Türkiye sağlık sektörü raporu

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Türkiye sağlık sektörü raporu"

Transkript

1 Türkiye sağlık sektörü raporu Sürdürülebilir ve kaliteli bir sağlık sektörü için genel bakış ve potansiyel iyileştirme alanları Haziran 2012

2 İçindekiler Grafikler Listesi...i Şekiller Listesi...ii Tablolar Listesi...iii Yönetici Özeti...1 Türkiye de Ekonomik Gelişmeler ve Temel Sağlık Sektörü Parametreleri...6 Sağlık Hizmet Sunumu Sektörü...23 Global Sektör Görünümü ve Uluslararası Kıyaslamalar...23 Türkiye Sektör Görünümü...30 Türkiye de Sektörün Sorunları ve İyileştirme Alanları...41 Tıbbi Cihaz Sektörü...45 Global Sektör Görünümü ve Uluslararası Kıyaslamalar...45 Türkiye Sektör Görünümü...48 Türkiye de Sektörün Sorunları ve İyileştirme Alanları...50 İlaç Sektörü...53 Global Sektör Görünümü ve Uluslararası Kıyaslamalar...53 Türkiye Sektör Görünümü...66 Türkiye de Sektörün Sorunları ve İyileştirme Alanları...74 Sağlık Sigortası Sektörü...80 Global Sektör Görünümü ve Uluslararası Kıyaslamalar...80 Türkiye Sektör Görünümü...82 Türkiye de Sektörün Sorunları ve İyileştirme Alanları...83 Sonuç...90 Kısaltmalar

3 Grafik 1: Türkiye'nin Reel GSYİH Gelişimi *... 7 Grafik 2: Türkiye'ye Yapılan Doğrudan Uluslararası Yatırımlar Grafik 3: Türkiye - Yaş Gruplarına Göre Nüfus Dağılımı ( *)... 9 Grafik 4: Bebek Ölüm Oranları (1.000 Doğum Başına Bebek Ölüm Sayısı)... 9 Grafik 5: Ortalama Yaşam Beklentisi Grafik 6: Sağlık Harcamaları ve Ortalama Yaşam Beklentisi Grafik 7: Doğum Oranları Grafik 8: Bireysel Harcanabilir Gelir ve Reel Harcanabilir Gelirdeki Büyüme Grafik 9: Türkiye nin Yıllara Göre Toplam Sağlık Harcaması Grafik 10: Türkiye de Kişi Başına Düşen GSYİH ve Sağlık Harcamaları Grafik 11: 2009 Yılı Hane Harcamalarının Kategorilere Göre Dağılımı Grafik 12: Seçilmiş Ülkelerin Sağlık Harcamaları Grafik 13: Türkiye deki Hekim ve Hemşire Sayılarının Yıllara Göre Değişimi Grafik 14: Yıllara Göre Okul Mezun Sayıları Grafik 14: Yıllara Göre Okul Mezun Sayıları Grafik 16: OECD Ülkelerine Göre 1000 Kişiye Düşen Doktor Sayısı Grafik 17: OECD Ülkelerine Göre 1000 Kişiye Düşen Hemşire Sayısı Grafik 18: OECD Ülkelerine Göre Doktor Başına Düşen Hemşire Sayısı Grafik 19: OECD Ülkelerine Göre Kişiye Düşen Yeni Mezun Hemşire Sayısı Grafik 20: Hasta Kalış Süresi (gün) Grafik 21: Yıllara Göre Türkiye deki Hastane Sayısı Grafik 22: Yıllara Göre Türkiye deki Hastane Yatağı Sayısı Grafik 23: Sağlık Personelinin Kuruluşlara Göre Dağılımı

4 Grafik 24: Yıllara Göre Hastane Müracaat ve Yatan Hasta Sayıları Grafik 25: Diyaliz Hasta Sayısının Yıllara Göre Değişimi Grafik 26: Diyaliz Merkez ve Cihaz Sayısının Yıllara Göre Değişimi Grafik 27: Dünya Tıbbi Cihaz Pazarı Grafik 28: Tıbbi Cihaz Pazarı Milyon ABD Dolar Grafik 29: Geleceğe Yönelik Beklentiler, Grafik 30: Klinik Araştırma Çalışmalarının Tutarsal Global Dağılımı Grafik 31: Sektörler Bazında Araştırma Geliştirme Harcamalarının Ciroya Oranı Grafik 32: Sektördeki Birleşmeler Grafik 33: En Büyük ARGE Yatırımına Sahip 12 Firmanın İç Getiri Düşüş Oranı Neden Analizi Kırılımı Grafik 34: Türkiye İlaç Pazarı Gelişimi (Milyar ABD $) Grafik 35: İthal Yerli Dağılımı Grafik 36: İthal Yerli Dağılımı Grafik 37: Kutu ve TL Bazında Jenerik Ürün Pazar Gelişimi Grafik 38: Türkiye İlaç Pazarında Dış Ticaret Verileri Grafik 39: Türkiye deki Kamu İlaç Harcamalarının Gelişimi Grafik 40: Brüt Sağlık Sigortası Yazılan Primleri Grafik 41: Sağlık Sigorta Poliçe ve Kapsamdaki Kişi Sayısı Grafik 42: Sağlık Sigortası Pazar Payları Şekil 1: İdeal Sağlık Sisteminin Üç Temel Boyutu... 1 Şekil 2: Temel İyileştirme Alanları... 2 Şekil 3: Gerçekleştirilen Çalışmanın Kapsamı... 3 Şekil 4: Gelişmekte Olan Ülkelerde Sağlık Sektörünün Desteklenmesi Şekil 4 (devamı): Gelişmekte Olan Ülkelerde Sağlık Sektörünün Desteklenmesi Şekil 4 (devamı): Gelişmekte Olan Ülkelerde Sağlık Sektörünün Desteklenmesi Şekil 5: Türkiye deki Özel Hastanelerin Bölgesel Dağılımı Şekil 6: Elektronik Sağlık Veri Tabanı Şekil 7: Yenilikçi Bir İlacın Piyasaya Çıkması için Harcanan Çaba (ABD Örneği) Şekil 8: Klinik Araştırma Safhalarının ArGe Harcamalarındaki Payı Şekil 9: Dünya İlaç Sektöründe Süre Gelen Değişim Şekil 10: İlaç Sektöründeki Değişim Şekil 11: Veri Korumasının Fiyat Gelişimi ve Pazar Hacmine Etkisi Konsept Gösterimi Şekil 12: Büyük İlaç Şirketleri için Sürdürülebilir Stratejiler Şekil 13: Veri Koruması ve Ürün Yaşam Döngüsü Şekil 14: ArGe Marjları ile Veri Koruması Arasındaki İlişki Şekil 15: Sürdürülebilir ve Kaliteli bir Sağlık Sistemi için İyileştirme Alanları

5 Önsöz YASED Uluslararası Yatırımcılar Derneği, 1980 yılından bu yana Türkiye de faaliyet gösteren uluslararası doğrudan yatırımcıların en önemli temsilcisidir. YASED olarak, Türkiye nin dünyadaki En iyi yatırım ortamına sahip ülke konumuna getirilmesine katkıda bulunmak, ve bu amaçla, bilgi, deneyim ve ilişki ağımız ile Türkiye de Uluslararası Standartların ve En İyi Uygulamaların Yerleşmesi, Uluslararası Yatırımlara Kamuoyu Desteğinin Sağlanması ve Türkiye nin Bir Cazibe Merkezi Olarak Algısının Yükseltilmesi konularında sorumluluk üstlenmekte ve görev almaktayız. Bu çerçevede, bilimsel çalışmalara verdiğimiz destek ve faaliyetler ile bu hedeflerimizi pekiştirmek arzusundayız. Bu rapor ile; Türkiye de sağlık sisteminin tüm bileşenleri ile (İlaç, Sağlık Sunucuları, Tıbbi Cihaz, Sigorta), güncel durumu ortaya konulması; kalite, maliyet ve erişim olmak üzere üç temel boyut gözönünde tutularak sürdürülebilir ideal sağlık sistemine ulaşılması yönünde potansiyel iyileştirme alanlarının belirtilmesi öngörülmüştür. Söz konusu raporumuzu ilginize sunuyor, ve bu vesile ile bu çalışmaya değerli katkılarda bulunan Çalışma Grubu Üyelerimize ve bu çalışmaya hayat veren Deloitte a teşekkür ediyoruz. Bu doğrultuda, Sağlığa Erişim Çalışma Grubumuzun değerli katkılarıyla Deloitte tarafından hazırlanan Türkiye Sağlık Sektörü Raporu: Sürdürülebilir ve Kaliteli bir Sağlık Sektörü için Genel Bakış ve Potansiyel İyileştirme Alanları konulu raporumuzun mevcut çalışmalara önemli katkılar sağlayacağını ümit ediyoruz. 5

6 Türkiye Sağlık Sektörü - Sürdürülebilir ve Kaliteli bir Sağlık Sektörü için Genel Bakış ve Potansiyel İyileştirme Alanları Raporu aşağıda logoları yer alan firmaların sponsorluğu sayesinde gerçekleşmiştir. Katkılarından dolayı kendilerine teşekkür ederiz. 6

7 Yönetici özeti Türkiye de sağlık sektörü; erişebilirliğin artması ve olumlu ekonomik gelişmeler neticesinde artan satın alma gücü gibi etkenler ve son yıllarda sektöre ilişkin gerçekleşen destekleyici gelişmelere paralel olarak büyümektedir. İlaç, hizmet sunumu, sigorta ve tıbbi cihazlar gibi alt sektörler bazında bakıldığında Dünya genelinde önemli bir noktaya gelinmektedir. Bu olumlu gelişmelere paralel olarak, sürdürülebilir kamu finansmanın sağlanması amacıyla politika belirleyicileri tarafından çeşitli aksiyonlar alınmaktadır. Bu aksiyonlar sektördeki modernleşmeyi hedeflediği gibi aynı zamanda kamu maliyetlerini sınırlandırmaya yönelik de olmaktadır. Ancak kamu maliyetlerini sınırlandırmayı hedefleyen uygulamalar; sektör oyuncularının faaliyetlerinin sürdürülebilirliğini ve sektör çıktılarının kalitesini olumsuz yönde etkileyebilmektedir.. Bu raporun amacı; genel olarak Türkiye sağlık sektörü ve ilaç, hizmet sunumu, sigorta ve tıbbi cihazlar alt sektörlerinin mevcut durumunu anlamak, Dünyadaki gelişmeleri incelemek ve nihayetinde daha kaliteli, sürdürülebilir ve katma değerli bir ortam yaratmak amacıyla çözüm önerilerini sunmaktır. Bir sağlık sisteminde kalite, maliyet ve erişim olmak üzere üç temel boyut bulunmaktadır. İdeal olarak bu üç boyut eş dengeli olarak ön plana çıkmakta ve nihayetinde ideal bir sağlık sistemini oluşturmaktadır. Maliyet ve erişim kamu politikaları neticesinde belirlenmektedir. Kalite ise diğer iki etmenden etkilenmektedir. Bu doğrultuda, sistemdeki bireylerin en kaliteli sağlık hizmetini aldığı, maliyetlerin en düşük seviyede tutulduğu, şirketlerin yatırımlarına geri dönüş sağlayabildiği ve erişimin sınırsız olduğu sistem ideal olarak kabul edilmektedir. Ancak uygulamaya gelindiğinde, idealde belirlenen bu üç boyutun da eş zamanlı olarak sağlanması kısıtlı kaynaklar nedeniyle mümkün olamamaktadır. Örneğin, bir sistemde erişim ve kalite arttırıldığı zaman maliyetler de paralel olarak artmaktadır. Dolayısı ile sağlık sistemine ayrılan sınırlı kaynağın kişilere en etkin hizmeti verecek şekilde yönetilmesi oldukça zorlu ve kritik bir süreç olarak öne çıkmaktadır. Günümüzün değişen demografik ve ekonomik göstergeleri ışığında, sürdürülebilir ve kaliteli sağlığa erişim için maliyet odaklı bir sistemin işletilmesi, gerek toplum sağlığı gerekse de yatırım sürekliliği adına kaçınılmaz olmaktadır. Şekil 1: İdeal Sağlık Sisteminin Üç Temel Boyutu Maliyet Kalite İdeal Sağlık Sistemi Erişim Son yıllarda Dünyanın önde gelen ve büyüyen ekonomileri arasında yerini alan Türkiye de, sağlık sektörü, sağlığa erişimin hükümet politikaları tarafından da olumlu desteklenmesine paralel olarak önemli gelişim göstermiştir. Sağlıkta Dönüşüm Programı çerçevesinde, sağlık hizmetlerinin etkili, verimli ve adaletli şekilde organize edilmesi, finansmanın sağlanması ve sunulmasına yönelik gelişmeler özellikle bu doğrultuda ön plana çıkmaktadır. Gerek sağlığın korunması, gerekse de sosyal güvenlik haklarının geliştirilmesi adına kurumlarının tek çatı altında toplanması, yeşil kartlıların Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) bünyesine dahil edilmesi, Genel Sağlık Sigortası (GSS) kapsamının ve erişiminin güçlendirilmesi ve bu gelişmelerin sonucunda uluslararası sağlık göstergelerinde Türkiye için raporlanan istikrarlı ilerlemeler sağlık sisteminin gelişimine dair verilebilecek örneklerden sadece bazılarıdır. Türkiye sağlık sektöründeki bu pozitif 1

8 gelişme, sadece kamu politikaları neticesinde artan sağlığa erişimle değil, aynı zamanda ekonomik açından güçlenen ortamda sağlık hizmetlerine duyulan ihtiyacın artmasıyla da tetiklenmektedir. Türkiye de yaşlı nüfus oranında görülen artışın yanı sıra refah düzeyinin artması neticesinde sağlık hizmetlerinden daha fazla faydalanma gereksiniminin doğuşu ve sağlığa erişimin genişletilmesine yönelik yapılan planlar önümüzdeki yıllarda Türkiye nin sağlık harcamalarının artmaya devam edeceği beklentisini desteklemektedir. Ancak gelişmekte olan sağlık sektörü ve sağlığa erişimdeki artış, kamu harcamalarının artmasına yol açmaktadır. Sağlık sektörüne ilişkin kamu politikası yaklaşımı, son dönemlerde artan kamu harcamalarının fiyat sınırlandırmaları ile yönetilmesi şeklinde olmaktadır. Öte yandan, geniş GSS kapsamı ve kısıtlı katkı payları sonucunda sağlık hizmet sunumuna erişimin artması ile ilaç tüketimindeki artış devlet bütçesi üzerinde baskısını hissettirmektedir. Bu durum, nicelik açısından gelişmeler sunmakta iken, sağlık hizmetlerinde nitelikten ödün verilmesiyle sonuçlanabilmektedir. Bu doğrultuda, mevcut sistem işleyişi ile politika değişikliklerinin gelişimi incelendiğinde, sürdürülebilir ve kaliteli sağlığa erişimin sağlanmasının uzun vadede mümkün olamayacağı öngörülmektedir. Sosyal sigorta kapsamının önem ve önceliklere göre yeniden gözden geçirilmesi bir gereksinim olarak ortaya çıkması muhtemeldir. Mevcut sistem ışığında, harcamaların yönetilmesine ve kaliteli sağlığa erişimin sürdürülebilir olmasına ilişkin atılması gerekli adımların etrafında toplandığı Şeffaflık, Diyalog ve Öngörülebilirlik gibi temel iyileştirme alanları sektör paydaşları tarafından dile getirilmektedir: Bu doğrultuda; kamu nezdinde şeffaf sağlık politikalarının etkin bir diyalog ortamında tüm paydaşlar ile paylaşılması, sektörün öngörülebilirlik sorununu ortadan kaldırıp sektör paydaşlarının daha sağlıklı planlama yapmalarına imkan yaratarak, Türkiye de yapacakları yatırımları artırmalarını da sağlayacaktır. Sağlıkta ülkelerin gelişmişliklerinin bir göstergesi olan yüksek hizmet kalitesinin sağlanması ve buna Şekil 2: Temel İyileştirme Alanları Şeffaflık Kamu politikalarının şeffaf bir şekilde tüm paydaşlar ile paylaşılması Diyalog Sağlık Sektöründe paydaşlar arası ve politika belirleyicileriyle diyaloğun güçlendirilmesi Yatırımı Destekleyen Ortam Sürdürülebilir ve Kaliteli Sağlık Hizmetine Erişim Öngörülebilirlik Mevzuat değişikliklerinin sektör paydaşlarının yatırımlarını en verimli şekilde yönetebilmeleri için öngörülebilir olması 2

9 paralel finansmanının sürdürülebilir olması için yenilikçi uygulamaların ülkeye çekilmesi kritik önem taşımaktadır. Bu uygulamaların etkin bir şekilde sisteme entegre edilmesi, ancak yatırım için uygun bir ortamın oluşturulması ve sektöre uygun teşvik paketleri ile desteklenmesi sayesinde mümkün olabilmektedir. Aksi takdirde, sadece kamu maliyeti baskısı ile yatırımlar için çekici bir pazar yaratmaktan uzaklaşılması, yeni ilaçlara erişimin de önünün kesilmesi ihtimalini doğuracağı için toplum sağlığı adına önemli bir tehdit oluşturmaktadır. Bu durumda yenilikçiliğin desteklenmesi için ürün/hizmet geliştirme, sahiplik, erişim ve çevresel faktörler olarak sıralanabilecek dört parametre bulunmaktadır. Türkiye, son yıllarda sağlık politikalarındaki olumlu gelişmelere paralel olarak sağlığa erişimin artışıyla birlikte sağlık sektörünü desteklemektedir. Ancak ürün / hizmet geliştirme, sahiplik ve çevresel faktörler incelendiğinde Türkiye birçok ülkenin gerisinde kalmaktadır. Bu durum ülkeye yeni yatırımların çekilmesi ve paralel olarak sürdürülebilirlik konularında sorunlara neden olmaktadır. Cari açığın çözümlenmesinde en önemli konunun ArGe ye dayalı üretimin olduğu bir gerçektir. Yeni açıklanan teşvik paketi ile sağlık sektöründe yenilikçiliğin destekleneceği gözükmektedir. Bu doğrultuda kriterlere uygun yatırımların desteklenmesi sayesinde yenilikçi yatırımların desteklenmesi sağlanabilecektir. ArGe harcamalarının en yüksek olduğu sektör olan sağlık sektörü, bu konuda oldukça önemli bir noktaya gelmektedir. Bu anlamda sağlık sektörü desteklenerek yatırımların Türkiye ye çekilmesi önemli bir konu olarak ortaya çıkmaktadır. ArGe alanında önemli bütçelere sahip olan klinik araştırmaların da Türkiye ye çekilmesi için bir fırsat olduğu düşünülmektedir. Bu doğrultuda, yapılan çalışma kapsamında sürdürülebilir ve kaliteli sağlık hizmetinin sağlanmasına yönelik çözüm önerileri geliştirilmiş; ilaç, sağlık sunucuları, sağlık sigortası ve tıbbi cihaz olmak üzere dört temel alt sektör incelenerek en iyi uygulamalara ve çözüm önerilerine değinilmiştir. Şekil 3: Gerçekleştirilen Çalışmanın Kapsamı İncelenen Sektörler Temel İyileştirme Noktaları 1 İlaç Sektörü 2 Sağlık Hizmet Sunumu Sektörü 1 2 Hizmet Kullanımındaki Kontrol Mekanizmaları ve Planlama için Veri Kullanımı Düzenleyici Yapı 3 Tıbbi Cihaz Sektörü 3 Yatırımların Gerçekleştirilmesi 4 Sigorta Sektörü 3

10 Rapor kapsamında her bir sektör özelinde iyileştirme noktaları belirlenmiştir. Belirlenen iyileştirme noktaları sektör bazında detaylı bir şekilde ilgili bölümde açıklanmaktadır. Ancak rapor genelinde belirlenen iyileştirme noktalarını genel olarak üç ana grupta toparlamak mümkündür: Hizmet Kullanımındaki Kontrol Mekanizmaları ve Planlama için Veri Kullanımı Düzenleyici Yapı Yatırımların Gerçekleştirilmesi Hizmet kullanımındaki kontrol mekanizmaları ve planlama için veri kullanımına ilişkin iyileştirmeler başlığında öncelikli olarak hastalıkların insidans ve prevalans bilgileri vb. epidemiyolojik verilerine ulaşılması, toplum sağlığında karşılaşılan sorunların doğru bir şekilde tespiti adına, önemli bir ihtiyaç olarak öne çıkmaktadır. Buna ek olarak kişi bilgilerinin (aile bilgileri ile eşleştirilmiş şekilde), kişinin kullandığı ilaçlardan, gerçekleştirilen tetkik ve testlere, geçirdiği hastalık ve operasyonlara, kullandığı tıbbi cihazlara kadar bütünleşmiş bir sistem içerisinde tutulmasına da ihtiyaç duyulmaktadır. Bu doğrultuda, toplam bütçenin ihtiyaçlar dahilinde değerlendirilerek dağılması önemli bir konu olarak ön plana çıkmaktadır. Ancak bunun yapılabilmesi için verilerin birçok parametre dahilinde raporlanabiliyor olması çok önemlidir. Verilerin, bütçe yönetimine dair kısıtlama noktaları olarak ele alınmasından ziyade ihtiyaçların ve tahminlerin yapılmasına yönelik bir araç olarak ele alınması gerekmektedir. Böylelikle; sağlık bütçesi en etkin şekilde planlanabilecek, hastanın sağlık sistemi içerisindeki hareketi şeffaflaşacak, sistemde tekrar eden maliyetler belirlenecek ve verimlilik alanları tespit edilebilecektir. Sağlık sistemi içerisinde hastalığın tespiti, tedavisi ve takibine ilişkin performans göstergeleri tanımlanabilecek, olumlu sonuç veren çözümlerin uygulama alanları genişletilebilecektir. Ek olarak kalite kontrol mekanizmaları geliştirilebilecek, sistemin daha verimli ve daha az maliyetli çalışması sağlanabilecektir. Ayrıca hizmet kullanımına ilişkin iyileştirme alanlarının tespitini takiben, gerek hasta gerek doktor bacağında sistemi kullanan grupların bilinçlendirilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilebilecek, sistemde ek maliyete sebebiyet veren alanlar önlenebilecektir. Şu anda Türkiye'de etkin bir sağlık veri tabanı bulunmaktadır. Ancak bu veri tabanının gerekli görülen fonksiyonlarının tamamlanmasını müteakip kamuya açık raporlar üretilmesi amacıyla kullanılması, sektör paydaşları açısında da faydalı olabilecektir. Veri konusunda, günümüze kadar süregelen kamu politikalarının özellikle sağlık harcamalarını kontrol etmeye yönelik gerçekleştiği gözlemlenmektedir. Ancak, hastalıkların teşhis ve tedavilerine ne kadar kaynak harcandığına bakmak, sağlık hizmetlerinin planlamasına ışık tutmamaktadır. Sınırlı kaynaklar da göz önünde bulundurulduğunda, hastalıklara dair epidemiyolojik bilgilerin entegre bir veri sistemi vasıtasıyla sorgulanabilir hale getirilmesi, hastalıkların önlenmesi ve tedavisinde kritik öneme sahip etkin bir bütçe planlaması adına ön plana çıkmaktadır. Kamu nezdinde, veri kullanımı alanında tüm paydaşlar tarafından benimsenecek planlama yaklaşımı bu değişim için gerekli görülmektedir. Düzenleyici yapıya ilişkin iyileştirmeler başlığında; mevzuatın yatırımları destekleyici şekilde yapılandırılması, mevzuata uyumluluk sürecinin makul sınırlar dahilinde bulundurulması ve bu sayede mevzuat riskinin azaltılmasına yönelik konular ön plana çıkmaktadır. Örneğin Türkiye de ilaç sektörü özelinde yapılan uygulama ve kararların öngörülebilir bir mekanizma dahilinde ilgili paydaşlar ile paylaşılması ihtiyacı bu alanda tespit edilen en kritik iyileştirmelerden biridir. Paydaşlar düzenleyici yapı dahilinde alınan kararları şeffaflık politikaları kapsamında öngöremedikleri durumlarda planlamalarını yapamamaktadırlar. Çoğu uluslararası olan bu şirketler, özellikle mali ve finansal konularda yapılan düzenlemelerin öngörülebilir olmaması neticesinde, planlama ve adaptasyon süreçlerinde sorun yaşamaktadırlar. Öte yandan, Türkiye de sağlık alanındaki gelişmeler incelendiğinde, gerek genel sağlık sigortasının kapsamının genişliği, gerek 4

11 değişen demografik ve ekonomik göstergeler neticesinde mali açıdan sağlık sisteminin sürdürülebilirliğinin sağlanması için tamamlayıcı sigorta modelinin benimsenmesi güçlü bir seçenek olarak ortaya çıkmaktadır. Tamamlayıcı sağlık sigortasının uygulanabilir olması için Genel sağlık Sigortası nın (GSS) belli alanlarda daraltılması veya prim teşviki (vergi avantajı/ teşviki) sağlanarak kamu bütçesi üzerindeki yükün azaltılması gerekmektedir. Bu çerçevede, tamamlayıcı sağlık sigortası ile hem kamu sağlık finansmanı üzerindeki baskı hafifleyecek, hem özel sigorta sektörü için büyüme alanı doğacak, hem de kamu ile özel sağlık alanda faaliyet gösteren sağlık sunucuları daha etkin bir şekilde faaliyet gösterebileceklerdir. Yatırımların gerçekleştirilmesine ilişkin iyileştirmeler alanında ise, öncelikli olarak yatırım çekilmesi planlanan alt sektörler özelinde, teşviklerin geliştirilmesinin gerekliliği öne çıkmaktadır. Her ne kadar Türkiye deki teşvik mekanizmaları oldukça gelişmiş olsa da, bu sektörde yatırımların istenilen düzeyde olmayışı (özellikle katma değer sağlayan hammadde yatırımları) sektöre özelleştirilmiş teşvik mekanizmaları ihtiyacını ön plana çıkarmaktadır. Yeni açıklanan teşvik paketi sayesinde bu konuda ilerlemelerin olacağı öngörülmektedir. Bilgi birikiminin önemli olduğu bu sektörde şirketler rekabet edebilmek adına araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde bulunmaktadırlar. Bunun karşılığını almak için ise bilgi birikimi, sağladığı fayda ile paralel olarak fiyatlandırılmalı ve rekabetçi veri koruması ile desteklenmelidir.ayrıca mevcut yatırımların veya yeni yatırımlarındaki insan kaynaklarının desteklenmesine yönelik makro planlamaların yapılması gerektiği düşünülmektedir. Fiyat ve/ veya veri korumasının, yatırımları yeterince desteklemediği ortamlarda sağlık sektörü şirketlerinin yenilikçi ürünleri piyasaya sürmemeleri, hatta pazardan çıkma kararı almaları söz konusu olabilmektedir. Tüm gelişmiş ülkelerde sağlık hizmetleri çok büyük bir ölçüde kamu ve/veya sosyal güvenlik kurumları tarafından karşılanmaktadır. Ancak, bu hizmetler için ayrılan bütçeler hasta sayısındaki artışın gerisinde kalmaktadır. Diğer yandan diyaliz sektörü için enflasyon etkisi ile maliyetler de artmakta ve neticede gerekli bütçe bir yıldan diğer bir yıla hasta artışına ilaveten enflasyon etkisiyle daha da artmakta ve karşılanması gittikçe zorlaşmaktadır. Aynı sorunlarla belki daha da önce karşılaşmış bulunan gelişmiş ülkeler ve bu ülkelerde faaliyet gösteren hizmet sunucuları, bir araya gelerek daha maliyet etkin ve toplam tedavi giderini azaltıcı yöntemlerin bulunması ve uygulanması için beraber çalışmaktadırlar. Bu çalışmaların sonuçları muhtelif ülkelerde alınmaya başlanmış olup, gün geçtikçe bu yöntemler daha fazla ülkede uygulanır hale gelmektedir. Bu sebeple, yeni yollar ve yaklaşımlar bulunarak sağlık hizmetinin kalitesinden ve miktarından ödün vermeden devamlılığını sağlamak esas olmalıdır. Bu çalışma kapsamında çözüm önerilerinin oluşturulması amacıyla, çeşitli kamu ve özel sektör temsilcilerinin fikirlerine başvurulmuş, politikaları ele alınmış ve kurumların strateji dokümanları incelenmiştir. İşbu çalışma sağlık sektörünün mevcut durumunu anlamak ve Türkiye deki iyileştirme alanlarını belirlemek amacıyla hazırlanmıştır. Bu çalışmadan yola çıkılarak, bu raporda belirtilen hususların kamu, özel sektör ve bilim adamlarının ortaklaşa çalışması ve doğrultusunda bir yol haritası şeklinde oluşturması gerektiği düşünülmektedir. Sonuç olarak, son yıllarda süregelen sağlık politikaları neticesinde sağlığa erişim artmaktadır. Ancak bu durum kamu sağlık harcamalarını da paralel olarak arttırmaktadır. Politika belirleyicileri tarafından uygulanan maliyet azaltmaya yönelik tedbirler ise sektörde sürdürülebilir ve kaliteli sağlık hizmeti sunumunu olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Bu durum karşısında düzenli olarak tutulan sağlık verileri ışığında stratejik kararların verilmesi, kontrol mekanizmalarının geliştirilmesi, yatırımlar ve düzenleyici yapıda iyileştirmelerin yapılması gerekmektedir. Tüm bu iyileştirmelerin de şeffaflık, diyalog ve öngörülebilirlik hedefleri doğrultusunda yerine getirilmesi gerekmektedir. 5

12 Türkiye de ekonomik gelişmeler ve temel sağlık sektörü parametreleri Türkiye hızlı ve tutarlı bir şekilde gelişmekte olan bir ülkedir. Ekonomi alanında son yıllarda önemli gelişmeler yaşanmaktadır. Ekonomik gelişmelerdeki bu olumlu hava ile birlikte sağlığa erişimdeki olumlu politikalar neticesinde sağlık harcamaları artmakta ve Türkiye nin sağlık sektöründeki konumu diğer ülkelere nazaran gelişmektedir. Türkiye ekonomisi son sekiz yılda önemli bir hızla büyümüştür. Kısa sürede gösterilen bu yüksek performans sayesinde, Türkiye Dünya nın önde gelen ve büyüyen ekonomileri arasında yer almıştır. Mevcut durumda ülkeler arası 2010 Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) rakamları Satınalma Gücü Paritesi (PPP) endeksinde karşılaştırıldığında, Türkiye ekonomisi Dünyada 16. sırada, AB ülkeleri arasında ise 6. sırada yer almaktadır. Bu sıralama sağlık sektörü büyüklükleri ve harcamaları ile paralellik göstermektedir. Tablo 1: IMF Verilerine Göre Ülkelerin GSYİH (PPP) Sıralaması Sıralama Ülke GSYİH (PPP) Milyon Dolar Kişi Başına Düşen GSYİH 1 Amerika Çin Japonya Hindistan Almanya Rusya İngiltere Brezilya Fransa İtalya Meksika Güney Kore İspanya Kanada Endonezya Türkiye İran Avustralya Tayvan Polonya Kaynak: Uluslararası Para Fonu (IMF) 6

13 Türkiye nin GSYİH si 2011 in 3. çeyreğinde, 2. çeyreğe göre %1,7 oranında büyümüştür1. Dünya Bankası verilerine göre, Türkiye nin GSYİH sinin son yıllardaki gelişimine bakıldığında ise, 1998 den beri ortalama yıllık büyümesinin %3,5 civarında olduğu görülmektedir2. Bu oran Mart 2009 da ekonomik krizin etkisiyle en düşük seviyesi olan %-7,57 seviyesine gelmiş, aynı yıl içerisinde Haziran 2009 da ise, en yüksek seviye olan %6,69 a ulaşmıştır. Türkiye, mevcut durumda hızla gelişen bir ülke olarak, Orta ve Doğu Avrupa nın önde gelen ekonomisi konumundadır. Grafik 1: Türkiye'nin Reel GSYİH Gelişimi * GSYİH Büyüme % 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% -6% 9,4% 8,4% 8,9% 6,9% 6,2% 5,3% 4,7% 4,6% 4,8% 5,0% 5,4% 5,2% 0,7% * 2012* 2013* 2014* 2015* -4,7% Türkiye AB Dünya Kaynak: Economist Intelligence Unit (EIU), Eurostat * Bu rakamlar EIU tahminleridir. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) Dünya Yatırım Beklentileri Anketi 2011 e göre, Türkiye 2010 yılında, uluslararası yatırım için gelişmekte olan ülkeler arasında en cazip 14. ülke konumunda bulunmaktadır. Genel sıralamada ise Türkiye 27. sırada yer almıştır3. Bu durum Türkiye açısından bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. Özellikle cari açık oluşmasında yer alan sektörlerde yatırım fırsatlarının değerlendirilmesi gerekmektedir. Cari açığın çözümlenmesinde en önemli konunun ArGe ye dayalı üretimin olduğu bir gerçektir. ArGe harcamalarının en yüksek olduğu sektör olan sağlık sektörü, bu konuda oldukça önemli bir noktaya gelmektedir. Bu anlamda sağlık sektörü desteklenerek yatırımların Türkiye ye çekilmesi önemli bir konu olarak ortaya çıkmaktadır. Türkiye ye doğrudan yapılan yatırımlar, 2007 yılında tarihindeki en yüksek seviyeyi görmesine rağmen, 2009 yılında ekonomik krize bağlı olarak önemli miktarda bir düşüş yaşamıştır. Mevcut durumda yeni rakamlar ve tahminler göstermektedir ki Türkiye deki uluslararası yatırım oranı önümüzdeki yıllarda artmaya devam edecektir. Ancak bu durumu sürdürülebilir kılmak Türkiye deki gelişmeler kadar uluslararası gelişmelere bağlı olarak değişim göstermektedir. 1.http://www. tradingeconomics.com/ turkey/gdp-growth 2. Dünya Bankası Veri Tabanı, Türkiye 3. Yased, UNCTAD Dünya Yatırım Raporu

14 Grafik 2: Türkiye'ye Yapılan Doğrudan Uluslararası Yatırımlar Milyar Dolar ,5 20,2 22,0 22,5 19,5 17,5 12,0 8,4 8, * 2012* 2013* 2014* 4% 4% 3% 3% 2% 2% 1% 1% 0% GSYİH % Kaynak: EIU 2011 Türkiye de yatırım yapmayı tercih eden ülkeler arasında AB ülkeleri, Arap ülkeleri ve ABD bulunmaktadır. Son beş sene içerisinde en fazla uluslararası yatırımcı çeken sektörler arasında ise finansal aracılık, üretim ve sağlık sektörleri yer almaktadır 4. Sağlık sektörüne yapılan mevcut yatırımlar göz önünde bulundurularak, sektörün yatırım çekme potansiyeli bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. Demografik göstergeleri baktığımızda ise, Türkiye nüfusunun 2010 Aralık ayı itibariyle 73,7 milyon kişiye ulaştığı görülmektedir 5. Nüfusun yıllık büyüme hızının ise yılları arasında ortalama olarak %1,60 olması beklenmektedir. Türkiye nin nüfusunun en önemli özelliklerinden biri, nüfusun neredeyse yarısından fazlasının 35 yaş altındaki kişilerden oluşmasıdır. Bu durum sağlık sektörünün fonlanması açısından olumlu bir parametre olarak ön plana çıkmaktadır. Öte yandan yılları arasında 28,3 ten 29,2 ye yükselen ortanca yaş, ülke nüfusunun yaşlanmaya başladığına ve buna bağlı olarak sağlık harcamalarında olası bir artışa işaret etmektedir 6. Ancak bunun yanı sıra, nüfus oranıyla Türkiye, Avrupa genelinde önemli bir pazar olarak ön plana çıkmaktadır. 4. Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı 5. Population Census TÜİK İstatistik Göstergeler

15 Grafik 3: Türkiye - Yaş Gruplarına Göre Nüfus Dağılımı ( *) Yaş Grupları % 100% 80% 60% 40% 20% 0% 7% 7% 7% 7% 7% 8% 8% 8% 12% 12% 13% 13% 13% 14% 14% 14% 46% 46% 46% 46% 46% 46% 46% 46% 35% 35% 35% 34% 34% 33% 33% 33% * 2012* 2013* 2014* 2015* Büyüme Hızı 1,4% 1,3% 1,2% 1,1% 1,0% Büyüme % Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) * Tahmini rakamlardır. Kritik sağlık göstergeleri açısından Türkiye nin bir değerlendirmesi yapıldığında ise, Türkiye de bebek ölüm oranlarının gelişmiş ülkelere oranla kıyaslandığında çok yüksek olduğu görülmektedir yılı verilerine göre Türkiye de her 1000 doğumda ortalama 13,1 bebek hayatını kaybederken, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ülkelerinde bu oran %0,4 seviyesindedir. Ancak, yılları arasında, bebek ölüm oranlarında Türkiye nin ulaşmayı başardığı %6,0 lık yıllık ortalama düşüş, %4,5 olan OECD ülkeleri ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. Bu olumlu gelişmede, özellikle yoksulluk oranının yüksek ve temel hizmetlere erişimin düşük olduğu bölgeleri hedef alan son yıllardaki kamu sağlık politikaları önemli rol oynamıştır. Grafik 4: Bebek Ölüm Oranları (1.000 Doğum Başına Bebek Ölüm Sayısı) ,1 13,8 14, ,4 2,5 2,9 3,1 3,1 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 4,3 4,4 4,6 5,6 6,5 8,2 0 Japonya İsveç Çek Cumhuriyeti Yunanistan Norveç İspanya Belçika Almanya Portekiz İtalya İsrail Fransa İsviçre OECD İngiltere Polonya ABD Rusya Türkiye Çin Meksika Kaynak: Health at a Glance, OECD Indicators

16 Diğer sağlık göstergelerine bakıldığında ise, özellikle OECD ülkelerinde her yaş gurubunda ölüm oranları azalmakla birlikte, son yıllarda ortalama yaşam beklentisi de büyük ölçüde artmıştır verilerine göre OECD ülkelerinin ortalama yaşam beklentisi 80 yıl olarak hesaplanmıştır. Yaşam süresindeki bu artış hayat kalitesinin gelişmesi, eğitim seviyesinin yükselmesi, kaliteli sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması gibi birçok faktöre bağlıdır. Türkiye de ise hayat standardının yükseltilmesi çalışmalarına rağmen ortalama yaşam beklentisi 74 yıl ile gelişmiş ülkelerin gerisinde kalmaktadır. Ancak, özellikle son yıllardaki olumlu gelişmeler ve politikalar sayesinde, yılları arasında OECD ülkelerindeki ortalama yaşam beklentisi 11,2 yıl artış gösterirken, Türkiye de bu artış 25,5 yılı bulmuştur. Ek olarak TUIK tarafından gerçekleştirilen çalışmaya göre sağlıkta dönüşüm sürecinin olumlu bir sonucu olarak kamu sağlık hizmetlerindeki memnuniyet 2003 yılında %39,5'ten 2010 yılında %73'e çıkmıştır. Grafik 5: Ortalama Yaşam Beklentisi Kaynak: Health at a Glance, OECD Indicators 2011 Japonya İsviçre İtalya İspanya Avusturalya İsrail İsveç Fransa Hollanda İngiltere Almanya Yunanistan Belçika Portekiz OECD ABD Çek Cumhuriyeti 76 Polonya Türkiye Çin 69 Rusya OECD ülkelerinde ortalama yaşam beklentisi ile kişi başına düşen sağlık harcamaları kıyaslandığında ise, artan sağlık harcamaları ile yaşam beklentisi süresinin uzaması arasında pozitif bir ilişki gözlemlenmektedir. Bu durum karşısında, yaşam süresini arttırmayı hedefleyen ülkelerde sağlık harcamalarının da artması oldukça doğal olarak karşılanmalıdır. Türkiye de ise OECD ülkelerine kıyasla hem düşük ortalama yaşam beklentisi hem de düşük kişi başına düşen sağlık harcaması gözlemlenmektedir. 10

17 Grafik 6: Sağlık Harcamaları ve Ortalama Yaşam Beklentisi 84 Ortalama Yaşam Beklentisi NORVEÇ 64 Kişi Başına Düşen Sağlık Harcaması ( ABD $ ) Kaynak: OECD Nüfusun yaşlanmasında önemli bir etken olan doğum oranlarına bakıldığında ise, OECD ülkelerinin son 30 yılda kadın başına düşen çocuk sayısında yaşadığı önemli düşüş görülebilmektedir yılında 1,7 olarak gerçekleşen OECD ortalaması, 1980 yılında 2,2 olan kadın başına düşen çocuk ortalamasının oldukça gerisindedir. Türkiye de son 30 yılda yaşanan düşüş ise daha da belirgindir yılında kadın başına 4,6 doğum ortalamasına sahip olan Türkiye, 2009 yılına gelindiğinde, toplumun aynı demografik yapıyla sürdürülebilmesi için gerekli uluslararası minimum değer (replasman oranı); 2,1 çocuk ortalamasına gerilemiştir. Bu trendin devam etmesi, nüfusun giderek yaşlanmasına ve dolayısıyla sağlık harcamalarında görülecek olası bir artışa işaret etmektedir.ken, Türkiye de bu artış 25,5 yılı bulmuştur. 11

18 Grafik 7: Doğum Oranları Kadın başına çocuk sayısı İsrail İzlanda Yeni Zelanda Türkiye Meksika İrlanda ABD Şili Fransa Norveç İngiltere İsveç Avustralya Finlandiya Danimarka Belçika Hollanda OECD Kanada Estonya Lüksemburg Slovenya Yunanistan İsviçre Çek Cumhuriyeti Slovakya İtalya İspanya Polonya Avusturya Japonya Almanya Macaristan Portekiz Kore Hindistan Güney Afrika Endonezya Brezilya Çin Rusya 2,96 2,22 2,14 2,12 2,08 2,07 2,01 2,00 1,99 1,98 1,94 1,94 1,90 1,86 1,84 1,83 1,79 1,74 1,66 1,63 1,59 1,53 1,53 1,50 1,49 1,41 1,41 1,40 1,40 1,39 1,37 1,36 1,33 1,32 1,15 2,74 2,43 2,17 1,86 1,77 1,54 Replasman Doğum Oranı* = 2.1 0,0 1,0 2,0 3,0 4,0 5,0 Kaynak: Doing Better for Families, OECD

19 Öte yandan, Türkiye de gelir seviyelerinin artmasıyla birlikte, harcanabilir gelir miktarı da artmaktadır. Özellikle şehirlerde yaşayan kişilerin harcanabilir gelirlerinde görülen yıllık artış devam etmektedir. Türkiye şehirleşme hızı en yüksek olan ülkelerden biridir. Nüfus özellikle büyük şehirlerde ve sanayinin gelişmiş olduğu bölgelerde yoğunlaşmaktadır yılında, yaşanan ekonomik krize bağlı olarak, ortalama yıllık gelirde büyük düşüş yaşanmış ve hane harcamaları da geçmiş yıllara nazaran azalmıştır. Grafik 8: Bireysel Harcanabilir Gelir ve Reel Harcanabilir Gelirdeki Büyüme ABD $ ,7% ,8% ,3% 5,4% 3,1% 2,5% 5,0% 4,0% -14,8% * 2012* 2013* 2014* 25% 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% -15% -20% Büyüme % Kaynak: EIU, TÜİK Bireysel Harcanabilir Gelir Reel Harcanabilir Gelirdeki Büyüme Sağlık sektörüne bakıldığında ise, Türkiye nin büyüyen ekonomisi ve gün geçtikçe büyüyen yatırım potansiyeli, son yıllarda yerli ve uluslararası yatırımcıların ilgisini de artırmıştır. Sektöre yapılan yatırımlar ile birleşme ve satın almaların artması ve yeni kamu politikaları ile yeni düzenlemelerin yürürlüğe girmesi ile sağlık sektörü son 10 yılda yükselişe geçmiştir. Türkiye nin sağlık harcamaları mevcut durumda gelişmekte olan ülkeler ile aynı seviyede, %6 - %7 civarındadır. Türkiye nin GSYİH si arttıkça sağlık sektörüne yapılan harcamaların miktarı da artmıştır. Bu trendin önümüzdeki yıllarda da devam etmesi beklenmektedir. Bu artış karşısında kamu sağlık harcamalarının da sürdürülebilir bir şekilde karşılanması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Grafik 9: Türkiye nin Yıllara Göre Toplam Sağlık Harcaması Milyon ABD $ ,3% 6,3% 6,3% 6,3% 6,0% ,9% 5,9% ,7% 5,8% 5,9% 6,0% ,6% ,9% * 2011* 2012* 2013* 2014* Sağlık Harcamaları Sağlık Harcamaları (GSYH %) 6,4% 6,4% 6,5% 6,0% 5,5% 5,0% 4,5% GSYİH % Kaynak: EIU, Eurostat * Bu rakamlar EIU tahminleridir. 13

20 Grafik 10: Türkiye de Kişi Başına Düşen GSYİH ve Sağlık Harcamaları ABD $ * 2012* 2013* 2014* 2015* ABD $ Kişi Başına Düşen Sağlık Harcaması Kişi Başına düşen GSYH Kaynak: EIU, Eurostat Türkiye deki Bir Hastanın Sağlık Yolculuğu Kişi: Nurgül Sağlam, Yaş: 52, Tanı: Kronik Böbrek Yetmezliği 52 yaşında, 2 çocuk annesi bir ev hanımı olan Nurgül Sağlam, sağlığını soranlara, sağlığının yerinde olduğu yönünde cevap verirdi. [OECD nin 2009 yılında yaptığı bir çalışmaya göre Türkiye deki yetişkinlerin %68 i sağlıklarının yerinde olduğunu belirtirken, bu oran ABD de %90, Norveç te %80, Yunanistan da %75 ve OECD ortalamasına göre de %69 dur.] Öte yandan, 2009 yılında Türkiye genelinde gerçekleştirilen bir çalışma ile Türkiye nin Sosyal Ekonomik Statü gruplarının yıllık olarak gerçekleştirdiği harcamalar incelenmiştir. Bu çalışma ile dört farklı sosyal sınıfın hane harcamaları kategorilendirilmiştir. Bu çalışma göstermektedir ki yapılan sağlık harcamalarının %53 ü AB grubuna ait bireyler tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu sonuç, sağlık harcamalarının lüks harcamalar olarak sınıflandırılması nedeniyle, AB grubunun sağlık konusunda daha bilinçli oldukları şeklinde yorumlanabilir. Yapılan harcamalarda AB grubundaki bireyleri, toplam sağlık harcamalarının %24 ünü gerçekleştiren C1 grubu, %15 ini gerçekleştiren C2 grubu ve %8 ini gerçekleştiren DE grubu izlemektedir. Bu çalışmadan anlaşıldığı üzere, bireylerin ekonomik statüsü azaldıkça, cepten yapılan sağlık harcamaları da azalmaktadır. 14

21 Grafik 11: 2009 Yılı Hane Harcamalarının Kategorilere Göre Dağılımı 100% Harcama % 80% 60% 40% 37% 29% 41% 28% 54% 53% 26% 24% 68% 65% 72% 53% 27% AB C1 C2 20% 0% 21% 20% 12% 10% 15% 15% 5% 8% 22% 20% 19% 16% 9% 10% 8% 3% 3% 2% 5% DE Kaynak: TÜİK * Bu çalışma tüm nüfusu kapsamamaktadır. Sonuçlar haneler üzerinde gerçekleştirilen bir çalışma ile elde edilmiştir. Türkiye de yaşlı nüfus oranında görülen artış, refah düzeyinin artması neticesinde sağlık hizmetinden daha fazla faydalanma gereksiniminin doğuşu ve sağlığa erişimin genişletilmesine yönelik yapılan planlar da önümüzdeki yıllarda Türkiye nin sağlık harcamalarının artmaya devam edeceği beklentisini desteklemektedir. Hem sağlık harcamalarında hem de GSYİH deki bu artış beklentisi, Türkiye nin global iyi uygulamalar doğrultusunda ilerlemeye devam ettiğinin bir göstergesidir. Diğer ülkelere bakıldığında ise, Çin in mevcut durumda oldukça kısıtlı olan sağlık sistemi kapsamını yakın gelecekte genişleterek, yapılan sağlık harcaması miktarını artırması ve global ortalamaya yaklaşması da yapılan öngörüler arasındadır. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler arasında bulunan Hindistan ise GSYİH ve ülke nüfusunda beklenen artış ile global ortalamalarına yaklaşmaktadır. Nurgül Hanım ın sağlığı konusunda tek sıkıntısı son 10 yıldır şeker hastası olmasıdır. Ancak Nurgül Hanım son zamanlarda kendisinde fark ettiği değişik belirtiler üzerine, muayene olmaya karar verir. - Türkiye de 2010 yılında yaş arası nüfus incelendiğinde nüfusun %8 inin şeker hastası olduğu, bu oranın Norveç te %3,6, Yunanistan da %6, OECD ortalamasında %6,5 ve ABD de %10 olduğu görülmektedir. Türkiye de kişilerin, belirli bir sağlık sorunları olmaksızın genel sağlık durumlarının tetkikine ilişkin check-up yaptırma alışkanlıkları bulunmamaktadır. Semptom ve rahatsızlıklar belirli bir seviyeye ulaştıktan sonra hastalar muayene olma ihtiyacı hissetmektedirler. Ancak hastalıklar belirli bir seviyeye ulaştıktan sonra, hastalıkların tedavisi daha zorlu, uzun süre gerektiren ve maliyetli bir sürece dönüşmektedir. Nitekim koruyucu hekimlik yaklaşımının sağlık kurumları ve hastalar tarafından benimsenmesi hem hastalıkların erken safhalarda tespiti ve engellenmesine imkan verecek, hem de kişi başına düşen sağlık harcamalarının azaltılmasını sağlayabilecektir.- 15

22 Avrupa ya bakıldığında ise (İngiltere, Fransa ve Almanya), mevcut ekonomik koşullarda bu ülkelerin ekonomilerinde önemli bir büyüme beklenmemektedir. Bunun yanında bu ülkelerin nüfusları hızlı bir şekilde yaşlanmakta ve sağlık harcamaları artmaktadır. Bu da bu ülkelerin global ortalamalardan az da olsa uzaklaşabilecekleri ihtimalini ortaya çıkarmaktadır. Grafik 12: Seçilmiş Ülkelerin Sağlık Harcamaları ABD GSYİH (Milyar ABD $) Ç in Hindistan İngiltere Almanya Brezilya Fransa Meksika G.Kore T ürkiye G üney Afrika 0 %3 %5 %7 %9 %11 %13 %15 %17 Sağlık Harcamaları (GSYİH in %) Sağlık Harcamaları ($ milyar) Linear (Sağlık Harcamaları ($ milyar)) Kaynak: EIU Sağlıkta ülkelerin gelişmişliklerinin bir göstergesi olan yüksek hizmet kalitesine erişimin sunulması ve buna paralel finansmanının sürdürülebilirliğinin sağlanması için yenilikçi uygulamaların ülkeye çekilmesi kritik öneme sahiptir. Bu uygulamaların etkin bir şekilde sisteme entegre edilmesi, ancak yatırım için uygun bir ortamın oluşturulması ve sektöre uygun teşvik paketleri ile desteklenmesi sayesinde mümkün olabilmektedir. 16

23 Şekil 4: Gelişmekte Olan Ülkelerde Sağlık Sektörünün Desteklenmesi Kaynak: Innovation in Emerging Markets Report, Deloitte 2011 Deloitte Consulting 17

24 Şekil 4 Şekil 4 (devamı): Gelişmekte Gelişmekte Olan Ülkelerde Sağlık Olan Sektörünün Ülkelerde Desteklenmesi Sağlık Sektörün Desteklenmesi Ürün / Hizmet Geliştirme Sahiplik Brezilya Çin Çek Cum. Hindistan Meksika Polonya Singapur G. G. Afrika G. G. Kore Türkiye Fransa Almanya İngiltere ABD 2,24 1,88 3,73 2,5 2,11 2,95 4,09 2,51 3,93 2,29 4,55 4,18 5,36 5,25 Brezilya Çin Çek Çek Cum. Hindistan Meksika Polonya Singapur G. G. Afrika G. G. Kore Türkiye Fransa Almanya İngiltere ABD 3,07 2,59 3,5 2,63 3,52 3,02 4,85 2,14 3,52 2,22 4,84 5,4 4,34 4,7 Sağlığa Erişim Çevresel Faktörler Brezilya Çin Çek Cum. Hindistan Meksika Polonya Singapur G. G. Afrika G. G. Kore Türkiye Fransa Almanya İngiltere ABD 3,67 3,11 4,33 2,9 3,41 3,61 3,1 3,51 4,35 3,76 4,19 4,41 4,14 4,89 Brezilya Çin Çek Cum. Hindistan Meksika Polonya Singapur G. G. Afrika G. G. Kore Türkiye Fransa Almanya İngiltere ABD 3,17 3,93 4,59 3,46 3,41 4,16 5,75 4,47 4,84 3,52 4,8 5,08 5,22 4,83 1 Deloitte PowerPoint timesaver March

25 amı): Gelişmekte Olan Ülkelerde Sağlık Sektörünün esi Şekil 4 (devamı): Gelişmekte Olan Ülkelerde Sağlık Sektörünün Desteklenmesi Çevresel Faktörler Üretim / Hizmet ve Yeni Yeni Ürün / Hizmet Geliştirme Geliştirme Sahiplik Sağlığa Erişim nt timesaver March Deloitte Global Servic 19

26 Deloitte tarafından yapılan bir araştırmaya göre sağlık sektöründe yenilikçilik Türkiye nin de dahil olduğu gelişmekte olan ve diğer gelişmiş ülkeler için incelenmektedir. Bu doğrultuda yenilikçiliğin desteklenmesi için dört temel parametre bulunmaktadır. Bu parametreler ürün/ hizmet geliştirme, sahiplik, erişim ve çevresel faktörler olarak sıralanmaktadır. Türkiye nin de dahil olduğu gelişmekte olan ülkeler ve gelişmiş ülkeler; bahsi geçen dört parametre dahilinde incelenmiştir. Her bir parametrenin alt bileşenleri belirlenerek, objektif kriterlerine göre değerlendirmek yapılmıştır. Değerlendirmeler anketlere göre cevaplandırılmıştır. Sonuç olarak Türkiye nin sağlığa erişimde diğer gelişmekte olan ülkeler ortalamasının üzerinde olduğu ancak diğer üç kriterde daha geride olduğu gözlemlenmiştir. Yukarıdaki şekilden de görüleceği üzere, Türkiye son yıllarda sağlık politikalarındaki olumlu gelişmelere paralel olarak sağlığa erişimin artışıyla birlikte sağlık sektörünü desteklemiştir. Ek olarak TUIK tarafından gerçekleştirilen çalışmaya göre sağlıkta dönüşüm sürecinin olumlu bir sonucu olarak kamu sağlık hizmetlerindeki memnuniyet 2003 yılında %39,5'ten 2010 yılında %73'e çıkmıştır. Ancak ürün / hizmet geliştirme, sahiplik ve çevresel faktörler incelendiğinde Türkiye birçok ülkenin gerisinde kalmaktadır. Sağlığa erişimin önemli bir karşılığı olan sağlık istihdamına bakıldığında ise, Türkiye de son on yılda artan sağlık harcamalarına paralel olarak sağlık çalışanlarının sayısının da arttığı görülmektedir. Grafik 13: Türkiye deki Hekim ve Hemşire Sayılarının Yıllara Göre Değişimi ,9% 5,2% 5,4% 5,3% 5,4% 5,4% 5,8% 6,0% 6,1% 6,5% 6,4% 7% 6% 5% Kişi Sayısı % 3% 2% 1% % Hekim Sayısı Hemşire Sayısı Diş Hekimi Sayısı Sağlık Harcaması / GSYİH 0% Kaynak: TÜİK Hekim ve hemşire sayılarının yıllara göre dağılımına bakıldığında sürekli bir artış gözlemlenmektedir. Hekim ile hemşire sayıları arasındaki fark yıllara göre ufak değişiklikler göstermiş olsa da yaklaşık olarak sabit kalmıştır. 20

27 Tablo 2: Hekim vs. Hemşire Sayısı Hekim Sayısı Hemşire Sayısı Oran 1,30 1,20 1,20 1,19 1,26 1,28 1,26 1,15 1,13 1,13 1,08 Kaynak: TÜİK Aynı şekilde hastanelerin sayısı da son on yılda sağlık harcamalarında gözlemlenen artışa paralel olarak artmıştır. Sağlık Bakanlığı na bağlı kamu hastanelerinin sayısındaki değişimin daha az olması ile birlikte özellikle özel hastanelerin sayısındaki artış dikkat çekicidir. Bu artışa paralel olarak hastane yatak sayılarında da benzer bir eğilim görülmektedir. Özel hastanelerdeki yatak sayısında son on yılda dikkat çekici bir artış yaşanmıştır. Tıp alanında 2001 ile 2009 yılları arasında verilen mezun rakamlarına bakıldığında pratisyen ve uzman hekim ve hemşire mezun sayılarının ağırlıklı olarak sağlık harcamalarındaki artışa paralel bir eğilim izlediği görülmektedir. Grafik 14: Yıllara Göre Okul Mezun Sayıları ,2% 5,4% 5,3% 5,4% 5,4% 5,8% 6,0% 6,1% 6,5% 7% 6% % Mezun Sayısı % 3% 2% % % % Pratisyen Hekim Uzman Hekim Hemşire Eczacı Diğer (Sağlık Meslek Liseleri) Sağlık Harcaması / GSYH Kaynak: TÜİK 2010 yılı itibariyle mevcut hemşire ve ebenin, 2023 vizyonu çerçevesinde kişiye çıkarılması hedefi ışığında, hemşire okullarının ve bu okullardan mezun verilen öğrencilerin arttırılması, diğer bir deyişle bu alanlardaki mesleki eğitimlerin desteklenmesi önem kazanacaktır. Bu durum sağlık sektörü genelinde bir eleman eksikliğinin göstergesidir. Ancak bahsedildiği üzere kamu tarafından ortaya konulan hedefler bu konunun orta vadede çözümleneceğini göstermektedir. Buna karşın, özellikle kısa-orta vadede bu konunun ele alınması gerekliliği ön plana çıkmaktadır. 21

28 22

29 Sağlık Hizmet Sunumu Sektörü Global Sektör Görünümü ve Uluslararası Kıyaslamalar Sağlık hizmetleri genel olarak, koruyucu, tedavi edici ve rehabilite edici olarak üçe ayrılmaktadır. Bu kapsamda ele alınan tedavi edici sağlık hizmetleri, hastalıkların teşhis ve yatırılarak tedavisi için verilen hizmetlerdir. Ülkemizdeki Sağlık Bakanlığı na bağlı tam teşekküllü devlet hastaneleri, Milli Savunma Bakanlığına bağlı hastaneler, özel hastaneler, yataklı sağlık merkezleri ve tıp fakülteleri bu gruba giren kuruluşlardır. 7 Türkiye sağlık hizmet sunumu sektörü incelendiğinde, özellikle en önemli karşılaştırma parametresi olan niceliksel kapasitenin (hastane yatak sayısının), son yıllardaki artışa rağmen, OECD ortalamasının oldukça gerisinde kaldığı gözlemlenmektedir. Grafik 14: Yıllara Göre Okul Mezun Sayıları Nurgül Hanım ilk olarak, Aile Hekimine giderek kanlı idrar, bulantı-kusma, halsizlik gibi yaşadığı sıkıntıları aktarır. Aile Hekimi ilgili tetkiklerin yapılması için, Nurgül Hanım ı yakındaki devlet hastanesine yönlendirir. Hastanede, önce Nurgül Hanım ın kan ve idrar testleri yapılır. Test sonuçları geldiğinde Doktor Bey, Nurgül Hanım a kronik böbrek yetmezliği olduğunu ve şeker hastası olan kişilerde böbrek yetmezliği tanısının konulmasının görülen bir durum olduğunu söyler. Dünyada kronik hastalıklarda ciddi bir artış gözlemlenmektedir. Son 20 yılda OECD ülkelerinde böbrek yetmezliği tanısı konulan hasta sayısı yılda ortalama %5 artış göstermiştir. Hastaların çoğunluğu organ bağışında bulunan kişilerin azlığı nedeni ile diyaliz ile tedavi edilmektedir. Türkiye de 1996 yılından 2010 yılına kadar olan süre içerisinde hemodiyalize giren hasta sayısının 5 katına çıktığı görülmektedir ve 2010 yılı itibari ile Türkiye de e yakın hemodiyaliz hastası bulunmaktadır ,2% 5,4% 5,3% 5,4% 5,4% 5,8% 6,0% 6,1% 6,5% 7% 6% % Mezun Sayısı % 3% 2% % % % Pratisyen Hekim Uzman Hekim Hemşire Eczacı Diğer (Sağlık Meslek Liseleri) Sağlık Harcaması / GSYH Kaynak: Health at a Glance, OECD Indicators 2011 Dünya ortalamasına bakıldığında, kişiye düşen hastane yatağı sayısı 2,8 dir. En büyük sağlık pazarı konumundaki Amerika da kişiye düşen hastane yatağı sayısı 3,1 iken bir diğer büyük sağlık pazarı Japonya da ise 13,7 dir 8. Türkiye, kişiye düşen 2,5 hastane yatağı ile Dünya ve OECD ortalamalarının gerisinde kalmaktadır. Öte yandan, hasta başına düşen doktor sayısı ABD de 2,4, Rusya da ise 4,3 tür. Dünya ortalamasında ve Türkiye de ise bu oran 1,6 olarak gözlemlenmektedir yılı itibariyle Türkiye de toplam doktor bulunmakla birlikte, hasta başına düşen doktor oranının gelişmiş ülkelere kıyasla geride kaldığı gözlemlenmektedir. 7. İTO Özel Hastaneler Sektörü Profili Raporu 8. Health at a Glance, OECD Indicators EIU

30 Grafik 16: OECD Ülkelerine Göre 1000 Kişiye Düşen Doktor Sayısı 7 6 6,1 5 4,3 Doktor Sayısı ,8 3,8 3,7 3,6 3,6 3,5 3,4 3,4 3,3 3,1 2,9 2,9 2,7 2,4 2,2 2,2 2,0 1,9 1,6 1,4 1 0 Kaynak: Health at a Glance, OECD Indicators kişiye düşen hemşire sayısı ABD de 10,8, OECD ülkelerinde 8,4 ve Türkiye de ise 1,5 dir. Türkiye de hemşire istihdam edilmektedir, ancak doktor sayısında yaşanan yetersizlik hemşireler için de geçerliliğini korumaktadır. Grafik 17: OECD Ülkelerine Göre 1000 Kişiye Düşen Hemşire Sayısı ,2 14,8 Hemşire Sayısı ,0 11,0 10,8 9,7 9,5 8,4 8,4 8,2 8,1 8,1 6,4 5,6 5,2 4,9 4,5 4,5 3,3 2,5 1,5 1,4 0 Hemşire ve doktor sayılarındaki yetersizliğin yanı sıra, doktor başına düşen hemşire sayısına bakıldığında da, Türkiye OECD ülkelerinin oldukça gerisinde kalmaktadır. 24

31 Grafik 18: OECD Ülkelerine Göre Doktor Başına Düşen Hemşire Sayısı 6 4,4 4,2 4,0 3,9 3,6 3 3,1 3,0 3,0 2,8 2,5 2,4 2,3 2,3 1,6 1,5 1,4 1,3 1,2 1,0 1,0 0,9 0,5 0 Kaynak: Health at a Glance, OECD Indicators 2011 OECD ülkelerinde kişiye düşen yeni mezun hemşire sayısı 39 iken, bu rakam Türkiye için sadece 6 dır. Hemşire talebini karşılamakta güçlük çekilmesinin en önemli nedenlerinden biri bu mesleğe mensup kişileri yetiştiren eğitim programlarının azlığı ve mezun sayısının yetersizliğidir. Grafik 19: OECD Ülkelerine Göre Kişiye Düşen Yeni Mezun Hemşire Sayısı Kaynak: Health at a Glance, OECD Indicators

32 Türkiye deki niceliksel kapasitenin diğer ülkelere olan oranı karşılaştırıldığında; Türkiye nin geride kaldığı gözlemlenmektedir. Sağlığa erişimde son yıllarda süregelen artış düşünüldüğünde, hizmet sunumunda baş gösteren niceliksel kapasite yetersizliğinin kalitede sorunlar oluşturabileceği öngörülmektedir. Bu durum karşısında, Türkiye de sağlık hizmet sunumu tarafından niceliksel kapasitenin arttırılması oldukça önemli bir ihtiyaç olarak karşımıza çıkmaktadır. Dünya genelinde sağlık hizmet sunumu sektöründe, artan maliyetlere karşı sürdürülebilir ve kaliteli bir ortam oluşturmak adına birçok gelişme yaşandığı gözlemlenmektedir. Sağlık verilerinin kullanımı, standardizasyonu ilk ön plana çıkan uygulamalardandır. Sağlık hizmet sunumu sektöründe, Avrupa da faaliyet gösteren birçok sağlık kuruluşunun özellikle son dönemde, yönetimde mükemmelleşme ve stratejik işbirliği çalışmalarına hız verdiği görülmektedir. Bu duruma en iyi örnek teşkil eden Hollandalı tedavi ve bakım sağlayıcısı Orbis, çeşitli sağlık sigorta şirketleri ile işbirliği yaparak diz ve kalça cerrahisine ihtiyaç duyan hastalara özel programlar (paketler) sunmaktadır. Program kapsamında hastalara, maliyetinin büyük bir kısmının sigorta şirketi tarafından karşılandığı 3 veya 5 yıldızlı bir otelde, bir aile üyesi veya yakını ile kalma imkanı sağlanmaktadır. Bu program sayesinde rehabilitasyon da dahil olmak üzere tedavi süresi bir haftaya indirilmiş ve bu da hastaların bu programı tercih etmelerindeki en önemli etken olmuştur. Bu model, mevcut hastaların ihtiyaçlarını tahmin edip etkili ortaklıklar kurarak, daha kaliteli hizmet sağlama yoluyla farklılaşan önemli bir çalışmadır. Öte yandan, teknolojik gelişmeler neticesinde, birçok sağlık kuruluşu yeni teknolojileri kendi altyapılarına entegre ederek, maliyetleri azaltıp, sağlık hizmetleri kalitesini arttırmayı hedeflemektedir. Özellikle ABD hükümeti, sağlık sektöründe ileri teknolojinin kullanılmasının yaygınlaştırılmasına ilişkin sağlık kuruluşlarını teşvik etmektedir. Sağlık kuruluşlarının, gelişmiş teknolojileri ve elektronik tıbbi kayıt sistemini etkin bir şekilde kullanmaya başlamasıyla kayda değer miktarda tasarruf sağlayabileceği öngörülmektedir. ABD de sağlık kalitesini yükseltme hedefiyle Elektronik Tıbbi Kayıt (Electronic Health Records) sistemine geçiş süreci planlanmıştır. Bu sistem ile sağlıklı veriye erişim sağlanarak, aynı zamanda ilaç araştırmalarının daha hızlı ve daha yüksek kalitede gerçekleştirilmesinin önü de açılmaktadır. Özellikle son 10 yılda Avrupa Birliği dahil birçok ülkede, hastaların hastanelerde kalış sürelerinin azaldığı görülmektedir yılında 8,2 gün olan OECD ülkelerinin ortalama hasta kalış süresi, 2009 yılı itibariyle 7,2 güne düşmüştür. Türkiye de ise bu süre ortalamada 4 gün olmakla birlikte, aslında bu gösterge hizmetin iyiliği ve hızına işaret etmemekte, hizmet kapasitesinin yetersiz olmasından kaynaklanmakta ve sisteme ek maliyetler getirmektedir. Öte yandan, hastane ödeme sistemlerinin değişmesi ve erken taburcu etme programlarının yaygınlaşması sonucu ayakta tedavinin tercih edilmesi Avrupa Birliği ndeki bu gelişmeyi doğuran en önemli etkenlerdir. 26

33 Kısalan hasta kalış süreleri, taburcu edilen hasta başına yapılan sağlık harcamalarının düşmesini sağlamakla birlikte post-akut bakım gibi daha düşük maliyetli hizmetlere odaklanılmasına da imkan vermektedir. Ancak, kısa hasta kalış süreleri yüksek günlük servis ihtiyacını da doğurmakta, bu da beraberinde yüksek günlük sağlık hizmet maliyetlerini getirmektedir. Kısa hasta kalış sürelerinin, hasta sağlığı üzerinde olumsuz etkileri olabilmektedir. Kısa kalış süreleri, hastaların rahatlık ve memnuniyetinden ödün verebilmekte, buna ek olarak iyileşme süreçlerini de olumsuz etkileyebilmektedir. Taburcu edilen hastalar, ihtiyaçları olan tedavi hizmetlerini etkin bir biçimde alamamaları nedeniyle, benzer semptom veya komplikasyonlarla hastanelere yeniden kabul edilebilmekte, bu da hastalıkların tedavi maliyetlerini yükseltebilmektedir. Benzer şekilde önceki bölümlerde de ele alındığı üzere, niceliksel kapasitenin göreceli olarak daha az olduğu Türkiye de; kapasite gereksinimi ancak hasta kalış sürelerinin kısa tutulması ile mümkün olmaktadır. Nurgül Hanım, Doktor Bey e inanmak istemez, en iyisi bir başka doktora daha görünmek diye düşünür. Böylelikle bir başka hastaneye gider ve kendisinin yeniden, kan ve idrar gibi ilgili testleri yapılır. [2009 verilerine göre Türkiye de yıllık doktora başvuru sayısı ortalamada 7, OECD de ülkelerinde 6, Yunanistan ve ABD de ise 4 tür. Türkiye de mevcut durumda, hastalar doktorların yapılmasını gerekli gördüğü tetkik ve tahlilleri farklı kurumlara giderek tekrar yaptırabilmektedirler. Bu tetkik ve tahliller SGK tarafından karşılanmaktadır. Ayrıca sağlık kurumları, bir başka sağlık kurumu tarafından gerçekleştirilmiş olan tetkikleri görememekte ve bu tetkiklere ortak bir veri tabanından ulaşamamaktadırlar. Dolayısı ile hasta daha önce bir sağlık kurumuna gitmemişse, hastanın geçmişine ilişkin tüm bilgiler hastanın getirdiği tetkik sonuçları ile sınırlı kalmaktadır. Hastaların epidemiyolojik bilgilerinin bulunduğu ortak bir yazılım altyapısı ile tekerrür eden müdahale ve testlerin hem engellenmesi sağlanabilecek, hem de bu testlerin gelişimi tüm ilgili sağlık personeli tarafından takip edilebilecektir.] Grafik 20: Hasta Kalış Süresi (gün) İsviçre Almanya Norveç ABD Fransa Türkiye Kaynak: OECD verisi 27

34 Öte yandan, AB ülkelerine bakıldığında sağlık sektörüne ait harcamaların %60 ile %80 arası değişen büyük bir kısmı, kamu kaynaklarından finanse edilmektedir. Ancak birçok ülkede cari açığın ve kamu maliyetlerinin artması özelleştirme faaliyetlerinin artmasını sağlamaktadır. Özel hastanelerin sayıca halen azınlıkta olmasına rağmen özel teşebbüsün artması sonucu devlet hastanelerine kıyasla çok daha hızlı büyüdükleri görülmektedir. Bu durumun görüldüğü ülkelerden biri olan Almanya da 2002 den 2005 e özel hastane sektörünün hizmet sunumundaki pazar payı %8,5 ten %12,5 seviyesine gelmiştir. Son dönemde pek çok kişi, kamu sağlık kurumlarındaki uzun bekleme listeleri ve konu uzmanlarından özel tedavi görmek istemeleri nedeniyle özel hastaneleri tercih etmektedir. Bu trende paralel olarak, birçok ülkenin özel sağlık hizmet sunumu sektörü konsolidasyon sürecinden geçmektedir. Avusturya bu duruma örnek gösterilebilecek ülkeler arasında yer almaktadır. Ülkede her yıl özel sağlık kurumlarının sayısı %4 azalmaktadır. Sektörde konsolidasyon trendiyle birlikte özel hastaneler ölçek ekonomisi yakalama hedefiyle pazarlama ve markalaşma aktivitelerini de artırmaktadır. Öte yandan, maliyet baskısı nedeniyle Avrupa daki hastaneler yemek, sterilizasyon ve laboratuvar hizmetleri gibi temel olmayan faaliyetleri uzman tedarikçiler aracılığıyla dışarıdan temin etmektedir. Bilgi teknolojisindeki gelişmeler, sağlık sektöründe yer alan kurumların kaynaklarını daha etkin kullanarak verimliliklerini arttırıp maliyetleri düşürmelerine imkan vermektedir. Bu doğrultuda elektronik tıbbi kayıt sistemi maliyetlerin azaltılması ve sağlık hizmetlerinin kalitesinin arttırılması amacıyla son yıllarda benimsenmeye başlanmıştır. Gelecek yıllarda maliyet ve yönetim alanlarında sağlanması hedeflenen avantajlar nedeniyle elektronik tıbbi kayıt sistemine geçecek kurumların sayısının önemli ölçüde artacağı öngörülmektedir. Özellikle ABD de teşvik paketleri ile elektronik tıbbi kayıt sistemine geçilmesi desteklenmektedir. Günümüzde bilgiye erişimin artması neticesinde sağlık kuruluşlarına gelen hastaların giderek daha bilinçli oldukları görülmektedir. Bu nedenle bireyler hasta olduklarında en yakın hastanede tedavi olma anlayışı yerine tedavi olmak için en fazla değer katacağına inandıkları kurumları tercih etmektedirler. Bu durum hastanelerin, kendilerini rakiplerine göre konumlandırmalarına ve marka imajı geliştirerek marka bilinirliğine yönelmelerine sebep olmaktadır. 28

35 Türkiye Sektör Görünümü Türkiye de 1400 den fazla hastane hizmet vermekte olup, bu hastanelerin %34 ü özel sermayelidir. Özel hastanelerin sayısında özellikle 2000 den 2010 a hızlı bir artış gözlenmiştir. Bu dönemde Türkiye deki hastanelerin bileşik yıllık büyüme oranı(bybo) %1,7 iken, özel hastaneler için bu oran %6,5 olarak gerçekleşmiştir. Özel hastanelerdeki bu artışa paralel olarak, sağlık altyapısında da önemli gelişmeler olmaktadır 10. Hacettepe Üniversitesi nin yaptığı bir çalışmaya* göre, Türkiye de diyalize giren hastaların %34 ünün şeker hastası, %26 sının ise kalp yetmezliğinin olduğu görülmektedir. Dünyada kronik hastalıklarda gözlemlenen artış, değişen demografik yapı ile beraber kronik hastalıklara ilişkin tedavi maliyetlerini arttırmaktadır. Dolayısı ile koruyucu hekimlik çalışmalarına giderek daha fazla önem verilmektedir. Türkiye de hastalıklara ilişkin gelişimi takip edebilmek ve önleyebilmek için öncelikli olarak kişi bilgilerinin (aile sağlık geçmişine dair bilgiler de dahil olmak üzere) entegre bir yazılım altyapısında tutulmasına ve takip edilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Sağlık bilgilerinin veri tabanı üzerinden kayıt altında tutulması ile, hasta sağlık gelişimi takip edilebilecek ve olası hastalık oluşumlarına ilişkin önlemler alınabilecektir. Örneğin İngiltere de kişilerin yaş, adres, kullanılan ilaçlar, geçirdikleri hastalıklar ve alerjileri gibi bilgilerinin tutulduğu ortak bir veri tabanı kullanılmaktadır. *Özel Hemodiyaliz Merkezleri Çalışması Prof. Dr. Mehtap Tatar, Eylül 2011 Grafik 21: Yıllara Göre Türkiye deki Hastane Sayısı Kurum Sayısı %1,7 BYBO % 6% 4% 2% 0% % Sağlık Bakanlığı Özel Üniversite Diğer Kamu Sağlık Harcaması / GSYİH Kaynak: TÜİK, *2005 yılından önce Sağlık Bakanlığı na bağlı olarak gösterilen hastanelere SSK Hastaneleri de dahil edilmiştir. 10. Sağlık İstatistikleri Yıllığı

36 Özel hastanelerin bölgesel dağılımına bakıldığında İstanbul, Ankara ve İzmir ön plana çıkmaktadır. Türkiye deki özel hastanelerin %48 i, hastane yataklarının ise %56 sı bu üç ilden birinde bulunmaktadır Şekil 5: Türkiye deki Özel Hastanelerin Bölgesel Dağılımı Kaynak: Türkiye İstatistik Yıllığı 2010 (2008 değerleri), TÜİK Hastane yatak sayıları %3,2 lik bir BYBO ile artarken, özel hastanelerin yatak sayıları %3,9 luk bir BYBO yakalamıştır yılı itibariyle, Sağlık Bakanlığı Türkiye deki toplam yatak kapasitesinin %60 ını temin etmektedir. Grafik 22: Yıllara Göre Türkiye deki Hastane Yatağı Sayısı 2011 Deloitte Consulting Yatak Sayısı (bin) %3,2 BYBO 6,5% 6,4% 6,0% 6,1% 5,8% 5,4% 5,2% 5,3% 5,4% 5,4% 14,6 17,4 20,9 25,2 28,1 4,9% 12,7 13,9 11,8 12,4 12,9 31,2 31,0 29,9 30,1 35,0 12,2 28,0 29,0 23,8 25,3 26,3 26,6 96,3 100,8 102,7 104,6 111,6 113,8 119,3 120,2 119,3 122,4 119, % 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% % Sağlık Bakanlığı Özel Üniversite Diğer Kamu Sağlık Harcaması / GSYH Kaynak: TÜİK, *2005 yılından önce Sağlık bakanlığına bağlı olarak gösterilen hastanelere SSK Hastaneleri de dahil edilmiştir. 30

37 Sağlık personelinin kuruluşlara göre dağılımına bakıldığında ise, Türkiye deki doktorların %59 unun Sağlık Bakanlığı na bağlı devlet hastanelerinde görev aldığı, %20 sinin özel sektörde hizmet vermekte olduğu görülmektedir. Grafik 23: Sağlık Personelinin Kuruluşlara Göre Dağılımı %100 %1,2 %0,7 %3,5 %3,7 %8,4 %90 %19,5 %22,8 %15,0 %80 %70 %7,5 %13,8 %20,6 %60,6 %60 %50 %88,7 %90,4 %40 %30 %5,7 %58,7 %69,7 %67,5 %20 %33,0 %10 %0 %7,0 %0,8 Hekim Diş Hekimi Eczacı Sağlık Memuru Hemşire Ebe Sağlık Bakanlığı Üniversite Özel Diğer Kaynak: Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2010 %1,1 Öte yandan, Türkiye de yılları arasındaki hastane müracaatları incelendiğinde, Sağlık Bakanlığı hastanelerinde %5,6 lık bir BYBO gözlemlenirken, özel hastaneler için bu oran %32,4 tür. Devlet ile özel hastaneler arasındaki bu önemli fark, sektördeki özel teşebbüs yatırımlarının artışına ve sağlık sisteminin liberalleştiğine işaret etmektedir. Ancak, hastane müracaatlarının çoğunluğu halen Sağlık Bakanlığı hastanelerine yapılmaktadır da müracaatların %78 i Sağlık Bakanlığı hastanelerine, %16 sı özel hastanelere, geri kalanı ise üniversite hastanelerine yapılmıştır. Yatan hastaların %60 ı Sağlık Bakanlığı, %25 i özel hastanelerde tedavi görmüştür. Grafik 24: Yıllara Göre Hastane Müracaat ve Yatan Hasta Sayıları Mil yon ,4 5,7 6,0 5,9 5,3 2,3 2,5 2,7 1,8 1, Sağlık Bakanlığı Hastanesi Müracaat Sağlık Bakanlığı Hastanesi Yatan Hasta Özel Hastane Müracaat Özel Hastane Yatan Hasta Kaynak: Sağlık İstatistikleri Yıllığı

38 Türkiye genelinde hastane yatak doluluk oranları %64 seviyesindedir. Sağlık Bakanlığı hastaneleri bu orana paralel seyrederken, özel hastaneler %51 lik doluluk oranına sahiptir. Ortalama yatış sürelerine bakıldığında ise özel hastanelerde 2 gün olan süre, Sağlık Bakanlığı na bağlı hastanelerde ortalama 4,4 gündür. Yatan hasta sayısının yatak sayısına oranıyla hesaplanan ve hastaneler için önemli göstergelerden bir tanesi olan yatak devir hızında, özel hastaneler döneminde büyük gelişme sergilemektedir. Bu hastaneler 2002 yılında %38 olan devir hızlarını, 2010 yılına gelindiğinde %91 e yükseltmiştir. Sağlık Bakanlığı hastanelerinde ise devir hızı 2010 yılı sonu itibariyle %53 seviyesinde gerçekleşmektedir. Bu dönemde önemli gelişim kaydeden özel hastaneleri ilgilendiren en kritik gelişmelerden birisi olarak, 2010 yılında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından özel hastanelerin puanlandırılmasına dair hazırlanan yönerge ön plana çıkmaktadır. Bu sınıflandırma çerçevesinde hastaneler; hizmet kalite standartları, hizmet endeksleri, kapasite, çalışan hakları ve hukuki sorumluluklar gibi belirli kriterler üzerinden değerlendirilerek arası bir puanlandırılmaya tabi tutulmuştur. Bu puanlandırma neticesinde hastanelere, Sağlık Hizmetleri Fiyatlama Komisyonu nca belirlenen sağlık hizmet bedellerine ek olarak, Bakanlar Kurulu nca belirlenen tavan dahilinde genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü oldukları kişiler için, %30 ile %70 arası ilave ücretlendirme imkanı tanınmaktadır. Puanlandırma sonucu ortaya çıkan hastane dağılımı aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Tablo 3: SGK Puanlamasına Dair Özet Tablo Puan Aralığı Talep Edilebilecek İlave Ücret Sınırı Hastane Sayısı % % % % %30 1 Kaynak: SGK Özel Hastane Puanlandırması Analizi Son yıllarda sağlıkta özel yatırımların artmasının bir sonucu olarak, yataklı tedavi kurumlarında özel hastanelerin payı belirginleşmektedir yılı itibariyle Türkiye de özel sektörde faaliyet gösteren, aralarında yataklı büyük tedavi kurumları kadar yataklı küçük klinikler de yer alan, 500 e yakın hastane bulunmaktadır. Özel hastaneler, özellikle Türkiye deki kısa süreli tedavi sunumlarında önemli bir paya sahip olarak, sağlık sisteminin önemli bir parçası konumundadırlar. 32

39 Tablo 4: Türkiye'nin Önde Gelen Özel Sağlık Grupları ve Hastaneleri Hastane Hastane Sayısı Yatak Sayısı Uluslararası İşbirlikleri Acıbadem Grubu 11 Hastane, 7 tıp merkezi, 3 laboratuvar, 1 Genetik Tanı Merkezi Harvard Medical International Amerikan Hastanesi 1 Hastane, 2 Poliklinik 300 M.D. Anderson Cancer Center, New York Presbyterian, The Methodist, and Texas Children s Hospitals Anadolu Sağlık Merkezi 1 Hastane 209 Johns Hopkins Medicine Ankara Güven Hastanesi 1 Hastane Bayındır Sağlık Grubu 3 hastane, 1 tıp merkezi,4 klinik Florence Nightingale 4 Hastane, 1 tıp merkezi 550 The Memorial Hospital Houston, Cancer Center Institute New York Hisar Intercontinental 1 Hastane International Hastanesi 1 Hastane, 1 tıp merkezi 120 Harvard Medical International Kent Hastanesi 1 Hastane, 1 tıp merkezi 120 Mayo Clinic Medical Park 15 Hastane Medicana Sağlık Grubu 6 Hastane, 2 diş polikliniği Memorial Sağlık Grubu 5 Hastane, 3 tıp merkezi Universal Hastaneler Grubu 12 Hastane Massachusetts General Hospital Yeditepe Üniversitesi Hastanesi 1 Hastane, 1 Göz Hastanesi, 1 Poliklinik, 1 Genetik Tanı Merkezi Kaynak: Turkey: Your Partner in Healthcare 2011 DEİK Raporu, Deloitte 33

40 Sağlık Bakanlığı nın 2010 yılında gerçekleştirdiği puanlandırma haricinde, Türkiye de hastanelerin sınıflandırılmasına ilişkin farklı herhangi bir standart uygulanmamaktadır. Ancak, Joint Commission International (JCI) bazı hastaneleri akredite etmiş bulunmaktadır. JCI nın odağında ise sağlık hizmetlerinin akreditasyon ve sertifikasyonu ile hasta sağlığını en üst mertebeye yükseltmek yer almaktadır. Dünyada 39 ülkede faaliyette bulunan 300 den fazla kamu ve özel sağlık kuruluşu JCI tarafından akredite edilmiştir. Türkiye de 40 hastaneye ek olarak; 3 ü klinik laboratuvar, 1 i ambulans hizmeti sağlayıcısı, 1 i de sağlık ulaşım şirketi olmak üzere 43 sağlık kuruluşu JCI akreditasyonuna sahiptir. Özel Tıp Laboratuvarları Türkiye de neredeyse tüm kamu hastaneleri, üniversite hastaneleri ve özel hastaneler bünyelerinde klinik tıp laboratuvarı bulundurmaktadır. Bunun dışında çeşitli özel tıp merkezleri ve özel laboratuvarlar da bu alandaki hizmet sağlayıcıları arasındadır. Türkiye de 2007 yılından bu yana özel tıp laboratuvarlarının sayısında yeni fiyat düzenlemelerine ve yönetmeliklere bağlı olarak büyük bir düşüş yaşanmıştır. Buna bağlı olarak sektörde konsolidasyon trendi hala devam etmektedir. Pazardaki talep dengesine bakıldığında halkın giderek konu hakkında bilinçlenmesi ve nüfusta beklenen artış ile gelecek dönemde tıp laboratuvarlarına olan talebin yeniden artışa geçmesi beklenmektedir. Mevcut durumda pazarda özelleşmiş testlere olan talep artışı ön plana çıkmaktadır yılında Sağlık Uygulama Tebliği nde (SUT) belirtilen test fiyatlarının %70 oranında düşürülmesi ve özellikle hizmet kalitesi ile ilgili yeni düzenlemelerin getirilmesi, tıp laboratuvarlarını yeni stratejiler belirlemeye yönlendirmiştir. Bu durum laboratuvar pazarında dış kaynak kullanımı sistemine olan ilginin artmasına sebep olmuştur. Özel laboratuvarların yeterli imkâna sahip olanları, devletin kamu sağlık kurumları içerisindeki tıp laboratuvarları operasyonlarının yönetilmesi için düzenlediği kamu ihalelerinde faaliyet göstermeye başlamışlardır. Yakın zamanda kalite konusu ihalelerde ön plana çıkmış ve bu ihalelere katılım koşulları yüksek kalite standartlarını destekleyecek şekilde yeniden düzenlenmiştir yılında yayınlanan yeni yönetmelik ile laboratuvarların denetlenmesi ve kalite standartlarının yükseltilmesi ile ilgili adımlar atılmıştır timesofindia.indiatimes. com/ / internationalbusiness/ _1_ medical-tourism-destinationpatients 12. php/haberler/457-devlethastaneleri-saglik-turizmineyogunlasiyor 13. saglikturizmibulteni. com/images/arsiv/ SaglikTurizmiBulteni8.pdf 34

41 Sağlık Turizmi Son yıllarda ülkemizde ön plana çıkan sağlık turizmi perspektifinden bakıldığında; tüp bebek tedavileri, göz sağlığı, diş sağlığı, estetik cerrahi ve termal spa gibi alanlarda hizmet almak için Türkiye yi tercih eden yabancı hastaların sayısının her geçen yıl artmakta olduğu gözlemlenmektedir. Dünyada ve Türkiye de özellikle son yıllarda pek çok hasta tedavi, tatil ve ulaşım hizmetini bir arada sunan sağlık paketlerini tercih etmektedirler. Özellikle bazı yabancı ülkelerde tedavi masraflarının yüksek olması ve bekleme zamanlarının uzunluğu, kişileri hem kaliteli tedavi alabilecekleri hem de turistik ziyarette bulunabilecekleri ülkeler aramaya yöneltmektedir. 2. Uluslararası Sağlık Turizmi Kongresi nde yapılan açıklamalara göre Türkiye sadece 1 milyon yabancı hastaya sağlık hizmeti sunarak, 23,3 milyon geleneksel turistten elde ettiği toplam geliri sağlık turizminden kazanma imkânı bulabilecektir 13. Tedaviler için Türkiye nin tercih edilmesinin başlıca nedenleri arasında; yüksek kaliteli hizmet verilmesi, fiyatların birçok ülkeye nazaran düşük ve verilen hizmet kalitesine uygun olması, hekimlerin iyi eğitim görmüş olmaları, tedavilerde kullanılan teknolojik olanakların yüksek olması ve Türkiye nin dünya çapında bilinen ve tercih edilen bir turizm merkezi olması sayılabilir. Yapılan bir çalışmaya göre, 2010 sonu itibariyle küresel sağlık turizmi pazarının büyüklüğü 78,5 Milyar ABD Doları olarak belirlenmiştir yılı itibariyle pazarın büyüklüğünün 100 Milyar ABD Dolarına ulaşması beklenmektedir 11. Türkiye nin ise bu pazardaki payı %1 civarındadır. Türkiye de 2010 yılında medikal turizm pazarının büyüklüğü 850 Milyon ABD Doları olarak tahmin edilmekte olup, bu rakamın önümüzdeki 5 yıl içerisinde 1 Milyar ABD Dolarına çıkarılması hedeflenmektedir

42 Tablo 5: Sağlık Turizmi Kapsamında Tedavi Fiyatlarının Karşılaştırılması 15 ABD TÜRKİYE İRLANDA TAYLAND ALMANYA TAYVAN SİNGAPUR Koroner Arter Bypass Ameliyatı $ $ $ $ $ $ $ Kalp Kapak Değişimi Ameliyatı $ $ $ $ $ Kalça Protezi Ameliyatı $ $ $ $ $ $ $ Diz Kapağı Değişimi Ameliyatı $ $ $ $ $ $ $ Omurga Füzyonu $ $ $ $ $ $ $ Liposakşın $ $ $ $ $ $ Kemik İliği Nakli $ $ $ $ $ $ $ Gamma Knife $ $ $ - - Cyber Knife $ $ Histerektomi Ameliyatı $ $ $ $ $ $ $ 15. healthinturkey.org/en-en/ Price.aspx 36

43 HİNDİSTAN İSRAİL İNGİLTERE İSVİÇRE $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ - Öte yandan, Türkiye de yeni ve gelişmiş ilaçlara erişimin uzun sürmesi, yüksek sağlık turizmi potansiyeline sahip Türkiye de bu sektörün gelişmesinin önünde duran en büyük risklerden biri olmaktadır. Türkiye yi tercih eden ülkeler arasında özellikle komşu ülkeler, Avrupa ve benzer din ve kültüre sahip Asya ve Arap ülkeleri göze çarpmaktadır. Önceleri Amerika yı tercih eden komşu ülkeler ve özellikle Arap ülkeleri, Amerika daki 11 Eylül saldırılarından sonra ülke giriş ve çıkışlarının zorlaştırılması nedeniyle farklı ülkelere ve Türkiye ye yönelmişlerdir. Avrupa da da kişiler yüksek maliyetler nedeniyle aynı kalitede hizmeti daha ucuza alabilecekleri bir ülke olarak Türkiye yi tercih etmektedirler. Bu ülkelerin dışında gurbetçi vatandaşlar da sağlık turizminin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Şüphesiz Türkiye deki fiyatların göreceli olarak diğer ülkelerdeki uygulamalara göre uygun olması neticesinde sağlık turizmi konusunda Türkiye avantajlı konuma gelmektedir $ $ $ - 37

44 Örnek Vaka Çalışması - Diyaliz Mevcut durumda Türkiye de tedavi bazlı yaklaşım tercih edilmektedir. Tedavi bazlı yaklaşımın birçok ülke tarafından tercih edilmesine karşın, gelişmiş ülkelerde son zamanlarda maliyetlerin azaltılması amacıyla tanı bazlı tedavi uygulamalarına geçiş olduğu gözlemlenmektedir. Şüphesiz böyle bir geçişin sağlanması için tedavi talimat ve prosedürlerinin oluşturulması gerekmektedir. Ancak böyle bir hazırlığın gerçekleştirilmesi hem standardizasyonun sağlanması açısından hem de karar verici birimin belirlenmesi açısından oldukça zordur. Fakat standardizasyonun göreceli olarak daha kolay olabileceği böbrek yetmezliği tanısında, bu tarz bir yaklaşım tercih edilebilmektedir. Tanı bazlı tedavinin tercih edilmesi veya uygulamaya konulmasında kronik böbrek yetmezliği örnek olarak alınabilmektedir. Türkiye ve Dünya da son yıllarda kronik böbrek yetmezliği hastalığı artmaktadır. Diyabet ve yüksek tansiyonun görülme sıklığının artması ve sağlıksız yaşam koşulları bu artışı tetikleyen en önemli faktörlerdir. Ülkemizdeki önemli sağlık problemlerin başında gelen kronik böbrek yetmezliğinde hemodiyaliz, Periton diyaliz ve böbrek transplantasyonu olmak üzere üç temel tedavi yöntemi bulunmakta olup, organ nakli ile ilgili yaşanılan zorluklar sebebiyle en çok hemodiyaliz uygulanmaktadır. Son 10 yıl içinde kronik böbrek yetmezliği hastalığın yıllık birleşik büyüme oranın yaklaşık %14 seviyelerinde olduğu görülmektedir. Grafik 25: Diyaliz Hasta Sayısının Yıllara Göre Değişimi Hemodiyaliz hastaları Periton diyaliz hastaları Kaynak: Diyaliz İstatistik Yıllığı 2010 Hemodiyaliz hasta sayısındaki artışa paralel olarak gerekli sağlık hizmetleri ve tedavilerin sağlanabilmesi için son 10 yılda açılan sağlık merkezleri ve alınan diyaliz cihazları ile hasta kapasitesi üç katına ulaşmıştır. Tedavi anlamında kamu imkanlarının yeterli olmamasından ötürü bu alanda özel teşebbüs yatırımları artmaktadır, bunun sonucunda özel diyaliz merkezlerin sayısında büyük bir artış görülmektedir yılı verilerine göre 390 merkez ile faaliyette olan özel diyaliz merkezleri 35 bin hastası ile ülkemizdeki diyaliz hastaların yaklaşık %70 ini tedavi etmektedir. 38

45 Grafik 26: Diyaliz Merkez ve Cihaz Sayısının Yıllara Göre Değişimi Kamu Özel Kaynak: Diyaliz İstatistik Yıllığı 2010 Türkiye de hemodiyaliz tedavisi ağırlıklı olarak kamu kaynaklarından finanse edilmekte olup, geri ödeme kurumlarının yapmış olduğu harcamalar ve ödemeler dışında diyaliz merkezlerinin başka hiçbir geliri bulunmamaktadır. Ülkemizde sağlık kuruluşlarına yapılan geri ödemeler sunulan hizmet başına olup, SUT de hemodiyaliz tedavisinde seans başına ücreti 2010 yılı için 145 TL olarak belirlenmiştir. Hacettepe Üniversitesi tarafından gerçekleştirilen bir çalışmada 70 diyaliz merkezinin maliyet analizi çıkartılmış olup, seans başı ortalama maliyetinin 164 TL olduğu hesaplanmıştır 16. Üretim maliyetlerinin altında belirlenmiş olan seans ücretleri, karlılık kaygısı taşıyan özel diyaliz merkezlerinin, hizmet başına aldıkları ödemeleri göz önünde bulundurarak hastalarına ek tedaviler ve hizmetler sunmalarına sebep olmaktadır. Diyaliz merkezlerinin etkin hizmet miktarının üstünde hizmet sağlamasını tetikleyen bu durum maliyet kontrolünün yapılmasına engel teşkil etmekte olup, kaynakların etkin kullanılamaması ile sonuçlanmaktadır. Mevcut tedavi bazlı sistemden teşhise dayalı ücretlendirme sistemine geçilerek, hizmet başına verilen ücret yerine, hastaların; hastalığın teşhis grubu, derecesi ve hastanın ölüm ihtimali gibi tanımlayıcı kriterler doğrultusunda gruplanıp bu doğrultuda hasta başına ödemelerin yapılması maliyetlerin kontrol edilebilmesinin ve de sağlık harcamalarının öngörülebilmesinin yolunu açacaktır. Öte yandan, teşhise dayalı ücretlendirme sisteminde diyaliz merkezlerine tedavi kapsamında verilen hizmet miktarından bağımsız geri ödeme yapıldığı için sağlık merkezleri asgari hizmet miktarı ile hastaların tedavisini gerçekleştirmeyi hedefleyecektir. Bu durum da sağlık hizmet kalitesini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Kaynakların etkin kullanılması için maliyetlerin yanı sıra, sağlık hizmetlerinin kalitesinin de kontrol edilmesi önem kazanmaktadır. Bu gelişmeler neticesinde, sağlık hizmet sunumu ve finansmanı daha sürdürülebilir ve etkin bir şekilde gerçekleştirilebilecektir. 16. Özel Hemodiyaliz Merkezleri Maliyet Analizi Çalışması, Hacettepe Üniversitesi

46 Kamu sağlık hizmetlerindeki bütçe baskısı dikkate alınarak, kamu sektörünün diyaliz hizmetlerini kapsamlı maliyet-etkin ve kalite/ sonuç odaklı bir şekilde dışarıdan satın alma yöntemine gitmesi önerilmektedir. Bu model, diyaliz için özellikle hizmet sunucusuna tedavi modalitesi seçim hakkı vermekte, kontrol edilen sonuç hedeflerini dahil etmekte ve enflasyon ayarlamaları açısından geri ödeme düzenlemelerinde yeni standartlar sunmaktadır. Sağlık durumları, komorbidite durumları (diyabet, HIV, vb.), yaş veya kilodaki farlılıklarına bağlı olarak diyaliz hastaları bazen önemli ölçüde farklı bir bakım hizmeti alabilmektedir. Böyle durumlarda hastaların yeterli bakım aldığını garantilemek ve sağlık sunucusuna karşılığını vermek için bu hastaların bakımına birçok ulusal geri ödeme modelinde ek ödemeler verilmektedir. Hem özel hem de kamu sunucuları için hemodiyaliz geri ödemesi doğrudan belli tedavi sonuçlarının ve kalite kontrol parametrelerinin yerine getirilmesine bağlıdır. Tanımlanan modelde diyaliz yeterliliği, hemoglobin seviyesi için hedefler, kemik metabolizması durumu, su kalitesi gibi tedaviyle ilgili hedeflerin yanında mortalite oranı ve hospitalizasyon günleri gibi sonuç ölçütleri de yer alabilecektir. Örneğin Portekiz, hemodiyaliz tedavisinde teşhise dayalı geri ödeme sistemini Comprehensive Price Payment adı altında 2008 yılında uygulamaya almıştır. Bu uygulama, diyaliz hizmet ve ürünlerini bir paket olarak elen alan kalite odaklı ve entegre bir yaklaşımdır. Entegre hastalık yönetimi ile sağlık sunumunda fayda ve kalite artışı hedeflenmektedir. Uygulama, bünyesinde gerekli tüm diyaliz hizmet ve ürünleri ile böbrek yetmezliğine ilişkin laboratuvar hizmetlerini, tıbbi testleri, ilaçları ve vitaminleri barındırmaktadır. Geri ödemeler ise, hasta başına haftalık sabit bir ücrete dayandırılmaktadır. Sistemin önemli bir kontrol noktası ise, geri ödeme oranlarının belirli tedavi sonuçları (diyaliz yeterliliği, hemoglobin seviyesi, kemik metabolizması, vb.) ile kalite kontrol parametrelerinin (ölüm oranları ve hasta yatırılma süreleri gibi) sağlanmasına bağlı olmasıdır. Kontrat denetiminde kullanılan bu hedefler, uluslararası iyi diyaliz uygulamalarına paralel olarak geliştirilmiştir. Performans odaklı sistem, Portekiz de uygulamaya konulmasından 3 yıl sonra, 2011 yılında İspanya tarafından da diyaliz hizmetlerinin geri ödemesinde benimsenmiştir. İspanya modelinde, diyaliz tedavisi modalitesine göre (Standart Hemodiyaliz, Online Hemodiafiltrasyon, Home Hemodiyaliz) farklı ücretlendirme söz konusudur. Ücretler haftalık olarak belirlenmiştir. Bu ücrete diyaliz seanslarında kullanılan tüm malzemeler, tüm ilaçlar, laboratuvar testleri ve tanısal testler, damar erişim yolu ameliyatları ve hasta taşıma dahildir. Devlet hastanelerinin nefrologları tarafından sağlanan uzmanlık hizmeti ise bu ücretlendirme dışındadır. Diyaliz merkezlerinin belirlenen ücretleri alabilmeleri için tedavi sonuçlarının ve tedavi sürecinin belirlenen kalite seviyelerini karşılaması gerekmektedir. Laboratuvar sonuçları, tedavi süresi, mortalite ve hospitalizasyon oranları gibi kriterler mevcuttur. Kriterler karşılanmadığında ise ay sonu kesilen faturanın %5 ine kadar ceza uygulanmaktadır. Geri ödeme oranlarında ayrıca enflasyon ayarlaması da yapılmaktadır. Bu modelde sağlık hizmetinin kalitesi üzerinden ücretlendirme yapıldığı ve hem süreç odaklı hem de sonuç odaklı olduğu için en etkin geri ödeme modeli olduğunu söylemek mümkündür. Bu doğrultuda, diyaliz hizmetlerinde belirlenecek fiyatın geleceğinin de bir kurala bağlanması önerilmektedir. Diğer ülkelerde yıllık enflasyon oranında geri ödemeler arttırılmakta iken, ülkemizde her yıl politika belirleyicilerinin hizmet bedellerini belli oranlarla revize ettiği bir modelin gerekliliği ön plana çıkmaktadır. 40

47 Türkiye Sağlık Sunumu Sektörü GZFT Analizi (SWOT Analizi) Güçlü Yönler Bilgi ve tecrübe düzeyi yüksek araştırma hastanelerinin varlığı Uluslararası yatırımcıların Türkiye de konumlanmış olması Artan sağlığa erişim Politika belirleyiciler tarafından performans bazlı yaklaşımların benimsenmiş ve uygulanıyor olması Sağlık turizminin politika belirleyiciler tarafından benimsenmiş olması Fırsatlar Uluslararası yatırımcıların sağlık hizmet sunumuna olan ilgisi Sağlık verilerinin raporlanarak en iyi uygulamaların tespit edilmesi Sağlık talimatlarının oluşturularak standardizasyon sağlanması Artan özel sağlık sigortası sayesinde daha fazla faydalanan olması ve neticede özel sağlık hizmet sunucularının gelirlerinin artması Tanı bazlı yerine tedavi bazlı hizmet yaklaşımın oluşması Zayıf Yönler Sağlık verilerinin raporlama araçları olarak kullanılmıyor olması Önleyici sağlık politikalarının yeterince yaygınlaşmamış olması Özel sağlık hizmet sunumu organizasyonlarının yatırım konularında yönlendirilmiyor olması Sağlık hizmet sunumunda kamunun kapasite olarak üstünlüğü ve yükü Tehditler Özel sağlık hizmet sunucularının yeterli finansal kaynak bulamama neticesinde el değiştirmesi ve kalitenin düşmesi Performans yaklaşımının istismar edilerek kalitenin düşmesi Artan rekabet neticesinde atıl kapasitenin oluşması ve yatırım geri dönüş hızlarının düşmesi Tıbbi hizmet, teknoloji ve malzeme fiyatlarının, dolayısıyla maliyetin sürekli artması ve finansmanı güçleştirmesi 41

48 Türkiye de Sektörün Sorunları ve İyileştirme Alanları Bu rapor kapsamında, Türkiye sağlık sektöründeki temel sorunlar; hizmet kullanımındaki kontrol mekanizmaları ve planlama için veri kullanımına ilişkin iyileştirme alanları, düzenleyici yapıya ilişkin iyileştirme alanları ve yatırımların gerçekleştirilmesine ilişkin iyileştirme alanları olmak üzere 3 ana başlıkta gruplandırılmıştır. Sağlık hizmet sunumu özelinde ise belirlenen temel sorunlara cevap verecek şekilde iyileştirme önerileri aşağıda belirtilmektedir: Hizmet Kullanımındaki Kontrol Mekanizmaları ve Planlama için Veri Kullanımına İlişkin İyileştirme Alanları Türkiye sağlık sisteminde, sağlık hizmeti ve sonuçlarının raporlanabileceği bir yapının olmayışı dikkat çekmektedir. Mevcut durumda, sağlık verilerinin bir bölümü Medula, İlaç Takip Sistemi (İTS) gibi veri tabanlarında bulunmaktadır. Ancak bu veriler standart tedavi talimatlarının oluşturulması ve stratejik konularda aksiyon almak açısından için yetersiz ve düzensiz kalabilmektedir. Bununla birlikte, mevcut durumda hastalıklara dair insidans ve prevalans bilgilerinin elde edilemiyor oluşu, sağlık hizmetlerinin öngörülebilirliğinin ve bütçe planlamasının önündeki en kritik engellerden biridir. Mevcut durumda belirlenen toplam bütçenin dağılımının değerlendirilmesi önemli bir konu olarak ön plana çıkmaktadır. En verimli tedavi yöntemlerinin ve hastaya dair epidemiyolojik bilgilerin raporlanabilmesi adına sağlık verilerinin birleştirilmesi ve analiz edilmesi sektör etkinliği ve toplum sağlığı için önem arz etmektedir. Bu nedenle, geçmiş verilerin tutularak tekrarların ve verimsizliklerin engelleneceği ve en iyi alternatiflerin tespit edilebileceği bir raporlama fonksiyonuna sahip bir veri tabanı oluşturulmasının gerekliliği ön plana çıkmaktadır. Bu sistemin etkin bir şekilde kullanılması neticesinde; tedavi maliyetleri, tanı-tedavi performansları ve en uygun tedavi yöntemlerine dair raporlar elde edilebilecektir. Tedavi talimatlarının oluşturulmasının da, maliyet etkinliği ve değer odağı yaratmak açısından kritik önem sahip olacağı düşünülmektedir. Şekil Şekil 6 6: Elektronik Sağlık Veri Tabanı Tedavi Maliyeti Raporu Kişi Bilgileri Hizmet Sunumu Aile Hekimliği Bilgileri vb. Diğer İlaç ve Cihaz Tüketimi Tanı - Tedavi Performansı Raporu En Uygun Tedavi Yöntemleri Raporu 42

5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101]

5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101] 5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101] KARAR ADI NO E 2011/101 Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri ĠLGĠLĠ DĠĞER KARARLA R T...... 2005/201 Ulusal Bilim ve Teknoloji Sisteminin

Detaylı

24 HAZİRAN 2014 İSTANBUL

24 HAZİRAN 2014 İSTANBUL 24 HAZİRAN 2014 İSTANBUL UNCTAD Dünya Yatırım Raporu Türkiye Lansmanı Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü «UNCTAD» ın Uluslararası Doğrudan Yatırımlara ilişkin olarak hazırladığı Dünya Yatırım

Detaylı

Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı

Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı TEPAV Değerlendirme Notu Temmuz 1 19 191 19 193 19 195 19 197 19 199 199 1991 199 1993 199 1995 199 1997

Detaylı

5.1. Ulusal Bilim ve Teknoloji Sistemi Performans Göstergeleri [2005/3]

5.1. Ulusal Bilim ve Teknoloji Sistemi Performans Göstergeleri [2005/3] Ek Karar 5.1. Ulusal Bilim ve Teknoloji Sistemi Performans Göstergeleri [2005/3] KARAR NO Y 2005/3 Ulusal Bilim ve Teknoloji Sistemi Performans Göstergeleri Ülkemizin bilim ve teknoloji performansı, aşağıdaki

Detaylı

KALKINMA BAKANLIĞI KALKINMA ARAŞTIRMALARI MERKEZİ

KALKINMA BAKANLIĞI KALKINMA ARAŞTIRMALARI MERKEZİ Yükseköğretim Sisteminin Uluslararasılaşması Çerçevesinde Türk Üniversitelerinin Uluslararası Öğrenciler İçin Çekim Merkezi Haline Getirilmesi Araştırma Projesi KALKINMA BAKANLIĞI KALKINMA ARAŞTIRMALARI

Detaylı

Büyüme Rakamları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme. Tablo 1. En hızlı daralan ve büyüyen ekonomiler 3. 2009'da En Hızlı Daralan İlk 10 Ekonomi

Büyüme Rakamları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme. Tablo 1. En hızlı daralan ve büyüyen ekonomiler 3. 2009'da En Hızlı Daralan İlk 10 Ekonomi POLİTİKANOTU Mart2011 N201126 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Sarp Kalkan 1 Politika Analisti, Ekonomi Etütleri Ayşegül Dinççağ 2 Araştırmacı, Ekonomi Etütleri Büyüme Rakamları Üzerine

Detaylı

Türkiye`de Sağlıkta Dönüşüm ve Endüstrimizin Mevcut Durumu

Türkiye`de Sağlıkta Dönüşüm ve Endüstrimizin Mevcut Durumu Türkiye`de Sağlıkta Dönüşüm ve Endüstrimizin Mevcut Durumu II. Sağlık Ekonomisi Kongresi, 4-5 Aralık 2014 Ecz. Halil Tunç Köksal Genel Sekreter Yrd. Sağlıkta Dönüşüm Programı ve Sosyal Güvenlik Reformu

Detaylı

Türkiye Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Harcamalarının Analizi 2002-2013 Dönemi

Türkiye Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Harcamalarının Analizi 2002-2013 Dönemi Türkiye Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Harcamalarının Analizi 2002-2013 Dönemi Mehmet ATASEVER Mayıs, 2015 Türkiye Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Harcamalarının Analizi 2002-2013

Detaylı

UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2015 LANSMANI 24 HAZİRAN 2015 İSTANBUL

UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2015 LANSMANI 24 HAZİRAN 2015 İSTANBUL UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2015 LANSMANI 24 HAZİRAN 2015 İSTANBUL UNCTAD Dünya Yatırım Raporu Türkiye Lansmanı Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü nün (UNCTAD) Uluslararası Doğrudan Yatırımlar

Detaylı

Türkiye deki Ar-Ge Faaliyetlerinde Son Durum

Türkiye deki Ar-Ge Faaliyetlerinde Son Durum Türkiye deki Ar-Ge Faaliyetlerinde Son Durum Makina Mühendisi Hasan ACÜL Türkiye Ġstatistik Kurumu (TÜĠK), 13 Kasım 2008 tarihinde yayınladığı 2007 Yılı Araştırma ve Geliştirme Faaliyetleri Araştırması

Detaylı

DEĞERLENDİRME NOTU: İsmail ÜNVER Mevlana Kalkınma Ajansı, Konya Yatırım Destek Ofisi Koordinatörü

DEĞERLENDİRME NOTU: İsmail ÜNVER Mevlana Kalkınma Ajansı, Konya Yatırım Destek Ofisi Koordinatörü DEĞERLENDİRME NOTU: İsmail ÜNVER Mevlana Kalkınma Ajansı, Konya Yatırım Destek Ofisi Koordinatörü KONYA ÖZELİNDE YABANCI SERMAYELİ FİRMALARIN ÜLKE BAZLI ANALİZİ 06.08.2014 1 DEĞERLENDİRME NOTU: İsmail

Detaylı

AB NİN EKONOMİK YAPISIYLA İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1. Ülkelerin Yüz Ölçümü 2. Ülkelerin Nüfusu 3. Ülkelerin Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla 4.

AB NİN EKONOMİK YAPISIYLA İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1. Ülkelerin Yüz Ölçümü 2. Ülkelerin Nüfusu 3. Ülkelerin Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla 4. AB NİN EKONOMİK YAPISIYLA İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1. Ülkelerin Yüz Ölçümü 2. Ülkelerin Nüfusu 3. Ülkelerin Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla 4. Ülkelerin Büyüme Oranı 5. Ülkelerin Kişi Başına Gayri Safi Yurtiçi

Detaylı

İdeal bir sağlık sistemi için kamu maliyetini artırmadan, kalite, maliyet ve erişim aynı ölçüde hedeflenmeli

İdeal bir sağlık sistemi için kamu maliyetini artırmadan, kalite, maliyet ve erişim aynı ölçüde hedeflenmeli Basın Bülteni YASED, Türkiye de sağlık sektörünü mercek altına aldı: İdeal bir sağlık sistemi için kamu maliyetini artırmadan, kalite, maliyet ve erişim aynı ölçüde hedeflenmeli Türkiye Sağlık Sektörü

Detaylı

TÜRK PERAKENDE SEKTÖRÜ VE BEKLENTİLERİMİZ

TÜRK PERAKENDE SEKTÖRÜ VE BEKLENTİLERİMİZ TÜRK PERAKENDE SEKTÖRÜ VE BEKLENTİLERİMİZ Türkiye de perakende sektörü, 300 milyar dolara ulaşan büyüklüğü, 365 bin mağaza sayısı ve 2009-2013 yılları arasında yıllık bileşik %7 büyüme ile öne çıkan sektörler

Detaylı

Sağlıkta Maliyet Kavramı. Doç. Dr. Sedat ALTIN Yedikule Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi

Sağlıkta Maliyet Kavramı. Doç. Dr. Sedat ALTIN Yedikule Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi Sağlıkta Maliyet Kavramı Doç. Dr. Sedat ALTIN Yedikule Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi Sağlık Sektörü (Piyasası) Sağlık sektörünü diğer sektörlerden ayıran temel farklılık,

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ VE TÜRKİYE DE JENERİK İLAÇ ENDÜSTRİSİ 2 HAZİRAN 2005 ANKARA

AVRUPA BİRLİĞİ VE TÜRKİYE DE JENERİK İLAÇ ENDÜSTRİSİ 2 HAZİRAN 2005 ANKARA AVRUPA BİRLİĞİ VE TÜRKİYE DE JENERİK İLAÇ ENDÜSTRİSİ 2 HAZİRAN 2005 ANKARA GÜNDEM Türkiye - Genel Bilgiler Orijinal - Jenerik İlaç Türkiye İlaç Sektörü Diğer Ülkeler ile Karşılaştırma Değerlendirme ve

Detaylı

Türkiye Sağlık Sektörü: Sürdürülebilir ve Kaliteli bir Sağlık Sektörü için Genel Bakış ve Potansiyel İyileştirme Alanları

Türkiye Sağlık Sektörü: Sürdürülebilir ve Kaliteli bir Sağlık Sektörü için Genel Bakış ve Potansiyel İyileştirme Alanları Türkiye Sağlık : Sürdürülebilir ve Kaliteli bir Sağlık için Genel Bakış ve Potansiyel İyileştirme Alanları Çalışma Sonuçları 12 Aralık 2012 Ankara Çalışma Metodolojisi Üst Düzey Proje Yaklaşımı Sektör

Detaylı

BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 -

BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 - BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 - (OECD ve Avrupa Birliği işbirliğinde hazırlanan Bir Bakışta Sağlık-Avrupa 2010 adlı yayının özetidir) AĞUSTOS 2011 ANKARA İçindekiler ÖZET 1 BÖLÜM 1- SAĞLIĞIN DURUMU...

Detaylı

GTİP 392310: PLASTİKTEN KUTULAR, KASALAR, SANDIKLAR VB. EŞYA

GTİP 392310: PLASTİKTEN KUTULAR, KASALAR, SANDIKLAR VB. EŞYA GTİP 392310: PLASTİKTEN KUTULAR, KASALAR, SANDIKLAR VB. EŞYA TEMMUZ 2009 Hazırlayan: Mesut DÖNMEZ 1 GENEL KOD BİLGİSİ: 392310 GTIP kodunun üst kodu olan 3923 GTİP koduna ait alt kodlar ve ürünler aşağıda

Detaylı

Yeni kanun teklifi neden yeterli değildir?

Yeni kanun teklifi neden yeterli değildir? tepav Economic Policy Research Foundation of Turkey Yeni kanun teklifi neden yeterli değildir? Güven Sak 28 Şubat 2012 Çerçeve Ne yapmak istiyoruz? İnsan gücümüz dünyanın en büyük 10 uncu ekonomisi olma

Detaylı

Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama

Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama İstatistik Genel Müdürlüğü Ödemeler Dengesi Müdürlüğü İçindekiler I- Yöntemsel Açıklama... 3 2 I- Yöntemsel Açıklama 1 Nominal efektif döviz

Detaylı

Yuanli Liu, Yusuf Çelik, Bayram Şahin Ankara, 23 Eylül 2005

Yuanli Liu, Yusuf Çelik, Bayram Şahin Ankara, 23 Eylül 2005 Türkiye Sağlık Harcamaları: Uygunluk, Verimlilik, Hakkaniyet Yuanli Liu, Yusuf Çelik, Bayram Şahin Ankara, 23 Eylül 2005 Sunum İçeriği Amaç & Yaklaşım Temel Bulgular Politika Önerileri 2 Çalışmanın Cevaplamaya

Detaylı

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler AB inin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Sayfa No Nüfus (Bin Kişi) 1 Nüfus Artış Hızı (%) 2 Cari Fiyatlarla GSYİH (Milyar $) 3 Kişi Başına GSYİH ($) 4 Satınalma Gücü Paritesine Göre Kişi Başına GSYİH

Detaylı

OECD TARIMSAL POLİTİKALAR VE PİYASALAR ÇALIŞMA GRUBU 31.07.2013

OECD TARIMSAL POLİTİKALAR VE PİYASALAR ÇALIŞMA GRUBU 31.07.2013 OECD TARIMSAL POLİTİKALAR VE PİYASALAR ÇALIŞMA GRUBU 31.07.2013 İÇERİK OECD Hakkında Genel Bilgi OECD Çalışma Şekli OECD Teşkilat Yapısı OECD Ticaret ve Tarım Direktörlüğü OECD ve Tarım 2 OECD HAKKINDA

Detaylı

Sağlık Sektörü Raporu Aralık 2014. Sağlık Sektörü Raporu. Dilara AY - Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar

Sağlık Sektörü Raporu Aralık 2014. Sağlık Sektörü Raporu. Dilara AY - Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar Sağlık Sektörü Raporu Dilara AY - Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar Aralık 2014 Katkıda Bulunanlar: Alaz Keyvanklıoğlu Kurumsal Finansman Müdürlüğü Özge Yalçın Mali Analiz Müdürlüğü Sağlık sektörünün

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI

TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI İstanbul Ekonomi ve Finans Konferansı Dr. İbrahim Turhan Başkan Yardımcısı 20 Mayıs 2011 İstanbul 1 Sunum Planı I. 2008 Krizi ve Değişen Finansal Merkez Algısı II. III.

Detaylı

UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2008

UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2008 UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2008 24 Eylül 2008 İstanbul 1 DÜNYA YATIRIM RAPORU Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü UNCTAD ın uluslararası yatırımlara ilişkin olarak hazırladığı Dünya Yatırım

Detaylı

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi. bilgilendirme notu. Sayfa 1

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi. bilgilendirme notu. Sayfa 1 Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi bilgilendirme notu Sayfa 1 İçindekiler: Konu Sayfa Genel Değerlendirme: Türk ilaç piyasasında neler oldu?... 3

Detaylı

INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015

INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015 INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015 Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer AB ve Uluslararası Organizasyonlar Şefliği Uzman Yardımcısı IMF Küresel Ekonomik

Detaylı

TAMAMLAYICI VE DESTEKLEYİCİ SAĞLIK SİGORTALARI

TAMAMLAYICI VE DESTEKLEYİCİ SAĞLIK SİGORTALARI TAMAMLAYICI VE DESTEKLEYİCİ SAĞLIK SİGORTALARI 1 AB de Özel Sağlık Sigortası Uygulamaları Geçtiğimiz dönemlerde sağlık harcamalarında kaydedilen artış, kamu sağlık sistemlerinin sürdürülmesinde sorun yaşanmasına

Detaylı

Sağlıkta Maliyet. B.Burcu TANER Mayıs.2015

Sağlıkta Maliyet. B.Burcu TANER Mayıs.2015 Sağlıkta Maliyet B.Burcu TANER Mayıs.2015 14 Mayıs 2015 tarihinde Acıbadem Üniversitesi nde yapılan ASG XV. Hemşirelik Haftası Etkinliklerinde sunulmuştur. Hedef Daha geniş kitleler için daha iyi sağlık

Detaylı

Bu nedenle çevre ve kalkınma konuları birlikte, dengeli ve sürdürülebilir bir şekilde ele alınmalıdır.

Bu nedenle çevre ve kalkınma konuları birlikte, dengeli ve sürdürülebilir bir şekilde ele alınmalıdır. 1992 yılına gelindiğinde çevresel endişelerin sürmekte olduğu ve daha geniş kapsamlı bir çalışma gereği ortaya çıkmıştır. En önemli tespit; Çevreye rağmen kalkınmanın sağlanamayacağı, kalkınmanın ihmal

Detaylı

DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ

DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ Hazırlayan ve Derleyen: Zehra N.ÖZBİLGİN Ar-Ge Şube Müdürlüğü Kasım 2012 DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİNDE ÜRETİM VE TÜKETİM yılında 9.546 milyon

Detaylı

Türkiye de Özel Sağlık Sigortası

Türkiye de Özel Sağlık Sigortası Türkiye de Özel Sağlık Sigortası Dünya da ekonomi ve sağlık sektörü açısından gelişmişliğin bir göstergesi olan ve gelişmiş ülkelerde neredeyse nüfusun büyük bölümüne sirayet eden Özel Sağlık Sigortalı

Detaylı

Avrupa Birliği ve Türkiye Yerel Yönetimler Analizi

Avrupa Birliği ve Türkiye Yerel Yönetimler Analizi Büyükdere Cad. No. 106 34394 Esentepe - İstanbul AçıkDeniz Telefon Bankacılığı: 444 0 800 www.denizbank.com Avrupa Birliği ve Türkiye Yerel Yönetimler Analizi 2013 Mali Verileri DenizBank bir Sberbank

Detaylı

Lojistik. Lojistik Sektörü

Lojistik. Lojistik Sektörü Lojistik Sektörü Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Kasım 014 1 Ulaştırma ve depolama faaliyetlerinin entegre lojistik hizmeti olarak organize edilmesi ihtiyacı, imalat sanayi

Detaylı

HİDROLİK PNÖMATİK SEKTÖRÜ NOTU

HİDROLİK PNÖMATİK SEKTÖRÜ NOTU HİDROLİK PNÖMATİK SEKTÖRÜ NOTU Akışkan gücü, basınçlı akışkanların, ister sıvı ister gaz halinde olsun, enerjilerinden faydalanarak elde edilen güçtür. Sıvı veya gaz, yada somut olarak su veya hava, ancak

Detaylı

GRAFİKLERLE FEDERAL ALMANYA EKONOMİSİNİN GÖRÜNÜMÜ

GRAFİKLERLE FEDERAL ALMANYA EKONOMİSİNİN GÖRÜNÜMÜ GRAFİKLERLE FEDERAL ALMANYA EKONOMİSİNİN GÖRÜNÜMÜ Hazırlayan: Fethi SAYGIN Mart 2014 Kaynak :DESTATIS (Alman İstatistik Enstitüsü) GENEL DEĞERLENDİRME Ekonomi piyasalarındaki durgunluk ve sorunlara rağmen,

Detaylı

LÜTFEN KAYNAK GÖSTEREREK KULLANINIZ 2013

LÜTFEN KAYNAK GÖSTEREREK KULLANINIZ 2013 OECD 2013 EĞİTİM GÖSTERGELERİ RAPORU: NE EKERSEN ONU BİÇERSİN (4) Prof. Dr. Hasan Şimşek İstanbul Kültür Üniversitesi (www.hasansimsek.net) 5 Ocak 2014 Geçtiğimiz üç hafta boyunca 2013 OECD Eğitim Göstergeleri

Detaylı

2011'de enerji güvenliği meselesine nasıl bakalım?

2011'de enerji güvenliği meselesine nasıl bakalım? tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı 2011'de enerji güvenliği meselesine nasıl bakalım? 13. Enerji Arenası İstanbul, 8 Eylül 2011 Sayfa 2 Kısaca TEPAV Üç temel disiplinde araştırma kapasitesi

Detaylı

Başkan Acar 4. Ulusal Sağlık Kurultayına Katıldı

Başkan Acar 4. Ulusal Sağlık Kurultayına Katıldı Başkan Acar 4. Ulusal Sağlık Kurultayına Katıldı SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANI FATİH ACAR: -BÜTÇEDEN SAĞLIK HARCAMALARINA 2012 YILINDA 47,8 MİLYAR LİRA AYRILDI -TÜRKİYE DE 3 MİLYON 447 BİN 166 KİŞİ DİYABET

Detaylı

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ?

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? Dr. Fatih Macit, Süleyman Şah Üniversitesi Öğretim Üyesi, HASEN Bilim ve Uzmanlar Kurulu Üyesi Giriş Türk Konseyi nin temelleri 3 Ekim 2009 da imzalanan Nahçivan

Detaylı

Op. Dr. Tonguç SUGÜNEŞ SOSYAL GÜVENLİK KURUMU Genel Sağlık Sigortası Genel Müdürü

Op. Dr. Tonguç SUGÜNEŞ SOSYAL GÜVENLİK KURUMU Genel Sağlık Sigortası Genel Müdürü Op. Dr. Tonguç SUGÜNEŞ SOSYAL GÜVENLİK KURUMU Genel Sağlık Sigortası Genel Müdürü Sağlıkta Dönüşüm Programı ve Sosyal Güvenlik Reformu Reform öncesi Türkiye de sağlıkta geri ödeme, 3 farklı sigorta sistemiyle

Detaylı

Ayakkabı Sektör Profili

Ayakkabı Sektör Profili Ayakkabı Sektör Profili Elif UĞUR Ayakkabı, çok eski çağlarda insanların zorlu coğrafya ve iklim koşullarında ayaklarını muhafaza etmek ve zarar görmelerini engellemek amacıyla kullanılırken günümüzde

Detaylı

SAĞLIKTA YATIRIM PLANLAMASI 4 Aralık 2015 İSTANBUL

SAĞLIKTA YATIRIM PLANLAMASI 4 Aralık 2015 İSTANBUL SAĞLIKTA YATIRIM PLANLAMASI 4 Aralık 2015 İSTANBUL Seyit YALÇIN KALKINMA BAKANLIĞI 1 SUNUM İÇERİĞİ - MEVCUT DURUM (ALTYAPI-HARCAMA) - 10. KALKINMA PLANI (GENEL) - 10. KALKINMA PLANINDA SAĞLIK - ÖNCELİKLİ

Detaylı

Dünya Halı Pazarları ve Türkiye nin Durum Tespiti. Fazıl ALKAN Ar-Ge ve Mevzuat Şubesi 2008

Dünya Halı Pazarları ve Türkiye nin Durum Tespiti. Fazıl ALKAN Ar-Ge ve Mevzuat Şubesi 2008 Dünya Halı Pazarları ve Türkiye nin Durum Tespiti Fazıl ALKAN Ar-Ge ve Mevzuat Şubesi 2008 Dünya Halı İthalatı (Milyon $) 12.000 10.000 8.000 7.621 8.562 9.924 10.536 11.241 6.000 4.000 2.000 0 2002 2003

Detaylı

TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ SAĞLIK SEKTÖRÜ

TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ SAĞLIK SEKTÖRÜ TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ SAĞLIK SEKTÖRÜ 2011 İÇİNDEKİLER 1. SAĞLIK SEKTÖRÜ... 3 1.1. Sağlık Personeli Durumu... 3 1.2. Ölüme Neden Olan Hastalıklar, Bebek - Çocuk Ölümleri ve Toplam Doğurganlık...

Detaylı

TEST REHBER İLKELERİ PROGRAMI ULUSAL KOORDİNATÖRLER ÇALIŞMA GRUBU 26. TOPLANTISI (8-11 Nisan 2014, Paris)

TEST REHBER İLKELERİ PROGRAMI ULUSAL KOORDİNATÖRLER ÇALIŞMA GRUBU 26. TOPLANTISI (8-11 Nisan 2014, Paris) TEST REHBER İLKELERİ PROGRAMI ULUSAL KOORDİNATÖRLER ÇALIŞMA GRUBU 26. TOPLANTISI (8-11 Nisan 2014, Paris) Dr. A. Alev BURÇAK Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü Sunu Planı OECD Hakkında

Detaylı

Türkiye de Bankacılık Sektörü 1960-2013

Türkiye de Bankacılık Sektörü 1960-2013 Türkiye de Bankacılık Sektörü 196-213 Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Türkiye İstatistik Kurumu, Sermaye Piyasası Kurumu, Bankalararası Kart Merkezi,

Detaylı

Avrupa Ve Türkiye Araç Pazarı Değerlendirmesi (2011/2012 Ekim)

Avrupa Ve Türkiye Araç Pazarı Değerlendirmesi (2011/2012 Ekim) Rapor No: 212/23 Avrupa Ve Türkiye Araç Pazarı Değerlendirmesi (211/212 Ekim) Kasım 212 OSD OICA Üyesidir OSD is a Member of OICA 1. Otomobil Pazarı AB (27) ve EFTA Ülkeleri nde otomobil pazarı 211 yılı

Detaylı

2012 SINAVLARI İÇİN GÜNCEL EKONOMİ ÇALIŞMA SORULARI. (40 Test Sorusu)

2012 SINAVLARI İÇİN GÜNCEL EKONOMİ ÇALIŞMA SORULARI. (40 Test Sorusu) ZİRAAT BANKASI 2012 SINAVLARI İÇİN GÜNCEL EKONOMİ ÇALIŞMA SORULARI (40 Test Sorusu) 1 ) Aşağıdakilerden hangisi bir kredi derecelendirme kuruluşudur? A ) FED B ) IMF C ) World Bank D ) Moody's E ) Bank

Detaylı

Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 28. Toplantısı. Yeni Kararlar

Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 28. Toplantısı. Yeni Kararlar Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 8. Toplantısı Yeni Kararlar İÇİNDEKİLER. Yeni Kararlar.. Üniversitelerin Ar-Ge Stratejilerinin Geliştirilmesine Yönelik Çalışmalar Yapılması [05/0].. Doktora Derecesine

Detaylı

Cam Sektörü 2013 Yılı Değerlendirmesi

Cam Sektörü 2013 Yılı Değerlendirmesi Cam Sektörü 2013 Yılı Değerlendirmesi Temmuz 2014 1 Milyar $ I. Cam Sektörü Hakkında 80 yıllık bir geçmişe sahip olan Türk Cam Sanayii, bugün camın ana gruplarını oluşturan düzcam (işlenmiş camlar dahil),

Detaylı

AKP hükümeti zamanında ekonomik büyüme ve istikrar sağlanmıştır

AKP hükümeti zamanında ekonomik büyüme ve istikrar sağlanmıştır Türkiye, AKP iktidarı zamanında ekonomik büyüme ve istikrar elde etmiştir. Bu başarı, geçmiş hükümetler ve diğer büyüyen ekonomiler ile karşılaştırıldığında pek de etkileyici değildir Temel Mesajlar 1.

Detaylı

Türkiye, 2012 yılında dünyada uluslararası doğrudan yatırım liginde iki basamak yükseldi

Türkiye, 2012 yılında dünyada uluslararası doğrudan yatırım liginde iki basamak yükseldi Basın Bülteni 26 Haziran 2013 YASED, UNCTAD 2013 Dünya Yatırım Raporu nu açıkladı Türkiye, 2012 yılında dünyada uluslararası doğrudan yatırım liginde iki basamak yükseldi 2012 yılında dünyada yüzde 18

Detaylı

PAGEV - PAGDER. Dünya Toplam PP İthalatı

PAGEV - PAGDER. Dünya Toplam PP İthalatı 1 DÜNYA ve TÜRKİYE POLİPROPİLEN ( PP ) DIŞ TİCARET ANALİZİ Barbaros Demirci ( Genel Müdür ) Neslihan Ergün ( Teknik Uzman Kimya Müh. ) PAGEV - PAGDER DÜNYA TOPLAM PP İTHALATI : Dünya toplam PP ithalatı

Detaylı

TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON

TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON Z. Güldem Ökem, PhD Research Fellow Centre for European Policy Studies (guldem.okem@ceps.eu) 23 Şubat 2011, Ankara Türkiye nin Avrupa Birliği

Detaylı

HABER BÜLTENİ 04.07.2014 Sayı 9

HABER BÜLTENİ 04.07.2014 Sayı 9 HABER BÜLTENİ 04.07.2014 Sayı 9 Konya hizmetler sektörü güven endeksi, 4 ayın ardından pozitif değer aldı: Şubat 2014 ten bu yana negatif değer alan Konya Hizmetler Sektörü Güven Endeksi, Haziran 2014

Detaylı

TÜRKİYE TAKIM TEZGAHLARI ALT SEKTÖRÜ

TÜRKİYE TAKIM TEZGAHLARI ALT SEKTÖRÜ TÜRKİYE TAKIM TEZGAHLARI ALT SEKTÖRÜ SANAYİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Şubat 2010 İÇİNDEKİLER 1. GİRİŞ... 3 2. DÜNYA TAKIM TEZGAHLARI SEKTÖRÜ... 3 2.1. Dünya Takım Tezgâhları İhracatı... 3 2.2. Dünya Takım Tezgâhları

Detaylı

Türkiye de Bankacılık Sektörü 2009-2013 Aralık

Türkiye de Bankacılık Sektörü 2009-2013 Aralık Türkiye de Bankacılık Sektörü 2009-2013 Aralık Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Türkiye İstatistik Kurumu, Sermaye Piyasası Kurumu, Bankalararası

Detaylı

UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2006

UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2006 UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2006 ULUSLARARASI YATIRIMCILAR DERNEĞİ 16.10.200.2006 İSTANBUL DÜNYADA DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR (milyar $) 1600 1400 1396 1200 1092 1000 800 693 826 716 710 916 600 400 331

Detaylı

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı PERAKENDE. nerden, nereye? Sarp Kalkan. 20 Kasım 2013

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı PERAKENDE. nerden, nereye? Sarp Kalkan. 20 Kasım 2013 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı PERAKENDE nerden, nereye? Sarp Kalkan 20 Kasım 2013 Slayt 3 GSYH ile Perakende ve Toptan Ticarette Reel Büyüme (1998 fiyatlarıyla) 140,000 130,000 15,000

Detaylı

OECD VE AB KAPSAMINDA EN ELVERİŞSİZ YATIRIM ORTAMI TÜRKİYE DE TABLO 1

OECD VE AB KAPSAMINDA EN ELVERİŞSİZ YATIRIM ORTAMI TÜRKİYE DE TABLO 1 OECD VE AB KAPSAMINDA EN ELVERİŞSİZ YATIRIM ORTAMI TÜRKİYE DE TABLO 1 OECD VE AB ÜLKELERĠNDE YATIRIM ORTAMININ ÇEKĠCĠLĠK SIRALAMASI, 2005 Yeni Zelanda ABD Kanada Norveç Avusturalya Danimarka İngiltere

Detaylı

OECD Ticaretin Kolaylaştırılması Göstergeleri - Türkiye

OECD Ticaretin Kolaylaştırılması Göstergeleri - Türkiye OECD Ticaretin Kolaylaştırılması Göstergeleri - Türkiye OECD, hükümetlerin sınır (gümrük dahil) prosedürlerini geliştirmeleri, ticaret maliyetlerini azaltmaları, ticareti artırmaları ve böylece uluslar

Detaylı

Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama

Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama İstatistik Genel Müdürlüğü Ödemeler Dengesi Müdürlüğü İçindekiler I- Yöntemsel Açıklama... 3 2 I- Yöntemsel Açıklama 1 Nominal efektif döviz

Detaylı

DÜNYA SERAMİK SAĞLIK GEREÇLERİ İHRACATI. Genel Değerlendirme

DÜNYA SERAMİK SAĞLIK GEREÇLERİ İHRACATI. Genel Değerlendirme DÜNYA SERAMİK SAĞLIK GEREÇLERİ İHRACATI Genel Değerlendirme Haziran 2014 2012 yılı dünya seramik sağlık gereçleri ihracat rakamlarına bakıldığında, 2011 yılı rakamlarına nazaran daha az dalgalanma gösterdiği

Detaylı

KÜRESEL OTOMOTİV OEM BOYALARI PAZARI. Bosad Genel Sekreterliği

KÜRESEL OTOMOTİV OEM BOYALARI PAZARI. Bosad Genel Sekreterliği KÜRESEL OTOMOTİV OEM BOYALARI PAZARI Bosad Genel Sekreterliği SEKTÖR ANALİZİ Otomotiv OEM boyaları dünyanın en büyük boya segmentlerinden biridir. Otomotiv OEM boyaları, 2011 yılında toplam küresel boya

Detaylı

II. MALİ SEKTÖRÜN GENEL YAPISI

II. MALİ SEKTÖRÜN GENEL YAPISI II. MALİ SEKTÖRÜN GENEL YAPISI Türk mali sektörü 27 yılının ilk altı ayında büyümesini sürdürmüştür. Bu dönemde bankacılık sektörüne yabancı yatırımcı ilgisi de devam etmiştir. Grafik II.1. Mali Sektörün

Detaylı

TÜRKİYE İLAÇ SEKTÖRÜ ANALİZİ

TÜRKİYE İLAÇ SEKTÖRÜ ANALİZİ TÜRKİYE İLAÇ SEKTÖRÜ ANALİZİ Yazar Mehmet ATASEVER Y A Y I N L A R I Mayıs 2015, Ankara 1. Baskı Ön Söz "Türkiye İlaç Sektörü Analizi kitabında, Türkiye ilaç sektörünün, sektörü etkileyen gelişmelerin

Detaylı

tepav OECD Beceri Stratejisi ve UMEM Projesi Aralık2011 N201161 POLİTİKANOTU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı

tepav OECD Beceri Stratejisi ve UMEM Projesi Aralık2011 N201161 POLİTİKANOTU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı POLİTİKANOTU Aralık2011 N201161 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Ayşegül Dinççağ 1 Araştırmacı, Ekonomi Etütleri OECD Beceri Stratejisi ve UMEM Projesi Başta ABD ve Avrupa Birliği ülkeleri

Detaylı

Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu?

Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu? Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu? Yrd. Doç. Dr. Elif UÇKAN DAĞDEMĠR Anadolu Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İktisat Bölümü Öğretim Üyesi 1. GĠRĠġ Avrupa Birliği (AB)

Detaylı

Ekonomik Ticari Gelişmeler

Ekonomik Ticari Gelişmeler Ekonomik Ticari Gelişmeler 3 Mayıs 2011 1 / 24 İçindekiler Giriş Sektör Haberleri Ülkelere Göre Çıkış Sayıları Haftalık Makroekonomik Gelişmeler 2 / 24 Yükselen Değerler Mart ayında İmalat Sanayi Genelinde

Detaylı

TEKNOLOJİ EKONOMİ POLİTİKA - III TÜRKİYE DEKİ AR-GE VE YENİLİK FAALİYETLERİ

TEKNOLOJİ EKONOMİ POLİTİKA - III TÜRKİYE DEKİ AR-GE VE YENİLİK FAALİYETLERİ TEKNOLOJİ EKONOMİ POLİTİKA - III TÜRKİYE DEKİ AR-GE VE YENİLİK FAALİYETLERİ Musa Yaşar Bilimsel ve teknolojik faaliyetler, ülkelerin kalkınmasında büyük bir öneme sahip olup, ulusal gelirden bu tür faaliyetlere

Detaylı

2015 FİLO BAROMETRE. Türkiye

2015 FİLO BAROMETRE. Türkiye 1 2015 FİLO BAROMETRE Türkiye Araştırmanın sınırları Avrupa & BRT 1 1 Brezilya, Rusya, Türkiye 2002: Fransa da oluşturuldu 2005: İtalya, Portekiz, İsviçre 2006: Polonya 2007: Belçika, Çek Cumhuriyeti 2008:

Detaylı

KAYNAK MAKİNELERİ SEKTÖRÜ NOTU

KAYNAK MAKİNELERİ SEKTÖRÜ NOTU KAYNAK MAKİNELERİ SEKTÖRÜ NOTU İki metal parçayı ısıl yolla birleştirme işleminde kullanılan kaynak makine ve malzemeleri, üretim sanayinde önemli bir paya sahiptir. Geliştirilen her teknolojik malzemenin

Detaylı

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 1.KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM ABD Merkez Bankası FED, 18 Aralık tarihinde tahvil alım programında azaltıma giderek toplam tahvil alım miktarını 85 milyar dolardan 75 milyar

Detaylı

tepav Biyoteknolojide son yıllarda artan birleşme ve satın alma işlemleri ne anlama geliyor? Haziran2014 N201419 POLİTİKANOTU

tepav Biyoteknolojide son yıllarda artan birleşme ve satın alma işlemleri ne anlama geliyor? Haziran2014 N201419 POLİTİKANOTU POLİTİKANOTU Haziran2014 N201419 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Selin ARSLANHAN MEMİŞ 1 Yaşam Bilimleri ve Sağlık Politikaları Analisti Biyoteknolojide son yıllarda artan birleşme ve

Detaylı

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler AB inin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Sayfa No Nüfus (Bin Kişi) 1 Nüfus Artış Hızı (%) 2 Cari Fiyatlarla GSYİH (Milyar $) 3 Kişi Başına GSYİH ($) 4 Satınalma Gücü Paritesine Göre Kişi Başına GSYİH

Detaylı

inşaat SEKTÖRÜ 2015 YILI ÖNGÖRÜLERİ

inşaat SEKTÖRÜ 2015 YILI ÖNGÖRÜLERİ 2014 EKİM SEKTÖREL inşaat SEKTÖRÜ 2015 YILI ÖNGÖRÜLERİ Nurel KILIÇ OECD verilerine göre, 2017 yılında Türkiye, Çin ve Hindistan dan sonra en yüksek büyüme oranına sahip üçüncü ülke olacaktır. Sabit fiyatlarla

Detaylı

MECLİS TOPLANTISI. Ender YORGANCILAR Yönetim Kurulu Başkanı

MECLİS TOPLANTISI. Ender YORGANCILAR Yönetim Kurulu Başkanı MECLİS TOPLANTISI Ender YORGANCILAR Yönetim Kurulu Başkanı 23 Aralık 2013 DÜNYA EKONOMİSİNDE 2013 ÜN EN LERİ 1. FED Başkanı Bernanke nin piyasaları dalgalandıran açıklamaları 2. Gelişmekte olan ülke risklerinin

Detaylı

Biyoteknoloji Sektörel İnovasyon Sistemi Kavramlar, Dünyadan Örnekler ve Türkiye İçin Çıkarımlar Projesi: BİYOEKONOMİ

Biyoteknoloji Sektörel İnovasyon Sistemi Kavramlar, Dünyadan Örnekler ve Türkiye İçin Çıkarımlar Projesi: BİYOEKONOMİ tepav Economic Policy Research Foundation of Turkey Biyoteknoloji Sektörel İnovasyon Sistemi Kavramlar, Dünyadan Örnekler ve Türkiye İçin Çıkarımlar Projesi: BİYOEKONOMİ Selin Arslanhan Memiş 03 Nisan

Detaylı

Tablo 1. Seçilen Ülkeler için Yıllar İtibariyle Hizmetler Sektörü İthalat ve İhracatı (cari fiyatlarla Toplam Hizmetler, cari döviz kuru milyon $)

Tablo 1. Seçilen Ülkeler için Yıllar İtibariyle Hizmetler Sektörü İthalat ve İhracatı (cari fiyatlarla Toplam Hizmetler, cari döviz kuru milyon $) 4.2. HİZMETLER 1. Hizmetler sektörünün ekonomideki ağırlığı bir refah kriteri olarak değerlendirilmektedir (1). (2) tarafından bildirildiği üzere, sanayileşmeyle birlikte, ulaştırma hizmetleri ve belirli

Detaylı

Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi

Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisadi ve Mali Analiz Yüksek Lisansı Bütçe Uygulamaları ve Mali Mevzuat Dersi 2015 YILI

Detaylı

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 1.KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM 2013 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 2,8 oranında büyüyen ABD ekonomisi üçüncü çeyrekte yüzde 3,6 oranında büyümüştür. ABD de 6 Aralık 2013 te

Detaylı

Sağlık Reformunun Mali Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi. A. Tuncay Teksöz Pfizer,Türkiye Sağlık Politikası Koordinatörü

Sağlık Reformunun Mali Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi. A. Tuncay Teksöz Pfizer,Türkiye Sağlık Politikası Koordinatörü Sağlık Reformunun Mali Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi A. Tuncay Teksöz Pfizer,Türkiye Sağlık Politikası Koordinatörü T.Teksöz, K.Helvacıoğlu ve Y.Kaya Sağlık Reformunun Sonuçları İtibariyle

Detaylı

DEĞİŞEN DÜNYA-DEĞİŞEN ÜNİVERSİTE:YÜKSEKÖĞRETİMİN GELECEĞİ TÜRKİYE İÇİN BİR ÖNERİ

DEĞİŞEN DÜNYA-DEĞİŞEN ÜNİVERSİTE:YÜKSEKÖĞRETİMİN GELECEĞİ TÜRKİYE İÇİN BİR ÖNERİ DEĞİŞEN DÜNYA-DEĞİŞEN ÜNİVERSİTE:YÜKSEKÖĞRETİMİN GELECEĞİ TÜRKİYE İÇİN BİR ÖNERİ Kemal Gürüz Atılım Üniversitesi 12 Mart 2012 Yirmi beş yaş üstü nüfus içinde ortaöğrenim görmüş olanların oranı, %. 2007.

Detaylı

GTİP 7323 Demir veya çelikten sofra, mutfak veya diğer ev işlerinde kullanılan eşya ve aksamı, yün, sünger, eldiven vb.

GTİP 7323 Demir veya çelikten sofra, mutfak veya diğer ev işlerinde kullanılan eşya ve aksamı, yün, sünger, eldiven vb. GTİP 7323 Demir veya çelikten sofra, mutfak veya diğer ev işlerinde kullanılan eşya ve aksamı, yün, sünger, eldiven vb. Temmuz 2013 1 Genel kod bilgisi: XV ADİ METALLER VE ADİ METALLERDEN EŞYA 73 Demir

Detaylı

Education at a Glance: OECD Indicators - 2006 Edition

Education at a Glance: OECD Indicators - 2006 Edition Education at a Glance: OECD Indicators - 2006 Edition Summary in Turkish Bir Bakışta Eğitim: OECD Göstergeleri - 2006 Türkçe Özet Bir Bakışta Eğitim, eğitimciler, politika yapıcılar, öğrenciler ve velilere

Detaylı

1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER

1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER 1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER 1.1. GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla) 1. Ekonomik kalkınmanın önemli göstergelerinden biri olan kişi başına düşen GSYİH, TÜİK tarafından en son 2001 yılında hesaplanmıştır.

Detaylı

2013/101 (Y) BTYK nın 25. Toplantısı. Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] KARAR

2013/101 (Y) BTYK nın 25. Toplantısı. Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] KARAR 2013/101 (Y) Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] BTYK nın 2009/102 no.lu kararı kapsamında hazırlanan ve 25. toplantısında onaylanan Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin koordinasyonunun

Detaylı

MALİYE BAKANI SAYIN MEHMET ŞİMŞEK İN MAKROEKONOMİK GELİŞMELER İLE 2010 YILI OCAK- HAZİRAN DÖNEMİ MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE GERÇEKLEŞMELERİNİ

MALİYE BAKANI SAYIN MEHMET ŞİMŞEK İN MAKROEKONOMİK GELİŞMELER İLE 2010 YILI OCAK- HAZİRAN DÖNEMİ MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE GERÇEKLEŞMELERİNİ MALİYE BAKANI SAYIN MEHMET ŞİMŞEK İN MAKROEKONOMİK GELİŞMELER İLE 2010 YILI OCAK- HAZİRAN DÖNEMİ MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE GERÇEKLEŞMELERİNİ DEĞERLENDİRMEK ÜZERE DÜZENLEDİĞİ BASIN TOPLANTISI KONUŞMA METNİ

Detaylı

We are experts of. workplace culture. GIFTWORK Modelini Anlamak. greatplacetowork.com.tr

We are experts of. workplace culture. GIFTWORK Modelini Anlamak. greatplacetowork.com.tr We are experts of workplace culture GIFTWORK Modelini Anlamak greatplacetowork.com.tr Great Place to Work Hakkında Great Place to Work Enstitüsü bugün dünyada 53 ülkede faaliyet gösteren, 25 Yıldır işletmeleri

Detaylı

KÜRESEL TİCARETTE TÜRKİYE NİN YENİDEN KONUMLANDIRILMASI-DIŞ TİCARETTE YENİ ROTALAR

KÜRESEL TİCARETTE TÜRKİYE NİN YENİDEN KONUMLANDIRILMASI-DIŞ TİCARETTE YENİ ROTALAR KÜRESEL TİCARETTE TÜRKİYE NİN YENİDEN KONUMLANDIRILMASI-DIŞ TİCARETTE YENİ ROTALAR T.C. Ekonomi Bakanlığının gerçekleştirdiği Küresel Ticarette Türkiye nin Yeniden Konumlandırılması-Dış Ticarette Yeni

Detaylı

GTİP 960390 DİGER SÜPÜRGE, PASPAS VB

GTİP 960390 DİGER SÜPÜRGE, PASPAS VB Avrupa İşletmeler Ağı İstanbul ULUSLARARASI TİCARET MERKEZİ (ITC) ÜRÜN ANALİZLERİ GTİP 960390 DİGER SÜPÜRGE, PASPAS VB MART 2013 Hazırlayan: ÖZGE SARIÇAY İSTANBUL SANAYİ ODASI AB & Dış Ekonomik ilişkiler

Detaylı

MESLEK KOMİTELERİ ORTAK TOPLANTISI. Ender YORGANCILAR Yönetim Kurulu Başkanı

MESLEK KOMİTELERİ ORTAK TOPLANTISI. Ender YORGANCILAR Yönetim Kurulu Başkanı MESLEK KOMİTELERİ ORTAK TOPLANTISI Ender YORGANCILAR Yönetim Kurulu Başkanı 17 Mart 2015 SUNUM İÇERİĞİ 1. TÜRKİYE EKONOMİSİNİN YURTİÇİNDEN VE YURTDIŞINDAN GENEL GÖRÜNÜMÜ 2. ÜYE MEMNUNİYETİ VE LİDERLİK

Detaylı

Türkiye de Bankacılık Sektörü 2009-2014 Mart

Türkiye de Bankacılık Sektörü 2009-2014 Mart Türkiye de Bankacılık Sektörü 2009-2014 Mart Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Türkiye İstatistik Kurumu, Sermaye Piyasası Kurumu, Bankalararası Kart

Detaylı

Çok tatil yapan ülke imajı yanlış!

Çok tatil yapan ülke imajı yanlış! Tarih: 19.05.2013 Sayı: 2013/09 İSMMMO nun Türkiye de Tatil ve Çalışma İstatistikleri raporuna göre Türkiye tatil günü sayısında gerilerde Çok tatil yapan ülke imajı yanlış! Türkiye, 34 OECD ülkesi arasında

Detaylı

Dünya Seramik Sektörü Dış Ticareti a) Seramik Kaplama Malzemeleri

Dünya Seramik Sektörü Dış Ticareti a) Seramik Kaplama Malzemeleri Dünya Seramik Sektörü Dış Ticareti a) Seramik Kaplama Malzemeleri ÜLKE Dünya Seramik Kaplama Malzemeleri Üretiminde İlk 1 Ülke 29 21 211 212 212 Dünya /212 Üretiminden Aldığı Pay Değişim (%) (%) 1 ÇİN

Detaylı

KARŞILIKLI TANIMA ANLAŞMALARI OCAK 2014 GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI AB VE DIŞİLİŞKİLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YÜCEL KARADİŞ/DAİRE BAŞKANI

KARŞILIKLI TANIMA ANLAŞMALARI OCAK 2014 GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI AB VE DIŞİLİŞKİLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YÜCEL KARADİŞ/DAİRE BAŞKANI KARŞILIKLI TANIMA ANLAŞMALARI OCAK 2014 GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI AB VE DIŞİLİŞKİLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YÜCEL KARADİŞ/DAİRE BAŞKANI İÇERİK -Karşılıklı Tanıma Anlaşması (MRA) Nedir? -Karşılıklı Tanıma Anlaşmaları

Detaylı