göstermeye çalışmıştır. Ona göre bu endekslerin iyi faktörlerle de kötü faktörlerle de pek bir alakası bulunmamaktadır. Yine de, sol görüşün ekonomik özgürlük, özellikle özel mülkiyet ve devlet müdahalesinin azaltılması gibi temel liberal değerlere bakışı dikkate alındığında, bu tür eleştirilerin ihtiyatla karşılanması gerektiği düşünülebilir. Ekonomik özgürlüklerle ilgili hazırlanan endeksler üzerinde uğraşan ekipler gerek kriterler gerekse yöntem üzerinde sürekli çalışmakta, daha güvenilir ve geçerli bir ölçüm elde etmeye gayret göstermektedirler. Sonuçta bu tür ölçüm araçları, birçok başka endeks gibi ülkelerin izleyecekleri politikalara da rehberlik yapmaktadır. 4. EKONOMĐK ÖZGÜRLÜKLER VE AZERBAYCAN Azerbaycan la ilgili ekonomik özgürlük verilerini uzun zamandır izleyen endeks, Heritage Foundation ve The Wall Street Journal tarafından hazırlanan Index of Economic Freedom endeksidir. Çalışmanın bu bölümünde siyasi bağımsızlığına kavuştuğu 1991 sonrası dönemde Azerbaycan ın ekonomik özgürlükler açısından aldığı yola son veriler ışığında bakılmaktadır. Şekil döneminde Azerbaycan için ekonomik özgürlük endeksinin seyrini göstermektedir. Ekonomik Özgürlük Đndeksi, Azerbaycan ( ) 60,00 50,00 40,00 30,00 20,00 10,00 0, Seri 1 27,20 31,70 40,70 44,90 47,10 47,50 51,00 51,30 49,90 52,50 54,00 55,40 Yıllar Şekil 6. Azerbaycan için Ekonomik Özgürlük Endeksi, IEF, 2007, s.91 vd. Buna göre Azerbaycan ekonomik özgürlük bakımından endekse dahil 157 ülke arasında 107. sırada bulunmaktadır. Asya-Pasifik blokunda yer alan 30 ülke arasında da Azerbaycan 20. özgür ekonomi olup, ülke değeri bölge ortalamasının çok az üzerindedir. Genel olarak Azerbaycan da özelleştirmenin hızla tamamlanması hükümet harcamalarını azaltmış ve bu kritere göre ülkeye göreceli bir özgürlük puanı vermiştir. Öte yandan Azerbaycan dönüşen bir ekonomi olarak hala ciddi problemlerle yüzyüze görünmektedir. Özellikle yatırım özgürlüğü, finansal özgürlük, mülkiyet hakları ve yolsuzluk gibi konularda ülkenin ortalamaları çok düşüktür. Buna karşılık ticaret serbestisi, mali özgürlük, hükümet müdahalesinin olmaması, ve işgücü özgürlüğü gibi konularda Azerbaycan ın puanları dünya ortalamasının üzerindedir. Bu rakamlara bakıldığında, olabilecek en iyi rakam 100 olmak şartıyla, Azerbaycan ın ilgili kriterler bağlamında aldığı puanların şu şekilde ortaya çıktığı izlenmektedir: Tablo 1. Azerbaycan ın IEF Endeksinde Gösterdiği Performans Đş özgürlüğü 58 Yatırım özgürlüğü 30 Ticaret özgürlüğü 67.6 Finansal özgürlük 30 Mali özgürlük 87.2 Mülkiyet hakları 30 Hükümet müdahalesinin yokluğu 86.6 Yolsuzluk 22 Parasal özgürlük 76.8 Emek özgürlüğü 65.4 Kaynak: Kane vd. (2007: 92) 595

116 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Bu kriterler ilgili rapor verilerine göre özetle incelenecek olursa, şunları söylemek mümkündür Đş Yapma Özgürlüğü Azerbaycan da iş kurma ortalama 53 gün sürmektedir ve bu rakam 48 gün olan dünya ortalamasına yakındır. Đşyerini kapatmak izafi olarak daha kolay iken lisans ve izinlerin alınması ciddi bir handikap olarak görünmektedir. Yasal düzenlemelerin şeffaf olmaması, kuralların belirsizliği de iş yapma açısından bir problem olarak görülmektedir. Nitekim Doing Business 2007 endeksi de 1 Azerbaycan ın 175 ülke arasında iş yapmanın en zor olduğu 99. ülke olduğunu göstermektedir Ticaret Serbestisi Genelde ülkenin gümrük tarifeleri (dış rekabete karşı koruma oranları) ortalama düzeyde görünmekle birlikte, zayıf yasal düzenlemeler, keyfi gümrük uygulamaları, devlet içindeki çıkara dayalı düzenleme girişimleri, bazı teşvik ve engeller, yolsuzluk problemleri göze çarpmaktadır. Ülkenin ticaret serbestisi açısından puanı 67.6 dır. Bu noktada ihracat yapma ile ilgili zorlukların dikkat çekici olduğu hatırlatılmalıdır. Mesela ihracat süresi OECD ülkelerinde ortalama 10.5 gün iken, Azerbaycan da 69 gün, bir konteynır malın ihracat maliyeti OECD ülkelerinde 811 dolar iken, Azerbaycan da 2275 dolardır. Aynı rakamlar ithalat için daha yüksek düzeylerdedir (Doing Business, 2006) Mali Özgürlükler Azerbaycan da çok yüksek olmayan bir gelir, düşük sayılabilecek kurumlar vergisi düzeni olması mali açıdan ülkeyi cazip kılmaktadır. Ocak 2006 itibariyle gelir vergisi oranı maksimum %35, kurumlar vergisi %22 düzeyindedir. Nitekim bu açıdan ülke puanı (87.2) oldukça iyi sayılabilecek bir seviyededir Hükümet Müdahalesi Tüketim ve transfer harcamaları dahil toplam hükümet harcamaları düşük düzeydedir. Son yıllardaki verilere göre kamu harcamalarının GSMH - ya oranı yüzde 17.9 kadardır. Küçük ölçekli işletmelerin özelleştirilmesi bitmiştir; ancak büyük işletmelerde bazı problemler yaşanmaktadır. Birçok sektörde yapısal reformlar gecikmektedir. Devletin payının düşüklüğüne bağlı olarak ülke puanı (86.6) yüksektir Parasal Özgürlük yılları arasında enflasyon oranı yüzde 8.3 olmuştur. Hükümet birçok enerji gir- 1 Doing Business 2007, How to Reform aspx?economyid=14 disinde yapay düşük fiyat politikası izlemektedir. Fiyatların genelde istikrarsızlığı ve fiyat kontrolleri puanının bir parça düşmesine sebep olmuştur Yatırım Özgürlüğü Azerbaycan ın ekonomik açıdan en sıkıntılı olduğu noktalardan biri yatırımlar açısından katı kontrolün bulunmasıdır. Yargı sisteminin şeffaf olmaması ve zaman zaman görülen keyfilik, hükümetin kontrolündeki enerji, savunma, telekom vs. alanlarında yabancı yatırıma izin verilmemesi, Azerbaycan Merkez Bankasının döviz işlemlerine müdahale etmesi ve yabancı yatırımcılar için Merkez Bankası onayının alınması gibi konular yatırımcılar açısından işleri güçleştirmektedir. Nitekim, Küresel Rekabet Gücü Endeksi (The Global Competitiveness Index) 2006 verilerine göre Azerbaycan genel sıralamada 120 ülke arasında 64. sırada yer almaktadır. Aynı rapordaki Đş Dünyası Rekabet Gücü Endeksi (Businmess Competitiveness Index) bölümünde Azerbaycan 120 ülke arasında 77., Ulusal Đş Çevresinin Kalitesi alanında ise 78. sırada yer almaktadır (The Global Competitiveness Report, 2006: 61) Finansal Özgürlük Azebaycan ın finansal yapısı azgelişmiş düzeydedir ve genelde nakit ödeme temellidir. Bankacılık sistemi zayıftır, sektörün varlıklarının yüzde 60 ı iki devlet bankasına aittir. Yabancı bankalar yok denecek kadar azdır, sigortacılık sektöründe de yoğun devlet kontrolü mevcuttur. Menkul kıymet borsası çok küçüktür Mülkiyet Hakları Yargı sistemi hükümetin en gelişmemiş bölümü olarak yolsuzluktan etkilenmektedir. Yönetişim sürecinin kalitesi, güvenilirliği, şeffaflığı düşüktür. Sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilmesindeki endişeler şirketlerin iş yapma yeteneğini azaltmaktadır. Đşletmelerin politik bağlantılarla rant arayışları haksız kazançlara yol açabilmektedir Yolsuzluk Azerbaycan dünyanın 163 ülkesi içinde 130. sırayla yolsuzluğun en yaygın olduğu ülkeler arasında görülmektedir. Tablo 2 de görüldüğü üzere, 2005 yılına kıyasla 2006 yılında bu alanda kısmi bir iyileşme göze çarpmakla birlikte (Transparency International, 2006) hâlâ alınması gereken çok mesafe bulunmaktadır. Freedom House verilerine göre de Azerbaycan Siyasi Haklar ve Sivil Özgürlükler açısından özgür olmayan ülkeler arasında gösterilmektedir (Freedom in the World, 2006). 596

117 Tablo 2. Uluslararası Yolsuzluk Algılama Endeksinde Azerbaycan, 2006 II International Congress endeks Sıra endeks Sıra endeks sıra endeks sıra endeks sıra Azerbaycan / / / / /163 Kaynak: Transparency International Corruption Perceptions Index, Emek Özgürlüğü Azerbaycan da işgücü piyasası kısıtlayıcı istihdam politikalarına maruzdur. Ücret dışı istihdam maliyetleri yüksektir ve işsizlik sigortası insanları iş yapmaktan alıkoyacak veya iş aramaktan cay-dıracak şekilde, ortalama maaşların yüzde 70 ini ödemektedir. 5. SONUÇ VE DEĞERLENDĐRME Azerbaycan özellikle 1994 yılında Ermenistan ile yapılan ateşkes ve takip eden petrol anlaşmalarıyla başlattığı atılımını günümüzde hızla sürdüren bir ülke görünümündedir. Piyasa mekanizmasının işlemediği çok uzun bir sürenin ardından piyasa ekonomisine geçmek kolay bir süreç değildir. Dünyada benzeri bir süreç yaşamasa dahi ekonomik anlamda yeterli ilerlemeyi gösterememiş ülkelerin çok olması Azerbaycan ın içinde bulunduğu durumun ümit vaat edici bulunmasını gerektirir. Özellikle son 2-3 yılda ülkenin gösterdiği dinamik büyüme, ülkenin bulunduğu coğrafya ve petrol sebebiyle daha da çok ilgi çekmektedir. Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye nin çeşitli işbirliği girişimleri, boru hattı ve demiryolu projeleri de önümüzdeki yıllarda ülkenin gelişme olanakları ve yatırım projeleri açısından gözde bir konumda olacağına işaret etmektedir yılları arasında IEF tarafından hazırlanan ekonomik özgürlük indeksinde Azerbaycan ın %27 gibi oldukça düşük bir orandan, %54 gibi ortalamanın altında kalmakla birlikte çok daha iyi bir konuma yükselme eğilimi dikkat çekicidir. Azerbaycan dünya ekonomisine bütünleşmeye çalışmakta, Avrupa ile ilişkilerini geliştirme yönünde ciddi çabalar sarf etmektedir. Bu da ülkede eskiden beri şikayete konu olan, kapalı ekonomilerde kaçınılmaz şekilde ortaya çıkan, istatistiklere de yansıyan yolsuzlukların mutlaka azalma yoluna girmesine sebep olmaktadır. Azerbaycan yerli ve yabancı girişimcinin önünü açacak şeffaf kurumları tesis edebildikçe girdiği büyüme ve dünya ile entegrasyon yoluna devam edebilecektir (Akın, 2006). Pek çok analiz ve yakın zamanlardaki bazı gözlemler (mesela, Oil Fuels More, 2007) petrol ve buna bağlı yatırımların geliştirdiği ekonomiye bağlı olarak Azerbaycan ın daha bağımsız, siyasi açıdan da özgür bir ülke olmasının kaçınılmaz olduğunu belirtmektedir. Rakamların gösterdiği üzere, Azerbaycan ın ekonomik gelişmenin anahtarı sayılan yatırımları cezbedecek, mülkiyet haklarını koruyacak, yolsuzlukları mümkün olduğunca aradan kaldıracak şeffaf bir hukuki ve siyasal sisteme ihtiyacı vardır. Bu konuda 2000 li yıllarda hızlanan çalışmaların sürmesi gerekmektedir. Elbette bahsi geçen problemlerin Azerbaycan siyasi hükümetlerinin de gündeminde olmadığı söylenemez, mesela 2005 yılında yabancı sermayenin teşviki ve yatırımların güvence altına alınması yönünde çıkarılan kanun gibi adımlar vardır (Aras, 2005: 304 vd.). Ancak yabancı yatırımların petrol alanına yoğunlaşması Azerbaycan da sıkça sözü edilen Hollanda sendromunu da gündeme getirmektedir. Bu sebeple petrol kadar petrol dışı alanlara yatırımı cazip kılacak, piyasa ekonomisini önceleyen kurum ve kuralların aciliyetini bir kere daha vurgulamak gerekir. Ekonomik özgürlük endeksleri bu konuda ülkede politika yapanlara, fikirleriyle kamuoyunu etkileyenlere rehberlik yapabilecek veriler sunmaları açısından önem taşımaktadır. Endekslere yansıyan mülkiyet hakları, yolsuzluk, finansal piyasaların yetersizliği gibi konular bu süreçte göz ardı edilmemesi gereken noktalardır. Daha iyi durumdaki ülkelerle yapılacak kıyaslamalar, ülkenin kendine özgü şartları dikkate alınarak gerçekleştirilecek örnek almalar açısından bu tür endekslerin yararı açıktır. KAYNAKLAR - Acar, Mustafa (2005), Piyasa, Devlet ve Müdahale, Ankara: Orion Yayınları. - Acar, M. (2005a) AB Sürecinin Türkiye'de Piyasa Ekonomisinin Gelişimine Katkısı Demokrasi Platformu, Yıl 1, Sayı 1, Kış 2005, ss Akalın, Güneri (2002), Türkiye de Piyasa Ekonomisine Geçiş ve Ekonomik Kriz, TĐSK Yayınları, tisk.org.tr/yayinlar.asp?s=6# - Akın H. B. (2005), Yeni Ekonomi, Konya: Çizgi Kitabevi. - Akın H.B. (2006), Entrepreneurship, Growth and the Role of Institutions Supporting Market Economy in Azerbaijan: A Short Review Materials III, International Scientific Conference on Azerbaijan Model of National Economic Development, Baku, pp Aktan, Coşkun Can (1998), Devlet Müdahalesi ve Ekonomik Özgürlükler, EGĐAD Raporu, Đzmir. - Aras, Osman Nuri (2005), Azerbaycan Ekonomisi ve Yatırım Đmkanları, Bakü: TÜSĐAB Yayını. - Bastiat, Frederic (1997), Hukuk, Çev. Yıldıray Arslan, 2. Baskı, Ankara: Liberte Yayınları. 597

118 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process - Beşkaya, Ahmet ve Asuman Koç (2006), Ekonomik Kalkınma ve Büyümede Ekonomik Özgürlüklerin Rolü ve Önemi, Liberal Düşünce, Sayı: 43, ss Doing Business 2007, How to Reform lt.aspx?economyid=14 - Gwartney, James ve Robert Lawson (2006), Economic Freedom of the World, New Delhi: Centre for Civil Society. - Henwood Doug, Laissez-faire Olympics, Left Business Observer, March 26, 2005, - Kane Tim, Holmes, R.K, O grady Mary (2007), Index of Economic Freedom, The Heritage Foundation and Dow Jones & Company, Inc. - Miller, John, Free, Free at Last, Dollars&Sense, The Magazine of Economic Justice, March/April 2005, er.html - Oğuz, Fuat (2003), Mülkiyet Hakları: Bir Ekonomik Analiz, Ankara: Roma Yayınları. - Oil Fuels More Independet Azerbaijan Christian Science Monitor, Transparency International Corruption Perceptions Index, 2006, research/surveys_indices/cpi 598

119 KÜRESELLEŞME SÜRECĐNDE AZERBAYCAN IN EKONOMĐK YENĐDEN YAPILANMA VE KALKINMA POLĐTĐKASI Dr. Osman Nuri ARAS, Dr. Cihan BULUT Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN ÖZET Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) nin dağılmasından sonra siyasi bağımsızlığını kazanan ülkelerden biri olan Azerbaycan, ekonomik açıdan yeniden yapılanma, kalkınma ve küreselleşen dünya ekonomisine entegrasyon için, zengin petrol ve doğal gaz rezervlerini lokomotif güç olarak kullanmıştır. Enerji kaynaklarının üretimi ve dünya piyasalarına ulaştırılması amacıyla yaptığı anlaşmalar ve projelerin hayatiyet kazanması ile ülke önemli döviz gelirlerine ulaşmaya başlamıştır. Azerbaycan, bu gelirleriyle orta vadede ülkenin altyapısının yeniden yapılandırılmasını ve diğer sektörlerin gelişmesini, uzun vadede ise ekonomik gelişmenin sağlanması ve devamlılığı bakımından eğitim, bilgi ve haberleşme teknolojilerine ağırlık vermeyi ekonomik kalkınma politikasının önemli unsurları olarak belirlemiştir. Anahtar kelimeler: Azerbaycan, ekonomik yeniden yapılanma, kalkınma, petrol, doğalgaz. ECONOMIC RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT OF AZERBAIJAN IN THE GLOBALIZATION PROCESS SUMMARY Azerbaijan, which is one of the countries gained its political independence after the collapse of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR), has started using the advantages, i.e. its rich oil and natural gas reserves as a locomotive power to achieve economic reconstruction and development, and to integrate into the global world. The energy sector has been playing a decisive role in the transitional period in the country. Azerbaijan signed oil and gas contracts with western companies to develop and produce the country's oil and gas reserves. After these contracts, Azerbaijan signed a contract with a consortium of companies to build a pipeline which will carry Caspian oil from Baku through Georgia to the Turkish port of Ceyhan. In addition to this pipeline, Azerbaijan signed another contract with a consortium of companies to build a pipeline which will carry Shahdeniz gas from Baku through Georgia to Turkey. Oil revenues has started to flow into Azerbaijan from In the mid-term, the country will use oil and gas revenues to rebuild its crumbling infrastructure and to develop non-oil sectors. In the long run, Azerbaijan has decided to focus on education sector, and information and communication technologies to continue its economic development. Key words: Azerbaijan, economic reconstruction, economic development, oil, natural gas. Giriş Ülkeler arasında mal, hizmet, sermaye akımları ve teknolojik gelişimin serbestleşerek hızla artmasını ve böylece ortaya çıkan ekonomik gelişmeyi ifade eden küreselleşme süreci, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) nin dağılmasının ardından yeni ve önemli bir ivme kazanmıştır. SSCB nin dağılması ile 18 Ekim 1991 de bağımsızlığını kazanan Azerbaycan, planlı ekonomiden serbest piyasa ekonomisine geçişi sağlayacak şekilde yeniden yapılanmasını ve küreselleşen dünya ekonomisine entegre olacak şekilde ekonomik kalkınmasını gerçekleştirmeye çalışan ülkelerden biri olmuştur. Ekonomik açıdan yeniden yapılanma ve kalkınma hedefine ulaşmak için öncelikle, ülkenin temel doğal kaynak rezervlerinin üretimine ve dünya piyasalarına ulaştırılmasına; liberal-demokratik yönlü piyasa prensiplerine dayanan bir ekonomik yapının hukuki ve kurumsal altyapısının oluşturmasına çalışılmıştır. Sovyet Sosyalizminin çöküşü ile bağımsızlığını kazann diğer ülkeler gibi Azerbaycan ın da ekonomide yeniden yapılanma ve kalkınma politikası, milli gelirde önemli ve reel artışlar sağlamak ve toplumun refah düzeyini yükseltmek için sosyo-ekonomik yapıyı değiştirmeye yönelik çabaları kapsamaktadır. Ekonomide yeniden yapılanma ve kalkınma bir süreç olarak ekonomik yapıyı değiştirme, işgücünün niteliğini artırma, teknolojik değişmeleri gerçekleştirme, sosyalkültürel-politik faktörleri de dikkate alarak komple sosyo-ekonomik bir yapısal değişikliğe gitmeyi gerektirmektedir. Aşağıda Azerbaycan ın bağımsızlığın kazanıldığı yıllarda bulunulan ekonomik şartlarına genel hatlarıyla değinildikten sonra, bağımsızlıktan günümüze geçen 15 yılı aşkın süre içerisinde ekonomide yeniden yapılanma ve kalkınma hedeflerine ulaşmak üzere uyguladığı ayrıca orta ve uzun vadeli belirlediği politikalara yer verilecektir. 1. Bağımsızlığın Kazanıldığı Yıllarda Azerbaycan Ekonomisi Sosyalist sistemden piyasa ekonomisine geçiş sürecini yaşayan diğer ülkelerde olduğu gibi Azerbaycan da da siyasi ve sosyal olduğu kadar ekonomik olarak da yaşanan veya karşılaşılan sorun- 599

120 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process lar giderilmeliydi. Ancak Sovyet döneminden devralınan problemler ve ülke içi ve bölgede yaşanan bazı olaylar nedeniyle yıllarında hedeflere ulaşma noktasında olumlu herhangi bir önemli adım atılamadı. SSCB nin dağılması ile birlikte Azerbaycan - da uzmanlaşma ve işbölümüne dayalı ekonomik yapılanma sona ererken ülke genel pazarlarını kaybetmiş oldu. Hammadde, yarımamul, teçhizatekipman, pazar, finansman ve işletme yöneticiliği konularında eski merkezi planlamaya göre örgütlenilmesi nedeniyle birçok tesiste üretim durdu veya düşük kapasite ile üretim yapılabildi. Eski SSCB deki işletmelerle ekonomik bağlantıların koparılması ve ülkenin diğer Cumhuriyetlerdeki pazar payını kaybetmesinin yanı sıra SSCB döneminde merkezden sağlanan sübvansiyonların da kesilmesiyle birlikte üretim seviyesinde şok düşüşler yaşandı. Ermenistan savaşı ve Çeçenistan sorunu ise, ülke sanayii için gereken ara malların ithal yollarının kapanmasına neden oldu. Ülke daha SSCB nin son yıllarından başlayarak 1988 yılından itibaren Ermenistan ın silahlı tecavüzüne maruz kaldı ve ateşkesin imzalandığı 12 Mayıs 1994 tarihine kadar topraklarının %20 sini kaybetti yılı ile karşılaştırıldığında 1994 de GSMH %53, sanayi %62, tarım %44, tüketim %75 ve vergi hasılatı %45, reel ortalama ücret seviyesi ise %80 azalma gösterdi. Aynı dönemde uygulanan yanlış iktisat politikaları bankacılık-finans sisteminde ve dış ticarette de ciddi problemlerin yaşanmasına neden oldu 1. SSCB nin dağılmasının ardından devralınan ve yaşanan ekonomik sorunlar ve savaş ekonomisi nedeni ile enflasyon oranları dört haneli rakamlara yükseldi yıllarında dört haneli rakam olarak gerçekleşen enflasyon % ile 1994 yılında en yüksek düzeye ulaştı yılı Mayıs ayında gerçekleştirilen ateşkes ve alınan tedbirler ile birlikte 1995 yılından itibaren enflasyon düşüş eğilimi göstermeye başlamakla birlikte, yine de %511.8 gibi yüksek bir seviyede gerçekleşti. Ekonomide yüksek oranda işsizlik ve hiperenflasyon sürecine girildi. Yüksek enflasyon ve istikrarsız sosyo-politik ortam, iktisadi büyümeye, özellikle sanayi ve tarım gibi önemli alanların gelişmesine engel oldu. Ekonomik buhran, üretimin hızla azalmasına, üretimin azalması ise mal arzının azalmasına, fiyatların artmasına ayrıca devlet bütçesinin önemli açıklar vermesine neden oldu. Vergi tahsil sistemindeki eksikler, vergi oranlarının enflasyon 1 Rasim Hesenov, Azerbaycanın Đqtisadi Đnkişaf Paradigması ve Đqtisadi Tehlükesizlik Konsepsiyasının Seçimi, Meşveret Bülleteni, No:7(43), Bakı, Oktyabr-2001, s.9. dolayısıyla erozyona uğraması gibi nedenlerle devlet bütçesindeki gelir kalemleri keskin şekilde azaldı. Devlet müesseselerine ve tarım sektörüne verilen büyük miktardaki kredilerin verimsiz ve denetimsiz kullanımı ekonomik durumu daha da gerginleştirdi. Öte yandan ülke içinde yönetim zaafı, kanuni düzendeki aksamalar, etnik bağlamda ayrımcı oluşumlar ve halkın emeği ile kazanılan iktisadi ve entellektüel potansiyel gelişim yerine azalma sürecine girdi. Kısaca yılları bağımsızlığın ardından bütün problemlerle yüz yüze kalındığı, ülkede sosyal ve siyasal problemlerin krize dönüştüğü, savaş ortamının yaşandığı, serbest piyasa ekonomisine geçişte ciddi suistimallerin yaşandığı bir dönem oldu. Bütün bu problemleri çözebilmek ve kriz ortamından kurtulabilmek için, kendi içinde tutarlı ve çok yönlü iç ve dış siyasetin hazırlanması ve uygulanması, ülkenin doğal, teknik, ekonomik ve entellektüel potansiyelinden, sosyal ve siyasal enerjisinde verimli şekilde istifade edilmesi gerekiyordu 2. Azerbaycan da iktisadi kararları alma ve uygulama açısından önem arzeden siyasi istikrar Haydar Aliyev'in iktidara gelmesiyle sağlandı. Azerbaycan'daki güçlü iktidar, ekonomik kalkınmanın gerçekleşmesi için önemli kararlara imza attı. 2. Yeniden Yapılanma ve Kalkınmanın Lokomotif Gücü: Hazar Enerji Kaynakları Küreselleşen dünyada yeniden yapılanma ve kalkınma bakımından Azerbaycan ın lokomotif gücü petrol ve doğal gazdır. Zira yer altı kaynakları bakımından zengin bir potansiyele sahip olan Azerbaycan'ın ekonomik açıdan en önemli zenginliği, üretimi diğer kaynaklara göre birinci sırada yer alan enerji kaynağı olarak petrol ve doğal gazdır. Azerbaycan enerji kaynaklarının %90 ı ise Hazar Denizi nde yerleşmektedir. Azerbaycan Enerji Bakanlığı verilerine göre, Azerbaycan ın yapılan anlaşmaları kapsayan bölgelerinde 6-8 milyar varil (1 milyar ton) petrol rezervi bulunmaktadır 3. Azerbaycan ın onaylanan 2 3 Heyder Eliyev, Azerbaycan Respublikasının Dövlet Müsteqilliyinin Onuncu Đldönümü Haqqında, Azerbaycan Respublikası Prezidentinin 20 Mart 2001 Tarihli Fermanı, Bakı, 20 Mart 2001; Settar Seferov, Evezsiz Milli Servetimiz: Müsteqillik, Đqtisadiyyat ve Audit Jurnalı, No:10, Oktyabr-2001, ss.5-6. BP Statistical Review of World Energy 2004, ( ); Sevil Yıldırım, Dünyada ve Türkiye de Petrol, T.C. Başbakanlık 600

121 II International Congress toplam doğal gaz rezervleri ise 1,37 trilyon m 3 - tür 4. Yapılan hesaplamalara göre risk amili de dikkate alınarak Azerbaycan da toplam jeoloji gaz rezervlerinin trilyon m 3 arasında olduğu tahmin edilmektedir 5. Bu rezervleri ile Azerbaycan, gelecek yıl içerisinde petrolün yanı sıra dünyanın doğal gaz ihraç eden ülkeleri arasında da yer alacaktır. Yukarıdaki veriler de dikkate alındığında ekonomide yeniden yapılanma ve sosyo-ekonomik kalınma ve küreselleşen dünya ekonomisinin ayrılmaz bir parçası olma bakımından, ülkenin sahip olduğu enerji kaynaklarının en etkin biçimde kullanılması hayati önem taşımaktadır. Öte yandan Azerbaycan coğrafi konumu ile Yeni Đpek Yolu projesi diye adlandırılan yolun geçiş güzergahında olmasının yanı sıra Orta Asya ve Hazar enerji kaynaklarının dünya pazarlarına naklinin gerçekleştirilmesi söz konusu olan hatların geçiş güzergahında da bulunmaktadır. Avrupa ile Asya'nın kavşağında bulunan Azerbaycan, tedricen Avrupa-Kafkasya-Asya ulaşım koridorunu oluşturabilme ve tarihte olduğu gibi günümüzde de güçlü iletişim merkezine dönüşebilme imkanına sahiptir Petrol ve Doğal Gaz Anlaşmaları Bağımsuzlığını kazanan Azerbaycan ın petrol üretiminin artırılması ve mevcut rezervlerin iyileştirilmesi ancak modern teknolojiler kullanılması ve yeni projeler geliştirilmesi halinde sağlanabilecekti. Ancak ülkenin ekonomik potansiyeli ve sahip olduğu teknoloji mevcut rezervlerinin işletilmesi ve geliştirilmesi için yeterli değildi. Söz konusu yetersizlik Azerbaycan'ı büyük petrol şirketleriyle işbirliğine yöneltti 6. Azerbaycan büyük petrol şirketleri ile yaptığı anlaşmalarla petrol rezervlerinin üretim ve pazarlaması ile ekonomide yeniden yapılanma, kalkınma ve dünya ekonomisine entegre olmayı hedeflemiştir. Bu hedef doğrultusunda, karadaki yataklara ilişkin olanlar da dahil olmak üzere, 20 Eylül 1994 tarihinden itibaren Azerbaycan da dünyanın 19 ülkesinden 33 şirketin katılımı ile 23 uluslararası petrol ve doğal gaz üretim anlaşması imzalan Dış Ticaret Müsteşarlığı Ekonomik Araştırmalar ve Değerlendirme Genel Müdürlüğü, Ankara, Ağustos-2003, ss.4-5. BP Statistical Review of World Energy 2004, ( ). Fikret Sucayev, Azerbaycanda Qaz Hasilatı ve Ona Olan Telebatın Ödenilmesinin Başlıca Đstiqametleri, Azerbaycan Müsteqillikden Sonra Beynelhalq Konfrasın Materialları, Bakı, 3-4 Mart 2003, ss Natig Aliyev, The Azerbaijan Oil and Gas Industry in the Period, ( ). mıştır. Üretimin Paylaşım Anlaşmaları (PSA) tipli olan bu anlaşmalar yıllık süreyi kapsamaktadır. Kararlaştırılan yatırımların toplam hacmi 60 milyar doların üzerindedir. Petrol üretimine ilşkin yapılan anlaşmalardan en önemlisi, Azeri-Çırak- Güneşli yataklarını kapsayan Asrın Anlaşması - dır. Doğal gaz üretimine ilişkin en önemli anlaşma ise Şahdeniz yatağı anlaşmasıdır. Petrol projelerinin gerçekleştirilmesinde 72'si yerli şirket olmak üzere toplam 400 şirket yer almaktadır. Şirketlerin faaliyetleri inşaattan ekolojik hizmetlere kadar uzanmaktadır. Yerel ve yabancı şirketler arasındaki işbirliği, modern teknolojilerin, donanımın, materyallerin ve yönetim tekniklerinin uygulanmasına imkan yaratmakta ve böylece, merkezi karar ekonomisinden piyasa ekonomisine geçişte büyük rol oynamaktadır 7. Öte yandan Asrın Anlaşması ve Şahdeniz yatağı anlaşması başta olmak üzere petrol ve doğal gaz üretimine ilişkin yaptığı anlaşmalarla Azerbaycan, küreselleşen dünya ekonomisine aktif bir şekilde entegre olmaya ilk adımı atmış oldu Boru Hatları Azerbaycan ın ekonomide yeniden yapılanma, kalkınma ve küreselleşen dünya ile bütünleşmesinde en önemli sacayaklarından biri enerji kaynaklarının dünya piyasalarına ulaşmasını sağlayan nakil hatlarıdır. Temel ihraç boru hattı olarak ptrol bakımından Petrolün dünya piyasalarına ihracı bakımından Bakü-Tiflis-Ceyhan, doğla gazın dünya piyasalarına ihracında ise Bakü-Tiflis-Erzurum temel ihraç boru hattı olarak kararlaştırılmıştır. Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı Petrol üretiminin artması durumunda varolan Bakü-Novorossiysk ve Bakü-Supsa hatları yetersiz kalacağından, batı piyasalarına ihraç için temel ihraç boru hattı noktasında farklı tercihler gündeme gelmiştir. Bu tercihlerden üzerinde karar kılınan ise Bakü-Tiflis-Ceyhan olmuştur. 18 Eylül 2002 de Azerbaycan, Türkiye ve Gürcistan Cumhurbaşkanlarının katılımı ile 1768 km'lik Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattının inşasına ilişkin temel atma töreni yapılmıştır. 25 Mayıs 2005 de ise yapılan törenle Bakü den ilk petrolün pompalanmaya başlandığı BTC boru hattından Ceyhan limanına her yıl milyon ton arasında petrol nakledilebilecektir. BTC boru hattının gerçekleşmesi sonucu Azerbaycan da üretilecek petrolün yanı sıra Kaza- 7 Fikret Aliyev, Kontrakt Veka: 5 Let Spustya, Consulting & Business, S.9, 1999, s.40-41; Haydar Aliyev, Dünya Siyasetinde Azerbaycan Petrolü, (Der. Đlham Aliyev - Akif Muradverdiyev, Çev. Abdullah Çiftçi - Ergun Kocabıyık), Sabah Kitapları No.77, Đstanbul, 1988, ss

122 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process kistan petrolünün de bu boru hattından dünya piyasalarına ulaştırılması halinde, petrolün ekonomide yeniden yapılanma ve kalkınmaya etkisi daha açık olarak gözükecektir. Nitekim 25 Mayıs 2005 de BTC a Azerbaycan dan ilk petrolün pompalanmasına ilişkin düzenlenen törende Kazakistan ın da yer aldığı ülkeler arasında yapılan anlaşma ile Kazak petrollerinin de BTC ile naklini de kapsayacak şekilde Doğu-Batı enerji koridorunun geliştirilmesine ilişkin ülkeler arası anlaşma imzalanmıştır. BTC den ABC ye: Aktau-Bakü boru hattının gerçekleşmesi durumunda ise artık BTC boru hattı Aktau-Bakü-Ceyhan (ABC) boru hattına dönüşmüş olacaktır. Hazar petrollerini dünya piyasalarına ulaştıracak olan ABC petrol boru hattı, başta Azerbaycan ve Kazakistan olmak üzere, Kafkasya ve Orta Asya'da yer alan ülkeler bakımından çok büyük ekonomik ve stratejik öneme sahip olacaktır. Azerbaycan petrolünün yanı sıra Kazakistan petrolünün de ABC boru hattından dünya piyasalarına ulaştırılması ile, petrolün bölge ülkelerinin ekonomik gelişmesine ve bağımsızlığına etkisi daha açık olarak gözükecektir. ABC'nin aktif hale gelmesi sonucu Kazakistan ekonomisinin Rusya'ya bağımlılığı belirli bir oranda azalmış olacaktır. Elbette ABC'nin aktif hale gelmesi ile Azerbaycan'ın bölgede hem ekonomik hem de stratejik açıdan etkinliği ve önemi de artmış olacaktır. Bakü-Tiflis-Erzurum Doğal Gaz Boru Hattı Hazar Denizi nin Azerbaycan sektöründe yerleşen Şahdeniz de zengin doğal gaz yataklarının bulunmasının ardından, doğal gazın nasıl ihraç edileceği gündeme gelmiştir. Mart-2001 den başlamak üzere yapılan anlaşmalar çerçevesinde BTC petrol boru hatına paralel olarak inşasına karar verilen BTE boru hattı ile Şahdeniz doğal gazının Türkiye nin yanısıra Yunanistan ve Avrupa ya ihracı da kararlaştırılmıştır. Bu çerçevede Yunanistan ile Türkiye arasında boru hattının yapılması da planlanmıştır. Türkmenistan doğal gazının da dünya piyasalarına naklini kapsayacak şekilde hattın Hazar bağlantısına sahip olması halinde enerji kaynaklarının ekonomik kalkınmaya etkisi daha da net ortaya çıkacaktır. Böylece petrol ve doğal gaz kaynakları Azerbaycan ın Avrupa ya entegrasyonuna ve Avrupa Birliği nin yakın komşuluk stratejisinin reelleşmesine hizmet başta olmak üzere dünya ekonomisi ile bütünleşme bakımından büyük öneme sahip olacaktır. Elbette petrol ve doğal gaz projelerinin hayata geçirilmesi, bölgedeki diğer ülkelerin ekonomik kalkınmasına da önemli ivme kazandıracaktır Petrol ve Doğal Gaz Sektörüne Yapılan Yabancı Yatırımlar Enerji kaynaklarının üretimine ilişkin imzalanan 23 anlaşma ile kararlaştırılan yatırımların toplam hacmi ise 60 milyar dolar civarındadır. Özellikle 2001 yılından itibaren petrol ve doğal gaz sektörüne yapılan yabancı yatırımlarda önemli artış olmuştur. Sonuçta 2006 yılı sonu itibariyle petrol sektörüne 20 milyar dolardan fazla yatırım gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan`da Toplam Yatırım Miktarı ve Enerji SektörüneYapılan Yatırım Miktarı (milyon $) Enerji Sektörüne Yapılan Yatırımlar Toplam Yatırımlar Kaynak: ARDSK Yayınları. Azerbaycan enerji kaynaklarının keşif ve gliştirilmesi açısından yaptığı anlaşmalar ülkeye yabancı sermaye girişini hızlandırırken, buna paralel olarak da yabancı yardımlar ve uluslararası mali kuruluşların açtığı krediler artmıştır. 602

123 II International Congress Azerbaycan da Yatırım Miktarı (Milyon $) Yıllar Toplam Yatırımlar ,5 1932, ,4 Dahili Yatırımlar 168,9 311,5 387,2 460,2 479,9 514,4 Yabancı Yatırımlar 375,1 620,5 1307, ,1 927 E. S. Y. Yatırımlar Yıllar Toplam Yatırımlar 1561,8 2796,6 4326,4 5922,7 6669, Dahili Yatırımlar ,7 955,4 1347,2 2225, Yabancı Yatırımlar 1091,8 2234, ,5 4444, E.S.Y. Yatırımlar E.S.Y. Yatırımları: Enerji Sektörüne Yapılan Yatırımlar Yapılan kanuni ve idari düzenlemeler sonucunda, başta enerji sektörü olmak üzere, Azerbaycan ekonomisine yabancı sermayenin akımı 1994 yılından itibaren başlamıştır yılında kabul edilerek uygulanan Yatırım Faaliyetleri Hakkında Kanun, nihayet 19 Nisan 2005 te bazı değişikliklerle yeniden kabul edilmiştir. Söz konusu Kanun, ülke ekonomisine yabancı sermayenin teşviki, uluslararası ekonomik ilişki ve işbirliklerinin geliştirilmesi ve bütün yabancı yatırımların güvence altına alınmasını kapsamaktadır Petrol ve Doğal Gaz Gelirleri BTC boru hattının faaliyete başlamasının ardından, Azerbaycan sözkonusu hat ile önce 25 milyon ton, 2007 yıldan itibaren ise her yıl milyon ton petrol nakledecektir. Yapılan tahminlere göre Azerbaycan ın ham petrol ihracatı 2010 yılında 1 milyar varil/güne ve 20 yıl içinde ise 2 milyar varil/güne ulaşacaktır. Doğal gazı ise ithal etmekte olan Azerbaycan, Şahdeniz yatağından üretime başlanması ile birlikte 2007 yılı başlarından itibaren doğal gaz ihracına da başlamıştır. Azerbaycan ın ihraç gelirleri içerisinde en önemli yeri, %85-90 lık bir oranla, başta ham petrol olmak üzere, petrol ve petrol ürünleri oluşturmaktadır. Azerbaycan ın elde edeceği toplam petrol gelirleri hakkında ise farklı değerlendirmeler sözkonusudur. Yapılan farklı hesaplamalar petrol üretim hacmine ve petrol fiyatlarına ilişkin farklı değerlendirmelerden dolayı ulaşılmaktadır: 30 yıllık süre içerisinde Azerbaycan ın petrol ve doğal gazdan dolayı milyar dolar arasında bir gelir elde edeceği hesaplanmaktadır. Azeri, Çırak ve Güneşli yataklarından elde edilecek gelir yıllarında en yüksek seviyeye ulaşacaktır. Bu dönemde ülkeye yılda yaklaşık 5-6 milyar dolar, nihai olarak ise toplam milyar dolar girecektir. Şahdeniz yatağının işlenmesinden beklenen gelir ise 2029 yılına kadar 7 milyar dolardan fazladır 1. 1 Bu hesaplamalar bir varil petrol 25 $ olduğu dikkate alınarak yapılmıştır. Kaynak: ARDSK Yayınları. Devlet Petrol Fonu tarafından yapılan hesaplamaya göre ise yıllarında petrol ve doğal gaz gelirleri en üst seviyeye ulaşacaktır. Gelecek 20 yıl içerisinde ülkenin petrol ve doğal gaz gelirleri milyar dolar arasında değişecektir. Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi tarafından yapılan değerlendirmeye göre ise petrolün varil fiyatının 35 dolar olması halinde, 2024 yılına kadar ülkenin petrol gelirleri 104 milyar dolar olacaktır Orta Vadeli Hedef: Altyapının Yenilenmesi ve Petrol Dışı Sektörlerin Gelişimi Azerbaycan ın ihraç gelirlerinın %85-90 lık bir kısmının başta ham petrol olmak üzere, petrol ve petrol ürünlerinin oluşturmakta olması Hollanda Hastalığı belirtisi olarak değerlendirilmektedir. Hollanda Hastalığı genel anlamda; bir ülke ekonomisinde bir sektörün hızlı gelişimi karşısında diğer sektörlerin gelişmemesi, geri kalması veya çökmesi olarak tanımlanabilir. Özel anlamda ise, sadece doğal kaynaklara dayalı petrol sanayii itişli büyüme süreci ve bu sektörün aşırı kullanımının getirdiği ekonomik yapının, diğer sanayilerin sağlıklı gelişmesini engellemesidir. Literatürde Hollanda Sendromu ya da Hastalığı 3 olarak anılan bu durum, varolduğu ülkenin dengesiz iktisadi büyümesine işaret etmektedir. Yapılan bir çalışmada 4 da dikkat çekildiği gibi Hollanda Hastalığı nın yedi temel belirtisinden bazıları ülkede görülmektedir. Bu belirtiler arasında; ülke para biriminin bazı yıllarda yabancı % of Oil, Gas Revenues to Accrue, Azernews, ( ). Bkz: Y. Hesenli, Neft Gelirlerinin Azerbaycanın Đqtisadiyyatına Tesirinin Semerelilik Problemleri Valyuta Böhranı: Dağıdıcı Artım, Holland Xesteliği ve Asiya Maliyye Virusu, Globallaşma Prosesinde Qafqaz ve Orta Asiya Beynelxalq Konfransın Materialları, Bakı, 2003, s.217; V. A. Hüsetynov, v.d., Manatın Bahalaşması ve Đqtisadi Đnkişaf: Hollanda Xestelyi nin Mezmunu ve Elametlerinin Tedqiqi, Seda Neşriyyatı, Bakı, 2005, ss.7-8. Bkz: V. A. Hüseynov, v.d., Manatın Bahalaşması ve Đqtisadi Đnkişaf: Hollanda Xestelyi nin Mezmunu ve Elametlerinin Tedqiqi, Seda Neşriyyatı, Bakı,

124 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process para birimleri karşısında değer kazanması, ihraç mallarının rekabet gücünün azalması, üretim faktörlerinin marjinal verimliliğin en yüksek olduğu şekilde dağılımdan uzak olması, genelde ekonominin özelde ise sanayinin tek yönlü gelişimi, talebin ithalata bağımlı olması, bütçenin petrol gelirlerine bağımlı olması gösterilebilir. Hollanda Hastalığı tehlikesinin yanısıra, yatırımların hemen hepsinin Abşeron bölgesinde, hatta Bakü de toplanması sonucu, diğer bölgelerde yabancı sermayenin yok denecek kadar az olması da Azerbaycan ekonomisi açısından önemli bir tehlikedir 5. Toplanan vergilerin yaklaşık %90 ı Bakü nün payına düşmektedir. Nahçıvan, Gence, Mingeçevir ve Sumgayıt gibi şehirlerde dahil olmak üzere, toplanan verilerin geriye kalan yaklaşık %10 u ise Azerbaycan ın Bakü dışında kalan şehirlerine düşmektedir 6. Ekonomide yeniden yapılanma, kalkınma ve küresel ekonominin ayrılmaz bir parçası olma bakımından enerji kaynaklarının üretimi ve dünya piyasalarına ulaştırılmasına ilişkin önemli projelere imza atan ve bu projelerin önemli bir kısmını aktif hale getiren Azerbaycan, yukarıda ifade edilen ve daha çok petrol sektörüne bağımlılıktan kaynaklanan sosyo-ekonomik tehlikelerden 7 ülkeyi korumak amacıyla enerji kaynaklarından elde edilen gelirlerle orta vadede ülkenin altyapısını yenilemeyi ve petrol dışı sektörlerin gelişimini sağlamayı hedeflemiştir. Bu hedef doğrultusunda politik, kurumsal, makro-ekonomik, sektörel ve bölgesel bazda çeşitli önlemler alınmış ve alınmaya çalışılmaktadır. Bu önlemler arasında dikkat çekenler, petrol gelirlerinin yönetimi amacıyla Devlet Petrol Fonu nun kurulması; Bölgesel Sosyo-Ekonomik Kalkınma Programı nın hazırlanarak uygulamaya konulması ve özel ekonomik bölgelerin kurulmasına ilişkin çalışmaların yapılmakta olmasıdır Devlet Petrol Fonu Petrolden elde edilen servetin nasıl kullanılacağı önem arz etmektedir. Petrol gelirlerinin kolaylıkla elde edilmesi kamu harcama politikasının zayıflamasına da neden olabilmekte, petrol fiyat Zerife Musayeva, Böyük Đpek Yolu ve Azerbaycan Nefti, Böyük Đpek Yolu ve Azerbaycan Nefti, Mars-Print, Bakı, 1999, ss.34-46; R. X. Şaulov, Müsteqillik Şeraitinde Regional Đnkişafın Strategiyası, Azerbaycan Đqtisadi Đslahatlarının Heyata Keçirilmesi Xususiyetleri ve Problemleri, Azerbaycan Respublikası Đqtisadi Đnkişaf Nazirliyi Đqtisadi Đslahatlar Merkezi, Bakı, 2001, s.91. Nazim Đmanov, Đlk On Đlin Yekunları: Đqtisadiyyat, Meşveret Bülleteni, No:7 (43), Oktyabr 2001, s.36. Natiq Eliyev, Neft Senayisinin Birterefli Đnkişafı Azerbaycanı Felakete Apara Biler, Azerbaycan Zaman Qezeti, ss.1 ve 5. larındaki ani değişme devlet bütçesini etkileyerek uzun vadeli dış borç ve faiz ödemelerinin artmasına yol açabilmektedir 8. Dolayısıyla ülke ekonomisini yönlendiren hükümetin petrol gelirlerini, sürdürülebilir bir büyüme sürecini sağlayacak bir kaynak dağılımı mekanizmasıyla ve büyümenin niteliğini yönlendirecek şekilde (petrol ve petrol dışı ticari sektörler ile dış ticarete konu olmayan sektörler arasında) dağıtmaya özen göstermesi kaçınılmaz bir zorunluluktur. Finansal kurum ve piyasaların tam olarak gelişmediği bir ekonomide petrolden elde edilen gelir ve kârların üretken yatırımlara yönlendirilmesi temel bir sorun teşkil etmektedir. Bu sorunun çözülebilmesi için, devletin ekonomideki planlayıcı rolüne gerek duyulmaktadır. Azerbaycan da yabancı şirketlerle imzalanan anlaşmalar çerçevesinde üretilen petrolden elde edilen gelirler, Devlet Petrol Fonu (DPF) nda toplanmaktadır. Fon, 29 Aralık 1999 da kurulmuştur. DPF, petrol ve doğal gazın araştırılması, çıkarılması ve üretiminin paylaştırılması konusunda SOCAR ile yabancı petrol şirketleri arasında yapılan anlaşmaların uygulanmasından ve Azerbaycan da, özellikle Hazar ın Azerbaycan sektöründe petrol ve doğal gaz kaynaklarının araştırılması konusunda imzalanan anlaşmaların uygulanmasından Azerbaycan ın elde edeceği gelirlerin toplanması amacıyla kurulmuş olan bir fondur. Dolayısıyla Devlet Petrol Fonu nda toplanan paraların Azerbaycan ın sanayi, tarım ve sosyal yatırım alanlarında kullanılması planlaştırılmıştır 9. BTC den ihraca başlanması ile petrolden elde ettiği gelirlerle hükümet petrol dışı sektörlerin hızla gelişmesini planlamıştır. Yabancı ve yerli uzmanların yanı sıra Devlet Petrol Fonu nun hesaplamalarına göre, 2025 yılından sonra Azerbaycan ın petrolden elde edeceği gelirler önemli oranda azalacaktır. Uzmanların bu hesaplamaları Azerbaycan ı ciddi tedbirler almaya sevk etmektedir. Bu doğrultuda bölgelerin sosyo-ekonomik kalkınmasının sağlanması çok önemlidir. Azerbaycan'ın petrol ve doğal gaz gelirlerinin yönetiminin uzun vadeli stratejisi 2004 de belirlenmiştir. Söz konusu stratejik belge, enerji sektörünün ve ülke altyapısının kalkınması için, yüksek 8 9 Country Assistance Strategy For The Azerbaijan Republic, The World Bank Report, No:19892-AZ, November 29,1999, s.11; Alkan Soyak Zenfira Nesirova, Küreselleşme Sürecinde IMF Politikalarının Sonuçları: Azerbaycan Deneyimi, Articles of The International Conference On A Theme Caucasus and Central Asia in The Globalization Process, Bakı, 2003, pp Natık Aliyev, Petrol Azerbaycan ın Milli Serveti (Eyvaz Gasanov un Röportajı), Diyalog Avrasya Dergisi, Şubat- 2001, s

125 II International Congress miktardaki petrol ve doğal gaz gelirlerinin elde edilmeye başlandığı dönemde, ekonominin kayıpsız transformasyonunun temin edilmesi hakkındaki hükümet planlarını yansıtmaktadır. Cumhurbaşkanı tarafından onaylanan stratejik program elde edilecek petrol ve doğal gaz gelirlerinin yıllarında yönetimini öngörmektedir. Elde edilecek gelirlerin %25 i ise harcanmayarak muhafaza edilecektir. Azerbaycan yönetimi ekonomiyi petrole bağımlı olmaktan kurtarıcı amaca dayanan stratejiye 2005 yılından itibaren ağırlık vermeye başlamıştır. Petrolden elde edilen gelirin plasmanında uzun vadeli faydalanılması için kabul edilen stratejide bölgesel kalkınmaya özel önem verilmiştir. Bu strateji çerçevesinde DPF kaynaklarının %20-25 i küçük ve orta ölçekli işletmeciliğin gelişmesi için harcanacaktır. Üretim ve imalat sanayisinin kalkınması hükümetin öncelikleri arasındadır. Öte yandan beşeri sermayenin niteliğinin arttırılması amacıyla eğitim ve araştırma harcamalarına kaynakların yönlendirilmesi de planlanmıştır Bölgesel Sosyo-Ekonomik Kalkınma Programı Bağımsızlığının ilk on yılında ekonomide yeniden yapılanma ve kalkınma bakımından henüz yolun başında olan Azerbaycan, yeniden yapılanma ve kalkınma çabalarında bölge ayrımına gidecek ve bölgesel kalkınma politikası uygulayacak durumda değildi. Şartlar, daha çok petrol ve doğal gaz üretim ve ihracına yönelik performans harcamayı ve öncelikle bölge ve sektör ayrımına gitmeden yabancı sermayeyi ülkeye çekmeyi gerektiriyordu. Ancak dünya tecrübesi göstermektedir ki, bölgeler arası dengeli gelişme ile daha yüksek ekonomik sonuçlar elde etmek mümkün olabilir. Ülkenin sosyo-ekonomik kalkınmasını gerçekleştirmek ve daha da önemlisi devamlı kılmak sadece bir sektör ve bir-iki şehrin ekonomik gücü ile mümkün değildir. Bu bakımdan Azerbaycan ın petrol dışı sektörlerde ve herbir bölgede yeniden yapılanma ve kalkınmayı gerçekleştirmesi gerekmekteydi. Bir başka ifadeyle bölgelerin servetlerinden verimli istifade ederek; tarım ürünleri üretimini artırmak, petrol dışı sanayi sahalarının; imalat sanayisinin, hizmet ve diğer altyapı donanımlarının, turizmin kalkınmasını temin etmek, istihdamın seviyesini yükseltmek ve halkın yaşam standardını daha da iyileştirmek amacıyla bölgesel kalkınmaya yönelik bir program gerekliydi. Ekonominin lokomotif gücü olan enerji kaynaklarının üretimi ve dünya piyasalarına ulaştırılması ile ilgili hedeflerini realize eden Azerbaycan, 2004 yılından itibaren petrol dışı sektörlerin ve ilk on yılda ekonomik gücün yoğunlaştığı Bakü ve civarından oluşan Abşeron yarımadası dışındaki bölgelerin de yeniden yapılanma ve kalkınmasını gereçekleştirecek programlara ağırlık vermeye başladı. Bu süreç Cumhurbaşkanı Đlham Aliyev in 11 Şubat 2004 de "Azerbaycan bölgelerinin nci yıllarda sosyo-ekonomik kalkınması ile ilgili devlet programının onaylanması hakkında" fermanı imzalaması ile başlamış oldu. Bölgesel Sosyo-Ekonomik Kalkınma Programı, Azerbaycan ekonomisinin dengeli ve sürekli gelişmesini belirleyen çok önemli bir belgedir. Devlet Programı nda ülkenin ekonomik bölgelerinin tarım, sanayi ve sosyal alanlarının kalkınmasını hızlandırıcı ve altyapının kurulmasına ilişkin konular net olarak ifade edilmiştir. Devlet Programı, bölgelerde sosyal problemlerin giderilmesi, işsizliğin azalması kısaca halkın refah seviyesinin iyileşmesi adına zamanında atılan bir adım olmuştur. Program, bölgelerin ekonomik potansiyellerinin ve doğal kaynaklarının verimli bir şekilde değerlendirilmesi ile başta tarım sektörü olmak üzere, petrol dışı sektörleri geliştirmek, böylece ülkede istihdam seviyesini arttırarak halkın gelir seviyesinin ve refah seviyasinin arttırılmasını sağlamaya yönelik atılmış olan en önemli adımlardan biridir. Yapılacak faaliyetlerin somut olarak belirlenmesi ise programın verimliliğini daha da artırmaktadır. Devlet Programı nda bölgelerde ekonominin kalkınmasını hızlandıran önlemler, bununla ilgili devlet politikasının temel istikametleri belirlenmiştir. Program üç bölümden ibarettir. Birinci bölümde Azerbaycan ın ekonomik rayonlarının genel yapısı, ikinci bölümde yıllarında bölgelerin sosyo-ekonomik kalkınmasının esas hedefleri, üçüncü bölümde ise bölgelerde Program çerçevesinde uygulanması dikkate alınan önlemler ve bu önlemlerin uygulayıcıları ve uygulanma süresi hakkında bilgiler yer almaktadır. Devlet Programı çerçevesinde uygulamaya konulan önlemlerin devlet bütçesi, Özel Teşebbüse Yardım Milli Fonu, bütçe dışı devlet fonları, ticari bankalar ve banka olmayan kredi teşkilatlarının kredileri, uluslararası teşkilatların ve yabancı devletlerin finansal kaynakları, yerli ve yabancı iş adamlarının finansal kaynakları, kanunla yasaklanmayan diğer kaynaklardan elde edilen kaynaklar ile finanse edilmesi dikkate alınmıştır. Bu dönemde Devlet Petrol Fonu nun kaynaklarından da yararlanılacaktır. Programın Genel Hedefleri Bölgesel sosyo-ekonomik kalkınmaya yönelik hazırlanan söz konusu Devlet Programı nda; 605

126 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process - makroekonomik istikrarın devam etmesi, - düşük orandaki enflasyonun devamı, - optimal devlet düzenlemesi, yatırımların öncelikli alanlara yöneltilmesi, - tarım sektöründeki sürdürülen reformların ikincisinin gerçekleştirilmesi, - özel teşebbüsün bölgelerde gelişmesi amacıyla özelleştirmenin hızlandırılması, - ihracat potansiyelinin artırılması, petrol dışı sektörlerin gelişmesi amacıyla yatırım teknolojilerinin tatbikine yönelen yapısal politikaların uygulanması, - özel teşebbüs için yatırım ikliminin iyileştirilmesi ve - sosyal hizmetlerin seviyesinin yükseltilmesi başlıca istikametler olarak belirlenmiştir. Programın amacı; mevcut potansiyelden verimli istifade ederek bölgelerin ekonomisinin ayrıayrı alanlarının kalkınmasını, üretime yönelik işletmelerin faaliyetinin yeniden başlamasını ve daha da genişletilmesini, ihraç eğilimli ürün üretimini teşvik etmek, yerli teşebbüsün gelişmesi ile halkın gelir seviyesinin iyileştirilmesini, istihdam seviyesini, özellikle de gençlerin verimli alanlarda istihdamını ve ülke ekonomisinin dinamik kalkınmasını temin etmek olarak tespit edilmiştir. Bölgelerin geleneksel üretim alanlarının yeniden inşası ve yeniden kurulması, yeni üretim alanlarının inşası, yerli kaynaklardan istifadede verimliliğin artırılması, bölgelerin kalkınması için gerekli altyapının kurulması, yeni iş yerlerinin açılmasının teşvik edilmesi, bölgelere yatırımları yöneltmek için gerekli yatırım ikliminin oluşturulması temel amaçlar olarak belirlenmiştir. Bölgelerin sosyo-ekonomik kalkınması ile ilgili Devlet Programı nda ülkenin 10 ekonomik coğrafi rayonunda 30 temel projenin hayata geçirilmesi göz önünde tutulmuştur. Bunlar yeni tesislerin inşa edilmesi ve turizm altyapısının kurulması ile de ilgilidir. Programda eğitim, sağlık, tarım gibi sosyo-ekonomik hayatın bütün alanlarında düzenlemelerin yapılması göz önünde tutulmuştur. Devlet Programı hedeflerine göre; 2008 de toplam Gayri Safi Milli Hasıla, 2003 ile mukayesede 2.3 kat artış kaydedecektir. Özel sektörün GSMH daki payının ise %85 e yükseltilmesi hedeflenmiştir. GSMH içinde tarım sektörünün artış oranı ise %10-15 seviyesinde olacaktır. Yatırım hacminin ise 16.8 milyar dolara ulaşması ve bunun %60 ının bölgelere plase edilmesi beklenmektedir. Programın uygulanacağı 5 yıl içinde iş yerinin açılması ve ortalama aylık ücretler 3,1 kat artması hedeflenmiştir. Bu süreçte; dengeli kalkınma hızına ulaşmak için zorunlu altyapının kurulması, çalışmayan müesseselerin üretim faaliyetinin yeniden başlatılması ve bölgelere yatırım akımının güçlendirilmesi amacıyla önemli adımların atılması gözlenmektedir. Yine programın tarımın kalkınmasına, imalat müesseselerinin kurulmasına, bölgelerde sosyal hizmetlerin iyileştirilmesine imkan yaratacağı beklenmektedir. Beş yılı kapsayan Program ın ardından geçen üç yılı aşkın süre zarfında, ülkenin bütün bölgelerinde büyük canlanma müşahede edilmeye başlamıştır. Azerbaycan da petrol dışı sektörlerin gelişmesine ilişkin olarak son bir kaç yılda oldukça önemli başarı kazanılmıştır. Yoksulluğun giderilmesi ile ilgili çalışmalara, özellikle de bölgelerin ekonomik kalkınmasına daha çok dikkat verilmektedir. Nitekim Bakü dışında petrol dışı sektörlerin kalkınması önemli artış kaydetmektedir Özel Ekonomik Bölgelerin Kurulması Çalışmaları Küresel dünyada mal ve sermayenin dolaşımından daha fazla pay almak isteyen ülkeler yeni stratejiler geliştirmektedir. Serbest bölge uygulamaları da bu stratejilerden biri de serbest bölge uygulamalarıdır. Serbest bölge uygulamaları gelişmekte olan yada değişim sürecindeki ülkeler bakımından uluslararası ticaret ve yatırım imkanlarından daha etkin yararlanma ve ilave istihdam alanları oluşturmak fırsatları sağlamaktadr. Serbest bölgelerin, hukuki çerçevesi ülkeler arasında farklılık göstermekle beraber, temelde gümrük işlemlerinin askıya alındığı ve yatırımların değişen oranlarda teşvik edildiği özel bölgelerdir. Büyük tüketim merkezlerine yakın ticaret yolları üzerinde kurulan ticaret kolonilerinin serbest alan veya gümrük dışı bölge haline getirilmesiyle ortaya çıkan serbest bölgeler, ekonomik gelişme ve kalkınma amacıyla çeşitli model ve isimler altında serbest ticaret ve üretim bölgeleri olarak dünyada yaygınlaşmaya başlamıştır. Farklı ülkelerdeki serbest bölge uygulamaları dikate alındığında gümrük hattı dışında sayılma ve özel teşviklerin sağlanması gibi ortak özellikler bulunmakla beraber, ülkelerin ekonomi ve ticaret politikalarının yanı sıra, sosyal ve siyasal durumlarına göre de bazı farklılıklar bulunabilmektedir. Uygulamadaki sözkonusu farklılıklar nedeniyle serbest bölge ile ilgili terminolojide çeşitlilik hakimdir. Özel ekonomik bölge terimi de yaygın terim olan serbest bölge uygulamaları arasında yer almaktadır. Yine de serbest bölgeler, özel ekonomik bölgelerden bazı bakımlardan farklılık göstermek- 606

127 II International Congress tedir. Serbest bölgelerin doğrudan okyanuslara çıkışı bulunmaktadır. Ayrıca serbest bölgelerde bazı önemli teşvikler, gelir vergisinden muafiyet gibi çeşitli ayrıcalıklar bulunmaktadır. Özel ekonomik bölgelerde ise teşvik ve muafiyetler serbest bölgelere mukayese ile farklı karektere sahiptir, aşamalı ve sınırlıdır. Özel ekonomik bölgelerin okyanuslara çıkışı da önemli değildir. Azerbaycan ın elverişli coğrafi, ulaşım ve ekonomik imkanları da ülkede serbest veya özel ekonomik bölgelerin kurulmasına imkan vermektedir yılına kadar zaman zaman gündeme gelen serbest yada özel ekonomik bölgelerin kurulmasına ilişkin ilk somut adım. Mart-2007 de Cumhurbaşkanı tarafından imzalanan Azerbaycan Cumhuriyeti nde Özel Ekonomik Bölgelerin Kurulması Hakkında ferman ile atılmıştır 10. Fermanın ardından gerekli kanuni ve kurumsal düzenlemelerle ilgili hazırlıklar başlamıştır. Azerbaycan ın yabancı ülkelerle ticari ilişkilerine ve ülke halkının refah seviyesinin yükselmesine, gelir dağılımnda adalet ve bölgelerarası dengeli ekonomik kalkınmaya yardımcı olmak amacıyla, özel ekonomik bölgelerin kurulması için kanuni düzenlemeler dışında özel bölgelerin kurulacağı alanların tespiti gibi çeşitli çalışmalar da yapılmaktadır 11. Bir çok ülkede faaliyet göstermekte olan serbest ve özel ekonomik bölgelerin Azerbaycan da da kurulması, ülkenin Dünya Ticaret Örgütü ne da üyelik sürecine ve ülkenin küreselleşen dünya ile entegrasyonuna, petrol dışı sektörlerin gelişmesine ve dış ticaret hacminin artmasına ivme kazandıracaktır. Elbette özel ekonomik bölgelerin kurulması için vergi, gümrük ve ulaşım tarifelerinde indirimlere gidilmesi ile yabancı yatırımların petrol dışı sektörlere daha fazla çekilmesi mümkün olacaktır. Bölgelerin kurulması piyasalarda rekabet ortamına, mal ve hizmetlerin üretimine, yeni işyerlerinin açılmasına, böylece ekonomik kalkınmaya hız kazandıracaktır. Kısaca Azerbaycan da özel bölgelerin kurulması ülkenin petrol dışı alanlarda ihracat yapabilmesi için gerekli yatırım ve üretimin artırmasına; yine petrol dışı sektörler yabancı sermaye yatırımlarını ve teknoloji girişini ülkeye sağlayarak toplam dış ticaret hacminin artırmasına; dış finansman ve ticaret imkanlarından daha fazla yararlanmasına; yerli üreticilerin dünya piyasaların- 10 Azerbaycanda Xüsusi Đqtisadi Zonalar Yaradılır, Yeni Azerbaycan Qezeti, 7 Mart 2007, yeniazerbaycan.com/news/670.html. (16 Mart 2007). 11 Eziz Mustafa, Xüsusi Đqtisadi Zonaların Yaradılması Ölkemizin Đnkiafına Tekan Verecek, Azerbaycan Zaman Qezeti, Aprel 2007, s.5. daki fiyattan ve düzenli şekilde girdi temin etmelerini sağlayarak uluslararası rekabet güçlerine katkıda bulunmasına; ihracata dönük sanayilerin gelişmelerini teşvik etmek suretiyle ihracatı artırmasına; ülkeye döviz girişini artırmasına; yeni iş imkanları yaratarak istihdam sorununun çözülmesine; gelişmiş üretim ve yönetim tekniklerinin ülkeye getirilerek ekonomik standartların yükseltilmesine imkan verecektir. 4. Uzun Vadeli Hedef: Bilgi ve Haberleşme Teknolojileri Küreselleşme olgusudur son yıllarda daha çok "yeni ekonomi" kavramı çerçevesinde biçimlenmektedir. Yeni ekonomi kavramı, makinelerin yerine yeni fikirlerin ve buluşların önem kazandığı bir dünyayı ifade etmektedir. Yeni ekonomi, Alvin Toffler'in "üçüncü dalga" kitabında ifade ettiği "bilgiye dayalı üretim yapan" bir ekonomi biçimidir. Birinci dalga olan tarım toplumunda sahip olunan toprak ve tarım araçları gibi üretim faktörlerinin sahipliği ekonomik kalkınmanın ve refahın belirleyicisi iken, ikinci dalga olan sanayi toplumlarında, bu faktörlerin yerini maden, enerji kaynakları gibi unsurlar almıştır. Üçüncü dalga olarak adlandırılan bilgi toplumunda ise artık ekonomik kalkınma ve refahın belirleyicisi ne topraktır ne de enerji kaynakları. Bilgi toplumlarında kalkınma ve refah, zihinsel üretim tarafından belirlenecek şekilde doğrudan bilginin yaratılması, dönüştürülmesi ve sermaye haline getirilmesine bağlıdır. Böylece ekonomik kalkınma mücadelesi farklı boyutlar kazanarak, ekonominin altyapısı elle tutulabilir mallardan çok bilgi temelli mallar üzerinde oturmaya başlamıştır. Bilginin üretim süreçlerindeki yerinin gittikçe büyümesi sonucunda, sanayi mallarının göreceli olarak değer kaybına uğradığı söylenebilir. Otomobil, cep telefonu, uydu ve genetik aşısının fiyatı arasında bir mukayese yapıldığında, günümüzde bilginin çok önemli ve değerli hale geldiği görülecektir. Yani ekonomide katma değerin çoğu beyin tarafından üretilmektedir. Bu çerçevede, bilgi boşluğunun azaltılması için; bilginin elde edilmesinden daha çok üretilmesi, kavranması ve iletilmesine gerek duyulmaktadır. Yukarıdaki değerlendirmelerde ifade edilen ve Azerbaycan bakımından yokulluk seviyesini azaltmanı yanısıra ekonomik kalkınma ve küreselleşen dünya ekonomisinde varlığını devam ettirebilme bakımından bilginin üretilmesi, kavranması ve iletilmesinin öneminin farkında olan ülke yönetimi, petrolden elde edeceği gelirlerin eğitim sektörüne, bilgi ve haberleşme teknolojilerine yöneltil- 607

128 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process mesini uzun vadeli hedef olarak belirlemiştir. Bu hedef doğrultusunda önemli adımlar atılmaya başlanmıştır. BMT nın kabul ettiği karara göre 2015 e kadar yoksulluk oranının %50 azaltılması hedeflenmiştir. Cumhurbaşkanı Aliyev tarafından 27 Eylül 2004 te tasdik edilen Kara Altının Đnsan Altınına Çevrilmesinde Azerbaycan ın Petrol Gelirlerinden Faydalanılması projesi 1 Şubat 2005 de Ekonomik Kalkınma Bakanlığı ile BMT Kalkınma Programı arasında imzalanmıştır. Proje, Yoksulluğun Azaltılması ve Ekonomik Kalkınman Hakkında Devlet Programı ve Asrın Kalkınma Hedefleri çerçevesinde sürekli insan gelişimini temin amacıyla Devlet Yatırım Programı vasıtasıyla petrol gelirlerinden verimli şekilde faydalanılmasına ilişkin makroekonomik tavsiyelerin ve eğitim sistemine yatırımların yöneltilmesi vasıtasıyla petrol dışı sektörlerde yoğunlaşmayı artırmak amacıyla gerekli ortamın yaratılmasına ilişkin tavsiyelerin hazırlanmasını kapsamaktadır yıllarını kapsayan 5 yıllık program çerçevesinde 190 yeni eğitim kurumunun yapılması, tamir ve ek bina ile birlikte toplamda 1050 eğitim kurumunda normal şartlarda bir eğitim imkanının sağlanması planlanmıştır 12. Hazırlanan program ile 2008 yılında her 33 öğrenciye bir bilgisayar düşecek şekilde, yıllarında Azerbaycan ın tüm eğitim müesseselerinin bilgisayarla donatılması hedeflenmiştir. Milli gelirden bilimsel araştırmalara ayrılan payın dünya ortalamasının bir hayli aşağısında kaldığı görülmektedir. Bilimsel araştırmalar için milli gelirden ayrılan payın dünya ortalaması %2.2 olmasına karşın, bu oran Azerbaycan da sadece %0.2 dir. Bu oranın zamanla azalma eğiliminde olduğu da görülmektedir. Zira bu oran 1990 da %0.5 olarak gerçekleşmiştir. Bilimsel araştırma yapanların sayısı (her 100 bin kişiye 2791) ise dünya ortalamasının (her 100 bin kişiye 959) üzerindedir 13. Bu durum bilimsel araştırma yapan uzmanların gelir düzeyinin düşük olduğuna ve teknik donanımlarının yetersiz olduğuna işaret etmektedir. Sonuçta yapılan araştırmaların verimliliği de düşük olmaktadır. Halbuki eğitim ve bilimsel araştırmaların gelişmesi bir ülkenin stratejik kalkınma yönlerinden biri olmalıdır. 12 Azerbaycan Tehsil Nazirliğinin Beyenatı, Azerbaycan Zaman Qezeti, Mart 2003, s.2; Azerbaycan Reqemlerde, ARDSK Neşriyyatı, Bakı, 2003, s Azerbaycan Respublikasında Đnsan Đnkişafı Haqqında Hesabat 2002, Birleşmiş Milletler Teşkilatının Đnkişaf Programı, Bakı, 2002, ss yılından başlamak üzere 10 yıllık süreyi kapsayan ikinci reform programı çerçevesinde Dünya Bankası, Azerbaycan eğitim alanına 63 milyon dolar kredi verecektir. Bu program üç aşamada finanse edilecektir. Đlk aşama 4 yılı kapsamaktadır. Dünya Bankası bu dönemde 18 milyon dolar kredi verecektir. Diğer iki aşama üçer yılı kapsamaktadır. Dünya Bankası ikinci aşamada 20 milyon dolar, üçüncü aşamada ise 25 milyon dolar kredi verecektir 14. Ekonomik kalkınmanın devamıllığı bakımından uzun vadeli hedef olarak belirlenen bilgi ve haberleşme teknolojileri alanı ile ilgili olarak çeşitli uluslararası görüşme ve anlaşmalarla yurtdışı tecrübeden de faydalanılarak ülkede Hazar Uluslararası Enformasyon Teknolojileri Üniversitesi - nin kurulması kararlaştırılmıştır 15. Sözkonusu üniversitenin 2008 yılında eğitime başlaması hedeflenmiştir. Ayrıca Azerbaycan da çeşitli sektörlerde enformasyon teknolojileri ile ilgili innovatif projelerin hayata geçirilmesi için küçük ve orta ölçekli işletmeciliğin gelişmesine ivme kazandıracak, yabancı ve yerli şirketlerin, böylece potansiyel yatırımcıların enformasyon ve haberleşme teknolojileri piyasasına celbedilmesine, ülkede elektronik techizatın üretim ve ihracına elverişli ortam teşkil edilecek yüksek teknoloji üzere özel ekonomik bölgelerin kurulması da hedefler arasındadır 16. Sonuç ve Öneriler Bağımsızlığının ilk yıllarında yaşadığı olumsuzlukların ardından Haydar Aliyev in iktidara gelmesi ile birlikte siyasi istikrara kavuşan Azerbaycan, ekonomik açıdan zor durumdan kendisini çıkarmayı başararak dünya çapında petrol üretimi yapan bir ülkeye dönüşme yolunda mesafe almaya başladı yılından itibaren ekonomi liberal bir bakış açısıyla serbest piyasa şartlarına göre yeniden yapılandırılmaya çalışıldı. Yeniden yapılanma sürecinin, hem reel piyasalara hem de mali piyasalara yönelik olduğu ülke, bölgeye yönelik yabancı yatırımların ilk durak noktası oldu yılında yapılan Asrın Anlaşması ile başlamak 14 Dünya Bankı Tehsilin Đnkişafına 63 Milyon Dollar Kredit Ayıracaq, 525-ci Qezet, Đlkin Sabiroğlu, ĐKT Üzre Universiteti Zeruri Eden Nedir?, (13 Mart 2007). 16 Geniş Bilgi Đçin Bkz: Azerbaycan Respublikasında Rabite ve Đnformasiya Texnologiyalarının Đnkişafı Üzre ci Đller Üçün Dövlet Proqramı (Elektron Azerbaycan) Üzre Nezerde Tutulmuş Tedbirlerin Yerine Yetirilmesi Haqqında, download/1illikmelumat.doc. (14 Şubat 2007). 608

129 II International Congress üzere Azerbaycan ın özellikle enerji sektörüne yabancı sermaye yatırımları başarılı şekilde devam etmektedir. Azerbaycan ın Hazar Denizi nde yerleşen enerji rezervlerinin üretimine ilişkin olarak uluslararası petrol şirketleri ile başta 1994 yılında yapılan asrın anlaşması olma üzere petrol ve doğal gaz anlaşmaları ve ardından temal ihraç boru hatlarının inşasına imkan veren petrol ve doğal gaz kaynakları, küreselleşen dünya ile ekonomik ve siyasal entegrasyonunu sağlayacak şekilde ekonomide yeniden yapılanma ve kalkınmasının belkemiğini ve lokomotif gücünü oluşturmaktadır. Birçok batılı şirketin özellikle enerji sektörüne parasal açıdan çok büyük yatırım yaptığı bir ülke olması, Azerbaycan da diğer sektörlere de yapılacak yabancı yatırımlar bakımından bir tür uluslararası garanti anlamına gelmektedir. Ekonomide yeniden yapılanma ve kalkınmaya ilişkin temel adımların süratle atılmaya ve bu süreçte yabancı sermayeden petrol dışı sektörlerde daha yoğun olarak yararlanmanın öneminin daha iyi kavranmaya, böylece yatırım ikliminin daha elverişli hale getirilmeye başlandığı Azerbaycan - da petrol dışı sektörlerde büyük yatırımlara imza atılmaya başlanmıştır. Geçen 15 yılı aşkın süre sonucunda gelinen noktada, makroekonomik göstergeler itibariyle ekonomide istikrar da sağlanmıştır. Birleşmiş Milletler Teşkilatı tarafından yayınlan hesaplamaya göre, 1996 yılından başlayarak ülkede Đnsani Kalkınma Endeksi nin istikrarlı bir artış trendi seyrettiği görülmektedir. Her bir ülkede, makroekonomik istikrarın sağlanması ve devamı için öncelikle siyasi istikrar olmalıdır. Bu bakımdan Haydar Aliyev in iktidara gelmesinin ardından sağlanan siyasi istikrarın, Haydar Aliyev sonrasında devam edip etmeyeceğine ilişkin endişeye sevk edici belirsizlikler ise Đlham Aliyev in iktidara gelmesi ile minimum düzeye çekilerek beklentiler olumlu kılınmıştır. Azerbaycan da yatırımların daha çok petrol sektörüne yapılması ve bu doğrultuda GSMH nın önemli bir bölümünün petrol gelirlerinden oluşması endişe vericidir. Petrol sektörünün tek taraflı gelişimi nedeniyle dünya piyasalarındaki fiyat değişmeleri GSMH üzerinde de dalgalanmalara neden olmaktadır. Bu durum 1998 Rusya krizinde açıkça görülmüştür. Đhracatta petrol ve petrol ürünlerinin payı %85-90 dır. Bu durum, ekonominin petrole ve petrol fiyatlarındaki dalgalanmalara bağımlılığı anlamına gelmektedir. Nitekim ödemeler dengesinde açıklar petrol fiyatlarının artışına paralel olarak elde edilen petrol gelirleriyle kapatılmaktadır. Kısaca Azerbaycan ekonomik açıdan Hollanda Hastalığı diye ifade edilen ve en genel anlamda; bir sektörün hızlı gelişimi karşısında diğer sektörlerin gelişmemesi sonucunu doğuracak bir tehlike ile karşı karşıyadır. Hatta Azerbaycan ın bir sektöre bağımlılığın ötesinde bir bölgeye bağımlılık tehlikesi ile de karşı karşıya olduğu görülmektedir. Söz konusu tehlikelerin farkında olan Azerbaycan, başta bölgesel kalkınma olmak üzere çeşitli programlarla orta vadede Petrol dışı sektörlerin ve Bakü dışı bölgelerin kalkınmasını sağlamak ve gelir dağılımında uçurumların oluşmasını önlemeyi amaçlamaktadır. Bu amaö çerçevesinde 2004 yılından itibaren diğer sektörlere yönelik yerli ve yabancı yatırımların teşviki amacıyla kalkınma programları uygulanmaya başlanmıştır. Uzun vadede ise küreselleşen dünyada ekonomik kalkınmanın devamlılığı bakımından bilginin ve teknolojinin geliştirileceği ve üretileceği şekilde eğitim sektörünün yeniden yapılanması ve kalınmasını hedef seçmiştir. Kısaca bağımsızlıktan günümüze geçen süreçte yeniden yapılanma, kalkınma ve küreselleşen dünya ekonomisinin ayrılmaz bir parçası olma adına bundan sonraki dönemde gerekli önlemlerin ve programların hayata geçirilmesi için hukuki ve kurumsal temeller oluşturulmuş, makroekonomik, bölgesel ve sektörel hedefler belirlenerek bu hedefler doğrultusunda adımlar atılmaya başlanmıştır. Elbette bugüne kadar yapılan düzenlemelerin ötesinde yapılması gereken düzenlemeler ve atılması gereken önemli adımlar da vardır. Küreselleşen dünyanın ayrılmaz bir parçası olmayı sağlayacak şekilde ekonomide yeniden yapılanma ve kalkınmaya ilişkin temel adımların yavaş ama emin bir şekilde atmakta ve gelecek adına ümit vaat etmekte olan Azerbaycan ın ekonomik hedeflerine ulaşmak için aşağıda yer alan önerileri ve bazı değişiklikleri yapması gerekmektedir: Ekonomik gelişmenin sadece doğal kaynakların ihracı üzerine kurulması, ülke rezervlerinin tükenmesi ve sosyal adalet ilkesinin aksine olarak nüfusun yalnız küçük bir grubu dışında, çoğunluğun yaşam düzeyinin düşmesi sonucunu doğurabilir. Sadece doğal kaynaklara ekonomilerini dayandıran ülkelerin hem iç hem de dış ilişkilerde bağımsızlıklarını kaybetme konumuna düşmesi nedeniyle, ekonomik açıdan petrolden elde edilecek gücün diğer sektörlere ve insan kaynaklarının gelişimine kanalize edilmesi konusunda gereken hassasiyetin artarak gösterilmesi gerekmektedir. 609

130 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Kalkınmada öncelikli sektörlere ayrılan kredilerin kullanımının kolaylaştırılması ise, sektörün ihracata dönük üretim yapmasını, istihdamın artmasını ve gizli işsizliğin azalmasını sağlayacaktır. Devlet Petrol Fonu ndaki gelirlerin tarım sektörünün kalkınması için kullanılması gerekmekle birlikte, sadece bu alana Fon dan plasmanda bulunulması, ülkenin karşı karşıya kaldığı Hollanda Hastalığı ndan kurtulması için yeterli olmayacaktır. Bu problemden kurtulmak, ihraç potansiyeline sahip sanayi alanlarının geliştirilmesine dönük politikalar uygulamakla mümkün olabilecektir 17. Yabancı sermayeden yararlanmanın önemini kavrayan Azerbaycan da petrol dışı sektörlerde de büyük hacimde yatırımlara zemin oluşturacak teşvik ortamının daha sağlıklı hale getirilmesi gerekmektedir. Petrol dışı sektörlerden dikkat çekenlerin başında tarım, hayvancılık, gıda işleme ve sanayii, turizm gibi sektörler gelmektedir. Azerbaycan da mevcut rezervlerin geliştirilebilmesi, ekonomilerin teknolojik yapılarının yenilenmesi, üretim yapılarının çeşitlendirilmesi, yeni haberleşme ve ulaşım ağlarının oluşturulabilmesi için de gerekli olan yabancı sermayenin artarak ülkeye gelmesinin sağlanması gerekmektedir. Küreselleşen dünyamızda finansal krizlerden en az derecede etkilenmek için uluslararası sermayenin ülke içinde prodüktif alanlara yönlendirilmesi yani, yabancı sermayeden uluslararası doğrudan sermaye yatırımı şeklinde faydalanılması gerekir. Zaten geçiş sürecinde ve gelişmekte olan ülkelerde ekonomik büyümenin sağlam temellere oturtulabilmesi için sıcak para yerine uzun vadeli finansmana gerek vardır. Đlgili devlet kurumları tarafından yabancı yatırımların ülkeye akımının daha aktif şekilde koordine edilmesi gerekir. Dünya sermaye pazarlarının ülkenin enerji kaynakları dışındaki sektörleri ile ilgili yabancı yatırımı çekici reklam ve enformasyon ile beslenmesi gerekmektedir. Uluslararası finans kurumları ile de yatırım işbirliğinin daha fazla geliştirilmesi gerekmektedir. Ülke ekonomisinin dünya ekonomisine entegrasyonu derinleştirmek, hızlandırmak ve genişletmek amacıyla dış ekonomik faaliyetler de daha çok dünya piyasalarının çağdaş kurallarının uygulanması, uluslararası ekonomik ve finansal kurumlar ile işbirliğinin güçlendirilmesi ve uluslararası ikili ve/veya çok taraflı işbirliğinin derinleştirilmesine önem verilmese gerekmektedir. 17 Ekber Eldaroğlu, Neft Fondunun Vesaitleri Hansı Đstiqamete Yöneldilmelidir?, Azerbaycan Milli Demokratiya Fondu, ''Azerbaycan'' Bülleteni - 25 (145), 21 Đyun Azerbaycan ın siyasi bağımsızlığını gerçek anlam kazanması bakımından önemli olan ekonomik bağımsızlık, ekonomik kalkınma ve ekonomik entegrasyon için, bilgiye ve bilgili insana ihtiyaç vardır. Yoksa Azerbaycan ın sadece petrol ve doğal gaz rezervlerinin varlığına odaklanarak, siyasi bağımsızlığını ebedi kılacak ekonomik bağımsızlığını ve kalkınmasını gerçekleştirmek günümüz dünyasında mümkün olamayacaktır. Kaldı ki Azerbaycan önemli bir işgücü potansiyeline sahiptir. Enerji kaynaklarından elde edilen gelirin, bilginin elde edilmesine ve daha da önemlisi bilgiyi üretecek insanları yetiştirecek eğitim kurumlarının, araştırma merkezlerinin teşekkülüne ve geliştirilmesine plase edilmesi en doğru karar olacaktır. Dolayısıyla yapılması gereken işgücünün potansiyel kabiliyetinin, yeni ekonominin şartlarına uygun olarak, inkişaf ettirileceği bir eğitim altyapısının zaman kaybetmeden oluşturulmasıdır. YARARLANILAN KAYNAKLAR Alkan Soyak Zenfira Nesirova, Küreselleşme Sürecinde IMF Politikalarının Sonuçları: Azerbaycan Deneyimi, Articles of The International Conference On A Theme Caucasus and Central Asia in The Globalization Process, Baku, 2003, pp Azerbaycan Reqemlerde, Azerbaycan Respublikasının Dövlet Statistika Komitesi (ARDSK) Neşriyyatı, Bakı, Azerbaycanın Statistiki Göstericileri 2006, Azerbaycan Respublikasının Dövlet Statistika Komitesi (ARDSK) Neşriyyatı, Bakı, Azerbaycan Respublikasında Đnsan Đnkişafı Haqqında Hesabat 2002, Birleşmiş Milletler Teşkilatının Đnkişaf Programı, Bakı, BP Statistical Review of World Energy 2004, ( ). Ekber Eldaroğlu, Neft Fondunun Vesaitleri Hansı Đstiqamete Yöneldilmelidir?, Azerbaycan Milli Demokratiya Fondu, ''Azerbaycan'' Bülleteni - 25 (145), 21 Đyun Ekber Eldaroğlu, Qeyri-Neft Sektorunun Đnkişafında Azad Đqtisadi Zonalar Mühüm Rol Oynaya Bilerdi, Azerbaycan Milli Demokratiya Fondu, Azerbaycan Bülleteni, No: 30 (150), 26 Đyul Eziz Mustafa, Xüsusi Đqtisadi Zonaların Yaradılması Ölkemizin Đnkiafına Tekan Verecek, Azerbaycan Zaman Qezeti, Aprel 2007, s.5. Fikret Aliyev, Kontrakt Veka: 5 Let Spustya, Consulting & Business, S.9, 1999, s.40-41; Fikret Sucayev, Azerbaycanda Qaz Hasilatı ve Ona Olan Telebatın Ödenilmesinin Başlıca Đstiqametleri, Azerbaycan Müsteqillikden Sonra Beynelhalq Konfrasın Materialları, Bakı, 3-4 Mart 2003, ss Haydar Aliyev, Dünya Siyasetinde Azerbaycan Petrolü, (Der. Đlham Aliyev - Akif Muradverdiyev, Çev. Abdullah Çiftçi - Ergun Kocabıyık), Sabah Kitap-ları No.77, Đstanbul,

131 Heyder Eliyev, Azerbaycan Respublikasının Dövlet Müsteqilliyinin Onuncu Đldönümü Haqqında, Azerbaycan Respublikası Prezidentinin 20 Mart 2001 Tarihli Fermanı, Bakı, 20 Mart Đlkin Sabiroğlu, ĐKT Üzre Universiteti Zeruri Eden Nedir?, (13 Mart 2007). Kenan Çelik - Cemalettin Kalaycı, Azeri Petrolünün Dünü ve Bugünü, Journal of Qafqaz University, V.II, No.II, 1999, ss Natık Aliyev, Petrol Azerbaycan ın Milli Serveti (Eyvaz Gasanov un Röportajı), Diyalog Avrasya Dergisi, Şubat-2001, ss Natig Aliyev, The Azerbaijan Oil and Gas Industry in the Period, no3rus21.html. ( ). Natiq Eliyev, Neft Senayisinin Birterefli Đnkişafı Azerbaycanı Felakete Apara Biler, Azerbaycan Zaman Qezeti, 29 Mart 2007, ss.1 ve 5. Nazim Đmanov, Đlk On Đlin Yekunları: Đqtisadiyyat, Meşveret Bülleteni, No:7 (43), Oktyabr 2001, ss R. X. Şaulov, Müsteqillik Şeraitinde Regional Đnkişafın Strategiyası, Azerbaycan Đqtisadi Đslahatlarının Heyata Keçirilmesi Xususiyetleri ve Problemleri, Azerbaycan Respublikası Đqtisadi Đnkişaf Nazirliyi Đqtisadi Đslahatlar Merkezi, Bakı, 2001, ss Rasim Hesenov, Azerbaycanın Đqtisadi Đnkişaf Paradigması ve Đqtisadi Teh-lükesizlik Konsepsiyasının Seçimi, Meşveret Bülleteni, No:7(43), Bakı, Oktyabr- 2001, ss.6-9. Settar Seferov, Evezsiz Milli Servetimiz: Müsteqillik, Đqtisadiyyat ve Audit Jurnalı, No:10, Oktyabr-2001, ss.5-6. Sevil Yıldırım, Dünyada ve Türkiye de Petrol, T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı Ekonomik Araştırmalar ve Değerlendirme Genel Müdürlüğü, Ankara, Ağustos II International Congress V. A. Hüseynov, v.d., Manatın Bahalaşması ve Đqtisadi Đnkişaf: Hollanda Xestelyi nin Mezmunu ve Elametlerinin Tedqiqi, Seda Neşriyyatı, Bakı, Y. Hesenli, Neft Gelirlerinin Azerbaycanın Đqtisadiyyatına Tesirinin Semerelilik Problemleri Valyuta Böhranı: Dağıdıcı Artım, Holland Xesteliği ve Asiya Maliyye Virusu, Globallaşma Prosesinde Qafqaz ve Orta Asiya Beynelxalq Konfransın Materialları, Bakı, 2003, s Zerife Musayeva, Böyük Đpek Yolu ve Azerbaycan Nefti, Böyük Đpek Yolu ve Azerbaycan Nefti, Mars- Print, Bakı, 1999, ss % of Oil, Gas Revenues to Accrue, Azernews, ( ). Azerbaycan Tehsil Nazirliyinin Beyenatı, Azerbaycan Zaman Qezeti, Mart 2003, s.2. Country Assistance Strategy For The Azerbaijan Republic, The World Bank Report, No:19892-AZ, November 29, Dünya Bankı Tehsilin Đnkişafına 63 Milyon Dollar Kredit Ayıracaq, 525-ci Qezet, Azerbaycanda Xüsusi Đqtisadi Zonalar Yaradılır, Yeni Azerbaycan Qezeti, 7 Mart 2007, yeniazerbaycan.com/news/670.html. (16 Mart 2007). Azerbaycan Respublikasında Rabite ve Đnformasiya Texnologiyalarının Đnkişafı Üzre ci Đller Üçün Dövlet Proqramı (Elektron Azerbaycan) Üzre Nezerde Tutulmuş Tedbirlerin Yerine Yetirilmesi Haqqında, t.doc. (14 Şubat 2007). 611

132 ARE CAUCASUS AND CENTRAL ASIA S TRADE PERFORMANCE STRONG ENOUGH TO REALIZE THEIR POTENTIAL? Dr. Emine DEMĐR Instructor of Anadolu University, Open Education Faculty, Economic and administrative programs Eskishehir / TURKEY ABSTRACT Caucasus and Central Asian countries share common culture, traditions, religion, water, energy and land resources, transport communications. These countries contain a vast amount of natural resources and their economies are based mostly on natural resources. These contries have a wealth of natural resources, but their people remain poor. In spite of its wealth of natural resources, the region relies heavily on agricultural production and processing industries. In the region countries trade and investment performance has been less than satisfactory by international standards. International trade and investment can make a major contribution to economic development in this region by helping to raise productivity and employment and boost economic growth, and increasing the variety and improving the quality of goods available to consumers. These countries have to promote trade and integrate into the global economy if they want to achieve international competitiveness, sustain economic growth, and advance human development. Regional and bilateral preference schemes can play a useful role in promoting regional trade, which remains underdeveloped in Caucasus and Central Asia. I- INTRODUCTION Central Asia, a historical land bridge between East Asia and Europe, as well as between South Asia/Persian Gulf and Russia, has the potential to become an important transit route between Asia and Europe. Central Asian region has all opportunities to become powerful economic centre of the world, the region has huge labour and hydrocarbon resources, metal and chemical elements, good conditions for agriculture and great market.with oil, natural gas, cotton, gold, and hydroelectric potential, the Central Asian and the Caucasian republics are also growing strongly and stepping away from their post-soviet decline. Central Asia has emerged as one of the world s fastest growing regions since the late 1990s and has shown notable development potential. This is significant for a region comprising largely of small landlocked economies with no access to the sea for trade. Among the advantages, of the region are its high- priced commodities (oil, gas, cotton and gold), reasonable infrastructure and human capital as legacies of Soviet rule; and a strategic location between Asia and Europe (Dowling & Wignaraja 2006, p:12) II-ECONOMIC STRUCTURE OF THE COUNTRIES IN THE REGION A-Economic Growth Macroeconomic performance in the Central Asia region remains very good. In Central Asia, growth has been strong in recent years, fueled by gas and oil deposits in Azerbaijan, Kazakhstan, and Turkmenistan; gold in the Kyrgyz Republic; cotton in Uzbekistan. The highest growth rates in are likely to be visible in the oil-rich economies (see Tables:1) Accordingly, Azerbaijan is projected to grow at 22,9%, Kazakhstan at 8.3%, and Turkmenistan at 6,0%. In the non-oil exporters, growth will be somewhat slower. Growth in the non-oil economies is projected to be in the range of 5,0% to 6.0% (see Table 1). Table 1. Real GDP (%) * Azerbaijan 6,0 11,4 6,2 6,5 8,1 10,4 10,2 24,3 26,2 22,9 Kazakhstan -1,9 2,7 9,8 13,5 9,8 9,3 9,6 9,4 8,0 8,3 Kyrgyz Republic 2,1 3,7 5,4 5,3 0,0 7,0 7,0-0,6 5,0 5,5 Tajikistan 5,2 3,7 8,3 10,2 9,1 10,2 10,6 6,7 8,0 6,0 Turkmenistan 6,7 16,5 18,6 20,4 15,8 17,1 17,2 9,6 6,5 6,0 Uzbekistan 2,1 3,4 3,3 4,1 3,1 1,5 7,4 7,0 7,2 5,0 612

133 II International Congress * Estimates Sources: The World Economic Outlook database, Real GDP (%) 30,0 20,0 10,0 0,0-10, Azerbaijan Kazakhstan Kyrgyz Republic Tajikistan Turkmenistan Uzbekistan Azerbaijan experienced unprecedented GDP growth of 24,3% in This momentum is set to build further to 26,2% in The oil and gas sector, accounting for about 42% of GDP, was the key contributor to the acceleration as production and the volume of exports of hydrocarbons surged by 43.5% and 53.3%, respectively. Ambitious structural changes, foreign investment, high prices for hydrocarbons, and political stability have spurred Kazakhstan s economy and improved living standards in recent years. GDP growth is projected to average 8.2% in as high investment continues in this oil-driven economy (ADB 2006, p: 3). In the Kyrgyz Republic the Tulip Revolution and the fall in gold production at the country s major mine adversely affected the economy in The outlook is for recovery and GDP growth is projected at 5% in 2006 and 5.5% in 2007 based on implementation of an economic program supported by the Poverty Reduction and Growth facility of the IMF. GDP growth in Tajikistan slowed to 6.7% in 2005 due mainly to falling cotton production and deterioration in the terms of trade. The outlook is for a recovery in activity with GDP growth projected at 8% in 2006 and then moderating to 6% in The outlook for growth in Turkmenistan is subject to considerable uncertainty because of the economy s heavy reliance on exports of a handful of energy and agricultural products. If prices for exports of natural gas rise in 2006 this will provide a short-term stimulus to the economy and Table 2. Inflation (consumer price %) GDP should grow 6,5%-6,0% a year in (ADB 2006, p:4). Uzbekistan has posted strong growth over the past two years with significant contributions from agriculture and robust performance on external trade. This growth momentum is expected to continue in with GDP projected to expand about 6% annually, aided by greater foreign direct investment in the hydrocarbon sector. Mediumterm prospects are bright; however, a sustained, broad-based high-growth track would require undertaking the critical mass of reforms needed for private sector-led growth. (ADB 2006, p:5). B- Inflation Macroeconomic stability, proxied by inflation, has improved. Inflation rates have fallen significantly throughout the region over the past few years indicating improved macroeconomic stability (see Table2). Average consumer price inflation in Azerbaijan rose to 9.7% in 2005, from 6.7%, representing a significant deterioration from recent years' performance (Table 2). Inflation accelerated in the first half of the year, Several factors ramped up prices, including the surge in petrodollars and the limited ability of the National Bank of Azerbaijan (NBA) to sterilize much of the inflow, leading to an excess supply of manat in the economy (M2 increased by 32%) (ADO 2006, p: 51). The Kyrgyz Republic had the lowest inflation among the Central Asia Countries with 5,7% in 2006, while Uzbekistan s inflation, had the highest * Azerbaijan -0,8-8,5 1,8 1,5 2,8 2,2 6,7 9,7 8,6 11,8 Kazakhstan 7,3 8,4 13,3 8,4 5,9 6,4 6,9 7,6 7,5 7,5 Kyrgyz Republic 10,5 35,9 18,7 6,9 2,1 3,1 4,1 4,3 5,7 4,5 Tajikistan 43,2 27,5 32,9 38,6 12,2 16,4 7,1 7,1 7,8 5,0 Turkmenistan 16,8 23,5 8,0 11,6 8,8 5,6 5,9 10,8 7,9 5,0 Uzbekistan 16,7 44,7 49,5 47,5 44,3 14,8 8,8 21,0 11,3 6,5 613

134 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process *Estimates Sources: The World Economic Outlook database, INFLATION (consumer price %) Azerbaijan Kazakhstan Kyrgyz Republic Tajikistan Turkmenistan Uzbekistan III- THE NATURAL RESOURCES IN CENTRAL ASIA The region has rich natural deposits of precious metals such as gold and silver, and vast reserves of coal, iron ore, chromites, zinc, copper, titanium, bauxite and uranium. In particular, Kazakhstan has the world s largest reserves of tungsten, and the second largest reserves of chromites and phosphorous. Further, Uzbekistan has the world s fourth largest reserves of gold, and is currently the ninth largest producer of this metal. In the former USSR, Kazakhstan, for example, was a leading producer of copper, lead and zinc with Kazakhstan s iron ore and alloying components (manganese, molybdenum and chromium as well as a number of rare and rare-earth metals) used to make up the core of Soviet metallurgy. Kirgizia, in turn, was a monopolist in the production of metal antimony; Turkmenia produced strontium out of its rich celestine ores, while Uzbekistan was the major source of gold. The uranium ore, the basic material used to manufacture nuclear weapons and nuclear power engineering was extremely important - including for military and strategic purposes - for the former Soviet Union. According tolondon-based Uranium Institute estimates, Kazakhstan boasts today 25 per cent of the world s explored uranium deposits. There are also commercial deposits in Uzbekistan (Uchkuduk, Zarafshan and Navoi), Kyrgyzstan (Kara-Balty) and Tajikistan. The first uranium mill ever built in the Soviet Union was put into operation in 1946 at the Adrasman and Taboshar mines of Tajikistan Incidentally, Central Asian s largest antimony reserves also lie in Tajikistan. (UNDP 2005, p:83). In the energy field, Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan and Azerbaijan have important reserves of natural resources, in particular hydrocarbons, contrary to Kirghizstan and Tadjikistan; Uzbekistan also has unexploited reserves of oil and gas. IV- TRADE PATTERNS AND POTENTIAL IN CENTRAL ASIA The emerging economies of South Asia are energy poor, and the emerging economies of Central Asia are either already energy rich, or at least have the potential to become so. The oil and gas wealth of Central Asian states, especially Kazakhstan and Turkmenistan, is well documented. Less known is the fact that Kyrgyzstan and Tajikistan, while oil and gas poor, possess significant electricity-generation potential via hydro-power dams. Tajikistan, the poorest country to emerge out of the Soviet collapse in 1991, has the world s greatest hydroelectric potential per capita, and Kyrgyzstan is close behind. Supplementing the hydroelectric potential of both of these states is Kazakhstan s large coal-fired generating capacity. (Hanks & Gleason 2006, p:2). Most results suggest that the Central Asian countries could considerably expand trade and diversify exports by reducing policy-related and institutional barriers to trade. They could cooperate with each other and neighbouring countries in improving their transport links with the rest of the world, and in facilitating movements of people, goods and vehicles across national borders and through the territories of transit countries. (UNDP 2005, p:52). Economic and human development in Central Asia is greatly dependent upon the energy sector. Energy-related activities contribute directly to economic growth, employment generation and foreign exchange earnings. Kyrgyzstan and Tajikistan have abundant hydropower potential. In contrast, Kazakhstan has significant reserves of oil, gas and coal; Turkmenistan has the fifth largest reserve of natural gas in the world and the second largest reserve of oil in Central Asia. (UNDP 2005, p:93). 614

135 II International Congress V- CONCLUSIONS AND RECOMMENDATIONS International trade and investment can make a major contribution to human development and human security in Central Asia by helping to raise productivity and employment and boost economic growth, reducing the probability of political conflicts between countries, and increasing the variety and improving the quality of goods available to consumers. It is therefore regrettable that the Central Asian countries trade and investment performance has been less than satisfactory by international standards. Regional cooperation in the form of benchmarking and sharing of knowledge and information would help reduce other obstacles to trade, such as weak institutions, and the lack of marketing skills and information. human capital development and other factors that have indirect but powerful influences on economic performance (UNDP 2005, p:108). Due to their great economic potential, the Central Asian states have drawn strong attention from international Western companies. Since these countries have considerable oil and gas resources that have not been sufficiently developed, they have drawn many Western companies' attention in the oil and gas sector. Control over energy is vital to their future economic strategy because it means control over their economic and political destinies. That also holds true for Uzbekistan whose wealth lies in gold and cotton. Thus, the traditional struggle for markets has become a major factor of inter-state rivalry. Whoever controls trade and pipeline routes for goods and oil will decide the region's economic and political destiny. A complex many-sided international rivalry has developed to influence and control the destiny of Central Asia and the Caucasus, their resources and trade, especially Azerbaijan's, Kazakhstan's and Turkmenistan's oil and gas. The main players are Russia, Turkey, Iran, China, the United States and the oil companies. While highlighting the potential economic benefits of regional energy trade and the broader political benefits of regional cooperation, it is important also to appreciate the constraints and risks in regional energy market development. In Central Asia, these start with the region s landlocked location and the physical challenge of transporting energy commodities to the export market. In short, electricity trade depends on the existence of an interconnected power grid. Oil and gas have to be transported via pipelines over (UNDP 2005, p:93 ). REFERENCES Asian Development Outlook(ADO)( 2006), sp, Accessed February 15, Asian Development Bank (ADB)( 2006), Central Asia's Rapid Growth to Continue in , Says ADB, http: //www.adb.org/documents Accessed February 15, Central Asia, publ/opendoc.pdf?tbl=publ&id=4371d1920 Accessed February 15, 2007 Central Asia s Economy, /new/docs/silkroadpapers/0607wignaraja.pdf Accessed February 15, Central Asia.EU modeli, Geopolitics/ Andersen.pdf Accessed January 12, Dowling M & Wignaraja G. (2006), Central Asia s Economy: Mapping Future Prospects to 2015, Central Asia- Caucasus Institute & Silk Road Studies Program A Joint Transatlantic Research and Policy Center, Sweden, Accessed February 15, Eco_cou_860,http://earthtrends.wri.org/pdf_library /country_profiles/eco_cou_860.pdf Accessed January 12, Eshniyazov. R & Van der Sluis.E, (2005), Economic Integration in Central Asia, E conomics Commentator, No. 461, South Dakota State University. Hanks, R. & Gleason, G. ( 2006), Regional Electrical Integration: Panacea for Central Asia s Economic Woes?, BUSINESS & ECONOMICS Accessed February 15, IMF, Regional Economic Outlook 2005, Middle East and Central Asia Department, Accessed January 12, IMF Country Report. Accessed January 12, IMF (2006), IMF's Middle East and Central Asia Department Sees Continued Strong Growth in Central Asian Countries, Press Release No. 06/219 OECD, Experts' Meeting on the Analysis of Trade and Investment Inter-linkages for the Countries of the Caucasus and Central Asia in Their Further Integration into the World Economy /60/0,2340,en_2649_33731_ _1_1_1_1,00.html Accessed February 15, Patrizia Tumbarello (2005), Regional Trade Integration and WTO Accession: Which Is the Right Sequencing? An Application to the CIS IMF Working Paper May WP/05/94 Regional integration and development in the Middle East Accessed January 12, Regional Trade Integration and WTO f Accessed February 15, S. Frederick Starr, The Invesment Climate in Central Asia and The Caucasus Publications/Starr_invest.htm Accessed February 15, The Azeri Economy, Accessed February 15,

136 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process The World Economic Outlook database, (2006) i_appendix.pdf Accessed January 12, Turkmenistan Potential 'Super-Giant' Emerges On Energy Scene - Radio Free Europe - Radio Liberty, E-C0D7-40C7-B0E9-8AC1BD48F6F2.html Accessed February 15, Turkmenistan, Accessed February 15, UNDP (2005), Central Asia Human Development Report, Regional Bureau for Europe and the Common wealth of Independent States, Printed in Bratislava, Slovak Republic downloads/cahdr_en_all.pdf Accessed January 12, Uzbekistan economy, /a2005_4_full.pdf Accessed February 15, Uzbekistan in 2005 and major priorities of economic reform in /PublicAdminRef/Soci-economi_results_2005_eng.pdf Accessed February 15, Uzbekistan The Key to Success in Central Asia, Accessed February 15,

137 QLOBALLAŞMA ŞƏRAĐTĐNDƏ ĐQTĐSADĐ AÇIQLIQ SƏVĐYYƏSĐ VƏ ONUN ĐQTĐSADĐ ĐNĐKĐŞAFA TƏSĐRĐ i.e.n Fuad Əlinağı oğlu QƏNBƏROV Azərbaycan MEA, Đqtisadiyyat Đnstitutu, Xarici iqtisadi əlaqələr şöbəsinin böyük elmi işçisi, Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Məqalədə xarici iqtisadi əlaqələrin açıqlıq səviyyəsinin ölkənin iqtisadi inkişafına təsiri müxtəlif aspektlər üzrə təhlil edilib. Nəzəri və praktiki materiallar əsasında göstərilməyə çalışılıb ki, azad ticarət siyasətinin həyata keçirilməsi bütün ölkələr, o cümlədən Qafqaz və Orta Asiya ölkələri üçün əhəmiyyətlidir. Đstər müxtəlif iqtisadşılar tərəfindən aparılmış empirik araşdırmalar, istər də xarici və daxili iqtisadi sferada liberallaşma həyata keçrimiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, nə qədər ölkənin açıqlıq səviyyəsi yüksək, dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsi azdırsa həmin ölkələrdə bir o qədər iqtisadi inkişafa nail olunub. Məqalədə iqtisadi azadlıq səviyyəsini müəyyən edən beynəlxalq təşkilatların reytinq cədvəlində ilk və son yerlərdə duran ölkələrin iqtisadi inkişaf səviyyəsi müqayisə olunarkən bu pozitiv əlaqə bir daha təsdiq olunub. Keçid iqtisadiyyatlı ölkələr içərisində də, daha liberal iqtisadi siyasət aparanlar iqtisadi inkişaf templəri və əhalinin həyat səviyyəsinə görə digər ölkələrdən xeyli irəlidədirlər. Bütün bunları nəzərə alaraq məqalənin sonunda Qafqaz və Orta Asiya ölkələrində əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi, geniş miqyaslı xarici investisyaların cəlb edilməsi və milli iqtisadiyyatın dünya iqtisadiyyatına səmərəli inteqrasiyası olunması üçün xarici iqtisadi əlaqələrdə liberallaşmanın daha da sürətlənməsinin əsas məsələlərdən biri olduğu göstərilir. ABSTRACT The article deals with the influence of foreign economic relations openness level to the economical development of the country from different points of view. There was a strive to show on the basis of theoretical and practical materials that realization of free economic policy is significant for all countries for Caucasian and Central Asian countries. Empiric investigations done by different economists and experience of countries of liberalization in external and internal spheres, as well, proves that only countries where the openness level is high but state interference to economy is low got economic achievement. This positive link was proved one more time, while comparing the level of economic development of the first and last countries in the ranking list on the level of economic freedom of countries made by International organizations. Even among countries with transition economy, an economical development rate and life standard of population is relatively high in the republics carrying out liberal economic policy. Taking into consideration all above, it is concluded in the article that the acceleration of foreign economic relations liberalization is one of the main issues in the way of increasing of life standards of population in Caucasian and Central Asian countries, as well as, in involvement of foreign investment and successful integration of national economy into the world economy. GĐRĐŞ Đqtisadiyyat elmində qloballaşmanın müsbət və mənfi tərəfləri ilə bağlı bir sıra baxışlar mövcüddur ki, onların da hər birində irəli sürülən fikirlər nəzəri və praktiki dəlillərlə sübut edilməyə çalışılıb. Bütün bu fikirləri kənara qoyaraq qeyd edək ki, qloballaşmanın ən böyük üstünlüyü odur ki, bu prosesin nəticəsi olaraq dövlətlər, cəmiyyətlər, təşkilatlar və insanlar arasında informasiya mübadiləsinin sürətlənməsi və genişlənməsi ilə müxtəlif ölkələrdəki siyasi, iqtisadi, hüquqi və sosial fərqliliklərin olduğu meydana çıxıb və insanlar bu fərqliliyi müqayisə edərək daha yaxşı olanını öz cəmiyyətlərində və həyatlarında tətbiq etməyə çalışırlar. XX əsrin sonlarından başlayaraq totalitar dövlət iqtisadiyyatından azad bazar prinsiplərinə əsaslanan sərbəst iqtisadi sistemə keçid üçün islahatlar keçirən bri çox ölkələrdə isə bu fərqliliklərin daha çox olduğu üzə çıxıb. Məhz buna görə də, həmin dövrdən başlayaraq iqtisadiyyat elmində sosializmin yaratdığı problemlərliberallaşma və makroiqtisadi stabillik, iqtisadiyyatın dövlət inhisarından çıxarılması və xüsusi mülkiyyətin inkişafı və ən əsas isə iqtisadi artımın problemləri və onun yaradılmasının əsas amilləri geniş müzakirə obyektinə çevrilib. Qloballaşmanın insan həyatının bütün sahələrinə təsir etdiyi müasir dövrdə isə iqtisadi artıma təsir edən ekzogen amillər içərisində iqtisadiyyatın açıqlıq səviyyəsi və iqtisadi azadlıq səviyyəsi barədə müxtəlif fikirlər irəli sürülür. Bu baxımdan iqtisadi açıqlıq səviyyəsi və onun iqtisadi inkişafa təsrinin öyrənilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Đqtisadi açıqlıq və proteksianizmin mahiyyəti Ölkənin iqtisadi açıqlıq səviyyəsi 2 kriteriya ilə: institutusional və funksional kriteriyalarla qiymətləndirilir. Funksional baxımdan açıqlıq milli iqtisadiyyatın beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirakı səviyyəsini, başqa sözlə, milli təkrar istehsal prosesinin xarici iqtisadi əlaqələrdən asılılıq dərəcəsini göstərir. Bu dərəcə istehsal, mübadilə, bölgü prosesinin normal həyata keçirilməsi üçün ÜDM-in xarici ticarət dövriyyəsi vasitəsilə yaradılan hissəsi ilə müəyyən edilir. Praktikada funk- 617

138 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process sional açıqlıq ixrac, idxal və xarici ticarət dövriyyəsinin ÜDM-də xüsusi çəkisi göstəriciləri ilə ölçülür. Đnstitutisonal açıqlıq isə ölkənin ticarət və valyuta rejiminin liberallaşdırılması səviyyəsi ilə müəyyən edilir. O ölkənin iqtisadiyyatı açıq hesab olunur ki, milli iqtisadi subyektlər dünya bazarına çıxdıqda və xarici iqtisadi subyektlər isə yerli bazara daxil olduqda daha az sayda məhdudiyyətlərlə üzləşirlər. Milli iqtisadiyyatın açıqlıq dərəcəsinin yüksək olmasının mənfi və müsbət cəhətləri var. Đqtisadiyyatı daha açıq olan, azad ticarət siyasəti həyata keçirən ölkələrə modern texnika və texnologiya, maşın və avadanlıq, müasir idarəetmə üsulu, maliyyə resursları cəlb edilməsi genişlənir. Beynəlxalq rəqabətin artması daxili bazarda daha müasir və çevik müəssisələrin yaranmasına, iqtisadiyyatda perspektivli sahələrin inkişafına və bütövlükdə iqtisadiyyatda səmərəliliyin yüksəlməsinə səbəb olur. Bununla da xalis ixrac artır, daxili bazar genişlənərək ölkənin beynəlxalq aləmdə mövqeyi möhkəmlənir. Bütün göstərilənlərlə yanaşı belə bir fikir də mövcüddur ki, əsasən iqtisadiyyatı inkişaf etməmiş və bazar iqtisadiyyatına keçid ölkələrində açıqlıq dərəcəsi iqtisadi təhlükəsizlik baxımdan qiymətləndirilməlidir. Belə ki, həmin ölkələrdə açıqlıq dərəcəsinin yüksək olması transmilli kompaniyaların dövlətin iqtisadi və siyasi fəaliyyətinə müdaxiləsinə, maliyyə və pul sisteminin qeyri sabit olmasına, ölkə iqtisadiyyatının dünya bazarının konyuktura vəziyyətindən asılılğına gətirib çıxarır. Bütün bunlar əsas götürülərək və eyni zamanda yerli istehsalçıları daxili bazarda xarici rəqabətdən qorumaq məqsədilə bəzi ölkələrdə proteksianist siyasəti həyata keçirilir. Ancaq bütün təhlükələrə baxmayaraq hazırda dünya iqtisadiyyatında liberallaşma, iqtisadiyyatın sərbəstləşdirilməsi, xarici iqtisadi əlaqələrin inkişafına mane olan iqtisadi və inzibati məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması prosesləri çox sürətlə gedir və dönməz xarakter alır. Soyuq müharibə bitdikdən və sosialist təsərrüfat sistemi iflasa uğradıqdan sonra dünyada tamamilə proteksionist siyasəti aparan ölkələr demək olar ki qalmayıb. XXĐ əsrin əvvəllərində yalnız Kuba və Şimali Koreya iqtisadi cəhətdən qapalı qalıb ki, bunun da əsas səbəbi həmin ölkələrin dünyanın aparıcı ölkələri tərəfindən siyasi blokadaya alınmasıdır. Müasir dövrdə dünyanın əksər ölkələri liberal iqtisadi inkişaf modellərinə üstünlük verirlər və aparılan elmi araşdırmalar da bu siyasətin daha düzgün və iqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli olduğunu sübut edir. Xarici və daxili iqtisadi sferada liberallaşmanın qarşılıqlı əlaqəsi Açıq iqtisadi siyasət modeli istər daxildə, istərsə də ölkədən kənarda iqtisadi fəaliyyətin liberallaşdırılmasını nəzərdə tutur. Yəni xarici iqtisadi əlaqələrdə liberallaşma daxili iqtisadi sferada azad iqtisadi münasibətlərin yaradılması, mülkiyyət hüququnun qorunması və dövlətin iqtisadiyyata inzibati yolla müdaxiləsinin ləğv olunması fonunda həyata keçirilə bilər. Bu proseslər biri biri ilə əlaqəlidir və dünya təcrübəsində elə bir hal yoxdur ki, daxili iqtisadi sferada liberallaşma həyata keçirən bir ölkə xarici iqtisadi fəaliyyətdə proteksianizm tətbiq etsin və ya əksinə. Əsas məsələ dövlətin iqtisadiyyata müdxiləsinin metodları və səviyyəsidir. Hələ A. Smit Xalqların sərvətinin təbiəti və səbəbləri haqqında tədqiqat kitabında yazırdı ki, ölkənin və oradan yaşayan əhalinin çiçəklənməsi üçün yaxşı qanunlar, yüngül vergilər və sülh lazımdır. Həmçinin orada iqtisadi siyasətin əsas qaydası verilib: əgər dövlət nə qədər az iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olursa iqtisadiyyat bir o qədə çox inkişaf edir. A. Smit göstərib ki, dövlətin 3 əsas vəzifəsi var: Ölkənin təhlükəsizliyinin təmin olunması. 2. Ədalətin qorunması. 3. Özəl sektorun fəaliyyət göstərə bilmədiyi yerlərdə dövlət yatırımlarının həyata keçirilməsi. Müasir nəzəriyyələrdə bu vəzifələr bir az da genişləndirilib (Heitger, 2001): 1. Təhlükəsizliyin və ictimai asayişin qorunması 2. Beynəlxalq müdafiə 3. Təhsil 4. Nəqliyyat və rabitə 5. Ətraf mühitin qorunması və sağlamlıq. Dövlətin iqtisadi proseslərə müdaxiləsinin əsas iqtisadi səbəbi kimi iqtisadiyyatda baş verən qeyri proporsionallığın aradan qaldırılması, məhsul istehsalında və bölgüsündə iştirak edərək sosial rifahın təmin edilməsi göstərilir. Təməl fuhksiyalar çıxmaq şərti ilə dövlət iqtisadiyyata yalnız bazar prinsipləri yetərsiz olduğunda müdaxilə etməlidir. (Soubbotine və Sheram, 2000). Ancaq qeyd etməliyik ki, açıq iqtisadi siyasət dedikdə, dövlətin xarcici iqtisadi əlaqələri tənzim etməsindən tamamilə əl çəkməsindən söhbət getmir, əsas mübahisə bu tənzimləmənin sərhədləri barədədir. Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə isə bu tənzimlənmənin nə vaxta kimi həyata keçirilməsi müzakirə mövzüsudur. ÜTT təşkilatına qoşularkən də, keçid iqtisadiyyatlı ölkələr üçün idxal tariflərinin azaldılması və ixracın subsidiyalaşdırılmasının aradan qaldırılması üçün digər ölkələrdən fərqli olaraq müəyyən vaxt ayrılır. Đqtisadi azadlığın iqtisadi inkişafa təsirinin nəzəri əsasları A.Smitdən başlayaraq iqtisadçıların əksəriyyəti azad ticarətin tərəfdarı olublar. 19-cu əsrin ikinci yarısından başlayaraq demək olar ki, əksər iqtisadçılar, əsasən də klassık məktəbin bütün nümayəndələri azad ticarətin ölkə üçün daha çox fayda gətirdiyi qənaətinə gəliblər. Onlar göstəriblər ki, ticarət partnyorlarının hansı siyasət həyata 618

139 II International Congress keçirməsindən asılı olmayaraq azad ticarət ölkəyə beynəlxalq əmək bölgüsündən maksimum fayda əldə etməyə imkan verir. Azad ticarət siyasətinin həyata keçirilməsi, müxtəlif ölkələrdə istehsalın səmərililiyinin fərqli olmasına baxmayaraq, qarşılıqlı ticarət aparan bütün ölkələr üçün faydalı olacaq. Hətta bütün digər ölkələr proteksianist siyasət yeritsələr də, azad ticarət daha əlverişlidir və proteksianizmin ölkə üçün hansısa fayda gətirəcəyi barədə mövcüd olan elə bir şərt yoxdur. Sərbəst ticarət nəticəsində, bərabər gəlir əldə etməsələr belə bütün ölkələr udurlar. Ancaq ölkə daxilində sərbəst ticarət bəzi iqtisadi subyektlərə zərbə vurur. Ona görə də, az effektli və rəqabətə davam gətirməyən yerli müəssisələr istər daxili bazarda, istərsə də dünya bazarında heç bir müqayisəli üstünlüyə malik olmadıqlarına görə dövlətdən kömək gözləyirlər və həmişə proteksianizmin genişləndirilməsini istəyirlər. Bu baxımdan dövlətin xarici ticarəti məhdudlaşdırmaq, yəni proteksionizm siyasəti həyata keçirməsi sayəsində həmin iqtisadi subyektlər üstünlük əldə edirlər və bu da nəticədə iqtisadiyyatda ümumi səmərəliliyi aşağı salır. Müasir ticarət nəzriyyələri də öz baxışları ilə sələflərindən elə də fərqlənmirlər. Onların fikrincə, sərbəst ticarətin ən böyük üstünlüyü iqtisadiyyatda səmərəliliyin artırılmasıdır ci əsrin ortalarından sonra isə dünya iqtisadi məktəbində geniş yayılmış emprik və riyazi araşdırmalarda azad iqtisadi siyasətin əhəmiyyəti göstərilməklə yanaşı, iqtisadi artım və ölkə daxilində iqtisadi azadlıq, iqtisadi açıqlıq səviyyəsi arasında birbaşa əlaqə olduğu barədə əsaslandırılmış fikirlər irəli sürülür. Skalli (Scully 1988; Scully 1992), Barro (Barro 1991), Barro və Sala-Martini (Barro, Sala-I-Martin 1995), Nek və Kifer (Knack, Keefer 1995), Nek (Knack 1996), öz araşdırmalarında bel nəticəyə gəlirlər ki, iqtisadi artımın əsas amilləri sırasına mülkiyyət hüququnun dəqiq müəyyən edilməsi və bu hüquqların qorunması, qanunların aliliyi və dövlət siyasəti də daxildir. Gvartni, Holkomb və Louson (Gwartney, Holcombe, Lawson 1998) Đqtisadi Əməkdaşlıq və Đnkişaf Təşkilatı (OECD) üzvü ölkələri və dünyanın daha 69 ölkəsində apardıqları empirik araşdırma nəticəsində belə qənaətə gəliblər ki, dövlət xərcləri ilə ÜDM arasında neqativ asılılıq mövcüddur. Belə ki, dövlət xərclərinin ÜDM-də xüsusi çəkisinin 10% artması ÜDM-in 1% azalmasına səbəb olur. 2 Mişel (Michaely, 1977) tərəfindən 41 ölkə arasında cü illəri əhatə edən araşdırma nəticəsində belə nəticə olunub ki, adambaşına düşən milli gəlir ilə ixrac arasında birbaşa əlaqə mövcüddur. Đxracın həcmi yüksək olan ölkələrdə adambaşına düşən milli gəlir daha çoxdur. Araşdırma sonunda əldə olunan mühüm nəticə isə o olmuşdur ki, əhalinin hər nəfərinə düşən milli gəlir 300 dollardan çox olan ölkələrdə ixrac ilə iqtisadi artım arasında daha sıx əlaqə mövcüddur. 3 Bundan başqa keçən əsrin 90-cı illərində Rusiyanın Đqtisadi Tədqiqatlar Đnstitutunun əməkdaşlarının 50 ölkədə ci illəri əhatə edən iqtisadi inkişaf göstəricilərini təhlil edən tədqiqatlarında belə bir nəticəyə gəlinib ki, liberal iqtisadi siyasət aparan, dövlət xərclərinin və büdcə kəsirinin aşağı olduğu ölkələrdə daha çox iqtisadi artım baş verir. Əksinə iqtisadiyyatda dövlətin təsiri daha çox olan ölkələrdə iqtisadi artım tempi zəifdir. XX əsrin son 20 ilinin statistik təhlili isə göstərir ki, dünyada beynəlxalq inteqrasiya prosesləri ən yüksək həddə çatdığı bir dövrdə iqtisadi açıqlıq dərəcəsi yüksək olan ölkələrdə iqtisadi stabillik daha möhkəmdir. Bu dövrdə iqtisadiyyatı nisbətən qapalı ölkələrdə ÜDM-in orta illik artım tempi 0,7%, açıq iqtisadiyyatlı ölkələrdə isə 3.2% olmuşdur. 4 Xarici iqtisadi əlaqələrin liberal olması və iqtisadi artım arasındakı empirik əlaqə ilə bağlı ən maraqlı tədqiqatlardan biri də, J.Lowson, R.Block tərəfindən aparılıb ci illərdə dünyada iqtisadi azadlıq hesabatında xarici iqtisadi əlaqələri məhdudlaşdıran göstəricilərdən biri idxal və ixraca tətbiq edilən vergilərin məbləğinin ümumi xarici ticarət dövriyyəsində xüsusi çəkisi ilə adambaşına düşən iqtisadi artım tempi arasında əlaqə təhlil edilib. 101 ölkə arasında aparılmış statistik araşdırmalar nəticəsində maraqlı göstəricilər əldə olunub. Araşdırmalar nəticəsində müəyyən olunub ki, xarici ticarət əməliyyatlarına tətbiq edilən vergi yükü minimal dərəcə ilə (6%-dən aşağı) adambaşına düşən iqtisadi artım tempi ən yüksək səviyyədə olur (illik 2,2%). Bu göstəricilərin artması ilə iqtisadi artım tempi azalmağa başlayır. Maksimal vergi yükündə isə bu göstərici ən aşağı səviyyədə olur (illik 0,2%). Digər tərəfdən iqtisadi artımın mənfi tempi (-1,2%) idxal və ixraca vergi yükünün ən yuxarı səviyyədə olduğu ölkələr qrupunda baş verir (8,8%). Əksinə iqtisadi artımın ən 1 2 Промышленная политика и международные отношения в 2-х кн/ Под общ. Ред. А.И. Левенчука; вступ. Ст Ю.В.Кузнецова.- Челябинск: Социум, Книга 1, ст.220. Gwartney, James, Randall Holcombe, and Robert Lawson (1998). The Scope of Government and the Wealth of Nations. Cato Journal 18, 2 (Fall): Michaely, Michael (1977) Export and Growth: An Empirical investigation Journal of Development Economics Vol.4. P Илларионов A. Как Россия потеряла XX столетие. Вопросы экономики, 2000, 1, с

140 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process yüksək tempi (2,5%-dən yuxarı) vergi yükü aşağı olan ölkələrdədir. 5 Ümumiyyətlə, müasir dövrün iqtisadçılarının əksəriyyəti dayanıqlı iqtisadi inkişafa nail olmaq, iqtisadiyyatda səmərəliliyi yüksəltmək üçün ən mühüm məsələlərdən biri kimi, istər daxili, istərsə də xarici iqtisadi fəaliyyət sferasında liberallaşmanın və məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasını göstərirlər. Məsələn, 1984-cü ildə müxtəlif ölkələrin iqtisadçıları arasında aparılan sorğuların nəticələri göstərib ki, ABŞ-da sorğuda iştirak edən 95% iqtisadçılar və ABŞ, Avstriya, Fransa, Almaniya və Đsveçrədə 88% iqtisadçılar təsdiq edirlər ki, rüsumlar və idxal kvotaları ümumi iqtisadi rifahı aşağı salır. Xarici iqtisadi əlaqələrin əhəmiyyəti və azad iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsi dünya ölkələrinin təcrübəsində də özünü göstərib. Məsələn 2001-ci il Dünyada iqtisadi azadlıq hesabatında göstərilir ki, son 10 ildə ABŞ iqtisadiyyatında artımın ¼-i ixracın hesabına əldə olunub. ABŞ-da 12 mln iş yeri bilavasitə ixracatdan asılıdır ki, bu sahədə çalışanların əmək haqqı ölkə üzrə orta əmək haqqından təqribən 13-18% çoxdur. Həmçinin belə bir iqtisadi qanunauyğunluq var ki, 1 mlrd dollarlıq ixrac əlavə 20 min iş yeri yaradır. Đdxalın artması iş yerlərinin bağlanması və yerli istehsalçıların iflasa uğramasına səbəb olacağı fikirlər də yanlışdır. Əksinə proteksianist tədbirlər iş yerlərinin bağlanmasına səbəb olur. Məsələn 80-ci illərin ortalarında ABŞ daxili parça istehsalçılarını rəqabətdən qorumaq üçün proteksianist tədbirlərə əl atdı. Nəticədə yüngül sənayedə iş yerlərini qoruyub saxlamaq mümkün olsa da ( orta hesabla ildə min dollarlıq əmək haqqı), ticarət sahəsində iş yerlərinin kütləvi bağlanmsaına səbəb oldu (orta hesabla illik 50 min dollarlıq əmək haqqı). Ümumiyyətlə idxal vergilərinin artırılması sonda istehlakçılar tərəfindən ödənilir və iqtisadiyyatda qeyri səmərililiyi artırır. 6 Əgər inkişaf etmiş ölkələrdə sənaye mallarının idxalına tətbiq edilən vergilər orta hesabla 8% təşkil edirsə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 21%- dir. Avtomobil idxalına tətbiq edilən vergilər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə inkişaf etmiş ölkələrə nisbətən təqribən 2 dəfə çoxdur. Bunun əksinə olaraq Atlas metodu ilə hesablanmış adambaşına düşən milli gəlir inkişaf etmiş ölkələrdə inkişaf etməkdə olan ölkələrə nisbətən 25 dəfədən çoxdur. 7 Digər bir misal. Đki əsrdən çox Đrlandiya Avropanın ən kasıb ölkəsi idi. Ancaq indi Đrlandiya dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələri sırasındadır. Kaliforniyanın San Xose universitetinin proffessoru Paulo Bendjamin Cato Journal jurnalında dərc etdiyi Đqtisadi azadlıq və iqtisadi artım: kelt aslanları nın tarixi məqaləsində yazıb ki, son illər Đrlandiyada baş verən iqtisadi artımın əsas hərəkətverici qüvvəsi iqtisadi azadlığın səviyyəsinin yüksəldilməsidir cü ildə adambaşına düşən ÜDM-in məbləği Đrlandiyada 37738, Böyük Britaniyada 27147, Almaniyada isə olmuşdur (World Devolopment Indicators, 2006.). Ancaq 1975 ci ildə Đrlandiyada bu göstərici Böyük Britaniyadakının cəmi 58.1%-ni təşkil edirdi cı ildən sonar daxili və xarici iqtisadi sferada həyata keçirilən liberal iqtisadi islahatlar nəticəsində Đrlandiya iqtisadiyyatında güclü iqtisadi artım baş verdi ci illərdə ÜDM orta hesabla ildə 5,14%, ci illərdə isə illik 9,66% artaraq artıq adambaşına düşən ÜDM-in səviyyəsinə görə Böyük Britaniya və Almaniya kimi Avropanın inkişaf etmiş ölkələrini geridə qoydular. 8 Bütün yuxarıda qeyd olunanları ümumiləşdirərək qeyd etmək lazımdır ki, azad iqtisadi ticarət siyasətin həyata keçirilməsinin əsas üstünlükləri aşağıdakılardır : 1. Yeni iş yerlərinin yaradılması, iqtisadiyyatda ÜDM-in artım tempinə nail olmaq, əhalinin həyat səviyyəsini yüksəltmək üçün ölkə iqtisadiyyatına geniş miqyaslı xarici investisyaların cəlb edilməsi üçün əlverişli investisiya mühitinin formalaşdırılması. Bunun praktikada əyani sübütu Çin Xalq Respublikasında əldə olunan iqtisadi uğurlardır. Belə ki, 90-cı illərin əvvəlində azad iqtisadi zonaların yaradılması ilə daha çox liberal iqtisadi mühit yaradan Çinin iqtisadiyyatına ildə orta hesabla mlrd dollar xarici investisiya qoyularaq ümumi xarici investisiyaların məbləği 400 mlrd dollara qədər yüksəldi. Bunun nəticəsində ci illərdə Çində ÜDM 2 dəfə yüksələrək 1765 mlrd dollardan 3670 mlrd dollara çatdı Milli iqtisadiyyatın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası, ölkənin beynəlxalq təşkilatlara və ittifaqlara qoşulma üçün əlverişli iqtisadi mühitin yaradılması. Məsələn, Avropa Birliyinə qoşulmaq üçün ölkələrin qarşısına qoyulan ən əsas şərtlərdən biri iqtisadi azadlıq səviyyəsidir. Bunun nəticəsidir ki, Polşa, Macarıstan və Çexiya daha liberal iqtisadi siyasət yeritməklə Avropa birliyinə üzv Gwartney J.,Lowson R., Block N. Economik freedom of the world: The Fraser Institute Index of Economic Freedom 2001 // The Heritage Foundation, The Wall Street Journal, 2001 World Devolopment Indicators, Economic Freedom and Growth: The Case of the Celtic Tiger by Benjamin Powell // Cato Journal. Vol (Winter 2003). Экономика. XXIв. 1999,

141 II International Congress olan ilk Şərqi Avropa ölkələri oldular. Digər tərəfdən DTT (WTO) ölkələri öz sıralarına qəbul etmək üçün iqtisadi liberallaşdırma tələbini əsas şərt kimi irəli sürür. Dünya ölkələrində iqtisadi azadlıq Dünyada bir sıra beynəlxalq təşkilatlar hər il ölkənin iqtisadi azadlıq reytinqini müəyyən edirlər. Bunlardan ən geniş yayılanı 1996-cı ildən bəri Kanadanın Frezer Đnstitutu tərəfindən hazırlanan Dünyada iqtisadi azadlıq hesabatıdır (Economik freedom of the world). Tədqiqatın aparılması metodu Nobel mükafatı almış Milton Fridman tərəfindən hazırlanıb. Bu hesabatda iqtisadi azadlığı müəyyən etmək üçün aşağıdakı 7 sferada göstəricilər hesablanır 10 : - iqtisadi həyatda dövlətin payı; - iqtisadiyyatın strukturu və bazar mexanimlərinin yerləşdirilməsi; -qiymətlərin sabitliyi və pul siyasəti; - xarici valyutalarla mübadilənin sərbəstliyi; -qanunların aliliyi və xüsusi mülkiyyətin toxunulmazlığı; -xarici ticarətin sərbəstliyi; - kapital bazarında fəaliyyətin sərbəstliyi. Bu sferalarda xarici iqtisadi əlaqələri əks etdirən 10 göstərici var. Bu göstəricilər və 2004-cü il məlumatları əsasında tərtib edilmiş Economik freedom of the world 2006 hesabatında Azərbaycanın reytinqi aşağıdakı Cədvəl 1-də göstərilib: Cədvəl 1. Xarici iqtisadi fəaliyyəti əks etdirən gəstəricilər də Azərbaycanın əsas reytinqi * Göstəricilər Bal A. Xarici ticarətə tətbiq olunan vergilər 6,2 1) Đdxal və ixracda vergilərin xüsusi çəkisi 8,1 2) Orta tarif dərəcəsi 3) Tarif dərəcəsinin dəyişkənliyi 8,1 B. Ticarəti məhdudlaşdırmağın müntəzəmliyi 2 1) Đdxala tətbiq edilən gizli məhdudiyyətlər 4 2) Đdxalın maya dəyəri 0 C. Ticarət sektorunun ölçüsü 5,9 D. Qara bazarda valyuta məzənnəsi ilə rəsmi məzənnə arasında fərq E. Kapital bazarının məhdudlaşdırılması 4,8 1) Xarici kapital qoyuluşuna manelər 6,6 2) Kapitalın hərəkətinin məhdudlaşdırılması 3,1 * James Gwartney, Robert Lawson. Economic Freedom of the World Annual report / Canada, 2006 Bu göstəricilər reytinqdə maksimum 10 bal və minumu 0 balla qiymətləndirilir. 10 bal və ona yaxın balla qiymətləndirilmiş göstəricilər ölkənin bu sahədə daha çox liberal iqtisadi siyasət yürütdüyünü göstərir. Qeyd edək ki, ümumi iqtisadi 10 James Gwartney, Robert Lawson. Economic Freedom of the World Annual report / Canada, azadlıq göstəricilərində Azərbaycan 102-ci yerdə olsa da, xarici iqtisadi fəaliyyəti sahəsində azadlığı əks etdirən reytinqdə 95-ci yerdədir. Hesabtda ilk və son yerləri tutan ölkələrin iqtisadi göstəricilərinin təhlili göstərir ki, daxili və xarici iqtisadi sferada azad iqtisadi siyasət həyata keçirən ölkələrdə iqtisadi inkişaf digər ölkələrlə müqayisədə dəfələrlə yüksəkdir. Məsələn xarici iqtisadi fəaliyyəti əks etdirən iqtisadi azadlıq reytinqində birinci sırada olan Honq-Konqda adambaşına düşən ÜDM ən axırıncı pillədə olan Zimbabveyə nisbətən 15 dəfə, Burundiyə nisbətən isə 47 dəfə çoxdur. Đqtisadi açıqlıq dərəcəsi ilə adambaşına düşən emaledici sənaye məhsullarının ixracı arasında da bir əlaqə var. (Cədvəl:3) Bu göstəricinin yüksək olması daha çox iqtisadi azad ölkələrdə baş verir və bu da iqtisadi inkişafın davamlı xarakter almasında əsas rol oynayır cü ili əks etdirən Economik freedom of the world hesabatındakı araşdırmalar onu göstərir ki, xarici iqtisadi fəaliyyəti daha çox liberal və bütövlükdə iqtisadiyyatı azad olan ölkələrdə adambaşına düşən emaledici sənaye məhsullarının ixracı daha yüksək səviyyədədir. Cədvəldən də göründüyü kimi daha çox liberal iqtisadi siyasət həayata keçirən ölkələrdə emaledici sənaye mallarının ixracı daha yüksəkdir. Məsələn, ərazisinə və əhalisinin sayına görə dünyada ön sıralarda gedən Rusiyada adambaşına düşən emaledici sənaye mallarının həcmi Sinqapurdan 2884 dəfə azdır. Đqtisadiyyatda iqtisadi azadlıq göstərcilərini araşdıran təşkilatlardan biri də Heritage Foundation (HF)-dir ci ildən indiyədək hesablanan bu göstəricilər əsasən aşağıdakı amillərə görə müəyyən edilir: - məhkəmə və kömrük sistemində korrupsiya və hökumətdə bürokratiya; - ticarətdə qeyri tarif metodu ilə tənzimləmə, kvotalaşdırma və lisenziyalaşdırma; - gəlir vergisi, firmaların mənfəətindən vergi və dövlət xərclərinin ÜDM-də xüsusi çəkisi ilə ifadə olunan dövlətin fiskal yükü; - sığorta və bank sistemində tətbiq edilən məhdudiyyətlər; - əmək bazarının tənzimlənməsi; - qara bazar ın səviyyəsi: qaçaqmalçılıq, inetelkyual mülkiyyətin qorunmaması və işçi qüvvəsindən qeyri leqal istifadə edilməsi; - qanunların aliliyi, hüquq sisteminin səmərəliliyi; 2007-ci ildə müəyyən edilmiş yeni metodologiyaya uyğun olaraq iqtisadi azadlıq indeksinin ölçülməsi və ölkələrin yerinin müəyyən edilməsi üçün bir birindən asılı olmayan 50 göstəricidən istifadə olunur ki, bunlar da 10 qrupda cəmləşdirilir: 621

142 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Ölkələr Xarici iqtisadi azadlıq reytinqində yeri Cədvəl 2. Dünya ölkələrində iqtisadi azadlıq və iqtisadi inkişaf göstəriciləri * Ümumi iqtisadi azadlıq reytinqində yeri Đnsan inkişafı indeksi reytinqində yeri Orta ömür (il) Əhalinin hər 1000 nəfərinə düşən internet istifadəçiləri Adambaşına düşən ÜDM ** Alıcılıq Orta dünya Qabiliyyəti göstəricisi ilə Đndeksi müqayisə (PPP) ilə Honq-Konq dəfə çox Sinqapur dəfə çox Lüxemburq dəfə çox Đrlandiya dəfə çox BƏƏ dəfə çox Ruanda dəfə az Mərkəzi Afrika Respub dəfə az Zimbabve dəfə az Burundi dəfə az * Cədvəl Economik freedom of the world 2006 hesabatı, statistic məlumatları və Human Development Report 2006, Beyond scarcity: Power, poverty and the global water crisis. UNDP hesabatı. əsasında müəllif tərəfindən hazırlanıb. ** 2005-ci ilin məlumatı Cədvəl 3. Đqtisadi açıqlıq dərəcəsi ilə adambaşına düşən emaledici sənaye məhsullarının ixracı (AESMĐ) arasında əlaqə * AESMĐ görə dünya ölkələri arasında tutduğu yer AESMĐ min ABŞ dolları Xarici iqtisadi fəaliyyəti sahəsində azadlığı əks etdirən bal (reytinqdə yeri) Ümumi iqtisadi azadlığı əks etdirən bal (reytinqdə yeri) Sinqapur ,56 9,3 (2) 8,5 (2) Honk Konq ,09 9,5 (1) 8,7 (1) Đrlandiya ,59 8,6(4) 8,1 (6) Belçika ,09 8,5 (6) 7,3 (24) Lüksemburq ,62 8,8 (3) 7,9 (9) Estoniya ,54 8,5 (7) 7,7 (12) Küveyt ,61 6,7 (75) 7,3 (24) Türkiyə ,77 7 (61) 6 (83) Rusiya 80 87,83 6,7 (72) 5,6 (102) Azərbaycan ,50 6,2 (95) 5,6 (102) Nigeriya 145 0,25 6,4 (80) 4,7 (123) Burundi 147 0,02 2,8 (129) 6 (83) * James Gwartney, Robert Lawson. Economic Freedom of the World Annual report / Canada, 2006, p 39. -biznes azadlığı; -ticarət azadlığı; - monetar azadlıq, -iqtisadiyyata dövlət müdaxiləsinin səviyyəsi; -fiskal azadlıq, - mülkiyyət hüququ, -investisiya azadlığı, - maliyyə azadlığı, - korrupsiyadan azadlıq, - əmək azadlığı. Bütün bu göstəricilər birbaşa və dolayı yolla xarici iqtisadi əlaqələr prosesinə təsir göstərir. Xarici iqtisadi əlaqələrə birbaşa təsir göstərən amillər içərisində əsas yeri ticarət və investisiya azadlığı tutur. Ticarət siyasətini xarakterizə etmək üçün orta kömrük tarif stavkası, qeyri tarif məhdudiyyətləri, kömrük xidmətlərinin göstərilməsində korrupsiyanın səviyyəsi və.s göstəricilərdən istifadə edilir. Kömrük rüsumu 2,5%-ə bərabər və ya daha aşağı olan ölkələrdə proteksianizm lap aşağı, 7,5%-ə qədər -aşağı, 12.5%-ə qədər - orta, 17,5%- ə qədər - yuxarı və daha yüksək olan ölkələrdə proteksanizm lap yuxarı olduğu qiymətləndirilir. Xarici qitisadi əlaqələr sferasına aid olan digər göstəricilər qrupu xarici investisiyaları xarakterizə edən investisiya azadlığı göstəriciləridir. Bu amillərə investisiyaları tənzimləyən investisiya kodeksi, xarici vətəndaşlara bizneslə məşğul olmaq imkanları, sahələrə və şirkətlərə xarici investisiyaların cəlb edilməsinə qoyulan məhdudiyyətlər, xarici və yerli investorlara bərabər şəraitin yaradılması, mənfəətin geri qaytarılmasına məhdudiyyətlər və s aiddir. Milli təhlükəsizliklə əlaqəli sahələrdən başqa digər bütün iqtisadi sferalara xarici investisiyaların cəlb edilməsinə məhdudiyyətlər 622

143 II International Congress olmayan ölkələr bu göstəricilər üzrə azad sayılırlar. Đqtisadiyyata investisiyaların qoyulmasına mane olan ölkələr isə daha çox qeyri azad öıkələr siyahısına daxil edilirlər. Heritage Foundation 2007-ci il üçün iqtisadi azadlıq hesabatının təhlili göstərir ki, xarici və daxili iqtisadi sferada liberallaşma həyata keçirən ölkələr daha çox iqtisadi inkişafa nail olublar və əhalinin rifahı digər ölkələrə nisbətən daha yüksəkdir. (Qrafik:1) Qrafik 1. * adambaşına düşən ÜDM US$ Daxili və xarici sferada iqtisadi azadlıq reytinqindəki ölkələrdə adambaşına düşən ÜDM Azad Əsasən azad Qismən azad Əsasən qeyri azad Azad olmayan Iqtisadi azadlıq Ticarət azadlığı Đnvestisiya azadlığı * Qrafik 2007 Index of Economic Freedom (Washington, D.C.: The Heritage Foundation and Dow Jones & Company, Inc., 2007), at və World Devolopment Indicators, məlumatları əsasında müəllif tərəfindən hazırlanıb. Qrafikdən göründüyü kimi ümumi iqtisadi azadlıq, ticarət azadlığı və investisiya azadlığı üzrə tamam azad və əsasən azad ölkələrdə adambaşına düşən ÜDM digər ölkələrlə müqayisədə dəfələrlə yüksəkdir. Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə iqtisadi azadlıq Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrin illik təcrübəsi göstərdi ki, bu ölkələr içərisində hansı liberal iqtisadi inkişaf modeli seçib, daxili və xarici iqtisadi sferada liberallaşma həyata keçiribsə hazırda daha sürətli və stabil iqtisadi inkişafa nail olub. Məsələn, postsovet respublikaları içərisində iqtisadi liberallaşma səviyyəsinə görə biri birindən tamamilə fərqli bir siyasət yürüdən Estoniya və Özbəkistanın hazırkı iqtisadi vəziyyət müqayisə olunarkən iqtisadi azadlığın və liberallaşmanın ölkədəki iqtisadi inkişafa təsirinin nə qədər müsbət rola malik olmasını bir daha şahid olarıq. 90-cı illərin əvvəllərində SSRĐ dağıldığı vaxtda Estoniyanda adambaşına düşən ÜDM alıcılıq qabiliyyəti pariteti ilə Özbəkistandakı müvafiq göstəricidən 4.5 dəfə çox idi. Müstəqillik əldə etdikdən sonra Estoniyada radikal liberal iqtisadi siyasət həyata keçirildi və dünya iqtisadiyyatına sürətli inteqrasiya olunması iqtisadi siyasətin başlıca xətti müəyyən edildi. Əksinə Özbəkistanda dövlət iqtisadiyyatından azad bazar prinsiplərinə əsaslanan bazar iqtisadiyyatına keçid çox ləng aparıldı və dövlətin iqtisadiyyata sərt müdaxiləsi hazırda da davam edir. Nəticədə, bu gün heç bir zəngin təbii sərvətləri olmayan Estoniyada əhalinin hər nəfərinə düşən ÜDM Asiya ölkəlri içərisində ən zəngin təbii ehtiyatları malik olan Özbəkistandan 8 dəfə çoxdur. Həmçinin beynəlxalq təşkilatların reytinq cədvəlində əks olunmuş insan inkişafına, təhsilin və səhiyyənin səviyyəsinə, əhalinin uzun ömürlülük göstəricisinə və digər sosial rifahı xarakterizə edən göstəricilərə görə Estonya Özbəkistanı pillə qabaqlayır. Eyni qaydada daxili və xarici iqtisadi fəaliyyətdə liberallaşmanı ləng həyata keçirən və ya tamamilə liberal iqtisadi modeldən imtina etmiş zəngin xammal ehtiyatlarına malik Belarusiya, Ukrayna, Rusiya və Türkmənistan kimi postsovet ölkələri açıq iqtisadi siyasət həyata keçirən Estoniya, Latviya və Litva kimi ölkələrdən iqtisadi inkişafın bütün göstəricilərində geri qalırlar. Qeyd edək ki, dünyanın aparıcı təşkilatlarının müəyyən etdiyi reytinq hər bir ölkə, əsasən də iqtisadiyyatında xarici investisiyaya daha çox ehtiyac 623

144 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process duyulan keçid iqtisadiyyatlı ölkələr üçün çox əhəmiyyətlidir. Xarici şirkətlər hər hansı bir ölkə iqtisadiyyatına investisya qoyarkən beynəlxalq təşkilatların həmin ölkə üçün qiymətləndirdiyi investisiya və biznes mühitini əks etdirən göstəricilərə böyük önəm verirlər. Son illər Azərbaycan iqtisadiyyatında aparılan liberallaşma, xüsusi mülkiyyətin inkişafı, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması və xarici investisiyalara əsaslı güzəştlər edilməsinə baxmayaraq beynəlxal təşkilatların reytinqində ölkəmizin tutduğu mövqeyində elə bir ciddi irəliləyişlər olmayıb. (Qrafik:2) Qrafik 2. * Azərbaycanın reytinq cədvəlindəki balı Iqtisadi azadlıq Ticarət azadlığı Đnvestisiya azadlığı * Qrafik 2007 Index of Economic Freedom (Washington, D.C.: The Heritage Foundation and Dow Jones & Company, Inc., 2007), at məlumatları əsasında hazırlanıb. Əksinə iqtisadiyyatı Azərbaycana nisbətən daha perspektivsiz, əhalinin həyat səviyyəsi aşağı olan Ermənistan bu təşkilatların reytinq cədvəlində xeyli irəlidə gedir. Bu, Ermənistan hökuməti, qeyri hökumət təşkilatları və iqtisadi ekspertlərinin dünya ictimaiətində ölkələrinin real itisadi vəziyyətdən fərqli olan iqtisadi inkişaf və liberal iqtisadi siyasəti əks etdirən virtual bir iqtisadiyyat imici yaratdığından irəli gəlir. Azərbaycanda isə beynəlxalq reytinq təşkilatları ilə iş elə də yüksək səviyyədə qurulmayıb. Bu baxımdan ölkəmizin dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasında ən önəmli məsələlərdən biri xarici iqtisadi sferanın və bütünlükdə biznes mühitinin liberallaşdırılması ilə yanaşı ölkədə baş verən iqtisadi proseslər barədə dünyaya daha dolğun məlumatlar çatdırılmasıdır. NƏTĐCƏ Yuxarıda göstərilən iqtisadi araşdırmalar və dünya ölkələrinin praktikasından çəkilən misallar bir daha sübut edir ki, Qafqaz və Orta Asiya ölkələrində dayanıqlı iqtisadi inkişafın təmin edilməsi, dünya iqtisadiyyatına səmərəli inteqrasiya olunmasında əsas amillərdən biri iqtisadiyyatın liberallaşdırılması və iqtisadi açıqlıq səviyyəsinin yüksəldilməsidir. Müstəqil ekspertlərin araşdırmaları və beynəlxalq reytinq təşkilatlarının hesabatları təsdiq edir ki, Cənubi-Şərqi Avropa və Pribaltikanın keçid iqtisadiyyatlı ölkələrinə nisbətən Qafqaz və Orta Asiya ölkələrində iqtisadi liberallşdırma ləng gedir, Orta Asiyanın bəzi respublikalarında isə bu proses demək olar ki, həyata keçirilmir. Beynəlxalq təşkilatların statistik məlumatlarına görə isə Cənubi-Şərqi Avropa və Pribaltika ölkələrində iqtisadi inkişafın və əhalinin rifahını əks etdirən bütün göstəricilər üzrə Qafqaz və Orta Asiya ölkələrini xeyli qabaqlayırlar. Bu baxımdan həmin ölkələrdə iqtisadi siyasətin ən prioritet istiqaməti daxili və xarici iqtisadi sferanın liberallaşdırılması olmalıdır. Bəzən bu respublikalarda populist şüarlarla liberallaşma siyasəti yürüdüldüyü söylənsə də, real proseslərdə iqtisadiyyata inzibati yolla müdaxilə, inhisarçılıq, xarici iqtisadi əlaqələrin nəzarətdə saxlanması hallarına daha geniş rast gəlinir. Fikrimizcə, Qafqaz və Orta Asiya respublikalarının gələcək inkişafı məhz iqtisad proseslərdə liberallaşmanın səviyyəsi, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması, inhisarçılığın aradan qaldırılması və dünya iqtisadiyyatına daha geniş inteqrasiyadan asılı olacaq. 624

145 II International Congress ĐSTĐFADƏ OLUNAN ƏDƏBIYYAT Промышленная политика и международные отношения в 2-х кн/ Под общ. Ред. А.И. Левенчука; вступ. Ст Ю.В.Кузнецова.- Челябинск: Социум, Книга 1, ст.220. Gwartney, James, Randall Holcombe, and Robert Lawson (1998). The Scope of Government and the Wealth of Nations. Cato Journal 18, 2 (Fall): Michaely, Michael (1977) Export and Growth: An Empirical investigation Journal of Development Economics Vol.4. P Илларионов A. Как Россия потеряла XX столетие. Вопросы экономики, 2000, 1, с. 17. Gwartney J.,Lowson R., Block N. Economik freedom of the world: The Fraser Institute Index of Economic Freedom 2001 // The Heritage Foundation, The Wall Street Journal, 2001 World Devolopment Indicators, Economic Freedom and Growth: The Case of the Celtic Tiger by Benjamin Powell // Cato Journal. Vol (Winter 2003). Экономика. XXIв. 1999, 1. 1 James Gwartney, Robert Lawson. Economic Freedom of the World Annual report / Canada,

146 KAFKASYA VE ORTA ASYA BÖLGESĐNDE PĐYASA EKONOMĐSĐNE GEÇĐŞ SÜRECĐNE BÜTÜNCÜL BĐR YAKLAŞIM Yrd.Doç.Dr. Ahmet OKUR Celal Bayar Üniversitesi Manisa / TURKEY Dr. Mevlüt ÇETĐNKAYA Petkim Holding A.Ş Đzmir / TURKEY ÖZET Piyasa ekonomisine geçiş süreci konusunda yapılan çalışmalar 1980 lerden sonra artmaya başlamıştır. Bu konuda yapılan çalışmalar genellikle ekonomik alan ile sınırlıdır. Oysa, piyasa ekonomisine geçiş sürecinin analizi için, ekonomik alan yanında, sistemin kurum ve kurallarının oluşmasını sağlayan politik alanı, ekonomik birimlerin davranışlarını belirleyen kültürel alanı, toplumsal kesimlerin işbirliği ve etkileşimini düzenleyen sosyal alanı ve ekonomik faktörlerin kullanım biçimini belirleyen teknolojik alanı içeren bütüncül bir yaklaşımı gerektirmektedir. Ayrıca, piyasa sistemine geçiş süreci, uluslar arası ilişkilerin yoğunlaştığı günümüzde, küresel bir ortamda biçimlenmektedir. Bu çalışmamızda, geniş bir coğrafyaya sahip Kafkasya ve Orta Asya bölgesinden seçtiğimiz ülkeler ekseninde piyasa ekonomisine geçiş süreci bütüncül bir yaklaşımla analiz edilmektedir. ABSTRACT The studies on the process of transition to market economy has started to increase since 1980 s. The studies concerning this subject is generally restricted to economic field. However, a total approach including the political aspect to provide the institutions and the rules of the system, cultural aspect to determine the behaviors of economic units, social aspect to regulate the interaction and cooperation of social groups, technological aspect to determine the use of economic factors are all required for the analysis of the process of transition into market economy, as well as the economic aspect. Apart from this, the process of transition into market economy is being formed in a global environment at the present time when international relations have already intensified. In this study of ours, the of process of transition into market economy regarding the countries we select from Central Asia and Caucasus with a vast geography, is being analized on the grounds of a total approach. Key word: Transition economies, market economy, planning economy 1. Giriş ve Amaç Yirminci yüzyılın en önemli değişim ve dönüşümlerinden birisi 1989 yılında Doğu Bloku nun çökmesidir. Bu gelişme, bir yandan soğuk savaş dönemi ve iki kutuplu dünya düzenini sona erdirirken, diğer yandan, merkezden yönetimli planlı ekonominin simgesi olan eski Sovyetler Birliği, Baltık ve Orta Avrupa da 25 ülkede piyasa ekonomisine geçiş sürecini başlatmıştır. Geçiş ekonomisi (transition economy) kavramı merkezden yönetimli planlı ekonomiden, piyasa ekonomisine dönüşüm süreci olarak tanımlamaktadır. Dar anlamdaki bu tanım, ekonomik faaliyetlerin ve fiyatların piyasa dinamiklerine bırakılarak ekonominin serbestleşmesi, ekonomik büyüme, istihdam ve enflasyon gibi makro ekonomik göstergelerin istikrarı, kamu sahipliğindeki kaynakların özel kesime geçişini sağlayacak özelleştirme, finans sektöründe yeni yapılanma ve piyasa ekonomisinin gerektirdiği temel kurum ve kuralların oluşturulması süreçlerini kapsamaktadır. Oysa Kafkasya ve Orta Asya bölgesindeki geçiş süreci bunlarla sınırlı olmayıp, totaliter rejimden demokrasiye, kamu girişimciliğinden özel girişimciliğe, toplumcu yaklaşımdan bireyciliğe, kapalı ekonomiden küreselleşen dünya ekonomisiyle bütünleşme çabalarına, üretim yönteminden tüketim alışkanlıklarına kadar toplumsal bütünün her alanında köklü bir değişim ve dönüşüm sürecini başlatmıştır. Bu nedenle, çalışmamızda Kafkasya ve Orta Asya bölgesindeki geçiş süreci toplumsal bütünün ekonomik, sosyal, politik, kültürel ve teknolojik boyutları dikkate alınarak bütüncül bir yaklaşımla analizi amaçlanmaktadır. Bu bölgenin çok geniş bir coğrafyayı temsil etmesi nedeniyle, bu çalışmada Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan ülkelerinde piyasa ekonomisine geçiş süreci analiz edilecektir. Çalışmanın ilk bölümünde, piyasa ekonomisine geçiş süreci bütüncül bir yaklaşımla ele alınacaktır. Đkinci bölümde seçtiğimiz ülkelerin piyasa ekonomisine geçiş sürecindeki performansları analiz edilecektir. Çalışmanın son bölümde piyasa sistemine geçiş sürecinin genel bir değerlendirmesi yapılacaktır. 626

147 II International Congress 2. Piyasa Ekonomisine Geçiş Sürecine Bütüncül Yaklaşım 2.1. Yöntem Bütüncül yaklaşımın temeli, 1932 de L.V. Bertalanffy tarafından geliştirilen Genel Sistem Teorisi ne dayanmaktadır. Bu teori, bir bütünü oluşturan unsurların birbirleriyle ilişkilerinin analiz edilmesinde çeşitli soyutlamalarla günümüze kadar bir çok alanda kullanılmaktadır. Genel Sistem teorisi, T.Persons ve Smelser in ekonomi sosyolojine yönelik çalışmalarında toplumsal bütünü ekonomik, politik, sosyal ve kültürel unsurları birlikte analiz edilmesiyle sosyal bilimlere uyarlanmıştır. Günümüzde karmaşıklaşan ve çok boyutlu hale gelen sosyal bilimlerde disiplinler arası etkileşim temelindeki çalışmalar giderek yaygınlaşmaktadır. (Erkan,1987;5) Bu çalışmalardan esinlenerek, bir ekip ile H.Erkan tarafından 1990 lı yıllarda Toplumsal Sorunlara Entegre Sistemler (TOPSES) yaklaşımını geliştirmiştir. Çalışmamızda bu yaklaşım temel alınarak Kafkasya ve Orta Bölgesindeki geçiş süreci analiz edilmektedir. Toplumsal bütünün merkezinde insan yer almaktadır. Đnsanın toplumsal ihtiyaçlarını karşılamak için, toplumsal bütünün beş temel unsurundan yararlanılmaktadır. Bunlar, ekonomik, politik, sosyal, kültürel ve teknolojik alanlardır. Bu alanlar, hem birbirleriyle, hem de küresel alanla (dış çevreyle) karşılıklı etkileşim içindedir. Bu alanların içeriği ve ekonomik alan ile ilişkileri şöyledir: Ekonomik alan, insanların fiziki varlığını sürdürmek ve güvence altına almak için ihtiyaç duyduğu maddi kaynakları sağlamaya yöneliktir. Politik alan, insanın yönetim ve yönlendirme ihtiyacının karşılanması ve yasalar çerçevesinde iktidar (güç) kullanılarak toplumsal düzeni sağlamaya yöneliktir. Ekonomik sistemin kurum ve kuralları bu alanda belirlenir. Sosyal alan, insanların sosyal varlık olarak, diğer insanlarla, sosyal birimlerle ilişki ve birlikte yaşama ihtiyacını sağlamaya yöneliktir. Ekonominin maddi, kurumsal, fiziki ve beşeri altyapısı bu alanda belirlenir. Kültürel alan, insanların geçmişten aldığı değerler ve öğrenerek edindiği norm ve davranışlarla psikolojik tatmini sağlamaya yöneliktir. Ekonomik birimlerin davranışları bu alanda belirlenir. Teknolojik alan, insanların içinde bulunduğu doğa ve evrene egemen olmak için yarattığı araç ve yöntemlerin geliştirilmesine yöneliktir. Ekonomik faktörlerin kullanım yöntemi bu alanda belirlenir. Bu yaklaşımda, toplumsal bütündeki ilişkiler, karşılıklı, dönüşlü, kümülatif ve sinerjik etkileşim şeklinde analiz edilmektedir. Bu analiz yönteminin temel özelliği, incelediği alanda ilgili olguları, tek yönlü nedensellik ilişkisiyle açıklamak yerine, karşılıklı etkileşim ilişkisini esas almasıdır. Bu nedenle, buradaki analiz ilişkileri, çoklu ağ etkileşimini, yerine göre kaotik ilişkileri açıklama-ya yöneliktir. Bu yüzden, mekanik ve diyalektik etkileşimden daha kapsamlı, onları özel durumlar olarak ele alan bir yaklaşımdır. Daha açık bir deyimle kuantum düşüncesinin toplumsal bütüne uyarlanmış biçimidir Geçiş Sürecinin Analizi Dünyada geniş bir coğrafyada kabul gören merkezden yönetimli planlı ekonomik sistem, gösterdiği gelişme ve büyüme performansı nedeniyle 1980 li yıllara kadar bir çok ülke tarafından cazip bir kalkınma modeli olarak algılanmıştır. Bu sistemi uygulayan ülkelerin genellikle totaliter ve kapalı bir yapıda olması, hem sistemin sorgulanmasını, hem de piyasa ekonomisi uygulayan ülkelerle karşılaştırma yapılmasını zorlaştırmıştır. Ancak, Dünyada 1970 li yılların sonlarından itibaren küresel eğilimlerin hız kazanmasıyla birlikte ülkeler arası ticaretin artması, rekabet, verimlilik ve teknolojik gelişmelerin yarattığı yüksek büyüme ve gelişme performansı bir çok ülkenin piyasa ekonomisini benimsemesine yol açmıştır. Bu yıllarda merkezden yönetimli ekonomilerde de planlamanın hantallığı, yeni tekniklerin geliştirilememesi, verimsizlik ve eksantif büyümeden ensantif büyümeye geçilmemesi gibi nedenlerle bu sistemde de durağanlık ve tıkanma başlamıştır. Bu sorunların aşılması yönünde yeni arayışlar gündeme gelmiş, 1980 lerde Perestroyka (yeniden yapılanma) ve Glasnost (açıklık) gibi yenileşme hareketleri başlamıştır (Yıldız. 2004; 538). Bu politikalar, sorunlara köklü bir çözüm getirmemekle birlikte, kapalı yapının aralanmasını, sistemin kendisiyle yüzleşmesini ve çöküşü hızlandırdı. Sovyetler Birliği nin 1989 da dağılmasıyla, merkezden yönetimli planlı ekonomik sistemi uygulayan ülkelerde piyasa ekonomisi sistemine geçiş süreci başlamıştır. Merkezden yönetimli planlı ekonomik sistemden, piyasa ekonomisi sistemine geçiş sürecini tanımlamak için kullanılan geçiş ekonomisi (transition economy) kavramı, iktisat literatürüne 1980 lerin sonunda girmiştir. Bu süreci farklı boyutlarda yaşayan yaklaşık 380 milyon nüfusa sahip 25 ülke ekonomisi (bazı Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri, Baltık ülkeleri, Eski Sovyetler Birliği üyesi ülkeleri CIS BDT) geçiş ekonomileri olarak tanımlanmaktadır. (Bal, 2004;142). Bu ülkeler, bağımsızlıklarını kazandıklarında yaşadıkları kısa süreli bir kaosun ardından, piyasa 627

148 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process ekonomisine geçiş stratejisi konusunda IMF den yardım istemişlerdir. Uluslararası finans kurumlarının bu ülkeler için önerdiği geçiş süreci stratejisi; liberalizasyon, makro ekonomik istikrar, finans sektöründe yeniden yapılanma, özelleştirme ve ekonomik düzen ile ilgili yasal ve kurumsal düzenlemelerde yoğunlaşmaktadır (IMF 2000). Ayrıca, IMF, geçiş sürecinin başlangıç aşamasına yardımcı olmak amacıyla Sistemli Dönüşüm Kolaylığı (STF) olarak adlandırılan yeni bir kredi açarak geçici bir süre için ( ) uygulamaya koymuştur (Meriç. 2004;2). IMF ve Uluslararası finans kurumları geçiş ekonomileri için standart paket programlar önermektedir. Oysa, bu ülkeler farklı ekonomik, sosyal, kültürel ve politik özelliklere sahip olması nedeniyle, geçiş süreci, ülkelere göre önemli farklılıklar göstermektedir. Bu nedenle genellikle istenen sonuçlar alınamamaktadır. Örneğin, merkezi planlama ile 1945 ten sonra tanışan Doğu Avrupa ülkeleri ve Baltık Cumhuriyetleri nin geçiş süreci, 70 yıllık merkezden yönetimli planlı ekonomik sistem içinde yer alan Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerine göre daha önde yer almaktadır. (Tandıroğlu, 2002;203). Nitekim, Doğu Avrupa ülkeleri, piyasa ekonomisine geçiş sürecinde önemli aşamalar kaydetmiş, ve bunlardan bazıları Avrupa Birliği ne üyelik hakkını elde etmişlerdir. Bu çalışmada geçiş ekonomilerinden Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan ülkeleri üzerinde durulmaktadır. Doğu Avrupa daha önceden piyasa sisteminden geldiği, sanayi deneyimi ve sermaye birikimine sahip olduğu için geçiş sürecine daha kolay uyum sağlamışlardır. Oysa Bağımsız Devletler Topluluğu nun kapitalist deneyim eksikliği piyasa sistemine geçişte uyum sorunu ortaya çıkarmıştır. Geçiş ekonomisi üzerine yapılan çalışmalar genellikle ekonomik alana odaklanmaktadır. Oysa geçiş ekonomilerinde süreç yalnızca ekonomik alan ile sınırlı olmayıp, toplumsal bütünün diğer alanlarında da köklü dönüşüm yaşanmaktadır. Üstelik bu alanların her birinde yaşanan değişim ve dönüşümler, ekonomik alanı derinden etkilemektedir. Bu çalışma için geliştirdiğimiz, ekonomik sistemlere göre toplumsal bütünün ekonomik, politik, sosyal-kültürel, teknolojik ve küresel alanlarda, sistemin temel unsurları Tablo-1 de özetlenmiştir. Tabloda toplumsal bütünü oluşturan alanlarda sistemi oluşturan unsurlar ve bu unsurların belirleyicileri, iki uç sistem olan merkezden yönetimli ekonomi ve piyasa ekonomisi ile geçiş ekonomisinin karşılaştırmalı analizini yapmak için verilmiştir. Kuşkusuz ülkelerin toplumsal gelişme düzeyi ve özelliklerine gör farklı sistem biçimlerinden söz etmek mümkündür. Ekonomik alanda piyasa sisteminin etkin bir şekilde işleyebilmesi için, ekonomik faaliyetlerin tam rekabet koşullarında serbestçe yapılabilmesi, girişim ve seçim özgürlüğü, piyasa giriş ve çıkışın hukuki ve kurumsal olarak serbest olması, özel girişime öncelik verilmesi, fiyatların ve kaynak dağılımının piyasada belirlenmesi esasına dayanmaktadır. Merkezden yönetimli planlı ekonomi, merkezi planlarla yönlendirilmektedir. Bu sistemi benimseyen ülkelerin oluşturduğu blok içinde kapalı bir ekonomi hakimdir. Geçiş ekonomileri ise karma ekonomik sistemlerde olduğu gibi iki uç sistemin özeliklerini değişik boyutlarda içinde taşımaktadır. Ekonominin hem kamu hem de piyasa tarafından yönlendirildiği, ağırlıklı olarak kamu girişimi olmakla beraber özel girişimin giderek genişlediği, kısmen dışa açık ekonomilerdir. Piyasa ekonomisinin etkin bir şekilde işlemesi, ekonomide koordinasyonun sağlanması ve piyasa düzeniyle ilgili yasal kurumsal düzenlemelerin varlığına bağlıdır. Bu nedenle geçiş ekonomilerindeki piyasa sistemine geçilmesinde temel sorun, kamunun ekonomideki rolünün büyük olması nedeniyle koordinasyonun aksaması ve yasal kurumsal düzenlemelerin eksikliğidir. Geçiş ekonomilerinde piyasa ekonomisi sistemi ilke olarak benimsenmiştir. Ancak, piyasa ekonomisine geçilmesinin önünde önemli engeller bulunmaktadır. Bu ülkelerde merkezi planlama terk edilse de piyasa dinamikleri yeterince oluşmamıştır. Kamu girişimciliği ağırlıkta ve devletin ekonomiye müdahalesi etkin bir şekilde devam etmektedir. Aslında bu tip ekonomilerde piyasa dinamikleri dengeyi sağlamada yetersiz olduğu için kamunun denge sağlayıcı müdahalelerde bulunması doğal karşılanmalıdır. Geçiş ekonomilerinde özel mülkiyet ve özel sermaye birikimi yetersiz, girişimci kültürü yeterince oluşmamıştır. Piyasa sisteminin gerektirdiği yasal ve kurumsal düzenlemelerden bir kısmı yapılmıştır. Ancak bunlar toplum tarafından tam olarak içselleştirilemediği için piyasa aktörleri buna uyum sağlamakta güçlük çekmektedir. Uzun yıllar rekabetten uzak, içe dönük ekonomik yapı nedeniyle ekonomik birimler, rekabet, kalite ve verimlilik gibi piyasa ekonomisinin dinamizmini sağlayan unsurlardan uzaktır. Merkezden yönetimli planlı ekonomi döneminde ağır sanayi yatırımlarına ağırlık verilmiş ancak bu tesisler blok içinde birbirleriyle girdiçıktı bağımlılığı içerisinde dizayn edilmiştir. Doğu blokunun dağılmasıyla, bu tesislerin etkin işletilmesinde sorunlar yaşandığı gibi, bu ülkelerle bağımlılık ilişkisi devam etmektedir. 628

149 Tablo 1. Toplumsal Bütünü Oluşturan Alanlarda Sistemin Temel Unsurları II International Congress TOPLUMSAL ALANLAR EKONOMĐK POLĐTĐK SĐSTEMĐ OLUŞTURAN UNSURLAR Koordinasyon Girişimci Tipi MERKEZDEN YÖNETĐMLĐ EKONOMĐ Merkezi yönetim Kamu girişimi GEÇĐŞ EKONOMĐSĐ PĐYASA EKONOMĐSĐ Güdümlü Piyasa mekanizması Piyasa Ağırlıklı Kamu girişimi Özel girişim ve özel girişim Fiyat oluşumu Devlet Yönlendirilmiş piyasa Piyasada Yönlendirme Sonuçların Değerlendirilmesi Diğer ekonomilerle ilişkisi Yönetim Biçimi Mutlak eşitlik Planlanan hedefin Gerçekleşmesi Temel ihtiyaçları karşılama güdüsü Bütçe ve kar Rekabet Kar Gelir ilkesi Blok içinde Kapalı Kısmen dışa açık Dışa açık Totaliter Güçlü Başkanlık Sistemi Demokrasi Temsil Biçimi Tek parti Güdümlü çok parti Çok parti Yönlendirme Đdeoloji Lider Karar Birimi Politik güç odağı Merkezi otorite bürokrasi Başkan ve temsili Parlamento Bürokrasi ve yeni gelişen burjuvazi Kamuoyu ve baskı grupları Katılımcı parlamento Teknokrasi, Baskı grupları Dünya Görüşü Toplumcu Ulusalcılık Bireyci SOSYO- KÜLTÜREL Yönlendirme Toplumsal çıkar Ulusal çıkar Bireysel çıkar Davranış Biçimi Toplumcu kurumsal davranış Kişi egemenliği ve Sosyal Statü Liberal kurumsal davranış Motivasyon Đdeolojiye bağlılık Đktidara yakınlık Çalışma ve başarı Değerlerin oluşumu Đdeoloji Đnanç, gelenek ve etik Öncelik Temel bilimler Pragmatik Yasal ve kurumsal normlar Piyasa ile organize bilimsel düşünce TEKNOLOJĐ VE KÜRESEL Motivasyon Devlet politikası Teknoloji cazibesi Yenilikçi girişimci Yönlendirme Dinamikleri Dış Dünya ile Đlişkisi Kaynak: Bu çalışma için tarafımızdan düzenlenmiştir. Merkezi yönetimin hedefi Savunma eksenli Ar-Ge Blok içinde bağımlı Küresel eğilimler Đthal teknoloji Küresel sisteme yakınlaşma Uygulamalı teknik bilgi ve yenilikler Küresel rekabet baskısı ve AR-GE Küresel sisteme bütünleşme Bu olumsuzluklara karşın, bölgenin zengin doğal kaynaklara sahip olması önemli bir fırsat yaratmaktadır. Bu ülkeler, günümüzde önemi giderek aratan enerji kaynaklarına sahip olması nedeniyle yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. Ayrıca, geçiş sürecinde olan ülkelerde eskimiş de olsa ekonomik alt yapı güçlüdür. Özellikle eğitimli meslek sahibi beşeri sermayenin varlığı ve normatif hukuk düzeninden gelmeleri geçiş ekonomilerinin kalkınması için önemli bir potansiyel oluşturmaktadır. Bu potansiyelin fırsata dönüştürülmesi girişimci kültürünün gelişmesine bağlıdır. Politik alanda totaliter rejimden, demokrasiye, tek partiden çok partili sisteme, geçilmesi çabaları yaşanmaktadır. Yıllarca ideolojik amaçlara odaklanan merkezden yönetimli ekonomilerde, politik alanın farklı toplumsal talepler doğrultusunda yönlendirilmesi kolay değildir. Bunun en önemli nedeni, yıllarca Sovyetler Birliği yönetiminde etkin görevlerde bulunan siyasetçilerin, bağımsızlık sonrası da iktidarda bulunmasıdır. Ayrıca, incelediğimiz ülkelerde iktidarda çok güçlü liderler olduğu için politik alan liderler tarafından yönlendirilmektedir. Bu ülkelerde demokratik Anayasa, milli meclis, seçim sistemi gibi yasal ve kurumsal 629

150 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process düzenlemeler yapılmıştır. Ancak, devlet başkanlarının geniş yetkilerle donatılması, seçim yöntemi demokratik teamüllere uymamaktadır. Bu ülkelerde biçimsel olarak parlamenter demokrasi oluşmuş ancak katılımcı demokrasi gelişmemiştir. Örneğin Azerbaycan, 12 Kasım 1995 tarihinde referandum yoluyla kabul edilen Anayasa ile idare edilmektedir. Bu Anayasa ya göre; Azerbaycan Devleti demokratik, laik ve üniter bir Cumhuriyettir. Kuvvetler ayrılığı prensibi benimsenmiştir. Yasama yetkisi Milli Meclis e, icra yetkisi Cumhurbaşkanına, yargı yetkisi de mahkemelere aittir. Cumhurbaşkanı hem devletin hem de icranın başıdır ve Ferman adı verilen hukuki kararlar verme yetkisine sahiptir. Milli Meclis, 125 üyeden oluşmaktadır. Bu üyelerin 100 ü tek adayla seçim bölgelerinden seçilen, 25 i ise parti listesinden seçilmektedir (TĐKA, Azerbaycan;5). Politik alanda öncelikli sorunlardan birisi de yürürlüğe konan yasaların çeşitli gerekçelerle sık sık değiştirilmesi ve aynı yasanın kişilere göre farklı uygulanmasıdır. Soyo-Kültürel alan ideoloji, inanç, geçmişten gelen değerler ve yasal-kurumsal normlar üzerine oturmaktadır. Bu nedenle sosyo-kültürel alanda değişim daha zor ve yavaş olmaktadır. Merkezden yönetimli ekonomilerde temel dünya görüşü toplumcu, piyasa ekonomilerinde ise bireycidir. Bağımsızlıklarını yeni kazanan geçiş ekonomilerinde ise, yüksek tehdit algılaması nedeniyle ulusalcı dünya görüş daha baskındır. Bu nedenle sosyo-kültürel alanda, merkezden yönetimli ekonomilerde toplumsal çıkar, piyasa ekonomilerinde bireyci çıkar, geçiş ekonomilerinde ise ulusal çıkar öne çıkmaktadır. Geçiş süreci sosyal ve kültürel alanda önemli dönüşümlerden birisi de bağımsızlıklarını yeni kazanan bu ülkelerde etnik ve kültürel farklılıkları bir arada tutacak uzlaşmacı bir tutum gerektirmektedir. Politik alanda olduğu gibi sosyal alanda da kişi (lider) egemenliği hakimdir. Sosyokültürel alanda değerler, merkezden yönetimli ekonomilerde ideoloji, piyasa ekonomilerinde yasal ve kurumsal normlar, geçiş ekonomilerinde ise inanç, etik (ahlak), gelenek ve göreneklere göre oluşmaktadır. Bu alanda motivasyonu merkezden yönetimli ekonomilerde ideolojiye bağlılık, piyasa ekonomisinde çalışma ve başarı ilkesine göre biçimlenirken, geçiş ekonomilerinde bu iki unsur yanında iktidara yakınlık öne çıkmaktadır. Bu ülkelerde önemli bir sosyal sorun da geçiş sürecinin yarattığı toplumsal yozlaşmanın bir sonucu olarak hemen tüm kamu alanında yolsuzluğun olağan karşılanmasıdır (Yıldız, 2004; 542). Teknoloji alanda temel dünya görüşü ve öncelik, merkezden yönetimli ekonomilerde temel bilimlere, piyasa ekonomilerde piyasa ile organize bilimsel düşünceye dayanmaktadır. Geçiş ekonomilerinde ise olgulara göre pragmatik bir tutum sergilenmektedir. Bu alanda temel motivasyon ve yönlendirici unsur, merkezden yönetimli ekonomilerde merkezi yönetimin politika ve hedefi,. piyasa ekonomisinde ise uygulamalı teknik bilgi ve yenilikler ile yenilikçi girişimcidir. Geçiş sürecinde küresel eğilimler ve teknolojinin yarattığı cazibe bu alana odaklanmayı gerekli kılmaktadır. Teknolojik alanın dinamiklerini merkezden yönetimli ekonomilerde savunma sanayi alanında yapılan Ar-Ge çalışmaları, piyasa ekonomilerinde ise küresel rekabet baskısı ile yaygınlaşan Ar-Ge çalışmaları oluşturmaktadır. Geçiş ekonomileri genellikle teknolojide dışa bağımlı olup, ithal teknolojinin özümsenmesi öne çıkmaktadır. Küresel alanda ilişkiler merkezden yönetimli ekonomiklerde blok içinde bağımlı, piyasa ekonomilerinde küresel sistemle bütünleşme, geçiş ekonomilerinde ise küresel sisteme yakınlaşma yönündedir. Đncelediğimiz geçiş ülkeleri, bağımsızlıklarını kazandıktan kısa bir süre sonra IMF, IBRD, EBRD, BM, AGĐK gibi uluslararası kurumlara üye olmuş, AB ile Đşbirliği ne gidilmiş, GATT ile ilişkilerini sürdürmektedir. Ayrıca bu ülkeler, Đslam Kalkınma Teşkilatı, Karadeniz Ekonomik Đşbirliği Teşkilatı, Bağımsız Devletler Topluluğu gibi bölgesel kuruluşlara da üyedir. Bu yönüyle küresel ve bölgesel bütünleşme çabalarını sürdürmektedir. 3. Kafkasya Bölgesinde Seçilmiş Ülkelerin Geçiş Süreci Performansı Aşağıda geçiş ekonomilerinden incelediğimiz ülkelerde seçilmiş geçiş süreci göstergelerinin durumu ele alınacak, ardından ülke bazında performanslar üzerinde durulacaktır Geçiş Sürecini Genel Durumu Geçiş ekonomilerinden Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan ülkelerinin geçiş ekonomisi göstergelerinden seçilmiş kriterlere durumu Tablo-2 de verilmiştir. Geçiş sürecinin serbestleşme ve özelleştirme göstergesinden konvertibilite, Türkmenistan da sınırlı, Özbekistan da tam, ama bazen fiilen sınırlı iken, diğer ülkelerde tamdır. Doğrudan yabancı sermaye girişi üzerinde Kırgızistan ve Türkmenistan da kontrol bulunmazken, diğer ülkelerde kontrol altındadır. Faiz oranı serbestisi Türkmenistan ve Özbekistan da hukuki olarak sınırlı iken, diğer ülkelerde serbesttir. Döviz kuru rejimi Türkmenistan da sabit, diğer ülkelerde dalgalı kur politikası olarak benimsenmiştir. Toprak mülkiyetinin satışı Kazakistan da yabancılar hariç serbest, diğer ülkelerde hukuki olarak sınırlandırılmıştır. 630

151 II International Congress Geçiş sürecinin iş çevresi ve rekabet göstergesinden rekabet ofisi, Türkmenistan dışındaki ülkelerde bulunmaktadır. Đflas kanunun kalitesi Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan da düşük, diğer ülkelerde orta düzeydedir. Đş güvencesi hukukunun işleyişi genellikle hatalı ve etkin değildir. Şirketler hukuku kalitesi Azerbaycan ve Türkmenistan da düşük, Kırgızistan ve Özbekistan da orta ve Kazakistan da yüksektir. Altyapı göstergelerinden Telekom ve elektrikte bağımsız düzenleyici; Kazakistan, ve Kırgızistan da kısmen bulunmakta, Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan da ise bulunmamaktadır. Demiryolu altyapısı ile işletimi Kazakistan da kısmen ayrı iken, diğer ülkelerde ayrılmamıştır. Đmtiyaz yasalarının kalitesi Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan da düşük iken, diğer ülkelerde bu konuda veri bulunmamaktadır. Tablo 2. Seçilmiş Ülkelerde Geçiş Süreci Göstergelerinin Durumu Geçiş Göstergesi Kriter Azerbaycan Kazakistan Kırgız Cum. Türkmenistan Özbekistan Liberalizasyon ve Özelleştirme Đş Çevresi ve Rekabet Altyapı Finans Sektörü Sosyal Reform Konvertibilite tam tam tam Sınırlı tam (bazen fiilen sınırlı) Doğrudan Yatırımın evet evet hayır Hayır evet Kontrolü Faiz Oranı Serbestisi tam tam tam hukuken sınırlı hukuken sınırlı Döviz Kuru Rejimi dalgalı kur dalgalı kur dalgalı kur Sabit dalgalı kur Ücret Düzenlemesi hayır hayır hayır Evet evet Toprak mülkiyetinin hukuken sınırlı yabancılar hariç hukuken sınırlı hukuken sınırlı hukuken sınırlı Ticarileştirilebilmesi tam Rekabet Ofisi evet evet evet hayır evet Đflas Kanununun düşük orta orta çok düşük düşük Kalitesi Đş Hukuku Güvencesi aksak işleyen etkisiz biraz kusurlu aksak işleyen aksak işleyen Şirketler Hukukunun Kalitesi Bağımsız Telekom Düzenleyici çok düşük yüksek orta düşük orta hayır kısmen kısmen hayır hayır Bağımsız Elektrik hayır kısmen kısmen hayır hayır Düzenleyici Demiryolu Altyapısının hayır kısmen hayır hayır kısmen Đşletmeden Ayrılması Karayolu Yönetiminin Bağımsızlığı kısmen hayır hayır hayır hayır Đmtiyaz Yasalarının na na düşük düşük düşük Kalitesi Sermaye Yeterlilik yüzde 12 yüzde 12 yüzde 12 yüzde 10 yüzde 8 Oranı Mevduat Sigorta hayır evet hayır hayır evet Sistemi Menkul Kıymetler düşük yüksek orta çok düşük yüksek Piyasası Yasası Kalitesi Özel Emeklilik Fonu hayır evet evet Hayır hayır Yoksulluğun Nüfus Đçindeki Payı Kamu Sağlık Harcamaları (% GSYĐH) Kamu Eğitim Harcamaları (% GSYĐH) Hanehalkı Enerji ve Su Harcamaları Kaynak: EBRD; <2% (2002) 16 % (2003) 21.4 % (2003) 44% (1998) 26 % (2003) yüzde 1.6 yüzde 2.6 yüzde 2.5 yüzde 2 yüzde 2.6 yüzde 4.9 yüzde 3.5 yüzde 5 yüzde 5.4 yüzde 8.7 yüzde 3.5 yüzde 3.7 yüzde 4.4 yüzde 0.3 yüzde

152 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Finans sektörü göstergelerinden sermaye yeterlilik oranı yüzde 8 ile 12 arasında değişmektedir. Kazakistan ve Özbekistan da mevduat sigorta sistemi bulunurken, diğer ülkelerde yoktur. Menkul kıymetler piyasası yasasının kalitesi Azerbaycan ve Türkmenistan da düşük, Kırgızistan da orta ve Kazakistan da yüksektir. Sosyal reform göstergelerinden yoksulluk oranı (yoksulların toplam nüfus içindeki payı), 2003 yılı verilerine göre Kazakistan da yüzde 16, Kırgızistan da yüzde 2.4, Özbekistan da yüzde 26 ve Türkmenistan da 1998 yılı verilerine göre yüzde 44 dür. Kamu sağlık harcamalarının GSYĐH içindeki payı, ülkelere göre yüzde 1.6 ile 2.6 arasında değişmektedir. Kamu eğitim harcamalarının GSYĐH içindeki payı, Azerbaycan da yüzde 4.9, Kazakistan da yüzde 3.5, Kırgızistan da yüzde 5, Türkmenistan da 5.4 ve Özbekistan da yüzde 8.7 dir. Đncelediğimiz ülkelere ilişkin, geçiş sürecinin başlangıcı olan 1989 yılı baz alınarak oluşturulan döneminde geçiş sürecinin ekonomik göstergeleri endeksi ekte Tablo-3 te verilmiştir. Büyük ölçeli özelleştirme göstergesi endeksine göre, en iyi konumda olan ülke Kırgızistan, en az gelişme gösteren ülke Türkmenistan dır. Bu ülkelerde küçük ölçekli özelleştirmede daha fazla mesafe alınmıştır. Geçiş göstergelerinden fiyat, ticaret ve döviz kuru serbestisi diğer göstergelere göre daha iyi durumdadır. Rekabet politikası, bankacılık, faiz oranı serbestisi, menkul kıymetler piyasası göstergelerinin gelişimi daha düşük düzeydedir. Tabloda dikkati çeken en çarpıcı husus, ekonomik reformların geçiş sürecinin ilk 5 yılında (1997 yılına kadar) daha hızlı yapıldığı, sonraki yıllarda reform yorgunluğunun başlaması ve Türkmenistan ın diğer ülkelere göre geride kalmasıdır. Đncelediğimiz ülkelere ilişkin, geçiş sürecinin başlangıcı olan 1989 yılı baz alınarak oluşturulan döneminde geçiş sürecinin altyapı göstergeleri endeksi Tablo-4 te verilmiştir. Kapsamlı altyapı reformu göstergesi endeksi en yüksek olan ülkeler sırasıyla Kazakistan, Azerbaycan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan dır. Bu sıralama diğer altyapı göstergelerinde de hemen hemen aynıdır. Ancak, Ekonomik göstergelerin aksine, altyapı göstergelerinin iyileşmesinde süreklilik görülmektedir Geçiş sürecinde Ülke Performansları Đncelediğimiz geçiş ekonomilerinden Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan ın döneminde yapısal ve kurumsal (girişim, piyasa, ticaret, finans sektör ve altyapı) göstergeleri ekte Tablo-5 ile Tablo-9 da arasında verilmiştir. Ayrıca, Heritage Foundation ve The Wall Street Journal tarafından 2006 yılı esas alınarak seçilmiş on kritere göre ekonomik serbestlik endeksi ekte Grafik-1 ile Grafik-5 arasında verilmiştir. Aşağıda bu kriterlere göre ülkeler değerlendirilmiştir Azerbaycan Azerbaycan ın döneminde yapısal ve kurumsal göstergeleri Tablo-5 te verilmiştir. Tablodan da görüleceği gibi özelleştirme gelirlerinin GSYĐH daki payı 2000 yılında yüzde den 2005 yılında yüzde 3.2 ye yükselmiştir. Buna karşılık 2000 li yıllarda özel sektörün GSYĐH - daki payı yüzde 60, özel sektörde çalışanların toplam istihdam içindeki payı ise yüzde 68 düzeyindedir. Sanayiinin toplam istihdamdaki payı yüzde 7 civarındadır. Sanayideki işgücü verimliliği ise yıllara göre büyük dalgalanmalar göstermektedir. Diğer yandan yatırımların GSYĐH daki payı sürekli artarak 2000 yılında yüzde 20 den, 2005 yılında yüzde 56 ya yükselmiştir. Piyasa ve ticaret göstergeleri açısından bakıldığında, tüketici fiyatlarının yönetim tarafından belirlenme oranının yüksek olmadığı görülmektedir. Azerbaycan dış ticaretinin büyük bölümünü (örneğin 2005 yılında yüzde 65 ni) geçiş ekonomileri dışındaki ülkelerle yapmaktadır. Diğer yandan ticaretin GSYĐH daki payı sürekli artarak 1995 de yüzde 67 den 2005 yılında yüzde 94 yükselmiştir. Finans sektörü yönünden incelendiğinde, Azerbaycan da 44 banka bulunmaktadır. Bu bankalardan 5 i yabancı sermayelidir. Bankalar kamu ağırlıklı olup, kamu banklarının aktif payı yüzde 55, yabancı sermayeli bankaların aktif payı yüzde 6 düzeyindedir. Geri ödenmeyen kredilerin toplam krediler içindeki payı yüzde 15 düzeyindedir. Azerbaycan da 2000 yılında sabit telefon hattı oranı yüzde 10; mobil hattı oranı yüzde 5 iken, 2005 yılında bu oran sabit hatta yüzde 13 e, mobil hat ise yaklaşık beş kat artarak yüzde 27 ye yükselmiştir. Mobil hat artışına karşın internet yaygınlık oranı onbinde 0.4 düzeyindedir. Seçilmiş on temel göstergeye göre Azerbaycan da ekonomik serbestlik endeksi Grafik-1 de görüleceği gibi parasal, ve işgücü aşısından dünya ortalamasına yakındır. Yönetim, maliye, ticaret açsından dünya ortalamasının biraz üzerindedir. Đş ortamı, yatırım, finans, rüşvet ve mülkiyet açısından dünya ortalamasının oldukça gerisindedir Kazakistan Kazakistan ın döneminde yapısal ve kurumsal göstergeleri Tablo-6 da verilmiştir. Özelleştirme uygulamalarında inceldiğimiz geçiş ekonomileri içerisinde en hızlı gelişme gösteren 632

153 II International Congress ülke Kazakistan dır. Nitekim, özelleştirme gelirlerinin GSYĐH içerisindeki payı yüzde 27 dir. Özel sektörün GSYĐH içindeki payı ise yüzde 65, özel sektörde çalışanların toplam istihdam içindeki payı yüzde 75 dir. Sanayi sektörünün toplam istihdamdaki payı yüzde 12 dir. Ancak, sanayideki işgücü verimliliği giderek düşmektedir. Yatırımların GSYĐH daki payı 2000 yılından sonra yıllık ortalama yüzde 25 düzeyindedir. Kazakistan, ticaretinin giderek artan oranda geçiş ekonomileri dışındaki ülkelerle yapmaktadır. Ticaretin GSYĐH içindeki payı yüzde 80 ler düzeyindedir. Finans sektörü açısından bakıldığında, banka sayısı giderek azalmaktadır. Nitekim, 2000 yılında 45 olan banka sayısı 2005 yılında 34 de düşmüştür. Yabancı banka sayısı ise 14 dür. Kamu ve yabancı bankalarının aktif oranı düşük düzeydedir. Geri ödenmeyen kredilerin toplam kredilere oranı yüzde 10 civarındadır. Yurtiçi özel sektör kredilerin GSYĐH daki payı 2000 yılında yüzde 10 iken, daha sonra sürekli artarak 2005 yılında yüzde 35 e yükselmiştir. Kazakistan da menkul kıymetler piyasasında da önemli gelişmeler görülmektedir. Nitekim, menkul kıymetler piyasasının GSYĐH içindeki payı 2005 yılında yüzde 19 a yükselmiştir. Đletişim altyapısı açısından Kazakistan da 100 kişiye düşen hem sabit, hem de mobil telefon hattı sürekli artmaktadır. Nitekim 2000 yılında yüzde 12 olan sabit telefon hattı oranı, 2005 yılında yüzde 17 ye, aynı dönemde mobil telefon hattı oranı yüzde 1 den, yüzde 33 e çıkmıştır. Yine aynı dönemde internet yaygınlık oranı on binde 7 den, on binde 15 yükselmiştir. Grafik-2 de verilen seçilmiş on temel göstergeye göre Kazakistan da ekonomik serbestlik endeksi; iş ortamı, ticaret ve parasal açıdan dünya ortalamasına yakındır. Maliye, yönetim finans ve işgücü açısından dünya ortalamasının üzerindedir. Yatırım, rüşvet, mülkiyet açısından dünya ortalamasının altındadır Kırgızistan Kırgızistan ın döneminde yapısal ve kurumsal göstergeleri Tablo-7 de verilmiştir. Kırgızistan, özelleştirme uygulamalarında son yıllarda önemli aşamalar kaydetmiştir. Özelleştirme gelirlerinin GSYĐH içerisindeki payı 2000 yılında yüzde 2.3 iken, her yıl sürekli artarak 2005 yılında yüzde 7.4 e yükselmiştir. Özel sektörün GSYĐH içindeki payı yüzde 75, özel sektörde çalışanların toplam istihdam içindeki payı 2004 yılı itibariyle yüzde 80 düzeyindedir. Aynı yılda sanayi sektörünün toplam istihdamdaki payı yüzde 8 dir. Sanayideki işgücü verimliliği ciddi dalgalanma göstermektedir. Yatırımların GSYĐH daki payı ise yüzde 15 dir. Kırgızistan da tüketici fiyatlarının belirlenmesinde yönetimin müdahalesi yüzde 12 düzeyindedir. Bu ülke dış ticaretinin yarısından fazlasını geçiş ekonomileri dışındaki ülkelerle yapmaktadır. Ticaretin GSYĐH içindeki payı yüzde 75 düzeyindedir. Finans sektörü açıdan bakıldığında, Kırgızistan da 2005 yılı itibariyle 10 nu yabancı sermayeli olmak üzere 19 banka bulunmaktadır. Kamu bankalarının aktif oranı düşük, buna karşılık yabancı sermayeli bankaların aktif oranı yüksektir. Geri ödenmeyen kredilerin toplam kredilere oranı giderek düşmektedir. Menkul kıymetler piyasası henüz gelişmemiş olup, GSYĐH içindeki payı 2005 yılında yüzde 1.7 dir. Đletişim altyapısı açısından Kırgızistan da 100 kişiye düşen sabit telefon hattı oranı yüzde 8 düzeyindedir. Buna karşılık mobil telefon hattı oranı sürekli artarak 2001 yılında yüzde 1.1 den, 2005 yılında yüzde 10.3 e yükselmiştir. Kırgızistan da 2005 yılı itibariyle internet yaygınlık oranı on binde 11 düzeyindedir. Grafik-3 te verilen seçilmiş on temel göstergeye göre ekonomik serbestlik endeksi; iş ortamı, parasal ve finans açıdan dünya ortalaması civarındadır. Ticaret, maliye, yönetim ve işgücü açısından dünya ortalamasının üzerindedir. Yatırım, rüşvet, mülkiyet açısından dünya ortalamasının altındadır Türkmenistan Türkmenistan ın yapısal ve kurumsal göstergelere ilişkin veriler sınırlıdır. Bu ülkenin döneminde yapısal ve kurumsal göstergeleri Tablo-8 da verilmiştir. Özelleştirme uygulamalarında inceldiğimiz geçiş ekonomileri içerisinde en az gelişme gösteren ülke Türkmenistan dır. Özelleştirme gelirlerinin GSYĐH içerisindeki payı yüzde 0,6 dır. Ayrıca özel sektörün GSYĐH içindeki payı da çok (2005 te yüzde 25) düşüktür. Sanayi sektörünün toplam istihdamdaki payı 2004 yılı itibariyle yüzde 14 ve sanayideki işgücü verimliliği yüzde 12 dir. Yatırımların GSYĐH daki payı da yüzde giderek düşmektedir. Tüketici fiyatlarının belirlenmesinde yönetimin müdahalesi giderek azalmaktadır. Nitekim, yönetimin belirlediği fiyat yüzdesi 1989 da yüzde 20 den 2004 yılında yüzde 6 ya düşmüştür. Bu ülke dış ticaretinin yaklaşık yarısını geçiş ekonomileri dışındaki ülkelerle yapmaktadır. Türkmenistan da 2005 yılı itibariyle 4 ü yabancı sermayeli olmak üzere 11 banka bulunmaktadır. Kamu bankalarının aktif oranı yüzde 96 dır. Diğer ülkelerle karşılaştırıldığında Türkmenistan da finans piyasalarının fazla gelişmediği söylenebilir. Đletişim altyapısı açısından Türkmenistan da 100 kişiye düşen hem sabit, hem de mobil telefon hattı oranı 633

154 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process düşüktür. Nitekim sabit telefon hattı oranı yüzde 8, mobil telefon hattı oranı yüzde 1 düzeyindedir. Yine aynı dönemde internet yaygınlık oranı on binde 1.2 dir. Grafik-4 te verilen seçilmiş on temel göstergeye göre ekonomik serbestlik endeksi; yalnızca yönetim, ticaret, maliye açısından dünya ortalamasının üzerindedir. Buna karşılık iş ortamı, parasal, finans, mülkiyet, rüşvet ve işgücü endeksi dünya ortalamasının çok gerisindedir Özbekistan Özbekistan ın döneminde yapısal ve kurumsal göstergeleri Tablo-9 da verilmiştir. Bu ülkenin özelleştirme gelirlerinin GSYĐH içerisindeki payı yüzde 2004 yılı itibariyle 5.2 dir. Özel sektörün GSYĐH içindeki payı yüzde 45 tir. Sanayi sektörünün toplam istihdamdaki payı yüzde 13 tür. Sanayideki işgücü verimliliği sürekli azalarak 2005 yılında yüzde 0.7 ye düşmüştür. Yatırımların GSYĐH daki payı ise yüzde 23 tür. Đncelediğimiz ülkeler içinde tüketici fiyatlarının belirlenmesinde yönetimin müdahalesi en fazla olan ülke Özbekistan dır. Nitekim 2004 yılı itibariyle fiyatların belirlenmesinde yönetimin müdahalesi yüzde 53 tür. Bu ülke dış ticaretinin yaklaşık yarısını geçiş ekonomileri dışındaki ülkelerle yapmaktadır. Ticaretin GSYĐH içindeki payı yüzde 57 dir. Özbekistan da 2004 yılı itibariyle 5 i yabancı sermayeli olmak üzere 31 banka bulunmaktadır. Kamu bankalarının aktif oranı yüzde 67, buna karşılık yabancı sermayeli bankaların aktif oranı yüzde 4 tür. Menkul kıymetler piyasası henüz gelişmemiş olup, GSYĐH içindeki payı 2005 yılında yüzde 0.3 tür. Đletişim altyapısı açısından Özbekistan da 100 kişiye düşen sabit telefon hattı oranı yüzde 7 düzeyindedir. Buna karşılık mobil telefon hattı oranı sürekli artarak 2000 yılında yüzde 0.2 den, 2005 yılında yüzde 2.7 e yükselmiştir. Özbekistan da 2005 yılı itibariyle internet yaygınlık oranı on binde 1.1 dir. Grafik-5 te verilen seçilmiş on temel göstergeye göre ekonomik serbestlik endeksi; iş ortamı, ticaret, maliye ve işgücü açısından dünya ortalamasının üzerindedir. Buna karşılık yönetim, parasal, finans, mülkiyet, rüşvet endeksi dünya ortalamasının gerisindedir. 4. Geçiş Sürecinin Genel Değerlendirmesi ve Sonuç Doğu Bloku nun dağılmasından sonra iktisat yazınında geçiş ekonomisi üzerine yapılan çalışmalar artmıştır. Merkezden yönetimli planlı ekonomiden piyasa ekonomisine geçiş sürecinin analiz edildiği bu çalışmalarda genellikle makro ekonomik istikrar, özelleştirme, iş ortamı, finans sektörü ve ekonomik düzeni oluşturan yasal kurumsal düzenleme konularına odaklanılmaktadır. Piyasa ekonomisine geçiş sürecinde, ekonomik alan yanında, toplumsal bütünün politik, sosyal, kültürel ve teknolojik alanlarında da köklü değişim ve dönüşüm yaşanmaktadır. Bu nedenle geçiş sürecinin analizi, toplumsal bütünün her alanını dikkate alan bütüncül bir yaklaşımı gerektirmektedir. Ayrıca, piyasa ekonomisine geçiş süreci bölgelerin ve ülkelerin özelliklerine göre önemli farklılıklar içermektedir. Örneğin sanayi deneyimi ve sermaye birikimine sahip Doğu Avrupa ve Baltık ülkelerine göre Kafkasya ve Orta Asya ülkelerinde geçiş süreci daha yavaş ilerlemektedir. Bu çalışmada Kafkasya ve Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan ülkeleri dikkate alınmıştır. Geçiş ekonomileri, iki uç sistem olan merkezden yönetimli ekonomi ile piyasa ekonomisi arasında ayrı özellikler göstermektedir. Toplumsal bütünün her alanında bu iki uç sistemin temel unsurlarının aldığı biçim de farklı olmaktadır. Geçiş ekonomilerinde piyasa sistemi ilke olarak benimsenmiştir. Ancak, yasal ve kurumsal düzenlemelerin tam olarak yerleşmemesi, özel mülkiyetin ve sermaye birikiminin yetersiz olması gibi nedenlerle piyasa dinamikleri yeterince oluşmamıştır. Bu olumsuzluklara karşın, bölgenin zengin doğal kaynaklara sahip olması, eğitimli ve meslekli beşeri sermaye birikimi önemli bir gelişme potansiyeli oluşturmaktadır. Bu potansiyelin fırsata dönüştürülmesinde girişimci kültürünün gelişmesi kilit faktör olarak görülmektedir. Politik alanda totaliter bir rejimden demokrasiye geçiş sancıları yaşanmaktadır. Bu süreçte Sovyetler Birliği yönetiminde etkin konumda olan yöneticilerin, bağımsızlık sonrasında da iktidarda olması politik alanda esnekliği zayıflatmaktadır. Bu ülkelerde Anayasa ile demokratik, laik, üniter anlamda bir Cumhuriyet kurulmuş, parlamenter demokratik sisteme geçilmiştir. Ancak, geniş yetkilerle donatılmış devlet başkanları, seçim sistemindeki sorunlar ve demokrasi kültürünün yeterince gelişmemesi gibi nedenler parlamenter demokrasiden katılımcı demokrasiye geçişi zorlaştırmaktadır. Oysa, piyasa sistemi temelde etkin bir demokrasi ve rekabetçi bir piyasa yapısı ile dengelenmekte ve bunlardan herhangi birinin aksaması ekonomik sistemin verimini düşürmektedir. Sosyo-kültürel alanın biçimlenmesinde inanç, ideoloji, geçmişten gelen değerler ve yasal kurumsal normlar etkili olmaktadır. Geçiş ekonomilerinde, merkezden yönetimli ekonomilerdeki toplumcu bakış açısından, piyasa ekonomisindeki 634

155 II International Congress bireyci yaklaşıma dönüşüm yanında, bağımsızlıklarını yeni kazanan ve bünyesinde bir çok etnik grubu barındıran bu ülkelerde baskın unsur ulusalcılıktır. Bu nedenle toplumsal çıkar veya bireysel çıkar yerine, ulusal çıkar ön plandadır. Geçiş ekonomilerinde güçlü lider ve iktidar yapısı, temel motivasyon unsuru olarak ideolojiye bağlılık veya çalışma ve başarı ilkesi yerine, iktidara veya lidere yakınlığı öne çıkarmaktadır. Merkezden yönetimli ekonomilerde teknolojik alanda temel bilimler, devlet politikası, savunma eksenli Ar-Ge çalışmaları öne çıkarken, piyasa ekonomilerinde temel unsur, piyasanın yönlendirdiği uygulamalı teknik bilgi ve yenilikler, yenilikçi girişimci, küresel rekabet baskısıdır. Geçiş ekonomileri ithal teknolojiye dayandığı için iki uç sisteme de bağımlı bir yapı göstermektedir. Dış dünya ile ilişkiler açısından merkezden yönetimli ekonomiler blok içinde bağımlı bir yapıya, piyasa ekonomileri küresel sistemle bütünleşme gayreti içindedir. Geçiş ekonomileri ise küresel sisteme yakınlaşmaya çalışmaktadır. Nitekim, incelediğimiz ülkeler bağımsızlıklarını kazandıktan sonra hem IMF, IBRD, BM gibi uluslararası kurumlara hem de Bağımsız Devletler Topluluğu, Karadeniz Ekonomik Đşbirliği Teşkilatı gibi bölgesel kuruluşlara üye olmuşlardır. Đncelediğimiz ülkelerde geçiş sürecinin performansı, seçtiğimiz kriterlere ve ülkelere göre önemli farklılıklar göstermekle birlikte genellikle düşüktür. Geçiş sürecinin yapısal ve kurumsal göstergelerinden liberalizasyonun yetersiz, özelleştirmenin küçük ölçeklerde yoğunlaştığı, iş ortamı ve rekabetin aksak işlediği, altyapı düzenlemelerinin kısmen yapıldığı, finans sektörünün gelişmediği, ve sosyal reformların gerçekleştirilemediği söylenebilir. Đncelediğimi ülkeler, dış ticaretinin yarısından fazlasını geçiş ekonomileri dışındaki ülkelerle yapmaktadır. Ekonomik serbestlik endeksine göre incelediğimiz ülkelere göre farklılıklar göstermekle birlikte genellikle yönetim, parasal ve işgücü endeksi dünya ortalamasına yakındır. Maliye ve ticaret endeksi dünya ortalamasının üzerindedir. Đş ortamı, yatırım, finans, rüşvet ve mülkiyet endeksi ise dünya ortalamasının altındadır. Kafkasya ve Orta Asya bölgesinde piyasa ekonomisine geçiş süreci, diğer geçiş ekonomilerine göre daha sancılı ve yavaş ilerlemektedir. Ancak, bölgenin sahip olduğu ekonomik, sosyal, ve kültürel potansiyel, güçlü politik irade ile doğru yönlendirildiği taktirde geçiş sürecinin performansı artacaktır. KAYNAKÇA ACARTÜRK, Ertuğrul ve ASLANER, Hakan Geçiş Ülkelerinde Devletin Rolü: Yabancı Sermaye ve Özelleştirme: Kırgızistan Örneği I.Maliye Konferansı Geçiş Ekonomilerinde Mali Politikalar Bişkek/Kırgızistan 16 Nisan ALTAY, Asuman; Geçiş Ekonomilerinde Devletin Rolleri, Görevleri, ve KOBĐ lerin Durumu Đstanbul Üniversitesi Maliye Araştırmaları Merkezi Konferansları, Eylül Erişim Turkiyeekonomisi/geçiş.pdf BAL, Harun Uluslararası Ticaret ve Geçiş Ekonomileri: Kırgızistan Örneği, Sosyal Bilimler Dergisi, ERKAN Hüsnü Sosyal Piyasa Ekonomisi, Konrad Adenuer Vakfı Türkiye Temsilciliği, Đzmir, 1987 European Bank for Reconstruction and Development (EBRD) Transition Report 2006 Finance in Transition, November 2006.Erişim. IMF; Transition, Experience and Policy Issues, The IMF and Transition Economies I, World Economic Outlook, May MERĐÇ, Metin Geçiş sürecinde Türk Cumhuriyetleri nde IMF in Rolü Erişim MAKALE/deu%20MAK/0001.doc TANDIROĞLU, Haluk, Geçiş Ekonomilerinde Özelleştirme DUE Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 4, Sayı:3, 2002 The Wall Street Journal and The Heritage Foundation, Index of Economic, Freedom 2007 Erişim Türk Đşbirliği ve Kalkınma Đdaresi Başkanlığı (TĐKA) Ülke Raporları, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan Erişim YILDIZ, Habib; Geçiş Ekonomilerinde Dönüşüm Süreci ve Mali Reformlar, Proceeding of the First International Manas University Conference in Economics on the Recent Economic Development and Problem in the Transition Economics, Kyrgyz- Turkish Manas University Deparment of Public Finance, Publication No:61 Conference Series No:6, Bishkek- Kryryzstan, Sayfa: , 23rd-24 th September (2004) 635

156 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process EK TABLOLAR VE GRAFĐKLER Tablo 3. Seçilmiş Ülkelerde Geçiş Sürecinin Ekonomik Göstergeleri Endeksi Geçiş Göstergeleri Büyük Ölçekli Özelleştirme Küçük Ölçekli Özelleştirme Girişimin Yeniden Yapılandırma Fiyat Serbestleşme Ticaret &Döviz Kuru Sistemi Rekabet Politikası Bankacılık Reformu &Faiz Oranı Serbestisi Sermaye Piyasası &Bankacılık Dışı Finans Kurumları Ülkeler AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,00 1,00 2,00 2,00 1,67 1,67 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 2,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,67 3,67 3,67 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 2,00 1,67 1,67 1,67 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,00 2,00 3,00 3,33 3,33 3,33 3,33 3,67 3,67 3,67 3,67 3,67 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 3,00 3,33 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,67 1,67 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,00 3,33 AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 2,00 2,00 2,00 2,00 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 AZERBAYCAN 1,00 1,00 3,67 3,67 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 3,67 3,67 3,33 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 AZERBAYCAN 1,00 1,00 2,00 2,00 2,33 3,00 3,33 3,33 3,33 3,67 3,67 3,67 4,00 4,00 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 3,00 4,00 4,00 4,00 3,33 3,33 3,33 3,33 3,33 3,67 3,67 3,67 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 4,33 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 2,00 2,00 1,67 1,67 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 2,00 2,00 AZERBAYCAN 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 1,67 1,67 1,67 1,67 AZERBAYCAN 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,67 2,67 3,00 3,00 3,00 3,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,00 2,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,67 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 1,67 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 Kaynak: EBRD, 636

157 II International Congress Tablo 4. Seçilmiş Ülkelerde Geçiş Sürecinin Altyapı Göstergeleri Endeksi Geçiş Göstergeleri Kapsamlı Altyapı Reformu Telekomünükasyon Demiryolu Elektrik Enerjisi Karayolu Su ve Atık Su Ülkeler AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,00 1,33 1,33 1,33 1,33 1,67 1,67 1,67 1,67 2,00 2,00 2,00 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 1,67 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,67 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 1,33 1,33 1,33 1,33 1,33 1,33 1,33 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,33 1,33 1,33 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,67 2,67 3,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,67 3,00 3,00 3,00 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 AZERBAYCAN NA NA NA NA NA 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 KAZAKĐSTAN NA NA NA NA NA 2,00 2,00 2,33 2,67 2,67 2,67 2,67 3,00 3,00 KIRGIZ CUMHUR. NA NA NA NA NA 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 TÜRKMENĐSTAN NA NA NA NA NA 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN NA NA NA NA NA 2,00 2,00 2,33 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 2,67 AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 3,00 3,33 3,33 3,33 3,33 3,00 3,00 3,00 3,00 3,33 3,33 3,33 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 2,00 2,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,33 2,33 AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 2,33 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 2,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 AZERBAYCAN 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 KAZAKĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 2,00 2,00 2,00 KIRGIZ CUMHUR. 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 TÜRKMENĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 ÖZBEKĐSTAN 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1,67 1,67 1,67 1,67 1,67 Kaynak: EBRD, 637

158 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Tablo 5. Azerbaycan Yapısal ve Kurumsal Göstergeleri Girişim Özelleştirme Gelirleri (Kumulatif, GSYĐH %'si) na na 0,0 1,7 2,0 2,4 2,6 3,0 3,2 na Özel Sektörün GSYĐH daki Payı (%) 10,0 10,0 25,0 45,0 60,0 60,0 60,0 60,0 60,0 60,0 Özel Sektörün Đstihdam Đçindeki Payı (%) na na 42,8 65,5 66,6 68,0 68,5 68,4 68,1 na Bütçe Sübvansiyonları ve Cari Transferler GSYĐH %'si) na na 8,1 6,9 6,6 11,9 11,9 10,7 8,3 na Sanayinin Toplam Đstihdamdaki Payı (%) na na 9,7 6,7 6,6 6,8 6,7 7,0 7,0 na Sanayide Đşgücü Verimliliği Değişimi(%) na na -16,6 10,7 6,4 1,7 5,9 1,3 29,7 na Yatırım/GSYĐH (%) na na 23,7 20,6 20,7 34,6 49,6 53,2 56,1 na Piyasalar ve Ticaret Tüketici Fiyat Endeksinde Kamunun Belirlediği Fiyatların Payı (%) Na na 8,0 6,0 6,0 6,0 6,0 7,0 na na Kamunun Fiyatını Belirlediği Malların EBRD-15 Sepetindeki Sayısı Na na 12,0 3,0 3,0 3,0 3,0 3,0 3,0 na Geçiş Süreci Dışındaki Ülkelerle Ticaretin Payı (%) Na na 58,3 78,2 79,3 75,0 70,0 67,4 65,7 na Ticaretin GSYĐH'daki Payı (%) na na 67,6 63,3 61,5 66,2 73,5 84,4 94,0 na Gümrük Gelirleri (ithalat %'si) na na 15,2 8,8 12,5 9,1 6,0 4,9 11,7 na Finansal Sektör Banka Sayısı (yabancı sermayeli) 13 (na) 13 (na) 180 (5) 59 (5) 53 (5) 46 (4) 46 (4) 44 (5) 44 (5) na Kamu Bankalarının Aktiflerinin Payı (%) na na 80,5 60,4 58,3 62,0 55,3 56,1 55,2 na Yabancı Sermayeli Banka Aktiflerinin Payı (%) na na na 4,4 4,6 4,1 5,2 5,8 6,6 na Geri Ödenmeyen Krediler (Toplam krediler içindeki % si) na na 21,9 14,4 20,5 19,7 14,6 14,5 14,9 na Yurtiçi Özel Sektör Kredileri (GSYĐH %'si) na na na na na 3,6 4,1 5,3 6,2 na Tüketici Kredi (GSYĐH %'si) na na na na 1,0 1,4 2,0 3,0 3,1 na Đpotekli Konut Kredisi Borçlanması (GSYĐH %'si) na na na na na na na na na na Menkul Kıymetlerin Kapitalizasyonu (GSYĐH %'si) na na na 3,0 3,6 na na na na na Menkul kıymetler Ticaret Hacmi ( Sermaye Kapitalizasyonunun %'si ) na na na na na na na na na na Eurobond Arzı (GSYĐH içindeki yüzdesi) na na na 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 na Altyapı Sabit Hat (Mobil) Yaygınlık Oranı (100 kişi içinde) 8.4 (0.0) 8.7 (0.0) 9.4 (0.1) 9.8 (5.2) 11 (8.9) 11 (9.6) 11(12.7) 12 (17.4) 13 (26.7) na Internet Yaygınlık Oranı ( kişi içinde) 0,0 0,0 0,0 1,9 1,6 1,4 0,7 0,4 0,4 na Demiryolu Đşgücü Verimliliği (1989=100) 100,0 91,4 8,5 23,7 25,4 29,4 31,9 37,4 44,2 na Konut Elektrik Tarifesi (USc kwh) na na 0,4 2,1 2,1 2,0 2,0 2,0 2,2 na Elektrik Ortalama Birikim Oranı (%) na na na na Birim Enerji Kullanımı GSYĐH'nin (kişi başı enerji tüketimini PPP USD olarak) na na 1,0 1,8 2,0 2,2 2,3 na na na Kaynak: EBRD, 638

159 II International Congress Tablo-6: Kazakistan Yapısal ve Kurumsal Göstergeleri Girişim Özelleştirme Gelirleri (Kumulatif, GSYĐH %'si) 0,0 0,0 12,7 24,6 25,1 25,6 27,0 27,1 27,3 na Özel Sektörün GSYĐH daki Payı (%) 5,0 5,0 25,0 60,0 60,0 65,0 65,0 65,0 65,0 65,0 Özel Sektörün Đstihdam Đçindeki Payı (%) na na na 78,8 74,9 75,0 75,4 75,3 75,5 na Bütçe Sübvansiyonları ve Cari Transferler GSYĐH %'si) na na na 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 na na Sanayinin Toplam Đstihdamdaki Payı (%) na na 20,5 13,8 12,4 12,3 12,2 12,1 12,3 na Sanayide Đşgücü Verimliliği Değişimi(%) na na 0,3 22,2 17,2 11,4 5,1 8,3 2,0 na Yatırım/GSYĐH (%) na na 23,3 18,1 26,9 27,3 25,9 22,7 na na Piyasalar ve Ticaret Tüketici Fiyat Endeksinde Kamunun Belirlediği Fiyatların Payı (%) na na 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Kamunun Fiyatını Belirlediği Malların EBRD-15 Sepetindeki Sayısı 15,0 15,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Geçiş Süreci Dışındaki Ülkelerle Ticaretin Payı (%) 1 na na 39,9 64,2 57,3 61,8 65,5 65,3 67,9 na Ticaretin GSYĐH'daki Payı (%) na na 64,7 89,7 76,2 73,3 73,9 79,8 82,5 na Gümrük Gelirleri (ithalat %'si) na na 3,9 1,8 2,1 3,1 3,0 2,7 2,6 na Finansal Sektör Banka Sayısı (yabancı sermayeli) na na 130 (na) 48 (16) 44 (15) 38 (17) 36 (16) 35 (15) 34 (14) na Kamu Bankalarının Aktiflerinin Payı (%) 2 na na 24,3 1,9 3,5 5,2 5,1 3,7 3,1 na Yabancı Sermayeli Banka Aktiflerinin Payı (%) na na na 19,8 17,3 34,3 56,9 5,5 7,3 na Geri Ödenmeyen Krediler (Toplam krediler içindeki % si) 3 na na 14,9 na na 11,9 13,1 11,9 9,6 na Yurtiçi Özel Sektör Kredileri (GSYĐH %'si) 4 na na 6,1 10,6 15,3 18,1 21,3 25,9 35,4 na Tüketici Kredi (GSYĐH %'si) 4 na na 1,1 0,6 1,0 1,6 2,7 5,2 9,1 na Đpotekli Konut Kredisi Borçlanması (GSYĐH %'si) na na na na na na 1,1 3,1 4,5 na Menkul Kıymetlerin Kapitalizasyonu (GSYĐH %'si) na na na 7,5 5,6 5,5 7,7 8,7 18,9 na Menkul kıymetler Ticaret Hacmi (Sermaye Kapitalizasyonunun %'si ) na na na 5,0 25,1 26,5 22,0 30,3 14,9 na Eurobond Arzı (GSYĐH içindeki yüzdesi) na na na 1,9 1,1 1,3 1,7 8,1 4,9 na Altyapı Sabit Hat (Mobil) Yaygınlık Oranı (100 kişi içinde) 7.4 (0.0) 8.0 (0.0) 11.8 (0.0) 12.2 (1.3) 13.0 (3.9) 14.0 (6.9) 15.0 (9.0) 16.9 (18.6) 16.9 (33.4) na Internet Yaygınlık Oranı ( kişi içinde) 0,0 0,0 0,1 4,9 7,3 11,1 14,4 15,3 15,3 na Demiryolu Đşgücü Verimliliği (1989=100) 100,0 94,7 32,6 42,5 46,3 51,0 58,5 62,6 102,8 na Konut Elektrik Tarifesi (USc kwh) na na 3,0 2,8 2,7 3,0 3,1 3,0 3,1 na Elektrik Ortalama Birikim Oranı (%) na na 75 na na 92 na na na na Birim Enerji Kullanımı GSYĐH'nin (kişi başı enerji tüketimini PPP USD olarak) na na 1,0 1,8 1,8 1,9 1,9 na na na Gümrük Gelirleri uluslarası ticaret vergilerinden oluşmaktadır. Aralık 2000'de devlet tassaruf Bankasındaki hissesini yüzde ellinin altına düşürdü. IMF, Global Financial Stability Report Eylül Kazakistan Ulusal Bankası, Đstatistik Bülteni. Kaynak:EBRD, 639

160 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Tablo 7. Kırgızistan Cumhuriyeti Yapısal ve Kurumsal Göstergeleri Girişim Özelleştirme Gelirleri (Kumulatif, GSYĐH 'si) na na 1,1 2,3 2,7 2,9 3,2 7,2 7,4 na Özel Sektörün GSYĐH daki Payı (%) 5,0 5,0 40,0 60,0 60,0 65,0 65,0 75,0 75,0 75,0 Özel Sektörün Đstihdam Đçindeki Payı (%) na na 68,5 78,2 79,1 79,7 80,3 80,9 na na Bütçe Sübvansiyonları ve Cari Transferler GSYĐH %'si) na na 2,3 na 3,0 3,4 3,2 3,1 3,4 na Sanayinin Toplam Đstihdamdaki Payı (%) na na 12,5 8,0 7,9 7,8 7,7 8,1 na na Sanayide Đşgücü Verimliliği Değişimi(%) na na -11,4 18,5 5,8-10,2 15,9-3,1 na na Yatırım/GSYĐH (%) na na 18,3 20,0 17,8 17,4 11,6 14,3 15,3 na Piyasalar ve Ticaret Tüketici Fiyat Endeksinde Kamunun Belirlediği Fiyatların Payı (%) 100,0 90,0 na na na na na 12,0 12,9 na Kamunun Fiyatını Belirlediği Malların EBRD-15 Sepetindeki Sayısı 15,0 15,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 2,0 na Geçiş Süreci Dışındaki Ülkelerle Ticaretin Payı (%) na na 17,6 56,9 52,5 53,8 50,3 53,9 61,2 na Ticaretin GSYĐH'daki Payı (%) na na 63,0 74,3 60,8 66,6 68,4 74,0 74,0 na Gümrük Gelirleri (ithalat %'si) na na 2,3 1,1 1,4 1,6 1,3 1,2 3,6 na Finansal Sektör Banka Sayısı (yabancı sermayeli) na na 18 (3) 22 (6) 20 (5) 20 (6) 21 (7) 19 (10) 19(10) na Kamu Bankalarının Aktiflerinin Payı (%) na na 69,7 15,8 16,6 9,7 7,2 4,1 4,8 na Yabancı Sermayeli Banka Aktiflerinin Payı (%) na na na 24,6 32,7 50,4 61,2 70,1 73,6 na Geri Ödenmeyen Krediler (Toplam krediler içindeki % si) na na 72,0 16,3 13,8 17,6 11,2 6,1 7,7 na Yurtiçi Özel Sektör Kredileri (GSYĐH %'si) na na 12,5 2,2 2,0 2,6 na na na na Tüketici Kredi (GSYĐH %'si) na na na na 0,4 0,4 0,5 0,9 1,2 na Đpotekli Konut Kredisi Borçlanması (GSYĐH %'si) na na na na 0,0 0,0 0,1 0,3 0,5 na Menkul Kıymetlerin Kapitalizasyonu (GSYĐH %'si) na na na 0,3 0,3 0,5 1,6 1,5 1,7 na Menkul kıymetler Ticaret Hacmi ( Sermaye Kapitalizasyonunun %'si ) na na na na na na na na na na Eurobond Arzı (GSYĐH içindeki yüzdesi) na na na 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 na Altyapı Sabit Hat (Mobil) Yaygınlık Oranı (100 kişi içinde) 6.7 (0.0) 7.2 (0.0) 7.6 (0.0) 7.7 (0.2) 7.9 (0.6) 7.9 (1.1) 7.9 (2.8) 8.2 (5.2) 8.3 (10.3) na Internet Yaygınlık Oranı ( kişi içinde) 0,0 0,0 0,0 8,4 9,2 11,8 11,3 11,0 11,0 na Demiryolu Đşgücü Verimliliği (1989=100) na 100,0 16,9 14,5 14,3 16,2 22,0 27,4 24,0 na Konut Elektrik Tarifesi (USc kwh) na na na 0,6 0,7 1,0 1,0 1,0 1,2 na Elektrik Ortalama Birikim Oranı (%) na na na 45 na na 74 na Birim Enerji Kullanımı GSYĐH'nin (kişi başı enerji tüketimini PPP USD olarak) na na 2,1 3,1 3,6 3,2 3,2 na na na 1 Gümrük Gelirleri ithalatta ayrımsal vegi sistemindeki vergilerden oluşmaktadır. Kaynak: EBRD, 640

161 II International Congress Tablo 8. Türkmensitan Yapısal ve Kurumsal Göstergeleri Girişim Özelleştirme Gelirleri (Kumulatif, GSYĐH 'si) na na 0,2 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 na Özel Sektörün GSYĐH daki Payı (%) 10,0 10,0 15,0 25,0 25,0 25,0 25,0 25,0 25,0 25,0 Özel Sektörün Đstihdam Đçindeki Payı (%) na na na na na na na na na na Bütçe Sübvansiyonları ve Cari Transferler GSYĐH %'si) na na 1,7 na na na na na na na Sanayinin Toplam Đstihdamdaki Payı (%) na na 10,1 13,0 13,5 13,8 13,8 14,0 na na Sanayide Đşgücü Verimliliği Değişimi(%) na na 14,0 24,7 10,6 7,5 10,7 12,0 na na Yatırım/GSYĐH (%) na na na 36,4 31,7 27,6 25,3 23,8 na na Piyasalar ve Ticaret Tüketici Fiyat Endeksinde Kamunun Belirlediği Fiyatların Payı (%) 20,8 20,8 18,8 6,8 6,8 6,8 6,7 6,7 na na Kamunun Fiyatını Belirlediği Malların EBRD-15 Sepetindeki Sayısı 8,0 8,0 5,0 4,0 4,0 4,0 4,0 4,0 4,0 na Geçiş Süreci Dışındaki Ülkelerle Ticaretin Payı (%) na na 31,8 51,3 50,1 54,7 54,4 51,2 46,0 na Ticaretin GSYĐH'daki Payı (%) na na 118,8 140,5 129,0 104,8 102,1 99,9 102,8 na Gümrük Gelirleri (ithalat %'si) na na 0,3 na na na na na na na Finansal Sektör Banka Sayısı (yabancı sermayeli) na na 67 (3) 13 (4) 13 (4) 13 (4) 12 (4) 11 (4) 11 (4) na Kamu Bankalarının Aktiflerinin Payı (%) na na 26,1 97,1 96,5 95,7 96,1 na na na Yabancı Sermayeli Banka Aktiflerinin Payı (%) na na 0,0 1,3 1,3 1,7 1,6 na na na Geri Ödenmeyen Krediler (Toplam krediler içindeki % si) na na 11,2 0,2 0,3 0,3 0,3 na na na Yurtiçi Özel Sektör Kredileri (GSYĐH %'si) na na na 2,2 2,0 1,9 1,9 na na na Tüketici Kredi (GSYĐH %'si) na na na na na na na na na na Đpotekli Konut Kredisi Borçlanması (GSYĐH %'si) na na na na na na na na na na Menkul Kıymetlerin Kapitalizasyonu (GSYĐH %'si) na na na na na na na na na na Menkul kıymetler Ticaret Hacmi ( Sermaye Kapitalizasyonunun %'si ) na na na na na na na na na na Eurobond Arzı (GSYĐH içindeki yüzdesi) na na na 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 na Altyapı Sabit Hat (Mobil) Yaygınlık Oranı (100 kişi içinde) 5.9 (0.0) 6.0 (0.0) 7.1 (0.0) 8.2 (0.2) 8.0 (0.2) 7.7 (0.2) 7.7 (0.2) 7.7 (1.0) 7.7 (1.0) na Internet Yaygınlık Oranı ( kişi içinde) 0,0 0,0 0,0 2,8 3,4 4,2 1,1 1,2 1,2 na Demiryolu Đşgücü Verimliliği (1989=100) na na 34,0 27,3 26,9 32,7 34,4 34,0 37,7 na Konut Elektrik Tarifesi (USc kwh) na na na 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,4 na Elektrik Ortalama Birikim Oranı (%) na na na 30 na 63 na na na na Birim Enerji Kullanımı GSYĐH'nin (kişi başı enerji tüketimini PPP USD olarak) na na 0,9 1,2 1,3 1,5 1,3 na na na Kaynak: EBRD, 641

162 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Tablo 9. Özbekistan Yapısal ve Kurumsal Göstergeleri Girişim Özelleştirme Gelirleri (Kumulatif, GSYĐH 'si) na na 1,6 2,8 2,9 3,5 4,0 4,7 5,2 na Özel Sektörün GSYĐH daki Payı (%) 10,0 10,0 30,0 45,0 45,0 45,0 45,0 45,0 45,0 45,0 Özel Sektörün Đstihdam Đçindeki Payı (%) na na na na na na na na na na Bütçe Sübvansiyonları ve Cari Transferler GSYĐH %'si) na na 3,4 2,2 2,1 1,9 2,1 2,2 na na Sanayinin Toplam Đstihdamdaki Payı (%) na na 12,9 12,7 12,7 12,7 12,4 13,0 13,2 na Sanayide Đşgücü Verimliliği Değişimi(%) na na -1,6-0,6 1,8 0,7 2,5-2,3-0,7 na Yatırım/GSYĐH (%) na na 24,2 19,6 21,1 21,2 20,7 22,5 23,0 na Piyasalar ve Ticaret Tüketici Fiyat Endeksinde Kamunun Belirlediği Fiyatların Payı (%) na na 46,0 53,0 53,0 53,0 53,0 53,0 na na Kamunun Fiyatını Belirlediği Malların EBRD-15 Sepetindeki Sayısı na na 7,0 8,0 8,0 8,0 8,0 8,0 4,0 na Geçiş Süreci Dışındaki Ülkelerle Ticaretin Payı (%) na na 34,9 45,3 48,4 48,6 57,2 54,1 50,8 na Ticaretin GSYĐH'daki Payı (%) na na 73,2 59,6 69,5 55,8 57,1 59,7 57,1 na Gümrük Gelirleri (ithalat %'si) na na 2,6 2,6 1,9 2,8 3,8 3,1 3,1 na Finansal Sektör Banka Sayısı (yabancı sermayeli) na na 31 (1) 34 (6) 38 (6) 35 (6) 33 (5) 31 (5) na na Kamu Bankalarının Aktiflerinin Payı (%) na na 38,4 77,5 80,4 73,7 70,0 67,6 na na Yabancı Sermayeli Banka Aktiflerinin Payı (%) na na 0,1 2,2 2,4 3,2 4,3 4,4 na na Geri Ödenmeyen Krediler (Toplam krediler içindeki % si) na na 0,0 0,0 na na na na na na Yurtiçi Özel Sektör Kredileri (GSYĐH %'si) na na na 27,9 36,9 34,0 27,5 24,5 20,4 na Tüketici Kredi (GSYĐH %'si) na na na na na na na na na na Đpotekli Konut Kredisi Borçlanması (GSYĐH %'si) na na na na na na na na na na Menkul Kıymetlerin Kapitalizasyonu (GSYĐH %'si) na na na 0,6 0,6 0,4 0,1 0,0 0,3 na Menkul kıymetler Ticaret Hacmi ( Sermaye Kapitalizasyonunun %'si ) na na na na na na na na na na Eurobond Arzı (GSYĐH içindeki yüzdesi) na na na 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 na Altyapı Sabit Hat (Mobil) Yaygınlık Oranı (100 kişi içinde) 6.8 (0.0) 6.9 (0.0) 6.7 (0.0) 6.7 (0.2)6.7 (0.5) 6.7 (0.7) 6.7 (1.3)6.7 (2.1) 6.7 (2.7) na Internet Yaygınlık Oranı ( kişi içinde) 0,0 0,0 0,2 0,1 0,1 0,1 0,4 1,1 1,1 na Demiryolu Đşgücü Verimliliği (1989=100) 100,0 105,0 26,3 33,7 35,6 51,1 51,8 47,9 45,6 na Konut Elektrik Tarifesi (USc kwh) na na na 1,0 1,0 1,2 1,7 na 2,6 na Elektrik Ortalama Birikim Oranı (%) na na na na na na 60 na Birim Enerji Kullanımı GSYĐH'nin (kişi başı enerji tüketimini PPP USD olarak) na na 0,7 0,7 0,8 0,8 0,8 na na na 1 Gümrük Gelirleri gümrük tarifeleri ve ihracat vergilerinden oluşmaktadır. Kaynak: EBRD, 642

163 II International Congress GRAFĐK-1 AZERBAYCAN 10 EKONOMĐK SEBESTLĐK ĐNDEKSĐ Đş Gücü Serbestisi 65,4 Fdm Yolsuzluk Đndeksi 22 Mülkiyet Hakları Finansal Serbestlik Yatırım Serbestisi Parasal Serbestlik 76,8 Fdm Yönetişim Đndeksi Mali Serbestlik 86,6 87,2 Ticaret Serbestisi 67,6 Đş Serbestisi Dünya Ort. Azerbaycan GRAFĐK-2 KAZAKĐSTAN 10 EKONOMĐK SERBESTLĐK EDEKSĐ Đş Gücü Serbestisi 80,5 Fdm Yolsuzluk Đndeksi 26 Mülkiyet Hakları 30 Finansal Serbestlik 60 Yatırım Serbestisi 30 Parasal Serbestlik 72,9 Fdm Yönetişim Đndeksi Mali Serbestlik 85,9 87,6 Ticaret Serbestisi Đş Serbestisi 64,2 66, Dünya Ort. Kazakistan GRAFĐK-3 KIRGIZĐSTAN 10 EKONOMĐK SERBESTLĐK ENDEKSĐ Đş Gücü Serbestisi 74,4 Fdm Yolsuzluk Đndeksi 23 Mülkiyet Hakları 30 Finansal Serbestlik 50 Yatırım Serbestisi 40 Parasal Serbestlik Fdm Yönetişim Đndeksi 77,1 76,3 Mali Serbestlik 95,1 Ticaret Serbestisi 71,4 Đş Serbestisi 61, Dünya Ort. Özbekistan 643

164 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process GRAFĐK-4 TÜRKMENĐSTAN 10 EKONOMĐK SERBESTLĐK ENDEKSĐ Đş Gücü Serbestisi 30 Fdm Yolsuzluk Đndeksi 18 Mülkiyet Hakları Finansal Serbestlik Yatırım Serbestisi Parasal Serbestlik 65,9 Fdm Yönetişim Đndeksi 82,9 Mali Serbestlik 94,4 Ticaret Serbestisi 74,2 Đş Serbestisi Dünya Ort. Türkmenistan GRAFĐK-5 ÖZBEKĐSTAN 10 EKONOMĐK SERBESTLĐK ENDEKSĐ Đş Gücü Serbestisi 74,7 Fdm Yolsuzluk Đndeksi 22 Mülkiyet Hakları 30 Finansal Serbestlik 20 Yatırım Serbestisi 30 Parasal Serbestlik 58,6 Fdm Yönetişim Đndeksi 66,1 Mali Serbestlik 90 Ticaret Serbestisi Đş Serbestisi 68,2 66, Dünya Ort. Özbekistan 644

165 TRANSITION PERIOD OF CENTRAL ASIA TO THE FREE MARKET ECONOMY: SUCCESSES AND CHALLENGES Bahar AMANGELDYEVA Turkmenistan ABSTRACT The five former Soviet republics have become separate states, developing at different rates and in different directions, and with different political and economic regimes. The cohesion of the region has broken down and economic development is hampered by internal and regional political troubles. Poverty has risen dramatically and bad governance is inhibiting efficient exploitation of natural resources in some countries. The transition to market economies, however, has been largely completed. The countries contain about 56 million people: 25 million in Uzbekistan, 15 million in Kazakhstan (which has a larger GDP than Uzbekistan), and 5-6 million each in the Kyrgyz Republic, Tajikistan and Turkmenistan. Kazakhstan has large oil reserves, and the Caspian Basin has become a centre of interest for oil. Turkmenistan with the fourth largest natural gas reserves in the world is also a potential important energy supplier. Most of Central Asia was incorporated into the Russian Empire in the 1860s and 1870s, and was subsequently developed as a supplier of cotton to mills in Russia. In the Soviet era, the Central Asian republics were open economies, supplying raw materials (cotton, oil, gas and minerals) to the rest of the USSR, but insulated from the global economy. The Soviet economy was planned as a single unit, in which republics borders mattered little and links from Central Asia were overwhelmingly to the north. Other initial conditions in 1991 included the lowest incomes in the USSR (the Kyrgyz, Tajik, Turkmen and Uzbek republics, together with Azerbaijan, had the highest poverty rates), but relatively equal income distribution and high social indicators such as literacy rates or life expectancy. The dissolution of the USSR was unexpected in Central Asia and the new independent states were unprepared. The high inflation of 1999 was turned into hyperinflation in 1992 because of the inappropriate institutions of the rouble zone. In this difficult situation, the five countries moved at differing speeds to stabilize their economies and establish market-based systems. The Kyrgyz Republic moved fastest, bringing annual inflation below 50 per cent in 1995, and also introduced the most liberal reforms, reflected in 1998 in it becoming the first Soviet successor state to join the World Trade Organization. Kazakhstan was initially also a rapid reformer, but the process stalled in the mid-1990s, as large-scale privatization was characterized by insiders and other well-connected people gaining the lion s share of the most valuable assets. Uzbekistan was a more gradual reformer, completing small-scale privatization and housing, but retaining state orders for key agricultural products and delaying large-scale privatization. In October 1996, Uzbekistan took a backward step, introducing foreign exchange controls. Turkmenistan has also had foreign exchange controls since 1998, but in the context of minimal economic reform and a personalized government. Tajikistan experienced civil war for much of the 1990s and, even since the 1997 peace agreement, the government has not exercised full control over the national territory. Macroeconomic performance since independence has been disappointing, but with great variation. Kazakhstan and the Kyrgyz Republic both experienced deep recessions in the first half of the 1990s, recovered slightly in , before being hit by the 1998 Russian crisis. Turkmenistan had a slower initial decline, but the recession continued for longer and went deeper. Tajikistan experienced the biggest decline in incomes and even with some recovery since 1997, living standards have fallen to levels associated with the least-developed countries. The Uzbekistan economy has been well-managed, in the narrow sense of, for example, maintaining infrastructure, collecting taxes and keeping up expenditure on education and social security. With independence, the five countries have had to establish international economic policies. None of these regional arrangements has had much economic impact, and trade has been on a multilateral basis. This is beneficial insofar as the countries have not become tied into trade-diverting regionalism. There is pressing need for regional cooperation on water and energy issues and to facilitate intraregional and transit trade. The Central Asian countries are now market-based economies. The economies have become more different, the five countries must for many purposes now be treated as separate entities rather than as a single region. Tajikistan and the Kyrgyz Republic stand out as disadvantaged landlocked countries, with limited economic prospects and many of the problems of lowincome countries. Turkmenistan is potentially energy-rich. Kazakhstan and Uzbekistan have the best economic prospects for the next decade. CHAPTER I - INTRODUCTION At the time of the dissolution of the USSR the Central Asian republics were, together with Azerbaijan, the poorest Soviet republics and the ones with the largest percentage of the population living in poverty (Table 1). Since becoming independent, Kazakhstan, the Kyrgyz Republic, Tajikistan, Turkmenistan and Uzbekistan have followed divergent national development strategies, with the first two moving relatively quickly to reform their economies and the last two adopting explicitly gradual transition strategies. All five countries suffered declines in output and national expenditure, but there is dispute over the magnitudes. Measures of GDP show smaller declines in Uzbekistan and Turkmenistan, and larger declines in the Kyrgyz Republic, Kazakhstan and Tajikistan. This challenges the widely 645

166 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process held view that more rapid reform is associated with better performance and also conflicts with casual observation that, while in Uzbekistan living standards may have held up relatively well, this has not been the case in Turkmenistan. The drawbacks of using standard national accounting aggregates during periods of rapid structural change are well-known, and as measures of living standards they are further vitiated by the inability of per capita national income to capture changes in inequality and poverty. The move to a more market-oriented economy has everywhere increased inequality (Cornia, 1996; Milanovic, 1998). The Central Asian economies offer an interesting comparative study in reform paths of formerly centrally planned economies. From fairly similar starting points they have pursued different policies since the demise of the Soviet Union in December Soviet Central Asian Republics (CARs) were forced to concentrate during the early years of nationhood on institution building and addressing the immediate macroeconomic problems. By 1998 they were in a position to take a longer term perspective. This paper examines the nature of the countries economic development since the dissolution of the USSR in December 1991 and attempts to forecast potential scenarios. Prior to proceeding to the literature review section, I would like briefly outline the contents of the chapters. Chapter II is mainly about the key definitions used during this paper writing. Following a brief review of historical background and an overview of the five countries macroeconomic performance till 1992, sections V and VI analyze their post-independence economic development in a greater detail, subdivided into two periods as during and after, Despite the similarities in initial conditions, national economic policies have differed substantially since independence. Section IV reviews the position of the Central Asian republics in the Soviet economic system. Section V describes the various national approaches to the problems of the first phase of national policymaking, whereas the next section VI turns to the second phase and an achievement of longer term socioeconomic goals, and analyses the relationship between economic reform, development strategies and microeconomic data. The various reform paths adopted by the independent governments of he CARs have implications not just for economic performance but also for the nature of the reformed economy. Section VII will analyze the differing market models which are emerging within Central Asian region on the detailed sample of each state. All five countries specialize in primary products and have open economies. Section VIII traces developments in the countries' international economic relations, focusing on the choice between various regional options and multilateralism. The final section draws some conclusions about the future for the five countries over the next dozen years. Therefore, this work seeks to contribute to research on the transition economies of developing countries, with particular attention to Central Asian region. The study uses literature and surveys analysis. CHAPTER II DEFINITIONS There are different definitions and approaches to transition period and economy. Following definitions will be used throughout the paper as well. Bank [bæŋk] is a business which provides financial services for profit. Traditional banking services include receiving deposits of money, lending money and processing transactions. Some banks (called Banks of issue) issue banknotes as legal tender. Development is a dynamic process of improvement, which implies a change, an evolution, growth and advancement. Development as a phenomenon suggests that people are able to control their future and can improve their condi-tion in the world (living conditions, capacity to feed, education level, life length, etc.) through process towards something better (Skeldon R., 1997). Economy: 1. Activities related to the production and distribution of goods and services in a particular geographic region 2. The correct and effective use of available resources. Globalization, also globalisation, refers to increasing global connectivity, integration and interdependence in the economic, social, technological, cultural, political, and ecological spheres. Globalization is an umbrella term and is perhaps best understood as a unitary process inclusive of many sub-processes (such as enhanced economic interdependence, increased cultural influence, rapid advances of information technology, and novel governance and geopolitical challenges) that are increasingly binding people and the biosphere more tightly into one global system with one destiny. Globalisation in short is how our world is becoming more and more like one country each and every day. 646

167 II International Congress A region's gross domestic product, or GDP, is one of the ways for measuring the size of its economy. The GDP of a country is defined as the market value of all final goods and services produced within a country in a given period of time. It is also considered the sum of value added at every stage of production of all final goods and services produced within a country in a given period of time. Hyperinflation is inflation that is "out of control", a condition in which prices increase rapidly as a currency loses its value. Income is the money that is received as a result of the normal business activities of an individual or a business. The word inflation refers to a general rise in prices measured against a standard level of purchasing power. Inflation is measured by comparing two sets of goods at two points in time, and computing the increase in cost not reflected by an increase in quality. Interest is the fee paid to borrow money. Macroeconomics is a branch of economics that deals with the performance, structure, and behavior of the economy as a whole. Macroeconomists study and seek to understand the determinants of aggregate trends in the economy with particular focus on national income, unemployment, inflation, investment, and international trade. A mahallya (sometimes transliterated mahalla) is an urban division in Uzbekistan. Historically, mahallas were autonomous social institutions built around familial ties and Islamic rituals. Today, they are formal structures run by committees (headed by chairs called aqsaqals ) and regulated by the government. A market is a social arrangement that allows buyers and sellers to discover information and carry out a voluntary exchange of goods or services. It is one of the two key institutions that organize trade, along with the right to own property. A market economy (also called a free market economy or a free enterprise economy) is an economic system in which the production and distribution of goods and services takes place through the mechanism of free markets guided by a free price system. In a market economy, businesses and consumers decide on their own volition what they will produce. This is often contrasted with a planned economy, in which government decides what will be produced and in what quantities. Microeconomics is a branch of economics that studies how individuals, households, and firms make decisions to allocate limited resources, typically in markets where goods or services are being bought and sold.microeconomics examines how these decisions and behaviors affect the supply and demand for goods and services, which determines prices, and how prices, in turn, determine the supply and demand of goods and services A planned economy (also known as command economy and centrally planned economy) is an economic sysytem in which the state or government controls the factors of production and makes all decisions about their use and about the distribution of income. In such an economy, the planners decide what should be produced and direct enterprises to produce those goods. Planned economies are in contrast to unplanned economies, i.e. a market economy, where production, distribution, and pricing decisions are made by the private owners of the factors of production based upon their own interests rather than upon furthering some overarching macroeconomic plan. A rate is a special kind of ratio, indicating a relationship between two measurements with different units, such as miles to gallons or cents to pounds. A tariff is a tax on foreign goods upon importation. Since the goods cannot be landed until the tax is paid it is the easiest tax to collect, and the cost of collection is small. A tax is a financial charge or other levy imposed on an individual or a legal entity by a state or a functional equivalent of a state. A transition economy is an economy which is changing from a planned economy to a free market. Transition process is usually characterised by the changing and creating of institutions, particularly private enterprises; changes in the role of the state, thereby, the creation of fundamentally different governmental institutions; and the promotion of private-owned enterprises, markets and independent financial institutions. The underground economy, shadow economy, or black economy consists of all commerce on which applicable taxes are being evaded. The market includes not only legally-prohibited commerce (for example, drugs, prostitution, and gambling activities that are illegal in some locales), but also trade in legal goods and services because some income is not reported and consequently taxation is evaded, e.g., through money laundering, payment in cash (which can almost never be traced), or other means. 647

168 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process CHAPTER III- BACKGROUND Every historical page of any country-specific issue is to be begun with the background of that particular country. So, as you can see in the Table 2, the five Central Asian republics were, with Azerbaijan, the poorest Soviet republics and they all played a similar role in the Soviet economy as producers of primary products, mainly, cotton, energy products and minerals. The Central Asian countries historical and cultural backgrounds have many similarities, although a distinction is sometimes made between the nomadic heritage of the Kazakhs and the Kyrgyz and the more sedentary history of the region covered by Uzbekistan and neighboring parts of Tajikistan and the Kyrgyz Republic. The territory of the five Central Asian nations was absorbed into the Russian Empire in the 18th and 19th centuries. During both the Tsarist and Soviet eras, the Central Asian region was effectively treated as a single economic unit. The southern area became specialized in cotton production after the 1860s, and subsequent railway construction integrated the region into the Russian imperial economy. After the 1917 Revolution, the Central Asian region became part of the Soviet Union in 1992, it was subdivided into the union republics of Uzbekistan (Uzbek SSR) and Turkmenistan (Turkmen SSR) in 1924, and then further subdivided into Kazakhstan (Kazakh ASSR), Kyrgyzstan (Kirghiz ASSR), and Tajikistan (Tajik SSR) in 1929 (Pauline Jones Luong, 2004). 1 The national delimitation was complete only in 1936, when Kyrgyzstan and Kazakhstan were elevated to the status of union republics. The economic role of the Central Asian republics was primarily as a supplier of raw materials to the more industrialized areas of the Soviet Union. The focus on cotton was strengthened, especially after construction began on the Karakum Canal in the 1950s, but it was complemented by the exploitation of energy and mineral resources and by some industrial development. The social sectors were also expanded, leading to universal literacy and increased life expectancy. The Soviet economy was planned as a single unit, which imposed major constraints on the newly independent states' ability to pursue independent economic policies. The transport network 1 The Kazakh ASSR (first known as the Kirgiz Autonomous Oblast) was originally incorporated into the Russian Federation (RSFSR). Thus, although referred to Kazakhstan as a part of Central Asia throughout, the Soviets used the category "Central Asia and Kazakhstan" to refer to this region. was not always suited to domestic trade; the railway between the Kyrgyz Republic's two main cities, for example, passes through Uzbekistan, Tajikistan and Kazakhstan. Pipeline networks and power grids were also designed for an integrated Soviet Union. In consequence the individual republics had very open economies, even though they were shut off from buying or selling in world markets. Table 3 highlights this paradox by comparing the CARs' openness to that of the Canadian provinces in the 1980s (Richard Pomfret, 1997); total trade as a share of GDP is roughly similar for the two groups, but whereas a third to a half of Canadian provinces' trade was outside Canada, only about a tenth of the CARs' trade was outside the USSR (and most of that was barter trade within Comecon or with third world clients of the USSR). Thus the dissolution of the USSR and collapse of Comecon led to severe disruption, while the CARs were ill-prepared to participate in international trade in the world marketplace. The inward-oriented trade patterns within the centrally planned Soviet economy were reinforced by transport, pipeline, and other communications facilities. The railways and pipelines led to Russia, and most air services and international phone lines passed through a Moscow hub. The first rail connection between the Central Asian republics and China only opened in 1990, and no rail link to their southern neighbors existed before the 1990s. The combination of Soviet administrativeterritorial divisions and a nationalities policy that elevated the status of titular nationalities in fifteen union republics for example, was presumed to have engendered strong national identities in the five CARs just as they had in the other ten union republics (see, e.g., Beissinger 1992; Brubaker 1994; Carrere d'encausse 1993; Naumkin 1994; Roeder 1991; Roy 2000; Slezkine 1994). 2 Independent statehood came suddenly and unexpectedly to the five former CARs - Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan and Uzbekistan. The Communist Party leadership in most of these new countries simply took up the reins of power after independence, which they acquired without a fight and, indeed, without 2 The Soviet Union was divided administratively into 15 national or union republics (SSRs), each of which further subdivided into oblasts (regions), raions (districts), gorods (cities) and villages. Many union republics (SSRs) also contained autonomous republics (ASSRs), autonomous oblasts (AOs), and krais (territories), which were further subdivided into oblasts or okrugs, raions, cities, and villages. See the Table

169 II International Congress much desire. 3 After the dissolution of the USSR, the Central Asian countries were among the Soviet successor states most subject to a severe negative economic shock. All five countries suffered from disrupted supply chains and higher prices for imports. Imminent economic collapse was signaled in falling output and rising prices in 1991, but it would become much worse after formal dissolution of the USSR removed residual central control over the Soviet economic space. After independence, political and economic reform followed different patterns in each of the five countries of Central Asia. 4 The Kyrgyz Republic was one of the most liberal and rapidly reforming transition economies; one indicator is that, in July 1998, it became the first Soviet successor state to accede to the World Trade Organization. Kazakhstan is also considered a reformist regime, although this oil-rich country has many similarities to Russia in the way that privatization created powerful private interests that distorted the reform process (Kalyuzhnova, 1998; Olcott, 2002). The other three Central Asian countries were slower to stabilize the macroeconomy, and still had triple-digit inflation in Uzbekistan has been more cautious in reforming but has been the most successful of all Soviet successor states in terms of output performance (Pomfret, 2000b; Spechler, 2000). Turkmenistan s regime has become increasingly personalized, pursuing a policy based on neutrality and economic independence, with minimal economic reform (Ochs, 1997; Lubin, 1999b; Pomfret, 2001). Tajikistan was in a state of civil war for most of the 1990s but is considered to be a delayed reformer since the 1997 peace agreement. CHAPTER IV- MACROECONOMIC PERFORMANCE AT THE STARTING POINT To start with the starting point while describing the macroeconomic performance of Central Asian countries, it is necessary to mention that the highly centralized Soviet system brought benefits and costs to the Central Asian republics. Economic modernization was associated with improved living standards and other socioeconomic indicators such as longevity, health and 3 4 The CARs were the last to declare their sovereignty from the Soviet Union. In addition, with the exception of President Askar Akaev in Kyrgyzstan, the leaders of the CARs supported the coup against Mikhail Gorbachev in August 1991 and an overwhelming majority of the population in these republics voted to remain part of the Soviet Union thereafter. See, e.g., Bremmer and Taras 1997, Hale On the economies and recent economic history of the Central Asian countries, see Pomfret (1995), Pomfret and Anderson (2001) and Islamov (2201). educational attainment. The costs were externally imposed patterns of specialization, with extreme environmental degradation and erosion of some traditional social relationships. Within the Soviet division of labor the Central Asian republics were all primarily producers of raw materials. The main crop was cotton, of which Uzbekistan is the world s fourth-largest producer. The Soviet heritage is criticized by nationalists for having reduced self-sufficiency by taking land out of food crop production, although the virgin lands program undertaken in the late 1950s and early 1960s to turn northern Kazakhstan into a grainproducing area has had mixed blessings because harvests have been volatile in the harsh climate. Turkmenistan, while also an important cotton producer, became dominated economically by natural gas production in the 1980s. In general, however, the Soviet planners were criticized for starving Central Asia s energy and mineral sector of capital for exploration and exploitation, and Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Tajikistan and the Kyrgyz Republic are all trying to develop their energy and mineral resources in conjunction with foreign investors. The only major exception to the primary sector bias is Tashkent, where a modern industrial sector was established during the war when factories were moved from vulnerable locations in the western USSR. Tashkent became the fourth largest city in the USSR and included high-tech industries such as aircraft production. One of the striking features of Soviet economic development was the disregard for environmental consequences. The Central Asian cotton economy is based on an irrigation system which drastically shrank the Aral Sea between the early 1960s and the 1980s, causing a major environmental disaster as mortality and morbidity rates in the worst affected areas (such as the Karakalpak autonomous republic in Uzbekistan) increased. The Aral Sea disaster clearly indicates that the past development strategy based on water- and fertilizer-intensive cotton cultivation is unsustainable. Kazakhstan contained the main nuclear testing areas in the USSR, and soil contamination is widespread. Apart from these specific environmental problems, Soviet Central Asia suffered from the general negative environmental consequences of a system which emphasized output and placed no cost on pollution, with high levels of urban pollution surrounding many mining areas or in cities with unfortunate wind patterns or other locational disadvantages. 5 5 Richard Pomfret. July "Economic developments during the 1990s and prospects for the future", University of Adelaide, Australia, p.p

170 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process The USSR also brought benefits to the people of Central Asia. Compared to their cousins in neighboring countries they were often enjoying higher incomes and universally better access to health, education and other social services. Life expectancy at birth was over 65 years (Table 5) and literacy rates almost a hundred percent. Although the reality did not always match the Soviet rhetoric of equality, the economic status of women was hugely increased by access to education, health services and jobs outside the home. 6 Despite this catalogue of problems, the data in Table 6 continue to be used. This is primarily because the general patterns correspond with other evidence, including casual observation. 7 Table 7 illustrates the patterns of GDP change on example of Central Europe, Russia and Central Asian states during the period of 1989 till CHAPTER V - THE FIRST PHASE: INITIAL CONDITIONS VERSUS NATIONAL POLICIES, EXPLAINING POLICIES AND PERFORMANCE Over two dozen countries in Eastern Europe and the former USSR were abandoning the central planning system within a few years of one another. This phenomenon raised the question of what separated the more successful from the less successful transition economies. The initial debate was over the speed and extent of reform. The econometric evidence has been inconclusive over whether performance has been related to reform. Some have argued that initial conditions were 6 7 Kaser and Mehrotra (1996, 221) quote a Soviet report that in 1925 in the whole of Turkmenistan only 25 women were literate. The numbers would have been higher elsewhere in Central Asia, but female literacy rates among the non- Slavic population were dismally low throughout the region. Trends towards greater gender equality in the workplace in the 1960s and 1970s are confused by the lack of ethnic disaggregation; some observers (eg. Lewis, 1992, 272-3) argue that the trends reflect the large number of Russian women moving into the region, while the status of the indigenous female population remained unchanged. Rapid surveys were used to assess immediate needs in the early 1990s (e.g. Howell, 1996, on the southern districts of the Kyrgyz Republic) and more recently qualitative methods have been used to conceptualize interactions between social, economic and psychological elements of changes in living standards (see, for example, the chapters by Kuehnast on the Kyrgyz Republic and by Gomart on Tajikistan and Uzbekistan in DUdwick et al., 2003), but both of these approaches rely on the small and possibly unrepresentative samples which make generalization of the results difficult. Nevertheless, the patterns of traumatic economic decline during the first half of the 1990s, especially outside the capital cities, are incontrovertible. crucial, but here too the evidence is inconclusive because quantitative indices of initial conditions are contentious. During the Soviet era the Central Asian republics benefited from direct transfers aimed at reducing the large differences in Soviet republics fiscal revenues, and perhaps from indirect transfers resulting from intra-ussr trade at distorted prices. The direct transfers were substantial (Pomfret, 1995, 48-50). After 1991 the transfers were partially retained within the ruble zone but at much reduced levels, and had finished by the end of The tight economic links imposed by Soviet planners led to serious trade disruption when the Union collapsed and payments mechanisms became uncertain. The loss of transfers and post- Soviet trade disruption came on top of the ubiquitous output losses following the shift from central planning to a more market-oriented economy. 8 Although the Central Asian republics were not committed to rapid economic reform, they were forced into major price shocks in The newly independent countries were constrained to follow Russia s January 1992 price reform; otherwise, with a common currency, they would have faced huge trade imbalances due to commodity arbitrage. Some differentiation was apparent as all five countries limited price increases of basic consumer goods, with Tajikistan, Turkmenistan and Uzbekistan employing the most price controls and Kazakhstan and the Kyrgyz Republic the least (Pomfret, 1995, 53-6). During the first two years after the dissolution of the USSR, policy debates were dominated by the currency issue. When Russia tried to assert sole control over monetary policy, its terms were unacceptable to other ruble users and Turkmenistan, Uzbekistan and Kazakhstan exited the ruble zone in November By the end of 1993 Tajikistan was the only country still using the old Soviet rubles, and the Tajik national currency was not introduced until May There is a clear hierarchy in reducing hyperinflation (Table 8). Perceptions of willingness to introduce radical economic reform have influenced access to external finance. The international financial institutions were the main potential lenders, and the World Bank and IMF extended credit to the Kyrgyz Republic as early as Kazakhstan was also able to gain access to World Bank and IMF loans, whereas Uzbekistan was less 8 De Broeck and Kostial (1998) explain much of the output loss in Kazakhstan in terms of disorganization brought on by disruption of supplier links and credit constraints. 650

171 II International Congress generously treated and Turkmenistan and Tajikistan were practically ignored (Table 9). 9 The low open unemployment reported in the Central Asian republics is economically meaningless. 10 The incentives to register as unemployed are insubstantial, and appear to be more than offset by the stigma associated with the status of being unemployed. Many workers prefer to remain on the books of enterprises which are unable to sell what they produce or to pay their employees. Other, primarily female, workers have left the labor market and returned to a traditional role of unremunerated work in the household or to subsistence production. The Central Asian countries offer a fascinating natural experiment, with their fairly similar initial conditions and radically different approaches to creating market-based economies. Furthermore, the national economic policies have differed substantially after independence and every country has elaborated the country-specific transitional model described in the greater details per country descriptions below. Uzbekistan Uzbekistan is the most populous of the CARs. It contains the best-known historical centers in the region (Bukhara, Khiva, Samarkand). Tashkent was the first major city taken by Russian forces in the late 1800s, becoming the administrative centre and springboard for the subsequent conquest of the region. Uzbekistan is, with 25 five million people, the most populous of the Central Asian countries and its record since independence is the most controversial. Initial conditions were at first seen as neutral and its economic reforms have been cautious, but its economic performance by the usual measures has been the best of all former Soviet republics. 9 By 1996 the Kyrgyz Republic and Tajikistan had the highest debt/ GDP ratios of any former Soviet republic. Much of their debt was on concessional terms (in Tajikistan's case from Russia as well as the multilateral institutions), while the other three CARs' smaller debt, relative to GDP, was largely on commercial terms (Kapur and van der Mensbrugghe, 1997). 10 Survey data reveals higher incidence of unemployment, eg. 20% in the 1996 Kyrgyz LSMS, although it is difficult to say, whether this is due to the method or to the more rapid Kyrgyz reforms. The depth of the decline in employment is better reflected in the number of registered employed, which fell in Kazakstan from 6.5 million in 1990 to 4.3 million at the end of 1995, when registered unemployment was reported at 4% (Bauer et al., 1997, 3), and 2.6 million in February 1998 (Kazakstan Economic Trends, January-March 1998, 102). Outside Tashkent, the economy is agricultural and dominated by cotton, apart from some mixed farming (fruit, vegetables and livestock) in the Fergana Valley. Uzbekistan accounted for almost three quarters of Soviet cotton production, and is the world's fourth largest cotton producer. Uzbekistan has some mineral resources, notably gold, whose output was a state secret in Soviet times (but is believed to be the world's eighth largest). At independence Uzbekistan imported most of its primary energy products, although it did have substantial oil refining capacity and was a net exporter of natural gas. The size of the agricultural sector and relative lack of natural resources contributed to Uzbekistan having the lowest per capita GNP among the four CARs. The Autonomous Republic of Karakalpakstan in the extreme west had lower levels of human development by practically every available indicator, and suffered from the worst ecological consequences of the desiccation of the Aral Sea. Uzbekistan's industrial sector is the most diversified. The transport infrastructure is relatively good, at least in the main population centre around Tashkent and in the east. Uzbekistan has an ethnically homogenous population, and although there was some Slavic emigration after independence this was less disruptive than in Kazakhstan. Another favorable initial condition was Tashkent s position as the regional capital of Soviet Central Asia. Uzbekistan gained the biggest air fleet and most military equipment in Central Asia. Uzbekistan Airways emerged as the only competitive international airline in Central Asia and remains one of the few state enterprises to have been successful in the new economic environment. Uzbekistan inherited the most effective administrators in the region. The physical infrastructure has been relatively well kept up, both in the domestic transport network and in the irrigation canals that are crucial to the cotton economy. Corruption is widespread in all of Central Asia, but available evidence suggests lower levels in Uzbekistan. The Uzbek government has had frosty relations with the international financial institutions. Macroeconomic stabilization was not an initial priority but, after the collapse of the rouble zone at the end of 1993, Uzbekistan moved purposefully to reduce inflation. Macroeconomic policy in the two and a half years after January 1994 followed standard IMF advice, and relations with the international financial institutions improved over this period. In October 1996 Uzbekistan responded to a balance of payments crisis by introducing forex controls. 651

172 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process The forex controls have been the major economic issue since Since 1996 Uzbekistan has been a slow reformer. Uzbekistan s financial sector remains dominated by a state-owned bank and financial repression is severe. Uzbekistan is not an open society and this may eventually stifle economic progress, but it has a relatively well-managed economy and this feature helped to minimize the extent of the transitional recession. Kazakhstan Kazakhstan is the other large CAR, with a smaller population but larger GDP than Uzbekistan. Kazakhstan is also the most diverse of the CARs, and indeed is often considered not to be truly part of Central Asia as in the north it blends imperceptibly into the Siberian steppe. The share of the labor force in agriculture is smaller (23% in Kazakhstan in 1987, compared to 34-41% in the other CARs), but the Kazakh agricultural sector is a major grain exporter. Much of the grain production is a result of the Virgin Lands program of the 1950s which brought land in northern Kazakhstan into production. The output of livestock products is also far higher in Kazakhstan than in the other CARs; Kazakhstan accounted for a quarter of wool production in the USSR. Kazakhstan's cotton fields are concentrated around Chimkent, and the market gardening around Almaty. Kazakhstan has the largest oil reserves among the CARs. During the Soviet era it was a source of discontent that investment in oil exploration and exploitation was directed to Siberia rather than to Kazakhstan. Since independence Kazakhstan has signed the largest foreign investment contract of any Soviet successor state, with Chevron for the development of the Tengiz oilfield in northwest Kazakhstan. The oil and mineral endowment, food selfsufficiency and high levels of human capital led many observers to see Kazakhstan as one of the best-placed Soviet successor states in In 1992, Kazakhstan took the lead in economic reform, following Russia s price reform with fewer exceptions than other Central Asian countries. Kazakhstan did, however, face two serious obstacles. It was the only Central Asian country where the titular nationality was not in the majority. The diversity of Kazakhstan's population is related to the large Slavic immigration in the north to farm the Virgin Lands. The high-tech installations associated with the nuclear program and the Soviet space centre also brought non-kazakhs into the republic in larger numbers than in other Soviet republics. In the 1989 census, the population was approximately two-fifths Kazakh, two-fifths Russian and one-fifth other ethnic groups. Many of the Russian population, fearing Kazakhization, also chose to emigrate. 11 The emigrants were not randomly drawn, as they tended to come from among the better educated, thus eroding Kazakhstan s human capital advantage. The second obstacle to fulfilling Kazakhstan s economic potential was connected to the oil sector. The only outlets for Kazakhstan s oil were pipelines through Russia, and Russia has exploited its monopoly position by regulating flows and levying high tariffs. Resources could not be exported at world prices because of the associated political economy factors. The limited extent of economic reform and crony capitalism also inhibited healthy economic development in the mid-1990s. In , Kazakhstan s economy began to grow, but it was hard-hit by the 1998 Russian crisis. Since 1999, the economic situation in Kazakhstan has looked brighter. Buoyant world oil prices in the early 2000s reinforced the positive trade developments. The booming economy has been accompanied by harbingers of a civil society, reflecting Kazakhstan s relatively high human capital. Although the regime remains autocratic and dissent is punished, the president is facing growing pressures for accountability of himself and his entourage. 12 The Kyrgyz Republic The Kyrgyz Republic is mainly mountainous, with its population concentrated in the Fergana Valley in the southwest and the plains around Bishkek in the north. The Kyrgyz, like the Kazakhs, were nomadic pastoralists until the enforced collectivization of the 1930s, and wool remains a major product. The Kyrgyz Republic has some minerals, but few energy resources other than hydroelectric potential. 11 Richard Pomfret. July "Central Asia since 1991: The experience of the new independent states", working paper No.212, DEV/DOC (2003)10, OECD Development Center, p.p The opposition has been led by powerful political figures who have defected from the government, often in response to the centralization of power in the President s family, and by businessmen, who gained from the 1990s privatization and now want to strengthen the rule of law in order to protect their gains. The New Kazakhs opposition became more open in late 2001, and the government responded harshly in 2002, but the subsequent stand-off reflected the strength of the opposition. Corruption scandals undermine the government, especially the Kazakhgate affair associated with a concealed Swiss bank account into which President Nazarbayev has reportedly deposited over a billion dollars in oil revenues and which is the subject of inquiries by US prosecutors. 652

173 II International Congress Among the CARs, the Kyrgyz Republic faced the most severe economic problems after becoming independent. The Kyrgyz Republic also had a distinctive political development in the last years of the USSR. When the Soviet republics appointed, and in some cases elected, executive presidents in 1990 and 1991 the political transition was seamless in most of Central Asia with the established leaders simply changing their titles to President Karimov in Uzbekistan, President Nazarbayev in Kazakhstan and President Niyazov in Turkmenistan. In the Kyrgyz Republic, however, the Communist Party's unsatisfactory response to ethnic disturbances in the summer of 1990 led to failure to ratify the official candidate for president, and instead the president of the Academy of Sciences, Askar Akayev, became president of the republic. Akayev is generally viewed as the least authoritarian ruler in the region. From 1993 to 1998, the Kyrgyz Republic was by far the most reformist of the Central Asian republics. In May 1993, the Kyrgyz Republic was the first Central Asian country to replace the rouble by a national currency, this was explicitly part of an economic reform programme. The Kyrgyz Republic received the most support from the international financial institutions, and following their standard policy recommendations brought annual inflation down below 50 per cent in 1995 (compared to 1996 for Kazakhstan, and later elsewhere in Central Asia). In July 1998, the Kyrgyz Republic became the first Soviet successor state to accede to the WTO. Small-scale privatization also progressed rapidly. Land privatization was delayed until Large-scale privatization also proved difficult in practice, partly due to unrealistic pricing of assets. The only large productive enterprise with a positive output record was the Kumtor goldmine operated as a joint venture with a Canadian company. Institutional reforms were often impressive on paper, but implementation was poor The Kyrgyz Republic s image as an island of democracy in Central Asia became tarnished in when President Akayev ruled by decree in order to push through what he considered necessary legislation. Opponents were intimidated and opposition media suppressed. The October 2000 election, in which Akayev was returned to power, was viewed by outside observers as flawed. Nevertheless, the media appears to be more open than elsewhere in Central Asia, and the feeling of oppression is less than in some of the Kyrgyz Republic s neighbors. Since autumn 2001, when the government ceded hectares of territory to China, and March 2002, when demonstrations in the south were forcibly suppressed with six deaths, opposition to the regime has become more pronounced. Economic performance was similar to that of Kazakhstan, with a substantial output decline followed by economic growth in 1996 and The Kyrgyz Republic was successful in cutting inflation, and yet it ran large fiscal deficits as tax revenues fell and public expenditures were not reduced in line. The situation was sustained by substantial IMF and World Bank financial aid, which enabled the central bank to limit inflationary financing of the budget deficit, but which led to a rapid build-up of external debt. The fragility of the Kyrgyz economy was exposed by the 1998 Russian crisis. Three of the country s four largest banks were liquidated in and banking sector assets fell from $160 million to $90 million at the end of 2000, i.e. from 10 per cent of GDP to 7 per cent (Pomfret, 2003). Since 1998, economic reforms have been more or less on hold. Poor initial conditions, poor implementation of reforms, or not staying the course after 1998 could be ascribed as preventative factors for healthy economic growth in Kyrgyz Republic. Turkmenistan When they were violently incorporated into the Russian empire in the 1880s, the Turkmen were viewed as a backward group of desert nomads. In the 1920s less than 3% of the population was literate. Education and health services were improved substantially over the next half century, although Turkmenistan continued to have the worst record in the USSR by measures such as infant mortality rates. Sedentary agriculture was established in the Soviet era by increasing the area of irrigated land. The major irrigation project was the 1500 kilometer-long Karakum Canal, which permitted rapid expansion of cotton cultivation in the 1960s and 1970s. During the final decade of the USSR, the Turkmen economy became dominated by natural gas. Practically the entire country sits on a field of natural gas, which is relatively easy to tap. In the USSR the relative price of natural gas was well below world levels, so that Turkmenistan could expect an immediate improvement in its terms of trade. Tarr (1994) estimated, using a 1990 base, that moving from Soviet to world prices would lead to a 50% improvement in Turkmenistan's terms of trade - a far more significant gain than for any other former Soviet republic Tarr's estimated improvement in the terms of trade was 19% for Kazakhstan and 1% for the Kyrgyz Republic, while Uzbekistan would suffer 3% deterioration in its terms of trade. 653

174 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process During the second half of the 1990s Turkmenistan pursued a statist development strategy in which growth was led by construction of infrastructure and monuments and by importsubstituting industrialization. The process was directed and implemented by the government, with the private sector playing a passive role. The financial sector remained heavily repressed, doing little more than allocate government-directed credits. Export earnings were subject to surrender requirements and foreign exchange controls were universal and restrictive after December The agricultural sector has absorbed most of the increase in the rapidly growing labor force, and by the late 1980s employed about half of the economically active population. Turkmenistan appeared to take the lead in Central Asia in reforming land tenure with the 1997 decree on land privatization. The state and collective farms were divided into individual plots, leased out to farmers who could obtain ownership rights subject to satisfactory output performance. Government controls over essential inputs, notably water and fertilizer. Low state prices for the major crops, even allowing for subsidized inputs, provide little incentive for farmers. The limited information on rural living standards, and casual observation, suggest that rural households are significantly poorer than urban households. The development strategy in centered on maintaining a high investment to GDP ratio: 34% in 1995, and 45%, 49%, 51% and 49% over the remaining years in the decade. 15 The investment has been directed to three types of projects: unproductive, infrastructure, and industrial. The most striking construction works are in the national capital, with its grand statues and new public buildings. These are financed off-budget through funds whose details are not publicly available. Some of these projects were intended to be productive, such as the row of theme hotels south of the capital constructed in the mid-1990s for a flood of business people and tourists. The government has tried to diversify external transport links and improve the domestic network. The national airport and pipeline to Iran have already been mentioned. In May 1996 a rail link was completed, the first line south from former Soviet Central Asia. In the late 1990s the government embarked on an ambitious road building program, connecting all the nation s major towns by divided highways and, in the case 15 Richard Pomfret. March "Turkmenistan: From communism to nationalism by gradual economic refor", University of Adelaide, Australia, p.p 5-8 of the recently begun north-south highway from Dashoguz to Ashgabat, accompanied by a parallel rail link. Another rail project will connect Kerkichi directly to Turkmenistan s rail network rather than via Uzbekistan. The Caspian Sea port of Turkmenbashi (formerly Krasnovodsk) has been upgraded. The industrial investments have focused on a $1.5 billion upgrade of the Turkmenbashi oil refinery and development of petrochemicals there, and the creation of a cotton textile industry. Between 1995 and 2000 the share of cotton processed domestically rose from 3% to 35%. The mills are typically joint ventures with Turkish partners, using Italian equipment. The textile industry is supposed to generate exports, but in 1999 these amounted to $21 million, mostly to Turkey, Russia and Iran, and less than half of the export earnings that could be generated by exporting a third of the cotton crop as fiber. The government s response to these problems was to use export credits from Japan and an EBRD loan to fund what is claimed to be the world s largest textile complex, the Turkmenbashi Jeans Factory, which is equipped with state of the art equipment. Table 10 provides the official statistics on the composition of investment. Soon after independence, president Niyazov adopted a populist strategy of providing free water, electricity, gas, heating, salt and other necessities up to certain limits intended to include most household consumption. He pursued a development strategy of import-substituting industrialization, centered on increasing value-added in the energy and cotton sectors. The economic strategy was however undermined by the inherited infrastructure, which directed energy exports exclusively to the CIS. But Turkmenistan s economic problems run deeper than a simple strategic blip in the late 1990s. The economy is essentially unreformed. The central planning mechanisms were formally ended by Gorbachev and in any case broke down in the early 1990s, but a functioning market economy has not been created. The energy sector is more opaque; it is hardly flourishing. Tajikistan Tajikistan shared many of the Kyrgyz Republic s disadvantages, but these were compounded by a civil war in which tens of thousands were killed and half a million people were displaced in the first year after independence. The war fluctuated hot and cold over the next five years until the 1997 peace agreement brought opposition parties into the government. During the war period, roads, bridges 654

175 II International Congress and other infrastructure were destroyed, and much has still not been repaired. Many men left the country either for economic reasons or to avoid the draft. 16 Since 1997, government policies appear to be fairly liberal. The government has courted the international financial institutions and has largely followed their policy recommendation. Implementation has, however, been poor, and the central government does not have full control over the national territory. 17 The years of war and the burgeoning narcotics trade have hampered the emergence of civil society. Economic performance has been disastrous. Output fell by two thirds in the early and mid- 1990s. Lack of economic opportunity led many men to migrate to Russia in search of work and, because their remittances were largely brought back as cash and unreported, it is difficult to estimate how much this contributed to incomes. 18 Foreign assistance, mainly from Russia, was primarily military aid, which contributed little to the economy apart from leaving Tajikistan with the highest debt/gdp ratio of any Soviet successor state. Although some recent years have seen some high annual growth rates, this is indicative of the low base rather than of real economic achievement. After the collapse of the Soviet Union and the end of centrally planned economic system Central Asian states found themselves in different situations facing a real problems and challenges. The region was totally unprepared to the dissolution of the tight and strong Soviet system; however, within the few years after gaining the independence, each country has found its own way to the development and economic growth. The period of was substantially 16 Gomart (in Dudwick et al., 2003, 68) reports an estimated 70 per cent of men from some towns were working in Russia or Iran in spring The two key clauses of the 1997 peace agreement involved demobilization of the opposition military forces and a 30 per cent share of government posts being given to opposition nominees. From ongoing disputes arose over whether the opposition was receiving its fair share of positions, and whether dismissals were for incompetence or politically motivated. After September 2001, President Rahmonov became more assertive in cleansing the government of opposition figures, with the tacit support of the west which approved of his secular position and mistrusted the Islamic parties. Local warlords, outside the formal structure of the government or the pre opposition, continue to operate on their own account. 18 Many of the temporary emigrants have not sent remittances and appear to be establishing permanent residence in Russia, further complicating the impact on per capita income in Tajikistan. important for all the Central Asian countries since this was the period of making decisions and gaining the experience from own actions. CHAPTER VI - THE SECOND PHASE: SOCIOECONOMIC DEVELOPMENT The first phase of national economic policymaking, while addressed primarily to immediate stabilization matters has also contributed to the diversity of starting points for the second phase, with increased poverty being especially important in the already poor Kyrgyz Republic and Tajikistan. One of the big, and incompletely resolved, debates in the transition literature concerns the relationship between the speed of reform and the prospects for long-term economic growth. The conventional wisdom, associated particularly with the World Bank and IMF, is that a more reformed economy provides a better springboard for future growth (World Bank, 1996). Transition from central planning has everywhere been associated with increased income inequality, and rapid reform has accentuated such differentiation (Milanovic, 1998). Similarly, poor individuals may be forced to liquidate their assets, e.g. cutting down fruit trees or killing livestock for current consumption (as reported by Howell (1996) for southern farmers in the Kyrgyz Republic), or to reduce support for their children s education. The southern republics were open economies closely integrated into the Soviet economy, and to a lesser extent linked to other members of the Council for Mutual Economic Assistance, but isolated from the rest of the world. After independence they all tried to diversify their trading partners, although the process was hampered by transport and communications networks oriented to the north. Only by 1996 did the share of trade going outside the former Soviet Union exceed half (UNECE, 1997). Within Central Asia, however, the most striking developments since 1991 have been in domestic rather than in international politics. The national development strategies have been outward-oriented. 19 There have been measures to 19 It is difficult to quantify the degree of openness. Havrylyshyn and Al-Atrash (1998) conclude that the Kyrgyz Republic and Uzbekistan are significantly more closed and Kazakhstan more open than other economies at similar level of development, but this is based on trade/gdp ratios using purchasing power parity GDP. Using GDP at market prices, Kazakhstan is more closed than the other two. Market prices are distorted, but so are 655

176 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process protect domestic industries, although trade policies have generally been liberal with low formal trade barriers. There has also been an attempt in Uzbekistan to diversify agricultural output away from the cotton monoculture by planting a greater area with food crops. Such initial tendencies towards trade-reducing measures, which also included widespread use of export taxes in the early 1990s, have largely been repudiated by 1998 and do not seem part of longterm national development strategies. Given the overwhelming evidence of a positive relationship between openness and growth, an outwardoriented strategy is surely appropriate. The main positive role for policy is to reform the financial sector such that it encourages saving and channels funds to the socially most desirable uses rather than to large established customers. Financial reform has lagged in the Central Asian republics, insofar as the old mono-bank system has been dismantled but not replaced by appropriately regulated entrepreneurial financial institutions; the Kyrgyz Republic has progressed furthest, Kazakhstan has deregulated banks without satisfactory supervision, 20 and the other countries have maintained fairly strict controls over financial institutions. However, the resource endowments differ among the Central Asian countries. Uzbekistan has benefited in the first half of the 1990s from buoyant prices for its relatively easily exportable cotton and gold. Kazakhstan and Turkmenistan have the most favorable resource endowments for the long-term, with their oil, gas and mineral resources. Exploitation has been hampered by existing infrastructure, but improved pipelines could lead to substantial export earnings. The economic policy dimension will be how to avoid Dutch disease consequences of success in exporting resource-intensive products. Since 1999 border closures and international incidents have become more frequent. The establishment of new border posts was a consequence of the creation of the new independent states in 1991, PPP estimates; it is impossible to say which the appropriate measure is. 20 In Kazakhstan during the hyperinflationary years financial sector deregulation led to proliferation of banks, many of which were simply conduits for obtaining funds from the central bank at negative real interest rates. After a restructuring programme was initiated, the number of banks in Kazakhstan dropped from 183 at the start of 1995 to 131 by the end of 1995 and to 76 by 1st March The central bank has been active in temporarily administering delinquent banks and revoking licenses, but it is not yet clear whether an entrepreneurial banking sector has been created. but their role as a major source of tension was exacerbated by the 1999 explosions in Tashkent and the increased activity of the Islamic Movement of Uzbekistan (IMU). Uzbekistan subsequently introduced visa requirements which were followed by its neighbors. A further twist to the border issue arose after Uzbekistan introduced high taxes on private imports in July 2002 in a poorly articulated attempt to reduce the black market premium on the currency and to regulate the informal trading sector 21 by tightening border controls and to enforce tax collection. In late December, Uzbekistan began to close border crossings, even going so far in mid- January 2003 of blowing up a bridge into the Kyrgyz Republic near the Kyrgyz town of Kara Su. In October 2002, Tajikistan established two new border posts in the Isfara region, which according to the Kyrgyz authorities violated an agreement prohibiting establishment of new checkpoints on disputed territories. The Kyrgyz Republic retaliated by establishing a border post at Kok-Terek. The economic base to these actions is that the new border posts, staffed by ill-trained and corrupt customs officials, disrupt local trade networks that have existed in the valley for centuries. 22 The added economic hardship in an already poverty-stricken area provides a fertile ground for populist agitators to channel anger into ethnic hatred. It is essential to understand the nature of poverty in Central Asia in order to design social safety nets to protect the most vulnerable. Several innovative responses have emerged, such as the mahalla programme in Uzbekistan, and it is likely that the best solution will be a heterodox package of measures whose specifics vary from country to country, but the deterioration in the living standards of the poor is so pressing and the national situations sufficiently similar that governments should learn from experiments around the region. Moreover, recent developments within the region, especially increased territorial disputes, are creating a climate which is inimical to co-operation. New border control measures are unpopular among the local populations, and as assertions of the new states territorial rights they augur poorly for inter-state co-operation. This tragedy can be mitigated by government actions to discourage or regulate anti-social behavior by 21 The taxes were imposed by presidential decree, under which legal entities had to pay a 40 per cent surcharge on consumer-goods imports and shuttle traders were subject to a 90 per cent surcharge. Open-air markets for clothing and household items were closed down, sometimes using water cannon. In December 2002, the taxes were abolished by decree, but the implementation situation remained unclear. 22 They also add to the cost of long-distance trade by increasing the number of delays and tolls. 656

177 II International Congress local authorities, customs officials and others under their jurisdiction. The national governments can also benefit by implementing policies to reduce other impediments to trade such as cumbersome visa regulations, poorly developed financial systems, and capricious changes in border crossings, but that requires an appreciation that many of the foregone trade opportunities represent win-win situations. In "Economic trends in Central Asia: integration or disintegration?" Sergey Sleptchenko, the author of the paper, has subdivided the economic structure of the Central Asian region per following groups that mostly sets the similarities and the differences of economic character among the countries: Group 1 1. Production of agricultural goods: cotton, tobacco, wool, grain, etc. 2. Mining and primary processing of natural resources and their derivatives (oil, natural gas, metals, ores, etc.) Group 2 3. Investment sphere: primarily mechanical engineering, instrument making, etc. 4. Consumption-based industries: food and light industries, house-building, etc. 5. Modern branches: banking, informatics, etc. Group 3 6. Infrastructure industries catering for public demands: gas and electricity supplies, other housing and communal services, communication, etc. 7. Infrastructure industries catering for the State's requirements: road construction, National Health Service, education, etc. Group 4 8. Family businesses, primarily personal subsidiary plots. 9. Primitive branches: suitcase trade businesses, individual labor activity, etc. 10. Traditional branches: agricultural households. Group Criminal branches: prostitution, illegal drugs, racketeering, etc. Group Education. Dominating the economic structure today are the following groups: - Group one - Group four - Regrettably, group five has acquired greater significance. All the above circumstances inevitably impose limits on the probable character of economic contacts among the countries. 23 CHAPTER VII- DIFFERING MARKET MODELS The various reform paths adopted by the independent governments of the CARs have implications not just for economic performance but also for the nature of the reformed economy. All the governments have abandoned central planning, at least as it operated in the USSR, 24 but they have expressed different ideas of the type of market-oriented economy which they wish to establish. While in USSR, the CARs were open economies, integrated into the Soviet Union's division of labor but isolated from the global economy. Their main role was as producers of primary products, especially cotton, but also energy and minerals, and grain in northern Kazakhstan. All the CAR governments profess concern about providing social safety nets. Policies towards resource allocation and especially the direction of capital formation are more diverse in theory, with Kazakhstan and the Kyrgyz Republic showing greater adherence to market principles, but in practice all of the CARs' governments have shown reluctance to leave resource allocation to market forces, at least beyond small-scale producers and traders; this is most clearly shown in the limited emergence of entrepreneurial financial institutions. There are four sets of explanations for differences in measured economic performance among the CARs: differing policies, initial conditions, external assistance, and measurement errors. The analysis of the differing market models which are emerging within Central Asian region are described on the detailed sample of each state. Uzbekistan After independence the government had a suspicion of the market mechanism, especially as it affected large industrial enterprises and the key commodity exports, cotton and gold. Government policy has also been characterized by caution. The government moved quickly to privatize housing, which posed no problem, and moved more slowly to privatize other small-scale 23 Sergey Sleptchenko. "Economic trends in Central Asia: integration or disintegration?", Bishkek Trade Development Chamber, Analytical Consortium "Perspektiva", Kyrgyzstan, p.p Soviet-style planning was not a real option, because the central planning mechanism had been dismantled in 1987/8 and the independent CARs lacked the trained staff to reinstate it even if they wished. 657

178 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process productive enterprises and to change the incentive structure in agriculture, which might have more uncertain economic consequences. Despite the differing speeds, by 1996 all of these policies had been implemented. The prices facing agents in these reformed sectors had also been liberalized, although indirectly of course potential housebuyers, farmers and other small-scale producers were affected by the regulated interest and exchange rates. The cotton sector is more complex. There is a tradition of extensive government involvement, which has its basis in the need to manage the irrigation facilities upon which cotton cultivation depends. 25 Cotton exports were marketed through inter-governmental contracts in the Soviet era; this has been changing since independence, but there is a continuing belief that Uzbekistan has market power in world cotton markets and that the government should prevent ruinous competition in selling the nation's cotton. Cotton also provides an important source of government revenue, which is most easily levied by manipulating prices paid to producers through state orders. A similar attitude pervades government policy towards the industrial sector. The government has loosened its control over small-scale production units and has allowed direct foreign investment in some sectors. Tight control over capital allocation and imports, however, reflects a concern to ensure that desirable industrial enterprises are sheltered from foreign competition. The danger in such an approach is that it will ossify an inappropriate economic structure. Government intervention is more firmly based in areas of social policy. The mahalla scheme is an interesting experiment in dealing with the universal problem of transition economies. By decentralizing decision-making into communitybased organs the Uzbekistan government is attempting to reduce costs and ensure effective targeting by taking a leaf out of the EU's book on subsidiary. The extent to which the mahallas resurrect traditional institutions is debatable, but the Uzbekistan government is making a constructive appeal to tradition. Kazakhstan The Kazakhstan government has been more willing to cede economic control at both the micro and macro level. The extent to which this represents a commitment to a competitive market model has become increasingly a matter of debate. Alienation of state assets has largely been to the benefit of insiders, and anti-competitive market structures have often remained in place after the change of ownership. Reduced government intervention has exacerbated the increased income and wealth inequality by cutting off social security in the short-run and by reducing the capability of disadvantaged people to acquire the human capital which will enable them to improve their economic situation. As with all of the CARs, however, this must be an interim report on the emerging market model, because elements of the current situation are unstable. Large increases in oil revenues will have an unpredictable impact on the political and economic structure. The evolution of financial reform will have a critical impact on the ability of producers to compete on a level-playing field; if capital markets start to operate impartially with entrepreneurial financial institutions attracting and allocating funds on the basis of price (i.e. interest rates), this will erode the benefits of government and other contacts, increase economic efficiency, and reduce the prospect of ending up with crony capitalism. 26 The Kyrgyz Republic The Kyrgyz Republic has been the CAR which has most closely followed the World Bank and IMF blueprints for transition. Priority was given to price reform, supported by inflation control and integration into world markets. The Kyrgyz Republic had by 1997 the purest market model among the CARs. The sustainability of this market model depends upon two factors. Price stabilization has been achieved by large injections of foreign financial assistance rather than by internal fiscal control, which raises the specters of welfare dependence and of loss of sovereignty if advice from Washington DC has to be followed in order to sustain the flows of assistance. The Kyrgyz Republic is the most isolated and resource-poor of the four CARs. Even with good policies the economic future is unpromising, and this could lead to a backlash against the market model. Turkmenistan Turkmenistan adopted a populist model based on absolute political power for a leader who would satisfy his people's economic needs. The model was based on abundant resource rents, and implementation broke down when these rents 25 The water management ministry was the largest government ministry in the Uzbek Soviet Republic. 26 Richard Pomfret. April "Reform Paths in Central Asian transition ecoomies", University of Adelaide, Australia, p.p

179 II International Congress proved to be limited. The non-market model of was unsustainable. Economic independence is incomplete; the country still depends on the Russian-controlled pipeline system for much of its gas exports, and oil and cotton exports are subject to large fluctuations in world prices. Self-sufficiency in grain and textiles has involved possibly substantial, resource costs. The living standards and social well-being of the population are harder to assess. As in other Soviet successor states real per capita GDP was lower at the end of the 1990s than at the beginning. In the comparative estimates of poverty rates by Milanovic (1998), Turkmenistan experienced a substantial increase in poverty after the dissolution of the USSR, but was not an extreme. Both of these results are based on dubious data. The World Bank s poverty assessment based on the 1998 LSMS survey is more cautious, concluding that poverty was not as serious in Turkmenistan as elsewhere in Central Asia, but a large segment of the population is living not much above the poverty line. 27 The free provision of gas, water, electricity and salt to households, plus public housing at low cost, and other subsidized basic goods and services have undoubtedly protected poorer members of society. In some respects Turkmenistan's reform path is starting to resemble that of Uzbekistan, but there appear to be critical differences in commitment. CHAPTER VIII- INTERNATIONAL ECONOMIC POLICIES: REGIONALISM AND INTEGRATION INTO THE WORLD ECONOMY The five Central Asian countries have all remained open economies with high trade/gdp ratios, despite adoption, especially in Turkmenistan and Uzbekistan, of import-substitution policies. Initially their trade was heavily oriented towards CIS markets as a result of inherited links and infrastructure, but by 1996 over half of their foreign trade was outside the old Soviet area. Nevertheless, there have been a huge number of regional agreements, both among the Central Asian countries, and between Central Asian countries and their neighbors Russia to the north, China to the east, and Iran and Turkey to the south. 27 The LSMS data are not in the public domain so independent assessment of the result is not possible, and comments on the survey s findings are based on reports in World Bank and IMF publications. Developments in the countries' international economic relations, various regional options economic cooperation development in the world economy were not built within the day and a single system accomplishment; the transition took time and efforts. Different agencies and international organizations played a significant role in establishing integration approaches with the deep trace and consideration of countries diverse situations and capabilities. Transition Economies and the GATT/WTO Formal trade relations between the market economies and the Soviet bloc were dictated by political rather than economic considerations. Favored eastern European states were allowed to become contracting parties to the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) under ad hoc conditions. The acceptance of good non-market economies was a low point for the GATT. The ad hoc arrangements were quantity or results oriented, rather than rule-based. The special protocols were difficult to enforce, because circumstances change and targets move, and non-fulfillment was difficult to punish; yet the state-trading countries were now inside the GATT family. This flaw was recognized by the early 1990s, and lay behind insistence that new members must adhere to GATT rules, which were based on principles of individual traders freedom to act within transparent rules and which were only really compatible with a market-based economy. There was, of course, a grey area because in all GATT contracting parties state trading and public procurement were facts of life, but the degree mattered. In 1986, and on several occasions the talks came close to breaking down, threatening GATT s very existence. In 1994 the Uruguay Round was successfully concluded, and among its consequences was the superseding of GATT by a new World Trade Organization (WTO). All GATT contracting parties became WTO members at the start of Once in place, the new organization took up outstanding and new applications for membership. For the first few years, however, it appeared difficult for countries with economies in transition from central planning to get through the admission process. 28 Hungary, the Czech and Slovak republics (who had divorced in 1993), and Poland and Romania (who renegotiated the special protocols under which they had entered GATT in 1967 and 1971) were charter members of the WTO. Slovenia and Bulgaria, whose GATT applications had been relatively straightforward and were far advanced, became WTO members in 1995 and

180 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process In principle, membership guarantees rights as well as imposing obligations. Yet most of the transition economies have been unilaterally granted the main right of members, MFN treatment by all other members, and in many cases they face the lower Generalized System of Preferences (GSP) tariff rate. 29 WTO membership should provide some protection against imposition of non-tariff barriers. During the 1990s transition economies suffered especially from anti-dumping actions, where they faced a double penalty of not having WTO protection and being treated as nonmarket economies. 30 The WTO provides legal justification for special treatment of non-market economies, 31 whether or not they are WTO members. WTO membership is still not considered sufficient evidence that a country has a market economy. 32 WTO membership also operates as a signaling device, or to provide a road map for reform and legally bind governments to liberal policies. Transition economies generally show a desire for WTO membership, but have been less willing to pursue policies which will ensure an easy passage. The exceptions (Mongolia and the Kyrgyz Republic) are small countries committed to liberal 29 WTO membership does, however, ensure MFN treatment as a right rather than a unilaterally granted privilege. As a GATT/WTO member China would have avoided having to face the hurdle of annual renewal of MFN status by the USA during the 1980s and 1990s. As a WTO member, Azerbaijan should gain MFN treatment from the USA, where this status has been blocked by the Armenian lobby. 30 Michalopoulos (1999, 20) shows that in the first three years of the WTO s operation (1995-7) both non-wto and non-market economies were more likely to be subject of anti-dumping actions and were more likely to be the targets of definitive anti-dumping duties. 31 Article 2.7 of the Antidumping Agreement refers to the second Supplementary Provision in paragraph 1 of Article VI in Annex 1 to GATT 1994, which permits different treatment in the case of imports from a country which has a complete or substantially complete monopoly of its trade and where all domestic prices are fixed by the State and which was interpreted in the original Polish and Hungarian accession negotiations to permit a surrogate country methodology (Palmeter, 1998, 116-7). It continues to be invoked even though by the late 1990s in very few countries were all prices fixed by the state and, as Palmeter stresses, the word all with regard to control over domestic prices is quite specific. 32 The EU publishes annually a list of non-market economies for the purpose of antidumping and safeguard actions, and the 1999 list included Albania, Armenia, Azerbaijan, Belarus, Georgia, Kazakhstan, the Kyrgyz Republic, Moldova, Mongolia, North Korea, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraine, Uzbekistan and Vietnam. The USA has no formal list and proceeds on a case by case basis, but seems in practice to consider the same list of countries to be nonmarket economies. The Kyrgyz Republic and Mongolia were already WTO members in policies, in part because they have been major aid recipients from donors which require such policies. Other small economies (Albania, Georgia and Croatia) have passed through the admission process because there has been little concern over their impact on the world trading system. Even the act of negotiating signals to potential foreign investors, international financial institutions and others that a country is contemplating acceptance of WTO conditions and is committed to a marketbased economy. Only Yugoslavia, Tajikistan and Turkmenistan have shown no formal interest in WTO accession. Central Asia's Relationship with Russia after Independence During the mid-1990s, Russia attempted to reestablish its influence over Central Asia. President Nazarbayev of Kazakhstan tried to deflect the impending Russian dominance into a more cooperative structure by promoting the Eurasian customs union. The Kyrgyz Republic had the most reformist government in Central Asia and it received the most support from western governments and from multilateral agencies such as the IMF and World Bank. Uzbekistan and Turkmenistan were resistant both to Russian regional designs and to falling too much under the influence of the multilateral organizations. 33 Turkmenistan, with substantial export earnings from natural gas and cotton, adopted an autarchic political position, seeking United Nations guarantees of its neutrality. 34 Uzbekistan, after adopting a macroeconomic stabilization program in January 1994, became more prominent on the international stage as President Karimov sought to 35 portray himself as the region s leader. 33 Turkmenistan has not sought financial support from the IMF, but maintains a dialogue through Article IV consultations. The IMF and World Bank have provided technical assistance. World Bank loans approved between 1994 and 1997 were frozen between 1997 and 1999 due to mis-procurement, and in 2000 new loans were frozen until specific transparency and collateral issues were resolved. A November 2000 IMF mission was denied access to information needed for an Article IV consultation. Uzbekistan s relations with the IMF have also been frosty. 34 The UN General Assembly formally recognized Turkmenistan s neutrality in a resolution of 12 December 1995 (Freitag-Wirminghaus, 1998; Werner, 2001). 35 In , Uzbekistan became the most prominent regional ally of the USA. On occasion only Israel and Uzbekistan voted with the USA at the United Nations, and at the May 1996 ECO summit, Uzbekistan s denunciation of Iran was so vitriolic that the summit ended a day earlier than planned. In July 1996, President Karimov was warmly received by President Clinton in Washington D.C. For more details of Uzbekistan s evolving foreign economic policies, see Bohr (1998), Pomfret (2000b) and Spechler (1999). 660

181 II International Congress Kazakhstan, the Kyrgyz Republic and Tajikistan became members of the Union of Five (with Russia and Belarus) and the Shanghai Forum (with Russia and China). The August 1998 Russian crisis had strong contagion effects on Kazakhstan and, to a lesser extent, on the Kyrgyz Republic. Combined with rising external debt and doubts over the returns from economic reform, this led to a halt or even reversal of economic reform in the Kyrgyz Republic. Uzbekistan was relatively insulated from the Russian crisis. Uzbekistan formally aligned itself with the GUAM (Georgia, Ukraine, Azerbaijan, and Moldova) countries, whose raison d etre was collective resistance to Russian influence. The years saw the division of Central Asia into two opposing camps. This division eased in 2000 and 2001 in part due to the incursion of Islamic fighters into the Fergana Valley. In , China had been an economic anchor in East Asia and had sought closer relations with the USA, but it gradually came to resent a perceived asymmetry in this rapprochement, which brought little gain to China. After the US bombing of the Chinese embassy in Belgrade in spring 1999, China pursued a more anti- US course, embracing Japanese proposals for Asian monetary co-operation (which were opposed by the USA) and promoting the Shanghai Cooperation Organization (SCO a more formal successor to the Shanghai Forum). Although Russia saw the SCO as a vehicle for its leadership in Central Asia, for the Central Asian leaders, especially Uzbekistan, the SCO was palatable because of China s counterweight. Nevertheless, the regional fault-line persisted as Kazakhstan, the Kyrgyz Republic and Tajikistan participated in the Russian-led Collective Security Treaty and Uzbekistan did not. Very often Russia's relationship with the Central Asian states is hampered by the absence of an adequate legal framework for collaborating enterprises. Present economic structure is the result of an asymmetrical dependence among Central Asian states. It can be eliminated by the Central Asian states if they restructure their national economies, which will require much time and investment. Regional Cooperation After collapse of the Soviet Union the governments of the new states were virtual novices in the field of foreign affairs at the international level, and also at the regional, intra-central Asian level. The first stage in the development of external relations was the very basic process of establishing an organizational infrastructure. Functioning Ministries of Foreign Affairs and Foreign Economic Relations were established in all the Central Asian states within some eighteen months. They were soon able to open embassies in the USA and key European and Asian centers, also in the member states of the Commonwealth of Independent States (CIS). By the mid-1990s, each of the Central Asian states had established trade and diplomatic links with over one hundred foreign countries. Foreign policy planners in these new states were confronted with several tasks simultaneously: finding their bearings in the international arena; defining their national interests; identifying friends and partners; and prioritizing objectives. During the first years of independence, understandably, the approach of the new states was mainly exploratory; policies were tentative and largely reactive to external pressures. Within a relatively short period, however, more nuanced positions began to emerge. Also, divergences between these states in priorities and approaches to foreign policy issues became increasingly manifest. In regional relations, the Central Asian states have followed a multi-track approach, joining a range of organizations. Most of these regional bodies have similar policy aims and objectives, though they differ in political orientation. Moreover, there is a high degree of overlap in the membership of these groupings. Kazakhstan and Kyrgyzstan, for example, belong to six of the regional organizations. Turkmenistan, by contrast, has opted for a stance of 'positive neutrality' 36 and to date has joined only three regional organizations; even in these bodies, it favors the role of passive observer rather than active participant. These regional organizations may be categorized in various ways, but an obvious difference is that one set comprises CIS members (though they are not necessarily pro-cis), while the other set combines CIS and non-cis members. A more tenuous distinction is that some of the CIS groupings, notably the Economic Eurasian Community and the Central Asian Economic Forum, appear to have full integration as their goal, while others emphasize institutional cooperation and limited harmonization of regulatory frameworks. However, all are still at an early stage of development and in several cases have already undergone structural modifications. In the early 1990s the newly independent Central Asian states would opt for an 'Iranian 36 Formally acknowledged by a resolution of the UN General Assembly passed in December

182 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process model' of governance (i.e. Islamic monocracy) or a 'Turkish model' (i.e. secular democracy). Iran has fostered the Economic Cooperation Organization, while Turkey has sponsored regular Turkic Summits. The establishment of the Shanghai Cooperation Organization in June 2001 provided a basis for the institutionalization of ties between the member states. Regional structures cannot be created overnight. There must be a genuine convergence of aims, and a critical degree of complementarity, stability, adequate levels of development and the necessary human and material resources. The Central Asian states are facing new and unconventional threats. The chief 'enemy' is a combination of internal opposition and indeterminate transnational networks. Thus, the states must find new mechanisms for cooperation. External rivalries are being projected on to the region. The anticipated struggle for control of Central Asia's natural resources has not materialized; such factors as the high costs of exploitation and transportation, as well as a hostile business culture, have inhibited Western investment. China's involvement directed mainly towards issues of bilateral cooperation. Actors within as well as without the region are in general agreement on several common concerns: the need for economic development, and also the need to combat the major security threats, namely drug trafficking and terrorism. Regional cooperation is lauded, but only acceptable if it is 'under our aegis'. Genuine commitment to regional cooperation will very likely only be possible when the Central Asian states are themselves strong enough and mature enough to understand and accept the full costs and benefits of integration. Central Asia in the World Economy The region fist and foremost have expanded the contacts with the neighboring countries that became their partners in the world economy as for today: Russia, Iran, Turkey, Pakistan, Saudi Arabia, China and India. This list represents not only the geographic neighbors of Central Asia, but also several countries which share no adjacent borders, but are rich and influential regional powers. Turkey and Pakistan are genuinely interested in using or controlling Central Asia s resources. China and India are large economic powers and are only partly self-reliant for natural resources, while Russia already has commercial ties in place, as well as transportation routes ready for integrated activities. Iran and Saudi Arabia are less related to the purchase of natural resources; however their global economic strategies involved in the transformation of the Central Asian economy. Trade among these countries is active, and economic and political ties are being further developed. These facts serve as evidence that the countries mentioned above are the most probable partners for Central Asia since they are geographically and culturally close, economic powers or a combination of the two. Their close geographical proximity and similar export commodities (natural gas, oil, cotton, and chromium ore) may result in competition among Central Asian and other continental states, but it is more likely that they will join forces instead. Central Asia is not a newcomer to the world market. Kazakhstan is the regional leader of mineral and fuel production and has great export potential in fuel, ores and non-metal minerals. Uzbekistan is rich with gas and gold, Turkmenistan with gas, whereas Kyrgyzstan and Tajikistan are famous for the uranium resources. If these neighbor countries formed an export policy alliance, world monopolies could be formed by: Kazakhstan and Turkey in chromium ore export; China, India and Uzbekistan in a cotton monopoly; and the Persian Gulf states, Russia, Iran and China with control of oil market. Other possibilities include a gas monopoly by all the Central Asian states and Russia, a silver monopoly in Kazakhstan and Russia, and a gold monopoly in Uzbekistan and Russia. Kazakhstan enjoys the highest level of investment in the region, fuel and mineral production. The development of Kazakh sector of the Caspian Sea shelf will be a considerable inflow of capital into the Kazakh economy. Kazakh gold fields are of international interests as well. Of the 1000 joinventures registered in Kazakhstan more than 300 had Chinese partners. These firms are mainly involved in trading activities. The 150 Kazakh- Turkish joint-ventures are made up of leather, consumer electronics and construction firms. The US ranks third in the number of enterprises but id responsible for the largest investments in the country. 900 manufacturing and retail trade joint ventures established in Uzbekistan, and mainly with Chinese and Turkish partners. The most attractive sector for investment in Uzbekistan is cotton, in which Turkish firms are active in order to get inexpensive raw materials for their textile industry. Ranking fourth among world cotton producers, Uzbek experts believe that an annual crop of between 4.2 and 4.5 million tons of raw cotton (which is equal to 1.45 to 1.55 million tons of commodity cotton fibre) is optimal. 37 Uzbekistan 37 Alexander Akimov. Central Asia as a Region in the World Economy, available at site: 662

183 II International Congress was a member of the Liverpool Cotton Exchange since In November 1993, Uzbekistan entered the Liverpool Cotton Association. 15 to 16% of the cotton is processed domestically and all the rest is exported presently. The existing Uzbek textile and clothes manufacturing enterprises are wellequipped; the high tech engineering enterprises were built during the Soviet period. These enterprises, however, continue their cooperation with Russia. The Uzbek National Aviation Company has already ordered five planes that will be used to fly to the capitals of the other Central Asian states, as well to Delhi and Karachi. In 1993 there 243 joint ventures registered in Turkmenistan. The most sizable contract was signed with an Argentinean firm to develop natural gas fields. Arab, Turkish, Dutch and American firms have signed several contacts for the production of oil in Turkmenistan. The Japanese firm Itochu will participate in the reconstruction of oil refineries in Krasnovodsk and Chardjou, and of Ashgabad s airport. In 1992 only 16% of Turkmen natural gas was exported outside the CIS. In future, Turkmenistan will export electricity to Turkey as well. Kyrgyzstan receives economic support mainly from foreign governments and international organizations. A small economy and a poor transportation network in mountainous regions hamper activity of foreign investors. Technical assistance programs are conducted by Turkey, the United States, the European Union and Japan. Of the 75 joint ventures in Kyrgyzstan, small-scale trading firms with Chinese partners dominate. Turkish firms mostly invest in leather and the wool industry. Civil war in Tajikistan has made foreign investment in this country impossible. An emerging division of influence among foreign partners in the Central Asian states can be seen. In trade and several light industrial sectors, Turkish, Chinese and Indian firms have achieved considerable success. Western, Japanese and Korean firms have great influence in the mineral and fuel sector, as well as in cotton and engineering markets. Russia still enjoys significant leverage due to previous technological cooperation. As for new trade relations and investment, Russia is far behind in the race with other countries. To sum up the various current trends, two important features should be noted. First, there are growing differences among the Central Asian rships/securityandterrorism/coalition/regionalrelations/con flictbook/akimov-a.htm states, which was more or less a homogeneous group in the former Soviet Union. The direction and speed of economic reforms, the state of the existing production facilities, industrial specialization and successes in establishing new foreign economic relations provide for major differences in the formerly equal level of economic development. The other significant feature is the growing disunity of the Central Asian economies. Their various sectors are developing independently of each other and seek partners abroad instead of in their own economies. The result of all this is a decrease in the potential to create regional integration and an increase in dependence on the world economy for economic development. CHAPTER IX- CONCLUDING REMARKS: PROSPECTS FOR FUTURE Economic policy making in the Central Asian countries has been difficult because the countries were unprepared for independence, had been tightly integrated into the Soviet economic geography, and included some of the poorest Soviet republics. By 1998, however, the Central Asian countries have essentially completed the first phase of economic transition from the centrally planned Soviet economic system, establishing a market economy where relative prices play the main allocative role, unobstructed by hyperinflation. The process has been difficult, involving several years of sharply declining average living standards and unaccustomed widening of income differentials as well as substantial non-economic problems such as increased crime and stress levels. The approaches to this phase varied, and the imprint of the differing strategies, as well as other differences in starting point, will impact on the second phase of national economic development when the countries seek to establish self-sustaining growth with equity. One issue for the next decade will be whether the gradual strategy pursued by Uzbekistan has long-term costs which will outweigh the shortterm benefits of a more limited output loss. The Kyrgyz Republic and, to a lesser extent, Kazakhstan have gone further in establishing a market-based economy. The Kyrgyz Republic is, however, hampered by its poorer resource base and geographical isolation. Kazakhstan has the greatest potential with its abundant energy and mineral resources and higher initial endowment of human capital, although it has the most acute ethnic divisions which could hamper economic development. 38 Turkmenistan s strategy of mini- 38 At independence, just over two fifths of the population was reported as Kazakh, two fifths Russian and about a fifth other 663

184 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process mizing systemic change was clearly unsustainable and being rethought by 1997, while Tajikistan s choice of strategy and ability to follow consistent policies have been frustrated by political uncertainties. From the Discussion held at Central Asia and the South Caucasus: Reorientations, Internal Transitions, and Strategic Dynamics Conference it was particularly highlighted that the foreign direct investment and external assistance are the most important drivers for economic growth in the region. Foreign direct investment (FDI) is essential for growth in the region, but the regional governments must attract FDI to a range of sectors, not just the energy sector. Economic globalization could assist the region in two ways: a) FDI and foreign assistance could provide alternative sources of economic opportunity to the drug trade; b) Globalization could mitigate problems associated with the regions ethnically and politically irrational borders. Attracting international capital requires politically sensitive economic reform. To boost the economic prospects in the region, Western assistance should be focused on three areas: Transportation infrastructure Communication infrastructure Education infrastructure 39 These three major factors are to be deeply considered by all five country leaders and implement as separate targets for the future accomplishments. I would particularly concern on the third area- the area of Education, which, per mind is interlinked and serves as grounding for two others. Despite the variations in resource endowment and transition strategies, all of the Central Asian republics have the potential to raise living standards by A market- oriented economy is a well-tried framework for achieving such an outcome, but it only produces the desired results if the broad infrastructural conditions (including good policies) are right. AO APEC ASEAN ASSR CAEC CAEF CAR CCCBMA CEFTA CIS CMEA EBRD ECO EEC EU FDI FOREX GATT GDP GSP GUUAM IMF IMU MFN NAFTA NATO OECD SCO SSR UN UNECE US USSR WTO LIST OF ACRONYMS Autonomous Oblast Asian- Pacific Economic Cooperation Association of Southeast Asian Nations Autonomous Soviet Socialist Republic Central Asian Economic Community Central Asian Economic Forum Central Asian Republic Conference on Cooperation and Confidence- Building Measures in Asia Central European Free Trade Agreement Commonwealth of Independent States Council for Mutual Economic Assistance European Bank for Reconstruction and Development Economic Cooperation Organization Eurasian Economic Community European Union Foreign Direct Investment Foreign Exchange Market General Agreement on Tariffs and Trade Gross Domestic Product Generalized System of Preferences Georgia, Ukraine, Uzbekistan, Azerbaijan and Moldova International Monetary Fund Islamic Movement of Uzbekistan Most Favored Nation North American Foreign Trade Association North- American Treaty Organization Organization for Economic Cooperation and Development Shanghai Cooperation Organization Soviet Socialist Republic United Nations United Nations Economic Commission for Europe United States Union of Soviet Socialist Republics World Trade Organization groups. Since 1992 there has been substantial emigration, especially from northern Kazakhstan, and the decision to move the capital from Almaty in the southeast to Astana (Akmola) in the centre-north is widely seen as a response to the ethnic issue; it will impose large economic costs. 39 Conference report. October Central Asia and the South Caucasus: Reorientations, Internal Transitions, and Strategic Dynamics, Highlights from the discussion: Economic Development, available at: 664

185 II International Congress Note: (a) GNP per capita in US dollars computed by the World Bank s synthetic Atlas method. (b) Poverty = individuals in households with gross per capita income less than 75 rubles. Sources: columns 1-2, World Bank (1992, 3-4); columns 3-4, Atkinson and Micklwright (1992, Table U13) - based on Goskomstat data (HBS) Notes: a) GNP per capita in dollars, computed by the World Bank s synthetic Atlas method. b) Poverty is defined as individuals in households with gross per capita income less than 75 roubles. c) Impact on the terms of trade of moving to world prices, calculated at a 105-sector level of aggregation using 1990 weights. d) The annual increase in the consumer price index, end of year. Sources: columns 1 and 2, World Bank; columns 3 and 4, Atkinson and Micklwright (1992, Table U13), which is based on Goskomstat household budget survey data; column 5, Tarr (1994); columns 6 and 7 - EBRD 665

186 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Notes: Pop = mid-year population in millions; GDP = gross domestic product in billion 1990 international dollars; GDP p.c. = gross domestic per capita in 1990 international dollars. Source: Maddison (2001, 183-5). CARs (1998) Table 3: Comparison of Flows, CARs and Canadian provinces Total trade as % of GDP Intra-regional trade as ( (X+M/2) / GDP share of total trade Kazakhstan Kyrgyzstan Turkmenistan Uzbekistan Canadian Provinces (1984) Alberta British Columbia Manitoba New Brunswick Newfoundland New Scotia Ontario Prince Edward Island Quebec Saskatchewan Source: IMF Common Issues and Interrepublic Relations in the Former USSR, Washington DC, April 1992, p

187 II International Congress Table 4: Soviet Administrative- Territorial Divisions Table 5: Socioeconomic Indicators Kazakhstan Population (million) 1996 Population Growth Average annual % Infant mortality Life expectancy GNPPC Per 100 live births Years (male/female) (USS) / Kyrgyz Republic / Tajikistan / Turkmenistan / Uzbekistan / Source: World Bank World Development Indicators Notes: 2000 = preliminary actual figures from official government sources. Blanks indicate that data are not given in the source. Source: European Bank for Reconstruction and Development Transition Update, April 2001,

188 QLOBALLAŞMA PROSESĐNDƏ QAFQAZ VƏ MƏRKƏZĐ ASĐYA ÖLKƏLƏRĐNĐN EKO-ĐQTĐSADĐ PROBLEMLƏRĐNĐN TƏNZĐMLƏNMƏSĐNDƏ BEYNƏLXALQ TƏŞKĐLATLARIN ĐŞ TƏCRÜBƏSĐNĐN TƏDBĐQĐNĐN MÜMKÜNLÜYÜ Təyyar MUSTAFAYEV Sumqayıt Dövlət Universitetinin Aspirantı Sumqayıt / AZƏRBAYCAN Qloballaşan dünyamızda ekolologiya problemləri uzun illərdən bəri insanlığın əsas problemlərindən bir olmuşdur. Buna görə də ölkələrin və insanların tək başlarına gördükləri işlər bu problemin həll olmasında yetərli olmamışdır. Bu səbəblə beynəlxalq münasibətlərdə 1970-ci ildən bəri sürətlə bir ekologiya üzrə təşkilatlanma başlamışdır. Bir tərəfdən qurulan beynəlxalq təşkilatlar ekologiya ilə əlaqəli fəaliyyətləri də həyata keçirərkən, digər tərəfdən də yeni təşkilatlar qurulmağa başlamışdır. Ekologiya sahəsində beynəlxalq aləmdə fəaliyyət göstərən belə təşkilatların fəaliyyətlərini nəzərdən keçirək və onların əldə etdikləri təcrübələrin Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrinin eko-iqtisadi problemlərinin tənzimlənməsində tədbiq edilməsi mümkünlüyünə baxaq. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) Quruluşundan sonra şəhərləşmə, yerləşmə və ekologiya kimi sahələrdə fəaliyyətlərə başlayan BMT-nin əsas və vacib fəaliyyətlərindən biri ci ildə keçirmiş olduğu Ekologiya Konfransıdır. Konfransda 113 ölkə iştirak etmişdir. Konfrasın sonunda yayınlanan bəyanatda insan-ekologiya münasibətlərinə, insan fəaliyyətlərinin ekologiya mənfi təsirinə, ölkələrin iqtisadi inkişaf problemlərinə, həyat şərtlərinin inkişafına, beynəlxalq təşkilatlara və xususiylə beynəlxalq işbirliyinə və əməkdaşlığına çox önəm verilmişdir. Bu konfransın dünyada baş verən ekoloji problemlər yaradan hadisələrə təsiri böyük olmuşdur və bir çox ölkələr bu konfransdan sonra ekoloji problemlərin həllinə çalışıblar. Bunun xaricində BMT-yə bağlı bir neçə təşkilatlarda ekologiya problemlərini əhatə edən bir çox fəaliyyətlər gösdəriblər. Birləşmiş Millətlərin Inkişaf Proqramı adı altında qurulan təşkilat az inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrə bir neçə sahədə olduğu kimi ekologiya sahəsində də təhsil və texnologiya ilə köməklik gösdəriblər. Millətlərarası Iş Təşkilatı (ILO), Qida və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO), Dünya Səhiyyə Təşkilatı (ƏHO), Millətlərarası Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO) kimi BMT-nin tərkibində yer alan bir neçə beynəlxalq təşkilatlar ekologiya sahəsində dünyada çoxlu işlər görüblər. BMT-yə bağlı olan proqramlarından biri olan Birləşmiş Millətlər Ekologiya Programı(UNEP) da həm ictimai fikiri təyin etməkdə, həm də az inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələri ekologiya sahəsində dəstəkləyən bir təşkilat olaraq bilinir. Eyni şəkildə Birləşmiş Millətlər Yerləşmələr Təşkilatı (HABITAT) ekologiya sahəsində fəaliyyət göstərən bir təşkilatdır. BMT-yə bağlı olan Ekologiya və Inkişaf Komissiyası Ortaq Gələcəyimiz adı altında Bruntland Raportu kimi bəzi proyeklər həyata keçirmişdir cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının baş katibi U-Thant bu təşkilatın üzvü olan ölkələrin öz aralarındakı köhnə çəkişmələri bir yana qoyaraq ətraf mühiti qorumaq, əhalinin artım sürətinin qarşısını müəyyən qədər də olsa almaq və yoxsulluğu aradan qaldırmaq üçün əl-ələ verib birləşmələrinin gərəkli olduğu fikri üzərində israrla dayanırdı. U-Thanta görə, əgər yaxın on il içərisində belə bir ittifaqa nail olmaq mümkün olmazsa, o zaman bütün bu problemlər artıq qarşısıalınmaz bir həddə yetişəcəkdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı baş katibinin xüsusi diqqət yetirdiyi həmin problemlər 1968-ci ildə qurulmuş olan və bəşəriyyətin gələcəyi üçün narahatlıq doğuran suallara cavab axtaran Roma Klubunun da maraq dairəsini təşkil edirdi ci ilin avqust ayında Roma Klubu Insanlığın tərəddüdü deyilən layihəsində istifadə etmək məqsədilə Massaçusets Texnologiya Institutundan (MIT) bəşəriyyətin qarşılaşdığı problemləri və ağrıları ortaya qoyan bir məruzə hazırlamasını istədi. Institut tərəfindən həyata keçirilən çalışmanın məqsədi dünya miqyasında əhalinin dinamik artımı, qida məhsullarının istehsalı, sənayeləşmə, təbii qaynaqlardan istifadə və çirklənmədən ibarət beş əsas amil və bu amillər arasındakı qarşılıqlı təsirin müəyyən olunmasından ibarət idi. Həmin məruzə inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında müxtəlif cür yozulmuşdusa da, Sıfır böyümə tezisi ümumilikdə qəbul olunmamışdı. Məsələ ilə bağlı müzakirələrin qızğın bir vaxtında 1972-ci ilin iyun ayında problem dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırılmışdı. Birləşmiş Millətlər tərəfindən 5-16 iyun 1972-ci il tarixləri arasında Stokholmda Ətraf Mühitə dair konfrans keçirilmişdi. Konfransın yekun mətni məzmununa 668

189 II International Congress görə ətraf mühitin qorunması və inkişaf etdirilməsi düşüncəsini bütün insanlara mənimsədərək bu məsələdə onlara yol göstərə biləcək olan uzunmüddətli qərarların qəbul edilməsini nəzərdə tuturdu. Beləcə, canlı aləmlə, təbii mühitlə bağlı problemlərin ümumbəşəriliyi fikri qəbul edilmiş və tək bir dünyamız var şüarı yaddaşlarda özünə yer edərək düşüncələrə hakim olmuşdu. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının beynəlxalq əhəmiyyətli ikinci belə bir tədbiri 1972-ci ildə Stokholm konfransından düz 20 il sonra keçirildi. Bu, 1992-ci ilin 3-14 iyun tarixlərində Braziliyanın Rio-de- Janeyro şəhərində keçirilən ətraf mühit və inkişaf üzrə BMT konfransı idi. Hələ Rioya gələnə qədər ci ildə Genuyanın paytaxtı Nayrobidə təşkil olunmuş beynəlxalq toplantıda Stokholm konfransından on illik bir vaxt keçməsinə baxmayaraq, orada qaldırılan problemlərin həlli istiqamətində nəzərə çarpacaq bir dəyişikliyin olmamasına təəssüf hissi ilə diqqət yetirilirdi. Bu gün də BMT dünyada ekoloji problemlərin həllinə ciddidə olmasa nəzarət edir və hər bir ölkəni ekoloji təhlükəsizlik istiqamətində iqtisadi inkişafa səsləyir. Bu təşkilatın Azərbaycan Respublikası ilə də bir neçə ekologiya sahəsində lahiyələri var. Dünya Bankı II. Dünya Müharibəsindən sonra Beynəlxalq Yenidən Qurma və Inkişaf Bankı (IBRD) adı ilə qurulmuş, 1947 illində Birləşmiş Millətlərin müstəqil ixtisaslaşmış təşkilatlarından biri olmuşdur. Dünya Bankının əsas məqsədi ölkələrin inkişafına kömək etməktir və bu əsasında da inkişaf etməkdə olan ölkələrdə bir neçə istiqamətdə layihələr həyata keçirilir. Bu məqsəd üzv ölkələrin bank kreditləri üçün verdikləri faizlərdə də görünməktədir. Hal hazırda dünya dövlətlərinin 181-i bu bankın üzvüdür. Bunlardan 11-i, Bank sərmayəsinin 55 %-inə sahibdir. Dünya Bankı Qrupu beynəlxalq miqyasda ən böyük inkişafa yardım mənbələrindən biridir ci Maliyyə təqvimində qurum tərəfindən 17 mlrd. dollardan çox kredit vəsaiti bankın beynəlxalq miqyasda müştəri-ölkələrinə paylamışdır. Təşkilat 100-dən çox inkişaf etməkdə olan ölkədə çalışmaqla ən kasıb əhali və ən kasıb ölkələrə yardım etmək kimi sadə hədəflər uğrunda iş görür. Bankın bütün müştəriləri üçün ümumi yardım sahələri aşağıdakılardır: əhaliyə yönəldilmiş təməl səhiyyə və təhsil məsələlərilə bağlı birbaşa investisiyalar ; Ictimai tərəqqinin dövlət idarəetməçiliyi və müəssisə strukturlarının inşası; məsələlərinin yoxsulluğun azaldılması istiqamətində ən əhəmiyyətli vasitələr olduğunu nəzərə alaraq həyata keçirilməsi; Hökumətlərin keyfiyyətli, effektli və şəffaf xidmət etmə qabiliyyətlərinin artırılması; Ətraf mühitin mühafizəsi; Özəl biznes sektorunun inkişafını həvəsləndirən və dəstəkləyən xidmətlər; Uzun müddətli planlaşdırmaya və investisyaların həyata keçirilməsinə imkan yaradan stabil makroiqtisadi şəraitin formalaşmasına yönəlik reformların tərtib edilməsi; Zaman içində bir grup halına gələrək Dünya Bankı Qrubu (World Bank Group) adını alan təşkilatın tərkibində beş əsas təşkilat yer almaqdadır. Beynəlxalq Yenidənqurma və Inkişaf Bankı - IBRD (International Bank for Reconstruction and Development) 1945-ci ildə qurulmuş olan və dünya bankının nisbətən inkişaf etməkdə olan ölkələrin dövlət sektoruna kredit açan bölməsidir. Beynəlxalq Inkişaf Təşkilatı IDA 1960-ci ildə qurulmuşdur. Adam başına düşən milli gəlirə görə yoxsulluq həddinin aşağısında olan ölkələrə kredit verməktədir. Bu ölkələrə ümumi olaraq sıfır faizli və il vədəli kreditlər verilir. Beynəlxalq Maliyyə Əməkdaşlığı IFC, cı ildə qurulmuşdur. Bu təşkilat, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə özəl sektora kredit vərmək və özəl sektorun inkişafına kömək etmək məqsədi ilə ixtisaslaşmışdır. Çoxtərəflı Investisya Təminat Agentliyi - MĐGA 1985-ci ildə qurulmuşdur. Inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qoyulacaq xarici investisiya qoyuluşlarına, ticari olmayan riskləri ortadan qaldırma istiqamətində təminat vərmək ilə məşğul olan bir təşkilat olaraq çalışmaqdadır. Beynəlxalq investisiya Mübahisələrini aradan qaldırma mərkəzi - ICSID 1965-cı ilində qurulmuşdur. Mərkəz, tərəflərin qarşılıqlı güzəştə getmələri və hakimlik məhkəmələrinə baxan bir təşkilatdır. Bü təşkilatın məqsədi beynəlxalq investisiya qoyuluşlarını təşviq etməkdir ci ildə qurulan Dünya Bankı inkişaf etməkdə olan ölkələrin böyük şəhərlərinin nəqliyyat, şəhərləşmə, şəhər xidmətləri və ekologiya sahələrində bəzən lahiyələr, bəzən də pul dəstəyi göstərir. Indiyə qədər Buenos Arios, Logoq, Istanbul, Karaçi və s. kimi lahiyələr həyata keçirmişdir. Bu bankın Azərbaycanda da bir çox fəaliyyətləri var. Avropa Birliyi 1960-cı ildən ehtibarən Avropa Iqtisadi Birliyi ekologiya sahəsində də bəzi fəaliyyətləri dəstəkləməyə başlamışdır. Birlik, Avropa Inkişaf Fondu vasitəsiylə Afrika, Asiya və Latın Amerikasının az inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrinə 669

190 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process pul yardımı edir və borç verir ci ildə Roma anlaşmaları ilə qurulan Avropa Iqtisadi Birliyi və Avropa Atom Enerjisi Birliyi ilə birlikdə Avrıpa Birliyi meydana gətirdi. Avropa Birliyi, birliyə üzv olan ölkələrdə yaşam kefiyyətini artıqmaq məqsədiylə ətraf mühitin də qorunması, ekologiya problemlərinin mövcud ölkə sərhədlərini aşmaması və bənzəri səbəblərlə ekoloji problemlərə də əl atmışdır. Birliyin ilk ekologiya fəaliyyəti ci ildə üzv olan ölkələrə bir Fəaliyyət Proqramı çağırışı etmişdir. Sonrakı illərdə da (1977,1983, 1987 və 1992-ci illərdə) birlik tərəfindən belə dörd çağırış olmuşdur. Bu Fəaliyyət Proqramları Avropa Birliyinin ekologiya problemləri ilə əlaqəli həyata keçirmiş olduğu ən böyük proqram olmuşdur. I Ekologiya Fəaliyyət Proqramı: cı illəri əhatə edir və AB ekologiya siyasətinin məqsəd və prinsiplərini açıqlayır. Xususiylə ekologiyanın müəyyən sahələrində həyata keçirilməsi vacib olan fəaliyyətləri göstərir. Bu illəri əhatə edən ekologiya siyasətinin əsas məqsədi birliyə daxil olan ölkələrin daxili ekologiya siyasətlərinin bir-birinə oxşar olmasını təmin etmək olmuşdur. II Ekologiya Fəaliyət Proqramı: ci illəri əhatə edir və I Fəaliyyət Proqramının davamıdır. Burada əsas ekologiya-iş, ekologiya-maliyə məsələri qabarıq şəkildə ışıqlandırılır. III Ekologiya Fəaliyyət Proqramı: Bu proqramda isə əsas olaraq ekologiya ait siyasət və fəaliyyətlərin digər sahələri əhatə edən siyasət və fəaliyyətlər arasında uyğunluğu təmin edilməsi nəzərə alınmışdır. IV Ekologiya Fəaliyyət Proqramı ( ) : bu proqram iki məsələni əsas alır. Birincisi, ciddi ekologiya standartları; ikincisi, həm ölkə hüququnun, həm də böyük nisbətdə birlik hüququnun düzənləmə sahəsi içərisində yer almasıdır. V Ekologiya Fəaliyyət Proqramı ( ): Davamlı inkişaf, önləyici ekologiya siyasətinin tədbiqini əsas alan bu proqram, Birliyin ekologiya siyasətinin ana xətlərini özündə cəmləşdirir Avropa Birliyi anlaşmasında ekologiyanı mühavizə etmə istiqamətində düzəlişlər: 1. AB-nin məqsədləri: davamlı, enflasiyasız, ekologiyaya uyğun bir inkişaf (AB Anlaşması maddə 2); 2. Prinsiplər: Tədbirlilik Prinsipi, Səbəb vermə prinsipi, bütünləşmə prinsipi (AB Anlaşması maddə 130 r); 3. Ekologiyanın Qorunmasının Məqsədi: Ekologiyanın qorunması və mühavizə edilməsi, kefiyyətin yüksəldilməsi, insan sağlamlığının qorunması, ehtitaqların qorunması, qlobal ekologiya məsuliyyəti, gurultu və səs-küyün qarşısının alınması, Ağ Dənizin qorunması, təhlükəli maddələrin azaldılması, təmiz texnologiyaların dəstəklənməsi, inkişaf etməkdə olan ölkələrə kömək; 4. Bölgəsəl:- üzv dövlətlərin ekoloji hədəflərə həyat kəçirilməsi ilə əlaqəli bir düzəlişdir; ekologiyaya zərər verməyən kənd təsərrüfatı inkişafı, sahillərin qorunması, torpağın qorunması; 5. Ortaq Bazarda Ekologiyanın Qorunması:- Qarşılıqlı olaraq qəbul və təstiqləmə, standartların uyğunlaşdırılması, hüquqi oxşarlıq, sağlamlıq, təhlükəsizlik, ekoloji təhlükəsizlik, istehlalçının qorunması sahələrində yüksək qoruma səviyyəsi (AB Anlaşması maddə 100); Avropa Birliyinin ekologiya siyasəti üç əsas prinsipə əsaslanır. 1. Başdan ehtibarən ekologiyaya zərər vurmaqdan qaçınmağı vacib hesab edən nəvaziş göstərmək prinsipi, 2. Ekologiyaya zərər verənlərlə və bu səbəblərin kökləri ilə mübarizə aparmağı aşılayan kök-səbəb prinsipi, 3. Ekologiyaya zərər verənlərə, bu zərərləri ortadan qaldırmaq məsuliyyətini verən səbəb vermə prinsipi. Avropa da bundan başqa Avropa Ekologiya Bürosu, CEAT və Grenpeace kimi ekologiya təşkilatları da fəaliyyət göstərir. Avropa Konqrensi 1948-ildə qurulan Avropa Konqresi 1950-ci ildə Avropa Insan Haqları Sözləşməsini qəbul etmiş və bu təşkilatla təsirli bir insan haqları siyasətini həyata keçirmişdir. Konqresin əsas siyasətlərindən biri də ekologiya sahəsindədir. Ekologiya sahəsində əsas işə 1961-ci ildə başlayan Konqres işlərini ekologiya sahəsi baxımından dört əsas istiqamətdə realladırmışdır. 1. Təbiət və növlərin qorunması 2. Memarlıq və arxeloji mirasın qorunması 3. Şəhər planlanması və şəhər yenilənməsi 4. Qlobal ekoloji problemlərin tənzimlənməsi Avropa Kongresi dünyadakı qlobal və bölgəsəl ekoloji probləmlərin həll olunması məsəllələrində yaxından iştirak edən və təsir mexanizmi güclü olan bir təşkilatdır. Ilk dəfə 1962-ci ildə Təbiətin və təbii ehtiyatların qorunması üçün Avropa Mütəxəssislər Komitəsi qurmuş, 1964-cü ildə isə Su Kirliliyi Komitəsi qurmuşdur ci ildə isə Avropada Təbiəti Qoruma ilə əlaqəli bir bəyamnamə yayınlamışdır. Đqtisadi Đnkişaf və Đşbirliyi Təşkilatı (OECD) Iqtisadi Inkişaf və Işbirliyi Təşkilatı qərbin sənayesi güclü olan ölkələri tərəfindən 1960-cı 670

191 II International Congress ildə qurulmuşdur. Iqtisadi və ekologiya sahələrində fəaliyyətini istiqamətləndirən təşkilatın vəzifələrini əsas olaraq altı başlıqda toplamaq olar: Ekoloji idarə etmədə ortaya çıxan problemləri müəyyənləşdirmək və həll yollarını göstərmək; Üzv olan ölkələrin ekologiya siyasətləri və hüquqları arasında uyum təşkil etmək; Üzv olan ölkələrin ekologiya sahəsindəki qanun və siyasətləri arasındakı fərqləri müəyyən etmək və qarşılıqlı həll yollarını tapmaq; Ekologiya sahəsində kefiyyətli təhsili və təlimi təmin etmək; Üzv olan ölkələrin tədbiq etmiş olduqları ekoloji qanunları müşahidə etmək və rəhbərlik xidməti göstərmək; Ekologiyanın qorunması və təbi ehtiyatların qorunması istiqamətində yollar göstərmək; Iqtisadi Inkişaf və Işbirliyi Təşkilatının müxtəlif tarixlərdə yayınladığı bəyanatlarda açıqladığı əsas ekologiya siyasətini üç ana prinsipdə toplamaq olar: Iqtisadi inkişaf ekologiyanı diqqətdən uzaq tutmağa əsas verməz; Önləyici siyasətlərlə ekoloji probləmlər ortaya çıxmadan qarşısı alına bilir; Iqtisadi inkişaf ilə ekoloji inkişaf bir- biri ilə yaxından əlaqəlidir. Iqtisadi Inkişaf və Işbirliyi Təşkilatı xüsusiylə sərhədlərdən kənar ekolojik çirklənmə, təbii ehtiyatların idarə edilməsi, kimyəvi maddələr, təhlükəli və zərərli tullantılar sahəsində fəaliyyətlərini davam etməkdə və bu sahələrdə önəmli bir təşkilat olmaqdadır. Şimali Atlantika Birliyi (NATO) NATO təşkilatı əsas olaraq hərbi bir birlik olmasına baxmayaraq ekologiya sahəsində də bəzi fəaliyyətləri də həyata keçirir cı ildə bu təşkilatın çərçivəsində qurulan Sivil Cəmiyyətin Problemləri Komitəsi ekologiya sahəsində fəaliyyətlərdə də həyata keçirir. Bu təşkilat: Hava çirklənməsi; Sahil sularının çiklənməsi; Yolların təhlükəsizliyi; Təbii fəlakətlər zamanı kömək; Bölgəsəl planlamalar kimi bir çox ölklərdə araşdrmalar aparır. NATO təşkilatın ekologiya sahəsində diğər təşkilatlar kimi çox fəaliyyətləri yoxdur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 1946-cı ildə yaradılmışdır. Bu təşkilat insan sağlamlığının qorunmasını ətraf mühitin mühavizəsi aspektində öyrənir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı ətraf mühitin sanitar-epidemioloji monitorinqini aparır, ətraf mühitin vəziyyəti ilə əlaqədar xəstəliklərin məlümatlarını ümumiləşdirir, ətraf mühitin sanitar-gigiyena ekspertizasını aparır və onun keyfiyyətinə qiymət verir. Adları çəkilən bu təşkilatlar kimi Beynəlxalq Atom Enerjisi Təşkilatı, Sivil Havaçılıq Təşkilatı, Avropa Bələdiyələri Konqresi, Yerli Özünüidarəetmə Beynəlxalq Təşkilatı və Bölgəsəl Idarələr Konfransı və s. beynəlxalq təşkilatlar ekologiya sahəsində fəaliyyətlər həyata keçirlər. Ekologiyaya dair milli siyasətlərin dünyada baş verən dəyişikliklərə paralel olaraq formalaşdırılması və həyata keçirilməsi məqsədilə Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrinin eko-iqtisadi problemlərinin tənzimlənməsində faydalı olacağı düşünülən tövsiyələr aşağıdakılardan ibarətdir: 1. Bu ölkələrdə inkişaf meyllərinə paralel şəkildə ekoloji müvazinətin qorunması və təbii ehtiyatların qorunaraq onlardan səmərəli istifadəsinə istiqamətlənmiş başlıca müddəalara uyğun olaraq həyata keçirilməsi istənən siyasət gələcəyə yönəlmiş dayanıqlı və təbiətlə cəmiyyətin nizamını qoruyan beynəlxalq standartlara uyğun ekoloji siyasət olmalıdır. 2. Ətraf mühitin qorunması ilə bağlı bütün icra və nəzarət işlərində aidiyyatı olan ən müxtəlif qurumlar arasında əməkdaşlığı hər baxımdan təmin edəcək qanuni strukturlar gücləndirilməli, bununla yanaşı, bütün müəssisə və təşkilatlarda ekologiya ilə bağlı strukturlar yaradılmalı və mövcud olanları da öz fəaliyyətlərini gücləndirməyə təşviq olunmalıdırlar. Ətraf mühitin qorunması ilə bağlı fəaliyyət göstərən müəssisə və təşkilatların lazımi qaynaqlarla təmin edilməsi işinə xüsusi diqqət yetirilməli, ekoloji fəaliyyətlərin həyata keçirilməsi işində yol verilən nöqsanlar aradan qaldırılmalı, mübahisəli məsələlərə son qoyulmalı və təkrarlanan strukturlar ləğv olunmalıdır. 3. Ekoloji mühitin mühafizə olunması və sağlamlaşdırılması, çirkləndirməyə görə maliyyə məsuliyyətinə cəlb etmə və ekoloji mühitin çirkləndirilməsinin qarşısının alınması istiqamətində görüləcək tədbirlərdə yerli idarəetmə orqanlarının iştirakının təmin edilməsi və həmin orqanların ekologiya problemlərinin həlli ilə əlaqədər olaraq öz üzərlərinə düşən işin öhdəsindən gələ bilmələri üçün onlara maliyyə, hüquqi və texniki baxımdan dəstək verilməsini nəzərdə tutan qanuni fəaliyyətlərin hüquqla tənzimlənməsi istiqamətində lazımi tədbirlər görülməlidir. 4. Əhali və ətraf mühit məsələlərinə dair milli strategiya işlənib hazırlanmalıdır. Təbiətlə müvazinəti pozmayan bir şəhərləşmə, təbii resurslardan 671

192 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process səmərəli istifadə və ekoloji mühitə dair problemlər nəzərdə tutulmaqla iqtisadi və sosial istiqamətli siyasətlər əhalinin dinamik artımı faktorunu da diqqətə alaraq təsbit etməli, bu cəhətləri də özündə ehtiva edən yeni tədbirlər işlənib hazırlanmalıdır. 5. Ekologiyanın iqtisadiləşdirilməsi zamanı ətraf mühit və iqtisadiyyatın inkişafına dair siyasətlərin bir bütöv halında kompleks həyata keçirilməsində praktik olaraq ölkənin şərtlərinə uyğun prinsiplər və bütün iqtisadi vasitələr müəyyən edilməlidir. 6. Ekoloji mühitin qorunması və yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş maliyyə qaynaqları tapılmalı, yeni qaynaqlar yaradılmalı, iqtisadi vasitələrdən bu yöndə istifadə olunması təmin edilməlidir və beynəlxlaq qaynaqlardan istifadə edilməlidir. 7. Istehsal prosesinə sərf edilən kapital qoyuluşu, əmək sərfi və material müqabilində faydalılıq əmsalının aşağı salınmasının qarşısını almaqdan ötrü mütərəqqi texnoloji üsulların seçimi və yeni modern texnologiyaların tətbiqinə imkan verən və ekoloji baxımdan insanla ətraf mühitin ahəngdarlığını təmin edən milli strategiyalar hazırlanmalı və onların həyata keçirilməsinin başlıca istiqamətləri müəyyən olunmalıdır. 8. Đqtisadiyyatın ətraf mühitə təsiri danılmaz fakt olduğundan ətraf mühitin bütün iqtisadi sektorlarla bütövləşdirilməsi, yəni ekologiyanın iqtisadiləşdirilməsi və həmin sektorlardakı fəaliyyətlərin davamlı inkişaf siyasətinə uyğun olaraq tənzimlənməsi təmin olunmalıdır. 9. Ekologiya problemlərinin həlli ilə bağlı həyata keçiriləcək beynəlxalq siyasətlərin başlıca istiqamətləri nəzərə alınaraq ətraf mühitlə davamlı inkişaf arasında davamlı sürətlə irəliləyişi təmin edən qarşılıqlı təsir daim diqqətdə saxlanılmalıdır. 10. Beynəlxalq səviyyədə ekologiya problemlərinin həlli ilə bağlı göstərilən fəaliyyətlər milli səviyyədə görülən işlərlə yüksək və dinamik bir şəkildə əlaqələndirilməlidir. 11. Ətraf mühit məsələlərinə dair beynəlxalq miqyasda başladılaraq qadın, uşaq, gənc nəsil və ətraf mühit arasındakı münasibətlər, təbii mühitdən müharibədə bir vasitə olaraq istifadə edilməsi və müharibələrin ekoloji sistemə vurduğu ziyanlar, sənaye sahələrində beynəlxalq miqyaslı təsir gücünə malik olan qəzalar və b. problemlərlə bağlı görülən işlər diqqətlə və yaxından izlənilməli, bu məsələləri əhatə edən milli strategiyalar formalaşdırılmalıdır. 12. Ekologiya problemlərinin nizama salınması üçün beynəlxalq maliyyə qaynaqlarından Azərbaycanın daha səmərəli şəkildə yararlana bilməsi təmin edilməli, həmin qaynaqların milli maraqlar baxımından prioritet sahələrdə istifadəsi stimullaşdırılmalıdır. Bu çərçivədə layihələrdən ibarət bir siyahı hazırlanmalıdır. 13. Bu ölkələrdə könüllü qeyri-hökumət təşkilatları maliyyə qaynaqları da daxil olmaqla hər cəhətdən dəstəklənməlidir. Milli və beynəlxalq səviyyəli problemlərin həllində yaxından iştirak etməyə həvəsləndirilməlidir. 14. Bu ölkələrdə ekoloji mədəniyyətin əsası kimi ekologiyaya dair biliklərlə maarifləndirmə işinə xüsusi diqqət yetirilməli, geniş şəbəkəli təhsil müəssisələrinin imkanlarından faydalanmaqla gələcək qarşısında məsuliyyət hissi aşılayan ekoloji maarifləndirmə işi elmi, texniki cəhətdən dəstəklənməli və bu baxımdan məqsədyönlü ekoloji təhsil maliyyə vəsaiti ilə təmin olunmalıdır. 15. Ətraf mühitin mühafizə olunması məsələsində açıq siyasi xətt izlənilməli, insanların ekologiya problemlərinin həllində yaxından iştirakını təmin edən münasibətlər hüquq normaları ilə qaydaya salınmalı, qanunların köməyi ilə tənzimlənməlidir. Kadr siyasəti müasir dövrün düşüncəsinə uyğun bir şəkildə yenidən formalaşdırılmalı, dünyəvilik sistemi yerləşdirilməlidir. 16. Bu ölkə vətəndaşları arasında yeni bir ekoloji mədəniyyət və təbiətə məsuliyyətli yanaşma münasibəti formalaşdıran ekoloji təhsilin inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Ölkə vətəndaşları təbiətlə, ətraf mühitlə bağlı ən müxtəlif məlumatları rahatlıqla əldə edə bilməlidirlər. ĐSTĐFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBĐYYAT 1. Ayşegül Kaplan, Köresel Çevre Sorunları ve Politikaları, Ankara 1997, S Doç.Dr.Kemal Görmez, Çevre Sorunları ve Türkiye, Ankara-1997, S Eyüp Zengin, Çevre Eğitimi Ve Üniversite Gençliği, Azərbaycan Respublikası Gənclər, Đdman ve Turizm Nazirliyi, Müasir Azərbaycan Gənclərinin Mənəvi Tərbiyəsinin Aktual Problemləri Elmi-Praktik Konfransı, Aprel 2002, Bakı. 4. Eyyub Zəngin, Türkiyə Və Azərbaycanda Ətraf Mühitin Qorunması və Bələdiyyələr: Vəzifə və Səlahiyyətləri, Azərbaycan Bələdiyyələri, Analitik-Informasiya Məcmüəsi, Aprel 2002, S Mehmet Özel, Avropa Birliği: Ekonomik Toplumdan Çevre Toplumuna, Gazi Öniversitesi Đ.Đ.B.Fakültesi dergisi, Sayı 1,2003, S N.K.Mikayılov, Ekologiya Hüququ, Bakı 1999, S Ömer Faruk Ünal, Measures To Be Taken Against Environmental Pollution Caused By Turkey s Energy Production Sector, Qafqaz Universiteti - Fövqəladə Hallar və Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi Üzrə Mötəxəssislərin Assosiasiyası (FÖVQƏL), Respublikada Ehtimal Olunan Fovqəladə Hallarda Əhalinin, Ərazinin Mühafizəsi və Tədrisi Problemlərinə Həsr Olunmuş 1. Beynəlxalq Simpozium Məruzələr-çıxışlar, II. Hissə, S.66-76, Noyabr 2000, Bakı. 672

193 II International Congress 8. Rüşen Keleş, Çevrebilim, Đstanbul-1997, S Rüşen Keleş, Đnsan Çevre Toplum, Đstanbul-1992,S Rüşen Keleş, Kentleşme Politikası, Đstanbul-1999, S Sakit Hüseynov Environmental Education In Azerbaijan - Azerbaycan da Çevre Eğitimi, Environmental Problems Of The Mediterranen Region, International Conferance, Near East University, Sevim Budak, Avrupa Birliği ve Türk Çevre Politikası, Ankara, 2000, S T. Ç..V.; Avropa Topluluğunda ve Türkiye de ver Mevzuat, Ankara,1989,S Təzəgül Qasımova, Ekoloji Siyasətin Bəzi Xüsusiyyətləri Haqqında, Aspirantların və Gənc Tədqiqatçıların VII Respublika Elmi Konfransının Tezisləri, Bakı-201, S Vafəddin Đbayev, Kültür Varlıklarının Savaş Sırasında Korunması: Ermenistan Đşgali Altındaki Azerbaycan Topraklarında Durum, KÖK Araştırmalar Dergisi, II/2 (Göz 2000), S

194 KAFKASYA VE ORTAASYA TÜRK CUMHURĐYETLERĐNDE KÜRESELLEŞME ĐLE EKONOMĐK GELĐŞME ĐLĐŞKĐSĐ Yrd.Doç.Dr. Aytekin ALTIPARMAK Erciyes Üniversitesi ĐĐBF Đktisat Bölümü Kayseri / Türkiye Yrd.Doç.Dr. Ali Đhsan ÖZDEMĐR Erciyes Üniversitesi, ĐĐBF, Đşletme Bölümü, Kayseri / Türkiye ÖZET Bu çalışmada Kafkasya ve Ortaasya Türk Cumhuriyetlerinin küreselleşmesi ile ekonomik gelişme düzeyleri arasındaki ilişki incelenmiştir. Ekonomik, sosyal ve politik yönleri bulunan küreselleşme olgusu sadece ekonomik bakımdan ele alınmış; küreselleşmenin lehindeki ve aleyhindeki görüşler belirtilmiştir. Ekonomik yönden küreselleşmenin ana göstergeleri ile ilgili ülkelerinin gelişmişlikleri arasındaki ilişki korelasyon analizi ile belirlenmeğe çalışılmıştır. Çalışmada yabancı sermaye, dış ticaret hacmi ve ulaşım giderleri hariç turizm gelirleri bağımsız değişken; sözkonusu ülkelerin GSMH ları ise bağımlı değişken olarak ele alınmıştır. Anahtar Kelimeler: Kafkasya ve Ortaasya Türk Cumhuriyetleri, küreselleşme, küreselleşmenin kriterleri, ekonomik gelişme. 1.GĐRĐŞ Bilim ve teknolojideki gelişmeler ile birlikte gelişmiş ülkelerdeki sermayenin gittikçe büyümesi küreselleşmeyi dünyanın gündemine sokmuştur lerin ortalarından beri yaygınlığı gittikçe artan küreselleşme ülkeleri nerdeyse her yönden (politik, kültürel, sosyal, ekonomik ) birbirine bağımlı hale getirmiştir. Artık sıklıkla dünyanın küçük bir köy haline geldiği, bu küçük köydeki her türlü etkinliğin ise ister istemez diğerlerini etkilediği ifade edilmektedir. Her olayda olduğu gibi küreselleşme konusunda da taraftarlar ve karşıtlar bulunmaktadır. Küreselleşme taraftarları teknolojide ve tabii buna bağlı olarak ulaşım ve iletişim alanlarında meydana gelen başdöndürücü gelişmelerin küreselleşmeyi kaçınılmaz kıldığı; modern çağın gereğinin artık bu olduğu; bazı zararlı yanları bulunabilmekle birlikte yararlı yanlarının daha fazla olduğu, ülkelerin küreselleşme yani dünya ekonomisi ile daha fazla bütünleşmesi ile ekonomik gelişmişliklerini artıracakları, kaynaklarını daha etkin kullanacaklarını ileri sürmektedir. Dolayısıyla asıl sorun ülkelerin dünya ekonomisi ile nasıl daha fazla bütünleşebilecekleridir? Küreselleşme karşıtları ise sözkonusu olgunun gelişmekte olan ülkelerin aleyhinde olduğunu, bu ülkelerin daha fazla yoksullacaklarını, finansal sektörünün reel kesimden çok daha fazla büyüyeceğini, yoksul ülkelerden gelişmişlere doğru kaynak transferi olacağını, gelirin daha çok bozulacağını iddia etmektedir. Küreselleşme ile ekonomik büyüme/gelişme arasındaki ilişkiyi tespit etmek için yapılan istatistiksel araştırmaların çoğunluğu ise bu iki değişken arasında pozitif bir ilişki olduğunu belirtmektedir. Bu yöndeki araştırmalar açısından Kafkasya ülkeleri ile Ortaasya Türk Cumhuriyetleri iyi bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Çalışma kapsamımızdaki ülkeler 1990 lardan itibaren hızla liberalleşmeye ve bu çerçevede dünya ekonomisi ile bütünleşmeye başlamışlardır. Bu bakımdan çalışmamızda ilgili ülkelerdeki küreselleşme derecesi ile GSMH ları arasındaki ilişki belirlenmeğe çalışılmıştır. Küreselleşme derecesi olarakta ekonomik kriterler ele alınmıştır. 2. KÜRESELLEŞME KAVRAMI VE NĐTELĐĞĐ: Bilişim sektörü başta olmak üzere teknolojinin hızla gelişmesi dünyayı küçültmüştür. Teknolojideki ve buna bağlı olarak iletişim ve ulaşımdaki büyük atılımlar ülkeler arasındaki ilişkiyi geçmiş yıllara nazaran çok büyük ölçüde artırmıştır. Ülkeler arasında karşılıklı bağımlılık geçmişe göre çok fazla artmıştır. Günümüzde küreselleşme (globalleşme) siyasi, iktisadi, sosyo-kültürel her alanda sıklıkla kullanılan bir kavram olmuştur. Acaba sıklıkla sözü edilen küreselleşme nedir? Neleri kapsamaktadır? DPT nın 8. BYKP çalışmalarındaki tanıma göre 674

195 II International Congress küreselleşme; ekonomik, politik, sosyal ve kültürel alanlarda bazı ortak değerlerin yerel ve ulasal sınırları aşarak dünya çapında yayılmasını ifade etmektedir 1. Bu çerçevede küreselleşme ekonomik alanda liberalizmin, politik alanda ise demokrasinin ön plana çıkmasına yol açmıştır 2. Dünya Bankası nın küreselleşme hakkındaki resmi tanımı ise şöyledir: Kişilerin ve fırmaların diğer ülke yerleşikleri ile gönüllü iktisadi işlemler başlatabilme yetenek ve özgürlüğüdür. Uygulamada ise küreselleşme; üretim faktörlerinin (sermaye ve işgücü) daha fazla hareketlilik kazanması ve artan ticaret ve yabancı sermaye (doğrudan ve portföy) yatırımları yoluyla dünya ekonomisinin daha fazla bütünleşmesidir 3. Nitekim geçmişteki ve günümüzdeki küreselleşme dalgalarını kıyaslayan son dönemlerdeki çalışmalar tam olarak şu göstergelere bakmaktadır: geçen yüzyıla göre dünya ticareti ne kadardır, doğrudan yabancı sermaye yatırımları ne kadardır, portföy yatırımları ne kadardır, insanlar için diğer ülkelere gitmek ve oralar yerleşmek ne kadar kolaydır 4. Bazı yazarlar ise küreselleşmeyi kapitalizmin gelişme sürecindeki bir aşama olarak ele almakta olup; dünyanın bütünleşmiş tek bir pazar haline gelmesi olarak küreselleşmeyi tanımlanmaktadır 5. Yine bu yazarlara göre küreselleşme yeni bir olgu değildir; kapitalizm, tarih sahnesine çıktığı andan itibaren küresel bir özellik göstermiştir 6. Küreselleşme, kökeni çok eskilere gitmekle beraber, ileri teknolojiler sayesinde bugünkü kadar hızlı ve yoğun işlememişti. Yüzyıl önce de küreselleşme vardı; ancak küreselleşmenin yeni olan yüzü nicel ve nitel boyutlarındaki değişimlerdir. Nicelik (sayısal) olarak küreselleşme ticaret, sermaye akımları, yatırımlar ve insanların ülkeler arasındaki dolaşımını ifade etmektedir. Küreselleşmenin bu yüzü karşılıklı bağımlılık olarak da tanımlanmaktadır. Niteliksel olarak da küreselleşme ekonomik, politik ve sosyal süreçleri kapsamaktadır. Bugünün küreselleşen dünyası en azından entelektüel seviyede tek bir dünya görünümdedir. Bu kapsamda olmak üzere teknolojik gelişmeler ve hükümet kuralsızlaştırmaları üretim, ticaret ve finansta karşılıklı bağımlılık ağlarının kurulmasına imkan vermekte, böylece sınırlara tabi olmayan dünya ekonomisi ortaya çıkmaktadır 7. Küreselleşmenin birbiriyle bağlantılı üç unsurdan oluştuğu söylenebilir: piyasaların genişlemesi, devletlere ve kurumlara meydan okunması, yeni sosyal ve politik akımların doğuşu 8. Bu bağlamda küreselleşen dünyada sadece kurumlar değil, kurumlara yön veren biçim ve ilkeler, değer ve tutumlar da hızla değişmektedir 9. Küreselleşme uluslar arası politik ekonomiye etkileri bakımından şu yönleriyle incelenmektedir: çok uluslu şirketler, yatırımlar, uluslar arası ticaret ve bölgeselcilik, küresel finans ve para, ulusal karar verme, aktörlerin düşünme modları, küresel sivil toplum ve uluslar arası kurumlar 10. Küreselleşme, kültürler arasındaki artan karşılıklı bağımlılık ve hızla gelişen iletişim vasıtasıyla dünya çapındaki ekonomik, teknolojik ve kültürel değişim olgusunu ifade etmektedir 11. Küreselleşme geniş anlamda, global aktörler arasındaki ekonomik, politik ve diğer alanlardaki artan karşılıklı bağımlılıkla sonuçlanan bütün bütünleşmelere işaret etmektedir. Ekonomik çerçevede ise küreselleşme özellikle ticaretin libarelleşmesine atıfta bulunmaktadır 12. Bu kapsamda küreselleşme laissezfaire kapitalizmi ve neoliberalizm ile bağlantılıdır. Ekonomik küreselleşme ülkeler arasındaki dört farklı akıma işaret etmektedir: a) mal/hizmet akımı b) insan akımı (göç) c) sermaye akımı d) teknoloji akımı. Bu tarz küreselleşmenin sonucu ise bir sanayinin dünyanın farklı bölgelerindeki üyeleri arasındaki ilişkilerin artması (sanayinin küreselleşmesi) ve ekonomik alanda ulusal eğemenliğin aşındırılmasıdır 13. IMF ise küreselleşmeyi teknolojinin daha hızlı yayılması, daha serbest uluslar arası sermaye akımı, mal ve hizmetlerde uluslararasındaki işlemlerin artan hacmi ve türü vasıtasıyla ülkeler arasındaki artan ekonomik karşılıklı bağımlılık olarak tanımlamaktadır 14. Küreselleşme birtakım trendler vasıtasıyla tanımlanmaktadır. Bunlar daha büyük hacimdeki uluslar arası mal, para, bilgi ve insan hareketleri ile bu hareketlere imkan sağlayan teknolojinin, kurumların, yasal sistemlerin ve alt yapıların ge Süleyman Özdemir, Küreselleşme Sürecinde Refah Devleti, Đstanbul: ĐTO yay., 2004, s Özdemir, s.176. Branko Milanovic Can We Dıscern The Effect Of Globalization On Income Distribution? Evidence from Household Budget Surveys. /it/papers/0303/ pdf Erişim tarihi: Milanovic. Mehmet Yüksel, Küreselleşme Ulusal Hukuk ve Türkiye. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2001, s. 8. Özdemir, s Metin Toprak, Küreselleşme ve Kriz. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2001, s Toprak, s Metin Toprak, Ö.Demir vd, Küreselleşen Dünyada Türkiye Ekonomisi. Serbest Piyasa Devriminin Serüveni. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2001, s Toprak, Küreselleşme, s age. 13 age

196 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process lişmesini ihtiva etmektedir. Ekonomik küreselleşmenin temel özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz 15 : - dünya ekonomisindeki büyümeden çok daha hızlı artan uluslararası ticaret - uluslararası sermaye akımındaki artış - uluslararası antlaşmalar vasıtasıyla milli sınırların ve milli eğemenliklerin erozyona uğraması - küresel finans sistemindeki gelişmeler - çok uluslu şirketler tarafından dünya ekonomisinin daha büyük kısmının kontrol edilmesi - WTO, WIPO, IMF gibi uluslararası kurumların artan rolü. - çok uluslu şirketler tarafından gerçekleştirilen outsourcing gibi ekonomik faaliyetlerdeki artış. 3. KÜRESELLEŞMENĐN ÖLÇÜLMESĐ Son zamanlara kadar küreselleşmenin derecesi yabancı sermaye, göç ve ticaret akımları yoluyla ölçülürdü. Küreselleşmenin ölçülmesindek daha karmaşık bir yaklaşım ise Đsviçreli think tank kuruluşu KOF tarafından geliştirilen bir indeksdir. Sözkonusu indeks küreselleşmeyi üç ana boyutta ölçmektedir: ekonomik, sosyal ve politik. Đktisadi yönden önemli olan ise ekonomik boyuttaki indekstir. Burda indeks iki kısma ayrılmış olup birincisinde gerçek akımlar, ikincisinde ise kısıtlamalar ele alınmıştır. Ekonomik indeksin akımlar kısmında GSMH nın yüzdesi olarak ticaret akımı, yabancı sermaye akımı, portföy akımı ve yabancılara yapılan gelir ödemeleri esas alınmıştır. Đndeks yıllık olarak 122 ülke için hazırlanmaktadır. Bu indekse göre dünyanın en globalleşmiş ülkesi ABD onu sırasıyla Kanada, Đngiltere ve Fransa izlemektedir. En az küreselleşen ülkeler ise Burundi, Belize and Sierra Leone dir KÜRESELLEŞME KARŞITLARI Küreselleşmenin çeşitli yönleri, güçlü devleti savunan milliyetçiler gibi kamu yararını savunanlar (aktivistleri) tarafından da zararlı olarak kabul edilmektedir. Bu karşıt hareketler tek bir isimle tanımlanamaz. Anti-küreselleşme kavramını medya tercih etmektedir. Ama bu kavram bazı kargaşalıklara yol açacaktır. Örneğin; aktivistler küreselleşmenin şekline karşı çıkmaktadır. Yoksa küreselleşmeye değil. Genelde eleştiriler küreselleşmenin sonuçlarının küreselleşmecilerin iddia ettiği gibi fakir milletlerin, çalışanların ve çevrenin menfaatlerine hizmet etmediği yönündedir 17. Bazı iktisatçılar ise sınırsız serbest ticaretin fakirlerin kurban edilmesi pahasına zenginlerin Özdemir, s lehine olacağını iddia etmektedir. Birçok aktivist, küreselleşmeyi şirketlerin karlarını artırabilmek için bireysel özgürlükleri inşa etmeye yönelik şirket ajandasının bir uzantısı olarak görmektedir. Bunlar aynı zamanda artan şirket girişlerinin ve otonomisinin ulusal devletlerin politikasını da gittikçe şekillendireceğini ifade etmektedir. Bazı anti-küreselleşme grupları ise küreselleşmeyi tasarrufların gelişen ülkelerden ziyade ABD ye akmasını sağlayacak zorunlu bir emperyalizm olarak görmektedir. Bazı anti küreselleşmeciler ise sürdürülmez borçlar, borç krizleri ile sonuçlanacak kredi (borç) temelli ekonomiler üzerinde durmaktadır. Empoze edilen kanunlar ve düzenlemeler, devletin içerde refahı ve işletmeleri koruyucu müdahalelerini azaltmaktadır. Bazı anti küreselleşmeciler paranın ve şirketlerin küreselleştiği fakat insanların ve sendikaların (birliklerin) küreselleşmediği dile getirmektedir. Ülkelerdeki katı göçmen kontrollerini ve işçi haklarındaki eksiklikleri buna delil olarak göstermektedir 18. Küreselleşme karşıtı daha muhafazakar kamp ise devlet merkezli milliyetçiler olup; bunlar küreselleşmenin global politikalarda devletin yerini alacağından ve devletin gücünü zayıflatacağından korkmaktadır. Antiküreselciler geniş bir yelpazede yer almaktadır: kilise grupları, ulusal özgürlük grupları, sol partiler, çevreciler, çiftçi birlikleri, ırkçılık karşıtı gruplar, anarşistler ve diğerleri 19. Gelişmekte olan ülkelerdeki küreselleşme karşıtlarının temel korkularından birinin küreselleşmenin milli gelirlerinde büyük dalgalanmalara ve son Asya krizinde olduğu gibi ciddi istikrarsızlıklara yol açarak birçok yıllık gelişmeyi yok etmesidir. Gelişmiş ülkelerdeki antiküreselleşmeciler ise küreselleşmeyi kendi ülkelerindeki en yoksul ve vasıfsız işçilerin yaşam standartlarına bir tehdit olarak algılamaktadır 20. Küreselleşme karşıtlarının eleştirdiği önemli bir diğer nokta ise; küreselleşmenin batı kültürünü (hatta Amerikan kültürünü) tüm dünyaya yaymasıdır 21. Küreselleşmeyi eleştirenlerden birisi de ünlü G.Soros dur. Soros finansal piyasalar özünde istikrarsızdır ve piyasa güçlerinin dizginlerini serbest bırakarak karşılanamayacak olan toplumsal ihtiyaçlar vardır piyasa bugün açık toplum için herhangi bir totaliter ideolijiden daha büyük bir tehdittir 22 demektedir Toprak, Küreselleşme, s Özdemir, s Ian Vasques (ed) Kapitalizm ve Küresel Refah, Çev. Metin Toprak vd, Ankara: Liberte yay., 2003, s

197 II International Congress Anti küreselleşmecileri haklı çıkarabilecek sorunları şu şekilde sıralayabiliriz 23 : - dünya ekonomisi, fakir ülke insanlarının durumlarını iyileştirebilecek bir hızda büyümemektedir. - Bütün ülkelerde orta sınıf erimektedir. - Finans sektörü, sanayi ve reel yatırımın önünü geçmiştir. - Kamu ve özel borçlanma faizlerinin GSMH - ya oranı giderek yükselmektedir. 5.KÜRESELLEŞME TARAFTARLARI Küreselleşmeye karşı olanlardan bazıları küreselleşmenin görünmez bir elin değil, IMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası kurumların egemenliğinde olduğunu iddia etmektedir. Küreselleşmeci ekonomik politikaların çerçevesini çizen neo-liberal iktisat teorisi ise, kaynakların dağılımında etkinliğin artırılması ve optimum refahın gerçekleştirilebilmesi için piyasaların her türlü devlet müdahalesinden arındırılması gerektiğini ifade etmektedir 24. Küreselleşmenin temelinde yatan ideoloji neo-liberalizmdir. Bu tür düşünce okulları ise piyasa ekonomisini benimsemekte dolayısıyla refah devletine ve onun ideolojik temellerine karşı tavır almaktadır. Çünkü bunlara göre, piyasa ekonomisi ülkedeki refah artışının kaynaklarından biridir. Hayek ve Friedman gibi liberal düşüncenin öncülerine göre, refah devleti anlayışı eşitlik, adalet ve güvenlik gibi kaygilarla doğal düzeni bozmakta; gerekli olmadığı halde bazı kişi ve grupları kayırmaktadır. Bu düşünürlerin refah devletine karşı çıkmalarının bir diğer nedeni ise, refah devleti anlayış ve uygulamasının piyasayı zayıflatması ve özgürlükleri azaltmasıdır 25. S. Moore ve J.L.Simon gibi yazarlar ise 20.yüzyıldaki ilerlemelerin çoğunun ABD de meydana geldiğini ifade ederek bunun bireysel özgürlük ve serbest teşebbüsten kaynaklandığını iddia etmiştir. Hayatın çeşitli alanlarından istatistikler sunarak serbest toplumun refah, servet ve sağlık açısından daha iyi sonuçlar doğurduğu mesajını vermek istemişlerdir 26. Küreselleşmeyi savunan kişi ve kuruluşların ortak noktası, dünya ekonomisinin küreselleşmesi ile birlikte ülke ekonomilerinin etkinlikleri artacak, kaynaklarını daha iyi şekilde kullanacaklar ve bunlara bağlı olarak bütün ülkelerin refah düzeyi yükselecektir. Klasik ve neoklasik iktisatçıların serbest dış ticaret konusunda ileri sürdükleri argümanların benzeri küreselleşmeciler tarafından 23 Toprak vd.,küreselleşen, s Özdemir, s. 181, Özdemir, s. 191, Ian Vasquez, s savunulmaktadır. Serbest dış ticaret kavramının yerini küreselleşme almıştır. Ama sonuç olarak küreselleşen ekonomiden fakir-zengin tüm ülkeler faydalanacaktır. Dolayısıyla başta mal ve sermaye akımı olmak üzere insan akımının ülkeler arasında hiçbir kısıtlamaya tabi olmadan akması sağlanmalıdır. 6. LĐTERATÜR TARAMASI Küreselleşme ve büyüme/gelişme arasındaki ilişki konusunda farklı görüşler ve bu konuda yapılmış çok sayıda çalışma bulunmaktadır. ILO tarafından yaptırılan bir çalışmada küresel ekonomide 1990 dan beri meydana gelen büyümenin önceki dönemdekinden daha az olduğu belirtilmektedir. Üstelik büyüme, gelişmiş ve gelişmekte olan eşit şekilde gerçekleşmemiştir. 16 gelişmekte olan ülkede KBMG büyüme hızı arasında %3 den daha fazla olmuştur. Diğer taraftan 55 ülke %2 den daha az büyürken; 23 gelişmekte olan ülke ise küçülmüştür 27. Küreselleşme ile ekonomik büyüme, yoksulluk ve gelir dağılımı arasında anlamlı bir ilişki olmadığını söyleyen uzmanların yanısıra sözkonusu olgunun gelişmekte olan ülkelerdeki yoksulluğu artırdığını, ülkeler arasındaki farkı büyüttüğünü iddia edenler de vardır. Fakat istatistiki araştırmaların çoğunluğu küreselleşen gelişmekte olan ülkelerin daha hızlı ekonomik büyümeyi gerçekleştirdiğini, yoksulluğu önemli ölçüde azalttığını ortaya koymaktadır 28. A. Dreher panel data kullanarak yaptığı çalışmada küreselleşmenin ekonomik büyümeyi artırdığını tespit etmiştir 29. Blomström vd (1992), Dollar (1992), Frankel ve Romer (1996) 30 da yaptıkları çalışmada küreselleşme ya da dışa açıklık ile büyüme arasında pozitif bir ilişki bulmuşlardır. Yine 2004 yılında Birleşmiş Milletler tarafından hazırlanan Az Gelişmiş Ülkeler Raporu nda da uluslar arası ticaret ile fakirliğin azaltılması arasında da negatif ilişki tespit edilmiştir. Yani uluslararası ticaret arttıkça bu ülkelerdeki yoksullukta azalmaktadır 31. IMF nin çalışmasında da 1980 lerin ortasından itibaren küreselleşmenin hızlandığı, 27 ILO, World Commission on the Social Dimension of Globalization. A Fair Globalization: Creating Opportunities for all, April 2004, p Masahiro Kawai. Economıc Development In A Globalızıng World Economy: The Role Of Multılateral Development Banks p A. Dreher. Does Globalization Affect Growth? Evidence from a new Index of Globalization Blomström,M. vd. What Explains Developing Country Growth? NBER Working Paper, 4132; Dollar, David (1992), Outward-Oriented Developing Economies Really Do Grow More Rapidly: Evidence from 95 LDCs, , Economic Development and Cultural Change: ; Frankel, Jeffrey A.; David Romer (1996), Trade and Growth: An Empirical Investigation, NBER Working Paper UN, The Least Developed Countries Report

198 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process birçok ülkede finansal piyasaların liberalleştiği ve gelişmekte olan birçok ülkeye sermaye akımının arttığından söz edilerek dünya milli gelirinin iki katı artış kaydettiği belirtilmektedir. Sözkonusu çalışmada gelişmekte olan ülkelerde ekonomik büyümeyi ve entegrasyonu sağlayan en önemli faktörün dışa açıklık olduğu ifade edilmiştir 32. Başka bir çalışmada da yine küreselleşme ile gelişmekte olan ülkeler arasındaki ilişki incelenmiş; burda da sözkonusu ülkelerin ekonomik başarılarının gerisinde küreselleşmenin (dışa açıklığın) bulunduğu saptanmıştır VERĐ VE YÖNTEM Çalışmada kullanılan veriler, Birleşmiş Milletler, Dünya Bankasına ve IMF ye ait on-line veri tabanından (http://devdata.worldbank.org/) elde edilmiştir. Ancak çalışmada Dünya Bankası verileri kullanılmıştır. Bunun nedenleri çalışmada kullanılan ölçütlere ait yıllık verilerin Dünya Bankası veri tabanında daha kapsamlı biçimde yer alması, tek kaynaktan verileri elde ederek veri değerleri arasında standartlığı yakalamak ve diğer kaynak veri değerleri ile arasında önemli farklar olmaması şeklinde ifade edilebilir. Çalışmada kapsamında incelenen ülkeler (Kafkasya ülkeleri ve Ortaasya Türk Cumhuriyetleri) alfabetik sıra ile şu şekildedir: 1) Azerbaycan 2) Ermenistan 3) Gürcistan 4) Kazakistan 5) Kırgızistan 6) Özbekistan 7) Tacikistan 8) Türkmenistan Sözkonusu ülkelerdeki küreselleşme ve ekonomik gelişmişlik seviyesini ölçmede kullandığımız bağımsız ve bağımlı değişkenler şunlardır: Bağımsız Değişkenler: - yabancı sermaye (milyon $ olarak) - dış ticaret hacmi (milyon $ olarak) - ulaşım giderleri hariç turizm gelirleri (milyon $ olarak) Bağımlı Değişken: - GSMH (milyon $ olarak) Bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkiyi belirlemek için korelasyon analizi yapıl- 32 IMF, World Economic Outlook, May Shahid Yusuf, Globalization and the Challenge for Developing Countries. www1.worldbank.org/economicpolicy/globalization/docu ments/wps2168.pdf mıştır yılları arasındaki veriler kullanılmıştır ve olmak üzere iki ayrı dönem oluşturulmuştur. Dönem verileri olarak ilgili yılların ortalaması alınmıştır. Sözkonusu verilerin bir önceki döneme göre trendleri ayrı ayrı belirlenmiştir. Analizler SPSS 13.0 ile gerçekleştirilmiştir. 8. BULGULAR Kafkasya ve Ortaasya Türk Cumhuriyetlerindeki ekonomik küreselleşme hakkında bilgi sahibi olabilmek için çalışma kapsamında ele aldığımız değişkenlerin ortalama değerleri ve dönemleri için ayrı ayrı hesaplanmış ve aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 1`de görüldüğü gibi Kafkasya ve Ortaasya Türk Cumhuriyetlerinde döneminde en fazla yabancı sermaye Kazakistan a; döneminde ise en fazla yabancı sermaye Azerbaycan a girmiştir. Her iki dönemde de turizm geliri ve dış ticaret hacmi en fazla olan ülke Kazakistan olmuştur. Yine her iki dönemde de en fazla GSMH ya sahip olan ülke Kazakistan iken; en az GSMH ya sahip olan ülke ise Tacikistan dır. Kafkasya ve Ortaasya Türk Cumhuriyetleri inceleme dönemi içerisinde ekonomik küreselleşme açısından istisnalar dışında büyük bir gelişme kaydetmiştir. Sözkonusu ülkelerin ilgili değişkenlere göre dönemler itibariyle gerçekleştirmiş olduğu değişim tablo 2 de gösterilmiştir. Tablo 2`den görüldüğü gibi yabancı sermaye değişkeninde en büyük atılımı Azerbaycan gerçekleştirmiştir dönemine göre döneminde yabancı sermaye miktarı %990,8 nisbetinde artmıştır. Yabancı sermaye açısından % ile Tacikistan takip etmektedir. Özbekistan ve Türkmenistan gibi ülkelerde ise yabancı sermaye azalmıştır. Turizm gelirlerini iki dönem içerisinde en fazla artıran ülke ise Kırgızistan olmuştur. Özbekistan ın turizm gelirleri ise bir önceki döneme göre büyük ölçüde ( % -31,5) azalmıştır. Dış ticaret göstergesinde ise bütün ülkeler artış kaydetmiştir, dış ticaret hacmi azalan herhangibir ülke görülmemektedir. Bir önceki döneme göre dış ticaret hacmi en hızlı artan (%79,7) ülke Gürcistan, en az artan (%8,3) ülke ise Özbekistan olmuştur. Bu tür gelişme veya değişmelerin yansımasını kendisinde görebilmeyi beklediğimiz GSMH da ne tür değişimler gerçekleşmiştir diye baktığımızda ise GSMH sını bir önceki döneme göre en fazla artıran ülkenin %159 ile Türkmenistan; milli geliri azalan (-%25,2) tek ülkenin ise Özbekistan olduğu tespit edilmiştir. Bölgeler bazındaki farklılıkları görebilmek için inceleme kapsamındaki ülkeleri Kafkasya ülkeleri 678

199 II International Congress ve Ortaasya Türk Cumhuriyetleri olarak iki ayrı grupta ele aldık. Kafkasya ülkelerinin ekonomik küreselleşme yönünde bir önceki döneme göre gerçekleştirdiği değişim ve buna bağlı olarak GSMH da meydana gelen trend tablo 3 de gösterilmiştir. Tablo 1. Kafkasya ve Ortaasya Ülkelerinde Ekonomik Küreselleşme Göstergeleri (dönemler itibariyle ortalama) ÜLKELER Yabancı Sermaye Yabancı Sermaye Turizm Gelirleri Turizm Gelirleri Dış Ticaret Dış Ticaret GSMH GSMH Azerbaycan 288, ,7 71,0 66, , , , ,0 Ermenistan 99,0 155,3 55,3 81, , , , ,7 Gürcistan 107,7 334,7 121,3 154, , , , ,0 Özbekistan 93,0 91,7 77,3 53, , , , ,3 Kazakistan 1.901, ,0 417,3 675, , , , ,7 Kırgızistan 16,3 42,3 23,5 55,3 999, , , ,7 Tacikistan 18,3 113,0 3,0 4, , , , ,0 Türkmenistan 121,7 116,7 0,0 0, , , , ,7 Tablo 2. Kafkasya ve Ortaasya da Ekonomik Küreselleşme Göstergeleri ve GSMH nın Değişimi (%) ÜLKELER Yabancı Sermaye Turizm Gelirleri Dış Ticaret GSMH Azerbaycan 990,8-6,6 75,8 39,2 Ermenistan 56,9 47,0 58,0 49,7 Gürcistan 210,8 27,2 79,7 38,2 Özbekistan -1,4-31,5 8,3-25,2 Kazakistan 56,7 61,8 73,5 67,9 Kırgızistan 159,2 135,5 42,0 37,3 Tacikistan 516,4 55,6 25,4 52,8 Türkmenistan -4,1 0,0 51,3 159,3 Tablo 3. Kafkasya Ülkelerinde Ekonomik Küreselleşme Göstergeleri ve GSMH nın Değişimi (%) ÜLKELER Yabancı Sermaye Turizm Gelirleri Dış Ticaret GSMH Azerbaycan 990,8-6,6 75,8 39,2 Ermenistan 56,9 47,0 58,0 49,7 Gürcistan 210,8 27,2 79,7 38,2 Yukarıdaki tabloya göre yabancı sermaye girişinde en hızlı gelişmeyi gösteren ülke %990,8 ile Azerbaycan olmuştur. Ermenistan ise en az yabancı sermaye girişi olan ülkedir. Turizm gelirinde en büyük artışı gösteren ülke Ermenistan olurken; sözkonusu dönemde Azerbaycan ın turizm gelirleri azalmıştır. Milli gelirini en fazla artıran ülke ise Ermenistan olarak karşımıza çıkmaktadır. Ortaasya Türk Cumhuriyetlerinde ekonomik küreselleşme ve GSMH değişkenlerinde meydana gelen değişimler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 4. Ortaasya Türk Cumhuriyetlerinde Ekonomik Küreselleşme Göstergeleri ve GSMH nın Değişimi (%) ÜLKELER Yabancı Sermaye Turizm Gelirleri Dış Ticaret GSMH Özbekistan -1,4-31,5 8,3-25,2 Kazakistan 56,7 61,8 73,5 67,9 Kırgızistan 159,2 135,5 42,0 37,3 Tacikistan 516,4 55,6 25,4 52,8 Türkmenistan -4,1 0,0 51,3 159,3 Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi ilgili dönemde Özbekistan hariç tüm Ortaasya Türk Cumhuriyetlerinin milli geliri artmıştır. Türkmenistan ın GSMH %159,3 artarken Özbekistan ın GSMH sı %-25.2 nisbetinde azalmıştır. Özbekistan yukarıda görülen verileri ile diğer Ortaasya Türk Cumhuriyetlerinden büyük bir farklılık göstermektedir. Özbekistan da dış ticaret göstergesi hariç tüm göstergelerinde bir önceki döneme göre azalış görülmektedir. Dış ticaret göstergesi de pozitif olmakla birlikte en az artan (%8,3) ülkedir. Türkmenistan ın ilgili dönemlere ilişkin turizm geliri istatistiği bulunamadığından değişim oranı sıfır olarak gözükmektedir. Kafkasya ve Ortaasya birer grup (bölge) olarak ele alınarak bölgelerin küreselleşmesi derecesi karşılaştırılmıştır. Tablo 5. Ülke Gruplarında Küreselleşme ve GSMH Göstergelerinin Değişimi.(%) ÜLKELER Yabancı Sermaye Turizm Gelirleri Dış Ticaret GSMH kafkasya 634,5 21,9 73,0 40,9 ortaasya 55,4 51,3 53,7 39,3 Tabloda görüldüğü gibi Kafkasya ülkeleri yabancı sermaye girişini bir önceki döneme göre %634,5 oranında artırmıştır. Buna karşılık Ortaasya Türk Cumhuriyetlerine giren yabancı sermaye bir önceki döneme göre sadece %55.4 nisbetinde artabilmiştir. Dış ticaretteki gelişmenin de Ortaasya ülkelerine göre daha büyük nisbette artığını görürken; Ortaasya Türk devletlerinin turizm gelirlerini Kafkasya ya göre daha fazla artırdığını görüyoruz. GSMH büyümesinde gösterilen perfor- 679

200 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process mansın iki ülke grubunda da aynı olduğunu söyleyebiliriz. Çalışmada ele alınan göstergeler ile ülke bazında dönemine ilişkin yapılan korelasyon analizi aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. yaser99 turgel99 distic99 gsmh99 Pearson Correlation Sig. (2-tailed) N Pearson Correlation Sig. (2-tailed) N Pearson Correlation Sig. (2-tailed) N Pearson Correlation Sig. (2-tailed) N Tablo: Korelasyon Analizi **. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed). *. Correlation is significant at the 0.05 level (2-tailed). yaser99 turgel99 distic99 gsmh99 1,961**,953**,792*,000,000, ,961** 1,904**,819*,000,002, ,953**,904** 1,904**,000,002, ,792*,819*,904** 1,019,013, Yukarıdaki görüldüğü gibi yabancı sermaye, dış ticaret hacmi ve ulaşım giderleri hariç turizm gelirleri ile GSMH arasında güçlü bir pozitif ilişki vardır. Yani ele bu değişkenler ile GSMH aynı yönde değişmektedir. Yabancı sermaye ile GSMH arasındaki korelasyon katsayısı iken; dış ticaret ve turizm gelirlerininki sırasıyla 0,904 ve 0,819 olarak gerçekleşmiştir. Bu bakımdan en güçlü ilişkinin dış ticaret hacmi ile GSMH arasında olduğunu söyleyebiliriz. Çalışmamız kapsamında sözkonusu değişkenler ile ilgili hipotezlerimiz şunlardır: H 10 : Ülkeye giren yabancı sermaye miktarındaki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki yoktur. (H 1o : r = 0) H 1a : Ülkeye giren yabancı sermaye miktarındaki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki vardır. (H 1a : r 0) H 20 : Dış ticaret hacmindeki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki yoktur. (H 2o : r = 0) H 2a : Dış ticaret hacmindeki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki vardır. (H 2a : r 0) H 30 : Turizm gelirlerindeki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki yoktur. (H 3o : r = 0) H 3a : Turizm gelirlerindeki artış artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki vardır. (H 3a : r 0) Yukarıdaki korelasyon analizi tablosundan gördüğümüz gibi korelasyon değerleri GSMH ile aynı yönlü ve yüksek ilişkilidir. Değişkenlerin significance değerleri de 0,05 den küçük olduğundan incelediğimiz değişkenlere ilişkin bütün Ho hipotezleri reddedilir. Yani aralarında ilişki yoktur şeklindeki hipotezleri reddiyor ve aralarında ilişki vardır diyen hipotezleri ise kabul ediyoruz. Bu korelasyon sonuçları da daha önce ifade ettiğimiz görüşü doğrulamaktadır. Başka bir deyişle yabancı sermaye, dış ticaret hacmi ve turizm gelirleri arttıkça GSMH da artmaktadır. Kafkasya ülkeleri ile Ortaasya Türk Cumhuriyetlerine ilişkin yılı verileri ile yaptığımız korelasyon analizi sonuçları da aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. yaser04 turgel04 distic04 gsmh04 Pearson Correlation Sig. (2-tailed) N Pearson Correlation Sig. (2-tailed) N Pearson Correlation Sig. (2-tailed) N Pearson Correlation Sig. (2-tailed) N Tablo: Korelasyon Analizi **. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed). yaser04 turgel04 distic04 gsmh04 1,634,683,661,092,062, ,634 1,934**,922**,092,001, ,683,934** 1,991**,062,001, ,661,922**,991** 1,074,001, Yukarıda görüldüğü gibi yabancı sermaye, dış ticaret hacmi ve ulaşım giderleri hariç turizm gelirleri ile GSMH arasında güçlü bir pozitif ilişki vardır. Başka bir ifadeyle bu değişkenler ile GSMH aynı yönde değişmektedir. Yabancı sermaye ile GSMH arasındaki korelasyon katsayısı iken; dış ticaret hacmi ve turizm gelirlerininki sırasıyla 0,991 ve 0,922 olarak gerçekleşmiştir. Bu bakımdan dönemi için de en güçlü ilişkinin dış ticaret hacmi ile GSMH arasında olduğunu söyleyebiliriz. Bu yıl için de hipotezlerimiz şu şekildedir: H 10 : Ülkeye giren yabancı sermaye miktarındaki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki yoktur. (H 1o : r = 0) H 1a : Ülkeye giren yabancı sermaye miktarındaki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki vardır. (H 1a : r 0) H 20 : Dış ticaret hacmindeki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki yoktur. (H 2o : r = 0) H 2a : Dış ticaret hacmindeki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki vardır. (H 2a : r 0) H 30 : Turizm gelirlerindeki artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki yoktur. (H 3o : r = 0) H 3a : Turizm gelirlerindeki artış artış ile GSMH artışı arasında bir ilişki vardır. (H 3a : r 0) Tablodan da gördüğümüz gibi korelasyon değerleri GSMH ile aynı yönlü ve yüksek ilişkilidir. Yabancı sermaye hariç değişkenlerin significance 680

201 II International Congress değerleri de 0,05 den küçük olduğundan; incelediğimiz değişkenlere ilişkin bütün Ho hipotezleri reddedilir. Yani aralarında ilişki yoktur şeklindeki hipotezleri reddiyor ve aralarında ilişki vardır diyen hipotezleri ise kabul ediyoruz. Sadece yabancı sermaye ile GSMH arasında bir ilişki gözükmemektedir yılı için yapılan korelasyon analizi de daha önce ifade ettiğimiz görüşü doğrulamaktadır. Başka bir deyişle dış ticaret hacmi ve turizm gelirleri arttıkça GSMH da artmaktadır. Yukarıdaki son iki tablo sonuçları (son tablodaki yabancı sermaye hariç) beklentilerimizi ve teorideki beklentileri doğrular yönde çıkmıştır. Ya-ni ülkeler küreselleştikçe GSMH da artar. Buna dayanarak küreselleşme ile birlikte ülkelerin büyümeleri/gelişmeleri de hızlanır diyebiliriz. 9. SONUÇ ve ÖNERĐLER Kafkasya ülkeleri ve Ortaasya Türk Cumhuriyetleri 1980 lerin sonlarından itibaren hızla dünya ekonomisiyle bütünleşmeye başlamıştır. Dünya ekonomisiyle bütünleşebilmek için gerekli reformlar ve politika değişikliklerini yapmışlardır. Bu çabalar neticesinde de ekonomileri liberalleşmiş, dış hacimleri artmış ve bu ülkelere daha fazla yabancı sermaye girmeye başlamıştır. Bu gelişmelerle birlikte sözkonusu ülkelerin GSMH larında da önemli artışlar görülmüştür. Nitekim yapılan korelasyon analizi de genellikle çoğunluğun beklentileri yönünde çıkmıştır. Çalışmamızda inceleme kapsamındaki değişkenler ile GSMH arasında çok güçlü pozitif ilişki tespit edilmiştir. Bu ilişkiler de ( dönemindeki yabancı sermaye hariç) istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Dolayısıyla ekonomik yönden küreselleşme arttıkça sözkonusu ülkelerin GSMH larının da önemli ölçüde arttığını söyleyebiliriz. KAYNAKÇA Blomström,M. vd. What Explains Developing Country Growth? NBER Working Paper, Branko Milanovic Can We Dıscern The Effect Of Globalization On Income Distribution? Evidence from Household Budget Surveys. eps/it/papers/0303/ pdf. Dollar, David (1992), Outward-Oriented Developing Economies Really Do Grow More Rapidly: Evidence from 95 LDCs, , Economic Development and Cultural Change. Dreher. A.Does Globalization Affect Growth? Evidence from a new Index of Globalization Frankel, Jeffrey A.; David Romer (1996), Trade and Growth: An Empirical Investigation, NBER Working Paper ILO, World Commission on the Social Dimension of Globalization. A Fair Globalization: Creating Opportunities for all, April IMF, World Economic Outlook, May Masahiro Kawai. Economıc Development In A Globalızıng World Economy: The Role Of Multılateral Development Banks Mehmet Yüksel, Küreselleşme Ulusal Hukuk ve Türkiye. Ankara: Siyasal Kitabevi, Metin Toprak, Küreselleşme ve Kriz. Ankara: Siyasal Kitabevi, Metin Toprak, Ö.Demir vd, Küreselleşen Dünyada Türkiye Ekonomisi. Serbest Piyasa Devriminin Serüveni. Ankara: Siyasal Kitabevi, Shahid Yusuf, Globalization and the Challenge for Developing Countries. www1.worldbank.org/ economicpolicy/globalization/documents/wps2168.pdf Süleyman Özdemir, Küreselleşme Sürecinde Refah Devleti, Đstanbul: ĐTO yay., UN. The Least Developed Countries Report Vasques Ian (ed) Kapitalizm ve Küresel Refah, Çev. Metin Toprak vd, Ankara: Liberte yay.,

202 KEÇĐD ĐQTĐSADĐYYATI ÖLKƏLƏRĐNDƏ RƏQABƏT QABĐLĐYYƏTĐNĐN TƏMĐN EDĐLMƏSĐ PROBLEMLƏRĐ i.e.n., Dos. Gülbəniz Tofiq qızı ƏLĐYEVA Azərbaycan Dövlət Đqtisad Universiteti Bakı / AZƏRBAYCAN ХÜLASƏ Məqalə keçid iqtisadiyyati ölkələrində rəqabət qabiliyyətinin təmin edilməsi problemlərinə həsr edilmişdir. Burada məhsulların rəqabət qabiliyyətinin səciyyəvi хüsusiyyətləri tədqiq edilmiş, sənaye müəssisələrində rəqabət səviyyəsindən asılı olaraq istehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsi yolları göstərilmiş, ölkələrdə rəqabət üstünlüklərinin formalaşması problemləri üzrə bir çoх iqtisadçıların fikirləri təhlil edilmişdir. THE PROBLEM OF PROVIDINQ COMPETITIVE ABILITY IN TRANSITION ECONOMY COUNTRIES RESUME This article is dedicated to the problem of providinq competitive ability in transition economy countries. In this article specific pecularities of competitive ability of product are investiqated, the way of raisinq efficiency of production are shown, and some celebrated, economists thouqhts on the problem of formation of the competitive advantaqes in some countries are analyzed. Davamlı rəqabət üstünlükləri azad bazar şəraitində fəaliyyətə imkan verir. Azad bazar şəraitində bazar qüvvələrinin təsiri nəticəsində məhsulun iqtisadi qiymətləri, dövlətin iqtisadi siyasəti və bazar tərifləri hesabına isə iqtisadi qiymətlərindən fərqli olan maliyyə qiymətləri yaranır. Maliyyə qiymətləri ilə iqtisadi qiymətlər arasındakı fərq ya digər sahələrin gəlirlərinin firmanın fəaliyyət göstərdiyi sahənin (əgər fərq müsbətdirsə), və ya əksinə firmanın fəaliyyət göstərdiyi sahənin gəlirlərinin digər sahələrin хeyrinə yenidən bölüşdürülməsi hesabına (əgər fərq mənfidirsə) yarana bilər. Sənaye firması bazarda iqtisadi qiymətlərlə məhsullarını sata bilmirsə, onda bu onun bazarda rəqabət aparmaq üçün zəruri rəqabət üstünlüklərinə malik olmadığını göstərir. Ölkə əhalisinin maddi rifahi onun malik olduğu məhdud iqtisadi resurslardan səmərəli istifadə səviyyəsindən asılıdır. Bu baхımdan, Adam Smit qeyd edirdi ki, hər bir хalqın təlabatının ödənmə səviyyəsi "iki müхtəlif şərtlə: birincisi, onun əməyi hansı ustalıqla, bacarıqla və fərasətlə təbiq edilir, və ikincisi, faydalı işlə məşğul olanlarla olmayanların nisbət ilə müəyyən olunur.... Bu təminatin zənginliyi və ya azlığı isə bu şərtlərdən ikincisinə nisbətən birincisindən daha çoх asılıdıir. Ölkədə əmək məhsuldarlığı əmək haqqını, kapitaldan istifadənin səmərəliliyi isə onun sahibinin aldığı gəliri müəyyən edir. Bu baхımdan, Amerika iqtisadçısı M.Porter qeyd edir ki, "ölkə səviyyəsində rəqabətqabiliyyətlilik konsepsiyasi yalnız resurslardan istifadənin səmərəliliyinə əsaslana bilər. Ölkədə həyat səviyyəsinin artırılması firmaların mövcud resurslardan səmərəli istifadə etmək, хüsusilə səmərəlilik səviyyəsinin yüksəldilməsinə nail olmaq qabiliyyətindən birbaşa asılıdır". Lakin isveçrə iqtisadçisi S.Qarelli qeyd edir ki, "ölkənin rəqabət qabiliyyəti gəlirlərin səviyyəsi, həyat səviyyəsi və həyatın keyfiyyətinin cəmi kimi müəyyən oluna bilər. Rəqabət qabiliyyətlilik məhsuldarlıq və ya mənfəətlə məhdudlaşa bilməz. Đntiutiv olaraq hər bir adam bilir ki, ölkə yaradılmış gəlirləri bölüşdürmürsə, əhalinin sağlamlığının sığortalanmasını və ya təhsil infrastrukturunu lazımi səviyyədə inkişaf etdirmirsə, və ya siyasi və sosial sabitliyi təmin etmirsə, həmin ölkə uzunmüddətli dövürdə inkişaf etmir". Fikrimizcə, qeyd edilənlər ölkə baхımından düzgün olsa da, sənayenin rəqabət qabiliyyəti iqtisadi resurslardan səmərəli istifadə ilə əlaqədardıir. Çünki, ölkədə əhalinin hə-yat səviyyəsi üçün zəruri olan gəlirlərin forma-laşması üçün, ilk növbədə, iqtisadi artıma nail ol-maq lazımdır. Đqtisadi artım nəticəsində yaranmış gəlirlərin bölgüsü dövlətin sosial siyasəti və yenidən bölgü meхanizmi ilə əlaqədardır. Digər tərəfdən, S.Qarellinin qeyd etdiyi fikirlər ölkə miqyasında iqtisadi səmərəliliyin təmin olunmasının şərtlərindəndir. Bu baхımdan, M.Porter düzgün olaraq qeyd edir ki, məhsuldarlıq ölkəyə, yüksək əmək haqqını, sabit valyutanı, kapitalın əlverişli şəkildə ödənməsini və bununla da yüksək həyat səviyyəsini təmin etməyə imkan verir. Beləliklə, ölkə sənayesinin rəqabət qabiliyyəti mövcud resurslardan istifadə səmərəliliyindən asılıdır. Sənaye firması (müəssisəsi) хətti və funksional bölmələrdən ibarət olan mürəkkəb sistemdir. Burada istehsalın və heyətin idarə olunması həyata 682

203 II International Congress keçirilir, maddi teхniki təchizat, əsas istehsal, satış, хidmətedici və köməkçi bölmələri (təmir təsərrüfatı, enerji təsərrüfatı, alət təsərrüfatı, keyfiyyətə nəzarər şöbəsi, elmi-rədqiqar və rəcrübə-konsrruktor bölməsi və s.) mövcud olur. Firmanın rəqabət qabiliyyətli məhsul istehsalı bu bölmələrin fəaliyyətindən asılıdır. Hər bölmənin məhsul və хidmətlərin yaradılmasinda öz payı olur ki, bunu da dəyərlər zənciri formasında ifadə etmək olar. Firmanın dəyərlər zənciri onun bütün bölmələrinin qarşılıqlı asılılıqda həyata keçirdikləri fəaliyyət növlərinin müəyyən əlaqəyə əsaslanan sistemidir. Bu əlaqə bir fəaliyyət növünün digərlərinin dəyərinə və səmərəliliyinə təsiri zamanı yaranır. Bu zaman müəyyən mərhələdə çəkilən əlavə хərclər sonrakı mərhələdə ödənir. Məsələn, məhsul istehsalında nisbətən bahalı dəstləşdirici məmulatlardan istifadə və ya keyfiyyətə nəzarətin daha ciddi şəkildə həyata keçirilməsi satişdan sonrakı хərcləri azaldır. Dəyərlər zəncirinə daхil olan bütün bölmələrin qarşılıqlı fəaliyyətindən istehsal olunan məhsulların maya dəyəri və keyfiyyəti asılıdır. Buna görə də, sənaye müəssisəsində (firmasında) qeyd edilən əlaqələrin dəqiq idarəedilməsi firmanın rəqabət üstünlüklərinin əsas mənbəyidir. Qeyd etmək lazımdır ki, firmanın rəqabət üstünlükləri həm ucuz iqtisadi resursları cəlb etmək əsasında, həm də onun malik olduğu teхnologiya, təcrübə və s. əsasında formalaşa bilər. Firmanın rəqabət üstünlüklərinin ikinci mənbələri birinciyə nisbətən daha davamlıdır. Bu baхımdan, amerika iqtisadçıları Q.Hamel və K.Prahalad qeyd edirlər ki, firmanin malik olduğu təcrübə və bilikləri onun rəqabət üstünlüklərinin formalaşmasının əsas mənbəyidir. Müasir dövürdə əmək bölgüsünün dərinləşdiyi şəraitdə istənilən məhsulun istehsalını müхtəlif sahələrin iştirakıi ilə təmin etmək mümkündür. Müəyyən sahədə mövcud firmaların öz aralarında rəqabət aparmaları ilə yanaşı, onların fəaliyyətinə istehlakçıların dəyərləri və təhcizatçı müəssisələrin məhsul və хidmətlərinin keyfiyyəti və qiyməti də təsir göstərir. Rəqabət qabiliyyətli məhsul istehsalı müəssisənin lazımı həcmdə yüksək keyfiyyətli хammal, material və dəstləşdirici məmulatlarla təmin olunmasından, iхtisaslı kadrlarından, inkşaf etmiş satış şəbəkəsinə malik olmasından asılıdır. Amerika iqtisadçısı M.Porter son məhsulun istehsalında iştirak edən tərəflərin yaratdığıi istehlak dəyərlərinin cəmini dəyərlər sistemi adlandırmışdır ki, bu dəyərlər sisteminə də təhcizatçiların, istehsalçı firmanının, satış kanallarının və istehlakçıların dəyərləri aiddir. Ölkə sənayesinin rəqabət qabiliyyəti bu əlaqələrin təşkilindən əhəmiyyətli dərəcədə asıldır. Əlaqədar sahələr arasında səmərəli əlaqələrin formalaşması istehsalıin iqtisadi səmərəliliyinin yüksəldilməsində böyük rol oynayır. təcrübə göstərir ki, keçid iqtisadiyyati ölkələrində vaхtilə mövcud olmuş ünvanlı əlaqələrin pozulması, onların iqtisadi inkişafında geriləmələrin baş verməsinin əsas amillərindən biri olmuşdur. Çünki, bunun nəticəsində bu sistemdə toplanmış bütün ıəcrübə, əvvəllər həyata keçirilmiş investisiya keçid dövründə dəyərini itirmişdir. Nəticədə, illərlə formalaşmış və təkmilləşmiş mövcud əlaqələr əvəzinə yenilərinin formalaşdırılması çətinlikliklə qarşılaşmış və bir sira siyasi və iqtisadi amillərin təsiri nəticəsində səmərəli əlaqələrin təmin olunmaması istehsalın kəskin şəkildə azalmasına səbəb olmuşdur. geyd etmək lazımdır ki, rəqabət üstünlüyünün formalaşmasına bu əlaqələrin səmərəliliyindən əlavə, əlaqədar firmaların istehsal etdikləri məhsul və хidmətləri keyfiyyəti və qiyməti də təsir göstərir. təcrübə göstərir ki, inovasiyanın (iхtiraların) sosial səmərəsi (yəni cəmiyyətin yeni məhsul və teхnologiyanin əmələ gəlməsindən pul formasında əldə etdiyi səmərə) iхtiraçının əldə etdiyi səmərədən təqribən üç dəfə çoхdur. Bu baхımdan, əlaqədar sahələrdə baş verən dəyişiliklər son nəticədə istehsal edilən son məhsulun keyfiyyətinə və maya dəyərinə əhəmiyyətli şəkildə təsir göstərir. Firmanın dəyərlər zənciri rəqabətqabiliyyətliliyin firmadaхili amillərini, dəyərlər sistemi sahədaхili amillərini хarakterizə edirsə, makroiqtisadi amillər də daхil olmaqla bütün bu mərhələrin qarşılıqlı asılıqda və qarşılıqlı əlaqədə cəmi ölkənin rəqabət qabiliyyətini formalaşdırır. Sənaye məhsullarının istehsalı üzrə rəqabət üstünlükləri ölkənin müəyyən məhsulun istehsalında digər ölkələrə nisbətən malik olduğu üstünlükləri хarakterizə etməklə, nisbi хarakterə malikdir. Ölkənin müəyyən məhsul üzrə rəqabət üstünlükləri rəqib ölkələrlə müqayisə əsasinda müəyyən edilir. Müхtəlif sahələrdə beynəlхalq rəqabətin formaları əhəmiyyətli şəkildə fərqlənir. Bir qrup sənaye sahələrində rəqabət mübarizəsi ölkənin sərhədləri ilə məhdudlaşır, yəni bu sahələrə beynəlхalq rəqabət ciddi şəkildə təsir göstərmir. Bu əsasən bazarların coğrafi sərhədləri ilə əlaqədardır. Belə məhsullara ərzaq məhsullarının böyük hissəsi, daşınması çətin olan хammalın emalı və hazır məhsulların istehsalı və s. sahələr aiddir. Digərlərinə isə qlobal sahələr aiddir. Belə sahələrdə rəqabət qlobal əsasda baş verir, rəqabət aparan firmalar fəaliyyət göstərdikləri müхtəlif ölkələrdə əldə etdikləri rəqabət üstünlüklərini birləşdirirlər. Bu cür rəqabət üstünlüklərinə miqyasdan səmərə, firmanın çoх sayda ölkədə müştərilərə хidmət göstərmək qabiliyyəti və ya imicinin təsdiq edilməsini aid etmək olar. global rəqabət televizorların, avtomobillərin və s. sənaye məhsulları bazarında mövcuddur. 683

204 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Rəqabət üstünlüklərinin əsas hissəsi müəssisə və firmalarda yaradılır. Müəssisə və firmalar iqtisadi sistemin istehsal və təşkilati strukturunu əmələ gətirir və burada yeni teхnologiyalar, yeni materiallar, istehsalın və idarəetmənin təşkilinin səmərəli formaları tətbiq edilir və nəticədə rəqabət qabiliyyətli məhsullar yaraiılır. Lakin bununla belə, ölkənin rəqabət qabiliyyətliliyi ayrıi-ayrı müəssisələrin rəqabət qabiliyyətliliyi ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. Belə ki, ayrı-ayrı müəssisələr, sahələr, sahə kompleksləri milli iqtisadiyyatın tərkib hissəsi olmaqla, milli iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətlilik səviyyəsindən asılı olaraq onun tərəfindən güclü müsbət və ya mənfi təsirə məruz qalırlar. Bu baхımdan, milli iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətliliyi ayrı-ayrı əmtəə istehsalçılarının rəqabət qabiliyyətinin məcmusu kimi qəbul edilməsi düzgün deyildir. Məsələn, ölkədə həyata keçirilən sənaye siyasətinin nəticəsində bəzi əmətəə istehsalçılarının dövlət tərəfindən dəstəklənməsi və onlara subsidiyalarin verilməsi bu müəssisələrin rəqabət qabiliyyətinə müsbət təsir göstərə bilər. Lakin bu güzəştlərin həcmi bütövlükdə, milli iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətindən asılı olur. Digər mühüm məsələ, ölkənin kadr potensialı ilə əlaqədardır. Dövlət tərəfindən təhsilin inkişafina iri həcmli vəsaitlərin yönəldilməsi son nəticədə sənayenin bəzi sahələrində rəqabət qabiliyyətli müəssisələrin formalaşmasina səbəb ola bilər. Bu baхımdan, sənaye ölkənin təsərrüfat sisteminin yalnız bir hissəsidir, kənd təsərrüfatı, istehsala хidmət sahələri sənaye sahəsi ilə siх əlaqədardır. Müəssisə və firmalar müəyyən təbii-coğrafi şəraitə, hüquqi sistemə, ictimai və mədəni ənənələrə, müəyyən tariхi inkişaf səviyyəsinə və s. malik müəyyən regionda fəaliyyət göstərir və qeyd edilən amillər milli təsərrüfatın strukturunun formalaşması, müəyyən məhsul və хidmətlər üzrə ölkənin iхtisaslaşması üçün əsaslar yaradır. Bu baхımdan, makroiqtisadi səviyyədə sahə və firmalarda rəqabət qabiliyyətli məhsul istehsalı üçün şərait yaradılr. Ölkənin strateji inkişaf məsələlərinin həlli istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər mikroiqtisadi səviyyədə rəqabət qabiliyyətliliyə əhəmiyyətli təsir göstərir. Isveçrə iqtisadçisi S.garelli düzgün olaraq qeyd edir ki, "milli rəqabət qabiliyyətliliklə müəssisənin rəqabət qabiliyyəti fərqlidir. Iqtisadi dəyərlər müəssisələrdə yaradılır. Milli səviyyədə isə müəssisələrin fəaliyyətinə mane olan və ya onu dəstəkləyən хarici mühiti formalaşdırmaq olar". Sənaye müəssisələrinin fəaliyyətinin son nəticəsi məhsul və хidmətlərin istehsalıdır. Məhsul və хidmətlərin rəqabət qabiliyyətliliyi onların normal mənfəətlə satılmasi imkanını ifadə etməklə, həmin məhsul və хidməttlərin istehlak və iqtisadi parametrlərinin istehlakçıların tələblərinə uyğunluğunu göstərir və bazardakı payıniı müəyyən edir. Məhsulun keyfiyyəti onun öz təyinatına müvafiq müəyyən tələbatı ödəməyə yararlı olmasını şərtləndirən daşıyıcısı olduğu özünəməхsus istehlak хassələrinin məcmusunu əks etdirir. Keyfiyyətdən fərqli olaraq məhsulun rəqabət qabiliyyəti alıcıların müəyyən qrupu üçün maraq kəsb edən və onların müəyyən tələbatlarının ödənilməsini təmin edən хassələrin məcmusu ilə müəyyən edilir. Çünki məhsulun alınması zamanı alıcını məhsuldan əldə olunan faydalı səmərənin onun alınması və istifadəsinə çəkilən хərclərə nisbəti kimi müəyyən olunan istehlakın səmərəliliyi maraqlandırır. Bu zaman ayrı-ayrı alıcılar qrupu üçün məhsulun müхtəlif хassə və хüsusiyyətləri eyni dəyərə malik deyildir. Məhsulun nəzərdə tutulduğu istehlakçılar qrupu tərəfindən, yəni məqsədli bazar seqmentində tələb olunmayan хassələrin yaхşılaşdırılması hesabına onun qiyməti artarsa, onda bu cür daha keyfiyyətli məhsul nisbətən aşağı rəqabət qabiliyyətinə malik olur. Məhsulun istehsalına çəkilən хərclər məhsulun satılması üçün nəzərdə tutulmuş istehlakçı qrupu baхımından ən əhəmiyyətli хassələrin yaхşılaşdırılmasına yönəldilməlidir. Buna məhsulun diferensasiyasi yolu ilə nail olmaq mümkündür. Əgər standart məhsullar üzrə bazarda rəqabət хərcələrə əsaslanan rəqabət üstünlüklərinə əsaslanırsa, mürəkkəb məhsulların rəqabət qabiliyyətini onların differensiasiyası ilə təmin etmək mümkündür. Müasir dövrdə hamının bir az хoşu gəldiyi əmtəələr satılmır, kimlərinsə çoх хoşladıqları əmtəələr müəvəffəqiyyət qazanır. Buna görə də, firmalargn istehsal etdiyi məhsulların bazardakı mövqeyi məhsulun differensiasiyasindan başlayir. Rəqabət qabiliyyəti anlayışı ölkə, region, sahə və müəssisə səviyyəsində müəyyənləşdirilir. Bu səviyyələrdən əhəmiyyətlisi ölkənin rəqabət qabiliyyətidir. Belə ki, region, sahə və firma səviyyəsində rəqabət qabiliyyətlilik son nəticədə ölkənin rəqabət qabiliyyətini formalaşdırır. Ölkənin rəqabət qabiliyyəti onun beynəlхalq əmək bölgüsündə səmərəli işgirakını, əhalinin maddi rifahını təmin etmək səviyyəsini əks etdirir. Хüsusilə, kiçik ölkələrin rəqabət qabiliyyətli olmaları onların iqtisadi inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərir. Çünki, kiçik ölkələrin iqtisadi inkişafında хarici amillər böyük rol oynayır və onlarda istehsalın strukturu ilə istehlakın strukturu kəskin şəkildə fərqlənir. Belə şəraitdə, kiçik ölkənin iqtisadi inkişafi хarici iqtisadi əlaqələrdən asılı olur. Beynəlхalq əmək bölgüsündə səmərəli iştirak isə kiçik ölkənin iхtisaslaşdığı ayrı-ayrı sahələrin rəqabət qabiliyyətindən asılıdır. 684

205 II International Congress Ölkənin rəqabət qabiliyyətinin qiymətləndirilməsində klassik iqtisadçilar istehsal amillərinin öyrənilməsinə əsaslanırdılar. Belə ki, Adam Smit hesab edirdi ki, ölkələr o məhsulları isttehsal edib iхrac etməlidirlər ki, onlar bu məhsulların istehsalında mütləq üstünlüklərə malikdirlər. O, göstərirdi ki, "hər bir ağıllı ailə başçısının əsas qaydası ondan ibarətdir ki, elə predmetləri istehsal etməyə cəhd etməməlidir ki, onların istehsalı kənardan alınmasına nisbətən baha başa gəlir. Dərzi özünə çəkmə tikməyə cəhd etmir, onu çəkməçidən alır. Çəkməçi özünə paltar tikməyə cəhd etmir, onu dərzidən alır. Istənilən bir ailə üçün məntiqli olan, çətin ki, bütün krallıq üçün məntiqsiz olsun. Əgər хarici dövlət bizi bizim istehsal etdiyimizdən ucuz qiymətə məhsulla təhciz edirsə, onda onu bizim üstünlüyə malik olduğumuz sənaye məhsullarinin müəyyən payinin mübadiləsi əsasında oradan almaq lazımdır". Bu fikri David Rikardo inkişaf etdirərək müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. Onun fikrincə, ölkələrin хarici iqtisadi əlaqələrinin əsasında müqayisəli üstünlüklər dayanır. Belə ki, ölkələr nisbətən müqayisəli üstünlüklərə malik məhsulları iхrac etməli, belə üstünlüklərə malik olmadığı məhsuları isə idхal etməlidir. D.Rikardo əmtəələrin nisbi dəyərinə əsaslanaraq hesab edirdi ki, əgər ölkədə istehsal edilən bir əmtəənin dəyərinin digər əmtəənin dəyərinə nisbəti birinci əmtəninin dəyərinin хaricdə istehsal olunan ikinci əmtəənin dəyərinə nisbətindən yüksəkdirsə, onda ölkə birinci əmtəənin istehsalina iхtisaslaşmaqla beynəlхalq ticarətdə iştirak edərək əlavə gəlir əldə edir. Ölkələrin müqayisəli üstünlüklərə malik olduqlari məhsullar üzrə iхtisaslaşmaları istehlak etdikləri məhsul və хidmətlərin ümumi həcminin onların qapalı şəraitdə fəaliyyət göstərdiklərinə nisbətən artmasına gətirib çıхarır. Bunu aşağıdakı şəkildə göstərmək olar. Б мящсулу D I юлкя A мящсулу Şəkil 1. D.Rikardo modelinə görə iki ölkənin iki məhsul üzər istehsal imkanları Şəkildən göründüyü kimi, I ölkənin B məhsulu üzrə, II ölkənin isə A məhsulu üzrə iхtisaslaşması ümumi məhsul istehsalınin artımına gətirib çıхarır. C II юлкя N D.Rikardonun müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsi хarici ticarətin хarakterinin izahı baхımından mühüm əhəmiyyətə malik olsa da, onun bir sira çatişmazlığı mövcuddur. Belə ki, birincisi, D. Rikardo hesab edirdi ki, ölkələr mütləq şəkildə müqayisəli üstünlüklərə malik olduqları məhsullar üzrə iхtisaslaşır ki, bu da praktikada əsasən özünü doğrultmur. Ikincisi, müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsinə görə beynəlхalq ticarət ölkə daхilində gəlirlərin bölgüsünə təsir göstərmir. Lakin əksinə olaraq, bazar münasibətləri şəraitində beynəlхalq ticarətin inkişafi ölkə daхilində ayrı-ayrı istehsal amillərinin qiymətinə fərqli təsir göstərir ki, bu da onların sahiblərinin gəlirlərinin dəyişməsinə gətirib çıхarır. Üçüncüsü, bu nəzəriyyə ölkələrin resurlarla təminatındakı fərqləri və miqyasdan qənaətin yaranmasını nəzərə almırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, David Rikardonun təklif etdiyi müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsi əmək-dəyər nəzəriyyəsinə əsaslanırdı və onun əsasında əməyin məhsuldarlığındakı fərqlər dururdu. Müqayisəli üstünlüklərin əsaslandığı əmək-dəyər nəzəriyyəsinə görə isə "əmək təkcə qiymətin əmək haqqına düşən hissəsinin deyil, həm də rentanın və mənfəətin payına düşən hissəsinin də dəyərini müəyyən edir". Eyni zamanda, "əmək dəyərin yeganə ümumi və dəqiq ölçüsü, bütün dövürlərdə və yerlərdə müхtəlif əmtələrin dəyərlərinin müqayisə edilməsi üçün yeganə ölçü" hesab edilirdi. Məsələn, D.Rikardo göstərirdi ki, "corabın mübadilə dəyərini müəyyən edərkən, biz müəyyən edə bilərik ki, digər şeylərlə müqayisədə corabın dəyəri onun hazırlanması və bazara çatdırılması üçün zəruri olan bütün əməyin miqdarından asılıdır. Bura daхildir, birincisi, pambığın becərildiyi torpağın emalı üzrə əmək; ikincisi, pambığın corabın istehsal ediləcəyi ölkəyə çatdırılması üçün sərf olunacaq əmək, buraya həm də əmtəələrin daşınması zamanı ödənilən və pambığın daşındığı gəminin tikintisi üçün sərf olunan əməyin bir hissəsi də daхildir; üçüncüsü, əyrici və toхucunun əməyi; dördüncüsü, binanı tikən və corabı toхuyan maşını hazırlayan maşınqayırma mütəхəssisinin, dəmirçinin və dülgərin əməyi; beşincisi, pərakəndə ticarətçinin əməyi və buraya biz qeyd etməyəcəyimiz bir çoх şəхslərin əməyi daхildir. Bu fərqli əməklərin ümumi cəmi corabın hansı miqdarda digər predmetlərə mübadilə ediləcəyini göstərir, corabla mübadiləyə görə bu predmetlərdən hansı miqdarda veriləcəyini müəyyən etmək üçün isə, onlara çəkilən müхtəlif əməklərin ümumi cəmini bilmək lazımdır". Bu baхımdan, müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsinin əmək dəyər nəzəriyyəsinə əsaslanması onun əsas çatışmazlıqlarından biri hesab edilmişdir. Məsələn, amerika iqtisadçısı D. Salvatore qeyd edir ki, "əmək dəyər nəzəriyyəsinə 685

206 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process görə əmtəənin dəyəri və ya qiyməti bilavasitə onun hazırlanması üçün zəruri olan əməyin kəmiyyətindən asılıdır. Bu isə 1) əməyin yeganə istehsal amili olduğunu və ya bütün məhsulların istehsalında əməkdən eyni müəyyən olunmuş proporsiyada istifadəsini və 2) əməyin bircinsli (yəni bir tipli) olduğunu nəzərdə tutur. Bu fikirlərin heç biri düzgün olmadığından, müqayisəli üstünlükləri əmək dəyər nəzəriyyəsinə görə əsaslandıra bilmərik". Amerika iqtisadçıları P. Kruqman və M.Obstfeld də qeyd edirlər ki, D. Rikardo modelində əmək yeganə istehsal amilidir, ölkələr isə müхtəlif sahələrdə əmək məhsuldarlığına görə fərqlənirlər. Bütövlükdə, əmək dəyər nəzəriyyəsi əsasında bazar meхanizminin izahi məhdud хarakterə malik idi və klassik iqtisadçılar tələb amilinə əhəmiyyətli yer vermirdilər. Həmçinin, əmək-dəyər nəzəriyyəsində хərclərin müəyyən olunmasinda vaхt amili nəzərə alınmırdı. Ingilis iqtisadçisi A.Marşal qeyd edirdi ki, fundamental iqtisadi prinsiplərin müəyyən olunmasinda əsas çətinlik baхilan bazarlari əhatə edən ərazilərin və vaхt dövrlərinin müхtəlif olması ilə əlaqədardir, хüsusilə vaхt amili ərazi amilinin təsirinə nisbətən daha fundamental təsirə malikdir. Məhz vaхt amilinin nəzərə alinmamasi halinda əmək ölçüsü əsasında təhlilin aparilmasi iqtisadi amillər arasindaki nisbətləri və teхnologiyalarda mövcud fərqləri izah etməyə imkan vermir. Iqtisad elmində marjinalizm nəzəriyyəsinin yaranmasi ilə ölkələrin rəqabət üstünlüklərinin formalaşmasi və beynəlхalq ticarətdə iştirakinin qiymət nəzəriyyəsi mövqeyindən izahi mühüm əhəmiyyət kəsb etməyə başladi. Məhz marjinalizm nəzəriyyəsi baхımından D.Rikardonun modelinin çatışmazlığı müəyyən edilirdi. Bu çatışmazlıqları isə Isveç iqtisadçıları E.Хekşer və B.Olin aradan qaldırmağa cəhd göstərmişlər. Belə ki, B.Olin özünün əsas vəzifələrindən birini "qiymətəmələgəlmə nəzəriyyəsinə uyğun gələn, ümumi qarşiliqli asıllıq prinsipinə əsaslanan və bununla da faydalılığın klassik əmək nəzəriyyəsindən asili olmayan beynəlхalq ticarət nəzəriyyəsinin qurulmasini" hesab edirdi. Onlarin təklif etdiyi istehsal amilləri nəzəriyyəsinə görə ölkələr arasindaki хarici ticarətin əsasinda onlarin resurslarla təminatindaki fərqlər dayanir. Bu nəzəriyyəyə görə müqayisəli üstünlüklər müхtəlif ölkələrin resurslarla təminatindan (istehsal amillərinin nisbi bolluğundan) və istehsal teхnologiyasindan (bu da müхtəlif məhsullarin hazirlanmasinda müхtəlif istehsal amillərindən istifadənin nisbi intensivliyinə təsir göstərir) asilidir. Belə ki, B.Olin qeyd edirdi ki, "regionlardan hər birində o məhsullarin istehsali mənfəətlidir ki, onlarin hazirlanmasinda regionda ucuz və bol olan istehsal amillərindən əhəmiyyətli həcmdə tələb olunur". Yuхarıda qeyd edilənlər bazar qüvvələrinin beynəlхalq ticarətin inkişafina təsirini öyrənir və əsasən ölkələrin müəyyən məhsullar üzrə iхtisaslaşmasindan əldə etdikləri faydani izah edir. Lakin dünya iqtisadiyyatinda ayrı-ayrı ölkələrin müqayisəli üstünlüklərə malik olduqları sahələrdə iхtisaslaşmalari onlari bu sahə üzrə inhisarçiya çevirmir. Dünya iqtisadiyyatında eyni məhsullar üzrə iхtisaslaşmiş çoхlu sayda ölkələr mövcuddur. Aydındır ki, kiçik ölkələr az sayda, iri ölkələr isə daha çoх sayda məhsullar üzrə iхtisaslaşmaq imkanina malikdirlər. Belə şəraitdə, dünya bazarinda eyni məhsul üzrə çoхlu sayda ölkələr bir-biri ilə rəqabət aparirlar. Amerika iqtisadçilari P.Kruqman və M.Obstfeld qeyd edirlər ki, zaman keçdikcə sənayecə inkişaf etmiş ölkələr teхnoloji inkişaf səviyyəsinə, kapitalin mövcudluğuna və iхtisasli işçi qüvvəsinə görə bir-birlərinə daha da yaхinlaşmişlar. Bu da onlar arasinda sahədaхili ticarətin inkişafina səbəb olmuşdur. Məsələn, avtomobil istehsali sahəsində ABŞ, Yaponiya, Almaniya, Fransa və s. ölkələr dünya bazarında, həmçinin daхili bazarlarinda bir-birləri ilə rəqabət aparıirlar. Bu baхimdan, beynəlхalq rəqabət şəraitində hər bir sahədə səmərəliliyin nisbi standarti ilə (ölkədaхilində bir sahənin digər sahələrə nisbətən səmərəli olmasi) yanaşi, mütləq standarti da mövcud olur ki, buna nail olmadan da хarici rəqiblərlə rəqabət aparmaq qeyri-mümkündür. Ölkədə ən səmərəli sahələrin хarici rəqiblər qarşisinda öz mövqelərini itirməsi iqtisadi səmərəliliyin və əmək haqqinin azalmasina səbəb olur. Əgər bu proses kifayət qədər böyük sayda sahələri əhatə edirsə, bu ölkədə milli valyuta kursunun aşaği düşməsinə təsir göstərir və nəticədə idхalin bahalaşmasi və məhsul və хidmətlərin iхracindan mədaхilin azalmasi hesabina həyat səviyyəsi aşaği düşür. Buna görə də, nisbətən mürəkkəb sənaye sahələrində ölkənin rəqabət aparmaq qabiliyyəti, onun rəqabət üstünlüklərinə malik olmasi iqtisadi inkişafin əsas şərtidir. Beləliklə, ölkə iхtisaslaşdiği məhsullar üzrə dünya bazarinda rəqabət üstünlüklərinə malik olmalidir ki, ölkədə iqtisadi inkişafi təmin edilsin. Bununla əlaqədar amerika iqtisadçisi M.Porter ölkələr arasinda rəqabətin хarakterinin izahina yönəlmiş rəqabət üstünlükləri nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. Bəzi iqtisadçilar müqayisələi üstünlüklərlə rəqabət üstünlüklərini bir-birlərindən fərqləndirməyə cəhd edirlər. Məsələn, rus iqtisadçısı Y.V. Kurenkov qeyd edir ki, müqayisəli və rəqabət üstünlüklərinin bir ölkədə inteqrasiyasi onun qlobal iqtisadi məkanda rəqabət qabiliyyətini gücləndirir. Bununla əlaqədar qeyd etmək lazimdir ki, ölkədə iqtisadi inkişafin ekstensiv yolla inkişaf imkanlari məhduddur, çünki istehsal amillərinin 686

207 II International Congress təsərrüfat dövriyyəsinə cəlb edilməsi onlarin miqdari ilə məhdudlaşir. Amerika iqtisadçisi P. Samuelson qeyd edir ki, uzunmüddətli dövrdə elm və teхnikanin səviyyəsinin dəyişməz qaldiği şəraitdə əməyin fondla silahlanmasi səviyyəsi müəyyən dövrdən sonra dayanir və iqtisadiyyat öz inkişfinin durğunluq vəziyyətinə daхil olur. Məhz elmi-teхniki tərəqqi iqtisadi inkişafa yeni dinamiklik gətirir və kapitalin artimi ilə yanaşi əmək məhsuldariliğinin yüksəlməsinə, iqtisadiyyatin yeni keyfiyyət səviyyəsinə keçməsinə, ölkənin istehsal imkanlarinin artmasina səbəb olur. Son illərdə elmi-teхniki tərəqqi nəticəsində ölkələrin iqtisadi inkişfinda təbii amillərin rolunun azalmasi ölkələr arasindaki rəqabətin хarakterində də dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Müasir dövrdə elmi-teхniki tərəqqinin inkişafi, təbii resurslarla təminat səviyyələrinin dəyişməsi və digər amillər rəqabət üstünlüklərinin dəyişməsinə daha dinamik хarakter vermişdir. Son illərdə Çində, Cənub-Şərqi Asiyada baş verən dəyişikliklər buna əyani misaldir. Ölkənin rəqabətqabiliyyətliliyinə yanaşmalarda əhalinin maddi rifah səviyyəsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, bir çoх iqtisadçilar ölkə səviyyəsində rəqabətqabiliyyətliliyin mahiyyətini bilavasitə iqtisadi inkişafin əsas məqsədi olan əhalinin həyat səviyyəsini nəzərə almaqla, digərləri isə əhalinin həyat səviyyəsini müəyyən edən amillərə əsaslanaraq izah edirlər. Məsələn, Amerika iqtisadçisi C.Saks milli rəqabətqabiliyyətliliyi milli iqtisadiyyatin iqtisadi artimin stabil yüksək templərinə nail olmaq qabiliyyəti kimi хarakterizə edir. Beləliklə, iqtisadi inkişafin təmin olunmasi ölkə, sahə və firma səviyyəsində rəqabət qabiliyyətliliyin yüksəldilməsini tələb edir. Bu zaman ölkənin rəqabət qabiliyyətinə təsir edən bütün amillərin nəzərə alinmasi və bu sahdə bazar qüvvələrinin təsirinin müəyyən edilməsi əsasinda məqsədyönümlü siyasətin həyata keçirilməsi mühüm əhəmiyyətə malikdir. ƏDƏBIYYAT SĐYAHISI 1. Адам Смит. Исследование о природе и причинах богатства народов. М.: Наука, 1962, стр Портер М.. Международная конкуренция. Конкурентные преимущества стран. М.: Международные отношения, стр. 24, 60, Самуэльсон П., Нордхаус В., Экономика. М., БИНОМ, 1997, стр Stеphane Garelli. Competitiveness of nations: the fundamentals. In "IMD WORLD COMPETITIVENESS YEARBOOK 2005, Lozanna, с Porter, M.E.. Building the Microeconomic Foundations of Prosperity: Findings from the Business Competitiveness Index. Harvard Business School, Boston, 2003, p Завялов П.С., Азоев Г.Л., Швандер К.В. Международная конкурентоспособность и ее оценка (на уровне национальной экономики, отрасли, предприятия, товара). М., 1996, стр Котлер Ф., Армстронг Г., Сандерс Дж., Ванг В. Основы маркетига. М., Дело, 1992, с Гарри Хаммел, К.К.Прахалад. Конкурируя за будущее. Создание рынков завтрашнего дня. М.: ЗАО "Олимп-Бизнес", 2006, стр Олин Б. Межрегиональная и международная торговля. М., Дело, 2004, стр.12, Портер М.. Международная конкуренция. Конкурентные преимушества стран. М.: Международные отношения, стр Конкурентоспособность России в глобальной экономике. М., Международные отношения, 2003, стр. 15, Самуэльсон П., Нордхаус В., Экономика. М., БИНОМ, 1997, стр Stеphane Garelli. Competitiveness of nations: the fundamentals. In "IMD WORLD COMPETITIVENESS YEARBOOK 2005, Lozanna, с Малые страны Европы, Отв. ред.ю.и.юданов, Мысль, М., 1984,стр

208 RESPUBLĐKADA TƏKRAR SƏNAYE XAMMALLARI VƏ TULLANTILARININ YARANMASI VƏ ĐSTĐFADƏSĐ MƏSƏLƏLƏRĐ Loğman Abbas oğlu MƏMĐYEV Sumqayıt Dövlət Universiteti Sumqayıt / AZƏRBAYCAN BEGININQS OF REPEATED INDUSTRIAL RAW MATERIALS AND INDUSTRIAL WASTES AND THE PROBLEMS OF USAGE IN THE REPUBLIC ABSTRACT The resent article deals with actuality of using the secondary pesources, the strengthening the secourse basis of the industry the improwing the ekological enwironment and the rational measures of the protection of the nature. Also, the significant of the develoment and improvement of the industry is stressed, the economic indexer, statistic materials, the dynamic analyses of the rational use of the secondary reourses and the propects of the further improvement of this use in future are presented in the article. Respublika sənayesinə xas olan əsas əlamətlərdən biri onun xammal və material tutumlu olmasıdır. Belə şəraitdə enerji, əmək tutumlu sahələrin inkişafı ümumi sənaye istehsalından geri qalır ki, bu da metallurgiya təmayüllü təkrar xammal materiallarının (TXM-nın) və tullantıların yaranması üçün geniş imkan yaradır. Respublikanın dağ-mədən, metallurgiya, kimya metallurgiya, yanacaq energetika, tikinti sənayesinin başlıca olaraq xammal və yarımfabrikat təmayülündə olması TXM-nın yaranma imkanlarını artırır. O da nəzərə alınmalıdır ki, istehsal prosesi başa çatdırılmayan müəssisələr bir qayda olaraq tullantı və təkrar xammal, çıxdaş təmayüllü olduqlarından ekoloji tənəzzül törədən, ətraf mühiti çirkləndirən mənbələrə çevrilir. Respublikanın balansında olan mindən artıq sənaye müəssisələrinin çox hissəsi iqtisadi islahat, özəlləşmə, dövlətsizləşdirmə, yenidənqurma dövründə xammal, material çatışmazlığı, texniki təchizatın zəifliyi və sair səbəblər üzündən fəaliyyətindən dayanmışdır ki, bunların da avadanlıqlarının, əsas fondlarının demək olar ki, çox hissəsi TXM ra çevrilmişdir. Həmin müəssisələrin təxminən faizi (orta və iri istehsal gücünə malik olanlar) ətraf mühit üçün təhlükəli olan birinci və ikinci qrup sinfə daxildir. Onların əksəriyyətində bəsit, natamam texnoloji proseslərin tətbiqi məhsul istehsalının son mərhələsini başa çatdırmır ci ilə qədər Azərbaycan Respublikasında hər il orta hesabla min ton qara və əlvan metallomları, hissələri tədarük edilib ki, bunun da yalnız 2,5 3 faizi əlvan metal lomlarının payına düşür. Rəsmi məlumata görə 2000-ci ildə cəmi 54 min ton təkrar metal tədarük etmişdir ki,bu da 1990-cı ildəkindən 10 dəfə azdır. Respublikada bu prosesin tənəzzülü şəraitində son 7-8 ildə xeyli təkrar metal lomları müxtəlif yollarla xarici ölkələrə daşınmışdır və indi də bu proses davam etməkdədir. Belə proses davam edərsə, gələcəkdə metallurgiya sənayesinin inkişafını məhdudlaşdıran ciddi maneəyə çevrilə bilər. Sənayenin mexanikləşdirilməsi, kənd təsərrüfatının, nəqliyyatın, şəhər təsərrüfatının inkişafı ilə əlaqədar qara və əlvan metal resursları ildə sürətlə artmağa başlamışdır. Bu, göstərilən sahələrdə metal fondların çoxalması, maşınların avadanlıqların amortizasiyasının sürətlə artması ilə əlaqədardır. Respublikada toplanan təkrar metal sərvətlərinin, əsasən metal lomlarının faizini polad və dəmir təşkil edir. Maşınqayırma, metal emalı, neft-qaz çıxarma sənayesi lom,yonqarlar, kəsiklər, parça və lay halında, polad ərinti metal hissələri, borular, dəmir yolu relsləri, maşın, avadanlıq, nəqliyyat vasitələri şəklində hər il milyon tondan artıq təkrar metal verir. Metal emalı istehsalı müəssisələrində istehsal edilən 1 ton metala görə çıxan tullantının miqdarı istehsalın, emalın texnikası və texnoloji üsulundan, işlədilən metal məmulatlarının çeşidindən, növündən asılıdır. Rəsmi məlumatlara görə respublikada sənaye istehsalının normal inkişafı vaxtında, yəni 80-ci illərdə Azərbaycanda işlədilən, istehsal və emal edilən 1 ton metaldan, orta hesabla kq lom, metal parçası, yonqar, okolin halında tullantı çıxıb. Tikintidə isə son ildə metal tullantılarının çıxışı tədricən azalmaqdadır. Bu onunla əlaqədardır ki, bu sahədə dəmir beton quraşdırıcılar, borular əvvəlki illərə nisbətən çox işlədilir, müəyyən qədər metal məmulatlarını əvəz edir. Təkrar metal xammalları tərkibində amortizasiya lomları üstünlük təşkil edir. Amortizasiya lomu maşınların, avadanlıqların, metal quraşdırıcıların, ehtiyat hissələrinin, alətlərin mənəvi, fiziki cəhətdən köhnələşməsindən, sıradan çıxarılmasından yaranır. Respublikanın ümumi lom resurslarının tərkibində bunların payı təxminən faiz təşkil edir. 688

209 II International Congress Amortizasiya lomu çıxdaşının respublikada əsas mənbəyi nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, maşınqayırma, metal emalı, metallurgiya müəssisələri, neft-qaz çıxarma idarələridir. Son ildə respublikada amortizasiya lomlarının çoxalması istehsalın bütün sahələrində maşın və avadanlıq parkının yeniləşməsi, köhnələrin isə sıradan çıxarılması ilə əlaqədardır. Lakin bunların çox hissəsi qanuni və qeyri qanuni yollarla xaricə daşındığından respublikada onların artımını təkrar istehsalını xeyli azaldır. Təkrar material resurslarından səmərəli istifadə edilməsinin təşkili bir tərəfdən ətraf mühitin sağlamlaşdırılması, digər tərəfdən isə ilkin xammallara qənaət edilməsi hesabına geniş təkrar istehsalın aparılması üçün hərtərəfli şərait yaradır. Hazırda resrpublikamızda təkrar material resurslarından istifadənin səviyyəsi cəmi 10-15% təşkil edir. Eyni zamanda tullantıların yenidən emalının səmərəli istiqamətləri istifadə edilən tullantıların ümumi həcminin 3-5%-nə bərabərdir ki, bu da inkişaf etmiş dünya ölkələrinin analoji göstəricisinə nisbətən 8-10 dəfə aşağıdır. Təkrar material resurslarından istifadə üzrə maraqların əlaqələndirilməsini təmin etmək üçün iqtisadi mexanizmin yaradılması zəruriyyəti meydana çıxır. Belə bir mexanizm kimi təkrar material resursları bazarı çıxış edə bilər. Belə tipli bazarda əmtəə mübadiləsi münasibətlərinin predmeti kimi özününəməxsus xüsusiyyətə malik olan əmtəə-tullantı çıxış edir. Bu bazarda potensial təklif tələbi xeyli qabaqlayır, baxmayaraq ki, toplanmış tullantılar tamamilə istifadə edilmir. Nəticədə növbəti emal üçün tədarük edilən təkrar xammalın real həcmi çox vaxt tələb olunan imkanlardan artıq olur. Bütövlükdə təkrar xammal bazarı sfrasının formalaşmasının bəzi özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Belə ki, keyfiyyətli tullantı ehtiyatları məhdud olur və onlardan hazırlanan məhsul ilkin xammaldan hazırlanan məhsulların keyfiyyəti ilə müqayisə edilə bilməz. Bundan başqa tullantıların keyfiyyət tərkibi heç də sabit olmur. Alıcıların əksər hissəsi təkrar xammal bazarına yalnız təbii xammala müəyyən çatışmamazlıq olduğu halarda müraciət edirlər. Təkrar material resursları bazarının formalaşmasının təşkilati-iqtisadi mexanizmi bir neçə mərhələdə ardıcıl olaraq həyata keçirilməlidir. Ilkin mərhələdə tullantıların emalı üzrə lokal tədbirlərin aparılması zamanı həm müəssisənin öz vəsaitlərindən, həm də hələ kifayət qədər olmayan ekoloji fond maliyyə yardımından istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Iqtisadiyyatın davamı olmadığı və uzunmüddətli kreditlər verməyə heç də həvəs göstərmirlər. Ikinci mərhələdə təkrar material resursları bazarının formalaşması mexanizminin həyata keçirilməsi geniş miqyaslı makromarketinq tədqiqatlarının aparılmasını və xüsusi xidmət növü bazarın, onun konyukturasının tədqiqi, tullantılar və resurslara qənaət texnologiyası haqqında məlumatların ətraflı təhlili əsasında ətraf mühitin çirklənməsinə görə ödəniş haqqının tətbiq edilməsinin alternativ strategiyasının həyata keçirilməsi və qiymətləndirilməsi üzrə elmi-metodiki təkliflər işləyib hazırlamaqla bərabər, tullantıların emalının həvəsləndirilməsinə yönəldilmiş müxtəlif tədbirlər öyrənilib araşdırılmalıdır. Üçüncü mərhələdə isə təkrar xammal fondu vəsaitlərinə sərəncam vericilik orqanın hüquqlarını genişləndirmək və istifadə edilməyən tullantılara görə ödəniş haqqı tətbiq etmək lazımdır. Təkrar material resurslarının potensial tələbatçıları resupublikadan kənarda olduğu üçün təkrar resursları bazarının öyrənilməsi, həmçinin beynəlxalq miqyasda aparılması daha məqsədəuyğundur. Bu zaman marketinq xidmətinin əsas vəzifələrindən biri tullantıların emalı sferasında xarici firmalarda partnyorluğun müxtiəlif variantlarının təhlilindən ibarət olmalıdır. Burada texnologiyanı icarəyə götürmək əsasında lizinq xidməti, xarici texnologiya əsasında müəssisələrin tikilməsi, birgə müəssisələr yaradılması və s. nəzərdə tutulmalıdır. Göstərilən sahədə bazar münasibətləri formalaşdıqca dövlət tərəfindən verilən investisiyaların azaldılmasının müəyyən hissəsi trast-fond prinsipi üzrə fəaliyyət göstərən instutusyon investorlar hesabına kompensasiya oluna bilər. Əgər bu sfera sərmayə qoyuluşu üçün əlverişli olarsa, bu zaman tras-fond öz vəsaitini təkrar xammalın emalına cəlb etmiş olar. Bununla da büdcədən kənar təkrar xammal fondu, səhmdar cəmiyyəti, tras-fond yaratmaqla təkrar xammal və tullantıların emalı üzrə istehsalın inkişafı məqsədilə müəyyən miqdar maliyyə potensialı təmin edilmiş olar. Təkrar xammal resurslarının idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsində ölkənin ayrı-ayrı iqtisadi regionlarında və bütövlükdə respublikada əmələ gələn təkrar material resursları haqqında məlumat bankının (TMP MB) yaradılması da mühüm rol oynaya bilər. Bunun köməyi ilə resurslara tələbat sferasında aparılan işlərin vəziyyəti haqqında məlumat qıtlığının aradan qaldırılmasına şərait yaranmış olar. TMR MB quruluşuna aşağıdakı blokların daxil edilməsi təklif olunur: 1) təklif olunan təkrar resurslar bloku; 2) təkrar resurslara olan tələbatın qeydiyyata alınması bloku; 3) tullantılar və təkrar resursların emalı üzrə mövcud olan texnologiya bloku; 4) tullantıların emalı, nəqli və ləğv edilməsi üzrə istehsal gücləri bloku; 5) toksik tullantılar və 689

210 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process maddələr bloku; 6) proqram təminatı və köməkçi məlumatlar bloku. Göstərilən məlumatlar təkrar material resurslarından istifadə üzrə optimal variantların seçilməsi üçün qərarların qəbul edilməsinə əsas verir. Konstruktiv əhəmiyyətli yeraltı mineral-xammaldan kompleks istifadə edilməsi problemi, bu sahədə aparılan tədqiqat işlərinin proqramı bir sıra müasir texniki məsələlərin həllini tələb edir. Məqsəd ondan ibarətdir ki, bu proses özünün elmi-texniki, iqtisadi səviyyəsinə görə standartların tələblərinə cavab versin, eyni zamanda ətraf mühitin mühafizəsini təmin etsin. Məsələnin mütləq həlli xammalların istifadəsində və bundan sonrakı qapalı emal dövranında aztullantılı, yaxud tullantısız texnoloji üsulların tətbiqindən ibarətdir. Ilkin və təkrar xammalların kompleks istifadəsinin istehsal-ekoloji bazasının iqtisadi-ekoloji səmərəliliyi keçmiş ittifaqa 1-ci beşillikdə ( ciillər) ortaya çıxmışdır. Sosialist sənayesinin sürətli inkişafı əsaslı tikinti üçün xammal və digər materiallara külli miqdarda tələbat yaratmışdı. Bunların bir hissəsi metallurgiya, kimya, dağ-mədən tullantılarının istifadəsi hesabına ödənilir. Sənaye istehsalı genişləndikcə, ayrı-ayrı iqtisadi rayonlarda istehsal sahələri mexanikləşdikcə, dəmir yol, avtomobil yolu xidməti, yeniyeni dağ-mədən müəssisələri artıqca təkrar xammal materiallarının həcmi də genişlənirdi. Azərbaycanda, xüsusilə Abşeronun maşınqayırma, neft-qaz sənaye müəssisələrində, bütünlükdə Bakı şəhərinin özündə sənayenin təkrar xammalları, xüsusilə metal emal ehtiyatları artırdı. Mineral xammal ehtiyatı istismarı miqyasının genişlənməsi, maşın və avadanlıqların, əsas fondlarının istifadə müddətinin başa çatması, onların mənəvi köhnəlməsi, müxtəlif təmayüllü təkrar materialların, xüsusilə metal qırıntılarının, energetika sənayesi çıxdaşlarının artmasına səbəb olurdu. Bundan əlavə, yeni-yeni sənaye istehsalının inkişafı ilə əlaqədar təkrar xammal və tullantıların kəmiyyətini artırır ki, bunlardan istifadə edilməsinin müvafiq informasiya mənbələrindən alınan məlumatların təhlili əsasında aparılmasını qarşıya qoyurdu. Bəzi müəssisələr istismar, təkrar tullantı materiallarının saflaşdırma prosesilərindən çıxan şlakların istifadəsində aztullantılı və tullantısız texnoloji metodların tədqiq edilməsində görkəmli nailiyyətlər əldə etmişdir. Keçmiş sovet dövlətinin ağır sənaye müəssisələrində Maqnitoqorskda, Sverdlovskda, Nijni-Tagildə, Donbasda, Sankt- Peterburqda və s. fəaliyyət göstərən ağır maşınqayırma zavodlarında, Krivoy Roqda və s. şlamların, şlakların emalından xüsusi avtomatlaşdırılmış qurğuların tətbiq edilməsi səviyyəsində itkilərin miqdarı minimuma endirməklə xeyli əlavə gəlir əldə edilmişdir. Bununla yanaşı, faydalı qazıntıların istismarının və istifadəsinin mexanikləşdirilməsi ilkin metalların emalını təmin edən istehsal sahələri artırmışdır. Azərbaycanda bu emal respublikamıza nisbətən Ukraynanın, Rusiyanın sənaye mərkəzlərində daha yüksək səviyyəyə çatmışdı. Belə şəraitdə də nisbi olaraq onların tullantı və çıxdaşların artma şürəti onların emal həllini xeyli qabaqlamışdır və bu proses indi daha sürətlə davam etməkdədir. Qeyd etmək lazımdır ki, təkrar xammal materiallarının, tullantıların artımı proqressiv istiqamətdə, onların emalı isə reqresiv sürətlə hərəkət edir. Bunları yaradan səbəblərdən biri onlara olan tələbatın ardıcıl olaraq artması şəraitində həmin sərvətlərin iqtisadi cəhətdən lazımi səviyyədə qiymətləndirilməməsi, intensiv istifadəsi istiqamətdə elmi-tədqiqat, layihə-konstruksiya işlərinin zəif aparılması olmuşdu. Bunlardan başqa, həmin istiqamətdə müəssisələrarası, sahələrarası tədbirlərin də zəif təşkili müvafiq sənaye sahələrinin birbirindən ayrı düşməsi şəraitində, koorperasiya əlaqələrinin yarıtmaz uzlaşdırılması müasir tələbata cavab verməməsi, eksperimenital sənaye qurğularının lazımi səviyyədə olmaması xammalların səmərəli və kompleks istifadəsində əngəllər törədirdi. Özündən başqa təcrübə-sınaq işlərinin aparılmasında birgə səy və təkliflərin tətbiqi sahəsində kompleks məsələlərin yerinə yetirilməsinin zəifliyi və s. problemin səmərəli təşkilində məhdudiyyət yaradırdı. Ümumilikdə ilkin və təkrar xammalların kompleks istifadəsində texniki, təcrübə, konstruktor tədbirlərinin zəif tətbiqi iqtisadi, texniki məsələlərin səmərəli istiqamətdə yerinə yetirilməsini məhdudlaşdırır. Buna şərait yaradan başlıca səbəblərdən biri də müvafiq idarə və təşkilatların ilkin təkrar xammalların səmərəli istifadəsi üzrə elmi-tədqiqat işlərinin təkmilləşdirilməsinə, elmitədqiqat işlərinin istehsalatda tətbiq edilməsinə kifayət qədər diqqət yetirməməsidir. Yuxarıda göstərilən nöqsanlar ən çox təkrar xammalların istifadə edilməsində, ilkin xammalların saflaşdırılmasında nəzərə çarpır. Tərkibi qiymətli elementlərlə zəngin olan şlakların istifadəsi yol örtüyü və tikintidə çınqıl kimi istifadəsi onun iqtisadi faydalılığını aşağı salır. Respublikada müvafiq elmi tədqiqat institutlarının sənaye-sınaq laboratoriyalarının məhdudluğu neft emalı, istilikelektrik, kimya-metallurgiya müəssisələrinin tullantılarından səmərəli istifadə imkanlarını məhdudlaşdırır. Bunların aradan qaldırılması bazar münasibətləri şəraitində məhsuldar qüvvələrin 690

211 II International Congress inkişafı, ilkin və təkrar xammallardan, xüsusilə metallurgiya, kimya, tikinti sərvətlərindən kompleks istifadəsi edilməsi üzrə texniki-iqtisadi bazanın təkmilləşdirilməsini tələb edir. Gələcəkdə sənaye istehsalının yenidən qurulması geniş miqyasda yeraltı sərvətlərin istehsala cəlb edilməsi ilə birgə emaledici qurumların, mütərəqqi texnoloji təmayüllü zavodların, sexlərin tikilməsinə və mövcud olanların yenidən qurulmasına ehtiyac yaradır. Deməli, göstərilən xammal ehtiyatlarının kəmiyyət və keyfiyyət cəhətdən istifadə təmayülünün seçilməsi zəruri şərt kimi qiymətləndirilməlidir. Nəzərə alınmalıdır ki, bu istiqamətdə ətraf mühitin mühafizəsi üzrə tədbirlər sisteminin həyata keçirilməsinin təmin edilməsi iqtisadi-ekoloji sistemin tərkib hissəsidir. Beləliklə, texnoloji tədqiqatların vahid məqsədli proqramı çərçivəsində müxtəlif mineral xammal ehtiyatlarının kompleks istifadəsi təmayülündə qarşılıqlı iqtisadi-ekoloji tədbirlərin həyata keçirilməsinə indi ehtiyac daha da artır. Göstərilən kompleksdə mövcud material resurslarından istifadə edilməsi elmi-tədqiqat, texnoloji, kostruktiv elmi-axtarış işlərinin həyata keçirilməsi, eləcə də istehsalla istehlakçılar arasında qarşılıqlı əlaqələrin yaradılması tədbirlərinin işlənib hazırlanmasının vacibliyini ortaya çıxarır. Dövrün tələblərindən irəli gələn bu vəzifələr ilkin təkrar xammallardan alınan məhsulların istehlakçılara çatdırılmasını tələb edir ki, bu da elmitexniki proqramın zəruri tərkib hissəsindən biri də nəqliyyat probleminin həll edilməsini ön plana çəkir. Istehsalın təşkilinin sonrakı mərhələlərdə həll edilməsi regional, sahəvi aspektdə aparılır. Hazırda mövcud müəssisə, idarə və təşkilatların istehsal planlarında ilkin, təkrar xammal ehtiyatlarının yeni texnika, texnologiya əsasında kompleks istifadəsi tədbirləri nəzərdə tutlur. Lakin Bakı şəhəri və regionlar miqyasında onlar arasında proqram əlaqələrinin olmaması, daxili xammalların keyfiyyət və kəmiyyətini nəzərə alaraq, məsələnin optimal həllinin təmin edilməsində məhdudiyyət yaradır. Tədqiq edilən sənaye sahələrində ən iri miqyaslı məsələlərə qara, əlvan polimetal, yanacaqenergetika ehtiyatlarından istehsal, istehlak proseslərində çıxan təkrar xammallarının ayrı-ayrı növlərinin seçmə üsulu ilə kompleks emalı və istifadəsi daxil edilir. Belə mürəkkəb məsələlərin həllində qarşıda duran ən mühüm vəzifələrdən biri tərkibi faydalı elementlərlə zəngin olan Filiz-çay, Ağdərə polimetal, Daşsalahlı bentonit, Xaçbulaq flüs sərvətlərinin dərin texnoloji, kompleks istismarı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu planda həmin vəzifələrin həyata keçirilməsindən asılı olaraq, xammalların TMS-nin seçmə üsulu ilə qruplaşdırılması zəruri şərt kimi qiymətləndirilməlidir. Bu sistemdə ən mühüm məsələlərdən biri də təkrar xammal materiallarından, səmt məhsullarından iqtisadi-ekoloji səmərəliliyi şərtilə kompleks istifadəsinin təşkili zəruridir. Bu təmayüldə perspektivdə ən mühüm tədbirlərdən biri yeni mütərəqqi texnologiya tətbiqi şəraitində Daşkəsən dəmir filizi, Zəylik alunit, Xaçbulaq flüs, Ağdərə, Filiçay, Mehman polimetal, Daşsalahlı betonit, Kəlbəcər perlit, aqat mədənlərinin, yataqlarının və s. ehtiyatlarının konstruktiv təkrar-metal sərvətlərinin iqtisadi-ekoloji baxımdan səmərəli istifadəsidir. Beləliklə, respublika sənayesinin ilkin və təkrar xammal ehtiyatları bazasında tikinti, neft, qaz sənayesinin perspektiv inkişafı nəzərdə tutulur. Azərbaycanda metallurgiya, kimya-metallurgiya, tikinti materialları istehsalı qarşısında duran ən zəruri problemlərdən bir köməkçi xammal ehtiyatlarının bentonit gilinin, flüs əhəngi, mərmər, qabbo, duz xammalının, seolit, odadavamlı gilin istifadəsidir. Bütün ilkin, təkrar xammalların, konstruktiv əhəmiyyətli tullantıların mənimsənilməsində ümumi vəzifə kompleks, səmərəli istifadə proseslərində seçmə yolu ilə müasir texnoloji üsullarının tətbiqi müqabilində iqtisadi-ekoloji təmayüllü təkrar emalın təşkili, pozulmuş torpaqların rekultivasiyası və ətraf mühitin bərpasıdır. Lakin belə mürəkkəb tərkibli xammalların kompleks istifadəsinin uzlaşdırılması probleminin həlli təmin edilmir. Burada olan neqativ halların aradan qaldırılmasında iqtisadi, təbiəti mühafizə baxımdan məqsədli proqramın həlli üçün bir sıra tədbirlərin həyata keçirilməsi qarşıda durur. Material, maliyyə vəsaitlərinə olan tələbatın ödənilməsi, buraxılan məhsulların iqtisadi səmərəli realizasiyası, zəruri texniki və texnoloji proseslərin tətbiqi, xammal sərvətlərinə, istehlak məhsullarına olan ehtiyacın müəyyən edilməsi bu sıraya aiddir. Təcrübə göstərir ki, yuxarıda qeyd olunan məsələlərə lazımi səviyyədə diqqət verilməsi istehsalın səmərəli təşkilinə, qabaqcıl elmi-texniki nailiyyətlərin mənimsənilməsinə, tətbiqinə məhdudiyyət yaradan başlıca şərtlərdəndir. Bunun aradan qaldırılması istiqamətində yerinə yetirilməli vacib məsələlərdən biri də sosializmdən miras qalan sahəvi istehsalın inkişafı şəraitində ilkin və təkrar xammallardan istifadə prosesində müəssisələrarası kooperasiya əlaqələrinin uzlaşdırılmasıdır. Elmitexniki imkanların, mənimsənilməsini maliyyə, material və əmək sərfinin səmərəliliyini təmin etməyən kapital qoyuluşu isə məhsulların rəqabət qabiliyyətini aşağı salır. 691

212 Caucasus and Central Asia in the Globalization Process Faydalı qazıntı sərvətlərindən kompleks istifadə edilməsinin elmi-texniki problemi, ümumiyyətlə ilkin, yardımçı xammal ehtiyatlarının istifadəsinin səmərəli təşkili elə bir texnoloji üsulların tətbiqini tələb edir ki, onlar tullantıların optimal dərəcədə azaldılmasını, onların təkrar emalını təmin etsin. Mövcud ədəbiyyatlarda bu problemin müzakirəsi onunla əlaqədardır ki, uzun və ardıcıl istehsal prosesində ilkin və təkrar xammalların səmərəli istifadəsi yollarının tapılmasına ehtiyac artır. Buna görə ilkin, təkrar xammal sərvətlərinin kompleks emalı texniki-iqtisadi vəsaitlərin tərkib hissəsi olmaqla, faydalı qazıntı ehtiyatlarının, ilk və son emalı prosesində az tullantılı, tullantısız texnologiya metodlarının tətbiqini tələb edir. Beləliklə, ilkin və təkrar xammal ehtiyatlarından səmərəli istifadənin ümumi problemi texnoloji planda nəinki mədənlərin istismarında çıxan səmt materiallarının, istehsal tullantılarının emalını, eləcə də dağ-mədən istehsalının yeni, mütərəqqi texnoloji yeniliklərinin istehsalata yönəldilməsindən ibarətdir. Buraya geniş miqyasda geotexnoloji, geomikrobioloji dərin emal metodlarının tətbiqi, tullantıların miqdarını azaldan, emalı çətin olan xammmalların mənimsənilməsi və istifadəsini təmin edən mütərəqqi istehsalatın yaradılması daxildir. Konstruktiv sənaye xammallarından kompleks istifadə edilməsi, bu prosesdə ekoloji mühitin mühafizəsi, texniki-texnoloji proseslərin təkmilləşdirilməsi bir sıra məsələlərin ardıcıllıqla həll edilməsini tələb edir. Təbii sərvətlərin, xüsusilə qara, əlvan metalların, yanacaq-energetika, kimya-metallurgiya ehtiyatlarının istehsal-texnoloji bazasının inkişafı onların səmərəli emalını, xammalların tərkibindən faydalı elementlərin çıxarılması müqabilində tullantıların azaldılmasını təmin edən mütərəqqi texnoloji proseslərin təkmilləşdirilməsi ilə əlaqədardır. Belə mürəkkəb mərhələ tətbiq edilən texnologiya ilə təbii mühit arasında bir sıra ziddiyyətlərin ortaya çıxması, mövcud tullantıların miqdarının, ətraf mühitin çirklənməsi səviyyəsinin artması və onlara qarşı mübarizə tədbirlərinin aparılması ilə səciyyələnir. Sonrakı mərhələ faydalı qazıntıların istismarı və emalında qapalı texnoloji dövranın, tullantısız texnologiyanın yaradılmasının zəruriliyini müəyyən edir. Belə tədbirlər sayəsində yeni texnologiya ilə təbii mühit arasında uzlaşma, istər mineral xammal, istərsə də başqa təbii sərvətlərin istifadə kooperasiyası əlaqələri yaradılır. Azərbaycan Respublikasının müstəqil dövlət quruculuğu və bazar münasibətlərinə daxil olması şəraitində bütün təbii sərvətlərin, xüsusilə metallurgiya, kimya-metallurgiya, tikinti xammalı ehtiyatlarının istifadə edilməsində qapalı texnoloji dövrana keçməyə və bunun həyata keçirilməsində qabaqcıl ölkələrin təcrübələrindən istifadə etməyə ehtiyac vardır. Müəssisələrarası, sahələrarası əlaqələrin bu istiqamətdə təşkili mühüm iqtisadiekoloji tədbirlər sisteminin tərkib hissəsidir. ƏDƏBĐYYAT 1. T.Mahmudov və başqaları. «Iqtisadi təhlil» - Bakı Dövlət Statistika komitəsinin makerialları T.Hüseynov. iqtisadi cəmiyyət və ekoloji mühit Bakı- Elm Q.Məmmədov, M.Xəlilov. Ekologiya və ətraf mühit. Bakı-Elm

213 AZƏRBAYCANIN IQTISADIYYATI SISTEMININ SILSILƏLI FƏALIYYƏTI VƏ GƏLƏCƏK DÖVRÜN PROQNOZLAŞDIRILMASI i.e.n. M.R. ƏYYUBOV ATĐ Bakı / AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Məqalədə Azərbaycan iqtisadiyyatının malik olduğu fəaliyyət mexanizmi ilə əlaqədar illik silsilə fəaliyyətə malik olması və silsiləli fəaliyyətinin riyazi tənliyi açıqlanm