ANA AKIMA BİR ALTERNATİF: NÖROİKTİSAT

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "ANA AKIMA BİR ALTERNATİF: NÖROİKTİSAT"

Transkript

1 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s ANA AKIMA BİR ALTERNATİF: NÖROİKTİSAT Oya KENT 1 ÖZET İktisat yazınında bireylerin karar alma davranışları neoklasik devrimle birlikte, bireysel faydayı maksimize etmeye yönelik rasyonel bir gayret olarak tanımlanmıştır. Neoklasik iktisatta bireysel karar almanın merkezine oturan rasyonellik kavramı pek çok iktisatçı tarafından gerçek insan davranışını yansıtmadığı gerekçesiyle çoğu kez eleştirilmiş ve bunu gerçekle uyumlaştırmaya çalışan pek çok yaklaşım ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşımların en önemlilerinden birisi de 90 ların sonlarında beliren ve 2000 li yıllarda gelişimini sürdüren nöroiktisattır. Bu çalışma, nörobilimin ölçüm tekniklerini kullanarak iktisadi kararlar üretmede beynin çevresiyle etkileşimini anlamaya çalışan bu yeni interdisipliner alanın, belirsizlik altında karar alma ve zamanlar arası seçim ekseninde genel çerçevesini sunmayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Nöroiktisat, Karar alma, İktisadi davranış AN ALTERNATIVE TO THE MAINSTREAM: NEUROECONOMICS ABSTRACT Decision-making in economics literature has been described as a rational effort to maximize individual utility beginning from the neoclassical revolution. Rationality as a core element of the human decision making in neoclassical economics has been criticized by many economists for not representing real human behavior and many approaches emerged in order to align theory with the reality. One of the most import of those is neuroeconomics which emerged in late 90 s and pursuing its developmentin 2000 s. This study aims to present the main framework of this emerging interdiciplinary field trying to understand how the brain interacts with its environment to produce economic decisions by using neuroscientific measurement techniques in the axis of decision making under uncertainty and intertemporal choice. Keywords: Neuroeconomics, Decision-Making, Economic Behavior. 1 Araştırma Görevlisi, Okan Üniversitesi, Tuzla, İstanbul. 157

2 Oya Kent 1. GİRİŞ İktisat literatüründe bireylerin karar almaya yönelik davranışları hakkındaki çalışmalar çok önemli bir yere sahiptir. Neoklasik devrimle birlikte, insan davranışı bireysel faydayı maksimize etmeye yönelik rasyonel bir gayret olarak tanımlanmıştır. Bu varsayımdan hareketle neoklasik iktisat teorisyenleri oldukça tutarlı temel bir aksiyomatik çerçeve geliştirmiştir. Ancak bu matematiksel çerçeve homo-economicus ekseninde temsili bir ajan geliştirerek, insan davranışının psikolojik unsurlarını analizin tamamen dışında bırakmıştır. 20. Yüzyılın başlarında psikolojinin göreli olarak yeni olması ve pek bilimsel olmaması, aynı zamanda Bentham tarzı hedonistik faydaya 2 ilişkin tatminsizlik psikolojinin bertaraf edilmesine yön vermiştir (Camerer ve Loewenstein, 2004: 5). Ancak geçiş o kadar hızlı olmamıştır. 20. yüzyılın başlarında hala Irving Fisher, Vilfredo Pareto ve J. M Keynes gibi iktisatçılar iktisadi seçimler hakkında bireylerin nasıl hissettiği ve düşündüğü üzerine spekülasyonları yazılarında barındırmaktaydılar. Ancak bu yüzyılın ikinci yarısında Katona, Liebenstein ve Simon gibi iktisatçılar psikolojik öğelerin önemini ve rasyonelliğin sınırlarını vurgulasalar da bu iktisadın yönünü değiştirmemiştir. Neoklasik iktisadın beklenen fayda modeli belirsizlik altında karar alma, indirgenmiş fayda modeli ise zamanlar arası karar almanın kural ve tanımlarını ortaya koymuştur. Bu modellerin öne sürdüğü sonuç ve çıkarımlar kesin olmakla birlikte test edilmeye açıktır. Buradan hareketle standart modele eleştiriler başlamıştır. Allais (1953) ve Ellsberg (1961) beklenen ve öznel beklenen faydanın anomalilerine işaret etmiştir. Strotz (1955) üstel indirgeme kavramını sorgulamıştır. Sonraları birçok bilim adamı deney yoluyla benzer anormallikleri kanıtlamışlardır [örn. Kahneman ve Tversky (1979) beklenen fayda üzerine, Thaler (1981) indirgenmiş fayda üzerine] (Camerer ve Loewenstein, 2004: 6) İktisatçılar bu karşı örnekleri göz ardı edemeyeceklerini kabul etmeye başladıklarında, psikolojideki gelişmeler umut vadeden yeni teorilerin yönlerini belirlemiştir larda bilişsel psikolojinin de gelişmesiyle rasyonellikten sapmaları tartışan yeni bir yaklaşım, davranışsal iktisat, ortaya çıkmış ve iktisadi karar alma süreçlerine psikolojik faktörleri entegre etmiştir. Kahneman ve Tversky 1979 da bilişsel psikoloji metotlarını uygulayarak iktisadi karar almada pek çok konuda neoklasik iktisattan sapmaları açıklamıştır. Ancak rasyonelliği sınırlandıran bu modellerle ilgili temel sorun sınırlanmış alanları dışında bu modellerin çok düşük öngörü gücüne sahip olmasıdır. Başka bir deyişle güncellenmiş bu yeni fayda 2 Hedonistik fayda, nesnelerin; çıkarı söz konusu olan tarafa yarar, üstünlük, zevk, iyilik veya mutluluk verme hükmü olanak tanımlanmaktadır. Bu tanım oldukça soyut olmanın yanında, faydayı acıdan uzak durup, zevk aramak gibi ilkel bir duygu olarak incelenmektedir. Buna yöneltilen eleştiriler sonucu fayda, insanı eyleme yönelten bir motivasyon ile ilişkilendirilmeye başlanmıştır. 158

3 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s teorileri ad hoc olarak görülmektedir (Glimcher vd, 2005: 214). Bu süreç içierisinde nöroloji bilimi psikolojide giderek daha çok öne çıkmıştır. Davranışsal iktisadın yeni yöntem ve düşüncelere açık olması sebebiyle nöroiktisadın davranışsal iktisat tarafından benimsenmesi sürpriz değildir. Nitekim 90 ların sonlarında yeni bir alan olarak nöroiktisat doğmuştur (Loewenstein vd, 2008: 649). Nöroiktisat pek çok şekilde tanımlanabileceği gibi temelde, iktisadi karar alma süreçlerine ilişkin sinirsel temelleri saptamak için nöroloji biliminin ölçüm tekniklerini kullanan ve gelişmekte olan disiplinler arası bir alan olarak tanımlanabilmektedir. Nöroiktisatçılar, farklı karar alma durumlarında beynin hangi kısımlarının aktive olduğunu izleyerek, bu kısımların hangi fonksiyonları yerine getirdiklerini, sistem içindeki etkileşimlerini ve farklı tip problemleri nasıl çözdüklerini açıklamaya çalışmaktadır. Bu çalışma, nöroloji biliminin ölçüm tekniklerini kullanarak iktisadi kararlar üretmede beynin çevresiyle etkileşimini anlamaya çalışan bu yeni interdisipliner alanın bir incelemesidir. Çalışmada ilk olarak; beyne ilişkin temel olgular ele alınacaktır. Sinir sistemindeki sosyal ve ekonomik aktivitenin mikro temellerini ortaya çıkarmaya çalışan beyin faaliyetlerini ölçme tekniklerine de bu bölümde değinilecektir. Bunu takiben, beynin karar alma sürecindeki rolünü anlayabilmek için kontrollü ve otomatik süreçler arasındaki ayrım ile bilişsel süreçler ve etki (affect) süreçleri arasındaki ayrım incelenerek, bu süreçlerin iktisadi karar süreçleri üzerindeki etkileri tartışılacaktır. Sonuncu bölümde ise, nöroloji biliminin iktisat üzerindeki çıkarımları iktisadın iki temel kavramı olan risk ve belirsizlik altında karar alma ve dönemler arası seçim ekseninde ele alınacaktır. 2. BEYİNE İLİŞKİN TEMEL OLGULAR VE TERMİNOLOJİ Nöroiktisattaki bulguları takip edebilmek adına beyne ilişkin temel olgulara ve terminolojiye aşina olmak yararlı olacaktır. Bu amaçla beynin yapısına biraz değinilecektir. İnsan beyninde yaklaşık 100 milyar nöron vardır ve bunların her biri 1000 ile arasında nörona doğrudan bağlıdır. Beyin dokusu gri cevher ve beyaz cevher olmak üzere iki ayrı kısımdan meydana gelir. Gri cevher, sinir hücrelerinden; beyaz cevher ise, sinir hücrelerinin uzantılarından meydana gelmiştir. Gri cevher beynin %40 ını oluşturmasına rağmen beynin oksijeninin %94 ünü harcar, çünkü bir nöronun diğeriyle iletişimini sağlayan elektriksel sinyaller burada ateşlenmektedir (Hardy- Vallée, s.4). Beynin anatomik olarak üç temel yapısı vardır: arka beyin (hindbrain), orta beyin (midbrain) ve ön beyin (forebrain). Önbeyin beyin (serebrum), talamus, hipotalamus 159

4 Oya Kent ve limbik sistemden oluşur. Orta beyin tektum ve tegmentumdan oluşur. Arka beyin ise beyincik, medulla ve ponstan oluşur. Ön beynin bir parçası olan olan cortex (korteks) bilgi işleme ve yüksek zihinsel faaliyetlerden sorumludur. Korteksin yüzeyi pek çok girinti ve çıkıntıyla kaplıdır. Bu şekilde beynin yüzey alanı artırılmıştır. Korteksdeki çıkıntılara girus, girintilere sulkus denir (Zak, 2004: 1738).. Şekil 1: Beynin lobları, serebellum ve beyin sapı (Zak, 2004) Şekil 1 de gösterildiği gibi serebral korteks dört loba ayrılmıştır: frontal (ön) lob, temporal (şakak) lob, parietal (yan) lob, oksipital (arka) lob. Her lob birkaç görevi yerine getirir ve belirli görevler için özelleşmiş daha küçük yapıları içinde barındırır. 1. Frontal lob: Bilinçli düşünmede rol oynar (düşünme, planlama, konuşma, hereket, hisler, problem çözme). 2. Parietal lob: Çeşitli duyu organlarından gelen bilgileri birleştirmede önemli rol oynar. Ayrıca nesnelerin kullanılması ve bazı mekânsal görüş işlemelerinde parietal lobun kimi bölümleri rol alır. 3. Oksipital lob: Görme duyusuyla ilgili bilgilerin işlendiği lobdur. 4. Temporal lob: Ses ve kokunun algılanması, aynı zamanda da yüzler, mekanlar gibi karmaşık uyaranların işlenmesi bu lob tarafından sağlanır. 160

5 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s Serebrum evrimleşmede son basamaklardan birini gösterir. Hayvanın evrim basamağında bulunduğu yerde, serebrumun karmaşıklık derecesi birbirine paralel gider (Keleş ve Çepni, 2006). Diğer bir ifadeyle, evrim basamaklarınla yukarıya çıkıldıkça, serebrum daha karmaşık bir yapı almaktadır. Talamus, duyu organlardan gelen nöronların beyin kabuğu ile olan ilişkisini sağlar. Hipotalamus heyecanların ve arzuların denetlendiği merkezdir. Cinsel davranış, yeme ve içme bu merkezce denetlenir. Duygusal beyin olarak da adlandırılan limbik sistem, serebrumun içinde gömülü olarak bulunur. Heyecan yaşantısı, saldırma ve kaçma davranışlarıyla ilişkisi vardır. Limbik sisteminin elektrikle uyarılan bazı kısımları kızgınlık ifade eden davranışları ortaya çıkarırken, diğer kısımları korku davranışları ortaya çıkarır. Bu sistem talamus ve hipotalamus dışında amigdala ve hipokampüsü içerir. Amigdala duygular, hafıza ve korkunun oluşmasında birincil öneme sahip bölgedir. Hipokampüs ise uzun süreli hafıza ve yön bulmada büyük öneme sahiptir. Orta beyin görme, duyma, göz hareketi ve vücut hareketi gibi fonksiyonlarla ilgili bölgedir. Beyin sapının bir parçası kabul edilir. Beyin sapında olan nöron faaliyetlerinin büyük bir çoğunluğu düşüncenin kontrolü altında olmayan otomatik, refleks hareketleridir (Keleş ve Çepni, 2006). Arka beyindeki medulla otonom sinir sistemini kalbin atışını, nefes almayı ve kan basıncını denetleyen nöronlarını içerdiği gibi, omuriliğin çevresinde öbeklenen sinir hücrelerinin uçlarının beyne girdiği noktayı da oluşturur. Serebellum veya beyincik duyu organlarından gelen bilgilerle hareketi ilişkilendirir. Özellikle dengenin sağlanmasında önemli rol oynar (Anonim, 2011) Nörolojik Yöntemler ve Beyin Faaliyetlerinin Ölçülmesi: Nörobilimciler sinirsel faaliyetleri ölçmek için pek çok ölçüm yöntemi kullanırlar. Bunlar PET (pozitron emisyon tomografisi), fmri (fonksiyonel magnetic rezonans görüntüleme), EEG (elektro-ensefalografi), ERP (event related potential), biyolojik kan, idrar, omurilik sıvısı tayini, merkezi sinir sistemi lezyonuna sahip hastaların incelenmesi gibi yöntemleri içerir (Zak, 2004: 1739). PET insan üzerinde ilk kez 1970 lerin başında kullanılmıştır. PET in çalışma prensibi şu şekildedir: Radyoaktif ışıma yapan bir sıvı hastaya damar yoluyla enjekte edilir. Hasta radyoaktif çürümeyi saptayan bir cihazın içine yatırılır. Radyoaktif tepkime gerçekleştiğinde gamma ışını yayılır, glikoz ve oksijen harcanır, bu yüzden bu hücrelere kan akışı başlar. PET beyin bölgesindeki radyoaktif maddenin birikimini ölçer, glikoz ne kadar hızlı metabolizmaya geçiyorsa, o bölgede daha fazla kan akışı olur ve daha fazla gamma ışını yayar. Bir bilgisayar algoritması 161

6 Oya Kent da beyindeki bölgesel kan akışının ölçümünü üç boyutlu olarak çizer (Zak, 2004: 1739). fmri da PET gibi beynin farklı bölgeleri arasında sinirsel aktiviteyle ilişkili olarak kan dolanımı ve oksijen kullanımında oluşan değişimleri ölçen bir beyin görüntüleme tekniğidir. İnsanlar üzerinde ilk kez 1992 de kullanılan bu teknik aynı zamanda günümüzde en çok kullanılan tekniktir. Beynin herhangi bir bölgesini aktive edecek bir eylemde bulunulduğunda, bu bölgedeki sinir hücreleri daha fazla oksijene gereksinim duyar. Bu sinir hücrelerine oksijen, kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobin proteinleriyle taşınır. Kanda oksijen taşıyan bu proteinin oksijene bağlanmış ya da bağlanmamış formları farklı manyetik özellikler göstermektedir. Bu farklılık dolayısıyla, sinirsel aktivitesi yükselen bir beyin bölgesine taşınan oksijen miktarı fmri makinesiyle ölçülebilmektedir. Buna, kanın oksijen miktarına bağlı görüntüleme (BOLD) ismi verilmektedir (Zak, 2004: 1739). EEG kafa derisi üzerine yerleştirilen elektrotlar aracılığıyla büyük nöron gruplarının elektriksel aktivitesini ölçer. Beyindeki sinir hücreleri tarafından hem uyanıklık, hem de uyku halindeyken üretilen elektriksel faaliyetin kağıt üzerine beyin dalgaları halinde yazdırılmasıdır. EEG genelde nörolojik bozuklukların, özellikle de epilepsinin, teşhisinde klinik olarak kullanılan bir yöntemdir. ERP ise bilişsel bir işlem sırasında ortaya çıkan aktiviteyi göstermektedir. ERP dalgalarının karakteristiği bölgesel uyarıcı veya inhibe edici sinirsel aktiviteyi tanımlar (Zak, 2004: 1740). Kronik zihinsel hastalıklar (örn. şizofreni), gelişimsel bozukluklar (örn. otizm) ve sinir sistemi bozukluğuna ilişkin hastalıklar beynin nasıl çalıştığının anlaşılmasına yarar. Pek çok hastalık beynin belirli bölgeleriyle ilişkilendirilmiştir. Örneğin Parkinson hastalığı önce bazal gangliayı etkileyip, daha sonra korktekse yayılmaktadır. Parkinsonun ilk belirtileri dolayısıyla basal ganlianın ne yaptığı konusunda ipuçları verecektir (Camerer vd, 2005:7 ). Son olarak, oldukça yeni bir yöntem olan Transkraniyal Manyetik Uyarım (TMU) dan bahsedebiliriz. Bu uygulamada, dışarıdan elektrik akımı verilmeden güçlü ama kısa bir manyetik alan oluşturularak beyin aktivitesi değiştirilmekte ve bu yolla tedavi etkisi oluşmaktadır. (Camerer vd, 2005: 13). 162

7 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s KARAR ALMA SÜRECİNE NÖROBİLİMSEL YAKLAŞIM: İKİLİ SİSTEM YAKLAŞIMI Yukarıda anlatılan tekniklere bakıldığında, bu tekniklerin farklı beyinsel aktivitelerin yerini tayin ettiğini görürüz. Bu açıdan bakıldığında, nörolojinin, beynin hangi kısmının ne iş yaptığını gösteren bir harita geliştirmeye çalıştığı yanılgısına düşülebilir. Ancak gerçekte, nöroloji, bölgesel aktivite farklılıkları ve diğer ipuçlarını kullanarak beynin organizasyon ve işleme prensiplerine açıklık getirmeye çalışmaktadır. Bu sayede, nörolojik bulgular, iktisatçıların karar alma süreçlerinde kullanabilecekleri bir alet çantası görevi görebilmektedir. Beynin karar alma sürecindeki rolünü anlayabilmek için iki sistemli modeller geliştirilmiştir. Bizim burada inceleyeceğimiz Camerer, Loewenstein ve Prelec in (2005) öne sürdüğü iki boyutlu teorik çerçevedir. Bu çerçevede kontrollü ve otomatik süreçler arasındaki ayrım ile bilişsel ve etki süreçleri arasındaki ayrım üzerinde durulmuştur. Kontrollü ve otomatik süreçlerin özellikleri incelendiğinde, kontrollü süreçlerin sıralı ve adım adım bir mantık / hesaplama izlediği gözlenmektedir. İktisadi ajan bir sorun veya sürprizle karşılaştığında bu dizine başvurulur ve genellikle çabanın subjektif hissiyle ilişkilendirilir. Ajana bir matematik problemini nasıl çözdüğü sorulduğunda veya yeni bir araba seçmesi istendiğinde ajan, düşünceleri ve seçime yönelik adımları hatırlar. Karar ağaçları ve dinamik programlama gibi standart ekonomi teorisi araçları, kontrol sürecinin yapay bir sunumu olarak görülebilir (Camerer vd, 2005: 16). Otomatik süreçler yukarıdaki tüm boyutlarıyla kontrollü süreçlerin tam tersidir paralel çalışırlar, bilince açık değildirler ve göreli olarak çaba gerektirmezler. Paralellik çabuk tepki vermeyi olanaklı kılar, beynin aynı anda birden çok işlem yapmasını sağlar, görsel tanımlama gibi belirli bir iş söz konusu olduğunda beyne önemli bir güç temin eder. Paralellik aynı zamanda beynin hasar görmesini engeller (Camerer vd, 2005: 16). Otomatik süreçler bilince açık olmadığından, çoğunlukla insanlar otomatik tercihler ya da yargıların neden yapıldığı hakkında az iç gözlemsel sezgiye sahiptirler. Bir yüz otomatik olarak çekici ya da bir söz alaycı olarak algılanır. Daha sonra kontrollü sistem bu yargıyı mantıksal olarak doğrulayabilir. Bunu çoğunlukla yapay bir şekilde yapar (Camerer, vd, 2005: 17). Kontrollü ve otomatik süreçlere ilişkin Sanfrey vd. (2006) manuel vitesli bir arabanın kullanımı ile ilgili bir örnek vermektedir. Acemi bir şoförün sürüşünün kontrol sürecine dayandığı düşünülür. Bu süreç, belli işlemler dizisine odaklanmayı gerektirir ancak çok zahmetlidir ve dikkat kolaylıkla dağılabilir. Tersine, deneyimli bir şoförün sürüşü otomatik sürece dayanır ve arabayı iyi bir şekilde kullanırken başka aktivitelerde de bulunabilir-sohbet etmek gibi (Sanfey vd, 2006: 111). 163

8 Oya Kent İkinci ayrım ise etki (affect) ve bilişsel (cognitive) süreçler arasındaki ayrımdır. Etki süreçlerinin ayırt edici özellikleri kısmen beklenenin tersinedir. Pek çok insan kuşkusuz etkiyi duygu durumlarıyla ilişkilendirir ve dahası, pek çok etki durumları eşik yoğunluk seviyesine geldiklerinde duygu durumları üretirler. Ancak, pek çok etki süreci büyük olasılıkla bilinçli farkındalık seviyesinin altında işlem yapar. Etki süreci, yalnızca korku, kızgınlık, kıskanma gibi duyguları içermez. Aynı zamanda, açlık, susuzluk, cinsel cazibe ve acı, uyuşturucu isteği gibi şeyleri de içerir. Dolayısıyla acı veren duygular, kemik kırılması gibi acı veren fiziksel sakatlıklarla beynin aynı kısmını aktive etmektedir (Camerer vd, 2005: 18). Etki süreçlerini araştıran pek çok araştırmacı için, etkinin en önemli özelliği insan motivasyonundaki rolüdur. Örneğin kızgınlık insanı saldırganliğa, korku kaçmaya, acı ise acidan kaçınmaya doğru yönlendirir. Camerer vd. (2005) in Zajonec (1998) den aktardığına göre etki süreçleri gitme/gitmeme sorularına hitap eden yaklaşma ya da kaçma motivasyonu ile ilintiliyken, bilişsel süreçler ise, tersine, doğru/yanlış sorularına cevap vermektedir. İdrak/biliş (cognition) tek başına hareket üretemez ve davranışı etkilemek için bilişsel sistem duygu sistemi ile birlikte hareket etmelidir. Bu süreçlerin beynin hangi bölgelerinde gerçekleştiğine bakacak olursak otomatik ve etki süreçleri beyin kabuğunun aşağısında bulunan amygdala da şekillenir ve korku gibi pek çok otomatik duygusal cevaplardan sorumludur. Örneğin amygdalası zarar görmüş insanlar tehdit dürtüsüne eksik tepki vermektedirler (Camerer vd, 2005: 22). Kontrollü süreçler ise esas olarak beynin ön kısmı olan prefrontal korteksde gerçekleşir. Prefrontal korteksin yaptığı diğer bütün bölgelerden girdileri almak, yakın ve uzun dönem amaçları oluşturmak için bunları birleştirmek ve bu amaçları dikkate alacak davranışları planlamaktır. Preforental bölge insan evriminde en çok gelişen bölgedir ve dolayısıyla insanı en yakın primat akrabalarından ayırt eder. Bilişsel ve otomatik süreçlerin oluştuğu kısımlar beynin arka (oksipital), üst (parietal) ve yan (temporal) bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Bilişsel süreçler tipik olarak yan prefronral korteks ve posterior parietal korteksde oluşmaktadır (Camerer vd, 2005: 17-18). Tüm otomatik süreçler, ister bilişsel ister etki süreci içersin, beynin varsayilan modudur. Bu süreç her zaman aktiftir ve beyindeki elektro-kimyasal aktivitenin büyük bir kısmını gerçekleştirir. Kontrollü süreçler ise belirli πzel zamanlarda meydana gelir. Örneğin insanların beklenmedik bir olayla karşılaşması, herhangi bir sıkıntı veya problemle yüz yüze gelmesi gibi durumlarda kontrol süreci devreye girmektedir. 164

9 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s Bu ikili sistem yaklaşımı ve nöroloji biliminin bulguları iktisat açısından önemli sonuçlar ve uygulamalar doğurmaktadır. Neoklasik iktisat teorisine göre iktisadi ajanlar çeşitli alternatifler arasında rasyonel seçimler yaparlar. Karar alma tekil birçok-amaçlı bilgi işlemcisini yansıtmaktadır. Oysa nöroiktisat alanında yapılan çalışmalar, insan davranışının tek bir süreç tarafından değil, birbiriyle etkileşim halindeki çeşitli alt süreçler tarafından belirlendiğini ortaya koymaktadır (Sanfey vd, 2006: 111). 4. NÖROLOJİ VE İKTİSADA İLİŞKİN ÇIKARIMLAR Bilindiği gibi neoklasik iktisat teorisi bireylerin alternatif seçenekler arasından yapacakları seçimleri rasyonel değerlendirmelere göre belirlerler. İktisatçılar farklı karar alma durumları için teorik çerçeveler geliştirmiştir. Örneğin belirsizlik ve risk altında karar alma için beklenen fayda (expected utility EU), ve sonuçları zamana yayılmış kararlar için zamanlararsı seçim, ise indirgenmiş fayda (discounted utility DU) modelleri ortaya koyulmuştur. Bu modellerin avantajı formel olarak açık, analitik olarak kolay işlenir ve nicel tahminler yapmaya uygun olmalarıdır. Tüm bu teorilerin altında tekil ve her amaca hizmet eden bir işlemci varsayımı vardır. Bununla beraber psikoloji, büyük ölçüde nörobilim tarafından desteklenerek, insan davranışının tekil bir süreç olmadığını, bunun yerine farklı özelleşmiş altsistemlerin bir etkileşimi olduğunu ortaya koymuştur (Sanfrey vd, 2006: 111). Bu bağlamda bu bölümde standrat iktisat teorisine nöroiktisatın katkıları incelenecektir Risk ve Belirsizlik Altında Karar Alma İlk olarak Bernoulli (1738) tarafından ileri sürülen beklenen fayda teorisi, bireyin seçim yaparken sonuçların gerçekleşme olasılığına göre faydasını ağırlıklandırdığı ve seçimini en fazla ağırlıklı faydayı veren demetlerden yana kullandığını ifade eder (Loewenstein vd, 2008, 651). Model son derece akla yatkın görünse de, araştırmacılar geniş çapta beklenen değer anomalilerini açığa çıkarmıştır. Bu anomalileri açıklamaya yönelik ilk girişimler davranışsal iktisatçılar tarafından yapılmıştır. Beklenen fayda teorisine göre bireyler tercihlerini yaparken o noktaya kadar sahip olduğu serveti de hesaba katarak karar alacaklarını ifade eder. Örneğin toplam $ servete sahip bir birey, % 50 olasılıkla 20$ kazanacak, % 50 olasılıkla da 10 $ kaybedecek olsun. Beklenen fayda teorisinin varsayımı, bireyin bu piyangoyu % 50 olasılıkla $ fayda ve % 50 olasılıkla da $ fayda sağlayacak olarak görmesidir. Ancak Kahneman ve Tversky (1979), bireylerin kararlarını alırken daha kısmi mahalde hareket ettiklerini, yani kararlarını daha dar bir şekilde parantez lediklerini öne sürmüştür (Loewenstein vd, 2008, 651). Pek çok birey yukarıdaki piyangoyu servetinin son hali olarak değil, o an 20 $ kazanma veya 10 $ kaybetme olarak algılayacaktır. Dahası, kayıptan kaçınma olarak bilinen, 165

10 Oya Kent insanların kayıplardan hoşlanmama düzeyi kazançları sevme düzeyinden daha fazladır (Tversky ve Kahneman, 1991). Davranışsal araştırmaların diğer bir kısmı da olasılık ağırlıklandırmasına odaklanmıştır. Beklenen fayda teorisine göre bireyler olasılıkları ham olarak değerlendirirken, davranışsal modelde bireyler düşük olasılılıklara fazla ağırlık verirken, yüksek olasılıkları daha az ağırlıklandırır (Kahneman ve Tversky, 1979) veya en kötü sonuçla en iyi sonuç üzerine oransız dikkat gösterirler. Bireylerin neden piyango oynayıp aynı zamanda da sigorta aldıkları bu açıklama ile daha iyi anlaşılmaktadır (Loewenstein vd, 2008, 651). Bu zamana kadar olan nöroiktisat alanında risk ve belirsizlik altında karar alma üzerine araştırmalar beklenen fayda teorisindeki anomalilerin ne kadarının seçim anındaki hislere atfedilebileceği üzerine yoğunlaşmıştır. Bazı çalışmalar anlık hisler ile riskli kararlar arasında bir ilişki bulduysa da, çoklu sistem için kanıtlar karışıktır (Loewenstein vd: 652). Nöroiktisattaki ilk çalışmalardan birkaçı insanların neden somut nihai durumlara değil de sonuçlarla referans noktaları arasındaki değişikliklere duyarlı olduğunu anlamaya odaklanmıştır. Örneğin Knutson vd. (2003) öngörülen bir ödülün elde edilememesi halinde medial prefrontal cortex teki (MPFC dopaminerjik izdüşümlerin hedefi olan bölge) aktivasyonun öngörüldükten sonraki duruma göre daha düşük olduğunu gözlemiştir. Benzer şekilde insan beyni üzerinde yapılan birtakım çalışmalar da başka bir dopaminerjik hedef olan NAcc (nucleus accumbens) deki aktivasyonun beklenmeyen bir su ve meyvesuyu verilmesi durumunda beklenen duruma göre daha fazla olduğunu göstermiştir (Berns vd. 2001). Bu araştırmaların öne sürdüğü, bireylerin piyangoları servetin son hali olarak değil de kayıp ya da kazanc olarak çözümlemeleri sadece bu çözümlemenin basitliğine bağlı olarak değil, bunun ötesinde belirli sinir devrelerinin bekletilerdeki sapmalara olan fiziksel eğilimlerinden kaynaklanmaktadır (Loewenstein vd, 2008:652). Bazı nöroiktisat araştırmaları riskli sonuç beklentilerinin ileriye yönelik hisleri ortaya çıkarıp çıkarmadığını incelemiştir. Kahn vd. (2002) katılımcıların ara ara blöf yapmalarını gerektiren, ve bu blöfün yakalanması durumunda onları karşılaşacakları bir kayıp riskine soktuğu bir oyun oynatmıştır. Sonucu bilinmeyen bir seçim yapıldığında, blöflerden sonra amigdaladaki aktivasyon dürüst oyunda olduğundan daha fazla gözlemlenmiştir. Knutson vd (2001) beklenen kazanç arttıkça mutluluğun ve NAcc aktivasyonunun arttığını tespit etmiştir. Damasio (1994) ve Bechara vd. (1997) karar alıcıların alternatif eylemlerin sonuçlarını hissel olarak çözümlediklerini ve böyle somatik işaretleyici 3 lerin 3 Algıların duygularla etkileşime geçtiği somatik işaretçiler mekanizmasıyla, kişinin dış dünyadan aldığı uyarıcılarla oluşturduğu algısal temsilcileri ile iç dünyasının algısal temsilcileri arasında etkileşme sonucu belli tercihler ve davranışlar ortaya çıkmaktadır. Damasio nun hipotezine göre, somatik işaretçilerin üretilmesinde ve geliştirilmesinde dolayısıyla rasyonelliğin ve mantığın işletilmesinde duygular etkili olmaktadır. Somatik işaretleyiciler, kişinin çocukluktan itibaren geçmişte yaşadıkları 166

11 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s karar verme sürecinde önemli bir girdi olarak hizmet ettiğini ileri sürmüştür. Damasio (1994) ventromedial prefrontal cortex in (VMPFC) bu çözümleme sürecinde önemli bir rol oynadığını söylemişir ve Bechara vd. (1997) VMPFC bölgesinde hasar olan ve olmayan bireylerin bir piyango oyununda davranışlarını karşılaştırmıştır. Oyunculara sunulan dört desteden kart çekmeleri istenmiştir. Bu destelerden ikisi 100 $, diğer ikisi 50 $ kazanç sağlamaktadır, ancak 100 $ kazanç sağlayan destelerde net negatif beklenen değer veren az sayıda fakat önemli büyüklükte kayıplar da vardır. Deneyin sonucunda VMPFC bölgesi hasar gören hastalar da hasta olmayanlar da yüksek kazanç sağlayan destelerden önemli bir kayba uğradıktan hemen sonra sakınmışlardır. Ancak hasta olanların fazla kazanç getiren desteden yaptığı seçim belli bir kayba uğradıktan sonra hasta olmayanların yaptığı seçimden daha çabuk olmuştur. Burada hasta olmayanların somatik işaretleyici yaratma kabiliyeti onların avantajlı durumu daha anlamadan avantajlı oynamalarını sağlamıştır. (Loewenstein vd, 2008: 653). Somatik işaretleyici hipotezi pek çok ilgi çekmesine rağmen aynı zamanda çok da eleştirilmiştir. Ancak sezgisel olarak çekici kalmış ve son dönemde yeni bir destek bulmuştur. Shiv vd. (2005) hislerin işlendiği kritik bölgelerdeki (amigdala, orbifrontal cortex, sağ insular cortex, veya somasensory cortex) hasarlara bakarak insan davranışlarını karşılaştırmıştır. Katılımcılara bir yazı-tura piyangosunda bahse girme görevi verilmiştir. Bu piyango sonucunda 2,5 $ kazanç veya 1 $ kayıp söz konusudur. Her piyangonun beklenen değeri pozitif olduğundan riskten korkanlar avantajlı durumda değildir. Gerçekten de deney sonucunda görülmüştür ki beynin bu bölgelerinde hasar olanlar bu piyangodan daha fazla parayla ayrılmıştır. Bu sonuçlar somatik işaretleyici hipotezini desteklemektedir. Negatif etki (his) kayıptan kaçınmanın bir açıklaması olarak başka kontekstlerde de kullanılmıştır. Tipik olarak kayıptan kaçınmaya dayandırılan bir olgu servet etkisi dir (Thaler 1980). İnsanlar sahip oldukları şeyleri sahip olmadıkları durumda değerlediklerinden daha değerli bulurlar. Kahneman vd. (1990) bu etkiyi şu şekilde göstermiştir. Bir gruba bir mal, diğer gruba ise belli bir miktar para vermiştir. Mala sahip olanlar satıp paraya sahip olabilir, paraya sahip olanlar ise malı alıp mala sahip olabilir. İki grubun da görüldüğü gibi seçimi mal ile para arasında bir seçim yapmaktır ve özdeştir. Ancak deney sonunda görülen şudur ki, mala sahip olanların o mala biçtiği fiyat, malı satın alacakların biçtiği fiyattan fazladır. Weber vd. (2007) servet etkisinin sinirsel dayanaklarını, katılımcılara dijital şarkı kopyalarını alma ve satma fırsatı veren bir deneyle inceleme girişiminde bulunmuştur. Spesifik olarak her katılımcıya 32 şarkı verilmiş ve katılımcılara bunları satarsa ne kadara satacağı, başka 32 şarkı alırsa ne kadar ödemek istediği sorulmuştur. Deneyin bulgularına göre satma koşulundaki amigdala aktivasyonu alma koşulundakinden daha büyüktür. dahil, her davranış ve satınalmasında ödül veya ceza ile sonuçlanan bütün deneyimleriyle zaman içinde oluşmakta, şekillenmekte ve değişmektedir. 167

12 Oya Kent Weber (2007) ile çelişen bir çalışma Tom vd. (2007) tarafından kayıptan kaçınmanın sinirsel dayanaklarının daha doğrudan incelendiği çalışmadır. Bu çalışmada katılımcılara bir dizi % 50 para kazanma %50 ise para kaybetme piyangosu sunulmuştur. Ve beynin korku veya endişeyle ilgili herhangi bir yerinde belirli bir aktivasyon görülmemiştir. Ancak dopaminerjik hedefler olan dorsal ve ventral striatum ve VMPFC bölgesinde parasal ödüllerin öngörülmesi ve kazanılması ile ilişkili olarak, kazançlar artarken aktivasyon artmış, kayıplar artarken ise aktivasyon düşmüştür ve bu düşüş artıştan mutlak değer olarak iki kat daha fazladır. Çalışmanın vardığı sonuç; kayıptan kaçınma, beynin dopaminerjik projeksyonları tarafından hedeflenen bölgelerinde kayıp ve kazançlara asimetrik tepkiler tarafından yönlendirilmektedir. Kayıptan kaçınma olgusu, ya kazanma ya da kaybetme şansı veren karma piyangolardan insanların neden hoşlanmadığına açıklık getirebilir. İnsanların genellikle kazanç getiren piyangolara karşı risk-karşıtı, kayıp veren piyangolara karşı ise risk-sever olduğunu gösteren güzel bir bulgudan bahsedilebilir. Tversky ve Kahneman (1981) yaptıkları deneyde katılımcılara şu durumu hayal etmelerini söylemiştir: ABD, 600 kişinin öleceği öngörülen salgın bir hastalıkla karşı karşıya kalacaktır. Bu durumla mücadele etmek için katılımcılardan iki çift programdan birisini seçmeleri istenmektedir. Kazanma koşuluna istinaden eğer A programı uygulanırsa 200 kişi kurtulacaktır, B programı uygulanırsa 1/3 olasılıkla 600 kişi kurtulacak, 2/3 olasılıkla kimse kurtulamayacaktır. Kayıp koşuluna gelindiğinde, eğer C programı uygulanırsa 400 kişi ölecektir, D programı uygulanırsa 1/3 olasılıkla kimse ölmeyecek ve 2/3 olasılıkla 600 kişi ölecektir. Bu kararların sunulduğu bireylerin çoğu A yı B ye ve D yi C ye tercih etmiştir. Bu sonuç oldukça ilginçtir çünkü A programı C ye, B programı da D ye özdeştir. Kuşkusuz bu tür seçimler rasyonel seçim perspektifinden anormal durumlardır. Kahneman ve Tversky (1979) bunu, hem kazançların hem de kayıpların marjinal değerinin kendi büyüklükleriyle azaldığını öne süren yansıtma etkisi (reflection effect) ile açıklamıştır. Böyle bir azalan duyarlılık, kazanç sahasında riskten kaçınma yaratırken, kayıp sahasında risk yanlı bir durum yaratır. Nöroiktisat alanındaki son çalışmalar korku veya endişenin de yansıtma etkisi yaratmada rol oynayabileceğidir (Loewenstein vd, 2008: 655). De Martino vd. (2006) katılımcılara belirli ve riskli kayıp be kazançlar arasından seçim yapmalarını isterken beyinlerini fmri ile görüntülemiştir. Deneyin sonucunda kesin kazançları riskli kazançlara tercih ederken ve riskli kayıpları da ksein kayıplara tercih ederken amigdala aktivasyonun daha büyük olduğu tespit edilmiştir. Buna ek olarak, deneyin bir diğer önemli bulgusu, yansıtma etkisine ters düşen seçimlerde, yani riskli kazancın kesin olana, kesin kaybın da riskli olana tercih edilmesi durumunda anterior cingulate cortex (ACC) aktivasyonu daha fazladır. ACC nin bilgi işlemede oluşan çelişkileri saptayıp sinyal verdiği varsayılmıştır. 168

13 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s Zamanlar arası Seçim İktisattaki temel konulardan bir diğeri de zamanlar arası seçim kararıdır. Neoklasik iktisadın geliştirmiş olduğu indirgenmiş fayda (discounted utility) modeli iktisat içinde en baskın olan zamanlar arası seçim modelidir. İndirgenmiş fayda modeli, tıpkı beklenen faydada olduğu gibi birtakım primitif ve zorlayıcı aksiyomlara dayanır ve bu model içinde de modelin tanımlayıcı geçerliliğini sorgulayacak birtakım anomaliler mevcuttur (Loewenstein vd, 2008:657). İndirgenmiş fayda modelinin en önemli ve sık sık eleştirilen varsayımlarından birisi üstel iskonto/indirgemedir (exponential discounting). Üstel iskonto, veri bir zaman ertelemesi için bunu ne zaman gerçekleştiğine bakmaksızın aynı büyüklükte iskonto etmeyi gerekli kılar. Üstel iskonto etmede, örneğin bir malın tüketiminin bir gün ertelenmesinde yapılan zaman iskontosu, o malın bugün yerine yarın tüketileceğinde yapılacak zaman iskontosu ile bir yıl sonra yerine bir yıl bir gün sonra tüketileceğinde yapılacak zaman iskontosu ile aynıdır. Ancak insanların geleceği üstel iskonto etmediğine dair güçlü bulgular vardır (Kirby ve Herrnstein, 1995). Aksine insanlar yakın dönemdeki zaman ertelemelerini uzun dönemdekilerden daha çok önemserler. Bu genel eğilim hiperbolik zaman iskontosu olarak adlandırılır (Ainslie, 1975). Örneğin hoşa giden bir malın tüketimini bugünden yarına ertelemek, bir yıl sonrasından bir yıl bir gün sonrasına ertelemekten daha zor bir durumdur. Zamanlar arası seçim üzerine yapılan nöroiktisat araştırmaları, büyük ölçüde davranışların çoklu sistemlerin etkileşimiyle açıklanıp açıklanamayacağı üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu alandaki araştırmaların merkezi tartışma konusu, zamanlar arası seçimde limbik sistemin 4 rolüdür. Limbik sistemin hissel / duygusal süreçlerin işlenmesinde kritik öneme sahip olduğu düşünülmektedir. Bazı nöroiktisat araştırmacıları, hiperbolik zaman iskontosunun temelde farklı iki sistemin işleyişini yansıttığını öne sürmüşlerdir. Bunlardan biri şimdiki zamanı ağırlıklı değerlendirip geleceği önemsemeyen, diğeri ise sonuçları zamanlar arasında daha tutarlı bir şekilde iskonto eden bilinçli bir sistemdir (Loewenstein 1996, Shefrin ve Thaler 1988). McClure vd. (2004) bu hipotezi test etmek için katılımcılara küçük ve yakın ödüllerle ( R $ ve d ertelemesi) büyük ve ertelenmiş ( R $ ve d ertelemesi) ödüller arasından bir dizi zamanlar arası seçim yaptırmıştır (R< R ve d<d ). Amazon.com hediye çekleri olan ödüller 5$ ile 40$ arasında sıralanırken erteleme zamanı deney gününden altı haftaya kadar çıkmaktadır. Çalışmanın amacı sadece yakınlık söz konusuyken (d=0 iken aktivasyon, d>0 iken aktivasyon yok) beynin yükselen aktivasyon gösterdiği bölgelerinin olup olmadığını ve herhangi zamanlar arası seçim 4 Limbik sistem içerisinde adı geçen bölümler frontal cortexin medial ve orbital bölgeleri, amigdala, insular cortex ve bunların cortex altı tamamlayıcılarıdır. 169

14 Oya Kent yaparken aktivasyon gösteren bölgelerin olup olmadığını tespit etmektir. McClure vd. (2004) nin bulduğu, zaman iskontosunun kombine iki sinir sistemin etkileşiminin bir sonucu olduğudur. Dopaminerjik uyarılmaların zengin olduğu bölgeler olarak bilinen limbik ve paralimbik kortikal yapılar, yakın zamanda mevcut seçenekler için çalışmaktadır. Bunun tersine, daha bilişsel fonksiyonları destekleyen fronto-parietal bölümler tüm zamanlar arası seçimler için işlem yapmaktadır. Bundan hareketle, araştırmacılar fronto-parietal bölümdeki aktivitenin limbik bölümden daha büyük olması halinde daha büyük ertelemeli ödüllerin seçildiğini, limbik bölümdeki aktivasyonun fronto-parietal bölümden büyük olması durumunda da daha küçük yakın ödüllerin seçildiğini göstermişlerdir. Şekil 2 de bu sonuçlar izlenebilmektedir. Yukarıdaki örnekte ödül hediye çekleri olduğundan aslında tüketim bilinen anlamda hemen değildir. McClure vd. (2007) bunu susamış katılımcılar üzerinde bir deneyle incelemiştir. Katılımcılardan, hemen ama damla damla verilecek su ile 20 dk. sonra verilecek daha fazla su arasında seçim yapmaları istenirken beyinleri fmri ile görüntülenmiştir. Bu çalışma da McClure vd. (2004) nin vardığı sonuçlara varmıştır. Yukarıdaki çalışmalarda insanların her zaman iyi tanımlanmış yakın ve ertelenmiş seçeneklerle karşı karşıya olacağı durumlar incelenmiştir, ancak insanlar her zaman bu kadar belirgin seçeneklerle karşılaşmayabilir. Standart iktisat perspektifi, bir malın fiyatının, şimdiki tüketimi finanse etmek için gelecekte ne kadar zevkten vazgeçildiğini temsil ettiğini varsaysa da, bireyler satın alma kararlarında spontane olarak fırsat maliyetlerini o kadar da net bir şekilde değerlendiremezler. Örneğin, Frederick vd. (2006) nin çalışmasını değerlendirecek olursak, katılımcılara hipotetik olarak $ a bir video satın almak isteyip istemeyeceklerini sormuşlardır. Araştırmacılar daha sonra satın almama kararının bu eğlenceli videoyu alma ya da $ ı başka şeyler için sakla şeklinde çerçevelenip çerçevelenmediğini anlamak için soruyu değiştirmişlerdir. Çalışmanın bulgusu, fırsat maliyetlerine dikkat çekildiği zaman videoyu alacakların oranında bir düşüş olduğudur. Bu da bize bazı katılımcıların fırsat maliyetlerini o anda değerlendirmediklerini göstermektedir. 170

15 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s Şekil 2: Zamanlarası seçimde beta ve delta sitemleri (McClure vd. 2004) * β sistemi (ventral striatum (V.Str.) ve medial prefrontal cortex (mpfc)) yakın zamandaki ödüllere tepki verirken, δ sistemi (dorsolateral prefrontal cortex (dlpfc) ve sağ arka parietal cortex (R. Par.)) ertelenmiş ödüllere tepki verir. Yakın veya ertelenmiş seçenekler arasından zamanlar arası bir seçim yapıldığında seçim β ve δ bölgelerinde göreli aktiviteyi yansıtır. Bireyler daha yakın seçimler yaptıkları zaman, (c) panelindeki gibi β sisteminin baskınlığı söz konusudur. O halde eğer fiyatlar harcamayı fırsat maliyetinin bilinçli bir değerlendirmesiyle engellemiyorsa, harcama kararlarında nasıl bir rol oynarlar? Knutson vd. (2007) bu soruyu şöyle bir deneyde incelemişlerdir. Katılımcılara tüketici ürünlerinden almaları için 20 $ verilmiştir, ve bu seçimlerinden rastsal olarak birinin sonunda kendilerine verileceği söylenmiştir. Bu seçimleri yaparken katılımcıların beyinleri fmri ile görüntülenmektedir. Deneyin sonucunda katılımcılar ürünü ne kadar sevdiklerini ve ne kadar ödemeye gönüllü olduklarını belirtmişlerdir. Bireylerin ürünleri sevdiğini söylemesi NAcc aktivasyonuyla, bu da asıl satın alma kararıyla pozitif korelasyon içindedir. Ancak katılımcıların fiyatları ilk gördükleri anda insuladaki aktivasyon da satın alma kararıyla negatif korelasyon içindedir. Sonuç olarak, ertelenmiş ödüller açık olarak gösterilmediğinde bunun yerine fiyatlar yoluyla ima edildiğinde, katılımcıların harcamadan vazgeçmesinin ileriye yönelik harcamanın verdiği acı ya dayandığı gözükmektedir (Loewenstein vd, 2008: 660). Hiperbolik zaman iskontosunu, etki sistemi ve bilişsel sistemin bir rekabeti olarak alacak olursak, bu sistemlerden herhangi birini güçlendiren veya zayıflatan unsurların öngörülmesi insanların neden daha az veya daha çok dürtüsel davrandıkları konusunda bilgi verebilir. Camerer vd. (2005) bu iki sistemin zamanlar arası seçim üzerindeki göreli etkinliğinin bireyler arasındaki sabırsızlığı (impatience) açıklayabileceğini öne sürmüştür. 171

16 Oya Kent Rick ve Loewenstein (2008) ın bu alana katkısı, bireylerin karşı karşıya oldukları seçimler örtülü ise (implicit) somut olmayan sonuçlar için ileriye yönelik hislerine dayandığıdır. Çalışmalarında zamanlar arası seçimde erteleme (delay) kadar sonuçların somutluğunun (tangibility) da önemli bir rol oynadığını ifade etmişlerdir. Oldukça yakın zamanda yapılan bir çalışma olan Carter vd. (2010) nin çalışması, zamanlar arası seçime nöroiksat yaklaşımlarının bir derlemesidir. Farklı deneylerde ve modellerde kullanılan iskonto fonksiyonlarının özellikleri, ödül çeşitleri, erteleme zaman aralıkları üzerinde ayrıntıyla durmuşlardır. Gelecek çalışmalar için iki önemli amacı; zamanlar arası seçime özgü değerlendirme açılarının tanımlanması ve erteleme ile ödül büyüklüğü arasındaki etkileşimin direk ve dolaylı olarak değerlendirilmesi olarak görmüşlerdir. 5. SONUÇ Neoklasik iktisadın bel kemiğini oluşturan karar alma teorilerinin gerçekliğinin sorgulanması, ve buna örnek teşkil edecek pek çok anomalinin deneysel yollarla kanıtlanması davranışsal iktisat disiplininin yükselmesini sağlamıştır. Pek çok alt disiplinden beslenen bu alan henüz çok yeni olan nöroiktisat yaklaşımının desteği ile karar alma süreçlerinin sorgulanmasında, bu sürece insan beyninin aktivitelerini ve çalışma prensibini de katmıştır. Nöroiktisat, iktisadi analize konu olan kararların altında yatan nörolojik unsurları araştırmaya odaklanmıştır. Nöroloji ve onun geliştirdiği teknikler, nöroiktisat araştırmacılarına karar alma mekanizmasının işleyişine dair önemli bilgiler sunmuştur. Nöroiktisat metadolojisi yeni olmakla birlikte gelişeme açık bir süreçtir. Günümüzde kullanılan tekniklerin yakın geçmişte hayal bile edilemiyor oluşu, disiplinin, gelişimi hakkında fikir verebilir. Nöroiktisadın sunduğu, bireylerin karar almalarında rol oynayan temel süreçleri ortaya koymaktır. Ve kuşkusuz bu süreçler hakkında ne kadar doğru varsayımlar yapılırsa çıkarılacak sonuçlar da o kadar gerçeği yansıtır nitelikte olacaktır. Ana akımın sert kabuğunun kırılması, teoride düzeltme ve geliştirmeleri beraberinde getirecektir. Bu noktada nöroiktisat gelişmeleri kolaylaştıracak ve yeni modellerin gelişmesine önayak olacaktır. Bu sayede iktisattaki rasyonel birey, teorinin dar kalıplarından kurtularak bireyin reel dünyadaki davranışlarını kapsayan teorik alt yapıyı geliştirebilecektir. Kuşkusuz karar almadaki anomaliyi ifade eden sapmalar, çevresel etkilerden olduğu kadar, karar alıcının nörolojik yapısının da bir neticesidir. 172

17 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s Nöroiktisatın bu çerçevede sunduğu teknikler, disiplinin daha sağlam ayaklar üzerine oturmasını sağlayacaktır. 173

18 Oya Kent KAYNAKÇA (http://serendip.brynmawr.edu/bb/kinser/definitions/def-amygdala.html)., [ ] Anonim, Ainslie G. (1975). Specious reward: a behavioral theory of impulsiveness and impulse control.psychology Bulletin 82: Allais, M. (1953). Le comportement de l'homme rationnel devant le risque, critique des postulats et axiomes de l'ecole americaine. Econometrica, 21, Bechara A, Damasio H,Tranel D, Damasio AR. (1997). Deciding advantageously before knowingthe advantageous strategy. Science 275: Berns GS, McClure SM, Pagnoni G, Montague PR. (2001). Predictability modulates humanbrain response to reward. Journal of Neuroscience. 21: Camerer, C. ve Loewenstein, G. (2004). Behavioral Economics: Past, Present, Future. C. Camerer, G. Loewenstein, & M. Ramin (edts), Advances in Behavioral Economics ( 3-51). New York: Princeton University Press. Camerer, Colin F., Loewenstein, George F. and Prelec, Drazen, (2005). Neuroeconomics: How Neuroscience Can Inform Economics. Journal of Economic Literature, 43(1), Carter, R. M., Meyer, J. R., ve Huettel, S. A. (2010). Functional Neuroimaging of Intertemporal Choice Models: A Review. Journal of Neuroscience, Psychology, and Economics, 3(1), Damasio AR. (1994). Descartes Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. New York: Putnam De Martino B, Kumaran D, Seymour B, Dolan RJ. (2006). Frames, biases, and rational decision making in the human brain. Science 313: Ellsberg, D. (1961). Risk, ambiguity, and the savage axioms. Quarterly Journal of Economics, 75, Frederick S, Novemsky N, Wang J, Dhar R, Nowlis S. (2006). Opportunity costs and consumer decisions.work. Pap., Sloan School Manag., MIT, Cambridge, MA Strotz, R.H. (1955). Myopia and inconsistency in dynamic utility maximization. Review of Economic Studies, 23,

19 Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl:10 Sayı:19 Bahar 2011 s Glimcher, Paul W., Dorris, Michael C. ve Bayer, Hannah M., (2005), Physiological utility theory and the neuroeconomics of choice, Games and Economic Behavior, 52(2), Hardy-Vallée, Benoit. (2007). Neuroeconomics and Rationality. [ ]. Kahn I, Yeshurun Y, Rotshtein P, Fried I, Ben-Bashat D, vd The role of the amygdala in signaling prospective outcome of choice. Neuron 33: Kahneman, D. & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47, Keleş, Esra ve Çepni, Salih, (2006). Beyin ve Öğrenme, Türk Fen Eğitim Dergisi, 3(2), Kirby KN, Herrnstein RJ. (1995). Preference reversals due to myopic discounting of delayed reward. Psychological Science. 6:83 89 Knutson B, Fong GW, Adams CM, Varner JL, Hommer D. (2001). Dissociation of reward anticipation and outcome with event-related fmri. NeuroReport 12(17), Knutson B, Rick S, Wimmer GE, Prelec D, Loewenstein G. (2007). Neural predictors of purchases. Neuron 53: Knutson B, Fong GW, Bennett SM, Adams CM, Hommer D. (2003). A region of mesial prefrontal cortex tracks monetarily rewarding outcomes: characterization with rapid eventrelated fmri. NeuroImage 18: Loewenstein G. (1996). Out of control: visceral influences on behavior. Organizational Behavior And Human Decision Processes, 65: Loewenstein, George F., Rick, Scott ve Cohen, Jonathan D., (2008). Neuroeconomics. Annual Review of Psychology, 59, McClure SM, Ericson KM, Laibson DI, Loewenstein G, Cohen JD. (2007). Time discounting for primary rewards. Journal of Neuroscience. 27: McClure SM, Laibson DI, Loewenstein G, Cohen JD. (2004). Separate neural systems value immediate and delayed monetary rewards. Science 306:503 7 Rick, S, Loewenstein, G. (2008). Intangibility in intertemporal choice. Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences, 363:

20 Oya Kent Sanfey, A. G., Loewenstein, G., McClure, S.M. ve Cohen, J.D.. (2006). Neuroeconomics: cross-currents in research on decision-making. Trends in Cognitive Sciences, 10(3), Shefrin HM, Thaler RH. (1988). The behavioral life-cycle hypothesis. Economic Inquiry 26: Shiv B, Loewenstein G, Bechara A, Damasio H, Damasio AR. (2005). Investment behavior and the negative side of emotion. Psychoogical Science. 16: Thaler RH. (1980). Toward a positive theory of consumer choice. Journal of Economic Behavior & Organization. 1:39 60 Thaler, R. (1981). Some empirical evidence on dynamic inconsistency. Economics Letters, 8, Tom SM, Fox CR, Trepel C, Poldrack RA. (2007). The neural basis of loss aversion in decision-making under risk. Science 315:515 1 Tversky A, Kahneman D. (1981). The framing of decisions and the psychology of choice. Science 211: Tversky A, Kahneman D. (1991). Loss aversion in riskless choice: a referencedependent model. Quarterly Journal of Economics, 106: Weber B, Aholt A, Neuhaus C, Trautner P, Elger CE, Teichert T. (2007). Neural evidence forreference-dependence in real-market-transactions. NeuroImage 35: Zak, Paul J. (2004). Neuroeconomics. Philosophical Transactions of the Royal Society of London Series: B, 359(1451)

SİNİR SİSTEMİ VE BEYİN ANATOMİSİ 2

SİNİR SİSTEMİ VE BEYİN ANATOMİSİ 2 SİNİR SİSTEMİ VE BEYİN ANATOMİSİ 2 Bilgiyi işlemede büyük rol oynar HİPOKAMPUS Hafıza, öğrenme, bilişsel haritalama ve dikkat ile yakından ilişkilendirilmiştir Bu bölgeye zarar gelmesi öğrenme ve hatırlamada

Detaylı

Santral (merkezi) sinir sistemi

Santral (merkezi) sinir sistemi Santral (merkezi) sinir sistemi 1 2 Beyin birçok dokunun kontrollerini üstlenmiştir. Çalışması hakkında hala yeterli veri edinemediğimiz beyin, hafıza ve karar verme organı olarak kabul edilir. Sadece

Detaylı

BEYİN ANATOMİSİ TEMPORAL VE FRONTAL LOB

BEYİN ANATOMİSİ TEMPORAL VE FRONTAL LOB BEYİN ANATOMİSİ TEMPORAL VE FRONTAL LOB TEMPORAL LOB Üst temporal gyrus Orta temporal gyrus Alt temporal gyrus Temporal loblar; duyusal girdilerin organize edilmesinde, işitsel algılamada, dil ve konuşma

Detaylı

Albert Long Hall, Boğazi 4-55 Nisan 2008

Albert Long Hall, Boğazi 4-55 Nisan 2008 Ayna Nöronlarının İnsan Gelişimi ve İletişimindeki Önemi Cem Keskin Boğ Bilgisayar Mühendisliği Ayna Nöronlarının Keşfi Rizolatti ve ekibi tarafından 1996 senesinde makak maymunları üzerinde yapılan bir

Detaylı

DAVRANIŞ BİLİMLERİ DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN İNCELENDİĞİ SİSTEMLER

DAVRANIŞ BİLİMLERİ DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN İNCELENDİĞİ SİSTEMLER DAVRANIŞ BİLİMLERİ DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN İNCELENDİĞİ SİSTEMLER Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT Davranış Bilimleri I. Fizyobiyolojik Sistem A Biyolojik Yaklaşım II. Psikolojik Sistem B. Davranışçı Yaklaşım C. Gestalt

Detaylı

Web adresi. Psikolojiye Giriş. Bu Senin Beynin! Ders 2. Değerlendirme. Diğer şeyler. Bağlantıya geçme. Nasıl iyi yapılır. Arasınav (%30) Final (%35)

Web adresi. Psikolojiye Giriş. Bu Senin Beynin! Ders 2. Değerlendirme. Diğer şeyler. Bağlantıya geçme. Nasıl iyi yapılır. Arasınav (%30) Final (%35) Psikolojiye Giriş Web adresi Bu Senin Beynin! Ders 2 2 Değerlendirme Arasınav (%30) Diğer şeyler Bağlantıya geçme Final (%35) Haftalık okuma raporları (%15) Nasıl iyi yapılır Kitap inceleme (%20) Deneye

Detaylı

Beynin Temelleri BEYNİN TEMELLERİ 1: BEYNİN İÇİNDE NE VAR?

Beynin Temelleri BEYNİN TEMELLERİ 1: BEYNİN İÇİNDE NE VAR? Beynin Temelleri Kitabın geri kalanının bir anlam ifade etmesi için beyinle ve beynin nasıl işlediğiyle ilgili bazı temel bilgilere ihtiyacınız var. Böylece, ileriki sayfalarda nöron gibi bir sözcük kullandığımda

Detaylı

Birey ve Çevre (1-Genel)

Birey ve Çevre (1-Genel) Birey ve Çevre (1-Genel) Prof. Dr. Turgut Göksu PA GBF Öğretim Üyesi tgoksu@hotmail.com Turgut Göksu 1 DAVRANIŞ NEDİR? İnsanların (ve hayvanların) gözlenebilen veya herhangi bir yolla ölçülebilen hareketlerine

Detaylı

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Prof. Dr. Sacit Karamürsel İstanbul Tıp Fakültesi, Fizyoloji Anabilim Dalı sacit@istanbul.edu.tr Elektroansefalogram (EEG), merkezi sinir

Detaylı

SİNİR SİSTEMİ Sinir sistemi vücutta, kas kontraksiyonlarını, hızlı değişen viseral olayları ve bazı endokrin bezlerin sekresyon hızlarını kontrol eder

SİNİR SİSTEMİ Sinir sistemi vücutta, kas kontraksiyonlarını, hızlı değişen viseral olayları ve bazı endokrin bezlerin sekresyon hızlarını kontrol eder SİNİR SİSTEMİ SİNİR SİSTEMİ Sinir sistemi vücutta, kas kontraksiyonlarını, hızlı değişen viseral olayları ve bazı endokrin bezlerin sekresyon hızlarını kontrol eder. Çeşitli duyu organlarından milyonlarca

Detaylı

Negatif Geri Beslemeli Kontrol

Negatif Geri Beslemeli Kontrol Negatif Geri Beslemeli Kontrol Beyin Anatomisi ve EEG nin Biyofizik Temelleri Dr. Bülent Yılmaz 1 Giriş İnsan sinir sistemi (nervous system) Merkezi sinir sistemi (Central Nervous System (CNS)) Çevresel

Detaylı

Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim

Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim İçerik Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim Dr. Muzaffer Kaşar Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Deneysel ve Evrimsel Psikiyatri Grubu Evrim sürecinde insan beyni Ayna nöronlar, dil ve

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS. Sinir Sistemi TIP 204 2 103+40 9 10. Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS. Sinir Sistemi TIP 204 2 103+40 9 10. Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS Sinir Sistemi TIP 204 2 103+40 9 10 Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam Anatomi 42 16 58 Fizyoloji 39 18 57 Histoloji ve Embriyoloji 12 4 16 Biyofizik

Detaylı

Tasarım Psikolojisi (GRT 312) Ders Detayları

Tasarım Psikolojisi (GRT 312) Ders Detayları Tasarım Psikolojisi (GRT 312) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Tasarım Psikolojisi GRT 312 Bahar 2 0 0 2 3 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili

Detaylı

İnsan beyni, birbiri ile karmaşık ilişkiler içinde bulunan nöron hücreleri kitlesidir. Tüm aktivitelerimizi kontrol eder, yaradılışın en görkemli ve

İnsan beyni, birbiri ile karmaşık ilişkiler içinde bulunan nöron hücreleri kitlesidir. Tüm aktivitelerimizi kontrol eder, yaradılışın en görkemli ve YAPAY SİNİRAĞLARI İnsan beyni, birbiri ile karmaşık ilişkiler içinde bulunan nöron hücreleri kitlesidir. Tüm aktivitelerimizi kontrol eder, yaradılışın en görkemli ve gizemli harikalarından biridir. İnsan

Detaylı

PSİKOLOJİ 9.11.2015. Konular. Psikolojinin doğası. Konular. Psikolojinin doğası. Psikoloji tarihi. Psikoloji Biliminin Doğası

PSİKOLOJİ 9.11.2015. Konular. Psikolojinin doğası. Konular. Psikolojinin doğası. Psikoloji tarihi. Psikoloji Biliminin Doğası Konular nin Doğası Tarihi Antik dönemler PSİKOLOJİ Biliminin Doğası psikolojinin başlangıcı Günümüz k ler Biyolojik perspektif Davranışçı perspektif Bilişsel perspektif Psikanalitik perspektif Subjektif

Detaylı

SİNİR SİSTEMİ 3(İNSANDA SİNİR SİSTEMİ) SELİN HOCAYLA BİYOLOJİ DERSLERİ

SİNİR SİSTEMİ 3(İNSANDA SİNİR SİSTEMİ) SELİN HOCAYLA BİYOLOJİ DERSLERİ SİNİR SİSTEMİ 3(İNSANDA SİNİR SİSTEMİ) SELİN HOCAYLA BİYOLOJİ DERSLERİ İNSANDA SİNİR SİSTEMİ İnsanda sinir sistemi merkezi sinir sitemi (MSS) ve çevresel sinir sistemi (ÇSS) olmak üzere ikiye ayrılır.

Detaylı

DUYGUSAL ZEKA. Birbirinden tamamen farklı bu iki kavrama tarzı, zihinsel yaşantımızı oluşturmak için etkileşim halindedirler.

DUYGUSAL ZEKA. Birbirinden tamamen farklı bu iki kavrama tarzı, zihinsel yaşantımızı oluşturmak için etkileşim halindedirler. 0212 542 80 29 Uz. Psk. SEMRA EVRİM 0533 552 94 82 DUYGUSAL ZEKA Son yıllarda yapılan pek çok çalışma zeka tanımının genişletilmesi ve klasik olarak kabul edilen IQ yani entelektüel zekanın yanı sıra EQ

Detaylı

Dr. Halise Kader ZENGİN

Dr. Halise Kader ZENGİN Bilişsel ve duygusal zekanın farklı işlevlerinin olduğu ve birbirlerinden ayrı çalışmadıkları son yıllarda yapılan psiko-fizyoloji ve beyin MR çalışmalarıyla açıklık kazandı. Bilişsel ve duygusal zekası

Detaylı

İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III

İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III Ünite:I Eğitim Psikolojisinde Bilimsel Araştırma Yöntem ve Teknikleri 13 Psikoloji ve Eğitim Psikolojisi 15 Eğitim Psikolojisi ve Bilim 17 Eğitim Psikolojisi ve Bilimsel Araştırma

Detaylı

Dersin Grubu. Dersin Kodu. Yarıyıl. Dersin Adı. Bölüm Zorunlu. 1 1 PSY101 Psikolojiye Giriş-I. Bölüm Zorunlu. 2 2 PSY102 Psikolojiye Giriş-II

Dersin Grubu. Dersin Kodu. Yarıyıl. Dersin Adı. Bölüm Zorunlu. 1 1 PSY101 Psikolojiye Giriş-I. Bölüm Zorunlu. 2 2 PSY102 Psikolojiye Giriş-II Adı 1 1 PSY101 ye Giriş-I Açıklaması 6 3 ki temel konulara giriş niteliğinde bir derstir. İşlenecek konulara araştırma teknikleri, davranışın biyolojik kökenleri, algı, hafıza, dil, insan gelişimi, vb.

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili PSİKOLOJİYE GİRİŞ Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans() Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan Öğretim( )

Detaylı

ZAMAN ALGISI. İnci Ayhan, PhD. Boğaziçi Üniversitesi Psikoloji Bölümü

ZAMAN ALGISI. İnci Ayhan, PhD. Boğaziçi Üniversitesi Psikoloji Bölümü ZAMAN ALGISI İnci Ayhan, PhD Boğaziçi Üniversitesi Psikoloji Bölümü İkinci Bahar Programı, Aralık 2014 Biyolojik sistemler, zamanı farklı ölçeklerde işlemler Mikrosaniye ölçeğinde işlemleme >> saniyenin

Detaylı

Evet evet yanlış duymadınız, Haydi matematik oynayalım... Bugünlerde. birçok çocuğun ağzından dökülen cümle bu, diğer birçok çocuğun aksine bu

Evet evet yanlış duymadınız, Haydi matematik oynayalım... Bugünlerde. birçok çocuğun ağzından dökülen cümle bu, diğer birçok çocuğun aksine bu 'HAYDİ MATEMATİK OYNAYALIM' Evet evet yanlış duymadınız, Haydi matematik oynayalım... Bugünlerde birçok çocuğun ağzından dökülen cümle bu, diğer birçok çocuğun aksine bu çocuklar için matematik, problem

Detaylı

ÜNİTE PSİKOLOJİ İÇİNDEKİLER HEDEFLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I

ÜNİTE PSİKOLOJİ İÇİNDEKİLER HEDEFLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I HEDEFLER İÇİNDEKİLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I Gelişim Psikolojisinin Alanı Gelişim Psikolojisinin Temel Kavramları Gelişimi Etkileyen Faktörler Gelişimin Temel İlkeleri Fiziksel Gelişim Alanı PSİKOLOJİ Bu

Detaylı

DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ

DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ Kan, kalp, dolaşım ve solunum sistemine ait normal yapı ve fonksiyonların öğrenilmesi 1. Kanın bileşenlerini, fiziksel ve fonksiyonel özelliklerini sayar, plazmanın

Detaylı

Havacılıkta Ġnsan Faktörleri. Uçak Müh.Tevfik Uyar, MBA

Havacılıkta Ġnsan Faktörleri. Uçak Müh.Tevfik Uyar, MBA Havacılıkta Ġnsan Faktörleri Uçak Müh.Tevfik Uyar, MBA BÖLÜM 1 Biyolojik Varlık Olarak İnsan Birinci Bölüm: Fiziksel Faktörler ve Algı Geçen Hafta GEÇEN HAFTA İnsan, Fiziksel Faktörler ve İnsan Performansı

Detaylı

Dr. Y. İlker TOPCU. Dr. Özgür KABAK web.itu.edu.tr/kabak/

Dr. Y. İlker TOPCU. Dr. Özgür KABAK web.itu.edu.tr/kabak/ Dr. Y. İlker TOPCU www.ilkertopcu.net www.ilkertopcu.org www.ilkertopcu.info facebook.com/yitopcu twitter.com/yitopcu instagram.com/yitopcu Dr. Özgür KABAK web.itu.edu.tr/kabak/ GİRİŞ Tek boyutlu (tek

Detaylı

Sistem Mühendisliği. Prof. Dr. Ferit Kemal Sönmez

Sistem Mühendisliği. Prof. Dr. Ferit Kemal Sönmez Sistem Mühendisliği Prof. Dr. Ferit Kemal Sönmez Organizasyon Teorileri 20. yüzyılın başından itibaren insan ilişkilerinin her alandaki giderek artan önemi, iki dünya savaşı ve 1960 ların sosyal devrimleri,

Detaylı

Prof. Dr. Acar Baltas, Psikolog / @acarbaltas

Prof. Dr. Acar Baltas, Psikolog / @acarbaltas ÖĞRENMENİN NÖRO BİLİMSEL TEMELLERİ VE GÜNLÜK HAYATIMIZDAKİ YERİ Prof. Dr. Acar Baltaş Psikolog 4 Kasım 2014 NE KONUŞACAĞIZ? Beyni tanıyalım Öğrenme nerede ve nasıl gerçekleşir? Ha\za ve unutma İşlevsel

Detaylı

Karar Analizi (IE 418) Ders Detayları

Karar Analizi (IE 418) Ders Detayları Karar Analizi (IE 418) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Karar Analizi IE 418 Her İkisi 3 0 0 3 5 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili Dersin Türü

Detaylı

Sellinj. FF Seminerleri Ocak, 2013

Sellinj. FF Seminerleri Ocak, 2013 Sellinj FF Seminerleri Ocak, 2013 Nedir bu ayna nöron? Rizzolatti ve Makak maymunları Beyindeki yeri ve nasıl araştırıldığı Peki bize ne bundan? Taklit Niyet Empati Dil Otizm Sinir hücresi her nöron bir

Detaylı

YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024

YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024 YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024 YAŞLANMA Hücre yapısını ve organelleri oluşturan moleküler yapılarından başlayıp hücre organelleri,hücre,doku,organ ve organ sistemlerine

Detaylı

Fizyoloji ve Davranış

Fizyoloji ve Davranış Fizyoloji ve Davranış sorular sorular - sorular Farketmeden sıcak sobaya dokunduğunuzda hemen elinizi çekersiniz. Bu kısa sürede vücudunuzda neler olur? Kafein, esrar, alkol v.b.nin vücudunuzda ne tür

Detaylı

GÜDÜLENME. Doç.Dr. Hacer HARLAK - Psikolojiye Giriş I

GÜDÜLENME. Doç.Dr. Hacer HARLAK - Psikolojiye Giriş I GÜDÜLENME Dersin konuları Güdülenme ile ilişkili kavramlar Güdülenme kuramları Biyolojik kuramlar İçgüdü Dürtü-azaltma Uyarılma Psikososyal Kuramlar Özendirici Bilişsel Biyopsikososyal kuram Maslow un

Detaylı

ZEKA ATÖLYESİ AKIL OYUNLAR

ZEKA ATÖLYESİ AKIL OYUNLAR ZEKA ATÖLYESİ AKIL OYUNLAR Akıl Oyunları çocukların ve yetişkinlerin strateji geliştirme, planlama, mantık yürütmemantıksal bütünleme, görsel-uzamsal düşünme, yaratıcılık, dikkat - konsantrasyon, hafıza

Detaylı

Şiddetin Psikolojisi 2015-2016 Bahar Dönemi Adli Psikoloji Doktora Programı. Şiddetin nöropsikolojik, biyolojik ve genetik kökenleri

Şiddetin Psikolojisi 2015-2016 Bahar Dönemi Adli Psikoloji Doktora Programı. Şiddetin nöropsikolojik, biyolojik ve genetik kökenleri Şiddetin Psikolojisi 2015-2016 Bahar Dönemi Adli Psikoloji Doktora Programı Şiddetin nöropsikolojik, biyolojik ve genetik kökenleri Doğum Öncesi Faktörler Nöral gelişimdeki anomalilere ilişkin biyomarker

Detaylı

Yarıyılı. Tasarımda İnsan Faktörü SEC154 2 2 0 2

Yarıyılı. Tasarımda İnsan Faktörü SEC154 2 2 0 2 Dersin Adı Kodu Yarıyılı Ders (Saat/Hafta) (Saat/Hafta) AKTS Tasarımda İnsan Faktörü SEC154 2 2 0 2 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Türkçe Dersin Türü Seçmeli Dersin Seviyesi Lisans Dersin Koordinatörü

Detaylı

BEYİN Ve SİNİR SİSTEMİ. Prof.Dr.S.Naz Yeni slaytları hazırlayan: Dr Ufuk Ergün

BEYİN Ve SİNİR SİSTEMİ. Prof.Dr.S.Naz Yeni slaytları hazırlayan: Dr Ufuk Ergün BEYİN Ve SİNİR SİSTEMİ Prof.Dr.S.Naz Yeni slaytları hazırlayan: Dr Ufuk Ergün Tarihçe Prehistorik zamanlardan beri, nörolojik hastalıklar dikkati çekmiştir. İnsan beyni hakkında, anatomisi hakkında bazı

Detaylı

PARKİNSON HASTALIĞI. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak

PARKİNSON HASTALIĞI. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak PARKİNSON HASTALIĞI Yayın Yönetmeni Prof. Dr. Rana Karabudak TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü Türk Nöroloji Derneği (TND) 2014 Beyin Yılı Aktiviteleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Tüm hakları TND

Detaylı

MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNİN

MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNİN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNİN YAPISI ve İŞLEVLERİ Dr. Sinan Canan scanan@baskent.edu.tr www.baskent.edu.tr/~scanan www.sinancanan.net Sinir Sistemi

Detaylı

Oksipital Loblar ve Görme. Dr. Timuçin Oral

Oksipital Loblar ve Görme. Dr. Timuçin Oral Oksipital Loblar ve Görme Dr. Timuçin Oral İTİCÜ 16 Aralık 2008 1 frontal lob santral (rolandik) sulkus pariyetal lob oksipital lob temporal lob silviyan (lateral) sulkus Limbik Lob Frontal Lob Parietal

Detaylı

Ekonomi I. Ne Öğreneceğiz?? Ne Öğreneceğiz?? Tüketicilerin neden öyle davrandıkları ve neden fiyatı düşen bir maldan normal olarak daha fazla,

Ekonomi I. Ne Öğreneceğiz?? Ne Öğreneceğiz?? Tüketicilerin neden öyle davrandıkları ve neden fiyatı düşen bir maldan normal olarak daha fazla, Ekonomi I Tüketici Teorisi Ne Öğreneceğiz?? Tüketicilerin neden öyle davrandıkları ve neden fiyatı düşen bir maldan normal olarak daha fazla, fiyatı yükselen bir maldan da daha az aldıklarıyla ilgileneceğiz.

Detaylı

İKTİSADÎ DÜŞÜNCENİN EVRİMİ (Başlangıcından Neoklasiklere) (İktisada Giriş I dersi için yardımcı kısa notlar)

İKTİSADÎ DÜŞÜNCENİN EVRİMİ (Başlangıcından Neoklasiklere) (İktisada Giriş I dersi için yardımcı kısa notlar) İKTİSADÎ DÜŞÜNCENİN EVRİMİ (Başlangıcından Neoklasiklere) (İktisada Giriş I dersi için yardımcı kısa notlar) Merkantilizm: 15. ve 16. yüzyıllardaki coğrafî keşiflerde birlikte Avrupa ülkeleri dünyaya açılmaya

Detaylı

Uygulamalı Davranış Analizi. Emre ÜNLÜ

Uygulamalı Davranış Analizi. Emre ÜNLÜ Uygulamalı Davranış Analizi Emre ÜNLÜ Derse İlişkin genel bilgiler ve işlenişi Bu ders ne işe yarayacak? o Uygulamada o o KPSS de Kendi günlük hayatınızda Ders ile ilgili gerçekleştirmeniz beklenen yükümlülükler

Detaylı

ÜNİTE 4: FAİZ ORANLARININ YAPISI

ÜNİTE 4: FAİZ ORANLARININ YAPISI ÜNİTE 4: FAİZ ORANLARININ YAPISI Faiz oranlarının yapısı; Menkul kıymetlerin sahip olduğu risk, Likidite özelliği, Vergilendirme durumu ve Vade farklarının faiz oranlarını nasıl etkilediğidir. FAİZ ORANLARININ

Detaylı

İÇİNDEKİLER. GİRİŞ GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE DAİR Prof. Dr. İrfan ERDOĞAN. I. Gelişim Psikolojisine Kuramsal Bakış...1

İÇİNDEKİLER. GİRİŞ GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE DAİR Prof. Dr. İrfan ERDOĞAN. I. Gelişim Psikolojisine Kuramsal Bakış...1 İÇİNDEKİLER GİRİŞ GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE DAİR Prof. Dr. İrfan ERDOĞAN I. Gelişim Psikolojisine Kuramsal Bakış...1 BÖLÜM 1 GELİŞİM PSİKOLOJİSİNDE KURAMLAR VE ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ Çare SERTELİN MERCAN I.

Detaylı

YÖNETİM Sistem Yaklaşımı

YÖNETİM Sistem Yaklaşımı YÖNETİM Sistem Yaklaşımı Prof.Dr.A.Barış BARAZ 1 Modern Yönetim Yaklaşımı Yönetim biliminin geçirdiği aşamalar: v İlk dönem (bilimsel yönetim öncesi dönem). v Klasik Yönetim dönemi (bilimsel yönetim, yönetim

Detaylı

FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI NA GİRİŞ KOŞULLARI : Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Yüksekokullarının veya Yüksekokul ve Fakültelerin Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Detaylı

Ölüm Eşiği Deneyimleri ne açıklama

Ölüm Eşiği Deneyimleri ne açıklama Ölümden dönenlerin anlattıkları hikayelerde sık rastlanan bir motif, tünel sonundaki ışığa yürümek. Ölüm Eşiği Deneyimleri ne açıklama Ölümün kıyısından dönen bazı kişilerin aktardığı sıradışı zihinsel

Detaylı

araştırma alanı Öğrenme Bellek Algı Heyecanlar PSİKOLOJİNİN ALANLARI Doç.Dr. Halil EKŞİ

araştırma alanı Öğrenme Bellek Algı Heyecanlar PSİKOLOJİNİN ALANLARI Doç.Dr. Halil EKŞİ PSİKOLOJİNİN ALANLARI Doç.Dr. Halil EKŞİ GELİŞİM PSİKOLOJİSİ Yaşa bağlı organizmadaki değişimleri inceler Çocuk psikolojisi Ergen Psikolojisi Yetişkin Psikolojisi Deneysel Psikoloji Temel psikolojik süreçler

Detaylı

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri 1. Yıl - Güz 1. Yarıyıl Ders Planı Mikroekonomik Analiz I IKT751 1 3 + 0 8 Piyasa, Bütçe, Tercihler, Fayda, Tercih,

Detaylı

PSİ153 Psikolojiye Giriş I - Prof. Dr. Hacer HARLAK

PSİ153 Psikolojiye Giriş I - Prof. Dr. Hacer HARLAK Alıcı organların çevredeki enerjinin etkisi altında uyarılmasıyla ortaya çıkan nörofizyolojik süreçlerdir. Beyin Uyarıcı (Dış çevre ya da iç çevre) duyu organı (alıcılar) Birincil Duyular Görme İşitme

Detaylı

Mağazanızın içinde olduğu AVM ve AVM deki konumu ne kadar doğru?

Mağazanızın içinde olduğu AVM ve AVM deki konumu ne kadar doğru? Mağazanızın içinde olduğu AVM ve AVM deki konumu ne kadar doğru? Paranın icadından AVM lere Ticaret, insanlık tarihi kadar eskidir, yalnızca araçlar değişmiştir. Kullanılan araçlarla beraber, ticaretin

Detaylı

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR Prof. Dr. Mehmet Ersoy DEMANSA NEDEN OLAN HASTALIKLAR AMAÇ Demansın nedenleri ve gelişim sürecinin öğretmek Yaşlı bireyde demansa bağlı oluşabilecek problemleri öğretmek

Detaylı

İÇİNDEKİLER. 1. Bölüm Kamu Ekonomisi Disiplinine Tarihsel ve Analitik bir Perspektiften Bakış,

İÇİNDEKİLER. 1. Bölüm Kamu Ekonomisi Disiplinine Tarihsel ve Analitik bir Perspektiften Bakış, İÇİNDEKİLER Önsöz v Giriş 1 1. Bölüm Kamu Ekonomisi Disiplinine Tarihsel ve Analitik bir Perspektiften Bakış, 1.1. Kamu Ekonomisi Analizinin Ardında Yatan Doktriner Görüşler: 5 1.1.1. Sosyal Sözleşmeci

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili PSİKOLOJİYE GİRİŞ-II Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans( ) Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan Öğretim

Detaylı

KRİMİNOLOJİ Mayıs 2015 Gelişimsel Teoriler. Yar.Doç.Dr. Tuba TOPÇUOĞLU İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ

KRİMİNOLOJİ Mayıs 2015 Gelişimsel Teoriler. Yar.Doç.Dr. Tuba TOPÇUOĞLU İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ KRİMİNOLOJİ -2- Yar.Doç.Dr. Tuba TOPÇUOĞLU tuba.topcuoglu@gmail.com 21 Mayıs 2015 Gelişimsel Teoriler İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ GELİŞİMSEL YAŞAM BOYU TEORİLERİ Geleneksel olarak kriminolojideki

Detaylı

YÖNETİMDE SİSTEM YAKLAŞIMI

YÖNETİMDE SİSTEM YAKLAŞIMI YÖNETİMDE SİSTEM YAKLAŞIMI Sistem yaklaşımı veya sistem analizi diye adlandırılan bu yaklaşım biyolog olan Ludwig Van Bertalanffy tarafından ortaya atılan ve modern yönetim teorisinin felsefe temelini

Detaylı

O Dil; Çok geniş anlamıyla dil, düşünce, duygu ve güdüleri, doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak bildirmeye yarayan herhangi bir anlatım aracıdır.

O Dil; Çok geniş anlamıyla dil, düşünce, duygu ve güdüleri, doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak bildirmeye yarayan herhangi bir anlatım aracıdır. DİL GELİŞİMİ O Dil; Çok geniş anlamıyla dil, düşünce, duygu ve güdüleri, doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak bildirmeye yarayan herhangi bir anlatım aracıdır. O Dil gelişimi; seslerin, kelimelerin, sayıların,

Detaylı

Bölüm Üç. Koordinasyon ve Kontrol. Koordinasyon ve Kontrol. Harekete Hazırlanmak

Bölüm Üç. Koordinasyon ve Kontrol. Koordinasyon ve Kontrol. Harekete Hazırlanmak Koordinasyon ve Kontrol Bölüm Üç Motor Kontrol Teorileri Serbestlik Derecesi bir kontrol sistemindeki bileşen sayısı ve her birinin mümkün olan uygulama (ifade) biçimleri. Uygulayıcı mümkün olan kombinasyonlarla

Detaylı

1. Toplam Harcama ve Denge Çıktı

1. Toplam Harcama ve Denge Çıktı DERS NOTU 03 TOPLAM HARCAMALAR VE DENGE ÇIKTI - I Bugünki dersin içeriği: 1. TOPLAM HARCAMA VE DENGE ÇIKTI... 1 HANEHALKI TÜKETİM VE TASARRUFU... 2 PLANLANAN YATIRIM (I)... 6 2. DENGE TOPLAM ÇIKTI (GELİR)...

Detaylı

Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı REFLEKSLER. Dr. Sinan CANAN

Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı REFLEKSLER. Dr. Sinan CANAN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı REFLEKSLER Dr. Sinan CANAN scanan@baskent.edu.tr Bu Bölümde: Sinirsel refleksler: Tipleri ve yolları Otonom refleks yolları ve işlevleri İskelet

Detaylı

PAZARLAMA ARAŞTIRMA SÜRECİ

PAZARLAMA ARAŞTIRMA SÜRECİ PAZARLAMA ARAŞTIRMA SÜRECİ Pazarlama araştırması yapılırken belirli bir sıra izlenir. Araştırmada her aşama, birbirinden bağımsız olmayıp biri diğeri ile ilişkilidir. Araştırma sürecinde başlıca aşağıdaki

Detaylı

TÜKETİCİ DAVRANIŞLARI SORU VE CEVAPLARI

TÜKETİCİ DAVRANIŞLARI SORU VE CEVAPLARI TÜKETİCİ DAVRANIŞLARI SORU VE CEVAPLARI 2014-2015 1 ) Güdülenme süreci aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak sıralanmıştır? İhtiyaç - Dürtü - Davranış - Güdü Güdü - Dürtü - İhtiyaç - Davranış Davranış

Detaylı

Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi

Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi Cahit YILMAZ Kültür Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İstanbul c.yilmaz@iku.edu.tr Key words:kredi,büyüme. Özet Banka kredileri ile ekonomik büyüme arasında

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Adı Kodu Yarıyıl T+U Saat İŞL YL 501

DERS BİLGİLERİ. Ders Adı Kodu Yarıyıl T+U Saat İŞL YL 501 Müfredat I. Yarıyıl Bilimsel Araştırma Yöntemleri Ders Adı Kodu Yarıyıl T+U Saat İŞL YL 501 Kredi AKTS Güz 3 3 6 Dili Seviyesi Yüksek Lisans Türü Zorunlu Amacı Öğrencilerin bilim ve bilim felsefesi konusunda

Detaylı

ÇEVRESEL SİNİR SİSTEMİ SELİN HOCA

ÇEVRESEL SİNİR SİSTEMİ SELİN HOCA ÇEVRESEL SİNİR SİSTEMİ SELİN HOCA Çevresel Sinir Sistemi (ÇSS), Merkezi Sinir Sistemine (MSS) bilgi ileten ve bilgi alan sinir sistemi bölümüdür. Merkezi Sinir Sistemi nden çıkarak tüm vücuda dağılan sinirleri

Detaylı

FTR 331 Ergonomi. Bilgiye Dayalı İş Yeri Düzenleme. emin ulaş erdem

FTR 331 Ergonomi. Bilgiye Dayalı İş Yeri Düzenleme. emin ulaş erdem FTR 331 Ergonomi Bilgiye Dayalı İş Yeri Düzenleme emin ulaş erdem GİRİŞ Bilişsel ergonomi, geçtiğimiz asırda yaşanan bilgisayar devrimiyle hayat bulan Ergonomi disiplini içerisinde gelişen yeni bir teknolojidir.

Detaylı

BÖLÜM PSİKOLOJİK TİP TEORİSİ VE BİLİŞSEL ÖĞRENME STİLLERİ...

BÖLÜM PSİKOLOJİK TİP TEORİSİ VE BİLİŞSEL ÖĞRENME STİLLERİ... İÇİNDEKİLER BÖLÜM 1 PSİKOLOJİK TİP TEORİSİ VE BİLİŞSEL ÖĞRENME STİLLERİ... 1 1. Bilişsel Öğrenme-Öğretme Stilleri Nelerdir?... 2 1.1. Dışadönük tipler... 4 1.2. İçedönük tipler... 6 1.3. Duyusal tipler...

Detaylı

OYUN TEORİSİNE DOĞRU Yard.Doç.Dr.Deniz Giz

OYUN TEORİSİNE DOĞRU Yard.Doç.Dr.Deniz Giz OYUN TEORİSİNE DOĞRU Yard.Doç.Dr.Deniz Giz ÖZET Herhangi bir teori veya bir modelin amacı bir soruna çözüm bulmaktır. Bir oyunun çözümü oyuncuların nasıl karar vereceklerinin öngörülmesine bağlıdır. Oyuncular

Detaylı

DENETLEYİCİ VE DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER

DENETLEYİCİ VE DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler Vücudumuzda aynı anda birçok karmaşık olayın birbirleriyle uyumlu bir şekilde gerçekleşmesi denetleyici ve düzenleyici sistemler tarafından sağlanır. Denetleyici ve

Detaylı

PSİKOLOJİYE GİRİŞ DUYUM VE ALGI. Öğr. Gör. Ezgi Deveci. Işık Üniversitesi Psikoloji Bölümü

PSİKOLOJİYE GİRİŞ DUYUM VE ALGI. Öğr. Gör. Ezgi Deveci. Işık Üniversitesi Psikoloji Bölümü 31.10.- 02.11. 2016 PSİKOLOJİYE GİRİŞ DUYUM VE ALGI Öğr. Gör. Ezgi Deveci Işık Üniversitesi Psikoloji Bölümü 31.10.- 02.11. 2016 1. Görsel Sistem 2. İşitme 3. Diğer Duyular 4. Algıda Organizasyon Süreçleri

Detaylı

UFRS Bülten Brexit Sürecinin Finansal Raporlara Olası Etkileri Temmuz 2016 Uluslararası Finansal Raporlama Standartları Bülteni

UFRS Bülten Brexit Sürecinin Finansal Raporlara Olası Etkileri Temmuz 2016 Uluslararası Finansal Raporlama Standartları Bülteni www.pwc.com.tr UFRS Bülten Brexit Sürecinin Finansal Raporlara Olası Etkileri Uluslararası Finansal Raporlama Standartları Bülteni Konu Birleşik Krallık ın Avrupa Birliği nden ayrılmasına ilişkin referandum

Detaylı

Araş.Gör. Dr. Meltem Yanaş ESOGÜTIPFAK PSİKİYATRİ ABD

Araş.Gör. Dr. Meltem Yanaş ESOGÜTIPFAK PSİKİYATRİ ABD Araş.Gör. Dr. Meltem Yanaş ESOGÜTIPFAK PSİKİYATRİ ABD 1 Psikiyatride İlaç Etkisinin Hastalık merkezli Modeli 2 Alternatif İlaç merkezli İlaç Modeli 3 Fiziksel Tedaviler Ve Hastalık merkezli Model 1 Psikiyatride

Detaylı

MEB kitaplarının yanında kullanılacak bu kitap ve dijital kaynakların öğrencilerimize;

MEB kitaplarının yanında kullanılacak bu kitap ve dijital kaynakların öğrencilerimize; Sayın Veli, Yeni bir eğitim öğretim yılına başlarken, öğrencilerimizin yıl boyunca öğrenme ortamlarını destekleyecek, ders kitaplarını ve kaynak kitapları sizlerle paylaşmak istedik. Bu kaynakları belirlerken

Detaylı

AMİGDALA ve. Albert Long Hall, Boğazi. aziçi Üniversitesi 4-55 Nisan 2008. Limbik Sistem ve Emosyonlarımız antısı ve ifade edilmesinde

AMİGDALA ve. Albert Long Hall, Boğazi. aziçi Üniversitesi 4-55 Nisan 2008. Limbik Sistem ve Emosyonlarımız antısı ve ifade edilmesinde LİMBİK K SİSTEM S STEM AMİGDALA ve CİNSELLİK Prof. Dr. Ertan Yurdakoş İ.Ü.. Cerrahpaşa a Tıp T p Fakültesi Fizyoloji A.D. Limbik Sistem ve Emosyonlarımız Emosyonların yaşant antısı ve ifade edilmesinde

Detaylı

İçindekiler kısa tablosu

İçindekiler kısa tablosu İçindekiler kısa tablosu Önsöz x Rehberli Tur xii Kutulanmış Malzeme xiv Yazarlar Hakkında xx BİRİNCİ KISIM Giriş 1 İktisat ve ekonomi 2 2 Ekonomik analiz araçları 22 3 Arz, talep ve piyasa 42 İKİNCİ KISIM

Detaylı

Bu yüzden de Akdeniz coğrafyasına günümüz dünya medeniyetinin doğduğu yer de denebilir.

Bu yüzden de Akdeniz coğrafyasına günümüz dünya medeniyetinin doğduğu yer de denebilir. Sevgili Meslektaşlarım, Kıymetli Katılımcılar, Bayanlar ve Baylar, Akdeniz bölgesi coğrafyası tarih boyunca insanlığın sosyal, ekonomik ve kültürel gelişimine en çok katkı sağlayan coğrafyalardan biri

Detaylı

Kullanılan Kaynaklar: - Mucuk, İ. (2012). Pazarlama İlkeleri. Türkmen Kitabevi - - Kotler, Philip & Armstrong, Gary (2014), Principles of Marketing,

Kullanılan Kaynaklar: - Mucuk, İ. (2012). Pazarlama İlkeleri. Türkmen Kitabevi - - Kotler, Philip & Armstrong, Gary (2014), Principles of Marketing, Kullanılan Kaynaklar: - Mucuk, İ. (2012). Pazarlama İlkeleri. Türkmen Kitabevi - - Kotler, Philip & Armstrong, Gary (2014), Principles of Marketing, Prentice Hall, Inc., New Jersey, 15 th Edition Tüketici

Detaylı

7. Orta Vadeli Öngörüler

7. Orta Vadeli Öngörüler 7. Orta Vadeli Öngörüler Bu bölümde tahminlere temel oluşturan varsayımlar özetlenmekte, bu çerçevede üretilen orta vadeli enflasyon ve çıktı açığı tahminleri ile para politikası görünümü önümüzdeki üç

Detaylı

ATLET (SPORCU) BİYOLOJİK PASAPORTU (ABP)

ATLET (SPORCU) BİYOLOJİK PASAPORTU (ABP) ATLET (SPORCU) BİYOLOJİK PASAPORTU (ABP) Sporcu Biyolojik Pasaportu nun temel prensibi, yasaklı madde ve metotların etkilerinin, seçilen parametrelerde (değişkenlerde) zaman içinde oluşturduğu değişikliklerin

Detaylı

DENETLEYİCİ VE DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER

DENETLEYİCİ VE DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER DENETLEYİCİ VE DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER Vücudumuzda, bir dakika içerisinde, sayamayacağımız kadar çok olay gerçekleşir. Duyuları algılamak, düşünmek, yürümek, konuşmak gibi birçok olay aynı anda gerçekleşir.

Detaylı

Öğretim içeriğinin seçimi ve düzenlenmesi

Öğretim içeriğinin seçimi ve düzenlenmesi Öğretim içeriğinin seçimi ve düzenlenmesi Öğretim hedefleri belirlendikten sonra öğrencileri bu hedeflere ulaştıracak içeriğin saptanması gerekmektedir. Eğitim programlarının geliştirilmesinde ikinci aşama

Detaylı

NEDEN-SONUÇ DIYAGRAMLARı

NEDEN-SONUÇ DIYAGRAMLARı NEDEN-SONUÇ DIYAGRAMLARı Neden-Sonuç Diyagramı? Belli bir sonuca neden olan temel faktörleri bulmaya ve bunların etkilerini belirlemeye yönelik bir analiz ve karar verme sürecidir. Balık Kılçığı Haritası

Detaylı

Psikolojiye Giriş I (PSY 101) Ders Detayları

Psikolojiye Giriş I (PSY 101) Ders Detayları Psikolojiye Giriş I (PSY 101) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Psikolojiye Giriş I PSY 101 Güz 3 0 0 3 10.5 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili

Detaylı

Duyum ve Algı II (PSY 306) Ders Detayları

Duyum ve Algı II (PSY 306) Ders Detayları Duyum ve Algı II (PSY 306) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Duyum ve Algı II PSY 306 Bahar 3 0 0 3 5 Ön Koşul Ders(ler)i Yok Dersin Dili Dersin

Detaylı

KAFKAS ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ DÖNEM II DERS YILI

KAFKAS ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ DÖNEM II DERS YILI KAFKAS ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ DÖNEM II 2015-2016 DERS YILI 3. KOMİTE: SİNİR VE DUYU ORGANLARI (7 Hafta) (30 Kasım- 15 Ocak) DERSLER TEORİK PRATİK TOPLAM Anatomi 50 14 64 Fizyoloji 40 14 54 Histoloji

Detaylı

DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ

DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ Bugünki dersin içeriği: 1. MALİYE POLİTİKASI VE DIŞLAMA ETKİSİ... 1 2. UYUMLU MALİYE VE

Detaylı

Wertheimer, Köhler ve Kofka tarafından geliştirilmiş bir yaklaşımdır. Gestalt psikolojisi, bilişsel süreçler içerisinde özellikle "algı" ve "algısal

Wertheimer, Köhler ve Kofka tarafından geliştirilmiş bir yaklaşımdır. Gestalt psikolojisi, bilişsel süreçler içerisinde özellikle algı ve algısal Gestalt Psikoloji Wertheimer, Köhler ve Kofka tarafından geliştirilmiş bir yaklaşımdır. Gestalt psikolojisi, bilişsel süreçler içerisinde özellikle "algı" ve "algısal örgütlenme" konularında yoğunlaşmış

Detaylı

PAZARLAMA YÖNETİMİ KISA ÖZET KOLAYAOF

PAZARLAMA YÖNETİMİ KISA ÖZET KOLAYAOF PAZARLAMA YÖNETİMİ KISA ÖZET KOLAYAOF DİKKAT Burada ilk 4 sayfa gösterilmektedir. Özetin tamamı için sipariş veriniz www.kolayaof.com 2 Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 2 İÇİNDEKİLER 1. ÜNİTE- Pazarlamanın

Detaylı

Yönetici tarafından yazıldı Pazartesi, 18 Mayıs 2009 12:56 - Son Güncelleme Pazartesi, 18 Mayıs 2009 12:58

Yönetici tarafından yazıldı Pazartesi, 18 Mayıs 2009 12:56 - Son Güncelleme Pazartesi, 18 Mayıs 2009 12:58 Fiziksel Gelişim Bebeklik Döneminde - Fiziksel Gelişim 0-2 yaşlar arasını içeren bebeklik dönemi fiziksel açıdan pek çok temel becerinin kazanıldığı bir dönemdir. Bu dönem içerisinde bebeklerin hem beden

Detaylı

BİLİŞSEL NÖROBİLİM. E.Timuçin Oral 8 Kasım 2012. 8 Kasım 12 Perşembe

BİLİŞSEL NÖROBİLİM. E.Timuçin Oral 8 Kasım 2012. 8 Kasım 12 Perşembe BİLİŞSEL NÖROBİLİM E.Timuçin Oral 8 Kasım 2012 Bilişsel Nörobilim Nörobilim ve Bilişsel Psikolojinin birleşmesi 1970 li yılların sonunda Gazzaniga & Miller Soru: Beyin zihnin varlığını nasıl mümkün kılar?

Detaylı

Yapay Bağışık Sistemler ve Klonal Seçim. Bmü-579 Meta Sezgisel Yöntemler Yrd. Doç. Dr. İlhan AYDIN

Yapay Bağışık Sistemler ve Klonal Seçim. Bmü-579 Meta Sezgisel Yöntemler Yrd. Doç. Dr. İlhan AYDIN Yapay Bağışık Sistemler ve Klonal Seçim Bmü-579 Meta Sezgisel Yöntemler Yrd. Doç. Dr. İlhan AYDIN Bağışık Sistemler Bağışıklık sistemi insan vücudunun hastalıklara karşı savunma mekanizmasını oluşturan

Detaylı

Davranışın Nörobiyolojik Temelleri. Yard. Doç.Dr. Aybala Sarıçiçek Psikiyatri Anabilim Dalı

Davranışın Nörobiyolojik Temelleri. Yard. Doç.Dr. Aybala Sarıçiçek Psikiyatri Anabilim Dalı Davranışın Nörobiyolojik Temelleri Yard. Doç.Dr. Aybala Sarıçiçek Psikiyatri Anabilim Dalı Davranış dediğimiz şey beyin işlevlerinin bir ürünü. Yalnızca yürüme, nefes alma, gülümseme gibi basit motor davranışlar

Detaylı

DAVRANIŞSAL İKTİSADIN NEOKLASİK İKTİSAT FAYDA TEORİLERİNE ELEŞTİRİSİ VE DAVRANIŞSAL İKTİSATTA FAYDA- MUTLULUK İLİŞKİSİ

DAVRANIŞSAL İKTİSADIN NEOKLASİK İKTİSAT FAYDA TEORİLERİNE ELEŞTİRİSİ VE DAVRANIŞSAL İKTİSATTA FAYDA- MUTLULUK İLİŞKİSİ DAVRANIŞSAL İKTİSADIN NEOKLASİK İKTİSAT FAYDA TEORİLERİNE ELEŞTİRİSİ VE DAVRANIŞSAL İKTİSATTA FAYDA- MUTLULUK İLİŞKİSİ Hatime KAMİLÇELEBİ Kırklareli Üniversitesi Öğretim Görevlisi hatimekamilcelebi@hotmail.com

Detaylı

İKTİSAT VE PSİKOLOJİ ETKİLEŞİMİNDE DAVRANIŞSAL İKTİSAT

İKTİSAT VE PSİKOLOJİ ETKİLEŞİMİNDE DAVRANIŞSAL İKTİSAT İKTİSAT VE PSİKOLOJİ ETKİLEŞİMİNDE DAVRANIŞSAL İKTİSAT Sedef ŞEN Kastamonu Üniversitesi Araştırma Görevlisi E-posta: ssen@kastamonu.edu.tr Beyhan İNCEKARA Yıldız Teknik Üniversitesi Doktora Öğrencisi E-Posta

Detaylı

15.433 YATIRIM. Ders 3: Portföy Teorisi. Bölüm 1: Problemi Oluşturmak

15.433 YATIRIM. Ders 3: Portföy Teorisi. Bölüm 1: Problemi Oluşturmak 15.433 YATIRIM Ders 3: Portföy Teorisi Bölüm 1: Problemi Oluşturmak Bahar 2003 Biraz Tarih Mart 1952 de, Şikago Üniversitesi nde yüksek lisans öğrencisi olan 25 yaşındaki Harry Markowitz, Journal of Finance

Detaylı

5.111 Ders Özeti #12. Konular: I. Oktet kuralından sapmalar

5.111 Ders Özeti #12. Konular: I. Oktet kuralından sapmalar 5.111 Ders Özeti #12 Bugün için okuma: Bölüm 2.9 (3. Baskıda 2.10), Bölüm 2.10 (3. Baskıda 2.11), Bölüm 2.11 (3. Baskıda 2.12), Bölüm 2.3 (3. Baskıda 2.1), Bölüm 2.12 (3. Baskıda 2.13). Ders #13 için okuma:

Detaylı

Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar

Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar Geç-dönem Bozukluklar Depresyon Kaygı Bozuklukları Yeme Bozuklukları Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nörogelişimsel Bozukluklar Otizm Dikkat Eksikliği Hiperaktivite

Detaylı