Geleneksel ve Organik Üretim Arasındaki Farklar. Broylerlerde Sekumun Önemi

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Geleneksel ve Organik Üretim Arasındaki Farklar. Broylerlerde Sekumun Önemi"

Transkript

1 Geleneksel ve Organik Üretim Arasındaki Farklar Broylerlerde Sekumun Önemi Yumurtacı Tavukların Açık Havada Dolaşmasına Hayvan Refahı Yönünden Bakış: Derleme Biyogüvenlik Uygulamaları (Yapılması/Yapılmaması Gerekenler) facebook.com/tavder twitter.com/tavder

2 Başyazı Başyazı SORUN Soya fasulyesi küspesinde bulunan ß-mannanlar, kanatlılarda önemli ölçüde enerji kaybına neden olur. Yemdeki ß-mannanlar ve bunun kanatlılara olan etkisi ile ilgili bazı önemli gerçekler: GERÇEK: ß-mannanlar (betagalaktomannanlar) soya fasulyesi küspesinde bulunan, antibesinsel maddelerdir. GERÇEK: Kanatlının doğal immun sistemi ß-mannanları istilacı bir patojen gibi algılar ve savunma başlatır; bu savunmaya Yem Kaynaklı İmmun Yanıt (YKİY) denir. 1 GERÇEK: Bu doğal immun yanıt, enerjiyi büyüme ve performans için kullanılmaktan alıkoyar. 2, 3 Ürün etiketi, kullanım bilgilerini, uyarı ve önlemleri içermektedir. Her zaman etikette yer alan bilgileri ve kullanım talimatlarını okuyup anladığınızdan ve uyguladığınızdan emin olunuz. 1. Spurlock, M., Regulation of metabolism and growth during immune challenge: an overview of cytokine function. J Anim Sci. 75: Gabler, N. and Spurlock, M Integrating the immune system with the regulation of growth and effi ciency. J. Anim. Sci. 86: E64-E Korver, D Overview of the Immune Dynamics of the Digestive System. J. Appl. Poultry Res. 15: Pettey, L., Carter, S., Senne, B. and Shriver, J Effects of ß-mannanase addition to corn-soybean meal diets on growth performance, carcass traits, and nutrient digestibility of weaning and growing-fi nishing pig. J. Anim. Sci. 80: ÇÖZÜLDÜ Hemicell, ß-mannanları parçalayarak, Yem Kaynaklı İmmun Yanıt (YKİY) oluşumunu minimize eder ve daha fazla enerjinin performansa yönlendirilmesini sağlar. Hemicell, broylerlerinizin rasyonunda kullanabileceğiniz, enerji tasarrufu sağlayan benzersiz ve patentli bir enzimdir. GERÇEK: Hemicell, soya fasulyesi küspesindeki ß-mannanları parçalar. 4 GERÇEK: Parçalanan ß-mannanlar, artık Yem Kaynaklı İmmun Yanıt ı (YKİY) tetikleyemez. GERÇEK: Hemicell sayesinde daha fazla enerji büyüme ve performansa yönlendirilir. Enerji tasarrufu sağlayan enzim Sevgili Okuyucular, Kanatlı sektörümüzdeki başarılar övünç kaynağı oluşturabilecek düzeylerde olup, bu sektöre gönül veren tüm paydaşlara teşekkürlerimi ve saygılarımı sunuyorum. Dergimizin bu sayısına niye böyle başlamak istedim? Bir bilim insanı olarak düşüncelerim! Bu sektöre gönül vermenin kolay olmadığı, bu işin herkesin başarabileceği bir iş olmadığı, sektörün çok meşakkatli ve emek isteyen ve bir o kadar da bazı alanlarda kendini ifade etmek içinde ayrı bir enerji gerektiren bir hizmet sektörü olduğunu düşündüğümdendir. Şöyle bir geçmişe dönebilirsek bu düşüncelerim çok daha iyi anlaşılacaktır. Yıl 1970 Türkiye kanatlı sektörü aile işletmeciliğinden ileri gitmeyen, maliyeti yüksek ve sınırlı bir üretimdeyken, 1980 lerde entegrasyona geçilmiş, üretim kapasitesini artırmış ve daha çok değil 1990 larda 217 bin ton üretimden bugün piliç eti üretimi tonu aşmıştır. Keza kişi başına yıllık kanatlı eti tüketimi 1990 larda 3,8 kg/kişi den, bugün 20 kg/kişiye ulaşmıştır. Kanatlı eti ihracatımız 2012 yılında 562 milyon dolara ulaşmıştır. Bu da göstermektedir ki; sektör üretimle ilgili konularda üstüne düşeni fazlasıyla yerine getirmeye çalışmaktadır. Bununla birlikte kanatlı kesimhanelerinde teknolojik olarak ciddi yatırımlar yaparak, bu alanda da birçok ülkenin ilerisine geçmiştir. Kanatlı sektörü ülkemizde yarattığı istihdam ile 2.5 milyon kişinin aşını sağlamakta ve bu yönü ile de ülke kalkınmasına katkıda bulunmaktadır. Sonuç; Türkiye yıllardır yaptığı gelişmelerle piliç eti üretiminde dünya sekizincisi olmuştur. Benzer gelişmeleri yumurta ve süt üretimimiz için de söylenebilir. İsterseniz birde Türkiye nin yetersiz beslenme düzeyini şöyle gözden geçirelim. Dünyada iki türlü yetersiz beslenme mevcuttur. İlki ve en önemli olanı et ve diğer besinlerden temin edilen protein-enerjinin eksikliğidir ki; bu dünya otoritelerinin de tartıştığı ve kabul ettiği yetersiz beslenme şeklidir. Bir diğeri önemli olsa da ilki kadar öne çıkmayan vitamin ve minerallerin gıdada eksikliğidir. Protein-enerji eksikliğinin önemi ölümcül olabilmesidir. Gıda olarak alınan besinler öncelikle enerjiye çevrilir ve yaşamsal faaliyetlerimizi gerçekleştirmemiz için kullanılır. Proteinler ise vücut fonksiyonlarının devamı için gerekli olmasının yanında zeka dahil diğer gelişimlerin ve kasların tamiri için gereklidir. Dünyada şu an ne kadar aç insan olduğu bilinmemekle beraber, bunun yaklaşık 1.02 milyar kadar olduğu tahmin edilmektedir. Dünya genelinde yaşanan bu trajik tablo, ülkemiz içinde geçerlidir. Türkiye`de yetersiz beslenme sorunları özellikle çocuk yaş grubunda görülmektedir. Buna ilişkin ulusal düzeyde yapılan bir araştırmaya göre; beş yaş altı çocukların %12,2`si akut ve süregen bir beslenme yetersizliği ile karşı karşıyadır. Türkiye de okul öncesi yaş grubu çocukların ortalama %50`si, okul çağı çocukların %30`u, gebe ve emziren kadınların %50 si anemi yani kansızlık çekmektedir. Aneminin başlıca nedenleri ise; demir, B6, B12 vitaminleri ve folik asit alımının yetersizliği ya da biyoyararlılıklarının düşük olduğudur. Hayvansal protein tüketimimiz; ülke olarak gelişmiş ülkelerin önemli ölçüde gerisindedir. Araştırmalar, et, süt, meyve ve sebze gibi temel besinler açısından kişi başına tüketimin giderek azaldığını göstermektedir. İnsanımız AB ülke insanlarının üçte biri kadar hayvansal protein tüketebilmektedir. İnsanlarımız protein ve enerji ihtiyacının yarısını ekmekten karşılamaktadır. Yani ülke insanının büyük çoğunluğu tahıl ağırlıklı beslenmektedir. Beslenme sorunumuzun temelinde ise yatan önemli nedenlerden birinin de eğitim olduğudur. Burada bilgi ve eğitim olgusunun önemi üzerinde bir kez daha durmada fayda görüyorum. Bu bilgilendirmeler dikkate alınarak, diğer taraftan Türkiye de gün geçtikçe artan bir şekilde bilgi kirliliği kampanyası ile insan beslenmesinde kaçınılmaz önem arz eden hayvansal proteinler, acımasız bir şekilde karalanmaya çalışılmaktadır. Bilimsel erk e sahip olduğunu iddia eden birçok insan bu amaçla medyada bilimsel kanıtlara ve bilgi birikimine sahip olmadan kamuoyunu yanlış yönde bilgilendirmektedir. Bu saldırılardan en fazla etkilenen hayvansal proteinlerin başında ise piliç eti gelmektedir. Ne yazık ki kamuoyunda yanlış yönlendirmeler nedeniyle tüketicilerin piliç eti tüketiminde sürekli bir soru işareti taşımalarıdır. Yapılan bir anket çalışmasında tüketicilerin kanatlı etini daha az tercih etmelerindeki nedenin başında; piliç etlerinin tüketiciler tarafından (%43 ünün hormon, %39 unun antibiyotik) kalıntı riskinin taşıdığı endişelerinin bulunmasıdır. Günümüzde kanatlılarda verim artırıcı amaçlarla hayvanlarda kullanılan hormonun sağlık riski yaratacak düzeylerde kalıntı oluşturduğuna dair endişeleri medyadaki bilgi kirliliği nedeni ile halen inanmasıdır. Bu iddialarının delili olarak da piliçlerin çok kısa sürede kesim ağırlığına gelebildiklerini ileri sürmeleridir. Gerçekte, bilmedikleri hormonun yasal olarak kullanımının Avrupa Birliği ile birlikte Türkiye de de yasak olması yanında kanatlılarda verim artırıcı amaçla hormon kullanan hiçbir ülke bulunmamasıdır. Bugün etlik piliçlerde kısa sürede kesim ağırlığına ulaşmasının nedeni kanatlı yetiştiriciliğinde önemli başarılar elde edilmesi ve geliştirilmiş selektif yetiştirme yöntemleri ve hayvan ıslahı alanlarında başarılara ulaşılmasıdır. Bugün artık 1.7 kg yemle 1kg canlı ağırlık artışı sağlanabilecek ırklara ulaşılmıştır. Bu ve benzeri olayların sayısını her geçen gün artırabiliriz, fakat önemli olan protein tüketimimiz bu kadar düşükken en kaliteli protein kaynakları olan süt ve süt ürünleri, et, tavuk, yumurta gibi hayvansal proteinlerin hakkındaki konu uzmanı olmayan kişilerce oluşturulan bilgi kirliliği tüketicinin aklını iyice karıştırılıyor olmasıdır. Sonuç; insanlarımızın bu değerli proteinlerden uzaklaşması veya güvensiz ve kontrolsüz yollardan teminine çalışılmasıdır. Burada göz ardı edilen önemli bir nokta da Gıdanın sağlanması kadar, temin edilen gıdanın güvenli olmasıdır. Kaynağı ve menşei belli olmayan kontrol ve denetimlerden yoksun gıdaların tüketicilerin sağlığı için ciddi sorunlar oluşturabileceğidir. Öyle ise söylenecek son söz ; yorum siz saygı değer okuyucularındır. Saygılarımla, Prof. Dr. U. Tansel ŞİRELİ Yazı İşleri Sorumlusu Elanco, Hemicell ve çapraz çubuk, Eli Lilly ve Company ye iştiraklerine veya bağlı şirketlerine ait veya onlar adına lisanslı tescilli markalardır. Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 MEKTUP ANKARA 1

3 Yerel Süreli Yayın Veteriner Tavukçuluk Derneği nin yayın organıdır. Yılda 4 kez 3 ayda bir yayımlanır. Veteriner Tavukçuluk Derneği Adına Sahibi Prof. Dr. Ahmet ERGÜN Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Prof. Dr. U. Tansel ŞİRELİ Yayın Kurulu Prof. Dr. Mehmet AKAN Prof. Dr. Erol ŞENGÖR Dr. Serdar ERTAŞ Uzman Vet. Hek. Mücteba BİNİCİ Vet. Hek. Ekrem T. YÜCESAN İdare Yazışma Adresi İrfan Baştuğ Caddesi No: 26/3 Dışkapı / ANKARA Tel: Faks: Banka Hesapları REKLAM GELİRLERİ Türkiye İş Bankası Dışkapı Şubesi IBAN No: TR ÜYE AİDATLARI Türkiye İş Bankası Dışkapı Şubesi IBAN No: TR Dergide yayımlanan yazıların sorumluluğu yazarlarına aittir. Alıntı Yapılamaz. Grafik Tasarım ve Baskı Elma Teknik Basım Matbaacılık Ltd. Şti. Çatal Sok. 11/A Maltepe/ Ankara Tel: Fax: Basım Tarihi: Geleneksel, organik ve serbest dolaşımlı sistemlerde yetiştirilen piliçlerin et kalitesinde herhangi bir farklılık var mıdır? Eğer varsa bu farklılıklar nelerdir ve tüketiciler bunların farkında mıdır? Almanya ve İtalya da yapılan çalışmalar bu soruların cevabını vermektedir. Birçok bölgede tüketicilerin organik piliç etini içeren organik yiyeceklere olan ilgisi artmaktadır. Bu artan talebe karşın organik piliç eti üretimindeki artış daha az olmuştur. Organik üretim yapan firmalar kalitenin daha iyi olduğunu belirtseler de kalitede gözlenen faklılıkların neler olduğuna dair bilgiler sınırlıdır. Serbest dolaşımlı sistemde yavaş büyüyen piliçlerin etini tercih eden tüketiciler etin tekstür ve lezzetinin daha iyi olduğuna inanmaktadır. Geleneksel ile organik sistemde büyütülen piliçlerin et kalitesinin karşılaştırıldığı bazı çalışmalarda organik üretimden elde edilen etlerin daha sarı olduğu, ph düzeyinin daha düşük, su tutma kapasitesinin daha iyi, pişirme kaybının daha az ve kesme kuvvetinin daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Etin tekstür, görünüş ve lezzetinin başlıca genotip, rasyon ve yaştan etkilendiği düşünülmektedir. Bu ilişkiyi daha iyi anlamak için Almanya da Hohenheim Üniversitesinde genotip, yemin bileşimi ve serbest dolaşımın etçi piliçlerde etin kalitesi ve duyusal analizine etkisi üzerine bir çalışma yapılmıştır. Organik ve geleneksel etçi piliç üretiminde et kalitesi bakımından farklılıkları daha açık bir şekilde belirlemek amaçlanmıştır. Genotiplerin karşılaştırılması Hohenheim deki çalışma Leipzig de düzenlenen WPSA XX European Quality of Poultry Meat Sempozyumunda sunulmuştur. Bu çalışmada hızlı (ROSS, 708, FG), orta hızlı (ISA 657, MG) ve yavaş (ISA 757, SG) büyüyen üç farklı genotip karşılaştırılmıştır. Her bir genotip 20 piliç içeren gruplardan oluşmuştur. Bu çalışmada geleneksel sistemde yetiştirilen (OA), serbest dolaşımlı sistemde yetiştirilen (MA), geleneksel yemle beslenen (KF) ve organik yemle beslenen (OF) piliçler olmak üzere her bir denemede 3X20X4=240 Geleneksel ve Organik Üretim Arasındaki Farklar GELENEKSEL VE ORGANİK ÜRETİM ARASINDAKİ FARKLAR Wiebe van der Sluis, Finding the difference between conventional and organic. World Poultry, 27(10):38-39, Çeviren: Doç. Dr. E. Ebru Onbaşılar, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Zootekni ABD. etçi piliç kullanılmıştır. Çalışma adlibitum yemleme uygulanan 720 etçi piliçle üç deneme halinde yürütülmüştür. Geleneksel sistemde yetiştirilen piliçlerde yerleşim sıklığı 6 piliç/m2 olarak uygulanmıştır. Serbest dolaşımlı sistemde ise piliçler 6. haftaya kadar aynı kapalı bölmelerde barındırıldıktan sonra her pilice 5 m2 otlak alanı bulunan bölgede gündüz serbestçe dolaşma imkânı sağlanmıştır. Gece ise piliçler kapalı bölmelerde barındırılmıştır. Etçi piliçler 6, 9 ve 12 haftalık yaşlarda kesilmiştir. Hızlı büyüyen broylerler (Ross 708) 6 haftalık yaşta kesilirken geri kalan 12 haftalıkken kesilmiştir. Böylece bir taraftan market ağırlığındaki et kalitesi karşılaştırılırken diğer taraftan yavaş büyüyen broylerlerin (ISA, 757) et kalitesi ile de karşılaştırma yapılmıştır. Pişirme kaybındaki farklılıklar İlk aşamada 12 haftalık kesim yaşına kadar büyütülen piliçlerde ortalama canlı ağırlık FG piliçlerinde Cobb 500 Infovet ad 21/01/ :06 Page 2 cobb-vantress.com 2 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 MEKTUP ANKARA 3

4 Geleneksel ve Organik Üretim Arasındaki Farklar Geleneksel ve Organik Üretim Arasındaki Farklar Tablo 1. Genotipin broyler etinde pişirme kaybı, su tutma kapasitesi ve renk üzerine etkisi Özellik Genotip FG MG SG Pişirme kaybı (%) 25,9a 20,4b 18,9c Su tutma kapasitesi (et alanı/toplam alan) 0,47b 0,56a 0,54a L* (parlaklık) 56,7a 56,4a 54,2b a* (kırmızılık) -2,6b -3,2c -2,2a a,b,c: Aynı satırda farklı harfleri içeren ortalamalar birbirinden farklıdır (P<0,05) Tablo 2. Yemin pişirme kaybı, su tutma kapasitesi, tekstür ve parlaklık üzerine etkisi Özellik Geleneksel yem Organik yem Pişirme kaybı (%) 22,5a 20,9b Su tutma kapasitesi (et alanı/toplam alan) 0,52 0,54 Tekstür (N) 26,2 24,5 L* (parlaklık) 56,6a 54,9b a,b Aynı satırda farklı hafleri içeren ortalamalar birbirinden farklıdır (P<0,05) 4,9 kg, MG piliçlerinde 3,7 kg ve SG piliçlerinde de 2,1 kg olarak bulunmuştur. Kesim ve etin soğutulmasından sonra 12 haftalık yaşta pişirme kaybının FG piliçlerinde MG ve SG piliçlerine göre daha yüksek (P<0,05) olduğu belirlenmiştir. Bu durumda SG piliçlerin FG piliçlerine göre daha iyi su tutma kapasitesine sahip olduğunu göstermektedir ve et önemli düzeyde daha koyu bulunmuştur (Tablo 1). MG piliçlerde diğerlerine göre daha yumuşak et elde edilmesine rağmen genotipin etin yapısında önemli bir değişiklik oluşturmadığı gözlenmiştir. Rasyonun etkisi Tablo 2 de verilmiştir. Geleneksel yemle beslenen piliçlerde pişirme kaybı daha yüksek bulunurken, organik yem daha iyi su tutma kapasitesi sağlamıştır. Geleneksel yemle beslenen piliçlerin eti önemli düzeyde soluk ve daha az kırmızı iken, organik yemle beslenen piliçlerde etin rengi daha sarı olduğu gözlenmiştir. Serbest dolaşımlı sistemin karkas ve et kalitesi üzerine istatistik açıdan önemli düzeyde farklılık yaratmadığı görülmüştür. Duyusal analizde kişiler geleneksel ve organik yemle beslenen FG piliçlerinin etleri arasında farklılık olduğunu ve FG piliç etinin daha lezzetli olduğunu bildirmişlerdir. Yaşın etkisi Beklendiği gibi FG piliçleri 12 haftalık yaşta kesildiğinde 6 haftalık yaşa göre daha fazla pişirme kaybı ve tekstür özellikleri göstermiştir (Tablo 3). Fakat su tutma kapasitesi her iki yaşta da hemen hemen aynı düzeyde bulunmuş ve ph değeri üzerine herhangi bir etkisi görülmemiştir. Et rengi bakımından karşılaştırıldığında genç FG piliçlerde etin daha koyu olduğu görülmüştür. Aynı etki MG piliçlerin etinde de (9 ve 12 haftalık kesim yaşında) gözlenmiştir. 6 haftalık yaşta kesilen FG piliçlerin eti ile 12 haftalık yaşta kesilen SG piliçlerin eti karşılaştırıldığında yaşlı piliçlerde önemli derecede düşük pişirme kaybı ve daha iyi su tutma kapasitesi olduğu görülmüştür. 6 haftalık yaştaki FG piliçlerin eti önemli derecede daha gevrek olmasına rağmen et renginde herhangi bir farklılık gözlenmemiştir. Almanya da yapılan bu çalışma sonucunda et kalitesi üzerine genotip ve cinsiyetin etkilerinin çok önemli olduğu yetiştirme sisteminin etkisinin ise daha düşük olduğu tespit edilmiştir. Tersine etin duyusal analizinde ise önemli olduğu gözlenmiştir. Panelistler bu konuda uzman olmamalarına rağmen aradaki farklılığın önemli olduğunu belirtmişlerdir. Duyusal analizde genotip ve rasyonun etkisi az iken serbest dolaşımlı sistemde büyütülen piliçlerde fark daha fazla bulunmuştur. İtalya da yapılan çalışmada Benzer çalışma İtalya daki Bologna Üniversitesinde de yapılmıştır. Leipzig de kongrede sunulan çalışmada İtalyan marketlerinde tüketime sunulan serbest dolaşımlı (AB direktifi 1538/91) ve geleneksel sistemde yetiştirilen dişi ve erkek piliçler incelenmiştir. Araştırıcılar serbest dolaşımlı sistemde büyütülen 56 ve 70 günlük erkek ve dişi piliçleri market üretim kategorilerini (grillik, karkas parçaları gibi) belirlemek için ayırmışlardır. Orta hızda büyüyen ISA piliçleri 28 günlük kesim yaşına kadar gün boyunca dışarıda serbest dolaşma imkanı sağlamışlardır. Kapalı alanda yerleşim sıklığı 27,5 kg/m2 yi geçmeye- Tablo 3. Kesim yaşının pişirme kaybı, tekstür ve renk üzerine etkisi Özellik FG (6 haftalık yaşta) Pişirme kaybı (%) 22,1b 25,9a Tekstür (N) 22,5b 26,9a L* (parlaklık) 54,8b 56,6a a* (kırmızılık) -1,8a -2,6b b* (sarılık) 8,1 8,3 a,b: Aynı satırda farklı hafleri içeren ortalamalar birbirinden farklıdır (P<0,05). Tablo 4. Deneme düzeni Geleneksel sistem ROSS 708 cek şekilde ayarlanmıştır. Geleneksel sistemde büyütülen dişi ve erkek piliçler (ROSS 708) kontrollü kümeslerde kg/m2 yerleşim sıklığında 39 ve 50 günlük kesim yaşlarına kadar ayrı büyütülmüştür. Dişi ve erkek piliçler ayrı kesilmiştir. Karkas parçalarını incelemek amacıyla her gruptaki yirmi karkas rastgele seçilmiş ve bunların onbeşinde göğüs ve bacak etlerinden örnek alınarak kalite özellikleri (deri ve et rengi, ph, damlama ve pişirme kaybı, kesme kuvveti) belirlenmiştir. Sonuç olarak beklendiği gibi geleneksel piliçlerde karkas ve göğüs oranının daha yüksek olduğu görülürken (Tablo 4) serbest dolaşımlı sistemde büyütülen piliçlerde kanat ve bacak yüzdesinin daha fazla olduğu bulunmuştur. Serbest dolaşımlı sistemde yetiştirilen piliçlerde bacak ve göğüs bölgesinde hem et hem de deri renginin daha soluk ve açık kırmızı ve daha sarı renkte olduğu gözlenmiştir. FR piliçlerinin göğüs ve bacak etleri daha yüksek su tutma kapasitesi (düşük damlama ve pişirme kaybı) göstermiştir. Sonuç olarak göğüs etindeki kesme kuvveti farklı olmamasına rağmen FR piliçlerinin bacak etleri daha sert olduğu bulunmuştur. Yapılan bu çalışma serbest dolaşımlı ve geleneksel olarak etiketlenmiş tavuk ürünleri arasında kalite özellikleri bakımından dikkate değer farklılıkların olduğunu göstermektedir. FG (12 haftalık yaşta) Serbest dolaşımlı sistem Dişi Erkek Dişi Erkek Yerleşim sıklığı (piliç/m2) Otlak alanı Kesim yaşı (hafta) Kesim ağırlığı (kg) 1,9 3,1 1,8 2,8 Karkas randımanı (%) Karkas ağırlığı (kg) 1,2-1,3 2,2-2,3 1,1-1,2 1,9-2,0 ISA Kaynaklar yazardan teminedilebilinir. 4 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 MEKTUP ANKARA 5

5 Broylerlerde Sekumun Önemi BROYLERLERDE SEKUMUN ÖNEMİ Araş. Gör. Ali Çalık, Prof. Dr. Ahmet Ergün Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları A.D. E-posta: - Giriş Kanatlılarda sindirim sistemi, anatomik ve fonksiyonel olarak, oral kavite, özafagus, mide, ince bağırsak ve kalın bağırsak gibi farklı bölgelerden oluşmaktadır. Bu sistem, oral kaviteden başlayarak anüste/ kloakada sonlanan tüp şeklinde boşluklu bir organdır (Schnell ve Herman, 2009). Broylerlerin sindirim sistemi, dikkat çeken bir takım farklılıklar dışında, temel yapı açısından diğer vertabralılar ile benzerlik gösterir (Whittow, 2000). Dişlerin olmayışı, kursak, kaslı ve bezli mide, bir çift sekum ve kloaka kanalı sindirim sisteminde öne çıkan temel farklılardır. Sindirim sistemi mikroflorası ise bu sistemin ayrılmaz bir bütünüdür. Freter (1992) bağırsak mikroflorasını insanlarda ve hayvanlarda sindirim sisteminin belirli bölgelerinde kolonize olan karışık bakteri popülasyonları olarak tanımlamaktadır. Her bir bağırsak bölümü farklı fiziksel ve kimyasal karakteristik özelliğe sahip olup, farklı mikroorganizmaları barındırmaktadır. (Dethlefsenve ark., 2007). Sindirim sisteminde yer alan bu bakteriler, bir mikroflora oluşturabilmek için sindirim sistemi bileşenleri ile kompleks bir ilişki kurmak zorundadır. Bu mikroorganizmaların üremeleri ve gelişmeleri için gerekli olan enerji, tüketilen besin maddeleri aracılığı ile karşılanmaktadır. Bu mikroorganizmalar substrat tercihleri ve büyüme gereksinimleri açısından birbiri ile önemli ölçüde farklılık gösterirler. Bu nedenle sindirim sistemindeki içeriğin kimyasal komposizyonu ve yapısı mikroorganizma popülasyonunu direkt olarak etkiler. Alınan yemlerin yanı sıra çevresel faktörlerin de sindirim sistemi mikoflorası üzerine etkisi olduğu bilinmektedir (Apajalahti ve ark., 2004). Mikroflora profilini ortaya koymak için kullanılan kültürel metotların yerini alan çeşitli moleküler teknikler (PCR, DGGE, FISH) mikroflora komposizyonunun daha doğru ve ayrıntılı bir şekilde incelenmesine olanak tanımıştır (Gong ve ark., 2002; Zhu ve ark., 2002; Lu ve ark., 2003; Amit-Romach ve ark., 2004; Lan ve ark., 2005; Bjerrum ve ark., 2006). Kullanılan bu teknikler sayesinde, kanatlı bağırsak mikroflorasının % 90 ının daha önce bilinmediği sonucuna varılmıştır (Apajalathi ve ark, 2004). Yetişkin bir insan vücudunda bulunan toplam hücre sayısının yaklaşık olarak olduğu varsayılmaktadır. Ancak bağırsaklarda bulunan mikroorganizmaların sayısının civarında olduğu bildirilmektedir. Bu nedenle hem insanların hem de hayvanların ökaryotik doku hücrelerinden ve ökaryatik/prokaryotik mikrobiyel hücrelerden oluştuğu kabul edilmektedir. (Savage, 1977; Savage, 1986). Germ-free hayvanlar ile yürütülen çalışmalarda, mevcut mikrofloranın kanatlının fizyolojisi üzerine önemli metabolik ve koruyucu bir takım etkileri olduğu sonucuna varılmıştır (Junior, 2005). Metabolik fonksiyonları içersinde kısa zincirli yağ asidi üretimi (SCFA), vitamin K sentezi, epiteliyal hücre proliferasyonu ve farklılaşması (SCFA üretimine bağlı olarak), immun sistemin gelişimi ve homeostazis; koruyucu fonksiyonları içerisinde ise çok çeşitli mekanizmaları (rekabetçi dışlama, antibiyotik üretimi) saymak mümkündür (Junior, 2005; Ewing, 2008). Mevcut bağırsak mikroflorasının broyler performansı üzerine olan etkisi uzun yıllardır araştırılmaktadır. Sekumun, kursağa ve ince bağırsak bölümlerine göre daha kompleks mikroflora komposizyonuna sahip olduğu görülmüştür. Moleküler tekniklerin yaygınlaşması ile birlikte, rasyonun metabolize olabilir enerjisi ile sindirim sisteminin mikroflora komposizyonu arasında bir ilişki olabileceği görülmüştür. Sekum Mikroflorası Kuluçkadan çıkan civcivlerin sindirim kanalı steril olduğu, çıkımı takiben maternal, çevresel ve yem kaynaklı çok sayıda mikroorganizmanın hızlı bir şekilde sindirim kanalına yerleştiği düşünülmektedir (Donoghue ve ark., 2006; Chambers ve Gong, 2011). Yumurtadan yeni çıkan civcivler öncelikle yumurta kabuğu yüzeyinde kolonize olmuş olan mikroorganizmalar ile karşılaşırlar. (Rinttila ve Apajalahti, 2013). Çıkımı takip eden ilk saatlerin mikroorganizma kolonizasyonu için kritik bir öneme sahip olduğu bildi- Daha fazla bilgi için yandaki kodu telefonunuzun QR okuyucusu ile taratınız. Daha fazlasını alın. Kârlı bir hayvansal üretim için iyi öğelerden fazla sayıda olması gibisi yoktur. Biolys, AMINOProx ve AMINOFootprint büyüyerek sınırları aşan ürün ve servis portföyüne katılıyor. Siz neyi seçeceğinizi bilirsiniz. 6 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1

6 Broylerlerde Sekumun Önemi Kursak Streptococcus + Lactobacillus + Escherichia coli - İnce Bağırsak Streptococcus + Staphylococcus + Lactobacillus + Escherichia coli - Sekum Eubacterium + Clostridium + Fusobacterium - Bacteriodes - Şekil 1. Sindirim sistemi bölümlerinde bulunan önemli bakteri türleri,+ (Gram Pozitif), - (Gram Negatif) (Ewing, 2008). Tablo 1. Kanatlı bağırsağındaki yer alan bazı bakterilerin oranı %, (Salanitro ve ark., 1978). Bakteri Grubu Total izolat % Duodenum Proximal ileum Distal ileum Sekum Streptococcus Staphylococcus Lactobacillus Escherichia coli Anaerobic coccus Eubacterium Propionibacterium Clostridium Gemmiger Fusobacterium Bacteroides 12.8 Bilinmeyen Türler % Fakültatif anaerob % Anaerob rilmektedir. Bağırsaklara hızla yerleşen bu mikroorganizmalar, kanatlının tüm yaşamı boyunca, immum sistemin gelişimi ve bağırsak mikroflora komposizyonu ile yakından ilişkili olduğu düşünülmektedir (Rinttila ve Apajalahti, 2013). Apajalathi ve ark, (2002) çıkımı izleyen birinci gün sonunda, civcivlerin bağırsaklarındaki bakteri yoğunluğunun her bir gramlık içerikte, ileumda 108 e sekumda ise 1010 a ulaştığı sonucuna varmışlardır. Üçüncü günün sonunda da ileumdaki bakteri sayısının 109 a sekumdaki bakteri sayısının ise 1011 e yükseldiğini ve takip eden 30 gün boyunca bakteri yoğunluğunda büyük bir değişiklik olmayıp neredeyse stabil kaldığını gözlemişlerdir. Kanatlılarda, bakteriyel aktivitenin gözlendiği asıl bölüm kursak ve sekum olup bunları ince bağırsak bölümleri takip eder. Kursaktan terminal ileuma kadar olan bölümde gram pozitif ve fakültatif anaerob karakter yoğunlukta iken (Şekil 1) sekumda, anaerob karakterdeki bakteriler yoğunluktadır (Gabriel ve ark., 2006). Tavuklarda bulunan bir çift sekum, bazı karbonhidratların parçalanmasında (Jorgensen ve ark., 1996 Jamroz ve ark., 2002), suyun emilmesinde, bazı vitaminlerin sentezlenmesinde, azotlu bileşiklerin yıkımlanmasında rol oynar (Jozefiak ve ark., 2003). Sindirim sisteminin diğer bölümleri ile karşılaştırıldığında, sekumun mikroorganizmalar için daha uygun bir ortam olduğu ve daha kompleks bir mikrofloraya sahip olduğu görülmektedir (Mead, 1989). Geçmiş yıllarda sekum bakteri popülasyonunu ortaya koymak için kültürel metotlar yardımı ile çok sayıda çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalarda genellikte gram pozitif bakterilerin kültüre edildiği görülmüş ve mikroskobik analizlerde de bu bakterilerin varlığı doğrulanmıştır (Gong ve ark., 2002). Salanitro ve ark. (1978), 14 günlük yaştaki broyler civcivlerin sekumundan kültüre edilen bakterilerin % 99,3 nün anaerob, % 0,7 sinin ise fakültetif anaerob olduğunu tespit etmişlerdir. Ayrıca sekum mikroflorasına Eubacterium (% 60,6) ve Bacteriodes (% 12,8) türlerinin hakim olduğu kaydedilmiştir (Salanitro ve ark., 1978) (Çizelge 1). 8 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1

7 Broylerlerde Sekumun Önemi Ancak, saf izolatlarda dahi, sekumda bulunan anaerob bakterilerin kültürel metotlar yardımı ile sınıflandırılmasının çok kolay olmadığı bildirilmektedir (Mead, 1989). Araştırmacılar, sekumdaki toplam bakterilerin ancak %10 ila % 60 nın kültüre edilebildiğini kaydetmişlerdir. Ancak moleküler tekniklerin gelişmesi ile birlikte sekum mikroflorasındaki bakteriler daha ayrıntılı olarak ortaya koyulmuştur (Gong ve ark., 2002). Lu ve ark. (2003) sekum lümenindeki bakterilerden elde ettikleri gen sekanslarının %65 inin Clostridiaea (Clostridium spp. %39,26, Ruminococcus %16,48, Eubacterium %9,85) ile ilişkili olduğu ve bunu da sırasıyla Fusobacterium spp. (%14), Lactobacillus spp. (% 8) ve Bacteroides spp. (%5) takip ettiğini bildirmişlerdir. Zhu ve ark. (2002) sekal içerikteki DNA ekstraktlarının %89 unun 4 filogenetik grubu temsil ettiğini ve bunları ise sırayla Clostridium coccoides (%27,1), Sporomusa (%21,2), Enterics ve relatifleri (%20,8), Clostridium leptum (%20,2) gruplarına ait bakterilerden oluşturduğu bildirilmiştir. Bjerrum ve ark. (2006) klonlanan sekansların büyük çoğunluğunun C. leptum grubuna bağlı olan Faecalibacterium prausnitzii ile ilişkili olduğunu bildirmiştir. F. prausnitzii daha önceleri Fusobacterium prausnitzii olarak bilinen, nonmotil gram negatif anaerob bir bakteridir. F. prausnitzii sekumdaki bazı karbonhidratları fermente ederek son ürün olarak bütirik asit D-lactat ve CO 2 meydana getirir (Duncan ve ark., 2002). Gong ve ark. (2002) sekum mukozası ile ilişkili bakteriler üzerine yaptıkları moleküler analizlerde, F. prausnitzii ve bütirik asit üreten bakterilerin (F. Prausnitzii, Clostridium ve Ruminococcus) sekumdaki en yaygın bakteri grubunu oluşturduğunu ortaya koymuşlardır. Aynı araştırmacıların sekum mukozası ile ilişkili bakteriler üzerine yaptıkları başka bir çalışmada ise, klonlanan toplam sekansların % 40 ını Clostridium, % 14 ünü Faecalibacterium prausnitzii, % 11 ini E. coli, %7 sini Lactobacillus spp. % 6 sının Ruminococcus dan oluştuğunu bildirilmiştir (Gong ve ark., 2007). Araştırmacılar, sekum mikroflorasındaki bakterilerin büyük bir bölümünün Clostridium, Lactobacillus, ve Bacteroides ile ilişkili olduğunu bildirmektedir (Gong ve ark., 2007; Torokve ark., 2008; Giannenas ve ark., 2010). Yüzdelik dilimler arasında gözlenen bazı farklılıkların ise uygulanan metoda, beslenmeye ve kanatlılar arasındaki genotipik farklılıklara bağlı olabileceği ileri sürülmektedir (Rehman ve ark., 2007). Sekum Mikroflorasının Beslenme Fizyolojisi ve Kanatlı Performansı Açısından Önemi Sindirim ve emilim olaylarında rol oynayan bağırsak villusları kuluçkadan yeni çıkan civcivlerde gelişimini tamamlamamış olup maksimum emilim kapasitesine 10 günlük yaşta ulaşır (Uni ve ark.,1995; Noy ve Sklan, 1997). Broyler civcivlerin kısa süreli olan yaşamlarında sindirim sisteminin olgunlaşmasının ve gelişmesinin optimize edilmesi, yemden yararlanma oranını, performansını ve sağlığını önemli ölçüde etkilemektedir. Bu gelişimin optimize edilmesinde ise sindirim sisteminde yer alan nitelikli mikroflora ile fermantasyon sonucu meydana gelen son ürünler önemli rol oynamaktadır. Bakteriyel aktivitenin ve fermantasyonun meydana geldiği asıl bölüm sekum olduğu için, sindirim sistemi gelişimi, kanatlı performansı ve sağlığı açısından, diğer bağırsak bölümleri içerisinde ayrı bir öneme sahiptir. İnce bağırsak bölümlerinde yer alan bakteriler, kolay fermente olan ve kanatlı tarafından da sindirilebilen besin maddelerini kullanırlar. Bu nedenle de kanatlı ile kommensal mikroflora arasında rasyonla alınan besin maddelerine yönelik bir rekabet söz konusudur (Apajalahti, 2005). Ancak, ince bağırsaklarda emilmeyen çeşitli besin maddeleri sindirim sisteminin alt bölümlerinde yer alan bakteriler tarafından üreme ve gelişme amacıyla kullanılır (Cummings ve Macfarlane, 1991). İnce bağırsaklarda parçalanmayan kompleks karbonhidratlar bu bakteriler için temel besin ve enerji kaynağıdır. Rasyonun proteini ile bağırsaklardan sentezlenen çeşitli salgılar (enzim vb.) da bu bakteriler tarafından, daha az ölçüde olsa da, substrat olarak kullanılabilir. Bu özellikleri göz önünde bulundurulduğunda bağırsak mikroflorasının, canlı için yararlı veya sağlık üzerine olumsuz etkileri olan çeşitli metabolitlerin sentezlenmesinden sorumlu, önemli katalitik bir fonksiyonunun olduğu görülmektedir. Sentezlenen bu metabolitlerin miktarı ve tipi, bağırsak ortamında bulunan substrat tipine, miktarına ve fermentasyonda yer alan bakteriye bağlı olarak değişiklik gösterir (Macfarlane ve Macfarlane, 1997). Bağırsaklardaki mikrobiyel fermantasyon sonucunda asıl olarak asetat, bütirat, propiyonat, süksinat ve laktat gibi SCFA leri şekillenir. İnsanlar ile yürütülen araştırmalarda %95 e yakın SCFA nın karbonhidrat fermantasyonu sonucu meydana geldiği ve toplam 10 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Nicarb-Tav/Vet DRG(21x29)-ORJ.indd :35

8 Broylerlerde Sekumun Önemi enerji ihtiyacının % 5 ila 15 ini sağladığı görülmüştür. Domuzlar ise ihtiyaç duyduğu enerjinin %30 a yakın bir kısmını SCFA lardan sağlayabilir (Bergman, 1990; Cummings ve ark. 1987). Enerji sağlayan bu metabolitler ayrıca bağırsak ph sının azalmasına da yardımcı olurlar. Kısa zincirli yağ asitlerinin antimikrobiyel mekanizmaları tam olarak anlaşılamasada, bakteriyostatik veya bakterisidal etki gösterdikleri bilinmektedir (Ricke, 2003).Yapılan çalışmalarda SCFA lerinin (asetik, propiyonik ve bütrik asit gibi) S. enteritidis, S. typhimurium, S. pullorum, E. coli, C. jejuni ve C. coli gibi çeşitli patojenlerin üremesini durdurduğu veya baskıladığı gözlenmiştir (Donoghue ve ark., 2006). Sekumdaki SCFA konsantrasyonu günlük civcivlerde belirlenemeyecek düzeyde iken mikrofloranın şekillenmesiyle birlikte 15 günlük yaşta yüksek bir miktara ulaşır (val der Wielen ve ark., 2000). Sentezlenen SCFA lar içerisinde butirik asitin ayrı bir önemi vardır. Butirik asit enterositler tarafından enerji kaynağı olarak kullanılan en temel SCFA olup, epitel hücrelerin farklılaşmasında ve proliferasyonunda önemli bir rol oynar. Bu sayede total bağırsak ağırlığını arttırdığı gibi, villus yüksekliğini ve bağırsaklarda yer alan hücrelerin sayısını etkiler (Le Blay ve ark., 2000; Fukunaga ve ark.,2003). Epitel hücreler, gereksinim duyduğu enerjinin % ini sindirim sisteminde meydana gelen bakteriyel fermantasyon ürünlerinden sağlamaktadır. Yapılan çalışmalarda, saha şartlarındaki kanatlıların ince bağırsak ağırlığının germ-free kanatlılara oranla daha fazla olduğu sonucuna varılmıştır. Bu ağırlık artışının, bağırsak uzunluğundaki artışa, duvarındaki kalınlaşmaya (özellikle Lamina propria katmanında) ve ayrıca lenfoid dokularda gözlenen artışa bağlı olduğu vurgulanmaktadır. Yapılan histomorfolojik incelemelerde ise saha şartlarındaki kanatlıların jejunum ve ileumundaki villus yüksekliğinin daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca kript derinliğinin tüm ince bağırsak bölümlerinde daha fazla olduğu bildirilmektedir. Distal duedonumdan ileuma kadar olan bölümdeki hücre yenilenmesinin ise daha hızlı olduğu gözlenmiştir (Gabriel ve ark., 2006). Ratlar ile yapılan çalışmalarda ise butirik asit konsantrasyonunda ki artış ile birlikte kript alanında bulunan ve mukus salgılayan goblet hücrelerinin de sayıca arttığı görülmüştür (Sakata ve Engelhardt, 1981; Jean-Cloude ve ark., 2001). Bakteriyel fermantasyon sonucu oluşan SCFA ların asıl sentezlendiği bölüm sekum olmasına karşılık, ince bağırsaklarda da hücre büyümesini ve farklılaşmasını uyararak bağırsak bütünlüğünü iyileştirir (Knudsen ve ark., 2012). Bağırsak lümenini kaplayan epitel katman ile mukus tabakasının patojenlere ve antijenlere karşı ilk savunma mekanizması olduğu göz önünde bulundurulursa, sindirim sisteminde yer alan nitelikli mikroflora ile bağırsak bütünlüğünün kanatlının performansı ve sağlığı açısından ne kadar önemli olduğu anlaşılmaktadır (Fasina ve ark., 2010). Sekum mikroflorası, rasyona, yem işleme teknolojisine, kümes koşullarına ve kanatlının yaşına bağlı olarak değişiklik gösterebilir. (Hargis ve ark.,1995; Apajalahti ve ark., 2001; Lu ve ark., 2003; Amit-Romach, 2004; Bjerrum ve ark., 2006; Pedroso ve ark., 2006). Fare gibi model sistemler ile yapılan çalışmalarda, sindirim sistemi mikroflorasının rasyondan alınan enerji düzeyini önemli ölçüde etkileyebile- Şekil 2. Kesimden 3 hafta önce yapılan sekum mikroflorasına ait analiz sonuçları. A. FCR iyi olan sürü B. FCR kötü olan sürü. 12 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1

9 Broylerlerde Sekumun Önemi ceği görülmüştür ( Umesaki ve ark., 1999; Kelly ve Conway, 2005). Rinttila ve Apajalahti, (2013) yemden yararlanma oranı (FCR) iyi olan sağlıklı sürülerde, sekum mikroflorasının daha üniform olduğunu, bunun aksine FRC ın kötü olduğu sürülerde ise uniformitenin bozulduğunu kaydetmişlerdir. (Şekil 2). McCracken ve ark. (2006) günler arasında bireysel kafeslerde, buğday temelli rasyonlar ile besledikleri broylerlerde metabolize olabilir enerji (ME) düzeyi ile sekum mikroflorasını incelemişleridir. Araştırmacılar, metabolize olabilir enerji düzeyinin broylerler arasında önemli ölçüde farklılık gösteridiğini ancak enerji yararlamını ile sekum mikroflora komposizyonu arasında önemli bir korelasyon olduğu sonucuna varmışlardır. Farklı bir çalışmada ise, sekumdaki bazı bakteri gruplarının performans ile ilişkili olduğunu ve performansı düşük olan broylerlerin sindirim sistemindeki mikroflora profilindeki varyasyonun daha fazla oluğu görülmüştür (Torok ve ark., 2011). Stanley ve ark. (2012) ise farklı yemden yararlanma oranına sahip broylerlerin jejenum bakterileri popülasyonu arasında herhangi bir faklılığın olmadığını, ancak sekumdaki bazı bakteri grupları arasında farklılık olduğunu kaydetmiştir. 14 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Yapılan araştırma sonuçları sekum mikroflorası ile FCR arasında bir korelasyon olduğunu göstermektedir. Ancak bu mikroflora popülasyonunun broyler performansı üzerine olan metabolik rolü tam olarak anlaşılamamıştır. Yemden yararlanma oranını arttırmak, bağırsak gelişimini optimize etmek ve gıda kaynaklı patojen mikroorganizmaların üreyip gelişmesini önleyebilmek amacıyla, bağırsak mikroflorasının komposizyonunun ve dinamiklerinin daha ayrıntılı araştırılması gerekmektedir. Yeni beslenme stratejilerinin geliştirilmesi ile sindirim sistemi mikroflorasının modifiye edilmesi bağırsak sağlığı ve kanatlı performansı açısında büyük önem taşımaktadır. *Kaynaklar yazarından temin edilebilir. C M Y CM MY CY CMY K İçme suyu sanitasyonunu iyileştirir Stres koşullarında iyileşmeye yardımcı olur (Methionine etkisi) Kanatlı Yetiştiriciliği için benzersiz bir içme suyu uygulaması Islak altık oranını azaltır Bakteriyel hastalıklardan korunmada katkıda bulunur Log CFU/ml Salmonella enteriditis üzerinde Sinerjik Etki 0% OA Yok 1+1>2 Tamamen formic 0.5% in broth Tamamen HMTBa başlangıç popülasyonu s=0h 1/2 formic 1/2 HMTBa Enthoven, CCL/03 İstatistiki olarak anlamlı etki (P<0.001) ACTIVATE ve NOVUS Novus International, Inc.'in tescilli markalarıdır ve ABD ve diğer ülkelerde ruhsatlıdır 2010 Novus International, Inc. Broilerler, 28. gün (Hofacre, ve ark. 2004) Herbirinde 9 tekrarlı 5 muamele a 2 b b d YDO YT a b ab ab Novus Yem Katkıları Ltd. Şti. Mimar Sinan mah. Çavuşbaşı cad. Özge sk. No:1 Kat:3 Ofis: Çekmeköy İstanbul / Turkey Tel: Fax: CAA Nekrotik Enteritis üzerinde ACTIVATE WD Max'ın etkisi Koksidiyoz Hayır g:14 g:14 g:14 Clostridium Hayır g: g: g: Bacitracine Tedavi Hayır Hayır 50 g/ton yem 0.4g/l su YDO ve YT

10 Yumurtacı Tavukların Açık Havada Dolaşmasına Hayvan Refahı Yönünden Bakış: Derleme YUMURTACI TAVUKLARIN AÇIK HAVADA DOLAŞMASI- NA HAYVAN REFAHI YÖNÜNDEN BAKIŞ: DERLEME Animal welfare aspects of outdoor runsfor laying hens: a review U. KNIERIM Department of Farm Animal Behaviour and Husbandry, Faculty oforganic Agricultural Sciences, University of Kassel, Nordbahnhofstrasse la, D Witzenhausen, Germany ( Received 18 July 2006; accepted 9 August 2006 Çeviren: C. Etkin ŞAFAK Ankara Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Fizyoloji Anabilim Dalı, Ankara E-posta: DÜN PFIZER Özet Bu derlemede yumurtacı tavuklara açık havada dolaşma sağlanmasının hayvan refahına etkileri tartışılacaktır. Kümes sistemleri ile karşılaştırıldığında, açık havada dolaşma sağlanması yumurtacı tavukların daha fazla mekanla karşılaşmalarına yol açar buda daha fazla sayıda ve değişkenlikte davranışsal ve fizyolojik uyaran ve örnek olarak farklı iklim koşulları gibi farklı ortamlar arasında geçiş özgürlüğü sağlar. Her ne kadar kanıtlar bu faktörlerin tavukların refahına olumlu etkileri olduğunu gösterse de başka faktörler ile karmaşık etkileşimleri nedeniyle her zaman böyle olmak zorunda değildir. Açık havaya çıkış aynı zamanda enfeksiyöz ajanlarla temasın artması, hijyenik standartları sağlamadaki güçlük, diyetteki dengesizlik ve av olma tehlikesi nedenleri ile artan bir refah tehlikesi doğurabilir. Bu refah risklerini sınırlamak ve açık havaya çıkışın bütün potansiyel avantajlarından faydalanmak için uygun piliç yetiştiriciliği ve üreticiliği stratejileri kadar; grup büyüklüğü kısıtlaması, yavru horozların tavuklarla birlikte kalması, açık havaya çıkış sıralarının rotasyonu gibi hijyenik kısıtlamalar ve eşit dağılımlı kümesler de önemlidir. Tamamen hareketli kümes sistemleri, eşzamanlı bir dizi etkili önlemleri uygulamak için umut verici entegre bir yaklaşım sağlar; ancak, açık yetiştiricilikteki problemleri çözmek için çok az araştırma olduğu ve yeterli kaynak bulunmadığı için refaha etkileri bakımından açık sistemlerin tamamen kapalı sistemlerle karşılaştırıldığında nihai bir sonuca varmak için çok erken olur. Ek anahtar kelimeler: davranış, sağlık, açık yetiştiricilik, mobil kümesler Giriş Yumurtacı tavuklarda kafes sistemleri ve kafes dışı sistemler sıklıkla karşılaştırılırken, farklı kafes dışı 16 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 sistemlerin avantaj ve dezavantajları daha nadir konu olmaktadır. EC yumurta pazarlama yönetmeliği (Anon.,2003) kafes dışı sistemleri; organik üretim, serbest erişimli ve kümes sistemleri olmak üzere alt gruplara böler. İlk ikisinde, tavuklar ya gündüz sürekli dışarı çıkma hakkına sahip olmalıdır (Serbest erişimli) ya da hava koşulları ne zaman izin verirse (2010 yılının sonuna kadar olası istisnalarla organik üretim). En yüksek fiyatlar üretim maliyetlerinin yüksekliği ve tüketicilerin en refah dostu sistem beklentileri ile organik ve serbest erişimli sistemlerde yetiştirilen yumurtalara aittir. Bütün üç kafes dışı sistemde de kümesteki ekipmanlar oldukça farklılık gösterebilir. Ör: Farklı tek veya çok seviyeli sis- HAYVAN SAĞLIĞI BUGÜN ZOETİS HAYVANLAR İÇİN SAĞLIK İÇİN SİZİN İÇİN

11 Yumurtacı Tavukların Açık Havada Dolaşmasına Hayvan Refahı Yönünden Bakış: Derleme temler arasında. İklim koşulları ve sürü yoğunluğu oldukça farklı olabilir ve kapalı dış mekan bahçeleri (Kış bahçesi ya da kötü hava bahçeleri olarak anılır) olur ya da olmaz. Bütün bunlar hayvan refahını etkiler. Ancak, bu derlemede tartışmayı özel barınma koşulları ne olursa olsun hayvan refahı adına açık havaya erişimlerine göre sınırlandırmalıyım. Fraser ve arkadaşlarından (1997) sonra hayvanların doğal hayatları olması, kendilerini iyi hissetmeleri ve fiziksel ve fizyolojik sistemleri normal çalışması da dahil hayvan refahı ile ilgili genel etik kaygılar ortaya konulmuştur. Buna göre tavukların doğal davranışlarını sergilemeleri, duyguları ve biyolojik fonksiyonellik genel olarak sağlıklarının nasıl etkilendiği hesaba alınmıştır. Açık havaya erişimin erişimin refah potansiyelleri Yumurtacı tavuklarda açık ya da kapalı üretim sistemleri, sunulan alan ve farklı çevreler arasında seçim özgürlüğü ile davranışsal ve fizyolojik uyarıların sayı ve niceliğine göre farklılaşır. Bu bölümde bu üç alandaki değişikliklerin tavuk refahını etkilediğine dair kanıtlar olup olmadığı tartışılacaktır. Niteliklerine bağlı olmak üzere dış ortamda herhangi bir iç ortamın sağladığından çok daha fazla sayı ve değişkenlikte uyaran bulunmaktadır. Ek olarak, doğal ışığın varlığı uyaranların görsel olarak algılanmasını etkiler ( diğer kuşların), birçoğu özellikle tavukların hassas olduğu UV ışınlarını yansıtırlar (Prescott & Wathes, 1999). İç ortamda camlar doğal gün ışığı içeri girse bile pencereler UV ışınlarının çoğunu filtrelerler. Böylesi zengin bir ortam özellikle araştırma ve yiyecek arama davranışlarını teşvik eder. Dış ortamda bulunan bitki türlerinin çeşitliliği gagalama, tırmalama, yırtma, ısırma ve tohumları toplama davranışlarını ortaya çıkarabilir. Ek olarak böcekler, solucanlar ve fareler gibi küçük hayvanlar avlanmaya ya da kazmaya teşvik ederler. Yiyecek arama doğal koşullar altında kuşların aktif oldukları zamanın büyük bir bölümünü kapsayan (Savory ve ark., 1978; Dawkins, 1989) yüksek öncelikli bir davranıştır (Cooper & Albentosa, 2003). Yiyecek arama davranışlarını sergileyebilecekleri yeterli fırsatlarının olmaması yiyecek arama davranışının yönlendirilmesiyle ilişkili tüy yolma davranışına sebep olmaktadır (Blokhuis, 1986; Huber-Eicher &Wechsler, 1998). Aynı yol genellikle mortalitenin büyük sebebi olan kanibalizim için de geçerlidir (Abrahamsson ve ark., 1996; Preisinger, 1997). Kanibalizim geliştirilmesinin altında yatan mekanizmalar hala tam olarak anlaşılamamıştır. (Yngvesson et al., 2004). Tüy yolmayı teşvik eden veya engelleyen birçok faktör kanibalizm içinde aynı etkilere sahiptir ve tüy yolma davranışı ile ilgili bulgular kısmen kanibalizme de dönüşebilir. Dış ortama çıkarak çeşitli yiyecek arama davranışlarının sergilenmesi teorik olarak tüy yolma davranışı potansiyelini düşürmektedir. Gerçektende birçok çalışmada açık havaya erişimin iyi kullanılmasının tüy yolma prevalansını önleyici bir etkisi olduğu görülmüştür (Green ve ark., 2000; Bestman & Wagenaar, 2003; Nicol ve ark., 2003; Mahboub et al., 2004). Örneğin, Nicol ve arkadaşları (2003) dış ortama erişimin iyi kullanılmasıyla (güneşli bir günde bir bakıştaki kuşların %20 sinden fazlasının dışarıda olması) tüy yolma davranışını 9 kat azaldığını bildirmişken, Mahboub ve arkadaşları (2004) bağımsız olarak dışarda daha çok zaman geçiren tavuklarda daha az tüy hasarı gözlemlemiştir. Dış ortama çıkabilen ve çıkamayan sürüler karşılaştırıldığında farklı sonuçlar bulunmuştur. İsviçrede Hane ve arkadaşları (2000) 28 serbest erişimli sistemi 31 kümes sistemi ile karşılaştırmıştır ve tüy yapılarında bir farklılık bulmamıştır. Diğer bir yanda, Almanya da, Muβlick ve arkadaşları (2004) 18 serbest erişimli sistemle 10 kümes sistemini karşılaştırmıştır ve veriler istatistiksel olarak analiz edilmemiş olsa da serbest erişimli sistemde daha az tüy hasarı ve disekte edilmiş tavukların sindirim kanalında daha az tüy bulmuştur. Farklı sonuçlar dış ortama çıkışların farklı uygulanması, sürülerin gagalarının eşit olmayan dağılımda kesilmiş yada kesilmemiş olması, ya da Muβlick ve arkadaşlarının (2004) tüy kondisyonunda olumlu etkisi olduğunu bildirdiği kapalı dış mekan bahçeleri gibi zenginleştirmeler sebebi iledir. Kapalı sistemlerde tüy yolma sorunlarını azaltmada etkili bir faktör ise daha düşük ışık yoğunluğudur. Loş ışık şiddetli tüy yolma davranışlarını azaltmada oldukça ekili olsa bile (Kjaer & Vestergaard, 1999), aynı zamanda tavukların normal aktivitelerini önleyerek refahı bozabilir (Anon., 2005). Özellikle dış ortamda uyarılan diğer doğal davranışlar güneşlenmek (Duncan ve ark., 1998; Van Rooijen, 2005), keşif ve toplayıcı davranışların gelişmiş düzeyleri ile ilişkili olan ve aynı zamanda koşmalar ve uçmaların da sık sık gözlendiği lokomosyondur. Dış ortamda tavuklar günde aşşağı yukarı 2500 metre yürür yada koşarlar, dış ortama erişimi olmayan bir kümeste ise tavukların yürüdükleri mesafenin 1000 metreden fazla olmadığı kaydedilmiştir.(keppler & Folsch, 2001). 18 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1

12 Yumurtacı Tavukların Açık Havada Dolaşmasına Hayvan Refahı Yönünden Bakış: Derleme Egzersizin kemik dayanıklılığını arttırdığı bilindiğine göre (Whitehead, 2004), dış ortama çıkan tavukların kemiklerinin kırılmalara karşı daha dayanıklı olduğu kabul edilir. Fakat kafessiz kapalı sistemlerle bir karşılaştırma bulunmamaktadır. Konvansiyonel ya da aksesuarlı kafeslerle karşılaştırıldığında dış ortam tavuklarının tibia ve humerus kemikleri belirgin bir şekilde güçlüdür. (Leyendecker ve ark., 2002). Göreceli olarak kırılgan kemikler, yumurtlama ve nüfus azaltımı sırasında osteoporoz nedeni kırıklara karşı ile risk altındadır. (Knowles & Wilkins, 1998). Gerçek kırılma prevalansı aynı zamanda kafes içi aksesuarlara, besicilik deneyimlerinden etkilenen tavukların yön bulma becerilerine, (Gunnarsson ve ark., 2000), yakalanma metoduna (Gregory ve ark.,1993) ve kuşun yakalanma sırasında yaşadığı korku ya göre değişir (Reed ve ark., 1993). Açık havada gezinen tavuklar kapalı yetiştirilen tavuklara göre muhtemelen daha korkusuzdur. (Scott ve ark., 1998). Fakat Gregory ve ark., (1990) kapalı yetiştirilen tavuklara göre serbest erişimli tavuklarda daha fazla eski kırık bulmuştur, fakat dışarıya çıkamayan tavuklardan daha azdır. Dışarıya çıktıklarında sıklıkla fazla sayıda tavukların kum banyosu yaptıkları görüiür (Sewerin, 2002). Bu bir çok kuşun eşzamanlı ve bireysel olarak derin ve yüksek kaliteli kum banyosu doğal ışıkla(duncan ve ark., 1998) birlikte oynak parçacıklarla (Van Liere, 1992) uyarılmasına bağlı olabilir. Senkronize kum banyosunun altında yatan mekanizmalar net olmasada (Olsson ve ark., 2002; Lundberg & Keeling, 2003) birlikte kum banyosu büyük olasılıkla önemli sosyal bir olaydır (Van Liere, 1992; Duncan ve ark., 1998). Açık havaya çıkışların kullanılması içeride daha düşük sürü yoğunluğu kalmasını sağlar.ec organik ürün düzenlemesine (Anon., 1999b) ve EC yumurtacı tavuk düzenlemesine (Anon., 1999a) göre iç ortamda tavuk başına minimum izin verilen alan organikte 0.17 m², konvansiyonel tek hayvanlı kümselerde 0.11 m², dış ortamda gündüz vakti sırasıyla 5 m² yada 4 m² dir(anon., 2003). Yumurtlama periyodu sırasında düşük sürü yoğunluğu, tüy yolma prevalansını azaltır. (e.g. Simonsen ve ark., 1980; Hansen ve Braastad, 1994; Nicol ve ark., 1999). Bunun nedeni kurbanların etkili olarak tüy yolan hayvanlardan uzaklaşabilme kabiliyetleri yada karşılaşma şanslarının minimuma inmesindendir. Ek olarak artan alan genel olarak stresi azaltır ve bu bile tek başına tüy yolma yatkınlığını azaltır(el-iethey ve ark., 2OO1). Arttırılmış alan aynı zamanda beslenirken ya da normal sosyal davranışlarının bir parçası olarak yürürken aralarında mesafe kalması sebebi ile avantajlı olabilir (Keeling & Duncan, 1989; 1991; Keeling, 1995). Farklı ortamlar arasında seçme özgürlüğü iklim koşulları bakımından önemli olabilir. Kafessiz sistemlerde altlık olarak topraklı kumun bulunması kümeslerde tozun ve amonyak oranının artmasına sebep olur. Bu problem tavuğun motivasyonu için temiz havalı yerlere geçmesi ile azaltılabilir. Bu evcil kümes hayvanlarının sadece düşük amonyak seviyeli yerlerden hoşlanmadıklarını aynı zamanda amonyak arttığında temiz hava aramaya motive olduklarını göstermektedir. (Kristensen ve ark.., 2000; Jones ve ark., 2005). Şu anda açık havaya erişimin fiziksel kondisyona (ör. Solunum yolları) olumlu sonuçları varmıdır sorusuyla ilgili hiçbir bilgi yoktur. Açık havada dolaşmanın refah yönünden riskleri Eğer tavukların dışarıya çıkmaları minimal düzeyde tutulursa, Bubier & Bradshaw, 1998 tarafından da belirtildiği gibi, bunun yararlarındanda minimum düzeyde faydalanmış olurlar. Dışarıya çıkmanın az düzeyde tutulması aşağıda belirtilen birçok faktör tarafından etkilenir, birçok çiftçi dışarıya sık çıkmanın gereksiz olduğu kanısındadır. Endişeleri dışarıya çıktıkları alanların harap olması, avcılar ve enfeksiyöz hastalıklar ile alakalıdır. Dördüncü konu ise dengeli beslemedeki zorluklardır ve bu konuya bir sonraki bölümde yer verilecektir. Aktif olarak dışarı çıkma özellikle kümes yakınındaki alanda kısa sürede yıkıma sebep olması dolayısı ile de tavuklara daha az çekici gelen bir dolaşma alanına neden olur (kahverengi değilde yeşil bir serbest gezi alanı bekleyen yetiştiriciler içinde). Bununla ilgilidiğer bir problem ise hijyende bozulmadır, örneğin çamurlu alanların oluşması. Hiç yeşil bitki kalmadığında, yüksek besin değer yükleri ile ilgili çevresel problemler ortaya çıkabilir.(menzi ve ark, 1997) ve tavuklar tarafından toprak yeme problemleri yanında Dioksin gibi toprak kirleticiler artabilir. Avcı kaynaklı kayıplar bölgelere göre oldukça değişkendir ve farklı sürü büyüklüklerine, üreme periyodu uzunluğuna ve yapılan anketlere göre değişir. İsviçrede yürütülen anketlerde ortalama olarak çiftlik başına senede 6,7 kuşun öldüğü rapor edilmiştir, bu da ortalama olarak çiftlikteki tavukların %0,22 sidir. 20 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1

13 Yumurtacı Tavukların Açık Havada Dolaşmasına Hayvan Refahı Yönünden Bakış: Derleme Yumurtacı Tavukların Açık Havada Dolaşmasına Hayvan Refahı Yönünden Bakış: Derleme Bu sayı kapalı sistemleride kapsamaktadır.(hane ve ark. 2000). Ortalama 54 haftalık üretim periyodunda İngilterede ki çiftliklerin kayıpları %1,97 sayı olaraksa 170 tanesi kadardır (Moberly ve ark., 2004). Almanyadaki 6 serbest erişimli çiftliğin üretim ve kesim arasındaki sayı farklarına göre Gayer ve ark. (2004) tek bir yumurtlama periyodundaki kayıpların her bir çiftlikte %0,8 ila 1 arasında değiştiğini bildirmiştir ( tavuk). Tavukların av olmalarının ekonomik yönden dikkate değerliği sürünün büyüklüğü ile ilişkilidir. Büyük sürüler oransal olarak küçüklere göre daha az etkilenirler. Önemli enfeksiyöz ajanlar ise iç ve dış parazitlerdir. Dışarıya çıkan sürülerin dışkılarında solucan yumurtalarına ya da koksidiyal ooskistlere çıkmayanlara oranla daha sık karşılaşılmaktadır. (Permin ve ark.,1999; Hane ve ark.,2000; Gayer ve ark.., 2004). Bu durumun refah değerlendirmesi kesin değildir. Enfesitasyon seviyesi düşük olduğu sürece paraziter enfesitasyon hayvan refahı adına bir tehlike oluşturmamaktadır. Aksine, tavuğun bazı parazitlere karşı doğal bağışıklığının sürdürmesini sağlamaktadır (Thamsborg ve ark., 1999). Yemden faydalanma oranı büyük olasılıkla bozulmuş olsada yumurtlama performansıda, mortalite de bu durumdan etkilenmeyecektir. (Hane ve ark.., 2000; Gauly ve ark., 2002). Bununla birlikte, paraziter enfesitasyon ile uygun olmayan koşullar altında ve solucanların patojenlere vektörlük yapması ile gelişen hastalık riski vardır (Ör. Histomonia meleagridis için Heterakis gallinarum ve Salmonella için Ascaridia galli). Serbest erişim koşullarında kırmızı akarlar olarak isimlendirilen dış parazitlerinde yüksek popülasyonda görüldüğü bildirilmiştir.(guy ve ark., 2004). Bu akarların şiddetli tacizleri sonucu anemi yüzünden ölümlerde görülmüştür (Kilpinen ve ark., 2005). Genel olarak vahşi hayvanlarla temas ya da onların yenmesi ve doğal toprağın temizlenememesi ya da dezenfeksiyonundaki zorluklar enfeksiyöz hastalık ve sonrasında gelen ölüm riskini arttırmaktadır. Gerçekte açık sistemler ve kapalı sistemler arasındaki mortalite verileri kapalı sistemlerde daha yüksektir (Ör.. Morgenstern, 1997; Hane ve ark., 2000; Gayer ve ark., 2004). Hane ve ark. (2000) açık erişimli bir sistemde 28 günlük peritotta mortalite oranını %0.83 bulmuşken yine 28 günlük periyotta kapalı bir sistemde bu oranın %0.5 olduğunu görmüştür. Diğer kaynaklar daha da yüksek yüzdeler bildirmektedirler. Verilerde avcılar yüzünden ölümler tam olarak net değildir. Bu tarz kayıpların hastalıklar ve kanibalizm kaynaklı ölümlerden ayrı değerlendirilmesi gerekmektedir. Riskleri sınırlamak ve dışarı erişimden tam olarak yararlanmak için önlemler Tavuklar tarafından dışarı erişimin iyi kullanılması için temel olarak grup büyüklüğü, kümes ve uyaranlar da bakım kadar optimize edilmelidir. Genel olarak büyük gruplarda daha az tavuğun dışarı çıktığı gözlemlenmiştir (Bubier ve Bradshaw, 1998; Harlander-Matauschek ve ark., 2003; Muislick ve ark., 2004; Zeltner ve ark., 2004; Hegelund ve ark, 2005). Dışarıyı kullanım seviyeleri araştırmalara göre farklılık göstersede önem göstermektedir. Dışarıyı kullanım verilerinin doğru yorumlanabilmesi için kümes ve dışarı arasında dikkate değer bir trafik olduğunu (Mahboub ve ark., 2004), ve bazende dışarıda sadece birkaç tavuk olabileceğini dikkate almk gerekmektedir (Ör. Rahatsız edildikten sonra ya da fazla güneş ışığı olduğu zamanlarda). Buna göre sadece gündüz vakti dışarı çıkan tavukların ortalama oranı tüm gündeki dışarı çıkan tavukların ortalama oranını yansıtmamaktadır tavukluk bir sürüde en düşük dışarı çıkan tavukların ortalama oranı %4 (Muislick ve ark., 2004), ve en yüksek ise 490 tavukluk iki sürü için %42.1 dir (Bubier & Bradshaw, 1998). Sürüyü küçük gruplara bölmek dışarıya çıkışın kullanılmasına olumlu etki edebilir. Bu konudaki deneysel çalışmalar tam olarak tatmin edici değildir (Zeltner ve Hirt, 2003; Zeltner ve ark., 2004; Grigor ve ark., 2005). Buna rağmen 100 serbest erişimli sürüde tüy yolma için yapılan epidemiyolojik (vaka-kontrol) çalışmada, Nicom ve ark. (2003) çitlerin ve ağaçların varlığında tavukların dışarıyı daha iyi kullandıkları sonucuna varmışlardır. Yavru horozlar dışarı çıktıklarında tavuklara göre daha fazla sosyal uyarıcı oluşturmakta (Harlander-Matauschek ve ark., 2003) ve tavuklara biraz koruma sağlamaktadırlar (Bassler ve ark., 2000; Bestrnan ve Wagenaar, 2003). Yetiştirme ortamı ile ilgili deneysel bir çalışmada Grigor ve ark. (1995), 12 ila 20 haftalık yaşta bir çitle çevrili açık hava dolaşma alanına düzenli serbest bırakılan tavukların tonik hareketsizlik testinde ölçülen korku seviyelerinde azalma gözlemlemişlerdir. Yetiştirme ünitelerinde genellikle çok düşük seviyede ışık kullanıldığından muhtemelen göreceli olarak fazla ve yüksek kalitede olan açık hava ışıkları tavukların korkmasında rol oynamaktadır (Prescott ve Wathes, 1999). Melezler arasındada dışarıya çıkmak için hazır hissetmeleri bakımından da farklar olabilmektedir (Mahboub ve ark., 2004), fakat şu anda bu konuda yeterli bilgi bulunmamaktadır. Tavukların daha eşit dağılımlı olarak dışarıya çıkabilmelerinde ve dolayısı ile dışarıya zarar vermelerini ve hijyenin bozulmasını azaltmada iyi dağıtılmış kümes ve dış uyaranlar önemlidir (Horning ve ark., 2002; Zeltner ve Hirt, 2003). Çok çeşitli doğal ve yapay yapılar kullanılabilir (Bubier ve Bradshaw, 1998; Horning ve ark., 2002; Bestman ve Fiirmetz, 2004). Yapay yapılar taşınabilir olmaları avantajı ile daha geniş kullanım alanına sahiptirler. Genellikle bu yapılar toz banyosu ya da yiyecek arama gibi doğal davranışlara karşı ek uyaran oluşturmalı, gölge sağlamalı, rüzgardan korumalı ve olası avcılara karşı koruma sağlamalıdırlar. Çatı, tavuklara önemli bir güvenlik hissi oluştururken aynı zamanda şahinlerin avlanması sırasında çalı ve ağaçların yanısıra tavuklara saklanma yerleri sunması ile daha az avlanılmalarını sağlamaktadır. Gelişmiş bir çatının avcı kayıplarına etkisi konusunda herhangi bir bilgi yoktur. Yerde avlanan hayvanlar, elektrikli çit ve geceleri içeri alma ile göreceli olarak daha kolay kontrol edilebilirler (Bassler ve ark., 2000; Horning ve ark., 2002; Bestrnan ve Fürmetz, 2004). Buna rağmen Moberly ve ark. (2004) yaptıkları bir ankette bazı yumurta üreticilerinin çitleri etkisiz bulduklarını bildirmişlerdir. Hijyenik sebeplerden kümes etrafındaki alan, suyun birikemeyeceği bir şekilde düzenlenmeli ve bu sayede yumurtlama dönemi sonunda kolay temizlenebilmelidir. Pratik deneyimler çatılı açık hava dolaşım alanlarının kümese çamur taşımayı engellediğini göstermektedir. Kötü hava koşullarında bile korumalı bir açık hava dolaşım alanı oluşturmaktadır. Paraziter kontrolde en önemli önlemlerden biri dışarı çıkışların dönüşümlü olmasıdır. Etkili bir iç parazit kontrolü için alanın tekrar kullanılmasından önce, uzun dinlenme periyodları gerekmektedir. Thamsborg ve ark. (1999) bulaşmanın önlenmesi için bir senelik dinlenme periyodu önermektedirler. Bassler ve ark. (2000) ise iki ya da üç yıllık bir aralık önermektedirler. Dış ortamın daha iyi kullanılmasının yanı sıra zarar görmesinin ve kirlenmesinin önüne geçilmesi için bir yöntem ise hareketli kümeslerdir. Böyle bir sistem ile diğer otlayan hayvanlardan sonra serbest gezinen tavuklar ürün dönüşümü için kullanılabilir (Bassler ve ark., 2000). Ayrıca sadece serbest erişimli tavuklar için amaçlanan alanlara ulaşımı içinde daha iyi bir dönüşüm sağlamış olur. Bütünü ile ya da kısmen 22 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 MEKTUP ANKARA 23

14 Yumurtacı Tavukların Açık Havada Dolaşmasına Hayvan Refahı Yönünden Bakış: Derleme Sağlıklı Tavuk hareketli sistemler bulunmaktadır. Kısmen hareketli sistemler sadece yumurtlama periyodu sonunda hareket ettirilirken bütünüyle hareketli sistemler yumurtlama periyodunda da sıklıkla hareket ettirilebilirler. Fürmetz ve ark. (2005a), yaptığı bilimsel gözlemlerde büyüme sezonu sırasında tamamen yeşil ve vegetasyonun kaybolmadığı bir açık hava dolaşım alanına çıkma için rotasyon aralıklarının yaklaşık 2 hafta olması gerektiğini bildirmişlerdir. Kış sırasında bu aralıklar 6 haftaya kadar uzatılabilir. Aynı zamanda, dışkılardan nitrojen girişi alana etkili bir şekilde dağıtılmış olur. (Fürmetz ve ark., 2005b). Çatı olmadığı halde bu çalışmadaki dışarı çıkma, 750 tavukluk bir sürü için ortalama %35 dir (Fürmetz ve ark., 2005a). Görünüşe göre iyi vejetasyon ve çoğunlukla hareketli kümeslerin orta pozisyonu tavukları dışarı çıkmak için uyarmaktadır. Ayrıca, tavuklar gün ışığı ile yetiştirilmiş ve sonrasında 12 hafta kapalı bir verandaya erişmiştir. (Fürmetz ve ark., 2004). Ancak, dışarı çıkmanın iyi kullanılması sebebi ile daha büyük bir alanın gereksinimi EC yumurta pazarlama yönetmeliğinde ortaya konulmuştur (Anon., 2003). Fümetz ve ark. (2004) böyle bir mobil sistemin düzgün çalışabilmesi için tavuk başına 15 m2 açık alana ihtiyaç olduğu sonucuna varmışlardır. Ayrıca işgücü gereksinimi yüksektir (Fürmetz ve ark., 2004), ama tamamen mobil sistem bu derlemede tartışılan sorunlara bazı çözümler sağlayabilir. Tüy yolma ve kanibalizm gibi bazı sağlık problemleri kafesler yerine açık erişimli sistemlere alışmış tavukların seçimi gibi farklı yetiştirme stratejileri ile önlenebilir (Sorensen, 2001). Örneğin, kafeste beslenen tavuklar dengesiz diyetler ile başa çıkmak için daha fazla fazla zorlanabilirler. Bitkisel ve hayvansal kökenli açık gıda kaynaklarının kullanımı, daha az kontrol edilebilir gıda kaynağı demektir ve zamana göre değişir. Mevcut yüksek verimli tavuk ırkları yem-yumurta kütlesi dönüşümü; tüy yolma, kanibalizm ya da bağışıklık düşmesi gibi besinsel dengesizliklere duyarlıdır. Düşük protein kaynaklarına mevcut melezlerden daha kolay adapte olabilen tavuklar seçmek mümkündür (Wilhelmson ve Carlgren, 1996; C.F. Sorensen, 2001). Ayrıca farklı tavuk ırklarında tüy yolma veya yamyamlık eğilimi açısından anlamlı farklılıklar olduğu bildirilmiştir ( Craig ve Muir, 1996; Savory ve Mann, 1997; Keppler ve ark., 2OO1; Kjaer & Sorensen, 2OO1; 2OO2; Van Hierden ve ark., 2005). Parazitlere karşı farklı duyarlılıkları olduğuda bildirilmiştir (Gauly ve ark., 2002). Serbest erişimli tavukların sağlık koşullarını iyileştirmede yeni önlem ve tedavi stratejilerinin tanıtımı ve kullanımı kadar yönetimin iyileştirilmesi de gereklidir. Sonuçlar Yumurtacı tavuklara açık erişim sağlanması diğer tüm besleme türleri arasında; hem davranışsal özgürlük bakımından hem de bazı sağlık meseleleri açısından, en yüksek refah potansiyeline sahiptir. Buna rağmen enfeksiyöz hastalık ve avlanılma kaynaklı ölme riski de en yüksektir. Sunulan bilgilerin ışığında serbest erişimin bazı avantajları, kapalı sistemleri geliştirerek ve çatılı bir dış salma ile de sağlanabilir. Kısıtlı alan ya da iş gücü yetersizliği yüzünden açık yetiştiricilikte başarılı olamayan çiftçiler için çatılı salmalar iyi bir alternatiftir. Kaynaklara göre serbest erişimli sistemlerde daha iyi refah durumu sağlanmıştır. Bundan dolayı farklı çiftlik koşulları farklı çözümler gerektirir. Genel olarak tam kapalı ve tam açık sistemler refah konusunda karşılaştırıldığında, henüz kesin bir yargı için erkendir. Açık hava şartları altında hastalık kontrollü araştırma ve pratik deneyimler oldukça erken aşamadadır. Halihazırda devam ettirilmesi ve geliştirilmesi gereken tamamen hareketli kümes sistemlerinin kullanımı gibi bazı umut verici yaklaşımlar vardır. Ancak serbest erişimli sistemlerin sorunlarını çözmek için daha fazla araştırma yapmak ve daha fazla kaynak ayırmak gerekmektedir. Kaynaklar yazarından temin edilebilir. SAĞLIKLI TAVUK Prof. Dr. Ahmet ERGÜN ün sağlıklı tavuk konusundaki açıklamaları Tavuk eti üretim koşulları, yetiştirilme ortamları: Sağlıklı ve temiz üretim yaparken hayvan haklarına azami ölçülerde riayet etmek, çevreyi kirletmemek temel kriterdir. Günümüzdeki modern kümeslerde bin piliç barındırabilmektedir. Yetiştirme yerde yapılmaktadır (25 kg/m2). Hayvanların temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere oksijen, su ve yem ile temiz dezenfeksiyonu yapılmış bir kümes, kümeste ısıtma, aydınlatma, kuru ve temiz bir altlık sağlanmaktadır. Hijyen tedbirleri eksiksiz yerine getirilmekte, aşılamaları yapılmakta, veteriner kontrolleri muntazaman sürdürülmektedir. Bu çerçevede hedef 42 günde, ölüm düzeyinin %5, canlı ağırlığın Türkiye ortalaması olan 2.3 kg, yemden yararlanma değerinin 1.7 olmasıdır. Yem formülasyonu: Broyler rasyonlarının temeli enerji ve protein ihtiyacını karşılamaya yöneliktir. Bu çerçevede bizlerin milli yemeği olan pilav fasulye benzeri olarak broyler rasyonlarının temeli de mısır ve soya küspesinden oluşmaktadır. Buğdaygillerden enerji, baklagillerden de protein ihtiyacı karşılanmaktadır. Bu temel rasyona minerla ve vitamin premiksleri katılmaktadır. Bu uygulama ABD ve Brezilya gibi dünyada broyler üretiminde lider ülkelerde de aynıdır. Hormon: Piliç etinin hormonla birlikte anılması büyük bir talihsizlik ve beyaz ete yapılan bir haksızlıktır. Etlik piliç yetiştiriciliğinde hormon kesinlikle kullanılmamaktadır, kullanılmasının bir gereği de yoktur. Büyüme hormonu, Growth hormon (GH) veya Somatotropin; peptit yapılı, insanlarda ve hayvanlarda büyüme, hücre üretimi ve yenilenmesini uyaran hormondur. Eğer protein yapısında olan büyüme hormonları yemlerine katmak suretiyle tavuklara yedirilecek olursa sindirim siteminde yıkımlanarak etkisiz hale getirilir. Büyüme hormonunun başarılı olabilmesi için tavuklara her gün ve günde bir kaç kez enjekte edilmesinin gerekli olmasıdır. Lojistik olarak böyle bir uygulama mümkün değildir. Zira hatta daha fazla sayıda piliç yetiştirilen bir kümes içerisinde, bir günde binlerce hayvanı tek tek yakalayıp bir kaç kez hormon enjekte etmenin zaten gereği de, ekonomisi de ve uygulanabilirliği de yoktur. Östrojenler; baklagillerde, buğdaygillerde ve yağlı tohumlarda değişen düzeylerde doğal olarak vardır. Kanatlı beslemede ısıl işlem görmüş soya ürünleri kullanılır. Isıl işlem, soya içerisindeki östrojenler % 49 a kadar azaltır. Ayrıca vücuda alınan östrojenin ancak % 2 ila 5 i aktif formda kalabilmekte, bağırsak mukozasında metabolize olmaktadır ve bunun da %90 ı karaciğerde inaktive olmaktadır. Antibiyotikler: Antibiyotiklerin kullanılması başlıca iki nedenden dolayı olmaktadır. Bunlardan ilki büyütme faktörü olarak yem katkı maddesi formunda kullanılmasıdır. Antibiyotiklerin 2016 yılında AB ülkeleri ile paralel olarak bu kullanım şekli yasaklanmıştır. İkincisi subklinik ve klinik hastalıklara karşı tedavi amaçlı antibiyotik kullanımıdır. Bu kullanım formunda da kesimden 7 gün önce kullanımına son verilmekte ve ette antibiyotik kalıntısına izin verilmemektedir. Kesimler sırasında yetkilendirilmiş resmi veteriner hekimler numuneler alarak Bakanlık laboratuarlarına gönderip analiz yaptırmaktadır. Pişme süresi: Pişme süresini çiğ ve tüm piliç tencerede haşlandığında 30 dakikadan fazla değildir. Fırında pişirilecek olursa 90 dakikayı bulur. Marinasyona bağlı olara süre daha da kısalabilir. Sonuç: Tüm dünyadaki gelişmeleri yakından izlediğimiz takdirde Tavukla, piliçle kavga etmenin anlamı yoktur. Çünkü; bitkisel kökenli yemler tüketerek bunları en kısa zamanda, en ucuza ve en yüksek kalitede hayvansal proteine çevirebilen bir başka hayvan materyalimiz yoktur. Tüm dünyada Sığır, koyun, domuz ve balığın üretim ve tüketimi artmadığı gibi tam tersine azalmalar görülüyor. Gelecek nesillerin hayvansal protein gereksinmesini karşılayacak tek hayvanımız var o da broilerlerdir. Markalı ve ambalajlı ürün alın, endişe etmeyin. 24 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 MEKTUP ANKARA 25

15 Et Sektöründe Bir İlk! Gıda Güvenliği Uygulamaları Mesleki Eğitim Programı: SAFEMEAT_EU Et Sektöründe Bir İlk! Gıda Güvenliği Uygulamaları Mesleki Eğitim Programı: SAFEMEAT_EU ÇAGDAS YÖNTEMLER Gıda güvenliğinde başarının ancak eğitimli personel da dünyaca tanınan uzman profesyoneller tarafından PİLİÇ ÜRÜNLERİ İLERİ İŞLENMİŞ ÜRÜNLER ile erişilebilen bir hedef olması gerçeğinden hare- Türkçe, İngilizce, Almanca ve İspanyolca olmak üze- ketle Kalite Sistem Laboratuarları tarafından geliş- re dört lisanda hazırlanacaktır. tirilip koordine edilen SAFEMEAT_EU projesi Avrupa Birliğinde et sektörüne yönelik alanındaki bir ilk olma özelliğini taşıyor. Ülkemizden binlerce sektör çalışanının yararlanacağı bu eğitim programının sektörde yaşanan nitelikli personel gereksinimine önemli bir çözüm getirmesi SAFEMEAT_EU Et Sektöründe Gıda Güvenliği Uygula- öngörülüyor. malarının Geliştirilmesi ( TR1-LEO ) projesi Avrupa Komisyonu LLP Leonardo da Vinci Programı tarafından desteklenmeye hak kazandı ve proje 1 Aralık 2013 tarihinde resmen başladı. Kalite Sistem Grubu Genel Müdürü Samim SANER in koordinatörlüğünü yürütecek olduğu proje için AB 2 yıl süreyle Euro nun üzerinde kaynak ayırmıştır. C Avrupa ülkelerinde et sektörüne odaklanmış olan ilk yenilikçi e-öğrenme programı olma özelliğini taşıyan SAFEMEAT_EU projesinin amacı et sektöründe çalışan personelin ve uzmanların kendi sektörlerindeki gıda güvenliği uygulamaları hakkında pratik ve teorik olarak bilgilendirilmesi ve mevzuatlara uyum konusunda altyapının desteklenmesidir. Kalite Sistem Grubu nun liderliğinde Türkiye, İspanya, Avusturya ve Letonya dan konsorsiyuma katılan 6 uzman kurumun ortaklığıyla yürütülecek program kapsamında et sektörü özelinde online eğitim materyalleri geliştirilmesi, düzenlenmesi planlanan çalıştaylar ile eğitim programının yayılması, çalışanların bilgi birikiminin arttırılması ve böylelikle et sektöründe gıda güvenliği ve kalitesine yönelik uygulamaların geliştirilmesi öngörülmektedir. Et sektöründe gıda güvenliği programının müfredatı, alanın- Proje Ortakları; Türkiye - Kalite Sistem Merkez Laboratuarları İspanya BETELGEUX, S.L. Avusturya Lebensmittelversuchsanstalt (Gıda Araştırma Enstitüsü) İspanya - Burgos Üniversitesi Türkiye BESD-BİR (Beyaz Et Sanayicileri ve Damızlıkçıları Birliği Derneği) Türkiye - Advancity Bilişim Teknolojileri Letonya - Gıda ve Veteriner İşleri Başkanlığı. Projemiz hakkında detaylı bilgi için proje irtibat kişisi ile iletişime geçebilirsiniz: Nihan ERYILMAZ - Proje sosyal paylaşım adresleri; https://twitter.com/safemeateu, https://www.facebook.com/safemeateu M Y CM MY CY CMY K ŞARKÜTERİ ÜRÜNLERİ YUMURTA 26 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 MEKTUP ANKARA 27

16 Biyogüvenlik Uygulamaları (Yapılması/Yapılmaması Gerekenler) BİYOGÜVENLİK UYGULAMALARI (YAPILMASI/YAPILMAMASI GEREKENLER) Uzm. Veteriner Hekim Güney GÖKÇELİK E-Posta Biyogüvenliğin geniş tarifini yapmak istersek, deriz ki; Hastalık yapıcı organizmaların sürüyü etkilemesini engellemek üzere tasarlanan tüm uygulamalardır. Sonrasında, teknisyenlerimize yada çiftlik/kümes çalışanlarımıza ulaşır, tarifi daraltır ve deriz; Canlının güvenliğini sağlamada: Hedef; ne mikroplar hayvanlarınıza, ne de hayvanlarınızı mikroplara getirmemektir, Ve hastalık etkenleri sürülerinizi bloke etmeden, siz onları bloke edebilmelisiniz. Görüleceği üzere, en baştaki uluslararası bir uygulama tarifiyle, uç noktadaki teknik yada yetiştirmede çalışanlar aralığında görev alacak kurum/kuruluş bildirilmemiştir. Gösterilen odur ki, vazifeli vede sorumlu kişi/kişiler, direkt olarak hayvanları kucaklayanlardır. Arada görevli,sorumlu,paydaş kimseyi (Uluslar arası otoriteleri, ilgili ulusal otorite, patronlar, üniversiteler) bildirmez,sorgulayamayız.suçlu olacaklar baştan belirlenmiştir. Biyogüvenlik konusunu son senelerde çok sık dile getirir olduk. Hemen her toplantının bir kenarında uygulamalarının önemi vurgulandı. Doğru olanı da budur. Bir numarada yer almalıdır. Çünkü büyüme buna bağlıdır. Özellikle gelişmemiş ülkelerde, bu artış daha hissedilir olacaktır. Dünyadaki 15 ülke, tavuk eti üretiminin % 80 ini elinde tutmaktadır ve ülkemiz Dünya 8.sidir,55 ülkeye de ihracat yapabilmekteyiz.sevgili,işsiz doktorlarımızın antipropagandaları olmasa, tüketimimizin 25 kg/fert/yıllık olması ve dünya 7.olmamız işten değildir. Dolayısıyla, daha da sık konuşmak, korunmada iyileştirmeye yönelik tartışmak durumundayız. Biyogüvenlik ne süredir tartışılıyordur; nedir başlangıcı ve geleceği? Aşağıdaki, çok iyi tanıdığımız hastalıklara bakalım; ILT ND IB 1930 IC 1932 MIKOP ORT.1994 Yakın tarih içerisinde,80-90 yıldır konuşuluyormuş. Daha öncesi yokmudur? Bu hastalıkların net isimlendirildikleri tarihlerdir, oluşturdukları problem başlangıçları muhakkak ki çok daha eski idi. Biliyoruz ki;1974 yılı Avrupa sında, hayvanlar arasındaki büyük salgınlar sonu kaçınılmaz görülmüş ve hastalıklardan korunma ve sağaltımını daha bilimsel uygulayabilmek adına,1761 yılında,fransa da,ilk Veteriner Fakültesi açılmıştır. Bırakınız Veteriner hekimliği, MS.164 yıllarından giderek büyük salgın olan insan vebası (Yersinia pestis),14. Yüzyıl boyunca felaketlere neden olmuştur. Büyük salgında, Avrupa halkının 1/3,Asya da 25 milyon kişi hayatını yitirmişti.o tarihlerde de, ampirikte olsa, korunma çok sık tartışılıyor olmalıydı. Şatolar, evler hatta insanlar yakılıyor, fare mücadeleleri, yabancı giriş-çıkış kontrolleri/yasakları ile korunma sistemleri oluşturuyorlardı. Mikropların geçmişini irdeleyelim; 50 milyon yıllık geçmişte bildirilen 5 büyük dünya felaketinde, varolan canlıların % 99,9 u yok olmuştu. Buna karşın,aşırı sıcağa,soğuğa,oksijensizliğe dayanıklı mikroorganizmaların canlılıklarını korudukları bildirilmektedir. Ya gelecekte: Ekstramofil mikrobiyal canlıların varlığı, dayanıklılıkları tartışılmaktadır. Bu türlü dirençli mikroorganizmalar; radyasyonun varlığında, volkanik su kaynakları civarında, yoğun kükürtlü ortamlarda yaşayabilir mutasyonal yapı kazanmışlardır.hatta,uzaya gönderilen gemilerin dış yüzeyine bulaştırılan(ve adı açıklanmayan) bir kısım mikrobiyal canlıların uzaydan aktif yapıda geri döndükleri bildirilmektedir (Bu uygulamayı üzülerek yorumlarım; tüm uzaydan dönenler, yabancı bir parazit taşımasın diye günlerce karantinaya alınır, incelenir ama,dünya insanı, uzay gemisiyle başka bir gezegene yollayabilir, bulaştırabilir!) Uzak gelecekte, tüm gezegenimizi etkileyen büyük felaketler düşünülse de, son kalan canlıların yine mikroorganizmalar olacağı öngörülmektedir. Görülen odur ki; biyogüvenlik, uzun geçmişi gibi sonsuza dek konuşulur olacaktır. Tavukçuluğumuz temelinde biyogüvenliğin günümüzde artan önemini özetlersek; Dünyadaki et tüketiminin, insan refahıyla paralel geliştiği kabul edilir.dolayısıyla,artacak olan küresel refahla üretim gereksinimide artacaktır. Evrensel tavuk eti tüketiminin, önümüzdeki yıllarda, şimdilerde ilk sırada olan domuz eti tüketimininde önüne geçeceği bildirilmektedir. Sayısal üretim artırmanın yanında, genetik çalışmalarla; 2022 yılında,35 günde,2.5 kg canlı ağırlığa ulaştırılabilecek broilerler öngörülmektedir. Gelecekte, daha da çok çeşitlenmesi olası enfeksiyon etkenleri ve oluşturdukları hastalıklarla savaşacak, yeterli ilaç molekülleri bulunamayacak yada insan sağlığına ilgili sakıncaları nedeniyle yeterli kullanılamayacaklardır. Aşılarda, hiçbir zaman, kesin eradikasyon çözümü olmayacaktır. Antimikrobiyallere karşı gelişen rezistans önemli derecede artmaktadır ve tüm ülkelerde kısıtlamalar esas alınmaktadır. Örneğin,Avrupa da,hindilerdeki Salmonella kentaky nin Florokinolonlara karşı tamamen rezistans kazandığı bildirilmektedir. Broilerlerdeki problemlerin,% 72,6 sını respiratorik olumsuzlukların oluşturduğu ve,primer viral etkene ilave olan sekonder bakteriyel hastalıkların olayı büyüttüğü saptanmıştır. KORUNMAMIZ GEREKEN ETKENLERİN Tavuk patojenlerinin bulaşma kaynakları nelerdir? İnsan-Yem/su Damızlık sürü-kuluçkahane-altlık/ dışkı - Toz/kir Evcil/Yabani hayvanlar Böcekler Parazitler. Bulaşma yolları nelerdir? Temas, gıda, damlacık, dışkı ve vücut salgıları ile. Etkenleri tanıyor muyuz? Hastalıklar yaşandığında, önemi, kayıpları, sürü geleceğine olumsuzlukları çaresiz öğrenilmiş olur. Ne var ki, hastalık etkeninin yapısını vede yayılmadaki gücünü gösterebilmek, alınacak önlemlere daha bilinçli sarılmak olacaktır. Onun dışında aman korunalım çığlıkları atmak, bilmediğiniz, tanımadığınız, görmediğiniz düşmanla belirsiz bir savaşa atılmak olacaktır. Tüm bunları öğrenirsek, şimdi, kendinizi bir mikrobun yerine koyup düşünebiliriz; Nereden girebilirim, nasıl saklanabilirim? Hastalıkların etkenini ve dolayısıyla savaşılacak düşmanı iyi tanımak gereğini gösterebilmek üzere, birisi viral, diğeri bakteriyel hastalık etkeni olan iki popüler örneği irdeleyelim: Salmonellosis Newcastle enf. Biyogüvenlik Uygulamaları (Yapılması/Yapılmaması Gerekenler) SALMONELLOZİS Esastaki önemi, güncel olarak, gıda zehirlenmelerinde birinci sırayı koruyan zoonoz olmasıdır. BAKTERİ BİYOLOJİSİ Enterobakteridir, yayılma bağırsaklardan iç organlara doğru olur Enfektif dozu 105 bakteri iken, s.newport örneğinde bazıları 1-10 adetle enfeksiyon oluşturabilirler 20 Dakika bu doza erişmeleri için yeterlidir 3 Saatten daha kısa bir sürede 10 nesil üretebilirler Bulaşık yumurta üzerinde; 25 c de, 24 satte % 75 oranında artabilirler Kuluçka süreleri 6 72 saattir Enfekte civcivler hafta etkeni saçabilirler Lenfoid dokulara yerleştiklerinde latent kalabilirler S.Gallinarum-pullorum yanında, s.enterditis, s.typhimurium ve s.helderberg inde vertikal bulaşması bildirilmiştir EPİDEMİYOLOJİ Geneli konakçı spesifik olmadıklarından epidemiyolojileri karışıktır BULAŞMA; Türe bağlı olarak, dikey ve yatay yolla olabilir Gıdalar zincirindeki hemen herşeyle bulaşma gerçekleşebilir (Canlı) civciv, evcil hayvanlar, insanlar, yabani kuşlar, sürüngenler, kemirgenler, sinek-böcekler, akarlar (Cansız) yem-su, altlık, araçlar, alet, malzeme, kontamine kümes-kesimhane, et-yumurta, mutfak gereçleri NEDEN İLK SIRADA TOKSEMİKTİR; ÇEVRESEL KOŞULLARA DİRENÇLİDİR Toprakta gün canlı kalabilirler, Atık sularda gün aktif olabilir Kuluçkahanelerde eliminasyon başarısı % 50 yi geçmeyecektir İnsanlarda enfektif doz / g (etkene ve konakçı şartlarına bağlı olarak) Genellikle inkübasyon süreci saat Enfeksiyonu geçirenler etkeni 8 haftadan daha uzun süre saçabilirler Antibiyotiklere direnç giderek önem kazanmaktadır. NEDEN GENELDE TAVUKLAR SUÇLANIR? Tüm dünyada kanatlı endüstrisindeki gelişme, artma hızlıdır 28 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 MEKTUP ANKARA 29

17 Biyogüvenlik Uygulamaları (Yapılması/Yapılmaması Gerekenler) Biyogüvenlik Uygulamaları (Yapılması/Yapılmaması Gerekenler) Tüketici tercih ve yaşam şekilleri tavuk etine yönlendirmektedir Beslenmede biliçlenme sonu tercih nedenidir Ekonomik protein kaynagı yapısı nedeniyle tüketimde aranır Sağlıklı protein kaynağı yapısı avantajdır Yumurta ve yumurta ürünleri çok yaygındır Gıda zincirinde sekonder / çapraz bulaşmalar olumsuzlukları sık gözlenir Yeterli pişirmeme, kontamine mutfak gereçlerinin kaynak olması sözkonusudur Kesimhane prosesi sırasında olan çapraz bulaşma en sık olandır. Kontrolde yapılması gerekenler Laboratuvar kontrolleri için işletmenin kümes ve hayvan kapasitesi temelinde örnekleme modelinin geliştirilmesi Doğru örnekleme şekli ve sayısının belirlenmesi Laboratuvara uygun şartlarda ulaştırılması ve teşhis organizasyonunun sağlanması Sonuçlar ışığında epidemiyolojik veriler derlenmesi, değerlendirilmesi, yorumlanması, uygulanması. Korunmada gerekler Yemde ısısal sistem uygulaması Broiler kümeslerinden giderek kontrolün genişletilmesi Proseste kros kontaminasyon denetlenmesi Su hijyeninde titiz olunması Yemde-suda asitleştiriciler, probiyotik kullanımı Yem araçlarının uygun temizliği, dezenfeksiyonu Bakıcıların taşıyıcılık kontrollerinin sıklaştırılması Ziyaretçi kontrolleri ve kayıtlarında titiz olunması Uygun aşı/aşılama Newcastle HASSAS TÜRLERİN YAYGINLIĞI ÖNEMLE VURGULAN- MALIDIR 236 tür kanatlının hassas olduğu bilinmektedir Tavuklar en hassas olanlarıdır Kaz-Ördekler klinik belirti göstermezler, taşıyıcı olabilirler Hindiler tavuklardan daha ciddi yayıcıdırlar Su kuşları Lentojenik suşları taşırlar, yayarlar Lentojenik ve Mezojenik Enfeksiyon güvercinlerde endemiktir Karabataklarda sinirsel belirtiler karakteristik Pisittasin lerde çok değişik formlar oluşabilir Yırtıcı kuşlarda sinirsel belirtiler gözlenir Deve kuşu ve Emu larda solunum problemi bulgulanır İNKÜBASYON SÜRECİ DEĞİŞKENDİR Virülansa, popülasyona ve hassasiyete göre 2 ile 5 gün değişkenliği gösterir. Tavuklarda 2-6 gün arası olması beklenir. VİRUS DAYANIKLIDIR Bulaşık kümeste -11 O C - 36 O C arasında 255 gün kadar, 8 O C de 14 ay ve dondurucuda yıllarca, Leşlerin kemik iliklerinde 300 gün, Yoğun leş tüketen bir köpekte saçım 22 gün, Hindi bağırsaklarında 12 ay kadar, Yaz mevsiminde tabiatta 7 gün, ilkbaharda 14 gün ve kışın 30 gün canlı, Kontamine materyallerde gün, Toprakta 20 O C de 22 gün, Toprak solucanlarında 4-18 gün, Deneysel bulaştırılmış göl suyunda gün canlılığı rapor edilmiştir. YAYILIM ÇOK ETKİNDİR Enfeksiyondan 3-4 gün sonrasında gaitayla ve 3-4 hafta süreyle damlacık ve gaitayla Yem, Su, Altlık, Alet, Ekipmanlar, İnsanlar, Donmuş etler, doğaya atılan ölüler, vahşi kanatlılar, Kurtçuklar, Akarlar, Fareler, Kedi Köpekler, enfekte damızlıkların yumurtalarından tesadüfi kabuk bulaşması yayılım aracı olabilirler. DAĞILIM HIZLIDIR Etken, esintisiz bir havada 50 m ve rüzgâr etkinliğinde 1-2 km uzağa ulaşabilir SALGIN SÜRESİNCE YAPILMASI/YAPILMAMASI GERE- KENLERİ HATIRLATMAK İHTİYACI DUYDUM Hasta tavukları değerlendireceğim fikriyle kesime alıp, yayılımı hızlandırmayın, Hastalığın olmadığı bölgelere hasta taşımayın, En az, her iki saate bir ölüleri toplayıp yakın, Kümeslerin temizlenmesi devamında, en az 1 ay yeni hayvan koymayın, Fark edildiğinde, geç kalınmış olacağından, hasta hayvanları aşılamaktan medet ummayın, Etrafınızı uyarın ( en azından size tekrar dönmemesi için), Aşılama ile biyogüvenlik çabalarının %50 şer orandaki eşit önemde olduğunu kabul edin, uygulayın. Baştan itibaren vurgulamaya çalıştığımız, birlikte, ortak davranmak zorunluluğu olan sektör paydaşlarını irdelemek, bu konuyu işlemekteki en önemli amacımdır. Biyogüvenlik gerekleri, başta uluslarası bir zorunluluktur. Bunun en güzel örneğini A.influensa tehditleri sırasında yaşadık. Tüm dünya, ortak davranmak zorunluluğuyla tedbirler ortaya koydular, kendilerini soyutlayamadılar. Ülkemizi ele alırsak; batıyı biraz kontrolde düşünsek bile, tüm doğu, güney ve kuzey doğu komşularımız birer dinamit yapısındadırlar. Ulusal işbirliğinde ise; yetiştiricilerimiz, Veteriner Hekimlerimiz, Bakanlığımız ilgilileri ve Patronlarımıza düşen vede paylaşıp kesin uymak zorunda oldukları gerekleri, bilmek durumunda oldukları hataları, eksiklikleri vardır. YETİŞTİRİCİLERE İLGİLİ HATALAR İhbar etmek istemezler, birey olarak perişan olacaklardır, çünkü tazminat söz konusu değildir, Kümeslerin civarında, birkaç artık broiler yada yumurtacı tavuk bulundurur, enfeksiyon ocağı yaparlar, Kedi ve köpeksiz olunamaz, bulaşmadaki rollerini unuturlar, Problemi yandaki komşuya bile iletmezler( çünkü hata yapmış olamazlar), Kendilerince denemeler yapmaları, önerileri değişikliklerle uygulamaları sık olanlardır, Yeme, suya ilavelerle özel önlemler oluşturmaya çalışırlar(ben keşfettim diyebilmek), Aşılamaları uygulamayı gereksiz görebilirler (yaptım da ne oldu görüşü), Problem halinde bölgesel ortak karar almazlar (birbirimizi sevmeyiz). HEKİMLİĞİMİZ İLE İLGİLİ HATALAR Hekimlik karar ve uygulamaları, işletme ile yetiştirici balansında olması gereken kadar tarafsızdır, Problemler durumunda ulusal bir önlem bildirilmediği ve ortak kontrol uygulanamayacağı nedenle kararlar değişkendir, Problem yeterli derecede sorgulanmaz ve önlemek için bir program takvimi oluşturulamamıştır, Kanatlının türü, yaşı, duyarlığının enfeksiyonla mücadeledeki önemi yadsınır, Etkenin suşu, virülansını iyi denetleyecek zamanları yoktur, Klinik Nekropsi yanılgıları daima devredir, ikincil enfeksiyonlar, esastaki problemden önde bulgulanır,yanılgıların temel nedeni olurlar, Benzer hastalıklardan ayırdetmekte gecikilir, Dikkate alınmayan immunsupresif ajanların önemi unutulabilir, İş körlüğü ; Hastalık kondurulmak istenmez, gözardı edilebilir, Uzmanlaşmamış laboratuvarlarda olabilecek, teknik yada yorum hataları, yanlış yönlendirmelere, çözümde olumsuzluklara neden olacaktır, Gençlerimizin Ben artık biliyorum ısrarları..! DEVLETE İLGİLİ OLUMSUZLUKLAR İlgili merkez müdürlük, bilgisayarlı epidemiyolojik izleme ile kayıt sistemi oluşturmalı ve sektörle paylaşmalıdır, Problemler halinde, savaşımdaki esas ve genel önlemler bakanlıkça ortaya konup ortak uygulama kontrolde tutulabilmelidir, Ülkemiz sahasında bölgelendirmeler oluşturarak, daha dar, kontrol edilebilir, yayılmanın hapsedilebildiği, ihracatta problemi azaltabilecek sınırlar sağlanmalıdır, Hastalıklarla savaşımda doğru sıralama yapılmalıdır (AI-->ND-->IB-->Koli enfeksiyonu v.b. sıralamasındaki gibi), İlgili otorite memurları, ulusal problemler yapısında, zabıta/polis rolünde değil, sektörün büyümesine destek ve çözüm ortağı olarak sektörün yanında olmalıdırlar, 30 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1 MEKTUP ANKARA 31

18 Biyogüvenlik Uygulamaları (Yapılması/Yapılmaması Gerekenler) Tüm dünyada olduğu gibi; bakanlık, fakülte, enstitü elamanı olmayan ve fakat sektörün nabzını tutan teknisyenlerle de (Hastalık, Yem,İlaç,Ekipman) işbirliği yapmanın, yaygın çözümlerdeki yararı kabul edilmelidir, Bilim-İlim-Pratik (Fakülteler-Enstitüler-Klinikler) aralarındaki kopukluk giderilmeli, birlikte ve tek doğruda çalışılmaları teşvik edilmelidir. PATRON DAVRANIŞLARI Aynı bölge içerisinde birlikte çalışan entegrasyonların bile, çoğu kez, ortak karar ve önlemlerde birleşememeleri, salgınların yayılım hızını ve sürecini olumsuz etkilemesi, Ulusal bir ortak mücadele formülü oluşturulmayacağı için, bölgesel (doğru-yanlış) önlemler uygulanması, Şartlarımıza uymayan yabancı uzman görüşleri, firmalar önerileri, yanlış oryantasyonlara bağlı baskılar yada telkinler etkisinde kalarak, teknik elemanlarını yanlış yönlendirmeleri, Yeterli teknik eleman ve de danışmanlara sahipken; aşıda,ilaçta,dezenfektanda, uygulamalarda v.b. teknik tercihlerde tek karar verici olmakta ısrar etmeleri, Dünyanın ikinci büyük üretici ve ihracatçısı konumundaki Brezilya nın çok güzel örneğinde olduğu gibi; ortak sorumluluk verdikleri bir özel biyogüvenlik firması nın kontrol uygulamalarını kabul edip paylaşamamaları. Ülkemiz yapısında yetiştiricilerimizede anlatabilmeliydik ki.. Kümeslerin etrafına meyve ağaçları dikip yabani kuşları davet etmeyiniz, Kahvehaneye gidip, aynı kıyafetle kümese girmeyiniz, Yan kümes komşunuza; gel de şu benim probleme de bakıver demeyiniz, Yabancıları ve dışarıda oynayan çocuklarınızı kümese sokmayınız, Araç, ekipman temizliğini kontrolde tutunuz, Kümese girişte el- ayak dezenfektanı bulundurunuz, Kümesin dışında, başka kanatlı hayvan beslemeyiniz (Bir çiftlikte aynı tüyü taşıyan kanatlılar barındırmalıdır) Kümese kuşların giriş ihtimallerini yok ediniz, Fare-sinek-akar mücadelesi yapınız, Kümesin içerisinde hasta ve ölü hayvan bırakmayınız, Ölüleri imha ediniz, kedi-köpeğe yedirmeyiniz, Gübrelerinizi uzak ve uygun yerlere taşıyınız, Yem deponuz ve tabanı temizlenebilir yapıda yapılmış olmalıdır, Su deponuz gereğinde temizlenip dezenfekte edilebilir konumda olmalıdır, Kümes temizliğinde titiz olunuz, atıklarla etrafınızı kirletmeyiniz, Bölgenizdeki hastalık olaylarına karşı uyanık olunuz, birbirinizi uyarınız, Civciv koyma aralığının; temizlenmiş ve sağlıklı kümeslerde en az 10 gün, hastalık geçirmişlerde ise 30 günün altında olmamasında ısrarcı olunuz, Gereksiz yere KÜMESİNİZE VETERİNER HEKİM ÇA- ĞIRMAYINIZ, SOKMAYINIZ BİYOGÜVENLİK KAİDELERİNE NE ÖLÇÜDE UYARIZ Ekonomik durum, sıkıntıların boyutu ve en son olarakta sağ duyu, uyumun dozajını belirleyenler olacaktır. Halbuki, sürümüze hastalıkların bulaşmasını engellemek olarak hedef belirlenecekse en etkili ve ucuz yol dur.bunu,tüm paylaşanlar olarak hazmetmeli, hastalık halinde bile kurallara uyulmadığında başarı sağlanamayacağı kabul etmelidir. ŞİMDİ DE, YAPILABİLECEKLERİ İRDELEYELİM 3 TEMEL İLKE: İZOLASYON Hayvanlara kontrollü ortamların oluşturulması, bakıcıların bilinçlendirilmesi TRAFİK Tüm ziyaretçiler(en önemli bulaştırıcılar; iki ayakla girenlerdir), Araçlar, alet-malzemeler vede çiftlik içi akış TEMİZLİK Dezenfeksiyon, Yem-su hijyeni, Zararlı mücadelesi, Evcil-vahşi hayvanlardan koruma, Kalıntıların temizlenmesi, Ölülerin uzaklaştırılıp imhası. UYGULAMALAR İÇİN DURUMUNUZU DEĞERLENDİRİ- NİZ Rutin biyogüvenlik uygulamaları Yüksek risk biyogüvenlik uygulamaları SONRASINDA DA PLAN YAPINIZ Kümes bazında uygulanacaklar, Çiftlik temelinde yapılacaklar, Ve İşletme tümündeki ortak tedbirler. KAYITLARI ANGARYA OLARAK DEĞERLENDİRMEYİ- NİZ Ziyaretçiler protokolü kontrolü (Uydukları/Uymadıkları) Personel karantina uyum deklarasyonu (Yapacakları/Yapmayacakları) SONUÇTA Biyogüvenlik uygulamalarında eğitilmiş sağduyu sahibi olunmalıdır. Sağduyu, hastalıklardan kurtulmanın en ucuz yoludur ve sonuçta para kazancıyla eşittir. 32 MEKTUP ANKARA Yıl: 2014 Cilt: 12 Sayı: 1

19 Nobilis Paramyxo P201 İntervet Veteriner İlaçları Paz. ve Tic. Ltd. Şti. Büyükdere Cd. No:127 Astoria Kuleleri B Blok Kat:8 Esentepe Şişli - İstanbul Tel: (0212 ) Faks: (0212) Ücretsiz Ürün Danışma Hattı Daha Sağl kl Hayvanlar İçin Bilim

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX!

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX! Özel Formülasyon DAHA İYİ Yumurta Verimi Kabuk Kalitesi Yemden Yararlanma Karaciğer Sağlığı Bağırsak Sağlığı Bağışıklık Karlılık DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX!

Detaylı

Kanatlı. Selko-pH Uygulamasının Broylerlerde Canlı Ağırlık ve Yem Tüketimine Etkisi

Kanatlı. Selko-pH Uygulamasının Broylerlerde Canlı Ağırlık ve Yem Tüketimine Etkisi Selko-pH Uygulamasının Broylerlerde Canlı Ağırlık ve Yem Tüketimine Etkisi KONU etkisi İLGİ Tamponlanmış organik asit kombinasyonunun broyler performansına Selko-pH Uygulamasının Broylerlerde Canlı Ağırlık

Detaylı

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA CIVCIV IÇIN OVOLYX!

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA CIVCIV IÇIN OVOLYX! Özel Formülasyon DAHA İYİ Yumurta verimi Kabuk kalitesi Civciv kalitesi Döllülük Çıkım oranı Karaciğer sağlığı Bağırsak sağlığı Bağışıklık Karlılık DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA

Detaylı

Kanatlı. Üçüncü Jenerasyon Bütiratlar

Kanatlı. Üçüncü Jenerasyon Bütiratlar Kanatlı Üçüncü Jenerasyon Bütiratlar KONU İLGİ Bütiratların yeni bir formunun broyler sürülerindeki etkinliği TERCÜME VE DERLEME Üçüncü Jenerasyon Bütiratlar Kanatlı Özel Ürünler Teknik & Satış Müdürü

Detaylı

Rumen Kondisyoneri DAHA İYİ BY-PASS PROTEİN ÜRETİMİNİ VE ENERJİ ÇEVRİMİNİ ARTTIRMAK, RUMEN METABOLİZMASINI DÜZENLEMEK İÇİN PRONEL

Rumen Kondisyoneri DAHA İYİ BY-PASS PROTEİN ÜRETİMİNİ VE ENERJİ ÇEVRİMİNİ ARTTIRMAK, RUMEN METABOLİZMASINI DÜZENLEMEK İÇİN PRONEL Rumen Kondisyoneri DAHA İYİ Protein Değerlendirilmesi Enerji Kullanımı Süt Kalitesi Karaciğer Fonksiyonları Döl Verimi Karlılık BY-PASS PROTEİN ÜRETİMİNİ VE ENERJİ ÇEVRİMİNİ ARTTIRMAK, RUMEN METABOLİZMASINI

Detaylı

RUMİNANT RASYONLARINDA MAYA KULLANIMI VE ÖNEMİ

RUMİNANT RASYONLARINDA MAYA KULLANIMI VE ÖNEMİ RUMİNANT RASYONLARINDA MAYA KULLANIMI VE ÖNEMİ Rumen mikroorganizmaların (bakteriler,protozoalar ve mayaların) bir denge içinde çalıştırdığı kusursuz bir makinedir. Yüksek et-süt verimi isterken bu hayvandaki

Detaylı

Yakın Doğu Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu

Yakın Doğu Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Yakın Doğu Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Yaşlı Bakım-Ebelik 2. Ders YB 205 Beslenme İkeleri 2015 Uzm. Dyt. Emine Ömerağa emine.omeraga@neu.edu.tr BESLENME Dünya Sağlık Örgütü (WHO-DSÖ)

Detaylı

Hedefe Spesifik Beslenme Katkıları

Hedefe Spesifik Beslenme Katkıları Hedefe Spesifik Beslenme Katkıları Hayvan Beslemede Vitamin ve Minerallerin Önemi Vitaminler, çiftlik hayvanlarının, büyümesi, gelişmesi, üremesi, kısaca yaşaması ve verim vermesi için gerekli metabolik

Detaylı

Kırmızı Tavuk Biti (Dermanyssus gallinea, Tavuk Akarı)

Kırmızı Tavuk Biti (Dermanyssus gallinea, Tavuk Akarı) Kırmızı Tavuk Biti (Dermanyssus gallinea, Tavuk Akarı) - İnfeksiyöz Hastalıkların Bulaşma ve Yayılmasında Potansiyel Tehlike - Kırmızı tavuk biti ( Dermanyssus gallinae ) evcil kümes hayvanlarında özellikle

Detaylı

Bornova Vet.Kont.Arst.Enst.

Bornova Vet.Kont.Arst.Enst. Yemlerde Amino asitler ve B Grubu Vitaminlerinin Önemi ve Test Metotları Süreyya ÖZCAN Besin Öğeleri Canlının yaşamını devam ettirmesi için gerekli olan kimyasal element veya bileşiklerdir. Hücrelerin

Detaylı

Yemlerde Amino asitler ve B Grubu Vitaminlerinin Önemi ve Test Metotları. Süreyya ÖZCAN

Yemlerde Amino asitler ve B Grubu Vitaminlerinin Önemi ve Test Metotları. Süreyya ÖZCAN Yemlerde Amino asitler ve B Grubu Vitaminlerinin Önemi ve Test Metotları Süreyya ÖZCAN Besin Öğeleri Canlının yaşamını devam ettirmesi için gerekli olan kimyasal element veya bileşiklerdir. Hücrelerin

Detaylı

Sığır yetiştiriciliğinde Sıcaklık Stresi ve Alınabilecek Önlemler. Prof. Dr. Serap GÖNCÜ. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi

Sığır yetiştiriciliğinde Sıcaklık Stresi ve Alınabilecek Önlemler. Prof. Dr. Serap GÖNCÜ. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Sığır yetiştiriciliğinde Sıcaklık Stresi ve Alınabilecek Önlemler Prof. Dr. Serap GÖNCÜ Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü 01330 Adana Bir ineğin kendisinden beklenen en yüksek verimi

Detaylı

Ruminant. Buzağıdan Süt Sığırına Bölüm ll: Sütten Kesimden Düveye Besleme ve Yönetim

Ruminant. Buzağıdan Süt Sığırına Bölüm ll: Sütten Kesimden Düveye Besleme ve Yönetim Buzağıdan Süt Sığırına Bölüm ll: Sütten Kesimden Düveye Besleme ve Yönetim KONU İLGİ Düvelerin beslenmesi Sütten kesimden tohumlamaya kadar olan dönemde besleme ve yönetimsel pratikler TERCÜME VE DERLEME

Detaylı

Çukurova Bölgesi Sığır Yetiştiriciliğinin Yapısı. Prof. Dr. Serap GÖNCÜ

Çukurova Bölgesi Sığır Yetiştiriciliğinin Yapısı. Prof. Dr. Serap GÖNCÜ Çukurova Bölgesi Sığır Yetiştiriciliğinin Yapısı Prof. Dr. Serap GÖNCÜ Memeli hayvanlardan elde edilen süt, bileşimi türden türe farklılık gösteren ve yavrunun ihtiyaç duyduğu bütün besin unsurlarını içeren

Detaylı

TÜRKİYE VE DÜNYADA KANATLI SEKTÖRÜNÜN GENEL DURUMU

TÜRKİYE VE DÜNYADA KANATLI SEKTÖRÜNÜN GENEL DURUMU TÜRKİYE VE DÜNYADA KANATLI SEKTÖRÜNÜN GENEL DURUMU Resim 1: Bakanlığımızca Geliştirilen Yerli Hibritlerimiz (ATAK S). 1. Kanatlı sektörü ile ilgili üretim, tüketim ve istihdam Bakanlığımız, 1930 lu yıllarda

Detaylı

BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK

BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK Beslenme İle İlgili Temel Kavramlar Beslenme: İnsanın büyümesi, gelişmesi, sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması, Yaşam kalitesini artırması için

Detaylı

İÇİNDEKİLER 1. BÖLÜM: DÜNYA KANATLI HAYVAN ÜRETİMİ 2. BÖLÜM: YEM HAMMADDE DEĞERİNİN SAPTANMASI VE YEM FORMULASYONU

İÇİNDEKİLER 1. BÖLÜM: DÜNYA KANATLI HAYVAN ÜRETİMİ 2. BÖLÜM: YEM HAMMADDE DEĞERİNİN SAPTANMASI VE YEM FORMULASYONU İÇİNDEKİLER 1. BÖLÜM: DÜNYA KANATLI HAYVAN ÜRETİMİ 1. Dünya hayvan üretimi 2. Kanatlı eti üretimi 3. Yumurta üretimi 4. Kanatlı üretiminin geleceği 5. Dünya yem üretimi 2. BÖLÜM: YEM HAMMADDE DEĞERİNİN

Detaylı

YUMURTA TAVUĞU YETİŞTİRİCİLİĞİ

YUMURTA TAVUĞU YETİŞTİRİCİLİĞİ 2014 2015 YUMURTA TAVUĞU YETİŞTİRİCİLİĞİ Kanatlı Hayvan Yetiştiriciliği 1 YUMURTA TAVUKÇULUĞU Yumurta tavukçuluğu piliçlerde 20.haftadan sonra klavuz yumurta görülmesiyle başlar. Yumurta verimi 23. haftada

Detaylı

Kanatlı. Broilerlerde Kesimden Bir Hafta Önce Selko ph Uygulaması

Kanatlı. Broilerlerde Kesimden Bir Hafta Önce Selko ph Uygulaması Broilerlerde Kesimden Bir Hafta Önce Selko ph Uygulaması KONU İLGİ TERCÜME Broilerlerde Kesimden Bir Hafta Önce Selko ph Uygulaması Broilerlerin kesim öncesi döneminde, Selko Ph, bağırsaklardaki mikrobiyal

Detaylı

BVKAE www.bornovavet.gov.tr

BVKAE www.bornovavet.gov.tr Türkiye Veteriner İlaçları Pazarı Sorunlar ve Çözüm Önerileri Uluslararası Süt Sığırcılığı ve Süt Ürünleri Çalıştayı ve Sergisi 28-29 Nisan, 2008 - Konya İsmail Özdemir VİSAD - Veteriner Sağlık Ürünleri

Detaylı

SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ

SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ Prof. Dr. Metin ATAMER Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Süt Teknolojisi Bölümü Aralık 2006 ANKARA Sütün Tanımı ve Genel Nitelikleri Süt; dişi memeli hayvanların, doğumundan

Detaylı

5. Sınıf Fen ve Teknoloji

5. Sınıf Fen ve Teknoloji KONU: Besinler ve Dengeli Beslenme Besinlerin gerekliliği Bütün canlılar büyümek, gelişmek, ve yaşamını sağlıklı bir şekilde devam ettirebilmek için beslenmeye ihtiyaç vardır. Canlılar koşmak, yürümek

Detaylı

BAĞIRSAK YANGISINDA ÖNLEYiCi ETKi. Bağırsak Sağlığı Yem Sindirilebilirliği Hayvan Sağlığı Yüksek Performans Bitki Ekstraktı

BAĞIRSAK YANGISINDA ÖNLEYiCi ETKi. Bağırsak Sağlığı Yem Sindirilebilirliği Hayvan Sağlığı Yüksek Performans Bitki Ekstraktı BAĞIRSAK YANGISINDA ÖNLEYiCi ETKi Bağırsak Sağlığı Yem Sindirilebilirliği Hayvan Sağlığı Yüksek Performans Bitki Ekstraktı Bakterilerle mücadele onları sadece öldürmek ile olmaz. Öldükten sonra ortaya

Detaylı

Dengeli Beslenme. Efe Kaan Fidancı

Dengeli Beslenme. Efe Kaan Fidancı Dengeli Beslenme Yaşamımız boyunca sürekli büyürüz. Bebeklikten itibaren sağlıklı bir şekilde büyümek ve gelişmek için düzenli, dengeli ve yeterli beslenmemiz gerekir. Beslenmek yani yemek yemek günlük

Detaylı

Kanatlı. Hindilerde salmonellanın başarıyla azaltılması

Kanatlı. Hindilerde salmonellanın başarıyla azaltılması Hindilerde salmonellanın başarıyla azaltılması KONU İLGİ Hindilerde pozitif salmonella koşullarında Fysal Fit-4 ve Selko-pH uygulamasının ardından kalan salmonella miktarının araştırılması Hindilerde salmonella

Detaylı

ORGANİK MANDA YETİŞTİRİCİLİĞİ. Vet. Hek. Ümit Özçınar

ORGANİK MANDA YETİŞTİRİCİLİĞİ. Vet. Hek. Ümit Özçınar ORGANİK MANDA YETİŞTİRİCİLİĞİ Vet. Hek. Ümit Özçınar ORGANİK TARIM VE HAYVANCILIK NEDİR? Organik tarımın temel stratejisi, kendine yeterli bir ekosistem oluşturarak, bu ekosistemdeki canlıların optimum

Detaylı

YEM VE DİĞER TARLA BİTKİLERİ

YEM VE DİĞER TARLA BİTKİLERİ 21-22 Nisan 2015 / İZMİR YEM VE DİĞER TARLA BİTKİLERİ KANATLI HAYVAN BESLEMEDE DUT YAPRAĞI TOZU VE DUT YAPRAĞI SİLAJI TOZUNUN HAYVAN PERFORMANSI, SERUM PARAMETRELERİ, ET KALİTESİ VE YEM MALİYETİ ÜZERİNE

Detaylı

SÜT ĐNEKLERĐNDE DÖNEMSEL BESLEME

SÜT ĐNEKLERĐNDE DÖNEMSEL BESLEME SÜT ĐNEKLERĐNDE DÖNEMSEL BESLEME Dönemsel Besleme Sağmal ineklerin besin madde ihtiyaçları; laktasyon safhası, süt verimi, büyüme oranı ve gebelik durumuna bağlı olarak değişim göstermektedir. Bu açıdan

Detaylı

Buzağı İshalleri ve Koruma Yöntemleri. Dengeli ve Ekonomik Besleme

Buzağı İshalleri ve Koruma Yöntemleri. Dengeli ve Ekonomik Besleme Buzağı İshalleri ve Koruma Yöntemleri Buzağılar Sürünün Geleceğidir. Buzağı yetiştiriciliğinde anahtar noktalar! Doğum Kolostrum (Ağız Sütü) Besleme Sistemi Sindirim Sağlık Doğum ile ilgili anahtar noktalar

Detaylı

T.C. ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ BİGA MESLEK YÜKSEKOKULU MÜDÜRLÜĞÜ DERS İÇERİKLERİ

T.C. ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ BİGA MESLEK YÜKSEKOKULU MÜDÜRLÜĞÜ DERS İÇERİKLERİ BÖLÜM: Bitkisel ve Hayvansal Üretim T.C. PROGRAM: Büyük ve Küçükbaş Hayvan Yetiştiriciliği I. YARIYIL 00101 Matematik I (2 0 2), Sayılar, Cebir, Denklemler ve Eşitsizlikler, Fonksiyonlar, Logaritma, Trigonometri,Geometri

Detaylı

Çiftçi Şartlarında Potasyumlu Gübrelemenin Verim ve Kaliteye Olan Etkisi

Çiftçi Şartlarında Potasyumlu Gübrelemenin Verim ve Kaliteye Olan Etkisi Çiftçi Şartlarında Potasyumlu Gübrelemenin Verim ve Kaliteye Olan Etkisi Âlim Çağlayan 1 Ertan Demoğlu 1 Besinlerin rolü Yeterli bir gübreleme programı sadece bütün besinlerin temel görevleri açık bir

Detaylı

Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur..

Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.. Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.. 1 BESLENME BİLİMİ 2 Yaşamımız süresince yaklaşık 60 ton besin tüketiyoruz. Besinler sağlığımız ve canlılığımızın devamını sağlar. Sağlıklı bir

Detaylı

TÜRKİYE DE EN FAZLA GÖRÜLEN BESLENME HATALARI

TÜRKİYE DE EN FAZLA GÖRÜLEN BESLENME HATALARI TÜRKİYE DE EN FAZLA GÖRÜLEN BESLENME HATALARI Türkiye beslenme durumu yönünden hem gelişmekte olan, hem de gelişmiş ülkelerin sorunlarını birlikte içeren bir görünüme sahiptir. Ülkemizde halkın beslenme

Detaylı

Kanatlı. Bacillus Amyloliquefaciens in Enzim Aktivitesi

Kanatlı. Bacillus Amyloliquefaciens in Enzim Aktivitesi Bacillus Amyloliquefaciens in Enzim Aktivitesi KONU Bacillus amyloliquefaciens in enzim aktivitesi İLGİ Probiyotik türü olan Bacillus amyloliquefaciens in enzim aktivitesi üzerine yapılan değerlendirme

Detaylı

GÜNLÜK OLARAK NEDEN YETERLİ MİKTARDA KALSİYUM ALMALIYIZ?

GÜNLÜK OLARAK NEDEN YETERLİ MİKTARDA KALSİYUM ALMALIYIZ? GÜNLÜK OLARAK NEDEN YETERLİ MİKTARDA KALSİYUM ALMALIYIZ? Kalsiyum bir çok kişinin bildiği gibi kemik ve dişlerin yapı, oluşum ve sürdürülmesinde temel bir gereksinimdir. Kemik erimesini azaltmada yardımcı

Detaylı

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ)

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ) TOPRAK Toprak esas itibarı ile uzun yılların ürünü olan, kayaların ve organik maddelerin türlü çaptaki ayrışma ürünlerinden meydana gelen, içinde geniş bir canlılar âlemini barındırarak bitkilere durak

Detaylı

ENERJİ METABOLİZMASI

ENERJİ METABOLİZMASI ENERJİ METABOLİZMASI Soluduğumuz hava, yediğimiz ve içtiğimiz besinler vücudumuz tarafından işlenir, kullanılır ve ihtiyaç duyduğumuz enerjiye dönüştürülür. Gün içinde yapılan fiziksel aktiviteler kalp

Detaylı

MADDE 2 (1) Bu Yönetmelik, gıdaların mikrobiyolojik kriterleri ile gıda işletmecilerinin uyması ve uygulaması gereken kuralları kapsar.

MADDE 2 (1) Bu Yönetmelik, gıdaların mikrobiyolojik kriterleri ile gıda işletmecilerinin uyması ve uygulaması gereken kuralları kapsar. TÜRK GIDA KODEKSİ MİKROBİYOLOJİK KRİTERLER YÖNETMELİĞİ Yetki Kanunu: 5996 Yayımlandığı R.Gazete: 29.12.2011-28157 BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı;

Detaylı

HİNDİ YETİŞTİRİCİLİĞİ

HİNDİ YETİŞTİRİCİLİĞİ 2014 2015 HİNDİ YETİŞTİRİCİLİĞİ Hindilerin tavuklara göre daha dayanıklı, uzun ömürlü, karkas randımanı ve beslenme değerlerinin yüksek olması, yılbaşında tüketimi, etinin sucuk salam gibi ürünlerde dana

Detaylı

Prospektüs. Sadece Hayvan Sağlığında Kullanılır. AMPROMED Oral Çözelti Veteriner Antikoksidiyal -Vitamin

Prospektüs. Sadece Hayvan Sağlığında Kullanılır. AMPROMED Oral Çözelti Veteriner Antikoksidiyal -Vitamin Prospektüs Sadece Hayvan Sağlığında Kullanılır. AMPROMED Oral Çözelti Veteriner Antikoksidiyal -Vitamin BİLEŞİMİ Ampromed Oral Çözelti, koyu sarı-açık kahverengi renkte, berrak bir çözelti olup her ml

Detaylı

TÜRKİYE BEYAZ ET SEKTÖRÜ

TÜRKİYE BEYAZ ET SEKTÖRÜ TÜRKİYE BEYAZ ET SEKTÖRÜ 1. GİRİŞ Beyaz et insan beslenmesinde besin değeri açısından tartışılmaz bir öneme ve yere sahiptir. Tavuk eti; uluslararası terminolojide Kanatlı Eti kavramı içinde değerlendirilmektedir.

Detaylı

OKUL ÇAĞINDA BESLENME

OKUL ÇAĞINDA BESLENME OKUL ÇAĞINDA BESLENME Doç. Dr. Yeşim ÖZTÜRK Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Gastroenteroloji, Beslenme ve Metabolizma Ünitesi Nisan 2008-İZMİR ADÖLESAN DÖNEM 1. Biyolojik değişim BÜYÜME

Detaylı

TAVUK GÜBRESİ KURUTUCU

TAVUK GÜBRESİ KURUTUCU Dorset POLLO TAVUK GÜBRESİ KURUTUCU Tavuk gübresinin kurutulması Kümes içerisindeki hava ile Dış ısı kaynağı ile Kompakt ve düşük bakım maliyetli Ön kurutmasız İnce tozda yüksek oranda azalma Pelet üretimi

Detaylı

MUCİZE KALKAN İLE SUYUMUZ ŞİMDİ PET ŞİŞELERDE DE SAĞLIKLI

MUCİZE KALKAN İLE SUYUMUZ ŞİMDİ PET ŞİŞELERDE DE SAĞLIKLI MUCİZE KALKAN İLE SUYUMUZ ŞİMDİ PET ŞİŞELERDE DE SAĞLIKLI HAZIRLAYAN ÖĞRENCİLER 7-D SELİN YAĞMUR ÇAKMAK DOĞA DAĞ DANIŞMAN ÖĞRETMEN NİLÜFER DEMİR İZMİR - 2013 İÇİNDEKİLER 1. PROJENİN AMACI.3 2. PET ŞİŞELER

Detaylı

Kanatlı. Gut Sağlığı ve Yem Katkıları

Kanatlı. Gut Sağlığı ve Yem Katkıları Gut Sağlığı ve Yem Katkıları KONU İLGİ Bağırsak sağlığının incelenmesi ve nekrotik enteritisin çözümü Gut sağlığı ve yem katkı maddeleri TERCÜME VE DEĞERLENDİRME Trouw TR Kanatlı Özel Ürünler Teknik &

Detaylı

Bornova Vet.Kont.Arst.Enst.

Bornova Vet.Kont.Arst.Enst. VETERİNER İLAÇ KALINTILARININ ÖNEMİ ve VETERİNER İLAÇ KALINTILARI TEST METOTLARI Beyza AVCI TÜBİTAK -ATAL 8-9 Ekim 2008 İZMİR KALINTI SORUNU? Hayvansal kökenli gıdalarda, hayvan hastalıklarının sağaltımı,

Detaylı

VETERİNER İLAÇ KALINTILARININ ÖNEMİ ve VETERİNER İLAÇ KALINTILARI TEST METOTLARI. Beyza AVCI TÜBİTAK -ATAL 8-9 Ekim 2008 İZMİR

VETERİNER İLAÇ KALINTILARININ ÖNEMİ ve VETERİNER İLAÇ KALINTILARI TEST METOTLARI. Beyza AVCI TÜBİTAK -ATAL 8-9 Ekim 2008 İZMİR VETERİNER İLAÇ KALINTILARININ ÖNEMİ ve VETERİNER İLAÇ KALINTILARI TEST METOTLARI Beyza AVCI TÜBİTAK -ATAL 8-9 Ekim 2008 İZMİR KALINTI SORUNU? Hayvansal kökenli gıdalarda, hayvan hastalıklarının sağaltımı,

Detaylı

Performans ve Besin Değerleri. broyler. cobb-vantress.com

Performans ve Besin Değerleri. broyler. cobb-vantress.com Broyler Performans ve Besin Değerleri broyler cobb-vantress.com Giriş Bu kitapçık, Cobb5 broylerleri için saha performansları ve karkas randıman hedeflerini ve bunlara ulaşmayı sağlayacak besleme önerilerini

Detaylı

Asidik suyun özellikleri. Alkali suyun özellikleri. ph > 11 ORP < -800mV Cl içermez. ph < 2,7 ORP < 1100mV Cl derişimi: 10-80 ppm

Asidik suyun özellikleri. Alkali suyun özellikleri. ph > 11 ORP < -800mV Cl içermez. ph < 2,7 ORP < 1100mV Cl derişimi: 10-80 ppm Et Endüstrisinde Elektrolize Yükseltgen Su Uygulaması Cem Okan ÖZER, Birol KILIÇ SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ GIDA MÜHENDİSLİĞİ Elektrolize yükseltgen su Kontaminasyon=problem Bakteriler otostopçudur.

Detaylı

ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ

ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ Prof. Dr. Nilgün KARAAĞAOĞLU Doç. Dr. Gülhan EROĞLU SAMUR 4. Baskı Prof. Dr. Nilgün Karaağaoğlu Doç. Dr. Gülhan Eroğlu Samur ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ ISBN 978-605-364-200-8 Kitapta

Detaylı

Prof. Dr. Sedat BOYACIOĞLU

Prof. Dr. Sedat BOYACIOĞLU Prof. Dr. Sedat BOYACIOĞLU 173 Prof. Dr. Sedat BOYACIOĞLU Hiçbir canlının beslenmeden yaşamını sürdürmesi mümkün değildir. Bu, her yaşta olmak üzere, insanlar için de geçerlidir. Özellikle bebekler ve

Detaylı

Minavit Enjeksiyonluk Çözelti

Minavit Enjeksiyonluk Çözelti Prospektüs ; berrak sarı renkli çözelti olup her ml'si 500.000 IU Vitamin A, 75.000 IU Vitamin D 3 ve 50 mg Vitamin E içerir. FARMAKOLOJİK ÖZELLİKLERİ uygun farmasötik şekli, içerdiği A, D 3 ve E vitamin

Detaylı

Hatice YILDIRAN. Gıda Mühendisi BURDUR İL MÜDÜRLÜĞÜ

Hatice YILDIRAN. Gıda Mühendisi BURDUR İL MÜDÜRLÜĞÜ Hatice YILDIRAN Gıda Mühendisi BURDUR İL MÜDÜRLÜĞÜ GIDA TAKVİYELERİ Eğitim Yeri Eğitim Konusu : HOLLANDA-TNO : Gıda Takviyeleri Eğitim Süresi : 21 Aralık 2012-20 Mart 2013 Danışman : Dr. Koen VENEMA Eğitim

Detaylı

Mısır silajında EM-silaj kullanımının etkileri

Mısır silajında EM-silaj kullanımının etkileri Mısır silajında EM-silaj kullanımının etkileri Raporu hazırlayan: Feed Innovation Services (FIS) FIS Aarle-Rixtel Hollanda L. J. van der Kolk W. Smink Haziran 2004 Müşteri: EM Agriton BV Noordwolde Hollanda

Detaylı

FYLAX Nem Düzenleyici Etkin Küf Önleyici

FYLAX Nem Düzenleyici Etkin Küf Önleyici FYLAX Nem Düzenleyici Etkin Küf Önleyici 4 KONU : FYLAX ~ İLGİ : RUMİNANT BESLEME KELİMELER : Kızışma Topaklaşma Mikotoksin Lezzet ve Yem Tüketimi Nem Tutma Kapasitesi Su Yüzey Gerilimi Pelet Kapasitesinde

Detaylı

DÜNYADA ve TÜRKİYE DE YEMEKLİK TANE BAKLAGİLLER TARIMI

DÜNYADA ve TÜRKİYE DE YEMEKLİK TANE BAKLAGİLLER TARIMI DÜNYADA ve TÜRKİYE DE YEMEKLİK TANE BAKLAGİLLER TARIMI Prof. Dr. Cemalettin Yaşar ÇİFTÇİ Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Ankara 2004 1 TMMOB ZİRAAT MÜHENDİSLERİ ODASI TEKNİK

Detaylı

SU ÜRÜNLERİ SAĞLIĞI BÖLÜM BAŞKANLIĞI

SU ÜRÜNLERİ SAĞLIĞI BÖLÜM BAŞKANLIĞI SU ÜRÜNLERİ SAĞLIĞI BÖLÜM BAŞKANLIĞI Hacı SAVAŞ-SÜMAE, Su Ürünleri Sağlığı Bölüm Başkanı Su Ürünleri Sağlığı Bölüm Başkanlığı enstitümüz bünyesinde faaliyet gösteren bölümlerden birisidir. 2000 yılı başından

Detaylı

NIRLINE. NIRLINE Amino Asit Analizleri İle Ekonomik Üretim Yaparak Gıda Kalitenizi Arttırın!

NIRLINE. NIRLINE Amino Asit Analizleri İle Ekonomik Üretim Yaparak Gıda Kalitenizi Arttırın! Amino Asit Analizleri İle Ekonomik Üretim Yaparak Gıda Kalitenizi Arttırın! KONU İLGİ Kanatlı beslemede amino asit, sindirilebilir amino asit parametrelerinin önemi ve analizleri amino asit analizleri

Detaylı

T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI GIDA VE KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. Dr. Nahit YAZICIOĞLU Daire Başkanı

T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI GIDA VE KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. Dr. Nahit YAZICIOĞLU Daire Başkanı T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI GIDA VE KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Dr. Nahit YAZICIOĞLU Daire Başkanı MEVZUAT 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu Kuluçkahane ve Damızlık

Detaylı

ÜNİTE 3 YAŞAM KAYNAĞI TOPRAK

ÜNİTE 3 YAŞAM KAYNAĞI TOPRAK ÜNİTE 3 YAŞAM KAYNAĞI TOPRAK ÜNİTENİN KONULARI Toprak Nedir? Toprağın Tanımı Toprağın İçindeki Maddeler Toprağın Canlılığı Toprak Neden Önemlidir? Toprağın İnsanlar İçin Önemi Toprağın Hayvanlar İçin Önemi

Detaylı

Katılım Öncesi Risk İletişim Semineri 6-7 Mayıs 2014 Belgrad/Sırbistan

Katılım Öncesi Risk İletişim Semineri 6-7 Mayıs 2014 Belgrad/Sırbistan Katılım Öncesi Risk İletişim Semineri 6-7 Mayıs 2014 Belgrad/Sırbistan Seminerin Amacı? Aday ve potansiyel aday ülkelere, AB Gıda Güvenlik Otoritesi (EFSA) tarafından AB üye ülkelerinde risk iletişiminin

Detaylı

BACTOGEN ORGANİK GÜBRELER,

BACTOGEN ORGANİK GÜBRELER, BACTOGEN ORGANİK GÜBRELER, mikrobiyal formülasyondan ve bitki menşeli doğal ürünlerden oluşur. Bu grupta yer alan gübreler organik tarım modelinde gübre girdisi olarak kullanılırlar. Bitkilerin ihtiyaç

Detaylı

METABOLİK DEĞİŞİKLİKLER VE FİZİKSEL PERFORMANS

METABOLİK DEĞİŞİKLİKLER VE FİZİKSEL PERFORMANS METABOLİK DEĞİŞİKLİKLER VE FİZİKSEL PERFORMANS Aerobik Antrenmanlar Sonucu Kasta Oluşan Adaptasyonlar Miyoglobin Miktarında oluşan Değişiklikler Hayvan deneylerinden elde edilen sonuçlar dayanıklılık antrenmanları

Detaylı

Premium quality Dry Dog

Premium quality Dry Dog ECOPET Premium quality Dry Dog Food Happy pet. Happy you. Puppy Formula ECOPET Alimento completo ed equilibrato per cuccioli e per cagne in gestazione o in allattamento Happy pet. Happy you. Farmina Pet

Detaylı

ĐÇERĐK. Vitamin B6 Formları. LOGO www.themegallery.com. Tarihsel Bakış. Yapısal Formüller. 4 Piridoksin Piridoksal Piridoksamin Piridoksal-fosfat

ĐÇERĐK. Vitamin B6 Formları. LOGO www.themegallery.com. Tarihsel Bakış. Yapısal Formüller. 4 Piridoksin Piridoksal Piridoksamin Piridoksal-fosfat LOGO ĐÇERĐK Tarihsel Bakış B6 Vitamininin Genel Özellikleri Kimyasal Ve Biyolojik Fonksiyonları Biyokimyasal Fonksiyonları YRD. DOÇ. DR. BEKİR ÇÖL SUNAN: DUYGU BAHÇE Emilim, Transport ve Metabolizma İmmün

Detaylı

AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ

AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ VETERİNER FAKÜLTESİ DERS TANITIM FORMU Dersin Kodu / Adı : Bölüm / Anabilim Dalı : 100598 ATLARDA GEBELİK SÜRECİ ALANDIŞI DERS BÖLÜMÜ (VETERİNER) Öğretim Dili : Türkçe Yarıyılı

Detaylı

İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm HİJYEN ve SANİTASYON İkinci Bölüm GIDA HİJYENİ, TANIMI ve ÖNEMİ Üçüncü Bölüm PERSONEL HİJYENİ

İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm HİJYEN ve SANİTASYON İkinci Bölüm GIDA HİJYENİ, TANIMI ve ÖNEMİ Üçüncü Bölüm PERSONEL HİJYENİ İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm HİJYEN ve SANİTASYON Hijyenin Tanımı ve Önemi... 1 Sanitasyon Tanımı ve Önemi... 1 Kişisel Hijyen... 2 Toplu Beslenme Sistemlerinde (TBS) Hijyenin Önemi... 3 Toplu Beslenme Sistemlerinde

Detaylı

Biyogaz Temel Eğitimi

Biyogaz Temel Eğitimi Biyogaz Temel Eğitimi Sunanlar: Dursun AYDÖNER Proje Müdürü Rasim ÜNER Is Gelistime ve Pazarlama Müdürü Biyogaz Temel Eğitimi 1.Biyogaz Nedir? 2.Biyogaz Nasıl Oluşur? 3.Biyogaz Tesisi - Biyogaz Tesis Çeşitleri

Detaylı

Süt ve Süt Ürünlerinde Hijyen ve Kontroller (27-31 Mayıs 2013, Brescia, İTALYA)

Süt ve Süt Ürünlerinde Hijyen ve Kontroller (27-31 Mayıs 2013, Brescia, İTALYA) Süt ve Süt Ürünlerinde Hijyen ve Kontroller (27-31 Mayıs 2013, Brescia, İTALYA) Dr. İLKNUR GÖNENÇ Gıda Mühendisi 30 EKİM 2013 ANKARA SUNU AKIŞI Eğitim; Amaç Yer Ġçerik Değerlendirme Eğitimle İlgili Bilgiler

Detaylı

ARAŞTIRMA. Anahtar Kelimeler: Saanen, Kıl keçisi, Melezleme, Büyüme, Yaşama Gücü

ARAŞTIRMA. Anahtar Kelimeler: Saanen, Kıl keçisi, Melezleme, Büyüme, Yaşama Gücü ARAŞTIRMA 2007: 21 (1): 21-26 http://www.fusabil.org Saanen X Kıl Keçisi F1 ve G1 Melezlerinde Büyüme ve Yaşama Gücü Özelliklerinin Araştırılması Ü. Gülcihan ŞİMŞEK Metin BAYRAKTAR Murad GÜRSES Fırat Üniversitesi

Detaylı

Sürdürülebilir Beslenme ve Geleceğin Gıda Gündemi

Sürdürülebilir Beslenme ve Geleceğin Gıda Gündemi Sürdürülebilir Beslenme ve Geleceğin Gıda Gündemi Dyt.Ece Nevra Durukan İstanbul Sağlık ve Beslenme Bienali, Sürdürülebilir Beslenme Beslenme ve kültürel ihtiyaçları karşılayan, aktif bir yaşam tarzını

Detaylı

Önemli bir yem hammaddesi: Mısır

Önemli bir yem hammaddesi: Mısır Önemli bir yem hammaddesi: Mısır Besinsel Özellikleri Mısır; diğer tahıllar, tahıl yan ürünleri ve enerji sağlayan diğer hammaddeler ile karşılaştırıldığında standart bir hammaddedir. Birçok kanatlı rasyonunda

Detaylı

5. Sınıf Besinler ve Özellikleri Test 2

5. Sınıf Besinler ve Özellikleri Test 2 5. Sınıf Besinler ve Özellikleri Test 2 1-1.Düzenleyici olarak görev yaparlar. 2.Pek çok yaşamsal faaliyetlerin gerçekleşmesinde görev alırlar. 3. Vücuda besinlerle dışardan alınır 4.Bazıları suda bazıları

Detaylı

MANİSA TİCARET BORSASI

MANİSA TİCARET BORSASI MANİSA TİCARET BORSASI KANATLI SEKTÖR RAPORU 2015 EĞİTİM ARAŞTIRMA BİRİMİ TÜRKİYE VE DÜNYADA KANATLI SEKTÖRÜNÜN GENEL DURUMU T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı nca Geliştirilen Yerli Hibritler (ATAK

Detaylı

TEBLİĞ. a) 29/12/2011 tarihli ve 28157 üçüncü mükerrer sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliğine dayanılarak,

TEBLİĞ. a) 29/12/2011 tarihli ve 28157 üçüncü mükerrer sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliğine dayanılarak, 14 Şubat 2014 CUMA Resmî Gazete Sayı : 28913 Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığından: TEBLİĞ TÜRK GIDA KODEKSİ KİLO VERME AMAÇLI ENERJİSİ KISITLANMIŞ GIDALAR TEBLİĞİ (TEBLİĞ NO: 2014/3) Amaç MADDE 1 (1)

Detaylı

Bornova Vet.Kont.Arst.Enst.

Bornova Vet.Kont.Arst.Enst. Gıda ve Yemlerde Salmonella Gelişimi imi ve Analiz Metotları Şebnem Ö Budak 08-09 09 Ekim 2008, İzmir Salmonella spp. Salmonella spp., enterobacteriaceae familyası üyesi, fakültatif anaerob, gram negatif,

Detaylı

SPORCULAR İÇİN TEMEL BESLENME İLKELERİ

SPORCULAR İÇİN TEMEL BESLENME İLKELERİ SPORCU BESLENMESİ SPORCULAR İÇİN TEMEL BESLENME İLKELERİ Yeterli ve dengeli beslenmenin bir sporcunun başarısını garanti etmediği, ancak yetersiz ve dengesiz beslenmenin bazı sağlık problemlerine ve performans

Detaylı

TOKSİN BAĞLAYICILAR. - Captex T2. - Sorbatox

TOKSİN BAĞLAYICILAR. - Captex T2. - Sorbatox TOKSİN BAĞLAYICILAR - Captex T2 - Sorbatox MİKOTOKSİNLER: Bazı mantar türlerinin normal hayati fonksiyonlarının sonucunda oluşan metabolitlerdir. Bilimsel olarak adlandırılmış 200 den fazla mikotoksin

Detaylı

TEBLİĞ. a) 29/12/2011 tarihli ve 28157 3 üncü mükerrer sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliğine dayanılarak,

TEBLİĞ. a) 29/12/2011 tarihli ve 28157 3 üncü mükerrer sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliğine dayanılarak, 15 Ağustos 2014 CUMA Resmî Gazete Sayı : 29089 Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığından: TEBLİĞ TÜRK GIDA KODEKSİ DEVAM FORMÜLLERİ TEBLİĞİ (TEBLİĞ NO: 2014/32) Amaç MADDE 1 (1) Bu Tebliğin amacı; devam

Detaylı

BALIKLARDA SİNDİRİM VE SİNDİRİM ENZİMLERİ. İlyas KUTLU Kimyager Su Ürünleri Sağlığı Bölümü. vücudun biyokimyasal süreçlerinin etkin bir şekilde

BALIKLARDA SİNDİRİM VE SİNDİRİM ENZİMLERİ. İlyas KUTLU Kimyager Su Ürünleri Sağlığı Bölümü. vücudun biyokimyasal süreçlerinin etkin bir şekilde BALIKLARDA SİNDİRİM VE SİNDİRİM ENZİMLERİ İlyas KUTLU Kimyager Su Ürünleri Sağlığı Bölümü Proteinler, yağlar ve karbohidratlar balıklar amino asitlerin dengeli bir karışımına gereksinim tarafından enerji

Detaylı

Mikroskobun Yapımı ve Hücrenin Keşfi Mikroskop: Robert Hooke görmüş ve bu odacıklara hücre demiştir.

Mikroskobun Yapımı ve Hücrenin Keşfi Mikroskop:  Robert Hooke görmüş ve bu odacıklara hücre demiştir. Mikroskobun Yapımı ve Hücrenin Keşfi Mikroskop: Gözümüzle göremediğimiz çok küçük birimleri (canlıları, nesneleri vs ) incelememize yarayan alete mikroskop denir. Mikroskobu ilk olarak bir kumaş satıcısı

Detaylı

Organik Gıdalarda Gıda Güvenliği. Yrd. Doç. Dr. Nural KARAGÖZLÜ Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü MANİSA

Organik Gıdalarda Gıda Güvenliği. Yrd. Doç. Dr. Nural KARAGÖZLÜ Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü MANİSA Organik Gıdalarda Gıda Güvenliği Yrd. Doç. Dr. Nural KARAGÖZLÜ Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü MANİSA Organik Gıda; Yetiştirilmesinde ve işlenmesinde tohumdan son

Detaylı

AB. SÜRECİNDE HİNDİ SEKTÖRÜNDE BAŞARININ YOL HARİTASI

AB. SÜRECİNDE HİNDİ SEKTÖRÜNDE BAŞARININ YOL HARİTASI AB. SÜRECİNDE HİNDİ SEKTÖRÜNDE BAŞARININ YOL HARİTASI Zir.Müh. M. Şerafettin ERBAYRAM Bolu Kalite Yem Sanayi Bolca Hindi Genel Koordinatörü Bolu, 03.HAZİRAN.2005, Koru Otel BEYAZ HİNDİ ÜRETİMİNİN BAŞLANGICI

Detaylı

Beslenme ve Sağlık Beyanları

Beslenme ve Sağlık Beyanları Beslenme ve Sağlık Beyanları PROF. DR. SİBEL KARAKAYA E.Ü. MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ GIDA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BESLENME BİLİM DALI 12-14 KASIM 2014 Resmi Gazete Tarihi: 29.12.2011 Resmi Gazete Sayısı: 28157

Detaylı

Gıda Bileşenleri ve Bilgilendirme

Gıda Bileşenleri ve Bilgilendirme GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI GIDA VE KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Gıda Bileşenleri ve Bilgilendirme A. Volkan GÜNGÖREN Gıda Kontrol ve Projeler Çalışma Grubu Sorumlusu Ankara 25 Aralık 2012 İ Ç E R

Detaylı

ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM

ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM 9.11.2015 ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM Konular Doğum öncesi gelişim aşamaları Zigot Doğum öncesi çevresel etkiler Teratojenler Doğum Öncesi G elişim Anneyle ilgili diğer faktörler Öğr. Gör. C an ÜNVERDİ Zigot

Detaylı

Sağlıklı besleniyoruz Sağlıkla büyüyoruz. Diyetisyen Serap Orak Tufan

Sağlıklı besleniyoruz Sağlıkla büyüyoruz. Diyetisyen Serap Orak Tufan Sağlıklı besleniyoruz Sağlıkla büyüyoruz Diyetisyen Serap Orak Tufan İstanbul 2015 NEDEN OKULA GİDERİZ? PEKİ NEDEN YEMEK YERİZ? Hastalanmamak için Daha Güçlü olmak için Daha çabuk büyümek için Karnımızı

Detaylı

Normal Mikrop Florası. Prof.Dr.Cumhur Özkuyumcu

Normal Mikrop Florası. Prof.Dr.Cumhur Özkuyumcu Normal Mikrop Florası Prof.Dr.Cumhur Özkuyumcu Vücudun Normal Florası İnsan vücudunun çeşitli bölgelerinde bulunan, insana zarar vermeksizin hatta bazı yararlar sağlayan mikroorganizma topluluklarına vücudun

Detaylı

MEMEDEN BARDAĞA AKAN DOĞALLIK ÖZKAN ŞAHİN U.Ü.KARACABEY MYO GIDA TEKNOLOJİSİ PROGRAMI/SÜT OPSİYONU

MEMEDEN BARDAĞA AKAN DOĞALLIK ÖZKAN ŞAHİN U.Ü.KARACABEY MYO GIDA TEKNOLOJİSİ PROGRAMI/SÜT OPSİYONU MEMEDEN BARDAĞA AKAN DOĞALLIK ÖZKAN ŞAHİN U.Ü.KARACABEY MYO GIDA TEKNOLOJİSİ PROGRAMI/SÜT OPSİYONU MEMEDEN BARDAĞA AKAN DOĞALLIK Dünya nüfusundaki hızlı artış ile teknolojik gelişmeler insanları tarımsal

Detaylı

DERS ĐÇERĐKLERĐ GÜZ YARIYILI: GMB 501 Uzmanlık Alan Dersi (4 0 0)

DERS ĐÇERĐKLERĐ GÜZ YARIYILI: GMB 501 Uzmanlık Alan Dersi (4 0 0) DERS ĐÇERĐKLERĐ GÜZ YARIYILI: GMB 501 Uzmanlık Alan Dersi (4 0 0) Gıda Mühendisliği Anabilim Dalında Enstitümüz tarafından yüksek lisans tez programları kabul edilen yüksek lisans öğrencileri için danışman

Detaylı

PROF. DR. ERDAL ZORBA

PROF. DR. ERDAL ZORBA PROF. DR. ERDAL ZORBA Vücut Kompozisyonu Çocukluk ve gençlik dönemi boyunca beden kompozisyonu sürekli değişkenlik göstermektedir. Bu değişimler, kemik mineral yoğunluğundaki artış, beden suyundaki değişimler,

Detaylı

VÜCUT KOMPOSİZYONU 1

VÜCUT KOMPOSİZYONU 1 1 VÜCUT KOMPOSİZYONU VÜCUT KOMPOSİZYONU Vücuttaki tüm doku, hücre, molekül ve atom bileşenlerinin miktarını ifade eder Tıp, beslenme, egzersiz bilimleri, büyüme ve gelişme, yaşlanma, fiziksel iş kapasitesi,

Detaylı

TÜRKİYE DE SIĞIR YETİŞTİRİCİLİĞİ

TÜRKİYE DE SIĞIR YETİŞTİRİCİLİĞİ TÜRKİYE DE SIĞIR YETİŞTİRİCİLİĞİ Prof. Dr. Salahattin KUMLU DGRV-Türkiye Temsilciliği Eğitim Ekibi Merzifon, 2012 Türkiye de sığır varlığı ve süt verimi Eylül 2012 2 Sığır varlığı ve süt verimi İnek sayısı

Detaylı

Anaerobik Arıtma ve Biyogaz Üretim Tesisi. Çağatay Arıkan-Ak Gıda Kalite Güvence Müdürü

Anaerobik Arıtma ve Biyogaz Üretim Tesisi. Çağatay Arıkan-Ak Gıda Kalite Güvence Müdürü Anaerobik Arıtma ve Biyogaz Üretim Tesisi Çağatay Arıkan-Ak Gıda Kalite Güvence Müdürü Ak Gıda yı Tanıyalım Ak Gıda bir Yıldız Holding kuruluşu 1996 da Sakarya Akyazı ilçesinde küçük bir tesisin alınması

Detaylı

Bursa Yakın Çevresi Deprem Tehlikesi ve Kentsel Dönüşüm

Bursa Yakın Çevresi Deprem Tehlikesi ve Kentsel Dönüşüm Bursa Yakın Çevresi Deprem Tehlikesi ve Kentsel Dönüşüm Oğuz Gündoğdu ACİL DURUMLAR PANELİ KalDer Bursa Şubesi Çevre ve İş Güvenliği Kalite Uzmanlık Grubu 27 Mayıs 2015 Ülkemizde çağdaş anlamda Afet Yönetimi

Detaylı

MEVZUATLAR KANUNLAR. TEBLİĞ, TALİMAT ve KARARLAR YÖNETMELİKLER KANUNLAR. Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Kanunu

MEVZUATLAR KANUNLAR. TEBLİĞ, TALİMAT ve KARARLAR YÖNETMELİKLER KANUNLAR. Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Kanunu T.C. ANTALYA VALİLİĞİ Tarım İl Müdürlüğü MEVZUATLAR KANUNLAR 6968 Sayılı Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Kanunu. 5179 Sayılı Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararnamenin

Detaylı

Diyabette Beslenme. Diyabet

Diyabette Beslenme. Diyabet Diyabette Beslenme Diyabet BR.HLİ.044 Diyabet Hastası Nasıl Beslenmeli? Halk arasında şeker hastalığı olarak adlandırılan diyabet, düzenli beslenme programı gerektirir. Düzenli ve bilinçli bir beslenme

Detaylı

ALANYA BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA VE KONT.MD YETERLİ VE DOĞRU BESLENME KURALLARI

ALANYA BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA VE KONT.MD YETERLİ VE DOĞRU BESLENME KURALLARI ALANYA BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA VE KONT.MD YETERLİ VE DOĞRU BESLENME KURALLARI 16 EKİM DÜNYA GIDA GÜNÜ Dünya da bir yanda obeziteyle mücadele yapılırken diğer tarafta açlıktan ölme noktasına gelen insanlara

Detaylı