Dr. NeĢat ERKAN Erdoğan UZUN Ali Cem AYDIN M. Necati BAġ TEKNİK BÜLTEN NO: 38

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Dr. NeĢat ERKAN Erdoğan UZUN Ali Cem AYDIN M. Necati BAġ TEKNİK BÜLTEN NO: 38"

Transkript

1 Çevre ve Orman Bakanlığı Yayın No : 421 ISSN : Müdürlük Yayın No : 051 KIZILÇAM (Pinus brutia Ten.) AĞAÇLANDIRMALARINDA BUDAMANIN BÜYÜMEYE ETKĠSĠ VE EKONOMĠSĠ (ODC: 815.4) The Effects of Pruning on Growth of Pinus brutia Plantations and Its Economy Dr. NeĢat ERKAN Erdoğan UZUN Ali Cem AYDIN M. Necati BAġ TEKNİK BÜLTEN NO: T.C. ÇEVRE ve ORMAN BAKANLIĞI BATI AKDENĠZ ORMANCILIK ARAġTIRMA MÜDÜRLÜĞÜ SOUTH-WEST ANATOLIA FOREST RESEARCH INSTITUTE (SAFRI) ANTALYA/TURKĠYE

2 YAYIN KURULU Editorial Board BaĢkan Head Dr. Mehmet Ali BAŞARAN Üyeler Members Melahat ŞAHİN Dr. Ufuk COŞGUN Şenay ÇETİNAY Kader Hale GÜLER YAYINLAYAN Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü P.K.: ANTALYA PUBLISHED BY South-West Anatolia Forest Research Institute P.O. Box: ANTALYA TURKEY Tel.: +90 (242) Fax: +90 (242) E-posta: Web: http//www. baoram.gov.tr ACAR OFSET Tel : +90 (242) Faks: +90 (242)

3 İÇİNDEKİLER Sayfa No İÇİNDEKİLER.... V ÖZ VII ABSTRACT VIII 1. GİRİŞ MATERYAL VE METOD Materyal Metod Budamanın Büyüme Üzerine Etkisinin Belirlenmesi Budamada Kullanılacak Yöntemin ve Şiddetin Budama Standart Zamanı Üzerindeki Etkisi Budamadan Dolayı Ortaya Çıkan Değer Artışı Budama Maliyet Hesapları ve İş Zaman Analizleri Maliyet Hesapları İş Zaman Analizleri Zaman Kavramı ve Zaman Şekilleri İş Zaman Ölçümleri Ekonomik Analizler Net Bugünkü Değer(NBD) Fayda / Masraf Oranı (FMO) İç Karlılık Oranı(İKO) BULGULAR Budama İş Zaman Analizleri Budama Birim Maliyetleri Budamanın Büyümeye Etkisi Bük deneme alanı Nebiler deneme alanı Kurşunlu deneme alanı Budamadan Dolayı Ortaya Çıkan Değer Artışı Ekonomik Analizler i

4 4. TARTIŞMA, SONUÇ VE ÖNERİLER ÖZET SUMMARY YARALANILAN KAYNAKLAR ii

5 ÖZ Bu çalışma ile kızılçam ormanlarında değişik şiddetlerdeki budamanın büyüme üzerine etkilerinin ortaya konulması ve değişik yöntemlerle(aletlerle) budama ile birlikte değerlendirerek ekonomik anlamda fizibil olup olmadığı araştırılması amaçlanmıştır. Bunun için alınan dört deneme alanından elde edilmiş verilerle öncelikle budamanın iş zaman analizleri yapılmış ve birim maliyetleri hesaplanmıştır. Daha sonra budamanın büyüme üzerindeki etkisi analiz edilmiş ve tomruk değerini artırıcı etkisi kestirilmiştir. Bütün bu analiz sonuçlarına göre paranın zaman değerini de dikkate alarak Net Bugünkü Değer, Fayda Masraf Oranı ve İç Karlılık Oranı gibi kriterler kullanılarak ve değişik idare süreleri için ekonomik analizler yapılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre yüksek şiddetlerdeki budamanın, özellikle ağaç boyunun ¾ ünün budanmasının çap artımı üzerinde etkili olduğu, ancak bu etkinin bonitete de bağlı olarak 4-6 yılda kaybolduğu ortaya çıkmış ve budama ile tomruk değerinde %44-48 oranında artış olduğu kestirilmiştir. Analiz sonuçlarına göre budamanın özellikle iyi bonitetli yerlerde ve kısa idare süreli işletmecilikte fizibil olduğu ve İç Karlılık Oranının % 10 a kadar çıktığı anlaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kızılçam, budama, ekonomik fizibilite, büyüme. iii

6 ABSTRACT In this study we aimed to find out the effects of different pruning dosage on tree growth and to investigate the economical feasibility considering together with pruning methods using different devises. For this purpose, four sample plots were established and work-time analyses were performed and unit costs were calculated by different pruning devises. The effects of pruning on tree growth were analysed and the value increasing effect of pruning on log were estimated. Then all these results of analyses were used for economical evaluation of pruning considering the time value of money and using Net Present Value (NPV), Output Input Ratio (O/I) and Internal Rate of Return (IRR) criteria for different rotation periods. According to the results of analyses, high dosage of pruning, especially pruning the ¾ of tree height, was effective on dbh and volume growth. But this effect disappeared in 4-6 years, depending on site class. On the other hand value increasing effect of pruning on log was estimated 44%- 48% intervals. Results of economical analyses showed that pruning were feasible especially in good sites and for shorter rotation periods and IRR could be reached up to 10%. Key words: Pinus brutia Ten., pruning, tree growth, economical feasibility. iv

7 1. GİRİŞ MeĢcerenin doğal ya da yapay yolla kurulmasından kesime olgunluk yaģına gelinceye kadar değiģik amaçlarla uygulanan silvikültürel tedbirler meģcere yetiģtirme tedbirleri veya bakım tedbirleri olarak tanımlanmakta ve bunlar genel olarak, gençlik bakımı, ayıklama, aralama, ıģıklandırma, alt tesis ve budama olarak sıralanmaktadır (SAATÇĠOĞLU, 1971; ATAY, 1984). Budamanın tanımı da ağaç gövdesi üzerindeki yeģil ve kuru alt dalların belli esas ve kurallara göre kesilerek uzaklaģtırılması Ģeklinde yapılmaktadır (SAATÇĠOĞLU, 1971, s.266). Budama genel uygulaması dikkate alındığında gövde kalitesinin artırılması amacı yanında, güvenlik (devrilme ve dal düģürmelere karģı, ağaç sağlığı ve tohuma teģvik amaçları ile de yapılabilmektedir. Ancak ormancılıkta ve özellikle odun üretim amaçlı ibreli ormanlarda baģlıca iki amaçla yapılmaktadır; 1) idare süresi sonunda budaksız (yapraklılarda çatalsız ve ince dallı) ve kaliteli tomruk elde etmek, 2) orman yangın tehlikesini azaltmak ve ormana giriģi kolaylaģtırmak (SAVILL et al, 1997, p.156, SCHIMIDT and WARDLE, 2002, p.189). Budama, konuyu ormancılıkla sınırlı düģünmediğimizde kaliteli tomruk üretimi yanında güvenlik(dal düģmesi gibi), sağlık, estetik ve tohum verimini artırmaya yönelik olarak ta yapılabilmektedir (BEDKER et all., 1995). Budama genel olarak kuru budama ve yeşil budama olarak iki Ģekilde uygulanmaktadır. Kuru budama, ağaçların genellikle ıģık yetersizliği nedeni ile kuruyan dalların gövdeden uzaklaģtırılması Ģeklinde yapılmaktadır. YeĢil budama ise yaģayan yeģil dalların gövdeden uzaklaģtırılması Ģeklinde uygulanmaktadır. Belli bir kapalılığın üstündeki meģcere içinde büyüyen ağaçlarda ıģık yetersizliği nedeni ile alt dallarda ölmeler olmakta ve kuruyan dallar kendiliğinden düģmektedir (doğal dal budanması). Ancak düģen bu dalların gövde ile birleģtiği noktalarda en az birkaç cm ama çoğunlukla daha uzun bir parça kalmakta ve ağacın çap büyümesi ile birlikte gövdenin içinde kalarak görünür veya görünmez (gizli) budak oluģumuna neden olmaktadır. Bu da odunun (tomruğun) kullanım yerine de bağlı olarak istenmeyen durumlara (kalite düģüklüğüne) neden olmaktadır. Kuru budama bu bakımdan önem arz etmekte olup kaliteli tomruk üretimi için değerlendirilmesi gereken bir bakım iģlemidir. Tomruk kalitesini artırmaya yönelik yeģil budamada ise yaģayan canlı dallar gövdenin alt kısmından baģlanarak belli yüksekliğe kadar (belli Ģiddette) gövdeden usulüne uygun olarak kesilerek uzaklaģtırılmaktadır. Bu yolla budama 1

8 yılından sonra çapta meydana gelen büyüme ile kesilen dallara iliģkin budaklar kapanmakta ve gövdenin bu kısmından budaksız (görünür veya görünmez) bir tomruk elde edilmektedir. BudanmıĢ tomruklarda budama çapına da bağlı olarak sadece tomruğun özünde silindir Ģeklinde küçük çaplı bir budaklı kısım bulunmakta, bunun dıģındaki kısım ise tamamen budaksız olarak elde edilebilmektedir. Budamada ile ilgili kararın verilebilmesi için öncelikle meģcere koģullarına (ağaç türü, yaģ, bonitet vb.) da bağlı olarak, yapılan masrafların zaman değerini de dikkate alan ekonomik fizibilite çalıģmasının yapılması gerekmektedir (MĠRABOĞLU, 1983, s.185). Ayrıca yeģil budamada ağacın üretim organları olan yeģil dal ve yapraklar uzaklaģtırıldığı için, budama Ģiddetine de bağlı olarak büyüme üzerinde belli ölçüde olumsuz etkinin olması beklenen durumdur. Ekonomik fizibilite çalıģmasında budama için yapılan masraflar, budamanın büyüme üzerinde olan olumsuz etkisi ve budamadan dolayı tomruk değerinde ortaya çıkacak artıģ birlikte değerlendirilip, birim ürün miktarı (m veya m 3 ) için analiz edilmesi gerekmektedir. Daha sonra da bahsedileceği üzere dünyada ve ülkemizde bu ve benzeri konularda bazı çalıģmalar yapılmıģ ve çalıģmanın yapıldığı ülke koģulları ve ağaç türü için önerilerde bulunulmuģtur. Önerilerden önemli bir kısmı budamanın belli Ģiddeti geçmemek koģulu ile yapılması doğrultusundadır (KALIPSIZ, 1982, s.269; SAATÇĠOĞLU, 1971, s ; SAVILL et al. 1997, s. 157). Ülkemizin gerek yayılıģ alanı ve gerekse üretilen odun miktarı bakımından önemli türlerimizden birisi olan kızılçam ormanlarında, budamanın ekonomik fizibilitesine yönelik bir çalıģma bulunmamakta olup bu çalıģmanın amacı bu açığı kapatmaktır. Ülkemizde ormanların sahibi ve iģleticisi olan Orman Genel Müdürlüğü (OGM) Ormanlarımızda Uygulanacak Silvikültürel Esas ve Ġlkeler isimli ve 291 No lu Tebliğ de orman ağaçlarında ürün kalitesini artırmaya yönelik budamayı öngörmektedir (OGM, 2006). Ancak uygulamada OGM tarafından budamanın tam olarak uygulandığını söylemek mümkün değildir. Nitekim tomruk kalitesini artırmaya yönelik budamadan ziyade daha çok yangın tehlikesine önlem olarak yol kenarlarında yapılan bir budama uygulamasından bahsetmek daha doğru olacaktır. Kanımızca bunun en önemli nedeni, bu konuda orman iģletmecilerinin, budamanın, özellikle ekonomik bakımdan fizibil olup olmadığı konusunda taģıdıkları endiģedir. Bu çalıģma ile kızılçam ağaçlandırmalarında değiģik bonitetlerde, değiģik aletlerle ve değiģik Ģiddetlerde yapılacak budamanın ekonomik olup 2

9 olmadığı konusu aydınlatılmaya çalıģılmıģtır. Ekonomik analizlerde budama ile yapılan masraflar, budamadan dolayı oluģan büyüme etkilenmesi ve odun kalitesindeki artıģ dikkate alınmıģ yangın önleme ve istihdam yaratma gibi diğer faydalar değerlendirilmemiģtir. Değerlendirmelerde Net Bugünkü Değer(NBD), Fayda/Masraf Oranı(F/M) ve İç Karlılık Oranı (IKO) gibi kriterlerden faydalanılmıģtır. Bu hesaplamalara esas olmak üzere değiģik aletlerle ve değiģik Ģiddetlerdeki budamanın iģ zaman analizleri ve maliyet hesapları yapılmıģ, yine değiģik Ģiddetlerdeki budamanın büyüme üzerine olan etkisi incelenmiģ ve budamadan dolayı oluģan tomruk değer artıģı anket yöntemi ile tespit edilmiģtir. 2. MATERYAL VE METOD 2.1. Materyal ÇalıĢmada materyal olarak genç kızılçam ağaçlandırma ormanlarındaki budamaya konu ağaçlar olarak alınmıģtır. Kalite artırma amaçlı budamada, meģceredeki tüm ağaçların budanması söz konusu olmadığından gelecek vadeden, gövde düzgünlüğü, meģcere içinde komģulara göre konumu ve durumu dikkate alınarak budanacak ağaçlar belirlenmiģtir. Bu yöntemin tercih edilmesinde, uygulamada kullanılabilir bilgi üretilmesi prensibi etkili olmuģtur. Nitekim budamaya konu meģcerelerin genç kızılçam ormanları olduğu düģünüldüğünde tüm ağaçların budanmasının söz konusu olmayacağı, son hasılata konu ağaçların budanmasının daha doğru olacağı açıktır. Budamanın büyüme üzerindeki etkisinin ve nihai olarak ortaya çıkacak ürün olan budanmıģ tomruk miktarının bonitetten önemli ölçüde etkileneceği gerçeğinden hareketle çalıģmada değiģik bonitetlerden deneme alanları alınmıģtır. Nebiler, KurĢunlu, Bük AraĢtırma Ormanı ve Korkuteli-Susuz olmak üzere toplam dört deneme alanı alınmıģtır. ĠĢ zaman analizleri ve budama maliyet hesaplamalarına esas bu dört deneme alanından toplanan veriler kullanılmıģtır. Susuz deneme alanının 2006 yılı kıģ aylarında yaģanan fırtınadan zarar görüp devre dıģı kalması nedeniyle budamanın büyüme üzerine olan etkileri ile ekonomik analizler kalan üç deneme alanında yürütülmüģtür. Bu deneme alanlarının özelliklerini gösteren bilgiler Tablo.1 de verilmiģtir. Deneme alanlarının hepsi az taģlı olup, meģcere altında çalıģmaya engel çalı ve diri örtü bulunmamaktadır. Bük deneme alanı dıģındaki deneme alanları düz araziden, Bük deneme alanı ise % 35 eğimli ve Kuzey Batı bakılı araziden alınmıģtır. 3

10 Tablo 1. Deneme alanları ve özellikleri Table 1. Properties of the sample plots Deneme Alanı Bük AraĢt. Ormanı Budama Yılındaki Yaşı 25 Nebiler 12 KurĢunlu 13 Koordinatları 36 S UTM S UTM S UTM Bonitet endeksi (75 yaşında üst boy) Budama yılındaki kbl. orta çap (cm) 16 10, , , Metod Deneme alanlarında, OGM uygulamalarında kullanılan yöntem de dikkate alınarak selektif budama yöntemi uygulanmıģtır. Deneme alanında bulunan tüm ağaçlar değil tomruk üretimine konu ağaçlar seçilerek budanmıģtır. AraĢtırmada budamanın olumlu ve olumsuz etkilerinin (büyüme üzerine etkisi, kalite artıģı ve budama masrafları) birlikte değerlendirilip idare müddeti sonu itibariyle ekonomik olup olmadığının analizi amaçlanmıģtır. Ekonomik analiz kavramı dar anlamıyla kullanılmıģ, budama ile ilgili olarak; Budamanın büyüme üzerine olumsuz etkisinden kaynaklanan ekonomik kayıplar Budamadan dolayı ağaçlardan elde edilen tomruk değerinde ortaya çıkan artıģ Budama için sarf edilen her türlü giderler, maliyetler Paranın zaman değeri (faiz ve iskonto) ana kalemleri dikkate alınarak değerlendirmeler yapılmıģtır. Bunların dıģında, örneğin budamanın orman yangınları ile mücadele ve istihdam yaratma gibi faydaları ile diğer olumlu ya da olumsuz yanları değerlendirilmemiģtir. Budama ile ortaya çıkan ve yukarıda özetle dört madde olarak verilen kalemler dikkate alınarak Fayda/Masraf (F/M) Oranı, Net Bugünkü Değer (NBD) ve Ġç Karlılık Oranı (ĠKO) kriterleri hesaplanmıģ ve yorumlar bunun üzerinden yapılmıģtır. Yukarda sayılan kalemlerin değerlendirilmesinde aģağıda verilen metod izlenmiģtir. 4

11 Budamanın Büyüme Üzerine Etkisinin Belirlenmesi Bilindiği gibi ağaçların büyümesi üzerinde asimilasyon organları olan yaprakların büyük önemi vardır. YeĢil budama ve özellikle Ģiddetli yeģil budamanın ağaç büyümesi üzerine az ya da çok olumsuz etkisinin olması beklenen bir sonuçtur. AraĢtırmada büyümeye esas kriter olarak çap büyümesi alınmıģtır. KOZLOWSKI ve PALLADY(1990, s.378) nin bildirdiğine göre orman ağaçlarında budama daha çok çap büyümesini etkilemektedir. Boy büyümesi ise karbonhidratlar ile tepenin üst kısımlarında üretilen hormonların etkisiyle oluģmaktadır. Yine HAROLD ve PAUL (1952) un Pinus taeda da yaptıkları bir araģtırma sonucuna göre budamanın çap büyümesi üzerindeki etkisi en iyi göğüs çapında görülmekte daha yüksekteki çaplarda bu etki azalmaktadır. Budamanın büyüme üzerine olan etkisi budamanın yapıldığı 2000 yılından itibaren incelenmiģ ve grafikler ve istatistik analizlerle her bir budama Ģiddeti için ortaya konmuģtur. Çap büyümesinin belirlenmesi amacı ile deneme alanındaki ağaçlardan karģılıklı iki artım kalemi alınmıģ ve iki ölçmenin ortalaması kullanılmıģtır. Artım kalemleri üzerinde yıllık halka ölçümleri 0,1 mm duyarlıklı dijital ölçme cihazı ile yapılmıģ, boy ölçmesi ise teleskopik boy ölçer ile 10 cm duyarlıklı olarak yapılmıģtır. Budamanın büyüme üzerine olan etkisinin belirlenmesi amacı ile denemede aģağıda modeli verilen rastlantı blokları deneme deseni uygulanmıģtır. Her bir deneme alanında dikim sıralarına, her bir sıraya bir blok gelecek Ģekilde 10 blok tesis edilmiģ, bloklarda da budama iģlemine iliģkin kontrol dahil dört budama Ģiddeti uygulanmıģ, blokların her birinde, her bir budama Ģiddeti üç ağaçta denenmiģtir. Budanacak ağaçlar gelecek vadeden ağaçlar arasından bilinçli olarak seçilmiģ, bu ağaçların iģlemlere dağıtılması ise tesadüfen yapılmıģtır. Bu dağıtma sırasında etkileģimin olmaması için kontrol ağaçlarının iģlem uygulanan ağaçlara komģu olmamasına dikkat edilmiģtir. Ġstatistik analizlerde SPSS yazılımı kullanılmıģtır. : deneme alanından alınan bir ağaçtaki çap artımı : ortalama çap artımı : budama Ģiddetinin etkisi : blok etkisi : rastlantı hatası (1) 5

12 Budamada Kullanılacak Yöntemin ve Şiddetin Budama Standart Zamanı Üzerindeki Etkisi Uygulama olanakları da dikkate alınarak budamada özellikle ekonomik bakımdan kullanılabilecek budama yöntemi ve budama Ģiddeti de araģtırılmıģtır. Bunun için üç budama yöntemi (el testeresi, dal budama motoru ve kombine yöntem (testere + dal budama motoru)) ile üç budama Ģiddeti (ağaç boyunun ¼ ü, ½ si ve ¾ ünün budanması) denenmiģtir. Bu amaçla her bir deneme alanı bir blok olarak düģünülmüģ, üçe bölünerek budama yöntemi ve budama Ģiddeti iģlemleri uygulanmıģ ve tüm deneme alanları birlikte değerlendirilmiģtir. Buna iliģkin model aģağıdaki gibidir. : deneme alanından alınan bir ağaca ait standart zaman : ortalama standart zaman : kullanılan budama aletinin etkisi : budama Ģiddetinin etkisi : blok etkisi : kullanılan alet ve budama Ģiddetinin ortak etkisi : rastlantı hatası (2) Budama süre tespitinde 0,1 sn duyarlıklı kronometre kullanılmıģ ve üç farklı iģçi çalıģtırılmıģtır Budamadan Dolayı Ortaya Çıkan Değer Artışı Pazarda henüz alınıp satılmayan veya ekonomik değerinin ölçülmesi son derece zor olan (örneğin ormanların ürettiği peyzaj, rekreasyon ve biyolojik çeģitlilik gibi) çevresel ve odun dıģı orman ürünlerinin değerini belirlemek amacı ile değiģik yöntemler geliģtirilmiģtir. Bu yöntemler, doğrudan ve dolaylı değer belirleme yöntemleri olmak üzere, iki grupta toplanmaktadır. Doğrudan değer belirleme yönteminde karģılıklı görüģme ve anket yoluyla bireylerin söz konusu mal ve hizmetlere olan talebin derecesine bağlı olarak bir değer belirlenmektedir ve bu yöntemlerden en yaygın kullanılanı, KoĢullu Değerleme Yöntemi (Contingent Valuation Method) dir. Dolaylı yöntemler ise, ekonomik göstergelerin seyrini izleyerek bunların ifade ettiği değeri belirleme esasına dayanmaktadır. Bu yöntemlerden en sık kullanılanlar ise, Seyahat Maliyeti Yöntemi (Travel Cost Method) ve Hedonik Fiyatlandırma Yöntemi (Hedonic 6

13 Pricing Method) dir (PAK ve TÜRKER, 2005 ; O DOHERTY, 1993 ; BOWES and KRUTILLA, 1989). KiĢilerin, söz konusu mal ve hizmetlerin ekonomik yanları ile ilgili olarak gösterdikleri davranıģlara dayanan bu iki yöntem arasındaki fark direkt yöntemde bu davranıģın ilgiliden direkt olarak alınmasıdır (O DOHERTY, 1993). Bu da daha çok anket yolu ile yapılmaktadır. Bu çalıģmada da koģullu değerleme yöntemi kullanılmıģtır. Budanan ağaçlardan elde edilen tomrukların pazara gidiģi, idare süresi sonuna kadar beklenmeyeceğinden, budamadan dolayı ortaya çıkan değer artıģı için bu yöntem kullanılmıģtır. Zira budama ile elde edilecek budaksız kızılçam tomruğu piyasada henüz pazarlanmamakta ve ithal türler dahil diğer ağaç türlerine ait tomruk pazar fiyatları da kızılçam tomruk fiyatını yansıtmamaktadır. KoĢullu değerleme yönteminin uygulanmasında, budaksız ve kaliteli tomruk ile ilgilenen müģterilerle yüz yüze görüģülmüģ, ankette yer alan bilgiler anket yapılacak kiģiye sözlü olarak, Ģekillerden de faydalanılarak izah edilmiģ ve anket doldurtulmuģtur. Elde edilen bilgiler budamadan dolayı elde edilen fiyat artıģına esas olarak alınmıģtır. 1. sınıf kızılçam tomruk üretimi yeterince yapılmadığı için ankette sadece 2. ve 3. sınıf tomruğun kısa orta ve uzun boyları kullanılmıģtır. Budama ile oluģacak fiyat farkına esas olarak; meģcere içinde büyüyen bir ağacın alt dalları zaman içinde yetersiz ıģık nedeniyle kuruyup düģse bile gövdede kalan parçaları nihai ürün olan tomruk üzerinde görünür veya görünmez, kaynamıģ veya düģen budakların oluģmasına neden olur. Bu da kullanım yerine de bağlı olarak tomruğun değerini önemli ölçüde etkiler. BudanmıĢ ağaçtan elde edilen tomrukta ise budama yılındaki çapa bağlı olarak tomruğun ortasında kalan küçük bir silindir dıģındaki kısmı tamamen budaksızdır. Bu durumun bir sonucu olarak budanmıģ tomruğun değeri ve pazar satıģ fiyatı daha yüksek olacaktır. BudanmıĢ tomruk değerinin belirlenmesinde gerek yöntemin kendisinden kaynaklanan ve gerekse pazarda henüz satılmayan ürün olan budaksız kızılçam tomruğunun Ģekille veya sözlü olarak anlatılmasından kaynaklanan eksiklikler nedeni ile gerçek budanmıģ tomruğun kestirilmiģ değeri olarak düģünülmelidir Budama Maliyet Hesapları ve İş Zaman Analizleri Maliyet Hesapları Maliyetler ĠĢletmenin mal ve hizmet üretebilmesi için kullanılan ya da tüketilen mal ve hizmetlerin parasal karģılığıdır ve bir döneme veya birim miktara iliģkin olarak hesaplanır (MPM-REFA-3,1988, s.10). Bir baģka tanıma 7

14 göre de; iģletmenin mal ve hizmet üretmek için doğrudan veya dolaylı Ģekilde harcadığı girdilerin ve katlandığı fedakârlıkların parasal değerlerinin toplamı maliyeti oluģturmaktadır (TÜRKER ve AKESEN, 2009, s. 13). Maliyetlere esas olan giderler genelde dört ana kalemden oluģur. Bunlar; 1) Direkt malzeme giderleri 2) Ücret ve maaģ giderleri 3) Amortisman ve faiz giderleri 4) Bakım onarım giderleri olarak sıralanabilir (MPM-REFA-3,1988, s.12). Daha genel bir sınıflamaya göre, giderler sabit ve değiģken giderler olarak da sınıflandırılmaktadır. Bu çalıģmada direkt malzeme giderleri olarak; yakıt ve yağ giderleri, motorlu testere zincir giderleri, el testeresi gideri, merdiven gideri ve koruyucu malzeme ve ekipman gideri olarak belirlenmiģtir. Ücret ve maaģ giderleri kalemine ise birim(m) budama baģına düģen iģçilik ücreti konmuģtur. Amortisman ve faiz gideri hesaplamasına esas olarak budama motorunun amortismanı alınmıģtır. Bakım ve onarım gideri olarak ise budama motorunun bakım ve onarımı alınmıģtır İş Zaman Analizleri Zaman Kavramı ve Zaman Şekilleri Bir iģçinin bir iģi normal Ģekilde ve normal bir tempoda bitirebilmesi için gerekli olan süre standart zaman olarak tanımlanmaktadır. Standart zaman; saf iģ zamanı olarak tanımlanan temel zaman, dinlenme zamanı, boģa geçen zaman ve hazırlık zamanının toplamından oluģmaktadır (YILDIRIM 1979, s. 137). Yine YIDIRIM (1979) ın KWF (1979) ye atfen bildirdiğine göre bir iģin yapılması sırasında geçen bütün zamanları içinde barındıran ve Genel İş Zamanı olarak adlandırılan toplam iģ zamanı aģağıdaki bileģenlerden oluģmaktadır: A- Hazırlık Zamanı 1- Temel Hazırlık Zamanı 2- BoĢa Geçen Zaman 3- Dinlenme Zamanı 8

15 B- ĠĢ Zamanı 1- Dinlenme Zamanı 2- BoĢa Geçen Zaman (ġahıs ile veya eģya ile ilgili olan) 3- Temel Zaman (ÇalıĢma ve bekleme zamanı) Genel iģ zamanı ile ilgili verilen yukarıdaki kapsam iki baģlık altında özetlenebilmektedir. 1- Saf ĠĢ Zamanı 2- Genel Zaman Saf iģ zamanı temel zamanı ifade etmektedir ve araģtırmalarda asıl ölçülen zamandır. Genel zaman ise temel zaman dıģında kalan diğer bileģenleri içermekte (dinlenme zamanı, boşa geçen zaman ve hazırlık zamanı) ve genellikle saf iģ zamanı (temel zaman) nın yüzdesi cinsinden verilmektedir (BERKEL, 1976, s.417; YILDIRIM, 1979, s. 138). ĠĢ zaman analizlerinde kullanılan ve özellikle maliyet hesaplamalarını kolaylaģtıran kavramlardan birisi de parça zamanı dır. Parça zamanı iģin devam süresinin yapılan iģ miktarına bölünmesi ile elde edilir. (örneğin; m olarak budanan birim gövde miktarı, m 3 olarak kesilerek üretilen birim tomruk miktarı, m olarak üretilen birim ster miktarı için harcanan zaman vs.) (YILDIRIM, 1979, s. 137; BERKEL, 1976, s.417) isin_ devam_ süresi Parça_ zamanı (3) yapilan_ iş _ miktarı ĠĢ zaman analizlerinde kullanılan diğer iki kavram ise Normal Zaman ve Genel Zaman kavramlarıdır. Normal Zaman ölçülen zamanın baģarı derecesi ile çarpımından elde edilir. Normal Zaman (NZ) = Ölçülen İşçi Zamanı (Öz) X Başarı Derecesi (R) BaĢarı derecesi ise iģçinin temposunu ifade eder ve % cinsinden ifade edilir (Örneğin; %90. %120 gibi) Genel Zaman Tolerans olarak ta adlandırılmakta ve yukarda da ifade edildiği üzere normal zamanın yüzdesi olarak belirlenmektedir. Böylece standart zamanı oluģturan temel zaman, dinlenme zamanı, boşa geçen zaman ve hazırlık zamanı iki ana gruba ayrılmaktadır: 1- Temel zamanı baģarı derecesi ile birlikte kapsayan normal zaman ve, 2- Hazırlık zamanı, dinlenme zamanı ve boģa geçen zamanı kapsayan genel zaman veya tolerans 9

16 Sonuç olarak iģ zaman analizlerinde temel olarak alınan standart zaman aģağıdaki forma dönüģmektedir. (YILDIRIM. 1979, s.137) Standart Zaman(SZ)=Normal Zaman(NZ)+Genel Zaman(GZ) (4) ÇalıĢmamızda standart zaman ve bileģenleri aģağıdaki gibi ölçülmüģ ve hesaplanmıģtır İş Zaman Ölçümleri Üzerinde çalıģılan iģin maliyetlerini etkileyen önemli parametrelerden birisi söz konusu iģ için harcanan zamandır ve söz konusu bu zamanın bileģenleri ile birlikte analiz edilmesi ve ölçülmesi gerekir. Zaman etüdü BERKEL (1976) tarafından özellikleri belirlenmiģ bir iģin, kalifiye ve normal tempoda çalıģan bir iģçi tarafından yapılabilmesi için gerekli olan zamanı belirleyerek kullanılan bir iģ ölçme tekniğidir Ģeklinse tanımlanmaktadır BERKEL (1976, s 412). Zaman ölçme konusunda kullanılan baģlıca üç teknik vardır. Bunlar; 1- Sürekli Zaman Ölçme Tekniği 2- Tek Zaman Ölçme Tekniği (sıfırlama tekniği) ve 3- ĠĢ Örneklemesi olarak verilmektedir (YILDIRIM 1987, s. 88 ; YILDIRIM, 1989, s. 139) Sürekli zaman ölçme tekniğinde iģi oluģturan safhalar oluģ sırasına göre gerçekleģtirilir ve her bir safhanın süresi kronometre ile ölçülür. Kronometre sıfırlanmadan her bir iģ akıģı için safhalar itibariyle sürekli bir Ģekilde çalıģtırılır. Ölçüm sonunda her bir safha için tekrarlama miktarı da dikkate alınarak zaman hesaplaması yapılır. Tek zaman ölçme tekniğinde ölçümü yapılan iģ akıģının sonunda kronometre sıfırlanıp yeni bir ölçme için yeniden (sıfırdan) baģlatılmaktadır. ĠĢ örneklemesi tekniğinde ise sürekli açık olan bir kronometre ile eģit aralıklarda (örneğin; her 15 dakikada bir) iģ örneklemesi yapılır ve iģ akıģ dilimlerinin süreleri belirlenir. ÇalıĢmada her budama iģlemi (budama aleti ve budama Ģiddeti) için temel zaman ölçümü yapılmıģ ve yukarda sayılan zaman ölçme tekniklerinden Tek Zaman Ölçme Tekniği kullanılmıģtır. Genel zaman ve bileģenleri ise temel zamandan hesaplanan normal zamanın yüzdesi Ģeklinde belirlenmiģtir. 10

17 Ekonomik Analizler Odun ürünü kalitesini artırmayı amaçlayan budama çalıģmalarında amaç gereği ekonomik fizibilite gereklidir. Ekonomik fizibilite için ise budama ile ortaya çıkan ekonomik anlamdaki etkilerin birlikte değerlendirmesini zorunlu kılmaktadır. Ancak bilindiği gibi ekonomik analizlerde fayda ile ilgilenildiği için budamadan ortaya çıkan tüm fayda ve maliyetlerin değerlendirilmesi gerekir. Bu çalıģmada ise değiģik Ģiddetlerde ve yöntemlerle yapılan budama dolayısıyla ortaya çıkan somut maliyetler, büyümede ortaya çıkan kayıplar, budamadan ortaya çıkan tomruk değer artıģı ve bunların parasal değerleri, paranın zaman değeri de dikkate alınarak değerlendirilmiģtir. Bu amaçla formül ve açıklamaları aģağıda verilen Net Bugünkü Değer (NBD), Fayda/Masraf Oranı (FMO) ve Ġç Karlılık Oranı (IKO) kriterleri kullanılarak değerlendirilmiģtir. Bu kriterler ormancılık yatırımlarında baģarıyla kullanılabilecek kriterlerdir (GERAY, 1978, s.22) Net Bugünkü Değer (NBD) NBD yatırım periyodu boyunca her yıl elde edilecek gelirlerden bu yıllarda yapılacak masrafların çıkartılmasıyla elde edilecek net nakit miktarının (A t ), p iskonto oranı ile bugüne baliğ edilmiģ miktarları olarak hesaplanmaktadır (GERAY, 1986, s.84 ; SARIASLAN, 1990, s.135). n At NBD (5) t (1.0 p t 1 ) A t : t. yıldaki net nakit akımı p : iskonto (faiz) oranı n : idare süresi (t=1,2,3,...n) NBD paranın bugünkü değeriyle yatırım süresi sonunda elde edilecek değeri matematik büyüklük olarak hesaplamaktadır. NBD nin sıfırdan büyük hesaplanması, yatırımın ekonomik bakımdan fizibil olduğunu göstermektedir Fayda / Masraf Oranı (FMO) FMO yatırım projesi uygulama periyodu içinde ve sonunda elde edilen gelirlerin p iskonto oranı ile bugüne indirgenmiģ değerleri toplamının (TF) yine bu süre içinde yapılmıģ masrafların bugüne indirgenmiģ toplam değerine (TM) bölünmesiyle elde edilir. 11

18 TF FMO (6) TM Yatırıma karar verilebilmesi için fayda masraf oranının 1 den büyük hesaplanması gerekir. FMO, proje yatırım büyüklüğünden etkilenmemesi dolayısıyla NBD ye göre daha kullanıģlıdır. FMO nun hesaplanmasında da elde edilen gelir ve yapılan masrafların bugünkü değerinin hesaplanmasında yine bir p iskonto oranı kullanılacaktır. ÇalıĢmamızda bu oran p=%4 olarak kullanılmıģtır İç Karlılık Oranı (İKO) Net bugünkü değer kriteri ile projenin uygulanmasına karar verebilmek için, paranın zaman değerini dikkate alıp belli iskonto oranını kullanarak net bugünkü değerin sıfırdan büyük (pozitif bir değer) olarak elde edilmesi gerekmektedir. Yine FMO da da p iskonto oranı ile bugüne indirgenmiģ gelir ve giderler oranlanmakta ve elde edilen oranın büyüklüğüne göre karar verilmektedir. Ġç karlılık oranında ise herhangi bir iskonto (faiz) oranı kullanılmamakta, aksine NBD nin sıfır olması halinde bu iskonto (faiz) oranı hesaplanmaya çalıģılmaktadır. Bir baģka ifadeyle ĠKO ile, NBD=0 için (ki bu nokta yukarda da açıklandığı gibi yatırımın yapılabilmesi için kritik noktadır) yapılacak yatırımın proje süresi boyunca hangi faiz oranıyla faizlendirileceği hesaplanmakta, yani sermaye karlılığını göstermektedir (GERAY, 1986, s.86 ; SARIASLAN, 1990, s.143). ĠKO nın hesaplanmasında, n t 1 A t (1.0 p) t 0 eģitliği kullanılmaktadır. Bu eģitlik yukarda verilmiģ olan 5 nolu eģitliğe çok benzemektedir ve NBD yerine sıfır (0) yazılmıģtır. NBD yi sıfır yapan p iskonto oranı iterasyon yöntemiyle hesaplanmaktadır. Önce herhangi bir faiz oranıyla NBD hesaplanmakta, hesaplanan NBD nin pozitif olması durumunda faiz oranı yükseltilmekte, negatif olması durumunda ise faiz oranı düģürülmektedir. Bu iģlem NBD nin sıfır olarak hesaplanmasına kadar devam etmektedir. NBD=0 noktasındaki faiz oranı ĠKO olarak hesaplanmaktadır. Yatırıma karar verilebilmesi için ĠKO nun belli bir kritik faiz oranından daha yüksek hesaplanmıģ olması gerekmektedir. Bu çalıģmada ĠKO nun hesaplanması yukarda açıklandığı gibi iterasyon yöntemiyle yapılmıģtır. ĠKO, proje ömrünü ve paranın zaman değerini dikkate alması yanında önceden belirlenmiģ bir faiz oranını kullanmıyor olması nedeniyle pratik açıdan (7) 12

19 daha kullanıģlı bir kriterdir. ĠKO nun zayıf tarafı ise yatırım büyüklüğünden etkilenmemesi nedeniyle toplam kar hacmini göz önüne almıyor olmasıdır. SARIASLAN (1990, s.145) yatırım kararlarının daha isabetli olması için birbirine çok benzeyen NBD ve ĠKO nun birlikte kullanılmasını önermektedir. Böylece ĠKO nun eksik tarafı da giderilmiģ olmaktadır. 3. BULGULAR 3.1. Budama İş Zaman Analizleri ÇalıĢmada budama maliyet hesaplamalarına esas olacak iģ zaman analizleri yapılmıģtır. Budamada kullanılan yönteme göre sırası ile aģağıdaki faaliyetler değerlendirilmiģtir: Testere ile budamada: Budanacak ağacın bulunarak malzemelerle birlikte baģına gidilmesi Merdiveni yerleģtirilmesi, budanacak yüksekliğin belirlenmesi ve budama iģleminin yapılması Budamanın bitirilmesinden sonra malzemelerin toplanması ve bir sonraki budanacak ağacın bulunması. Budama motoru ile budamada: Budanacak ağacın bulunarak malzemelerle birlikte baģına gidilmesi Budama yüksekliğinin belirlenmesi, motorun hazırlanması, çalıģtırılması ve budama iģleminin yapılması Budamanın bitirilmesinden sonra motor ve malzemelerinin toplanması ve bir sonraki budanacak ağacın bulunması. Kombine budamada: Budanacak ağacın bulunarak malzemelerle birlikte baģına gidilmesi Budama yüksekliğinin belirlenmesi, testere ile merdivensiz ulaģılabilen yere kadarki dalların budanması, budama motorunun hazırlanması ve budama iģleminin tamamlanması Budamanın bitirilmesinden sonra motor ve malzemelerinin toplanması ve bir sonraki budanacak ağacın bulunması. Rütin olan bu iģlerin dıģında günde iki defa testerenin ve budama motoru zincirinin bilenmesi, motora benzin ve yağ takviyesi, su içme, sigara içme ve tuvalet gibi ihtiyaçların karģılanması ve dinlenme gibi ihtiyaçlar da genel zamanın bileģenleri olarak dikkate alınmıģtır. Genel zamanı oluģturan bu bileģenlerin Materyal ve Metod bölümünde de açıklandığı gibi özet tablosu ve hesaplanan değerleri aģağıda Tablo 2 de verilmiģtir. 13

20 Budama işlem türü Budama şiddeti Dinlenme zamanı(elle çalışmada) (%) Dinlenme zamanı(budama motoru ile çalışmada) (%) Hazırlık zamanı(%) Boşa geçen zaman(%) Genel zaman (Tol.%) Ölçülen zaman, normal zaman ve genel zaman bileģenlerinden oluģan standart zamanlar budanan birim gövde (m) için ve her bir budama türü için hesaplanarak Tablo 3 te verilmiģtir. Tablo 2. DeğiĢik budama türü ve Ģiddetleri için normal zamanın % si olarak genel zaman bileģenlerinin % katsayıları (Tolerans) Table 2. Coefficients for the general work time s components calculated as the percentage of the normal work time for different pruning methods and regimes. Destere ile budama(d) Budama makinası ile budama(m) Kombine (d+m) Tablo 3 te budama aleti ile budama Ģiddeti için ortalamaları verilen birim budama için standart zaman ortalamalarının farklılaģmasının istatistiki bakımdan anlamlı olup olmadığı, bir baģka deyiģle, budama aleti ve budama Ģiddetinin birim budama standart zaman üzerinde etkili olup olmadığının belirlenmesi için çoğul varyans analizi yapılmıģtır. Analiz sonuçlarına bu etkinin budama aleti ve budama Ģiddetinin standart zaman üzerinde sırası ile P=0,082 ve P=0,007 düzeyinde etkili olduğu anlaģılmıģtır. Yine budama aleti*budama Ģiddeti etkileģiminin de P=0,010 düzeyinde anlamlı olduğu görülmüģtür (Tablo 4). Ayrıca P<0.05 düzeyi için anlamlı olan budama Ģiddeti ve budama Ģiddeti*budama aleti etkileģimi için standart zaman ortalamalardaki gruplaģmaları gösteren Duncan test sonuçları da Tablo 5 ve 6 da verilmiģtir. 14

21 Budama aleti Budama şiddeti Ölçülen zamanı(sn/m) (ÖZ) Normal zaman(sn/m) (NZ=ÖZxR*) Genel zaman(sn/m) (TOL%) Genel zaman GZ=NZxTOL % Standart zaman(sn/m) (SZ=NZ+GZ) Tablo 5 ten görüleceği üzere birim standart zamanlar bakımından ġiddet1 in, yani ağaç boyunun ¼ oranında budanmasının diğer iki Ģiddetin birim standart zamanından daha kısa sürdüğü (m baģına) anlaģılmıģtır. Bu sonuç insan boyuna yakın yükseklikteki dalların budanmasının daha hızlı yapılabilmesi ile açıklanabilir. Tablo 3. DeğiĢik budama aleti ve Ģiddetleri için birim (m) baģına budama standart zamanlar hesaplamaları Table 3. Standard pruning work times per unit tree stem(m) for different pruning methods and regimes. Destere ile bud. (d) Makine ile bud. (m) Kombine budama (k) 1 48,38 48, ,97 64, ,80 58, ,40 78, ,94 62, ,77 83,71 Ortalama 75, ,43 54, ,94 84, ,33 48, ,58 74, ,29 54, ,86 84,15 Ortalama 81, ,29 43, ,65 64, ,19 53, ,59 79, ,07 51, ,53 76,60 Ortalama 73,77 *R çalıģma temposu veya baģarı derecesi %100, yani 1 olarak alınmıģtır Yine Tablo 6 da birim standart budama zaman ortalamalarının budama aleti*budama Ģiddeti kombinasyonlarına göre farklılaģıp iki gruba ayrıldığı görülmektedir. Ortalamalardaki sıralamaya bakıldığında birim budama miktarı için standart zamanının testere ile boyun ¼ yüksekliğe kadar budanması (ġiddet1) iģleminde en az olduğu, en fazla da motorlu testere ile yine boyun ¼ ünün budanmasında ortaya çıktığı görülmektedir. Destere ile alt dalların budanması diğer iģlemlere göre daha pratik bir Ģekilde yapılması d*ġiddet1 iģlemine ait budama standart zamanının en küçük olarak hesaplanması 15

22 sonucunu doğurmuģtur. m*ġiddet1 iģlemine ait birim budama miktarı için standart zamanının en uzun hesaplanmasının nedeni ise budama motorunun kolunun teleskobik olması ve uzun kolun insan boyuna yakın dalları (alt dalları) budamada pratik olmamasından kaynaklanmıģtır. Nitekim teleskobik kol merdiven kullanımını gerektiren ve yaklaģık 8m yüksekliğe kadar ulaģabilen gövde kısımlarının budanması için üretilmiģtir. Tablo 4. Birim budama miktarı (m) için standart zamanı etkileyen budama yöntemi ve budama Ģiddeti için çoğul varyans analizi sonuçları Table 4. ANOVA results for effect of pruning methods and regimes on the standard work time for unit stem (m) pruning. Varyasyon kaynağı Kareler toplamı Serb. katsayısı Kareler ortalaması Budama aleti 3179, ,590 2,521 0,082 Budama şiddeti 6388, ,255 5,066 0,007 Alet*Şiddet Hata 8514, , Toplam , , ,590 F P 3,376 0,010 Budama yüksekliği, kullanılan alete de bağlı olarak budama standart zamanını etkileyen faktörlerden birisidir. Bu iliģkiyi incelemek için testere ile, motorla ve kombine budama için yükseklik-standart zaman iliģkisi ġekil 1, 2 ve 3 te verilmiģtir. Bu üç Ģekilden de görüleceği gibi ve beklendiği üzere budama yüksekliği arttıkça standart zaman da artmaktadır. ArtıĢ eğilimi her üç grafikte de parabol ile temsil edilmiģtir. Destere ve motor ile budamada yükseklik arttıkça standart zamanın daha fazla artıģ gösterdiği (ġekil 1 ve 2), kombine budamada ise bu artıģı gösteren eğrinin aģağı doğru bükülme eğilimine girdiği görülmektedir. Bu durum kombine budamada alt dalların kolayca testere ile budanmasının ardından teleskobik özellik taģıyan budama motorunun gövdenin yüksek kısımlarını budamada diğer aletlere göre daha kullanıģlı olduğu Ģeklinde yorumlanabilir. Bu durum birim metre budama için standart süreleri yüksekliğe bağlı olarak veren ġekil 4, 5 ve 6 daki grafiklerde bir baģka Ģekilde görülmektedir. Bir metre gövdenin budanması için gerekli standart zamanın testere ile ve kombine budamada yüksekliğe bağlı olarak artmakta olduğu görülürken motorla budamada sabit kalma eğiliminde olduğu görülmektedir. Bunun nedeni teleskobik bir kola sahip olan motorun gövdenin alt kısımlarını budamada 16

23 Tablo 5. Budama Ģiddeti için standart zaman farklılaģmasını gösteren Duncan test sonuçları Table 5. Duncan test results showing the standard work time differentiation for pruning regime Budama Ģiddeti ġiddet1 ġiddet2 ġiddet3 N Alt gruplar ,44 78,44 81,28 Tablo 6. Budama aleti*budama Ģiddeti kombinasyonları için standart zaman farklılaģmasını gösteren Duncan test sonuçları Table 6. Duncan test results showing the standard work time differentiation for pruning method*pruning regime combinations Bud. aleti*bud. Ģiddeti kombinasyonları d*ġiddet1 k*ġiddet1 m*ġiddet2 k*ġiddet3 k*ġiddet2 d*ġiddet2 d*ġiddet3 m*ġiddet3 m*ġiddet1 N Alt gruplar ,35 64,94 74,90 76,60 79,77 80,15 83,71 84,15 84,36 ergonomik olarak kullanılamıyor olmasıdır. Nitekim iliģkiyi gösteren doğrular ġekil 4 ve 6 da yaklaģık 60 saniye civarından baģlarken motorla budamada (ġekil 5) 80 saniye civarından baģlamaktadır. Yani genellikle insan boyuna yakın olan alt dalların budama motoru ile budanması diğer iki iģleme göre daha fazla zaman almaktadır. 17

24 Standart zaman(sn) Diğer yandan sadece birim metre baģına budama standart zaman bakımından değerlendirme yapılacak olursa budama yöntemi olarak kombine yöntemin daha uygun olduğu görülmektedir. Nitekim yüksekliğe bağlı olarak kısmen artsa da kombine budamada birim budama için standart zamanın en yüksek 80 saniyeye kadar çıktığı görülmektedir (ġekil 6). Ancak yukarda da ifade edildiği gibi yöntemin etkisi P=0,082 düzeyinde (% 91,8 olasılıkla) anlamlı olduğu için kombine yöntemin daha uygun olduğu ancak bu anlamlık düzeyi için söylenebilir y = 6,1233x ,977x - 3,553 R 2 = 0, Budama yüksekliği(m) Şekil 1. Destere ile budama için budama yüksekliği - standart zaman iliģkisi Figure 1. Relationship between pruning height and standard pruning work time for pruning using handsaw. 18

25 Standart zaman(sn) Standart zaman(sn) y = 6,4301x ,847x + 63,408 R 2 = 0, Budama yüksekliği(m) Şekil 2. Budama motoru için budama yüksekliği - standart zaman iliģkisi Figure 2. Relationship between pruning height and standard pruning work time for pruning using chainsaw y = -5,3446x ,81x - 82,744 R 2 = 0, Budama yüksekliği(m) Şekil 3. Kombine budama için budama yüksekliği - standart zaman iliģkisi Figure 3. Relationship between pruning height and standard work time for pruning using handsaw and chainsaw combination. 19

26 Birim budama için standart zaman(sn/m) Birim budama için standart zaman(sn/m) y = 6,3333x + 53,627 R 2 = 0, Budama yüksekliği(m) Şekil 4. Destere için budama yüksekliği birim standart zaman iliģkisi Figure 4. Relationship between pruning height and unit standard pruning work time for pruning using handsaw y = -0,1262x + 81,504 R 2 = 6E Budama yüksekliği(m) Şekil 5. Motor için budama yüksekliği birim standart zaman iliģkisi Figure 5. Relationship between pruning height and unit standard pruning work time for pruning using chainsaw. 20

27 Birim budama için standart zaman(sn/m) y = 2,7579x + 61,755 R 2 = 0, Şekil 6. Kombine budama için budama yüksekliği birim standart zaman iliģkisi Figure 6. Relationship between pruning height and unit standard pruning work time for pruning using handsaw and chainsaw combination 3.2. Budama Birim Maliyetleri Budama yüksekliği(m) Budama maliyetlerine esas olan ve kullanılan aletlere ve iģgücüne iliģkin değerlendirmeler ve birim maliyetler Tablo 7 de verilmiģtir. Hesaplamalarda masraflar saat baģına hesaplanmıģ, saniye cinsinden belirlenmiģ olan standart zamanlar önce 3600 e bölünerek saate çevrilmiģ ve 1 metre gövde budanması için birim maliyetler hesaplanmıģtır. Hesaplamalarda el testeresinin kullanım ömrü; testere ile budama da 1 yıl, kombine budamada ise 2 yıl olarak düģünülmüģ ve yedeğinin bulundurulacağı varsayılmıģtır. Merdiven ise 3 metrelik ahģap veya alüminyum olarak düģünülmüģ ve yine kullanım ömrü bir yıl olarak hesaplanmıģtır. Koruyucu malzeme ve ekipman olarak; kask, eldiven ve dizlik, el testeresi ve motor zinciri bilemesi için eğe ve taģıma kılıfı düģünülmüģ, bu malzemelerin yılda iki takım tüketileceği hesaplanmıģtır. 21

28 ĠĢçilik ücreti hesaplanırken 2009 yılı Bayındırlık Bakanlığı birim fiyatları kullanılmıģ, budama sırasında iģçinin bir yardımcıya ihtiyaç duymadan tek baģına çalıģabileceği düģünülmüģ, iģçi vasfı olarak ise düz iģçi alınmıģtır. Diğer malzeme ve ekipman fiyatları da 2009 yılı rayiçleri olarak kullanılmıģtır. Motor kullanımında her bir ağacın baģında motorun çalıģtırılıp iģin bitiminde stop edileceği düģünülmüģ, yakıt ve yağ gideri olarak ta araģtırmada kullanılan motorun birim zamandaki (saat) tüketim miktarlarından faydalanılarak ve bu birim zamanda budanabilecek toplam gövde uzunluğu da dikkate alınarak 1 m. gövde budanması birim olarak alınmıģtır. AraĢtırmada kullanılan 12 beygir gücündeki motorun saatte tükettiği, kullanım yoğunluğuna da bağlı olarak değiģmekle birlikte ortalama 0,5 lt/saat benzin ve 05 lt/saat yağ miktarları hesaplamalarda kullanılmıģtır. Motor zincirinin de bilenerek kullanım ömrü standart çalıģma zamanı cinsinden 320 saat (2 ay) olarak alınmıģtır. Amortisman hesaplarında budama motoru ömrü 10 yıl olarak alınmıģtır. Bakım onarım giderleri için budama motorunun yılda iki defa yapılacak bakımı dikkate alınmıģtır. Kombine budama yönteminde iģin yarısının testere ile diğer yarısının da motor ile yapılması nedeni ile yakıt ve yağ giderleri, zincir giderleri ve zincir giderleri motor ile budama ve testere ile budamaya kıyasla yarım olarak hesaplanmıģtır. Analizlerde Akdeniz koģullarında malzeme ve alet kullanım hesaplamalarında dikkate almak üzere, iklim koģulları ve vejetasyon mevsimini de dikkate alarak, yılda, Kasım ġubat döneminde net üç aylık (480 saat) bir çalıģma süresinin oluģacağı kabul edilmiģtir. Tablo 7 de verilen analiz sonuçları ve elde edilen bulgulara göre budama maliyetleri el testeresi ile budama için 1 metrelik gövde budaması 0, tl/m ye mal olmaktadır. Bu rakam budama motoru ile budamada 0,17655 tl/m ve kombine budamada ise 0, tl/m olarak hesaplanmıģtır. 22

29 Tablo 7. Budama maliyetlerine esas olan ve kullanılan aletlere ve iģgücüne iliģkin birim maliyetler. Table 7. Unit costs for pruning by using different methods. Maliyetin konusu Açıklama Birim maliyet(tl/m) Destere ile budama için Direkt malzeme giderleri El testeresi Merdiven (2 ad. x 30 Tl)/(480 saat) =0,125 tl/saat ((1 ad. x 30 tl)/480 saat))=0,0625 tl/saat 75,42x(0,125/3600) = 0,00262 tl/m 75,42x(0,0625/3600)= 0,00131 tl/m Koruyucu malz.ve ekipman ((2 takım x 70 tl)/480)= 0,292 tl/saat 75,42x(0,292/3600)= 0,00612 tl/m Ücret ve maaş giderleri ĠĢçilik ücreti 3,3 tl/saat 75,42x(3,3/3600)= 0, tl/m Amortisman ve faiz giderleri Bakım onarım giderleri Toplam 0, tl/m 23

30 Tablo 7. nin devamı Table 7. Continued Maliyetin konusu Açıklama Birim maliyet(tl/m) Budama motorlu ile budama için Direkt malzeme giderleri Yakıt ve yağ Motor zinciri (0,4 lt/saat benzin x 3,25 tl)+(0,4 lt/saat yağ x 6,0 tl)= 3,7 tl/saat ((1adx20tl)/320saat)=0,0625tl/saat 81,14x(3,7/3600)= 0,08339 tl/m 81,14x(0,0625/3600)= 0, tl/m Koruyucu malz.ve ekipman ((2 takım x 35 tl)/480)= 0,1458 tl/saat 81,14x(0,1458/3600)= 0, tl/m Ücret ve maaş giderleri ĠĢçilik ücreti 3,3 tl/saat 81,14x(3,3/3600)= 0, tl/m Amortisman ve faiz giderleri Budama motoru (1 adetx2000 tl)/(10 yıl x 480 saat)=0, tl/saat Bakım onarım giderleri Budama motoru bakım ve onarımı ((2 defa x 50 tl)/480saat)= 0, tl/saat Toplam 81,14x(0,416667/3600)=0, tl/m 81,14x(0,208333/3600)=0, tl/m 0,17655 tl/m 24

31 Tablo 7. nin devamı Table 7. Continued Maliyetin konusu Açıklama Birim maliyet(tl/m) Kombine budama için Direkt malzeme giderleri El testeresi Yakıt ve yağ Motor zinciri Koruyucu malz.ve ekipman (2 ad. x 30 Tl)/(960 saat)=0,0625 tl/saat (0,20 lt/saat benzin x3,25tl)+(0,20 lt/saat yağ x 6,0 tl)=1,85 tl/saat ((1 ad. x 20 tl)/640saat)=0,03125 tl/saat ((2 takım x 35 tl)/480)= 0,1458 tl/saat 73,77x(0,0625/3600)= 0,001281tl/m 73,77x(1,85/3600)= 0,0379 tl/m 73,77x(0,03125/3600)= 0,00064 tl/m 73,77x(0,1458/3600)= 0, tl/m Ücret ve maaş giderleri ĠĢçilik ücreti 3,3 tl/saat 73,77x(3,3/3600)= 0, tl/m Amortisman ve faiz giderleri Budama motoru (1 adet= 2000 tl)/(10 yıl x 480 saat)=0,41666 tl/saat Bakım onarım giderleri Budama motoru bakım ve onarımı ((2 defa x 50 tl)/480 saat)=0, tl/saat Toplam 73,77x(0,41666/3600)= 0, tl/m 73,77x(0,208333/3600)=0, tl/m 0, tl/m 25

32 Kabuksuz göğüs çapı (cm) Kabuksuz çap artımı(mm) Yıllar Kontrol Şiddet1 Şiddet2 Şiddet3 ġekil 7. Bük deneme alanında değiģik budama Ģiddetleri için çap artımları Figure 7. Dbh increment for different pruning dosage in Bük sample plot Yıllar Kontrol Şiddet1 Şiddet2 Şiddet3 ġekil 8. Bük deneme alanında değiģik budama Ģiddetleri için çap geliģimi Figure 8. Dbh development for different pruning dosage in Bük sample plot 26

33 Tablo 8. Bük deneme alanında yılları arasında çap artımı bakımından değiģik budama Ģiddetleri için basit varyans analizi sonuçları Table 8. Results of ANOVA for the effect of pruning dosage on dbh increment between years in Buk sample plot. Analize ait yıl Varyasyon kaynağı Kareler toplamı Serbestlik derecesi Kareler ortalaması F değeri Anlamlılık düzeyi 1999 Gruplar arası Gruplar içi Toplam, , , ,152E-02 1,444,063, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 1, , , ,459 1,192,385, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 19,026 38,884 57, ,342,338 18,757, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 58,830 72, , ,610,627 31,268, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 181, , , ,494 1,946 31,094, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 45, , , ,068 1,054 14,295, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 40, , , ,456 1,886 7,135, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 17, , , ,795 1,234 4,695, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 5,100 85,941 91, ,700,747 2,275, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 3,889 55,102 58, ,296,479 2,706,059 27

34 3.3. Budamanın Büyümeye Etkisi YeĢil budamanın ağaç büyümesini etkilemesi, özellikle belli bir Ģiddetin üstündeki budamanın büyüme üzerinde az ya da çok olumsuz etkisinin olması beklenen bir olaydır. Ancak bu etkinin istatistiki bakımdan önemli olup olmadığı, önemli ise miktarı, süresi ve budama Ģiddetine göre değiģimi ekonomik değerlendirme bakımından önem taģımaktadır. Bu çalıģmada her bir deneme alanı için yapılan ayrı değerlendirmeler ile çap artımı ve çap geliģimindeki değiģim incelenmiģ ve aģağıda verilmiģtir Bük deneme alanı ġekil 7 ve 8 de sırası ile Bük deneme alanının yıllık çap artımı ve çap büyümesi grafikleri görülmektedir. ġekil 7 den, 2000 yılı vejetasyon baģlangıcında (24-25 ġubat 2000) yapılan budamanın çap artımı üzerindeki etkisini 2001 yılında gösterdiği ve bu etkinin 2006 yılına kadar devam ettiği ve 2007 yılında kaybolduğu görülmektedir. Bu durum yapılan basit varyans analizi sonucunda da ortaya çıkmıģtır (Tablo 8). Varyans analizi sonucunda farkın oluģtuğu yıllar için verilen Duncan test sonuçlarına göre de Kontrol, ġiddet1 ve ġiddet2 nin bir alt grup, ġiddet3 ün ise ayrı bir alt grup oluģturduğu anlaģılmıģtır (Tablo 11). ġekil 8 dan ise çap artımında oluģan farklılaģmanın çap geliģimine yansıması görülmektedir yılında baģlayan bu etkinin 2006 yılına kadar ġiddet3 e ait eğriyi diğerlerinden daha aģağı taģıdığı (kontrole göre %4,46), 2007 de çap artımındaki farklılaģmanın kaybolması ile birlikte bu etkinin ortadan kalktığı görülmektedir. Ekonomik analiz yapılması sırasında budamanın neden olduğu çap artım farklılaģmasının ortadan kalkması ile birlikte çaplar arasındaki farkın idare süresi sonuna kadar yüzde cinsinden (%4,46) sabit kalacağı varsayılmıģtır Nebiler deneme alanı: ġekil 9 Nebiler deneme alanında budama Ģiddetlerine ve yıllara göre çap artım değerlerini göstermektedir. ġekilden de görüleceği gibi farklılaģma yine 2001 yılında baģlamakta ve 2004 yılına kadar sürmekte, 2005 yılından itibaren de kaybolmaktadır. Bük deneme alanına göre farklılaģmanın daha erken kaybolması Nebiler deneme alanının bonitetinin yüksekliği ile açıklanabilir. Nitekim Tablo 1. den de görüldüğü gibi Bük deneme alanında 16 m. olan bonitet endeksi Nebiler için 31 m. dir. Budama ile kaybolan üreme organları (dallar) Nebiler de yüksek bonitetin etkisi ile hızlı bir Ģekilde yeniden 28

35 oluģturularak ağaçlar eski büyüme performansına kavuģmuģtur. FarklılaĢmaya iliģkin basit varyans analizi sonuçları Tablo 9 da verilmiģtir. FarklılaĢmanın istatistiki olarak anlamlı olduğu yıllar için yapılan Duncan çoklu karģılaģtırma testine göre yıllarında Kontrol ve ġiddet1 bir grup, ġiddet2 ile ġiddet3 te yine ayrı birer grup olmak üzere toplam üç alt grubun oluģtuğu görülmüģtür yılında ise ġiddet3 ile kontrol ve diğer Ģiddetler iki grup oluģturmuģtur (Tablo 11). ġekil 10 da ise Nebiler deneme alanı için değiģik budama Ģiddetlerine göre çap artımı farklılaģmasının neden olduğu çap değiģimi görülmektedir. Bu çap değiģimi (düģüģü) ġiddet2 için %0,73, ġiddet3 için ise %3,57 olarak ortaya çıkmıģtır Kurşunlu deneme alanı KurĢunlu deneme alanından ölçülen, budama Ģiddetlerine gör çap artım değerleri ġekil 11 de verilmiģtir. ġekilden de görüldüğü gibi Nebiler deneme alanına benzer biçimde çap artımları 2000 yılındaki budamadan sonra 2001 yılından baģlayarak farklılaģma göstermiģ ve bu farklılaģma 2004 yılına kadar sürmüģtür. Yapılan varyans analizi sonuçlarına göre farklılaģma yılları arasında P<0,05 düzeyinde anlamlı çıkmıģtır (Tablo 10). FarklılaĢmanın anlamlı bulunduğu yıllar için yapılan Duncan çoklu karģılaģtırmalarına iliģkin sonuçlar da Tablo 11 de verilmiģtir. ġekil 12 de ise 2001 yılından itibaren çap artımındaki farklılaģmanın etkisi ile çap geliģim eğrilerinin seyri görülmektedir yılı vejetasyon sonu itibari ile ġiddet2 ve ġiddet3 e ait eğriler Kontrole göre sırasıyla % 4.21 ve % 11,16 oranında daha aģağıdan seyrettiği hesaplanmıģ ve bu etkinin sabit kalacağı varsayılmıģtır. 29

36 Kabuksuz göğüs çapı (cm) Kabuksuz çap artımı(mm) Yıllar Kontrol Şiddet1 Şiddet2 Şiddet3 ġekil 9. Nebiler den. alanında değiģik budama Ģiddetleri için çap artımları Figure 9. Dbh increment for different pruning dosage in Nebiler sample plot Yıllar Kontrol Şiddet1 Şiddet2 Şiddet3 ġekil 10.Nebiler deneme alanında değiģik bud. Ģiddetleri için çap geliģimi Figure 10. Dbh development for different pruning dosage in Nebiler sample plot 30

37 Tablo 9. Nebiler deneme alanında yılları arasında çap artımı bakımından değiģik budama Ģiddetleri için basit varyans analizi sonuçları Table 9. Results of ANOVA for the effect of pruning dosage on dbh increment between years in Nebiler sample plot. Analize ait yıl Varyasyon kaynağı Kareler toplamı Serbestlik derecesi Kareler ortalaması F değeri Anlamlılık düzeyi 1999 Gruplar arası Gruplar içi Toplam 13, , , ,412 5,822,758, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 5, , , ,791 3,344,536, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 86, , , ,9552 2,327 12,44 4, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 376, , , ,368 3,667 34,18 9, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 189, , , ,259 3,210 19,70 5, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 24, , , ,201 1,404 5,840, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 7, , , ,480 1,851 1,340, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 6, , , ,081 1,527 1,363, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 1, , , ,477 1,882,254, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 1, , , ,501,893,562,641 31

38 Kabuksuz göğüs çapı(cm) Kabuksuz çap artımı(mm) Yıllar Kontrol Şiddet1 Şiddet2 Şiddet3 ġekil 11. KurĢunlu den. alanında değiģik budama Ģiddetleri için çap artımları Figure 11.Dbh increment for different pruning dosage in Kurşunlu smp. plot Yıllar Kontrol Şiddet1 Şiddet2 Şiddet3 ġekil 12. KurĢunlu den. alanında değiģik bud. Ģiddetleri için çap geliģimi Figure 12.Dbh development for different pruning dosage in Kurşunlu s. plot 32

39 Tablo 10. KurĢunlu deneme alanında yılları arasında çap artımı bakımından değiģik budama Ģiddetleri için basit varyans analizi sonuçları Table 10. Results of ANOVA for the effect of pruning dosage on dbh increment between years in Nebiler sample plot. Analize ait yıl Varyasyon kaynağı Kareler toplamı Serbestlik derecesi Kareler ortalaması F değeri Anlamlılık düzeyi 1999 Gruplar arası Gruplar içi Toplam 3, , , ,154 7,003,165, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 2001 Gruplar arası Gruplar içi Toplam 5, , , , , , ,814 4,788 83,342 4,664,379,768 17,868, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 2003 Gruplar arası Gruplar içi Toplam 402, , , , , , ,073 5,904 50,883 5,290 22,711,000 9,618, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 2005 Gruplar arası Gruplar içi Toplam 37, , ,372 5, , , ,496 4,490 1,740 4,150 2,783,044,419, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 8, , , ,907 3,309,878, Gruplar arası Gruplar içi Toplam 10, , , ,564 3,379 1,055, Gruplar arası Gruplar içi Toplam, , , ,202 2,334,087,967 33

40 Kurşunlu Nebiler Bük Den. Alanı İşlem Ortalama Gruplar Ortalama Gruplar Ortalama Gruplar Ortalama Gruplar Ortalama Gruplar Ortalama Gruplar Tablo 11. Budamayı izleyen yıllardaki P<0.05 olasılık düzeyi için çap artımı farklılaşmalarına ilişkin Duncan Test sonuçları Table 11. Duncan test results of Dbh increment after pruning year for different pruning dosage at P<0,05 level Kontrol 2,49 a 3,21 a 5,86 a 4,26 a 5,21 a 3,99 a ġiddet1 2,61 a 3,41 a 5,53 a 4,35 a 5,08 a 3,90 a ġiddet2 2,62 a 3,40 a 5,58 a 4,33 a 5,21 a 4,31 a ġiddet3 1,65 b 1,71 b 2,79 b 2,88 b 3,82 b 3,25 b Kontrol 5,17 a 8,04 a 7,75 a 5,65 a ġiddet1 5,11 a 8,04 a 7,88 a 5,57 a ġiddet2 4,07 b 6,00 b 6,70 b 5,30 a ġiddet3 3,08 c 3,70 c 4,69 c 4,49 b Kontrol 7,07 a 8,52 a 8,32 a 7,51 a ġiddet1 7,12 a 8,75 a 8,19 a 7,75 a ġiddet2 6,01 a 7,20 b 7,30 a 7,26 a b ġiddet3 3,56 b 4,16 c 5,50 b 6,28 b 34

41 3.4. Budamadan Dolayı Ortaya Çıkan Değer Artışı Metod bölümünde de izah edildiği gibi idare süresi sonunda üretilen tomrukta budama ile ortaya çıkan değer artıģı koģullu değerleme yöntemine (Contingent Valuation Method) göre kestirilmiģtir. Bu amaçla piyasada kızılçam tomruğunun nihai kullanıcısı olan ve kaliteli ve budaksız tomruk iģleyen tüccar ve esnaf ile anket yapılmıģtır. Yapılan anketlerden geçerli sayılan 31 anket ortalamalarına göre kısa, orta ve uzun boy tomruk fiyatlarında oluģan farklılık % cinsinden tespit edilmiģtir. Anket sonuçlarına göre ortaya çıkan fiyat fark yüzdelerinin tomruk boyuna göre değiģtiği ancak tomruk sınıfına göre değiģmediği anlaģılmıģ ve kısa boy (1 m 3 m), orta boy (3 m - 5 m) ve uzun boy (5 m +) tomruk için bu farklar sırası ile %44, %45 ve % 48 olarak kestirilmiģtir Ekonomik Analizler Yukarıda verilen ve ayrı ayrı baģlıklar halinde elde edilen ve budamanın; 1) iģçilik ve malzeme giderleri ile ilgili maliyeti, 2) büyüme üzerine olan olumsuz etkisi ve 3) idare süresi sonunda elde edilecek tomruğun değerindeki olumlu etkisi bu bölümde birleģtirilerek değerlendirilmiģtir. Budama ile ilgili olarak bu üç ana baģlık dıģındaki olumlu veya olumsuz etkiler değerlendirmeye katılmamıģtır. Ekonomik analizde daha önce de belirtildiği üzere Net Bugünkü Değer (NBD), Fayda Masraf Oranı (FMO) ve Ġç Karlılık Oranı (IKO) kriter olarak hesaplanmıģtır. Bu hesaplamalar ile hesaplamalara esas diğer alt baģlıklar Tablo da verilmiģtir. Tablolarda 3 nolu sütundaki Budama yılındaki ortalama kabuksuz çap ilgili deneme alanında, her bir budama aleti ve budama Ģiddeti itibari ile ortalama kabuklu göğüs çapının kabuksuz göğüs çapına dönüģtürülmüģ halidir. Bu dönüģtürme için kızılçam ormanları için ERKAN, 1996 tarafından belirlenen iliģkiden faydalanılmıģtır. (ERKAN, 1996, s.39). 4 nolu sütundaki budama yüksekliği de yine her bir budama yöntemi ve Ģiddeti için deneme alanında budanan ağaçların ortalama budama yüksekliği olarak elde edilmiģtir. 5 nolu sütunda yer alan Hasat yılında budanmıģ kabuksuz tomruk hacmi nin hesabı için öncelikle ilgili deneme alanı bonitet derecesi ve idare süresi dikkate alınarak ve ERKAN 1996 tarafından geliģtirilen hasılat tabloları kullanılarak ortalama kabuklu çap belirlenmiģtir. Daha sonra kabuklu çap kabuksuz çapa dönüģtürülmüģ, budamanın çap artımı üzerindeki etkisinin anlamlı bulunduğu iģlemler için bu etki 2009 yılındaki etki yüzdesi dikkate alınarak kabuksuz çap düzeltilmiģ ve budama yüksekliği dikkate alınarak tomruk hacmi hesaplanmıģtır. Bu hesaplamada orta yüzey formülü kullanılmıģ, 35

42 bunun için göğüs yüzeyinden, çap düģüģü oranı kullanılarak tomruk orta çapı hesaplanmıģtır. 6 nolu sütun 5 nolu sütuna benzer Ģekilde hesaplanmıģ ancak budamanın büyümeye etkisi (varsa) çıkartılmıģtır. 7 nolu sütun 6 ve 5 nolu sütunların farkı olarak hesaplanmıģtır. 8 nolu sütun, budamadan dolayı oluģan büyüme kaybının raiç tomruk fiyatı dikkate alınarak hesaplanan değer kaybını göstermektedir. 9 nolu sütun nasıl hesaplandığı 3.2. nolu bölümde iģlenen ve Tablo 7 de verilen değiģik budama aletleri için ve birim (m) gövde budama maliyetlerini göstermektedir. 10 nolu sütun ise birim metre cinsinden 8. sütunda verilen budama maliyetinin birim m 3 e dönüģtürülmüģ Ģeklidir. 11. sütun Antalya Orman Bölge Müdürlüğü, 2009 yılı Ocak-Haziran dönemi için 2. sınıf tomruk satıģ fiyat ortalamasıdır. 12. sütun 2.3. nolu bölümde nasıl belirlendiği verilen, tomruk boyutlarına göre budamanın etki yüzdeleri dikkate alınarak hesaplanmıģ budanmıģ tomruk birim fiyatlarıdır. 13 nolu sütun ise 11 ve 12 nolu sütunların farkı olarak budamanın tomruk birim fiyatında oluģturduğu değiģimi göstermektedir. 14,15 ve 16 nolu sütunlar ise ekonomik değerlendirme kriterleri olan NBD, FMO ve IKO değerlerini vermektedir. Bu çalıģmada, daha önce benzer uygulamalar da dikkate alınarak, kriterlerin hesaplanmasında iskonto oranı %4 olarak alınmıģtır. 36

43 Tablo 12. Bük deneme alanı 70 yıl idare süresi için budama ekonomik analiz sonuçları Table 12. Cash flow analyses for pruning for Bük sample plot for rotation period of 70 years 37

44 Tablo 13. Bük deneme alanı 100 yıl idare süresi için budama ekonomik analiz sonuçları Table 13. Cash flow analyses for pruning for Bük sample plot for rotation period of 100 years 38

45 Tablo 14. Nebiler deneme alanı 40 yıl idare süresi için ekonomik analiz sonuçları Table 14. Cash flow analyses for pruning for Nebiler sample plot for rotation period of 40 years 39

46 Tablo 15. Nebiler deneme alanı 60 yıl idare süresi için ekonomik analiz sonuçları Table 15. Cash flow analyses for pruning for Nebiler sample plot for rotation period of 60 years 40

47 Tablo 16. Nebiler deneme alanı 80 yıl idare süresi için ekonomik analiz sonuçları Table 16. Cash flow analyses for pruning for Nebiler sample plot for rotation period of 80 years 41

48 Tablo 17. Kurşunlu deneme alanı 40 yıl idare süresi için ekonomik analiz sonuçları Table 17. Cash flow analyses for pruning for Kurşunlu sample plot for rotation period of 40 years 42

49 Tablo 18. Kurşunlu deneme alanı 60 yıl idare süresi için ekonomik analiz sonuçları Table 18. Cash flow analyses for pruning for Kurşunlu sample plot for rotation period of 60 years 43

50 Tablo 19. Kurşunlu deneme alanı 80 yıl idare süresi için ekonomik analiz sonuçları Table 19. Cash flow analyses for pruning for Kurşunlu sample plot for rotation period of 80 years 44

51 4. TARTIŞMA, SONUÇ VE ÖNERİLER Daha önce de belirtildiği gibi ülkemiz ormanlarında odun kalitesini artırmaya yönelik budama iģleminin tam olarak uygulandığını söylemek mümkün değildir. Bunun en önemli nedenlerinden birisi ülkemizde ana ağaç türlerimizle ilgili bu konuda yapılmıģ yeterli araģtırma çalıģmalarının olmayıģıdır. Nitekim budamanın ekonomik olup olmadığı, veya hangi Ģiddette ve hangi yöntemle (aletle) budamanın en ekonomik olduğu gibi konulara yönelik yeterince çalıģma bulunmamaktadır. Bu çalıģma ile kızılçam için bu sorulara cevap aranmıģtır. Budamanın özellikle ekonomik yanı ile yapılacak gerek araģtırma ve gerekse uygulama çalıģmasının ilk adımı bu konuda birim maliyetlerin belirlenmesidir. Birim maliyetler için ise iģ-zaman analizlerine ihtiyaç vardır. Bu çalıģma ile öncelikle iģ zaman analizleri yapılmıģ, değiģik budama yöntemleri için standart zamanlar belirlenmiģ (Tablo 2 ve 3) ve elde edilen analiz sonuçlarına dayalı olarak ta budamanın birim maliyet analizleri yapılmıģtır (Tablo 7). Analiz sonuçlarına göre, 2009 yılı fiyatları mdikkate alınarak; testere ile budama için 0, tl/m, budama motorlu ile budama için 0,17655 tl/m ve kombine budama için 0, tl/m birim maliyetleri hesaplanmıģtır. ĠĢ zaman analizlerinin yapılmasında bu konuda önemli olan yayınlarda belirtilen metotlardan faydalanılmıģtır (BERKEL, A. 1976; YILDIRIM, M. 1979; YILDIRIM, M. 1987; MPM-REFA, 1988; YILDIRIM, M. 1989). Analiz sonuçlarına göre birim (m) gövde budaması için gerekli olan standart zaman uzunluğu üzerinde budama Ģiddetinin ve budama yöntemi etkisinin istatistiki olarak P<0,05 düzeyinde anlamlı olduğu görülmüģtür (Tablo 4). Budama yöntemi olarak kombine yöntemin budama motoru ile budamadan daha kısa standart zamana ihtiyaç gösterdiği, testere ile budamanın ise diğer iki yöntemden istatistiki olarak farklılaģmadığı anlaģılmıģtır (Tablo 5). Budama Ģiddeti olarak ta ġiddet1(boyun ¼ ünün budanması) in diğer iki Ģiddetten 1 m gövde budaması için gerekli standart zaman bakımından ayrıldığı, diğer iki budama Ģiddeti arasında ise farkın bulunmadığı görülmüģtür (Tablo 6). ĠĢ zaman analizleri ile ilgi elde edilen bu sonuçlara ilave olarak, bu konuda uygulama birimlerinin ihtiyaçlarını karģılayacağı düģüncesi ile değiģik budama yöntemleri için budama yüksekliği standart zaman ve budama yüksekliği birim standart zaman iliģkilerini gösteren grafikler, regresyon eğrileri ve denklemleri de verilmiģtir (ġekil 1-6). Birim maliyet analizleri birim (metre) dikili kızılçam gövdesi için elde edilmiģ olup ülkemizde bu konuda önemli bir ihtiyacı karģılayacağı 45

52 düģünülmektedir. Nitekim elde edilen birim maliyetler baģta Orman Genel Müdürlüğü (OGM) olmak üzere uygulamacı birimler tarafından kullanılabilecek niteliktedir. YeĢil budama ile ağacın üreme organları olan yeģil yaprakların bir kısmı uzaklaģtırıldığı için az veya çok büyüme kaybının olması beklenen bir durumdur. Bununla birlikte alt dallarda yeterli ıģık alamadığı için yeterli fotosentez yapamayan yaprakların yaptıkları solunum ile tüketime neden oldukları ve bu nedenle de alt dallardaki budamanın büyümeye olumlu etkisinin bile olacağı doğrultusunda literatür bilgileri mevcuttur (SAVILL et al., 1997; KOZLOWSKI and PALLARDY, 1990, s.397). SAVILL ve arkadaģlarının WANG ve arkadaģlarına atfen bildirdiğine göre Criptomeria japonica da alt dallarda % 10 ve hatta biraz daha fazla budamanın büyümede bir iyileģmeye neden olduğu belirlenmiģtir. Daha yüksek Ģiddetteki budamalarla ilgili olarak yine aynı yayında, Avrupa ve Kuzey Amerika da yapılan araģtırma sonuçlarına dayanılarak verilen bilgilere göre, ağaç türlerinin budamaya karģı farklı duyarlılıklar gösterdiği belirtilerek, genelde canlı tepenin % 25 oranında budanmasının büyüme üzerinde bir etkiye neden olmadığı, ancak tepenin 1/3 ünden fazla budamanın çap ve boy büyümesini azalttığı bildirilmektedir. UOTILA ve MUSTONEN (1994) ın Pinus sylvestris L. te yaptıkları budama araģtırmasında m yüksekliğe kadar yaptıkları budamanın 5 yıl sonra çap büyümesi üzerindeki etkisine bakmıģlar ve ancak yeģil tepenin %40 ve üzerindeki budama Ģiddetinin istatistiki olarak anlamlı etkiye sahip olduğunu görmüģlerdir. Bu etkinin budama Ģiddetine de bağlı olarak çap büyümesini %0-30 oranında düģürdüğünü belirlemiģler ve bu kaybın, ekonomik bakımdan, budamanın sağlayacağı tomruk değeri artıģı ile telafi edileceği sonucuna ulaģmıģlardır. ENDO ve MESA (1992) nın Colombiya da 3,5 yaģlı Pinus Patula ağaçlandırmasında yaptıkları araģtırmada canlı tepenin % 30, % 50, % 70 ini budayarak uzaklaģtırmasından sonra çap ve boy büyümesinde bir azalma olmakla birlikte 4,5 yıl sonra hacım artımı bakımından kontrole göre % 30 ve % 50 oranındaki budama iģlemlerinde bir azalma gözlememiģlerdir. % 70 oranındaki budamada ise hektardaki hacimde % 30 budama iģlemine kıyasla % 40 oranında bir azalma tespit etmiģler ve sonuç olarak düģük Ģiddette bir budama önerisinde bulunmuģlardır (ENDO, M. and MESA, G.V. 1992, p.45). SCHIMIDT ve WARDLE (2002) nin Juniperus virginiana da yaptıkları bir çalıģmada da 5 yaģındaki ağaçlandırma alanında yerden itibaren 60 cm, 90 cm, 120 cm ve 150 cm olmak üzere dört budama Ģiddeti uygulayarak büyüme üzerine olan etkisini incelemiģlerdir. 10. yıl sonunda yaptıkları ölçme ve değerlendirmeler sonunda tüm budama Ģiddetlerini kontrol ile kıyaslamıģlar, 46

53 yaptıkları analiz sonunda boy büyümesi ve göğüz çapı büyümesi bakımından bir fark bulamamıģlardır(schimidt, L.S. and WARDLE, T.D., 2002) AYBERK (1995) ise sahil çamı ağaçlandırmalarında yaptığı budama teknikleri ile ilgili araģtırmasında budamanın çap büyümesi üzerindeki etkisini de incelemiģ ve budamanın hemen arkasından oluģan etkinin üçüncü yıldan itibaren kaybolduğu bulgusuna ulaģmıģtır (AYBERK, S. 1995). VIQUEZ ve PEREZ (2005) de tik ağacı (Tectona grandis) plantasyonunda 2.2 yaģındaki ağaçlarda yerden itibaren 3.0 m, 4.0 m. ve 5.0 m. lik Ģiddette budama yapmıģlar ve kontrol ile karģılaģtırmıģlardır. 3.2, 5.2 ve 6.1 yaģlarında yaptıkları değerlendirmelerde toplam boy ve çap bakımından kontrole göre anlamlı bir fark bulmuģlarken 7.3 yaģında bu farkın kapandığını görmüģlerdir(viquez E.& PEREZ D., 2005). KUKPA (2007) nın genç yabani kirazlarda yaptığı bir araģtırmada tepenin yarısının ve ¾ ünün budandığı iki iģlemi kontrol ile karģılaģtırmıģtır. Budamadan sonraki 5 yıllık periyot sonunda yaptığı ölçmelere göre boy büyümesinde bir fark olmazken çap büyümesi kontrole göre birinci iģlemde % 10, ikinci iģlemde ise 1/3 oranında düģmüģtür (KUKPA, 2007, p.555). Bu çalıģmada değiģik Ģiddetlerdeki budamanın yıllık çap artımı üzerine etkisi araģtırılmıģ ve literatür bilgilerine benzer olmakla birlikte deneme alanlarına göre kısmen farklı sonuçlara ulaģılmıģtır. Bük deneme alanında sadece ġiddet3(boyun ¾ ünün budanması) ün yıllık çap artımı üzerinde istatistiki bakımdan anlamlı etkiye sahip olduğu ve bu etkinin budamayı müteakip 6 yıl boyunca ( ) devam ettiği, yedinci yıldan itibaren ise kapandığı görülmüģtür (ġekil 7). Nebiler ve KurĢunlu deneme alanlarında ise birbirine çok benzer Ģekilde, ġiddet2 (boyun 1/2 sinin budanması) ve ġiddet3 (boyun ¾ ünün budanması) için budamanın çap artımı üzerindeki etkisinin budama yılından sonraki yıl baģlayarak dört yıl boyunca ( ) devam ettiği, beģinci yıldan itibaren ise bu etkinin kapandığı görülmüģtür (ġekil 9 ve 11). Elde edilen bu bulgulara göre deneme alanları arasında ortaya çıkan farkın bonitet farklılığından kaynaklandığı kanaatine varılmıģtır. Nitekim yetiģme ortamı koģullarının daha iyi olduğu (iyi bonitetli) Nebiler ve KurĢunlu deneme alanlarında ağaçlar daha hızlı bir Ģekilde üretim organları olan dal ve yapraklarını oluģturmakta ve eski performansına kavuģmaktadırlar. Ayrıca ġiddet2 nin Bük deneme alanında çap artımı üzerinde etkili olmayıp diğer deneme alanlarında etkili olması da yine bonitetle açıklanabilir. Nitekim yetiģme ortamı koģullarının uygun ve çap artımının yüksek olduğu Nebiler ve 47

54 KurĢunlu deneme alanlarında budama Ģiddetine karģı olan tepki Bük deneme alanına kıyasla daha belirgin olarak ortaya çıkmıģtır. Deneme alanlarında çap artımındaki fark zamanla ortadan kalkmıģ olsa bile farkın oluģtuğu dönemdeki etkiden dolayı çap büyümesi olumsuz olarak etkilenmiģ (ġekil 8, 10 ve 12) ve bu durum ekonomik analizlere yansıtılmıģtır (Tablo 12-19). Elde edilen bulgularda dikkat çeken bir baģka durum ise budamanın 2000 yılı vejetasyon dönemi baģlangıcından önce yapılmıģ olmasına rağmen çap artımı üzerindeki etkisini bir sonraki yıl göstermiģ olmasıdır. Bu sonuç literatür bilgileri ile de desteklenmektedir. KUKPA (2007, s.557) tarafından yabani kirazlarda 2002 yılında yapılan tepe budamasının çap büyümesi üzerine olan ilk reaksiyon 2003 yılında alınmıģtır. Budamanın asıl amacı olan tomruk değerini artırma düzeyi bu çalıģmada kısa orta ve uzun tomruklar için sırası ile %44, %45 ve %48 olarak belirlenmiģ ve analizlere bu rakamlar esas alınmıģtır. Budanarak üretilmiģ ve piyasada fiyatı oluģmuģ kızılçam tomruğu bulunmadığı için koģullu değerleme yöntemine (Contingent Valuation Method) göre ve anket uygulanarak bu oranlar belirlenmiģtir. Söz konusu yöntem özellikle çevresel değerlerin belirlenmesinde baģarı ile kullanılıyor olmakla birlikte çalıģmamızda piyasada olmayan ve görsel, sözlü ve yazılı ifadeler ile tanımlanmaya çalıģılan budanmıģ tomruk için budanmamıģa kıyasla çok büyük farklılıklar tespit edilmemiģtir. Nitekim budamanın yapılarak budaksız tomruk üretiminin yapıldığı ve pazarlandığı ülkelerdeki gerçek piyasa değerine bakıldığında budamanın sağladığı değer artıģı çok daha yüksektir. Örneğin, Yeni Zelanda da 1993 yılı piyasa koģullarına göre budanmamıģ radiata çamı tomruk fiyatı 150 Yeni Zelanda Doları iken aynı boyutlardaki budanmıģ tomruğun piyasa fiyatının 350 Yeni Zelanda Doları (değer artıģ oranı: %133) olduğu bildirilmektedir(maclaren, J.P., 1993, s.56). ÇalıĢmanın son aģaması olarak budama birim maliyetleri, budamanın büyüme üzerine olan etkileri ve budamadan dolayı oluģan tomruk değerindeki artıģı birlikte değerlendirip budamanın ekonomik anlamda fizibil olup olmadığına bakılmıģtır. Bunun için Materyal ve Metot bölümünde de belirtildiği gibi NBD, FMO ve IKO kriterlerinden faydalanılmıģtır. Bunlardan NBD ve FMO nun hesaplanmasında paranın zaman değerinin hesaba katılması ve bunun için de önceden bir iskonto oranının belirlenmesi gerekmektedir. Bu çalıģmada piyasa ve banka reel faiz oranları da dikkate alınarak iskonto oranı (faiz oranı) %4 olarak alınmıģtır. 48

55 Literatüre bakıldığında iskono oranının ormancılık yatırımlarında farklı rakamlar olarak kullanıldığı görülmektedir. Yatırımların ekonomik analizinde kullanılacak faiz oranı, piyasa faiz oranı, benzer yatırımların karlılık oranı, sermayenin alternatif kullanımlarındaki karlılık oranı ve giriģimcinin yatırımdan beklediği en düģük kar gibi faktörlerden etkilenir (ALANAY, A., 1991, s.18). GERAY, yatırım için borçlanılmıģ ise borç için ödenen faiz oranının esas alınması, yatırım için borçlanma söz konusu değilse Merkez Bankası nın uzun vadeli borçlar için uyguladığı faiz oranının kullanılması gerektiğini vurgulamıģtır (GERAY, 1986, s.84). MĠRABOĞLU (1957) uluslar arası boyutta, değiģik ağaç türleri için yapılmıģ ekonomik analiz çalıģmalarını da irdeleyerek ormancılıkta faiz oranının (ekstrem haller hariç) % 2-3,5 olarak kabul edildiğini bildirmektedir (MĠRABOĞLU, 1957, s.210). Bununla birlikte ormancılıkta etkili diğer sosyal faktörlerin de etkisiyle faiz oranının değiģik ülkelerde değiģik uygulamaları vardır ve bu konuda tam bir fikir birliği oluģmamıģtır. Yine bu konuda; Piyasa faiz oranlarının % 5-7 olması, Ġdare süresi içinde odun fiyatlarında % 1.5 oranında bir reel fiyat artıģı olacağı ve dolayısıyla uygulanması gereken faiz oranının % 5 - % 1.5 = % 3.5 olduğu, Orman iģletmesinin özelliği ve ormanın sağladığı diğer sosyal hizmetlerin de dikkate alınarak faiz oranının % civarında olması gerektiği gibi değiģik fikirler de mevcuttur (FIRAT 1967, s.137; KALIPSIZ 1970, s.44). Ülkemizde bu konuda yapılmıģ çalıģmalarda; ALANAY (1988, s.11) karakavak ağaçlandırmaları için % 12, ara tarım uygulamaları için % 6, BĠRLER ve KOÇER (1991, s.19) kavak ağaçlandırma yatırımlarının değerlendirilmesi için % 12, OK (1997) aynı yaģlı ormanlarda kesim düzeninin ekonomik analizi için % 4, DĠNER ve KOÇER (1999 s.17) melez kavak ağaçlandırmalarında ara tarım uygulamaları için de % 8 faiz oranlarını kullanmıģlardır. LEDOUX (1986, s.2) ABD de yapraklı ormanların ekonomik değerlendirmesinde faiz oranını % 4 olarak almıģtır. ERKAN (2002) odun üretim amaçlı kızılçam ağaçlandırma yatırımları için yaptığı ekonomik analizlerde faiz oranını yatımcının kararına bırakmıģ olmakla birlikte örnek analizlerinde %5 olarak kullanmıģtır. Yatırım karlılığının belirlenmesinin yanında, bu çalıģmada da olduğu gibi, alternatiflerin kıyaslanması söz konusu olduğunda kullanılan faiz ya da iskonto oranının önemi de azalmaktadır. Nitekim faiz oranı alternatiflerin sıralamasını değiģtirmeyecektir. Diğer yandan ekonomik değerlendirme 49

56 kriterlerinden Ġç Karlılık Oranında faiz oranı kullanılmamakta, tersine Net Bugünkü Değeri sıfır yapan faiz oranı hesaplanmaktadır. Bu çalıģma ile yapılan ekonomik analiz sonuçlarına ve bu amaçla elde edilmiģ ve Tablo de verilmiģ bulgulara bakıldığında aģağıdaki değerlendirmeler yapılabilir: Paranın zaman değerinin dikkate alınması nedeniyle idare süresi arttıkça NBD, FMO ve IKO değerlerinde düģme olmakta, zaman zaman NBD eksi değerlere düģmekte, FMO da 1 in altına düģerek ekonomik bakımdan fizibil olmayan durumlar ortaya çıkmaktadır. Boniteti diğer iki deneme alanından daha düģük olan Bük deneme alanında en erken tomruk elde etme yaģı olan 70 yaģ analiz sonuçları hariç diğer idare süreleri için budamanın ekonomik bakımdan fizibil olmadığı sonucuna varılmıģtır. Bunun tersine iyi bonitetli olan Nebiler ve KurĢunlu deneme alanlarında ise ekonomik kriterlerin yüksek değerlere ulaģtığı görülmektedir. Bu da pratik olarak budamayı ekonomik fizibilite bakımından iyi bonitetli alanlarda yapma gereğini ortaya koymaktadır. Budama yöntemine ait kriter değerlerine bakıldığında testerenin en ekonomik yöntem olarak ön plana çıktığı, daha sonra kombine yöntemin geldiği, budama motorunun ise en son sırada yer aldığı görülmüģtür. Özellikle yakıt ücretlerinin yüksekliği ve iģçi ücretlerinin nispeten daha düģük olması bu sonucun ortaya çıkmasına neden olmuģtur. Benzer bir durum ZORALĠOĞLU ve arkadaģlarının kavak ağaçlandırmalarında budama, kesim ve tomruklama ile kesim sonrası dip kütüklerin sökülmesine yönelik en uygun ve ekonomik yöntemin belirlenmesi amacı ile yürüttükleri çalıģmada da görülmüģtür. Söz konusu çalıģmada budama için en ekonomik yöntem olarak el testeresi ve ahģap iskele kullanılarak yapılan budama yöntemi önerilmiģtir (ZORALĠOĞLU ve Ark., 2005). Budama Ģiddetlerinden ġiddet1 ve ġiddet2, yani ağaç boyunun ¼ ve ½ sinin budanması iģlemleri arasında farklılaģmanın olmadığı, ağaç boyunun ¾ ünün budandığı ġiddet3 ün ise ekonomik kriterler bakımından daha düģük değerler aldığı görülmüģtür. Bunun nedeni ise ġiddet3 ün büyüme üzerinde belirgin bir azalmaya neden olmasıdır. Ġyi bonitetli alanlarda, eğer belli bir amaç çapı yoksa, kısa idare süreli iģletmecilikte budama oldukça karlı görünmekte, Ġç Karlılık Oranı %10 un üzerine çıkabilmektedir. Bu oran budamanın ekonomik fizibilitesi açısından yüksek sayılabilecek ve teģvik edici bir orandır. Konu ile ilgili literatüre bakıldığında; SHMITH ve ArkadaĢları Pinus penderosa meģcerelerinde 50

57 değiģik yaģlarda ve değiģik Ģiddetlerde budama yapmıģlar ve değiģik idare sürelerine göre ekonomik anlamda etkenliği araģtırılmıģlardır. Yaptıkları analizlerde örneğin 8,5 ft yüksekliğe kadarki budamada idare süresi ve budama yaģı gibi koģullara da bağlı olarak %8,6 ile %16,1 aralığında değiģen iç karlılık oranı hesaplamıģlardır(shmith et all., 1988). Budamaya konu asli ibreli ağaç türlerimizin kullanım yerleri ile birlikte değerlendirildiğinde karaçam ve sedir gibi odunu değerli türlerde de yapılması faydalı olacaktır. Bu çalıģmada budamanın; istihdam sağlama, yangına karģı önlem alma ve budamadan çıkan ince materyalin değerlendirilmesi gibi ekonomik yanları değerlendirilmemiģtir. Budama uygulamaları için verilecek kararlarda bu durum da göz önünde tutulması faydalı olacaktır. Bu çalıģmadan elde edilen bulgulara dayalı olarak yukarda verilen önerilere ilaveten, uygulamacıya faydalı olabileceği düģüncesi ile literatür bilgilerine dayalı olarak aģağıdaki önerilerin de verilmesi faydalı bulunmuģtur: Budamanın odun kalitesini yeterince artırabilmesi için budanmıģ tomruğun öz kısmında kalacak budaklı kısmın çapını mümkün oldukça küçük tutmak, bunun için de budama çapının 15 cm yi aģmaması gerekir (ġekil 14). Dolayısıyla budama zamanını meģcere yaģı değil meģcere orta çapı belirleyecektir. Budama ibrelilerde yılın her döneminde yapılabilir ancak vejetasyon mevsiminin dıģında yapılması öz suyu ve reçine akıģlarını azaltacağı için daha uygundur. Budama kabuğa ve kambiyuma zarar vermemesi için dikkatle ve keskin aletlerle yapılmalıdır. Budama sırasında dal dibinde yer alan ve dalı çevreleyen bilezik Ģeklindeki oluģuma (dal bileziği) zarar verilmemelidir. ġekil 13 te (a) doğru budamayı, (c) ise yanlıģ budamayı göstermektedir. Dal, budak bırakacak kadar dıģarıdan kesilmemelidir. ġekil 13 teki (b) bu anlamda yanlıģ kesiģi göstermektedir. Budamadan sonra oluģan kesik yüzeylere ve yaralara koruma amaçlı olarak sarılmamalı ve herhangi bir madde veya kimyasal sürülmemelidir. Yapılan araģtırmalar bu maddelerin faydalı olmadıklarını, aksine bazı durumlarda nemli bir ortam oluģturarak kaplanan yüzeyde çürüme ve bozulmaya neden olduğu tespit edilmiģtir. 51

58 Ekonomik bakımdan budamanın selektif olarak yapılması gerekir. Tomruk üretimine konu olacak ağaçlarda(istikbal ağaçlarında) budama yapıp, aralama ile veya doğal ölümlerle meģcereden zamanla ayrılacak ağaçlarda boģuna budama masrafı yapmamak gerekir. Bu durumda hektarda budanacak ağaç sayısı idare süresi sonundaki ağaç sayısı ile ilgili olacaktır ve bu sayıyı etkileyen amaç çapı ve bonitet derecesine bağlı olarak budanacak ağaç sayısına karar verilmelidir. Doğru YanlıĢ YanlıĢ Dal bileziği ğiği (a) (b) (c) ġekil 13. Doğru ve yanlıģ budama örnekleri Figure 13. Right ((a)) and wrong ((b) and (c)) pruning 52

BUDAMA. Prof. Dr. İbrahim TURNA. KTÜ Orman Fakültesi Silvikültür Anabilim Dalı, Trabzon

BUDAMA. Prof. Dr. İbrahim TURNA. KTÜ Orman Fakültesi Silvikültür Anabilim Dalı, Trabzon BUDAMA Prof. Dr. İbrahim TURNA KTÜ Orman Fakültesi Silvikültür Anabilim Dalı, Trabzon BUDAMA 1. Ağaç gövdeleri üzerindeki kuru, kısmen de yaşayan (yeşil) alt dalların belli esaslara uyularak kesilip uzaklaştırılmasına

Detaylı

Ek-7 (KAPAK) LOGO ... 2 VERĠMLĠLĠK ARTIRICI PROJE ... 3

Ek-7 (KAPAK) LOGO ... 2 VERĠMLĠLĠK ARTIRICI PROJE ... 3 (KAPAK) LOGO 1... 2 VERĠMLĠLĠK ARTIRICI PROJE... 3 4 1 2 3 4 Proje sahibi iģletmenin veya tüzel kiģinin logosu yer alacaktır. Proje sahibi iģletmenin veya tüzel kiģinin adı veya ünvanı yazılacaktır. Proje

Detaylı

SAMSUN (I-77/51 P. deltoides Bartr.) KAVAĞI ĠÇĠN HACĠM TABLOSU DÜZENLENMESĠ VE YOĞUNLUK DEĞERLERĠNĠN BELĠRLENMESĠ

SAMSUN (I-77/51 P. deltoides Bartr.) KAVAĞI ĠÇĠN HACĠM TABLOSU DÜZENLENMESĠ VE YOĞUNLUK DEĞERLERĠNĠN BELĠRLENMESĠ Çevre ve Orman Bakanlığı Yayın No: 302 ISSN 1300-395X Müdürlük Yayın No : 254 SAMSUN (I-77/51 P. deltoides Bartr.) KAVAĞI ĠÇĠN HACĠM TABLOSU DÜZENLENMESĠ VE YOĞUNLUK DEĞERLERĠNĠN BELĠRLENMESĠ (ODC: 521.27:

Detaylı

Orman Bakanlığı Yayın No: 054 Müdürlük Yayın No: 208. SAHĠL ÇAMI (Pinus pinaster Aiton) AĞAÇLANDIRMALARINDA BUDAMA TEKNĠKLERĠ ÜZERĠNE ARAġTIRMALAR

Orman Bakanlığı Yayın No: 054 Müdürlük Yayın No: 208. SAHĠL ÇAMI (Pinus pinaster Aiton) AĞAÇLANDIRMALARINDA BUDAMA TEKNĠKLERĠ ÜZERĠNE ARAġTIRMALAR Orman Bakanlığı Yayın No: 054 Müdürlük Yayın No: 208 ISSN 1300-395X SAHĠL ÇAMI (Pinus pinaster Aiton) AĞAÇLANDIRMALARINDA BUDAMA TEKNĠKLERĠ ÜZERĠNE ARAġTIRMALAR (ODC: 245.1:245.11:245.12:245.13 Populus)

Detaylı

ODUN ÜRETĠM AMAÇLI KIZILÇAM AĞAÇLANDIRMALARINDA EKONOMĠK ANALĠZLER

ODUN ÜRETĠM AMAÇLI KIZILÇAM AĞAÇLANDIRMALARINDA EKONOMĠK ANALĠZLER Orman Bakanlığı Yayın No: ISSN 1302-3624 Müdürlük Yayın No: ODUN ÜRETĠM AMAÇLI KIZILÇAM AĞAÇLANDIRMALARINDA EKONOMĠK ANALĠZLER (ODC: ) Economical Analyses for Pinus brutia Ten. Plantations Dr. NeĢat ERKAN

Detaylı

4.2. EKSENEL VANTİLATÖRLERİN BİLGİSAYARLA BOYUTLANDIRILMASI

4.2. EKSENEL VANTİLATÖRLERİN BİLGİSAYARLA BOYUTLANDIRILMASI 4.2. EKSENEL VANTİLATÖRLERİN BİLGİSAYARLA BOYUTLANDIRILMASI Yrd.Doç.Dr.Asaf VAROL Tek.Eğt.Fak. Makina Eğitimi Bölüm BaĢkanı ELAZIĞ Mak.Müh. İbrahim UZUN F.Ü.Bilgi iģlem Daire BaĢkan Vekili ELAZIĞ ÖZET

Detaylı

Örnekleme Süreci ve Örnekleme Yöntemleri

Örnekleme Süreci ve Örnekleme Yöntemleri Örnekleme Süreci ve Örnekleme Yöntemleri Prof. Dr. Cemal YÜKSELEN Ġstanbul Arel Üniversitesi 4. Pazarlama AraĢtırmaları Eğitim Semineri 26-29 Ekim 2010 Örnekleme Süreci Anakütleyi Tanımlamak Örnek Çerçevesini

Detaylı

ORMANCILIK İŞ BİLGİSİ. Hazırlayan Doç. Dr. Habip EROĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi

ORMANCILIK İŞ BİLGİSİ. Hazırlayan Doç. Dr. Habip EROĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi ORMANCILIK İŞ BİLGİSİ Hazırlayan Doç. Dr. Habip EROĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi 1 Dal Alma Kalın dallarda motorlu testere, ince dallarda balta kullanılır. Özellikle ergonomik ve ekonomik

Detaylı

1) Mülkün yıllık net geliri 120 000 TL dir. Faaliyet gider oranı % 46 ve boģluk oranı % 4 dür. Bu verilere göre Efektif brüt gelir ne kadardır?

1) Mülkün yıllık net geliri 120 000 TL dir. Faaliyet gider oranı % 46 ve boģluk oranı % 4 dür. Bu verilere göre Efektif brüt gelir ne kadardır? Gayrimenkul Değerleme Esasları 1) Mülkün yıllık net geliri 120 000 TL dir. Faaliyet gider oranı % 46 ve boģluk oranı % 4 dür. Bu verilere göre Efektif brüt gelir ne kadardır? A) 240 000 TL B) 260 870 TL

Detaylı

ORMAN AMENAJMANI SEÇME ORMANLARINDA ANLAMA -XI hafta

ORMAN AMENAJMANI SEÇME ORMANLARINDA ANLAMA -XI hafta ORMAN AMENAJMANI SEÇME ORMANLARINDA ANLAMA -XI hafta KTÜ Orman Fakültesi Seçme Ormanı Değişik yaşlı ve düşey kapalı orman formuna seçme ormanı ve seçme işletmesi adı verilmektedir. Tabakalı seçme ormanında,

Detaylı

KAYSERİ GÜNEŞ ENERJİSİ POTANSİYELİ ve MALİYET ANALİZİ

KAYSERİ GÜNEŞ ENERJİSİ POTANSİYELİ ve MALİYET ANALİZİ KAYSERİ GÜNEŞ ENERJİSİ POTANSİYELİ ve MALİYET ANALİZİ M.Serdar GENÇ 1, S.Samed SEYĠTOĞLU 2 1 Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Enerji Sistemleri Mühendisliği Bölümü, KAYSERĠ Telefon: 0 (352) 4374901/32132,

Detaylı

ÇED ve Planlama Genel Müdürlüğü Veri Tabanı (ÇED Veri Tabanı)

ÇED ve Planlama Genel Müdürlüğü Veri Tabanı (ÇED Veri Tabanı) ÇED ve Planlama Genel Müdürlüğü Veri Tabanı (ÇED Veri Tabanı) 1 GÜNDEM 1. Amacı 2. Veri Tabanı Kapsamı 3. Özellikleri 4. Uygulama 2 1-Amacı Mekansal (haritalanabilir) Bilgilerin Yönetimi Sağlamak (CBS)

Detaylı

PROJE ANALİZİNDE KULLANILAN TEKNİKLER Kubilay Kavak Mart-2012 A) TEMEL BİLGİLER Temel Tanımlar Proje Analizi: Bir yatırımın yaratacağı faydaları ve yol açacağı maliyetleri karşılaştırarak yatırım teklifinin

Detaylı

İÇTÜZÜK TADİL METNİ DOW JONES İSTANBUL 20 A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ

İÇTÜZÜK TADİL METNİ DOW JONES İSTANBUL 20 A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ İÇTÜZÜK TADİL METNİ DOW JONES İSTANBUL 20 A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ Finansbank A.ġ. Dow Jones Istanbul 20 A Tipi Borsa Yatirim Fonu içtüzüğünün 1.2, 5.3, 5.4, 10.2, 10.3, 10.4, 14.1,

Detaylı

ÜRETĠM TESĠSLERĠ BÖLGESEL BAĞLANTI KAPASĠTE RAPORU 2020-2025

ÜRETĠM TESĠSLERĠ BÖLGESEL BAĞLANTI KAPASĠTE RAPORU 2020-2025 ÜRETĠM TESĠSLERĠ BÖLGESEL BAĞLANTI KAPASĠTE RAPORU 2020-2025 31.07.2015 İçindekiler Ġçindekiler... 2 Amaç ve Kapsam... 7 1. Yöntem... 8 2. Bölgelerin Değerlendirmeleri ve Sonuçlar... 10 2.1. Akdeniz...

Detaylı

Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesinde 2004/18/EC AB Kamu Ġhale Direktifi Ġle 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanununun KarĢılaĢtırılması

Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesinde 2004/18/EC AB Kamu Ġhale Direktifi Ġle 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanununun KarĢılaĢtırılması 49 Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesinde 2004/18/EC AB Kamu Ġhale Direktifi Ġle 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanununun KarĢılaĢtırılması Cemil Akçay 1, A.Sertaç KarakaĢ 2, BarıĢ Sayın 3, Ekrem

Detaylı

FETHĠYE BELEDĠYE BAġKANLIĞI EVSEL KATI ATIK TARĠFE RAPORU 1. GĠRĠġ

FETHĠYE BELEDĠYE BAġKANLIĞI EVSEL KATI ATIK TARĠFE RAPORU 1. GĠRĠġ FETHĠYE BELEDĠYE BAġKANLIĞI EVSEL KATI ATIK TARĠFE RAPORU. GĠRĠġ Bu rapor, 27/0/200 tarih 2772 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Atıksu Altyapı ve Evsel Katı Atık Bertaraf Tesisleri Tarifelerinin Belirlenmesinde

Detaylı

İNŞAAT MALİYETLERİNİN HESAPLANMASINA YÖNELİK BİR ÖRNEK

İNŞAAT MALİYETLERİNİN HESAPLANMASINA YÖNELİK BİR ÖRNEK İNŞAAT İŞLERİ HARCAMA TUTARININ BELİRLENMESİ Yapı birim metrekare maliyetleri Maliye ve Gümrük Bakanlığı ile Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından hesaplanarak yayınlanır. Bununla birlikte, özel kişilerin

Detaylı

TMS VE KOBĠ/TFRS STOK ALIM MALĠYETLERĠ VE DÖNÜġTÜRME MALĠYETLERĠ YARD.DOÇ.DR. ALĠ ILDIR ULUDAĞ ÜNĠVERSĠTESĠ

TMS VE KOBĠ/TFRS STOK ALIM MALĠYETLERĠ VE DÖNÜġTÜRME MALĠYETLERĠ YARD.DOÇ.DR. ALĠ ILDIR ULUDAĞ ÜNĠVERSĠTESĠ TMS VE KOBĠ/TFRS STOK ALIM MALĠYETLERĠ VE DÖNÜġTÜRME MALĠYETLERĠ YARD.DOÇ.DR. ALĠ ILDIR ULUDAĞ ÜNĠVERSĠTESĠ STANDARDIN AMACI Stokların maliyetinin nasıl saptanacağı, Nasıl gidere dönüģeceği, Stok maliyetlerinin

Detaylı

Birsen DURKAYA, Ali DURKAYA ZKÜ Bartın Orman Fakültesi, BARTIN

Birsen DURKAYA, Ali DURKAYA ZKÜ Bartın Orman Fakültesi, BARTIN ZONGULDAK ORMAN BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ ULUDAĞ GÖKNARI-SARIÇAM-DOĞU KAYINI KARIŞIK MEŞCERELERİNİN VERİM GÜCÜ İLE BAZI FİZYOGRAFİK VE EDAFİK FAKTÖRLER ARASINDAKİ İKİLİ İLİŞKİLER Birsen DURKAYA, Ali DURKAYA ZKÜ

Detaylı

TÜRKİYE MUHASEBE STANDARTLARI

TÜRKİYE MUHASEBE STANDARTLARI TÜRKİYE MUHASEBE STANDARTLARI TMS-2 STOKLAR İçindekiler O Standardın Amacı ve Kapsamı O Stokun Tanımı O Standardın Getirdikleri O Stok Maliyetlerinin Belirlenmesi O Stok Maliyetinin Ġçeriği O Stok Maliyetini

Detaylı

İÇTÜZÜK TADİL METNİ MALİ SEKTÖR DIŞI NFIST İSTANBUL 20 A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ

İÇTÜZÜK TADİL METNİ MALİ SEKTÖR DIŞI NFIST İSTANBUL 20 A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ İÇTÜZÜK TADİL METNİ MALİ SEKTÖR DIŞI NFIST İSTANBUL 20 A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ Finansbank A.ġ. Mali Sektör DıĢı NFIST Ġstanbul 20 A Tipi Borsa Yatırım Fonu içtüzüğünün 1.2, 5.3, 5.4,

Detaylı

Program AkıĢ Kontrol Yapıları

Program AkıĢ Kontrol Yapıları C PROGRAMLAMA Program AkıĢ Kontrol Yapıları Normal Ģartlarda C dilinde bir programın çalıģması, komutların yukarıdan aģağıya doğru ve sırasıyla iģletilmesiyle gerçekleģtirilir. Ancak bazen problemin çözümü,

Detaylı

çıplak köklü, tüplü ve repikajlı fidan üretimi, tohum toplama ve ekim iģleri, bakımı ve tesisin çevre düzenleme iģleri

çıplak köklü, tüplü ve repikajlı fidan üretimi, tohum toplama ve ekim iģleri, bakımı ve tesisin çevre düzenleme iģleri PROJE FORMATI TOPLUM YARARINA ÇALIġMA PROGRAMI BAFRA ORMAN FĠDANLIK ġeflġğġ ADINA FĠDAN ÜRETĠMĠ ÖNCESĠ HAZIRLIK, ÇIPLAK KÖKLÜ, TÜPLÜ VE REPĠKAJLI FĠDAN ÜRETĠMĠ, TOHUM TOPLAMA VE TOHUM EKĠMĠ, BAKIM ÇALIġMALARI

Detaylı

www.saitkaygusuz.com skaygusuz@uludag.edu.tr STOKLAR TMS-2

www.saitkaygusuz.com skaygusuz@uludag.edu.tr STOKLAR TMS-2 1 STOKLAR TMS-2 Üretim İşletmelerinde Stoklar 2 Stoklar aynı zamanda işletme tarafından üretilen mamulleriya da üretimde olan yarı mamulleri ve üretim sürecinde kullanılmak üzere bekleyen ilk madde ve

Detaylı

DERS 3 ÖLÇÜ HATALARI Kaynak: İ.ASRİ

DERS 3 ÖLÇÜ HATALARI Kaynak: İ.ASRİ Ölçme Bilgisi DERS 3 ÖLÇÜ HATALARI Kaynak: İ.ASRİ Çizim Hassasiyeti Haritaların çiziminde veya haritadan bilgi almada ne kadar itina gösterilirse gösterilsin kaçınılmayacak bir hata vardır. Buna çizim

Detaylı

Muhasebe ve Ürün Fiyatlandırma

Muhasebe ve Ürün Fiyatlandırma Muhasebe ve Ürün Fiyatlandırma İçindekiler - Muhasebede Uzmanlık Alanları - Satış Fiyatı Tespitinde Maliyetlerin Kullanılması - Satış Fiyatı Tespit Yöntemleri 1) Üretim Maliyetine Dayanan Satış Fiyatı

Detaylı

SÜREKLİ DÖKÜM YÖNTEMİYLE ÜRETİLEN ALÜMİNYUM LEVHALARDA SMUT MİKTARININ TESPİTİ VE AZALTILMASI

SÜREKLİ DÖKÜM YÖNTEMİYLE ÜRETİLEN ALÜMİNYUM LEVHALARDA SMUT MİKTARININ TESPİTİ VE AZALTILMASI SÜREKLİ DÖKÜM YÖNTEMİYLE ÜRETİLEN ALÜMİNYUM LEVHALARDA SMUT MİKTARININ TESPİTİ VE AZALTILMASI Toygan SÖNMEZ*, Erhan EĞĠLMEZ**, Emin YILMAZ*** *Teknik Alüminyum San. A.ġ, Çorlu 59850 Tekirdağ/Türkiye toygan.sonmez@teknikaluminyum.com.tr

Detaylı

MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU

MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2015 İÇİNDEKİLER 1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ... 1 2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU...

Detaylı

Bu rapor, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu uyarınca yürütülen düzenlilik denetimi sonucu hazırlanmıştır.

Bu rapor, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu uyarınca yürütülen düzenlilik denetimi sonucu hazırlanmıştır. T..C.. SSAYIIġġTAY BAġġKANLIIĞII EDĠĠRNE ĠĠL ÖZEL ĠĠDARESSĠĠ 22001122 YIILII DENETĠĠM RAPPORU HAZİRAN 2013 T.C. SAYIġTAY BAġKANLIĞI 06100 Balgat / ANKARA Tel: 0 312 295 30 00; Faks: 0 312 295 40 94 e-posta:

Detaylı

OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU (ESKİ ADIYLA OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI DÖVİZ CİNSİNDEN YATIRIM ARAÇLARI

OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU (ESKİ ADIYLA OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI DÖVİZ CİNSİNDEN YATIRIM ARAÇLARI GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU (ESKİ ADIYLA OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI DÖVİZ CİNSİNDEN YATIRIM ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU) 30 HAZİRAN 2008 TARİHİ İTİBARİYLE MALİ TABLOLAR Oyak Emeklilik

Detaylı

0502309-0506309 ÖLÇME YÖNTEMLERİ. Ders Öğretim Üyeleri Prof. Dr. Hüsamettin BULUT Yrd. Doç. Dr. M. Azmi AKTACĠR

0502309-0506309 ÖLÇME YÖNTEMLERİ. Ders Öğretim Üyeleri Prof. Dr. Hüsamettin BULUT Yrd. Doç. Dr. M. Azmi AKTACĠR 0502309-0506309 ÖLÇME YÖNTEMLERİ Ders Öğretim Üyeleri Prof. Dr. Hüsamettin BULUT Yrd. Doç. Dr. M. Azmi AKTACĠR Kaynak Ders Kitabı: ÖLÇME TEKNĠĞĠ (Boyut, Basınç, AkıĢ ve Sıcaklık Ölçmeleri), Prof. Dr. Osman

Detaylı

GÜÇ VE HAREKET ĠLETĠM ELEMANLARI

GÜÇ VE HAREKET ĠLETĠM ELEMANLARI GÜÇ VE HAREKET ĠLETĠM ELEMANLARI P=sbt n m? n iģmak Ġġ MAKĠNASI Yapı olarak motor, güc ve hareket iletim elemanları ve iģ makinası kısmından oluģan bir makinanın esas amacı baģka bir enerjiyi mekanik enerjiye

Detaylı

TEB PORTFÖY YÖNETİMİ A.Ş. 01 / 01 / 2010-30 / 06 / 2010 DÖNEMİNE AİT YÖNETİM KURULU FAALİYET RAPORU

TEB PORTFÖY YÖNETİMİ A.Ş. 01 / 01 / 2010-30 / 06 / 2010 DÖNEMİNE AİT YÖNETİM KURULU FAALİYET RAPORU TEB PORTFÖY YÖNETİMİ A.Ş. 01 / 01 / 2010-30 / 06 / 2010 DÖNEMİNE AİT YÖNETİM KURULU FAALİYET RAPORU 1 OCAK 2010 30 HAZĠRAN 2010 DÖNEMĠNE AĠT FAALĠYET RAPORU 1. Rapor Dönemi, Ortaklığın unvanı, yönetim

Detaylı

Çevre ve Orman Bakanlığı Yayın No: 242 Müdürlük Yayın No: 248

Çevre ve Orman Bakanlığı Yayın No: 242 Müdürlük Yayın No: 248 Çevre ve Orman Bakanlığı Yayın No: 242 Müdürlük Yayın No: 248 ISSN 1300-395X KAVAK AĞAÇLANDIRMALARINDA BUDAMA, KESĠM VE KESĠM SONRASI DĠP KÜTÜKLERĠNĠN SÖKÜLMESĠNE YÖNELĠK TEKNĠKLER ĠLE ĠġLEM BĠRĠM ZAMAN

Detaylı

Türkiye de Katastrofik Sağlık Harcamaları

Türkiye de Katastrofik Sağlık Harcamaları 02/10/2014 Türkiye de Katastrofik Sağlık Harcamaları 1. Giriş Dünya Sağlık Örgütü raporlarına göre; hanehalklarının yaptığı sağlık harcaması, hanelerin finansal korumadan yoksun kalarak zorunlu ihtiyaçlarından

Detaylı

SAĞLIK ORTAMINDA ÇALIġANLARDA GÜVENLĠĞĠ TEHDĠT EDEN STRES ETKENLERĠ VE BAġ ETME YÖNTEMLERĠ. MANĠSA ĠL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ HEMġĠRE AYLĠN AY

SAĞLIK ORTAMINDA ÇALIġANLARDA GÜVENLĠĞĠ TEHDĠT EDEN STRES ETKENLERĠ VE BAġ ETME YÖNTEMLERĠ. MANĠSA ĠL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ HEMġĠRE AYLĠN AY SAĞLIK ORTAMINDA ÇALIġANLARDA GÜVENLĠĞĠ TEHDĠT EDEN STRES ETKENLERĠ VE BAġ ETME YÖNTEMLERĠ MANĠSA ĠL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ HEMġĠRE AYLĠN AY GİRİŞ ÇalıĢmak yaģamın bir parçasıdır. YaĢamak nasıl bir insan hakkı

Detaylı

OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU (ESKİ ADIYLA OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI DÖVİZ CİNSİNDEN YATIRIM ARAÇLARI

OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU (ESKİ ADIYLA OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI DÖVİZ CİNSİNDEN YATIRIM ARAÇLARI GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU (ESKİ ADIYLA OYAK EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI DÖVİZ CİNSİNDEN YATIRIM ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU) 30 EYLÜL 2008 TARİHİ İTİBARİYLE MALİ TABLOLAR Oyak Emeklilik

Detaylı

Enerji Dışı İthalatımızın Petrol Fiyatları ile İlişkisi

Enerji Dışı İthalatımızın Petrol Fiyatları ile İlişkisi Enerji Dışı İthalatımızın Petrol Fiyatları ile İlişkisi Türkiye ithalatının en çok tartışılan kalemi şüphesiz enerjidir. Enerji ithalatı dış ticaret açığının en önemli sorumlusu olarak tanımlanırken, enerji

Detaylı

TMS 2 STOKLAR 1. AMACI

TMS 2 STOKLAR 1. AMACI 1. AMACI TMS 2 STOKLAR Bu standardın amacı stoklarla ilgili muhasebe iģlemlerini açıklamaktır. Muhasebede stokların muhasebeleģtirilmesi ile ilgili temel konu, stokların bir varlık olarak muhasebeleģtirilmesinde,

Detaylı

Enerji Kaynaklarının ve Enerjinin Kullanımında Verimliliğin Artırılmasına Dair Yönetmelik

Enerji Kaynaklarının ve Enerjinin Kullanımında Verimliliğin Artırılmasına Dair Yönetmelik 2008 KASIM -SEKTÖREL Enerji Kaynaklarının ve Enerjinin Kullanımında Verimliliğin Artırılmasına Dair Yönetmelik Dünya, 2030 yılında Ģimdi olduğundan yüzde 60 daha fazla enerjiye ihtiyaç duyacaktır. Bu enerji

Detaylı

ANTALYA ORMAN BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜNDE ORMAN YANGINLARINA NEDEN OLAN SOSYO-EKONOMİK FAKTÖRLERİN BELİRLENMESİ (ODC: 431.3)

ANTALYA ORMAN BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜNDE ORMAN YANGINLARINA NEDEN OLAN SOSYO-EKONOMİK FAKTÖRLERİN BELİRLENMESİ (ODC: 431.3) Çevre ve Orman Bakanlığı Yayın No: 423 ISSN :1302-3624 Müdürlük Yayın No : 053 ANTALYA ORMAN BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜNDE ORMAN YANGINLARINA NEDEN OLAN SOSYO-EKONOMİK FAKTÖRLERİN BELİRLENMESİ (ODC: 431.3) Determination

Detaylı

HAZIR AMBALAJLI MAMULLERĠN AĞIRLIK VE HACĠM ESASINA GÖRE NET MĠKTAR TESPĠTĠNE DAĠR YÖNETMELĠK (76/211/AT)

HAZIR AMBALAJLI MAMULLERĠN AĞIRLIK VE HACĠM ESASINA GÖRE NET MĠKTAR TESPĠTĠNE DAĠR YÖNETMELĠK (76/211/AT) Resmi Gazete Tarihi: 10.04.2002 Resmi Gazete Sayısı: 24722 HAZIR AMBALAJLI MAMULLERĠN AĞIRLIK VE HACĠM ESASINA GÖRE NET MĠKTAR TESPĠTĠNE DAĠR YÖNETMELĠK (76/211/AT) BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Hukuki Dayanak,

Detaylı

İÇİNDEKİLER. BÖLÜM 1 Değişkenler ve Grafikler 1. BÖLÜM 2 Frekans Dağılımları 37

İÇİNDEKİLER. BÖLÜM 1 Değişkenler ve Grafikler 1. BÖLÜM 2 Frekans Dağılımları 37 İÇİNDEKİLER BÖLÜM 1 Değişkenler ve Grafikler 1 İstatistik 1 Yığın ve Örnek; Tümevarımcı ve Betimleyici İstatistik 1 Değişkenler: Kesikli ve Sürekli 1 Verilerin Yuvarlanması Bilimsel Gösterim Anlamlı Rakamlar

Detaylı

MAK 210 SAYISAL ANALİZ

MAK 210 SAYISAL ANALİZ MAK 210 SAYISAL ANALİZ BÖLÜM 6- İSTATİSTİK VE REGRESYON ANALİZİ Doç. Dr. Ali Rıza YILDIZ 1 İSTATİSTİK VE REGRESYON ANALİZİ Bütün noktalardan geçen bir denklem bulmak yerine noktaları temsil eden, yani

Detaylı

FİNANSAL HESAPLAMALAR

FİNANSAL HESAPLAMALAR FİNANSAL HESAPLAMALAR Finansal değerlendirmelerin tutarlı ve karşılaştırmalı olabilmesinin yanı sıra kullanılan kaynakların maliyet, yapılan yatırımların alternatif getiri analizlerini yapabilmek amacıyla;

Detaylı

ĠSTANBUL TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ MAKĠNA FAKÜLTESĠ MAKĠNE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ

ĠSTANBUL TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ MAKĠNA FAKÜLTESĠ MAKĠNE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ ĠSTANBUL TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ MAKĠNA FAKÜLTESĠ MAKĠNE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ Dersin; Adı: Endüstriyel Akustik ve Gürültü Kodu: MAK 374 Referans Numarası (CRN) #: 21494 Öğretim Görevlisi: Prof. Dr. Halit Temel

Detaylı

GÜNEŞLİ SU ISITICILARI

GÜNEŞLİ SU ISITICILARI GÜNEŞLİ SU ISITICILARI Amaç: GüneĢli su ısıtıcıları hakkında bilgilendirme. İÇİNDEKİLER GüneĢli Su Isıtıcıları... GüneĢli Su Isıtıcıları Tesisat ġemaları...3 Sıcak Su Gereksiniminin belirlenmesi 4 GüneĢli

Detaylı

MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; çalıģanlara verilecek iģ sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin usul ve esaslarını düzenlemektir.

MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; çalıģanlara verilecek iģ sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin usul ve esaslarını düzenlemektir. ÇALIġANLARIN Ġġ SAĞLIĞI VE GÜVENLĠĞĠ EĞĠTĠMLERĠNĠN USUL VE ESASLARI HAKKINDA YÖNETMELĠK BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; çalıģanlara verilecek iģ

Detaylı

ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME (3)

ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME (3) ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME (3) ÖLÇME SONUÇLARI ÜZERĠNDE ĠSTATĠSTĠKSEL ĠġLEMLER VERĠLERĠN DÜZENLENMESĠ -Herhangi bir test uygulamasından önce verilerin düzenlenmesi için önce bütün puanların büyüklüklerine

Detaylı

CPM Stratejik Planlama Metodu

CPM Stratejik Planlama Metodu 46 6. İnşaat Yönetimi Kongresi, 25-26-27 Kasım 2011, Bursa CPM Stratejik Planlama Metodu Ahmet Aser Ensarioğlu 1, Ömer Giran 2, Ekrem Manisalı 3 Özet Ülkemiz inģaat sektöründe henüz gerçek anlamda planlı

Detaylı

SPSS E GİRİŞ SPSS TE TEMEL İŞLEMLER. Abdullah Can

SPSS E GİRİŞ SPSS TE TEMEL İŞLEMLER. Abdullah Can SPSS E GİRİŞ SPSS TE TEMEL İŞLEMLER SPSS in üzerinde işlem yapılabilecek iki ana ekran görünümü vardır. DATA VIEW (VERİ görünümü) VARIABLE VIEW (DEĞİŞKEN görünümü) 1 DATA VIEW (VERİ görünümü) İstatistiksel

Detaylı

Normal (%) 74 59 78 73 60. Bozuk (%) 26 41 22 27 40. Toplam (Ha) 889.817 192.163 354.526 1.436.506 17.260.592. Normal (%) - - - - 29

Normal (%) 74 59 78 73 60. Bozuk (%) 26 41 22 27 40. Toplam (Ha) 889.817 192.163 354.526 1.436.506 17.260.592. Normal (%) - - - - 29 1.1. Orman ve Ormancılık Türkiye yaklaşık olarak 80 milyon hektar (ha) yüzölçümüyle dağlık ve eko-coğrafya bakımından zengin bir çeşitliliğe sahiptir. Bu ekolojik zenginliğe paralel olarak ormanlar da

Detaylı

1 OCAK- 30 HAZĠRAN 2009 DÖNEMĠNE AĠT KONSOLĠDE OLMAYAN FAALĠYET RAPORU

1 OCAK- 30 HAZĠRAN 2009 DÖNEMĠNE AĠT KONSOLĠDE OLMAYAN FAALĠYET RAPORU TURKISH BANK A.ġ. 1 OCAK- 30 HAZĠRAN 2009 DÖNEMĠNE AĠT KONSOLĠDE OLMAYAN FAALĠYET RAPORU A-BANKAMIZDAKĠ GELĠġMELER 1-ÖZET FĠNANSAL BĠLGĠLER Bankamızın 2008 yıl sonunda 823.201 bin TL. olan aktif büyüklüğü

Detaylı

GES YATIRIMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ VE FİZİBİLİTESİ

GES YATIRIMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ VE FİZİBİLİTESİ GEKA YENİLENEBİLİR ENERJİ KONFERANSI GES YATIRIMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ VE FİZİBİLİTESİ Yrd.Doç.Dr. Erol YENER 1 Yatırım ve Yatırım Projesi Yatırım : Uzun dönemde gerçekleşmesi beklenen faydalar için

Detaylı

MALİYET YÖNETİMİ 07071060 FURKAN AKKAYA 09071007 MİHRİBAN TOPRAK

MALİYET YÖNETİMİ 07071060 FURKAN AKKAYA 09071007 MİHRİBAN TOPRAK MALİYET YÖNETİMİ 07071060 FURKAN AKKAYA 09071007 MİHRİBAN TOPRAK Üretimi gerçekleştirmek için yapılan girdilerin parasal toplamıdır. Maliyet kavramı, genel olarak, belirli bir amaca ulaşmak için katlanılan

Detaylı

ENDÜSTRİYEL FIRINLARDA ENERJİ ETÜDÜ ÇALIŞMASI. Abdulkadir Özdabak Enerji Yöneticisi(EİEİ/JICA) aozdabak49@hotmail.com

ENDÜSTRİYEL FIRINLARDA ENERJİ ETÜDÜ ÇALIŞMASI. Abdulkadir Özdabak Enerji Yöneticisi(EİEİ/JICA) aozdabak49@hotmail.com ENDÜSTRİYEL FIRINLARDA ENERJİ ETÜDÜ ÇALIŞMASI Abdulkadir Özdabak Enerji Yöneticisi(EİEİ/JICA) aozdabak49@hotmail.com Özet Türkiye de enerjinin yaklaşık %30 sanayide tüketilmektedir. Bu nedenle yapılacak

Detaylı

İÇTÜZÜK TADİL METNİ TÜRKİYE YÜKSEK PİYASA DEĞERLİ BANKALAR A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ

İÇTÜZÜK TADİL METNİ TÜRKİYE YÜKSEK PİYASA DEĞERLİ BANKALAR A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ İÇTÜZÜK TADİL METNİ TÜRKİYE YÜKSEK PİYASA DEĞERLİ BANKALAR A TİPİ BORSA YATIRIM FONU İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİ Finansbank A.ġ. Türkiye Yüksek Piyasa Değerli Bankalar A Tipi Borsa Yatırım Fonu içtüzüğünün 1.2,

Detaylı

2010 I. DÖNEM GEBZE EĞİTİM PROGRAMLARI

2010 I. DÖNEM GEBZE EĞİTİM PROGRAMLARI 2010 I. DÖNEM GEBZE EĞİTİM KuruluĢumuz ilgili Devlet KuruluĢları tarafından devlet destekleri kapsamındaki eğitim ve danıģmanlık faaliyetlerinde yetkilendirilmiģ bulunmaktadır. 1 STRATEJĠK PLANLAMA EĞĠTĠM

Detaylı

2010 YILI OCAK-HAZĠRAN DÖNEMĠ

2010 YILI OCAK-HAZĠRAN DÖNEMĠ MADEN TETKĠK VE ARAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Sondaj Dairesi Başkanlığı 21 Yılı Ocak-Haziran Dönemi Faaliyet Raporu 21 YILI OCAK-HAZĠRAN DÖNEMĠ 1 ÜST YÖNETĠM SUNUMU SONDAJ DAĠRESĠ BAġKANLIĞI 21 YILI 1. 6 AYLIK

Detaylı

MAKİNE ELEMANLARI LABORATUARI

MAKİNE ELEMANLARI LABORATUARI YILDIZ EKNĠK ÜNĠVERSĠESĠ MAKĠNE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ MAKİNE ELEMANLARI LABORAUARI KONU: Kaymalı Yataklarda nin ve Sürtünme Katsayısının Deneysel Olarak Belirlenmesi DENEY RAPORUNDA ĠSENENLER 1. Kaymalı

Detaylı

3. ORMAN YOLLARININ ÖNEMİ

3. ORMAN YOLLARININ ÖNEMİ 3. ORMAN YOLLARININ ÖNEMİ Ormancılık faaliyetlerinin gerçekleşebilmesi için alt yapı tesisi olan orman yolları olmalıdır. Orman Yollarının Özelliği Orman yolu bir bilgisayar programı gibidir. Nasıl ki

Detaylı

MARKALI İHRACAT VE LÜKS OTOMOBİL İTHALATI DÜZENLEMELERİ YÜKÜMLÜ KILAVUZU

MARKALI İHRACAT VE LÜKS OTOMOBİL İTHALATI DÜZENLEMELERİ YÜKÜMLÜ KILAVUZU 2013 MARKALI İHRACAT VE LÜKS OTOMOBİL İTHALATI DÜZENLEMELERİ YÜKÜMLÜ KILAVUZU RİSK YÖNETİMİ VE KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ELEKTRONİK GÜMRÜK İŞLEMLERİ DAİRESİ 08/05/2013 MARKALI İHRACAT VE LÜKS OTOMOBİL İTHALATI

Detaylı

TÜRKĠYE TAġKÖMÜRÜ KURUMU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ PRĠM YÖNERGESĠ

TÜRKĠYE TAġKÖMÜRÜ KURUMU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ PRĠM YÖNERGESĠ TÜRKĠYE TAġKÖMÜRÜ KURUMU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ PRĠM YÖNERGESĠ BĠRĠNCĠ BÖLÜM GENEL HÜKÜMLER MADDE 1- AMAÇ: Bu yönerge Türkiye TaĢkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü ile TaĢkömürü ĠĢletme Müessese Müdürlükleri bünyesinde

Detaylı

YÖNETİM KURULU FAALİYET RAPORU

YÖNETİM KURULU FAALİYET RAPORU YÖNETİM KURULU FAALİYET RAPORU OCAK 2012 İçindekiler Bölüm 1 : Sağlık Turizminde Türkiye deki Gelişmeler... 2 Bölüm 2 : Kurumsal Kimlik Çalışmaları ve Yazışmalar... 3 Bölüm 3: Basılı Materyaller... 4 Bölüm4

Detaylı

T.C. BĠNGÖL ÜNĠVERSĠTESĠ REKTÖRLÜĞÜ Strateji GeliĢtirme Dairesi BaĢkanlığı. ÇALIġANLARIN MEMNUNĠYETĠNĠ ÖLÇÜM ANKET FORMU (KAPSAM ĠÇĠ ÇALIġANLAR ĠÇĠN)

T.C. BĠNGÖL ÜNĠVERSĠTESĠ REKTÖRLÜĞÜ Strateji GeliĢtirme Dairesi BaĢkanlığı. ÇALIġANLARIN MEMNUNĠYETĠNĠ ÖLÇÜM ANKET FORMU (KAPSAM ĠÇĠ ÇALIġANLAR ĠÇĠN) ÇALIġANLARIN MEMNUNĠYETĠNĠ ÖLÇÜM ANKET FORMU (KAPSAM ĠÇĠ ÇALIġANLAR ĠÇĠN) Düzenleme Tarihi: Bingöl Üniversitesi(BÜ) Ġç Kontrol Sistemi Kurulması çalıģmaları kapsamında, Ġç Kontrol Sistemi Proje Ekibimiz

Detaylı

İŞLETMENİN GELİR- GİDER VE KÂR HEDEFLERİ

İŞLETMENİN GELİR- GİDER VE KÂR HEDEFLERİ İŞLETMENİN GELİR- GİDER VE KÂR HEDEFLERİ İşletme yöneticileri belli bir dönem sonunda belli miktarda kâr elde etmeyi hedeflerler. Kâr = Gelirler - Giderler Olduğuna göre, kârı yönetmek aslında gelirler

Detaylı

VEJETATIF YOLLA FIDAN ÜRETIMI ÇELĠKLE ÜRETME

VEJETATIF YOLLA FIDAN ÜRETIMI ÇELĠKLE ÜRETME VEJETATIF YOLLA FIDAN ÜRETIMI ÇELĠKLE ÜRETME ÇELIKLE ÜRETME KOġULLARı Köklenmeyi Etkileyen iç faktörler 1-Çeliğin alındığı birey (ortet yaģı) Ortetin beslenme durumu Ortetin köklenme yeteneği

Detaylı

Türkiye de Orman İşletme Müdürlerinin Odun Üretimine Yönelik Görüşleri ve Politika Önerileri

Türkiye de Orman İşletme Müdürlerinin Odun Üretimine Yönelik Görüşleri ve Politika Önerileri Journal of the Faculty of Forestry, Istanbul University 2011, 61 (2): 67-84 Türkiye de Orman İşletme Müdürlerinin Odun Üretimine Yönelik Görüşleri ve Politika Önerileri Hasan Tezcan Yıldırım Ġ.Ü. Orman

Detaylı

BĠR DEVLET HASTANESĠNDE ÇALIġANLARIN HASTA VE ÇALIġAN GÜVENLĠĞĠ ALGILARININ ĠNCELENMESĠ. Dilek OLUT

BĠR DEVLET HASTANESĠNDE ÇALIġANLARIN HASTA VE ÇALIġAN GÜVENLĠĞĠ ALGILARININ ĠNCELENMESĠ. Dilek OLUT BĠR DEVLET HASTANESĠNDE ÇALIġANLARIN HASTA VE ÇALIġAN GÜVENLĠĞĠ ALGILARININ ĠNCELENMESĠ Dilek OLUT Tıp biliminin ilk ve temel prensiplerinden biri Önce Zarar Verme ilkesidir. Bu doğrultuda kurgulanan sağlık

Detaylı

BĠRĠNCĠ BASAMAK SAĞLIK ÇALIġANLARINDA YAġAM DOYUMU, Ġġ DOYUMU VE TÜKENMĠġLĠK DURUMU

BĠRĠNCĠ BASAMAK SAĞLIK ÇALIġANLARINDA YAġAM DOYUMU, Ġġ DOYUMU VE TÜKENMĠġLĠK DURUMU GOÜ Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Tokat Halk Sağlığı Müdürlüğü BĠRĠNCĠ BASAMAK SAĞLIK ÇALIġANLARINDA YAġAM DOYUMU, Ġġ DOYUMU VE TÜKENMĠġLĠK DURUMU Yalçın Önder¹, Rıza Çıtıl¹, Mücahit Eğri¹,

Detaylı

TEBLİĞ YAPILMASINA DAĠR TEBLĠĞ

TEBLİĞ YAPILMASINA DAĠR TEBLĠĞ 27 Mart 2013 ÇARġAMBA Resmî Gazete Sayı : 28600 TEBLİĞ Orman ve Su ĠĢleri Bakanlığı (Meteoroloji Genel Müdürlüğü) ndan: RÜZGAR VE GÜNEġ ENERJĠSĠNE DAYALI LĠSANS BAġVURULARI ĠÇĠN YAPILACAK RÜZGAR VE GÜNEġ

Detaylı

I. ULUSLARARASI SPOR EKONOMİSİ VE YÖNETİMİ KONGRESİ

I. ULUSLARARASI SPOR EKONOMİSİ VE YÖNETİMİ KONGRESİ I. ULUSLARARASI SPOR EKONOMİSİ VE YÖNETİMİ KONGRESİ 12-15 EKİM 2011 / İZMİR-TÜRKİYE BİLDİRİLER KİTABI EGE ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ EGE ÜNİVERSİTESİ BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR YÜKSEKOKULU

Detaylı

NEVġEHĠR ÜNĠVERSĠTESĠ BOLOGNA SÜRECĠ

NEVġEHĠR ÜNĠVERSĠTESĠ BOLOGNA SÜRECĠ NEVġEHĠR ÜNĠVERSĠTESĠ BOLOGNA SÜRECĠ ÖĞRENME ÇIKTILARI HAZIRLAMA VE ÖĞRENCĠ Ġġ YÜKÜ HESABI FUNDA NALBANTOĞLU YILMAZ Eğitim Öğretim Planlamacısı Ekim, 2011 GĠRĠġ Bologna Süreci kapsamında, yükseköğretim

Detaylı

KURAK BIR BÖLGEDE BĠR KISIM TOPRAK ÖZELLIKLERININ MEKANSAL DEĞIġKENLIĞI

KURAK BIR BÖLGEDE BĠR KISIM TOPRAK ÖZELLIKLERININ MEKANSAL DEĞIġKENLIĞI KURAK BIR BÖLGEDE BĠR KISIM TOPRAK ÖZELLIKLERININ MEKANSAL DEĞIġKENLIĞI Prof. Dr. HĠKMET GÜNAL Dr. Nurullah ACĠR Ziraat Mühendisi Emre MATUR Ziraat Mühendisi Ahmetcan KILINÇ TOPRAK ÖZELLIKLERININ DEĞIŞKENLIĞI

Detaylı

ORTAKLIK YAPISI ( %1'den fazla iģtiraki olanlar)

ORTAKLIK YAPISI ( %1'den fazla iģtiraki olanlar) A. GiriĢ TEB PORTFÖY YÖNETĠMĠ ANONĠM ġġrketġ 1 OCAK 2011 30 HAZIRAN 2011 DÖNEMĠNE AĠT FAALĠYET RAPORU TEB Portföy Yönetimi A.ġ. ( ġirket ), 2 Kasım 1999 tarih ve 428025-375607 sicil numarası ile Ana SözleĢmesi

Detaylı

ĠKĠ ÖRNEKLEM TESTLERĠ

ĠKĠ ÖRNEKLEM TESTLERĠ ĠKĠ ÖRNEKLEM TESTLERĠ BAĞIMSIZ GRUPLARDA İKİ ÖRNEKLEM TESTLERİ 1. ĠKĠ ORTALAMA ARASINDAKĠ FARKIN ÖNEMLĠLĠK TESTĠ. MANN-WHITNEY U TESTĠ 3. ĠKĠ YÜZDE ARASINDAKĠ FARKIN ÖNEMLĠLĠK TESTĠ 4. x KĠ-KARE TESTLERĠ

Detaylı

SİRKÜLER. KONU : KDV Uygulama Genel Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ( Seri No 1) Yayımlandı.

SİRKÜLER. KONU : KDV Uygulama Genel Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ( Seri No 1) Yayımlandı. SAYI : 2014 / 49 SİRKÜLER İstanbul,16.10.2014 KONU : KDV Uygulama Genel Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ( Seri No 1) Yayımlandı. 16 Ekim 2014 tarihli ve 29147 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan

Detaylı

Merkezi Eğilim ve Dağılım Ölçüleri

Merkezi Eğilim ve Dağılım Ölçüleri Merkezi Eğilim ve Dağılım Ölçüleri Soru Öğrencilerin derse katılım düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilen 16 soruluk bir test için öğrencilerin ilk 8 ve son 8 soruluk yarılardan aldıkları puanlar arasındaki

Detaylı

2. METODOLOJĠ 1 METODOLOJĠ. Programlar ile Ġstatistiksel Veri Analizi-2 (Prof.Dr. Kazım ÖZDAMAR,2002) çalıģmalarından yararlanılmıģtır.

2. METODOLOJĠ 1 METODOLOJĠ. Programlar ile Ġstatistiksel Veri Analizi-2 (Prof.Dr. Kazım ÖZDAMAR,2002) çalıģmalarından yararlanılmıģtır. GĠRĠġ 1 GĠRĠġ 2 GĠRĠġ 3 İÇİNDEKİLER 1. GĠRĠġ... 4 2. METODOLOJĠ... 5 3. TEMEL BĠLEġENLER ANALĠZĠ TEKNĠĞĠNĠN UYGULANMASI... 8 4. TR52 DÜZEY 2 BÖLGESĠ ĠLÇELERĠ SOSYAL GELĠġMĠġLĠK ENDEKSĠ...10 5. SONUÇ...27

Detaylı

DİYARBAKIR METAL İŞLERİ YAPI KOOPERATİFİ

DİYARBAKIR METAL İŞLERİ YAPI KOOPERATİFİ DİYARBAKIR METAL İŞLERİ YAPI KOOPERATİFİ Baver AYDIN 28.06.2011 S.S. DĠYARBAKIR METAL ĠġLERĠ KÜÇÜK SANAYĠ SĠTESĠ (K.S.S) YAPI KOOPERATĠFĠ 1. Meslek Gruplarının SiteleĢmesi ve Kooperatifin KuruluĢ AĢaması

Detaylı

VAKIF PORTFÖY YÖNETİMİ A.Ş. 01.01.2011 30.06.2011 FAALİYET RAPORU

VAKIF PORTFÖY YÖNETİMİ A.Ş. 01.01.2011 30.06.2011 FAALİYET RAPORU VAKIF PORTFÖY YÖNETİMİ A.Ş. 01.01.2011 30.06.2011 FAALİYET RAPORU 1- Raporun dönemi, ortaklığın unvanı, dönem içinde yönetim ve denetleme kurullarında görev alan başkan ve üyelerin, murahhas üyelerin ad

Detaylı

Mühendislikte İstatistik Yöntemler

Mühendislikte İstatistik Yöntemler .0.0 Mühendislikte İstatistik Yöntemler İstatistik Parametreler Tarih Qma.3.98 4..98 0.3.983 45 7..984 37.3.985 48 0.4.986 67.4.987 5 0.3.988 45.5.989 34.3.990 59.4.99 3 4 34 5 37 6 45 7 45 8 48 9 5 0

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl. Lisans ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK KARA HARP OKULU 1986

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl. Lisans ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK KARA HARP OKULU 1986 ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı : Prof. Dr. MURAT ERDOĞAN İletişim Bilgileri Adres : ġiģli - ĠSTANBUL Telefon Mail : 0554 344 8151 : merdogan@mumeyek.org 2. Doğum Tarihi : 12 EYLÜL 1964 3. Unvanı : Prof. Dr. 4.

Detaylı

FIRAT ÜNİVERSİTESİ DENEYSEL ARAŞTIRMALAR MERKEZİ KURULUŞ VE İŞLEYİŞ YÖNERGESİ

FIRAT ÜNİVERSİTESİ DENEYSEL ARAŞTIRMALAR MERKEZİ KURULUŞ VE İŞLEYİŞ YÖNERGESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ DENEYSEL ARAŞTIRMALAR MERKEZİ KURULUŞ VE İŞLEYİŞ YÖNERGESİ 1. BÖLÜM: Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar AMAÇ Madde 1. Bu Yönergenin amacı, Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığının 16 Mayıs 2004

Detaylı

Aksi durumda yabacı bir bölgeden getirilen ırk/ırklar o yöreye uyum sağlamış yerel ırklarla polen alışverişine giriştiklerinde genetik tabanda

Aksi durumda yabacı bir bölgeden getirilen ırk/ırklar o yöreye uyum sağlamış yerel ırklarla polen alışverişine giriştiklerinde genetik tabanda Ağaçlandırma çalışmalarına temel oluşturacak tohum sağlanmasını emniyetli hale getirebilmek için yerel ırklardan elde edilen tohum kullanılması doğru bir yaklaşımdır. Aynı türde de olsa orijin denemeleri

Detaylı

Yazarlar : Uzm.Menderes ŞEREFLİŞAN Prof.Dr.İhsan AKYURT - Yrd.Doç.Dr.Hülya ŞEREFLİŞAN

Yazarlar : Uzm.Menderes ŞEREFLİŞAN Prof.Dr.İhsan AKYURT - Yrd.Doç.Dr.Hülya ŞEREFLİŞAN Kitap Adı : Su Ürünleri Yetiştiricilik Tesislerinin Planlaması ve Projelendirilmesi Yazarlar : Uzm.Menderes ŞEREFLİŞAN Prof.Dr.İhsan AKYURT - Yrd.Doç.Dr.Hülya ŞEREFLİŞAN Baskı Yılı : 2005 Sayfa Sayısı

Detaylı

Ürün Olarak Konut Kavramı ve Türkiye deki Konut SatıĢlarının Ürün Hayat Eğrisi YaklaĢımıyla Değerlendirilmesi

Ürün Olarak Konut Kavramı ve Türkiye deki Konut SatıĢlarının Ürün Hayat Eğrisi YaklaĢımıyla Değerlendirilmesi 291 Ürün Olarak Konut Kavramı ve Türkiye deki Konut SatıĢlarının Ürün Hayat Eğrisi YaklaĢımıyla Değerlendirilmesi Murat Anbarcı 1, Ömer Giran 2, Yusuf Sait Türkan 3, Ekrem Manisalı 4 Özet Konut; en genel

Detaylı

KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU

KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2015 İÇİNDEKİLER 1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ... 1 2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU...

Detaylı

http://www.cengizonder.com Temel Finans Matematiği Örnek Soru Çözümleri Sayfa. 1 Eylül 2009

http://www.cengizonder.com Temel Finans Matematiği Örnek Soru Çözümleri Sayfa. 1 Eylül 2009 http://www.cengizonder.com Temel Finans Matematiği Örnek Soru Çözümleri Sayfa. 1 SORU - 1 31.12.2009 itibariyle, AIC Şirketi'nin çıkarılmış sermayesi 750.000.000 TL olup şirket sermayesini temsil eden

Detaylı

HAVZA PROJELERĠNDE SOSYO-EKONOMĠK GĠRDĠLERĠN BELĠRLENMESĠ. Prof.Dr.Özden GÖRÜCÜ KahramanmaraĢ Sütçü Ġmam Üniversitesi Orman Fakültesi

HAVZA PROJELERĠNDE SOSYO-EKONOMĠK GĠRDĠLERĠN BELĠRLENMESĠ. Prof.Dr.Özden GÖRÜCÜ KahramanmaraĢ Sütçü Ġmam Üniversitesi Orman Fakültesi HAVZA PROJELERĠNDE SOSYO-EKONOMĠK GĠRDĠLERĠN BELĠRLENMESĠ Prof.Dr.Özden GÖRÜCÜ KahramanmaraĢ Sütçü Ġmam Üniversitesi Orman Fakültesi Orman ve Su ĠĢleri Bakanlığı ÇölleĢme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü

Detaylı

TÜRK PATENT ENSTĠTÜSÜ. 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU

TÜRK PATENT ENSTĠTÜSÜ. 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU TÜRK PATENT ENSTĠTÜSÜ 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU Ağustos 2014 İÇİNDEKİLER KAMU ĠDARESĠNĠN MALĠ YAPISI VE MALĠ TABLOLARI HAKKINDA BĠLGĠ... 1 DENETLENEN KAMU ĠDARESĠ YÖNETĠMĠNĠN SORUMLULUĞU... 2

Detaylı

BÖLÜM-2 Makro-ekonomide Veri

BÖLÜM-2 Makro-ekonomide Veri BÖLÜM-2 Makro-ekonomide Veri Bu bölümdeki notların hazırlığında aşağıdaki kaynaktan faydalınılımıştır: A PowerPoint Tutorial to Accompany macroeconomics, 5th ed. N. Gregory 1 GSYİH: GAYRİ SAFİ YURTİÇİ

Detaylı

Zorunlu çağrıyı doğuran pay edinimlerinden önceki ortaklık yapısı Adı Soyadı/Ticaret Unvanı. Sermaye Tutarı (TL)

Zorunlu çağrıyı doğuran pay edinimlerinden önceki ortaklık yapısı Adı Soyadı/Ticaret Unvanı. Sermaye Tutarı (TL) INFOTREND B TĠPĠ MENKUL KIYMETLER YATIRIM ORTAKLIĞI A.ġ. PAYLARININ ZORUNLU ÇAĞRI YOLUYLA VBG HOLDĠNG A.ġ. TARAFINDAN DEVRALINMASINA ĠLĠġKĠN BĠLGĠ FORMU 1. Çağrıya Konu ġirket e ĠliĢkin Bilgiler: a) Ticaret

Detaylı

7. Orta Vadeli Öngörüler

7. Orta Vadeli Öngörüler 7. Orta Vadeli Öngörüler Bu bölümde tahminlere temel oluşturan varsayımlar özetlenmekte, bu çerçevede üretilen orta vadeli enflasyon ve çıktı açığı tahminleri ile para politikası görünümü önümüzdeki üç

Detaylı