0 6 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARDA ANNE SÜTÜ UYGULAMALARININ BÜYÜME-GELİŞME ÜZERİNDEKİ ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI. Dr. AYTEN TOPRAK ŞAHİNASLAN

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "0 6 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARDA ANNE SÜTÜ UYGULAMALARININ BÜYÜME-GELİŞME ÜZERİNDEKİ ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI. Dr. AYTEN TOPRAK ŞAHİNASLAN"

Transkript

1 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI GÖZTEPE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI KLİNİĞİ 0 6 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARDA ANNE SÜTÜ UYGULAMALARININ BÜYÜME-GELİŞME ÜZERİNDEKİ ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI TIPTA UZMANLIK TEZİ Dr. AYTEN TOPRAK ŞAHİNASLAN İSTANBUL 2009

2 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI GÖZTEPE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI KLİNİĞİ 0 6 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARDA ANNE SÜTÜ UYGULAMALARININ BÜYÜME-GELİŞME ÜZERİNDEKİ ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI TIPTA UZMANLIK TEZİ Dr. AYTEN TOPRAK ŞAHİNASLAN Danışmanı Uzm. Dr. MAHMUT ÇİVİLİBAL İSTANBUL 2009

3 İÇİNDEKİLER TEŞEKKÜR.... KISALTMALAR.... TABLO LİSTESİ.... ŞEKİL LİSTESİ ÖZET.... ABSTRACT.... i ii iii vi vii viii GİRİŞ ve AMAÇ GENEL BİLGİLER ÇOCUK SAĞLIĞI İZLEMİ BÜYÜME ve GELİŞME ANKARA GELİŞİM TARAMA ENVANTERİ (AGTE).. 11 ANNE SÜTÜ GEREÇ VE YÖNTEM BULGULAR DEMOGRAFİK BULGULAR İSTATİSTİKSEL BULGULAR TARTIŞMA SONUÇ KAYNAKLAR EKLER TEZ ONAY SAYFASI... 78

4 TEŞEKKÜR Hastanemizde huzurlu ve güvenli bir ortamda çalışabilmemiz ve eğitimlerimizi alabilmemiz için emeklerini esirgemeyen çok değerli başhekimimiz Sayın Prof.Dr.Hamit Okur a saygı ve teşekkürlerimi sunarım. Uzmanlık eğitimim boyunca mesleki bilgi ve becerileri edinmemde, ilgi ve yardımlarını hiçbir zaman esirgemeyen çok değerli hocalarım; Göztepe Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kliniği Şefi Uzm.Dr.Müferet Ergüven e, tez çalışmam ve rotasyon eğitimlerim sırasında üstün bilgi ve tecrübelerinden istifade ettiğim Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kliniği Şefi Prof.Dr.Murat Elevli ye ve tez danışmanım Uzm.Dr.Pediatrik Nefrolog Mahmut Çivilibal a saygı ve teşekkürlerimi sunarım. Rotasyonlarım sırasında çalışma şansı yakaladığım Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Kliniği Şefi Uzm.Dr.Ahmet Çetin e ve Enfeksiyon Hastalıkları Kliniği Şefi Uzm.Dr.Özcan Nazlıcan a, Şişli Etfal Eğitim ve Araştırma Hastanesi Biyokimya Kliniği Şefi Uzm.Dr.Nezaket Eren e, eğitimime bilgi ve tecrübeleriyle katkıda bulunan başta Uzm.Dr.Nilgün Duru Selçuk olmak üzere tüm uzman doktorlara teşekkürlerimi sunarım. Hiç bir zaman sevgi ve desteklerini esirgemeyen anne ve babama, aileme, eğitimim ve tez çalışmalarım esnasında yine her türlü desteği veren çok kıymetli eşim Ender e, Yaşının üzerinde bir sabır ve ilgiyle çalışmalarım sırasında bana destek olan canım kızım Zehra ya ve çalışmalarım sebebiyle beklediği ilgi ve alakayı gösteremediğim için hep üzüldüğüm canım oğlum Mehmet e, Bu çalışmanın gerçekleştirilmesi sırasında desteklerini esirgemeyen arkadaşlarıma, çalışmaya katılan sevgili çocukların anne-baba ve ailelerine, Ve isimlerini ayrı ayrı anamadığım, desteklerini gördüğüm tüm dost ve arkadaşlarıma sonsuz teşekkürlerimi sunarım. i

5 KISALTMALAR AGTE : Ankara Gelişim Tarama Envanteri AS : Anne Sütü cm : Santimetre DB : Dil-Bilişim DGTT : Denver Gelişimsel Tarama Testi DGTT-II : Denver Gelişimsel Tarama Testi-II GG : Genel Gelişim gr : Gram IM : İnce Motor Kg : Kilogram KM : Kaba Motor n : Toplam Adet - Sayı P : Persentil p : İstatistiksel açıdan anlamlılık düzeyi r : Spearman s rho korelasyon katsayısı SB-ÖB : Sosyal Beceri-Öz Bakım SD : Standart Dağılım TNSA : Türkiye Nüfus Sağlığı Araştırmaları T-puan : T- Puan Profili WHO : Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization) ii

6 TABLO LİSTESİ Sayfa No Tablo 1 : Türkiye Nüfus Sağlık Araştırması(TNSA ) Türkiye 2003 Emzirme Oranları 13 Tablo 2 : Çocukların doğum yeri, zamanı ve doğum şekli dağılım ve yüzdeleri 27 Tablo 3 : Doğum yerine göre emzirme eğitimi alma sayı ve oranları 27 Tablo 4 : Doğum zamanı-doğum tartısı ilişkisi 28 Tablo 5 : İlk anne sütü alma saatine göre çocuk sayı ve oranları 28 Tablo 6 : İlk üç saatte anne sütü almama nedenleri 29 Tablo 7 : Emzirme eğitimi-ilk üç saatte anne sütü almama nedeni ilişki tablosu 30 Tablo 8 : Anne sütü verme sürelerine ilişkin bilgi düzey dağılımı 31 Tablo 9 : AS altı aydan az verilmeli yanıtı verenlerin çocuğa yakınlık derecesi-eğitim düzeyi 32 Tablo 10 : Anne sütü verme süreleri dağılım tablosu 32 Tablo 11 : Anne sütünü kesme nedenleri dağılım tablosu 33 Tablo 12 : Anne sütü vermede anneyi en çok teşvik eden kişi dağılım tablosu 33 Tablo 13 : Anne eğitim düzeyi dağılım tablosu 34 Tablo 14 : Anne çalışma durumu ve meslek dağılım tablosu 34 Tablo 15 : Baba eğitim düzeyi dağılım tablosu 35 Tablo 16 : Anne-Baba eğitim düzeyleri eşleştirme tablosu 35 Tablo 17 : Baba çalışma durumu ve meslek dağılım tablosu 36 Tablo 18 : Doğum sonrası işe başlama zamanı dağılım tablosu 36 Tablo 19 : Tek başına AS alım süresi Genel Gelişim Ham puan dağılımı 37 iii

7 Tablo 20 : Tek başına AS alım süresi Ham puan Profili & T-puan profili dağılımı 37 Tablo 21 : Toplam AS alım süresi Ham puan profili & T-puan profili dağılımı 38 Tablo 22 : Toplam AS alım süresine göre Genel Gelişim puanı dağılımı 38 Tablo 23 : Toplam AS alım süresine göre DB puanı dağılımı 39 Tablo 24 : Boy, kilo, boya göre ağırlık ve yaş istatistiksel dağılım tablosu 40 Tablo 25 : Boy ve kilo persentili istatistiksel dağılım tablosu 41 Tablo 26 : Anne sütü uygulamalarına ilişkin istatistiksel dağılım tablosu 42 Tablo 27 : Psiko-sosyal ve motor gelişim ölçümlerinin istatistiksel dağılım tablosu Tablo 28 : Emzirme eğitimi alma durumuna göre tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresinin dağılımı Tablo 29 : Anne eğitim düzeyine göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı Tablo 30 : Anne çalışma durumuna göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı Tablo 31 : Baba eğitim düzeyine göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı Tablo 32 : Baba iş durumuna göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 46 Tablo 33 : Doğum şekline göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 46 Tablo 34 : Tek başına anne sütü alım sürelerine ait istatistiksel değerler 47 Tablo 35 : Toplam anne sütü alım sürelerine ait istatistiksel değerler 47 Tablo 36 : Kreş-anaokuluna göre fiziksel gelişim değerlendirme tablosu 48 Tablo 37 : DB puanına göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 48 Tablo 38 : IM puanına göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 49 Tablo 39 : KM puanına göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 49 Tablo 40 : SB-ÖB puanına göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 50 iv

8 Tablo 41 : GG puanına göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 50 Tablo 42 : Ham puan profiline göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 51 Tablo 43 : T-puan profiline göre tek başına ve toplam AS alım süresi dağılımı 51 Tablo 44 : DB puanına göre anne ve baba eğitim düzeyi dağılımı 52 Tablo 45 : IM puanına göre anne ve baba eğitim düzeyi dağılımı 53 Tablo 46 : KM puanına göre anne ve baba eğitim düzeyi dağılımı 54 Tablo 47 : SB-ÖB puanına göre anne ve baba eğitim düzeyi dağılımı 54 Tablo 48 : GG puanına göre anne ve baba eğitim düzeyi dağılımı 55 Tablo 49 : Ham puan profiline göre anne ve baba eğitim düzeyi dağılımı 56 Tablo 50 : T- puan profiline göre anne ve baba eğitim düzeyi dağılımı 57 Tablo 51 : Kreş-anaokuluna göre psiko-sosyal ve motor gelişim ölçüm değerleri 58 Tablo 52 : Psiko-sosyal motor gelişim ölçüm sonuçları 67 v

9 ŞEKİL LİSTESİ Sayfa No Şekil 1 : Anne sütünün büyüme ve gelişme üzerine etki analiz diyagramı 2 Şekil 2 : 0 36 Ay Türk kız çocuklarında persentil değerleri(kg) 7 Şekil 3 : Çocukların cinsiyet dağılım ve yüzdeleri 25 Şekil 4 : Anne-Baba akrabalık durumu 25 Şekil 5 : Kreş-Anaokulu bilgisi 26 Şekil 6 : Kardeş bilgisi 26 Şekil 7 : Doğum sonrası emzirme eğitimi durumu ve doğum yerine göre dağılımı 27 Şekil 8 : Doğum Tartısına göre çocukların dağılımı 28 Şekil 9 : İlk anne sütü alma saati-doğum yeri ilişkisi 29 Şekil 10 : Tek başına AS verme süresi bilgi düzeyi 31 Şekil 11 : Anne sütünün büyüme ve gelişme üzerine etki analiz sonucu 66 vi

10 0 6 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARDA ANNE SÜTÜ UYGULAMALARININ BÜYÜME- GELİŞME ÜZERİNDEKİ ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI ÖZET Amaç: Anne sütünün çocuğun büyüme ve gelişmesi üzerine olumlu etkilerini gösteren birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada anne sütü uygulamalarının çocukların fiziksel, psiko-sosyal ve motor gelişimi üzerine her hangi bir etkisinin olup olmadığı farklı bir yöntemle gösterilmeye çalışıldı. Gereç ve Yöntem: Toplam 251 tane 0 6 yaş arası sağlam çocuğun fiziksel gelişimleri boy, kilo ve boya göre ağırlık ile psiko-sosyal ve motor gelişimleri Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE) ile ölçüldü. Elde edilen sonuçlarla anne sütü uygulamaları arasında bir ilişkinin olup olmadığı istatistiksel olarak değerlendirildi. Bulgular: Çalışmada tek başına ya da toplam AS alım süresi ile çocuğun fiziksel, psiko-sosyal motor gelişimi arasında %95 güven aralığında anlamlı bir ilişkiye rastlanmadı. Anne-baba eğitim düzeyi ile DB puanı, IM puanı, Genel Gelişim puanı ve T-puan profili arasında güçlü pozitif(p<0,01), Ham Puan profili arasında ise pozitif(p<0,05) anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Kreş-Anaokulu na gitmenin IM puanı, KM puanı ve T-Puan Profili üzerinde güçlü pozitif (p<0,01), SB-ÖB puanı, Genel Gelişim puanı, Ham Puan Profili üzerinde ise pozitif bir etkiye sahip olduğu tespit edilmiştir(p<0,05). Sonuç: Bu çalışma başarılı bir anne sütü uygulaması yanı sıra anne-baba eğitim düzeyinin yükseltilmesinin ve okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılmasının çocuğun sağlıklı büyüme ve gelişmesi için önemini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Anne sütü, AGTE, büyüme ve gelişme vii

11 EFFECTS OF BREAST-FEEDING PRACTICES ON GROWTH AND DEVELOPMENT OF CHILD BETWEEN 0 6 YEARS OLD ABSTRACT Objective: There are many studies which have shown that breast-feeding has a positive effect on growth and development of child. This study aimed to show whether breast-feeding has any effect on growth and development of children using a different method. Methods: A total of 251 healthy children between 0-6 years old were included. Their physical growth were assessed by anthropometry (weight-for-ages, height-for-ages and weight-forheight), psycho-social and motor development were assessed by Ankara Developmental Screening Inventory (AGTE). Results: The data indicated that there is no relationship between physical growth, AGTE scores and the duration of neither only breast-feeding: nor total breastfeeding. There was a strong significant interaction between the intellectual level of parent s and the scores of verbal ability(db), fine motor ability(im), gross motor ability(km), general development(gg) and T Score Profile (p<0,01), and a significant relation between intellectual level of parents and Row Score Profile (p<0,05).strongly significant higher test scores for each domain of AGTE including fine and gross motor(im,km) and T-Score profile(p<0,01), and significantly higher test scores for social skills(sb-öb), general development(gg) and Row Score Profile were obtained from children who attended nursery compared to those who did not(p<0,05). Conclusion: This study showed that, as well as breastfeeding; the raising the intellectual level of parent s and the level of education in preschool term are also of great importance in term of healthy growth and development of child. Key words: AGTE, Breast-feeding, growth, development viii

12 GİRİŞ VE AMAÇ Pediatri, çocukluk döneminin sağlık ve hastalık durumlarıyla ilgili çok yönlü ve geniş kapsamlı bir tıp alanıdır. Esas olarak koruyucu pediatri ve tedavi edici pediatri olmak üzere bir birini tamamlayan iki ana bölümden oluşur. Tedavi edici pediatri hasta çocuğun tanı ve tedavisi ile ilgilenirken koruyucu pediatri çocukları hastalıklardan korumayı ve erken tanı ve tedavi ile sakatlık ve nükslerin(tekrarların) önlenmesini sağlar. Koruyucu hekimliğin en yüz güldürücü sonuçlar verdiği tıp dalı pediatridir. Koruyucu hekimliğin halka yaygın olarak ulaştırılabildiği ülkelerde çocuk sağlığı düzeyi son yılda belirgin olarak düzelmiştir. Çocuk sağlığı izlemi koruyucu pediatrinin temel öğelerinden biridir. Sağlıklı çocuk fiziksel psiko-sosyal ve zihinsel açıdan tam bir iyilik hali içinde olan çocuktur. Tanımdan yola çıkarak çocuk sağlığı izlemi, çocuğun tüm bu yönlerden izlenimini gerektirmektedir. Çocuk sağlığı izlemi ancak aile, çocuk doktoru ve sağlık çalışanlarının yakın işbirliği ile başarılı bir şekilde yürütülebilir. Çocukların fiziksel ve ruhsal sağlık düzeyleri; toplumun sosyo-ekonomik koşulları, ailelerin eğitim, kültür ve sağlık bilgi düzeyi, çevrenin hijyen koşulları, verilen sağlık hizmetlerinin sayı ve niteliği gibi etmenlerden etkilenir. Beslenme; çocuğun fiziksel, sosyal ve zihinsel(mental) gelişimi üzerine etki eden temel faktörlerden biridir. Beslenme yukarda sayılan faktörlerden doğrudan ya da dolaylı olarak etkilenir. Özellikle 0 2 yaş grubu çocukların temel besin kaynağı olması gereken anne sütünün çocuk üzerindeki pozitif etkileri bu yönde yapılan çeşitli araştırmalarla kesinlik kazanmıştır. Yine ülkemizde değişik bölgelerde yapılmış araştırmalarda da anne sütünün çocuk gelişimi üzerine olumlu etkilerinin teyit edildiğine rastlamaktayız. İstanbul Türkiye nüfusunun yaklaşık %20 sinin yaşadığı, her bölgeden sürekli göç alması sebebiyle sosyo-ekonomik farklılıkları barındıran büyük bir ildir. İstanbul da yapılan bir çalışma Türkiye genelinin bir yansıması olarak da kabul edilebilir. 1

13 Bu çalışma ile İstanbul un farklı bölgelerinden gelerek Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi Sağlam Çocuk Polikliniğine başvuran 0 6 yaş arası çocukların fiziksel ve psikososyal motor gelişimleri ile anne sütü uygulamaları arasındaki ilişki düzeyinin araştırılması amaçlandı. Psiko-sosyal ve motor gelişim düzeylerini ölçmek için; Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE) kullanılmasına, fiziksel gelişim düzeylerini ölçmek için ise yaşa göre boy, yaşa göre ağırlık ve boya göre ağırlık antropometrik göstergelerinin kullanılmasına karar verildi. Şekil 1: Anne sütünün büyüme ve gelişme üzerine etki analiz diyagramı Çalışmada elde edilen verilerin değerlendirilmesi sonucunda anne sütü alım süresinin ve şeklinin çocuğun psiko-sosyal, motor ve fiziksel gelişimi üzerine bir etkisinin olup olmadığının araştırılması planlandı. Şekil-1 de özetlenen plan doğrultusunda ilgili yaş grubu çocuklarda büyüme-gelişme ve anne sütü uygulamaları arasındaki ilişki düzeyinin araştırılması hedeflenmiştir. 2

14 GENEL BİLGİLER 1. ÇOCUK SAĞLIĞI İZLEMİ Çocuk sağlığı izlemi doğum öncesi dönemden başlayarak pubertenin tamamlanıp ergenliğe sağlıklı bir şekilde adım atana kadar çocuğa verilmesi gereken temel koruyucu sağlık hizmetlerini içerir. Dünyada 230 milyondan fazla çocuk önlenebilir sebeplere bağlı olarak gelişme geriliği göstermektedir (1 2). Çocuk sağlığı izlemine giren sağlık hizmetleri genel olarak şu başlıklar altında toplanabilir: Gebenin bakımı ve eğitimi, genetik danışmanlık, Doğumun uygun ortamda ve ehil kişilerce gerçekleştirilmesi, Yenidoğan bakımı ve takibi, tarama testleri, AS ile beslenmenin sağlanması ve takibi, ek gıdalara zamanında ve uygun şekilde geçişin sağlanması, Aşılama, Psikomotor gelişimin takibi, Ergenlik döneminde gerekli destek ve eğitimin verilmesi (3, 4, 5, 6). Çocuk Sağlığı İzleminden Elde Edilen Kazanımlar Çocuk ölüm hızı azalır; ülkemizde 5 yaş altı çocuklarda ölüm hızı %0,37, 1 yaş altı çocuklarda %0,29 (7). Hastalık ve sakatlıklar önlenir. Çocukların genetik olarak mümkün olan optimal büyüme ve gelişmeyi göstermeleri, uzun, sağlıklı bir yaşam sürmeleri sağlanır. Toplumda çocukların sağlık düzeyi yükselir. Ülkemiz nüfusunun %38 ini 0 18 yaş arası çocuklar oluşturmaktadır (7). 3

15 Hastalıklar sebebiyle olan maddi kayıplar ve iş günü kayıpları azalır, çocuğun okul başarısı yükselir (8). Sağlam çocuk izlemi için kullanılan standart programlar vardır. Amerikan Pediatri Akademisi çocuğun doğumda, 2 haftalık, 2 aylık, ve 24 aylık iken görülmesini, 24 aydan sonra da 6 ayda bir takip önermektedir. Ülkemizde en yaygın şekilde kullanılan çocuk izlem takvimi çocuğun doğumda, ilk 24 saat içinde, taburcu olurken,7 10.günlerde, ilk 6 ay içinde her ay, 6 24 ay arası 3 ayda bir, 2 6 yaş arası 6 ayda bir,6 yaştan sonra yılda bir şeklinde olan uygulamadır. Ancak bu izlem programı çocuğun ve ailenin özelliklerine göre gerektiğinde sıklaştırılabilir (9). Çocukların hastalanmadıkları sürece düzenli kontrollere götürülmesinin henüz yaygın bir alışkanlık haline gelmediği Türk toplumu gibi toplumlarda çocukların her ne sebeple olursa olsun sağlık kuruluşuna her başvuruları o andaki sağlık sorunlarının ötesinde çocuk sağlığı izlemi için bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. Doğum öncesi dönemde anneye, dolayısıyla çocuğa verilmesi gereken sağlık hizmetleri; annenin uygun aralıklarla takibinin yapılması, doğum sonrası emzirme, çocuk bakımı, aşılar, çocuk takibi konularında eğitim verilmesi, sağlıklı bir doğum için fiziki ve psikolojik şartların hazırlanmasıdır. Doğum sonrası dönemde her kontrolde çocuğun sağlık ve gelişme durumuyla ilgili aileden alınan iyi bir öykü ile kontrole başlanmalıdır. Aile, izlemin her aşaması hakkında bilgilendirilerek çocuk sağlığı izlemine dâhil edilmeli ve destekleri sağlanmalıdır. Kontrollerde boy, kilo ve 2 yaşına kadar baş çevresi ölçümleriyle büyüme-gelişmenin de değerlendirildiği tam bir fizik muayene yapılmalı, bulgular çocuğun cinsiyeti ve yaşına göre değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Bu muayene sırasında çocuğun yaşı ve cinsiyeti gibi faktörlere bağlı olarak belli dönemlerde daha sık görülen belli sağlık sorunlarına özellikle dikkat edilmelidir(10). Aşılama çocuk sağlığı izleminin önemli bir parçasıdır ve her yaştan çocuğun sağlık kurumuna başvurusunda aşılanma durumu sorgulanarak varsa eksikler giderilmelidir. Aşı takvimine mümkün olduğunca sadık kalınmalı, geçersiz sebeplerle aşılama geciktirilmemelidir(11). 4

16 Çocuk sağlığını etkileyen faktörlerin başında gelen beslenmenin değerlendirilmesine yönelik sorgulamada; çocuğun doğru şekilde yeterince AS alıp almadığı, ek gıdalara uygun zamanda ve uygun şekilde geçilip geçilmediği değerlendirilmelidir. Çocuğun son 3 4 günlük menüsünün sorgulanması yeterli miktar ve uygun içerikli bir diyet alıp almadığı konusunda genel bir bilgi verebilir. Edinilen bu bilgiler ışığında aileye emzirme, beslenme, sofra eğitimi gibi konularda eğitim verilmelidir. Çocuklarda belli dönemlerde sık karşılaşılan sağlık sorunlarının erken tespit ve önlenmesine yönelik olarak bir takım tarama testleri yapılmaktadır. Amerikan Pediatri Akademisinin önerileri doğrultusunda 6 aydan büyük çocuklarda demir eksikliği anemisinin saptanması için hemoglobin ve hematokrit tayini, çocuklarda kronik böbrek yetmezliğinde altta yatan en sık sebep olan idrar yolu enfeksiyonunun saptanması için tam idrar tahlili, tüberkülin testi, işitme ve görme değerlendirmesi her çocuğa 5 yaşın altında mutlaka uygulanmalıdır(9). Dünyada ve ülkemizde en yaygın olarak yapılan tarama çalışmaları; Hipotroidi ve Fenilketonüri taraması, Gelişimsel kalça displazisi taraması (12), Görme taraması (13), İşitme taramaları (14), Demir eksikliği anemisi, İdrar yolu enfeksiyonu taraması, Kan basıncı taraması, Hiperlipidemi taraması (15). 5

17 2. BÜYÜME VE GELİŞME 2.1. Tanım Büyüme vücut hacminin ve kütlesinin artmasını, gelişme(olgunlaşma) biyolojik işlevlerin kazanılmasını ifade eder. Büyüme organizmadaki hücre sayısının ve büyüklüğünün artmasıyla ilgilidir, gelişme ise hücre ve dokuların yapı ve bileşimindeki değişimler sonucu meydana gelir. Çocuğu erişkinden ayıran en önemli fark sürekli büyüme ve gelişme içerisinde olması ve çocuk sağlığını etkileyen her şeyin büyüme ve gelişmeyi de etkilemesidir. Hastalık belirtisi göstermeyen, aynı zamanda kronolojik yaşına uygun bir vücut büyümesi, fizyolojik olgunlaşma, ruh ve zekâ gelişimi gösteren çocuk sağlıklı çocuktur. Bu sebeple büyüme ve gelişmenin yaşa göre durumunun değerlendirilmesi klinik muayenenin önemli bir parçasıdır(16). Büyüme ve gelişme döllenme ile başlayıp erişkin döneme kadar devam eder. Ancak belli dönemlerde hızlanma gösterir. Büyüme hızı fetal dönemde en yüksek iken 3 4 yaş ve 9 10 yaş arasında göreceli olarak daha düşüktür. Ergenlik döneminde tekrar hızlanma gösterir Büyüme ve Gelişmeyi Etkileyen Faktörler Büyüme ve gelişmeyi etkileyen faktörler aşağıdaki şekilde özetlenebilir; Genetik yapı, Cinsiyet, Hormonal faktörler, Uterus içi faktörler, Postnatal ortam faktörleri ( beslenme, sağlıklı olmak, sağlıklı bir çevre) 2.3. Büyüme ve Gelişmenin Değerlendirilmesi Büyüme ve gelişimin değerlendirilmesinde aşağıdaki ölçütler kullanılır. 6

18 Büyümenin değerlendirilmesi için; Vücut ağırlığı ve vücut ağırlığı artma hızı, Boy uzunluğu ve boy uzunluğu artma hızı, Baş çevresi ve baş çevresi artma hızı, Vücut bölümlerinin birbirine oranları kullanılır. Gelişmenin değerlendirilmesi için; Dişlerin çıkma ve değişme yaşı, Kemiklerin olgunlaşma derecesi, Nöromotor gelişme derecesi, Psikolojik gelişme derecesi, Cinsel gelişim ölçütleri kullanılır. Bir çocuğun büyüme ve gelişmesinin değerlendirilmesi aynı yaştaki iyi ortam koşullarında bulunan normal çocuklardan elde edilen değerlerle karşılaştırılarak yapılır. Pediatride normal dağılımı gösteren ve en yaygın kullanılan yöntem persentil eğrileridir. Persentil eğrileri en doğru olarak izlemeli yöntem ile elde edilen ölçümlerden hesaplanır. Şekil 2: 0 36 Ay Türk kız çocuklarında persentil değerleri(kg) (17). 7

19 Kemiklerin olgunlaşma derecesi kemik yaşı olarak ifade edilir ve normal çocuklarla kıyaslama yoluyla değerlendirilir. İlk üç ayda diz ve ayak kemiklerinin direk grafisi, daha büyüklerde el ve el bileği kemiklerinin direk grafisi kullanılır. Bu grafilerin okumasında standart olarak Greulich-Pyle atlası, Tanner-Whitehouse atlası kullanılır Nöromotor ve Psiko-sosyal Gelişimin Değerlendirilmesi Nöromotor-zeka-ruh gelişiminin değerlendirilmesi özellikle 3 4 yaşlarda klinik değerlendirmenin önemli bir parçasıdır. Çocuklar belirli yaşlarda belirli beceriler kazanırlar. Bunun için normal bir zekânın yanı sıra sinir-iskelet sistemi ve görme-işitme fonksiyonlarının da sağlam olması gerekir. Çocuğun kazandığı bu becerilerin basit olarak klinik değerlendirmesi; anne ile konuşarak bilgi alma, bazı basit muayene yöntemleri ve test araçları kullanılarak çocuğun hareket ve davranışlarının gözlenmesi yoluyla yapılır. Değerlendirme şu alanları içermelidir; Postür ve hareket, El-göz koordinasyonu, İşitme-ses çıkarma, konuşma, Sosyal davranış(18). İlk yaşlarda nöromotor-zekâ-ruh gelişiminin değerlendirilmesinde basit araçlar kullanılabilir. Çok yönlü bir değerlendirme için ise pek çok özel test geliştirilmiştir. Ülkemizde gelişim ölçeği olarak yaygın kullanılan belli başlı testler; Gelişim Tarama Envanteri, Ankara Gelişim Tarama Envanteri(AGTE), Bayley Çocuklar için Gelişim Ölçeği, Brunnet-Lezine Testi, Denver Gelişimsel Tarama Testi-II (DGTT-II), Psiko-sosyal Gelişim Testi, Uyumsal Davranış Skalası 8

20 Bu testler içerisinde en yaygın kullanılan tarama testleri DGTT-II ve AGTE olarak karşımıza çıkmaktadır. DGTT süt çocuğu ve okul öncesi çocukların değerlendirilmesinde kullanılan uygulaması ve yorumu kolay bir testtir. Kanada da yapılan bir çalışmaya göre DGTT en çok kullanılan tarama testidir(19). Bu test 1967 de William K. Frankenburg ve J.B. Dobbs tarafından geliştirilmiştir(20) yılında Epir ve Yalas tarafından Türk toplumuna uyarlanmıştır(21) yılında dil alanına eklenen yeni maddeler ve farklı skorlama sistemi Frankenburg ve Dobbs tarafından revize edilerek DGTT-II geliştirilmiştir. DGTT-II 1996 da Yalas ve Anlar tarafından yeniden standardize edilerek Türk toplumu üzerinde kullanılmaya başlanmıştır. Bu yeni versiyonun eskiye nazaran gelişme geriliğinin saptanmasında sensitivitesi daha yüksektir(22). DGTT-II 125 sorudan oluşur ve çocuğu dört alanda değerlendirmeye tabi tutar; Kişisel-Sosyal İnce Motor Kaba Motor Dil Skala belli bir yaş grubundaki çocukların yüzde(%) kaçının belli bir aktiviteyi gerçekleştirebildiğini yansıtır. Vakanın performansının yaş dağılımının neresinde olduğu belirlenir. Sonuçlar normal gelişim, anormal gelişim ve şüpheli gelişim olarak üç şekilde yorumlanır. 0 6 yaş grubu çocuklarda DGTT-II ile değerlendirme kolaydır ancak iyi bir değerlendirme için testin farklı zamanlarda tekrarı önerilmektedir(23). DGTT-II bir tarama aracıdır zekâ testi değildir. Test soruları direk çocuğa uygulanır ve aileden de yardım alınır. DGTT-II nin üstünlükleri; Öğrenmesi ve uygulaması kolay olması, Her çocukta 5 15 dakikada tamamlanabilmesi, Doktorlar başta olmak üzere her meslek grubunca kullanılabilmesi ve Testin geliştirilmesinde geniş bir çocuk grubunun(2000 adet) kullanılmış olmasıdır. 9

21 DGTT-II nin zayıf yönleri; Sosyal ve kültürel farklılıklar Denver Gelişimsel Tarama testi ile değerlendirme hatalarına yol açabilmektedir(24). Ağır gelişme geriliğinin ortaya çıkarılmasında faydalıdır ancak hafif gelişme geriliği ve spesifik problemlerin tespitinde yetersizdir. Bu eleştiri hem DGTT hem de gözden geçirilmiş sürümü olan DGTT-II için geçerlidir(25, 26,27). Frankenburg bu eleştiriye DGTT-II bir tanı aracı değil çok sayıdaki çocuk içinden ileri değerlendirme gerektirenlerin seçilmesi için kullanılan hızlı bir metottur şeklinde yanıt vermiştir(28). 10

22 3. ANKARA GELİŞİM TARAMA ENVANTERİ Ankara Gelişim Tarama Envanter (AGTE) bebek ve çocukların gelişimi ile ilgili derinlemesine ve sistemli bilgi sağlayan bir değerlendirme aracıdır. Bu envanter kültürümüze özgü, kısa sürede çok kişiye uygulanabilen, sağlık taramalarında çocuğun gelişimini yansıtabilecek şekilde düzenlenmiştir. Çevre koşullarının bebek ve çocukların bilişsel ve psikososyal gelişimlerini etkileyebileceği göz önüne alınarak envanterin gelişimsel gecikme riski taşıyabilecek alt sosyo-ekonomik düzey çocuklarına uygun olarak geliştirilmesine dikkat edilmiştir. Ankara Gelişim Tarama Envanteri; 0 6 yaş bebek ve çocukların o andaki gelişimini ve becerilerini annelerinden alınan bilgiler doğrultusunda değerlendirmektedir. Çocuğu en iyi tanıyan kişiler olarak annelerin çocuk hakkında verdiği bilgiler uzun süreli gözleme dayanmaktadır. Böylece bireysel test uygulamalarında sonuçları olumsuz olarak etkileyebilecek hastalık, yorgunluk, uyku gibi geçici durumlar annelerin değerlendirmelerine yansımamaktadır. Annelerin bilgi kaynağı olarak kullanılmasının bir diğer yararı da annelerin değerlendirme sürecine doğrudan katılmalarıdır. Böylece annelere gelişim açısından önemli davranışları daha iyi gözleyebilme ve çocukları daha iyi tanıyabilme olanağı sağlanmaktadır. Bu envanter anneler dışında çocuğun gelişimini yakından izleyen ve çocuğu iyi tanıyan babalar, bakıcılar ve öğretmenler tarafından da yanıtlanabilir. AGTE, gelişimsel gecikme ve düzensizlik gösterme açısından risk altında olduğu düşünülen bebek ve çocukların erken dönemde tanınması ve gerekli önlemlerin alınmasına da olanak sağlar. Envanter çeşitli yaş gruplarına göre düzenlenen ve annelere sorularak Evet, Hayır, Bilmiyorum şeklinde yanıtlanan 154 maddeden oluşmuştur. Sorular gelişimin farklı, ancak birbiriyle ilişkili alanlarını(dil-bilişsel, İnce Motor, Kaba Motor, Sosyal Beceri-Öz Bakım) temsil edecek şekilde düzenlenmiştir. Sonuçlar 0 6 yaş grubu bebek ve çocukların şimdiki gelişimini yukarda sözü edilen 4 alt test ve toplam gelişim puanı olarak yansıtmaktadır. Normlar 0 6 yaş grubunda çocuğu olan 860 anne ile görüşmeler sonucunda elde edilmiştir. Bunların 420'si erkek çocuk, 440'ı kız çocuk annesidir. 11

23 Gelişim Envanteri Alt Testleri; Genel Gelişim(GG): 154 maddelik genel gelişim toplam puanı tüm alt testleri kapsar ve genel gelişim düzeyini yansıtır. Dil-Bilişsel(DB): 65 maddeden oluşan bu alt test basit ses ve sözel davranışlar ile karmaşık dil ifadeleri, dili anlama ve açık olarak ifade edebilme, basit problemleri çözme, sayı-zaman kavramı gibi becerileri kapsar. İnce Motor(İM): 26 maddeden oluşan bu alt test basit göz ve el koordinasyonundan karmaşık ince motor davranışlara kadar uzanan görsel-motor becerilerini kapsar. Kaba Motor(KM): 24 maddeden oluşan bu alt test, hareket ve hareketle ilişkili kuvvet, denge ve koordinasyonu içerir. Sosyal Beceri-Öz Bakım(SB-ÖB): 39 maddeden oluşan bu alt test yeme, içme, tuvalet temizliği ve giyinme gibi öz bakım alışkanlıkları ile özerklik, sosyal etkileşim ve inisiyatif gibi özelliklerin genel bir ölçümüdür(29). 12

24 4. ANNE SÜTÜ 4.1. Anne Sütünün Önemi Özellikle gelişmekte olan ülkelerin yaygın bir sorunu olan yetersiz ve dengesiz beslenme; bir yandan bireylerin fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini, diğer yandan da toplumun ekonomik ve kültürel gelişimini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu olumsuz etkiler en çok bebeklerde ve çocuklarda görülmektedir. Önemli ölçüde anne sütünün yeterli süre verilmemesiyle ortaya çıkan malnütrisyon, gelişmekte olan ülkelerin çocuk ölümlerinin yaklaşık % 50'sinin nedenini oluşturmaktadır. Ayrıca beslenme bozuklukları, ishalli hastalıklar ve alt solunum yolu hastalıklarının da zeminini hazırlamaktadır. Bu hastalıklardan korunmada anne sütü ile beslenmenin yadsınamaz bir önemi vardır. Anne sütü, bebeklerin sağlıklı büyüme ve gelişmelerine katkı sağlamanın yanında aile ve ülkeye sosyal ve ekonomik getirileri olan ideal ve vazgeçilmez bir besin kaynağıdır. Bebek beslenmesi ile ilgili uygulamaların tarihsel gelişimine bakıldığında günümüze kadar bebek beslenmesinde en önemli besinin AS olduğu görülmektedir. Ancak 20. yüzyılda sanayileşme döneminin başlamasıyla kadınların çalışma hayatına girmesi AS ne ilginin azalmasına ve biberonla beslenmenin daha üstün olduğuna dair inanışların yaygınlaşmasına sebep olmuştur. Son 30 yıldır AS üzerinde yoğunlaşan çalışmalar AS nün eşsiz bir besin olduğu ve bebek beslenmesindeki yerinin doldurulamayacağı gerçeğini ortaya çıkarmıştır. Bunun sonucu olarak AS kullanımı tüm dünyada tekrar yaygınlaşmıştır. WHO ilk 6 ay sadece AS, 6 aydan sonra ek gıdalarla birlikte AS nün 2 yaşın sonuna kadar devam edilmesini önermektedir(30). Tablo 1: Türkiye Nüfus Sağlık Araştırması(TNSA ) Türkiye 2003 Emzirme Oranları Ay Hiç Emzirmeyen (%) Sadece Anne Sütü (%) Anne Sütü ve Ek Gıda (%)

25 4.2. Anne Sütünün İçeriği Anne sütü, yıllık milyonlarca litrelik üretimiyle, en önemli doğal kaynaklardan biridir. Anne sütü sindirimi kolay, her zaman taze, temiz ve bebeğe verilmeye hazır bir besindir. Bütün memelilerin yavruları için, kendi annelerinin sütü en iyi besindir. Her annenin sütü, kendi bebeğinin gereksinimlerine göre uygun miktar ve niteliktedir. AS nün içeriği bebeğin yaşına ve durumuna göre değişim gösterir. Örneğin, prematüre doğum yapmış annenin sütünün içeriği, diğerlerine göre farklıdır. Ayrıca gece sütü ile gündüz sütünün, emmenin ilk evresinde gelen süt ile daha sonra gelen sütün, doğumdan sonra ilk aylarda salgılanan sütle, daha sonraki aylarda salgılanan sütün içeriği de birbirinden farklıdır. Prematüre ve term AS arasındaki fark 1. aydan sonra ortadan kalkar. AS salgılandığı döneme ve bileşimine göre üçe ayrılır. Kolostrum: Doğum sonrası ilk 5 gün salınan süttür. Olgun süte oranla antienfektif unsurlar, vitamin A, Na ve Çinko daha yüksek oranda bulunur ve yaşamın ilk günlerinde bebeği enfeksiyonlardan korur. Kolostrum bebeğin gastrointestinal sistemini Ig ler ile bir tabaka şeklinde örter ve dış ortamdan gelen mikroorganizmaları karşı sağlam bir bariyer oluşturur. Kolostrum olgun sütten daha fazla protein içerir.(%3 3,5 gram).yağ ve laktoz içeriği olgun süte oranla daha azdır. Enfeksiyon ve alerjiden koruyan antikorlar, alyuvarlar,sekretuar Ig A, laktoferrin, makrofajlar, T ve B lenfosit gibi unsurlardan zengindir. Barsağın olgunlaşmasını sağlayan, alerji ve besin intoleransı gelişmesini önleyen epidermal büyüme faktörlerini içerir. Vitamin A, D, B12, Na ve Zn içeriği olgun anne sütünden daha yüksektir. Geçiş Sütü: Doğum sonrası günler arasındaki süt, Olgun(Matür) Süt: AS nün içeriği bireyler arası biyokimyasal farklılıklar, annenin diyetinin özellikleri, laktasyon dönemi ve emzirme süresinin uzunluğuna göre değişkenlik gösterir. AS suda ve yağda çözünebilen çok sayıda bileşenden oluşan kompleks bir yapıya sahiptir. Bileşiminin yaklaşık % 80 ini su oluşturur. 14

26 Anne sütündeki temel besin öğeleri ise; Proteinler: Anne sütünde dokuz protein fraksiyonu bulunmaktadır ve anne sütündeki toplam protein içeriği inek sütüne oranla daha düşüktür(1,1 g/dl-3,2 g/dl). Ancak anne sütü proteininin biyolojik değeri yüksektir ve yaşamın ilk altı ayında tek başına bebeğin protein gereksinimini karşılamaktadır.as ndeki proteinler kazein ve Whey proteinler olup kazein/whey oranı 40/60 dır. Bu oran AS proteinlerinin sindirilebilirliğini, emilimini ve vücut proteinlerine dönüşme oranını artırır(net Protein Kullanımı(NPU):%100). Whey proteini fraksiyonu büyük oranda α-laktalbuminden oluşur. Bunun dışında antienfektif özelliği olan pek çok protein vardır: laktoferrin, lizozim, sekretuar IgA ve diğer immünglobulinler, serum albumin gibi. Bunlardan AS ndeki proteinin %15-20 sini oluşturan laktoferrin AS ndeki demiri bağlayarak hem bebeği gastrointestinal sistem enfeksiyonlarına karşı korur hem de AS ndeki demirin biyoyararlılığını artırır. AS nde β-laktoglobulin bulunmaz. β-laktoglobulin inek sütünde bulunur ve alerjik cilt ve solunum yolu hastalıklarına yol açar. Anne sütü proteininin %40'ını oluşturan kazein ise besleyici olarak kullanılmakta, bebeğe kalsiyum, fosfor, aminoasit sağlamaktadır. Karbonhidratlar: Anne sütünde bulunan karbonhidratların en önemli komponenti laktozdur. AS ndeki laktoz miktarı inek sütündekinden daha yüksektir(7,1 g/dl-4,1 g/dl). Laktoz, yavaş ve kolay sindirilebildiğinden, kan şekerini iyi bir biçimde düzenlemekte, kalsiyum, magnezyum gibi minerallerin emilimini artırarak kemik mineralizasyonunu olumlu yönde etkilemektedir. Laktoz beyin ve spinal kordda galaktopeptidlerin yapısına girerek beyin gelişiminde rol oynar. Ayrıca laktozun sindirilemeyen kısmı barsaklarda fermente olarak asidofilik bakteriyel floranın (Laktobasillus Bifidus) gelişiminde rol oynar. Bu komponente Bifidus Faktör/Büyüme Faktörü denir. AS nde laktoz dışında önemli miktarda glikoz, galaktoz, oligosakkaritler ve bazı kompleks karbonhidratlar bulunur. Lipidler: AS kalorisinin %50 sini bileşimindeki lipidlerden alır. AS nde inek sütüne oranla hem daha fazla yağ bulunur(4,5 g/dl,3,8 g/dl) hem de biyoyaralılığı inek sütüne oranla daha yüksektir. Anne sütünde bulunan lipaz, düşük safra konsantrasyonlarında bile yağ sindirimine yardımcı olmaktadır. Anne sütündeki yağların %98'i trigliserittir. 15

27 Trigliserid yapısında en fazla bulunan yağ asitleri ise palmitik ve oleik asittir. Araşidonik asit (AA), doksahegzaenürik asit (DHA), linoleik asit ve alfa linolenik asit, sinir ve retina hücrelerinin yapısına girmekte, bu uzun zincirli poliansatüre yağ asitlerinin eksikliğinde sinir sistemi ve görme fonksiyonlarının gelişimi yeterli düzeyde olmamaktadır. Özellikle preterm bebeklerin annelerinin sütlerindeki uzun zincirli, poliansatüre yağ asitleri diğerlerine oranla daha yüksektir. Bir emzirme döneminin sonuna doğru salgılanan sütte, emzirmenin başlangıcına göre yağ oranı artış göstermektedir. Bu son sütü alan bebek, doygunluk hissederek memeyi bırakmakta, böylelikle obesite riskinden korunmaktadır. Anne sütünde, erken laktasyon döneminde fosfolipid ve sinir sisteminin gelişiminde rolü olan kolesterol içeriği yüksektir. Bu durumun lipid enzim sisteminin erken aktivasyonu ve ileride gelişebilecek hiperlipidemi ve aterosklerozun önlenmesinde etkili olabileceği öne sürülmektedir. Vitamin ve Mineraller: AS nde D ve K vitamini dışında bütün vitaminler yeterli düzeydedir. Doğum sonrası yapılan vitamin K uygulaması ve postnatal 15.gün başlanan D vitamini desteği ile vitamin ihtiyacı tamamlanmış olur. Mineraller de AS nde inek sütüne oranla daha düşük düzeyde ancak daha yüksek bir biyoyararlanım düzeyinde bulunurlar. Anne sütünün potasyum içeriği sodyuma oranla yüksektir ve intrasellüler sıvılarla uyum göstermektedir. Sodyum komponentinin düşüklüğü ise yenidoğanın tam olgunlaşmamış böbrek fonksiyonlarına uyum gösterir. Ca. P ve selenyumun AS ndeki düzeyi annenin diyetinden etkilenir. Çinko, bakır, krom, selenyum, demir, magnezyum düzeyleri ise laktasyon dönemine göre değişiklik gösterir. Örneğin kolostrumun çinko ve selenyum düzeyi daha yüksektir. AS Ca oranı(34 mg/dl) inek sütü Ca oranından(120 mg/dl) düşük olmasına rağmen Ca/Fosfor oranı(2/1) daha yüksek olduğu için AS ndeki Ca un emilimi daha fazladır ve çocuğun kemik ve diş gelişimi için daha uygundur. AS ndeki demirin emilimi de inek sütüne oranla daha yüksektir(%50 ye %5 10). Bu özelliği ile de ilk 6 ay çocuğu demir eksikliği anemisine karşı korur. Büyüme Faktörleri-Hormonlar ve Enzimler: AS başta GİS ve MSS olmak üzere pek çok sistem üzerine etki eden büyüme faktörleri içerir. Epidermal Büyüme Faktörü, 16

28 dönüştürücü büyüme faktörü (TGFα ve TGFß ), Sinir Büyüme Faktörü(NGF), İnsülin Benzeri Büyüme Faktörü, Meme Kaynaklı Büyüme Faktörü, Eritropoetin, Taurin, Etanolamin, Fosfoetanolamin ve İnterferonlar gibi. Bu faktörler sayesinde beynin bilişsel fonksiyonlarının AS alan çocuklarda daha yüksek olduğu bildirilmiştir(31). Ayrıca AS nde lipaz, lipoprotein lipaz, galaktozil transferaz başta olmak üzere pek çok enzim ve GnRH, TRH, TSH, LHRH, T3,T4, PTH ve Prolaktin gibi pek çok hormon bulunur. Antimikrobiyal ve Antiinflamatuar Faktörler: Laktoferrin, lizozim, fibronektin, Salgısal IgA, musin, C3, oligosakkaritler, lipitler anne sütündeki antimikrobiyal faktörlerdendir. Vitamin A, C, E, katalaz, glütatyon peroksidaz, alfa-1 antitripsin, alfa-1 antikemotripsin, prostoglandin E 1-2, EGF, TGF, IL-10 antienflamatuar faktörlerdir. Ayrıca, anne sütünde interlökinler, interferon gama ve TNF gibi immünomodülatörler bulunmaktadır. Monosit, makrofaj, PNL, T ve B lenfositleri ise hücresel bileşenleri oluşturmaktadır(32). Başta salgısal IgA olmak üzere diğer inmünoglobulinler; salmonella, şigella, kolera, poliovirüs, rotavirüs, RSV ve diğer mikroorganizmalarla gelişen enfeksiyonları önler. Anne sütü bu özellikleri ile bebeği sepsis, bakteriyemi, menenjit, solunum yolları enfeksiyonları, gastroenteritler, üriner sistem enfeksiyonları, akut otitis mediadan korur. Bunun yanı sıra Tip 1 diabetes mellitus, lenfoma, crohn hastalığı, çölyak hastalığı ve atopik hastalıkların gelişim riskini azaltır(33) Anne Sütünün Faydaları Anne sütü yenidoğan da optimum büyüme gelişme için gerekli olan bütün sıvı, enerji, besin öğelerini içeren biyoyararlılığı yüksek sindirimi kolay doğal bir besindir. AS ve emzirmenin hem anne hem bebek için başta beslenme olmak üzere sağlık, bağışıklık, gelişimsel, psikolojik, sosyal ve ekonomik yönden pek çok yararları vardır. Bebeğin ilk 6 ay sadece AS ile beslenmesi, 6 aydan sonra ek besinlerle birlikte emzirmenin 2 yaşın sonuna kadar sürdürülmesi ile elde edilen faydalar sadece AS ile beslenme sürecine sınırlı kalmayıp tüm yaşam boyu devam eder. 17

29 Anne sütü ve emzirmenin faydalarını çocuk için, anne için ve toplum için olmak üzere üç başlık altında toplanabilir. Çocuk İçin Faydaları: Doğumdan sonra ilk 6 ay bebeğin fizyolojik ve psikososyal ihtiyaçlarını tek başına karşılayan AS anne ve bebek arasındaki duygusal bağın kurulmasında önemli rol oynar. Hücresel ve humoral immüniteyi güçlendirerek çocuğu alt solunum yolu enfeksiyonları, otitis media, bakteriyel menenjit, idrar yolu enfeksiyonu, NEC ve akut gastroenterit gibi enfeksiyonlardan korur. Ayrıca normal floranın oluşmasına yardımcı olarak ve aşıların etkinliğini artırarak da bağışıklık sistemine destek olur. Tip 1 diabetes mellitus, alerjk hastalıklar, lenfoma, crohn hastalığı, ülseratif kolit gibi kronik hastalıklar ve alerjik hastalıklara yakalanma riskini azaltır. Anne bebek arasındaki duygusal bağı güçlendirerek bebeğin ruhsal, bedensel ve zekâ gelişimi açısından gelişmesine yardımcı olur. Çene-diş gelişimini olumlu etkiler, diş çürümelerine karşı korur. AS ile beslenme çocuğu obeziteye karşı koruyucu faktörlerden biridir. Yapılan bir çalışmada AS nün obesiteye karşı küçük ancak sürekli koruyucu bir etkisi olduğu gösterilmiştir. Anne için Faydaları: Doğum sonrası oksitosik etki ile uterusun toplanmasına yardımcı olur, postpartum kanamayı azaltır. Annenin gebelikte aldığı kiloları vermesini kolaylaştırır. Annelik duygusunun gelişimine yardımcı olur. Emzirmenin annede sakinleştirici etkisi vardır. Anneyi Meme Ca, Over Ca, Endometrium Ca ve osteoporoza karşı korur. 18

30 Toplum İçin Faydaları: Beslenme harcamalarını azaltarak aile ve ülke ekonomisine katkı sağlar. AS almamaya bağlı gelişen hastalıkların tedavisi için yapılan harcamaları ve hastalıklardan kaynaklanan iş günü kaybını azaltır. WHO ne göre AS ile optimal beslenme ile dünyada her yıl ölen 10,6 milyon çocuğun %13 ünün ölümü engellenebilir(34) Anne Sütünün Nöromotor Gelişim Üzerine Etkileri Anne sütü ile beslenme, bebeğin zekâ gelişimini ve entellektüel yapısını olumlu yönde etkilerken, konuşma sorunlarının da daha az olmasını sağlar. Anne sütü ile beslenen bebeklerin daha erken aylarda yürüdükleri, gelişim indekslerinin daha iyi olduğu gözlenmiştir. Anne sütü alan çocuklar beş yaşına geldiklerinde de bilişsel işlevlerinin biberonla beslenenlere göre daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Dört-dokuz ay anne sütü almış olan 7 13 yaşındaki ilkokul çocuklarının mental ve fizik gelişimlerinin hiç anne sütü almayanlara göre daha iyi olduğu bildirilmiştir. İlkokulda yapılan bir başka çalışmada anne sütü alan çocukların (7,5 8 yaşında) biberon alan çocuklara göre Wechsler Çocuklar için Zekâ Ölçeği sekiz puan daha yüksek olarak bulunmuştur. Anne sütü ile beslenen çocuklarda matematik puanlarının daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Taurin, uzun zincirli doymamış yağ asitleri ve sinir büyüme faktörlerinin beyin gelişiminde önemli rolü vardır. Kolostrum da içeriği açısından beyin gelişiminde oldukça önemlidir. Myelinizasyon gebeliğin son haftalarında ve doğumdan sonraki ilk altı haftada çok hızlıdır. Myelinizasyon için gerekli yağ asitleri (Iinoleik asit, linolenik asit) intrauterin yaşamda plasenta tarafından temin edilir. Bu yağ asitlerinin sentezi yenidoğan bebeklerde ve özellikle prematür bebeklerde ilk birkaç haftada yeterli değildir ve dışarıdan alınması gereklidir. Daha büyük çocuklarda bu yağ asitlerinin sentezi karaciğer ve astrositlerde yapılabilmektedir. Linoleik asit eikosapentonoik asitin ve dokosaheksanoik asitin; linolenik asit ise araşidonik asitin yapımında kullanılır. Dokosaheksanoik asit ve araşidonik asit hücre 19

31 zarının yapımında, özellikle beyin gelişiminde önemlidir. İnek sütünde ve mamalarda bu yağ asitleri çok azdır ve oranları farklıdır(35). Anne sütünde linoleik asit: linolenik asit oranı 5:1 iken inek sütünde bu oran 1:1'dir. Bebeklerin aldıkları besinlerin içindeki yağ asitlerine göre, beyin lipidlerinin bileşimlerinin de değiştiği bilinmektedir. Biberonla beslenen bebeklerde myelin sentezinde dokosaheksanoik asit yerine dokosapentanoik asit kullanılır. Ancak bu asitler kullanılarak yapılan myelin sabit olmadığından yaşamın ileri dönemlerinde demiyelinizasyon riski artmaktadır. Biberonla beslenen çocuklarda multipl skleroz insidansının arttığına ilişkin çalışmalar vardır. Bu durum anne sütündeki protein ve yağların bebeğin beyin gelişimi için en uygun miktarda ve yapıda olmasına bağlıdır. AS alım süresiyle kognitif fonksiyonlar arasındaki ilişkinin bulunması amacıyla 5 yaşındaki 3880 çocuk üzerinde yapılan bir çalışmada AS nün güçlü pozitif bir etkisi olduğu ortaya çıkmıştır(36). Çocukların nörogelişimsel olarak daha iyi olmaları için AS ile beslenmenin biyolojik dayanakları henüz tam kesin değildir ancak AS nün en büyük etkilerini hızla gelişen beyin üzerinde gösteren DHA ve AA aracılığı ile bu etkisini gösterdiği şu anda en fazla kabul gören görüştür. Şu ana kadar AS, Formula, ve DHA destekli Formula ile beslenen çocuklar üzerinde pek çok çalışma yapılmıştır. Bir cochrane sistematik review şu sonuca varmıştır; Formüla sütü DHA ile zenginleştirmenin erken vizual olgunlaşma dışında hiçbir uzun dönem faydası görülememiştir(37). Bunun aksini iddia eden bildiriler de yayınlanmıştır(38). Ama bu karşıt görüşlü çalışmaların hepsinde AS ile beslenen çocukların visual ve nörogelişimsel sonuçları AS ile beslenmeyen çocuklara göre anlamlı derecede daha iyi bulunmuştur(39) Anne Sütünün Verilemeyeceği Durumlar Anne sütü her çocuğun büyüme ve gelişmesi için en iyi besin kaynağı olmasına karşın, çok ender de olsa bazı durumlarda bebeğin anne sütüyle beslenmesi sakıncalı olabilmektedir. Bunlar; Annenin ağır hastalığı ya da psikozu, kemoterapi ve radyoterapi almakta olması. 20

32 Annenin aktif tüberkülozu balgamda basil negatif oluncaya kadar emzirmenin ertelenmesine neden olmaktadır. HIV'in endemik olduğu ve beslenme sorunlarının yaygın olduğu gelişmemiş ülkelerde HIV'li annenin emzirmesi önerilmektedir. Ancak HIV yönünden endemik olmayan ve beslenme sorunu olmayan gelişmiş ülkelerde emzirme önerilmemektedir. Anne memesinde ve meme çevresinde aktif herpes lezyonlarının bulunması. Galaktozemi gibi süt ürünlerinin alınmasının yasak olduğu metabolik hastalıklar Annenin CMV enfeksiyonu, Rubella, Hepatit B taşıyıcısı olması, mastit ve meme absesi gibi sorunları emzirmeyi engellememektedir(40). 21

33 GEREÇ VE YÖNTEM Çalışmaya başlamadan önce etik kuruldan gerekli onay alındı. Çalışmaya dâhil edilecek çocukların aileleri çalışmanın amacı ve içeriği hakkında bilgilendirildi ve ankete katılım konusunda gönüllü olanlar çalışmaya alındı. Bu çalışma, Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi sağlam çocuk polikliniğine İstanbul un çeşitli ilçe ve semtlerinden başvuran 0 6 yaş arası, bilinen her hangi bir kronik hastalığı olmayan, cinsiyet ayrımı yapmadan rastgele seçilen 251 adet çocuk üzerinde gerçekleştirildi. Çocuğa ait bilgiler tercihen çocukların anne ve/veya babasından yoksa çocuğun gelişimini yakından takip etme imkânı olan birinci derece yakınlarından elde edildi. Araştırmada çocuğa ait kişisel bilgileri elde etmek için kullanılmak üzere 6 bölümden oluşan bir anket formu oluşturuldu (Bkz.Ek 1). Çalışmada kullanılan anket formu Ek-1 de yer almakla birlikte temelde aşağıdaki bölümlerden oluşmaktadır; Çocukla ilgili bölüm; adı-soyadı, doğum tarihi, ay olarak yaşı, cinsiyeti, boyu, kilosu, doğum bilgileri, varsa geçirilmiş olan hastalık ya da kaza bilgisi, kreş-anaokulu bilgisi, Kardeş bilgileri Anne sütü uygulamasına yönelik bölüm; doğum sonrası emzirme eğitimi alıp almadığı, ilk anne sütü alma zamanı, ilk üç saat içerisinde almadı ise sebebi, ay olarak tek başına anne sütü ve toplam anne sütü(as + ek gıda) alma süresi, anne sütünü kesme sebebi, görüşülen kişinin anne sütü uygulamasına yönelik bilgi düzeyi, anne sütü vermesi için anneyi en çok destekleyen veya teşvik eden kişi(eş, anne, baba, kardeş, diğer) Görüşme yapılan kişiye ait bilgiler bölümü; Adı(tercihen), çocuğa yakınlık derecesi(anne, baba, büyükanne, diğer), eğitim düzeyi bilgileri, Anne ve Babanın eğitim düzeyine ait bilgiler; anne ve babanın o anki çalışma durumu, mesleği ve eğitim düzeyi, anne çalışıyorsa doğum sonrası işe başlama zamanı(ay), 22

34 Psiko-sosyal ve motor gelişimin değerlendirilmesi amacıyla kullanılan AGTE ye ait sorulara verilen cevapların işaretlendiği bölüm. Çalışmaya alınan çocukların fiziksel gelişimleri boy ve kilo ile psiko-sosyal ve motor gelişimleri ise Ankara Gelişim Tarama Envanteri(AGTE) kullanılarak değerlendirildi. Boy uzunluğu ölçümü; 0 24 aylık çocuklarda sırtüstü yatar pozisyonda baş tarafında sabit tahta bulunan cetvel yardımı ile 24 aydan büyük çocuklarda ise duvara monte edilmiş bir mezura ile gerçekleştirildi. Çocuk ağırlığı ölçümü; 0 24 aylık çocuklar bebek terazisinde, 24 aydan büyük çocuklar ise yer baskülü ile çıplak tartıldı. Bu ölçümlemelerden elde edilen çocuk boy ve ağırlıkları kullanılarak çocukların kilo ve boy persentilleri hesaplandı. Elde edilen bu değerler yardımıyla aşağıdaki formül kullanılarak boya göre ağırlık değerleri hesaplandı. Boya göre ağırlık(%) = [ Çocuğun ağırlığı(gr) / Aynı boydaki 50.persentildeki bir çocuğun ağırlığı(gr) ] * 100 Çocuk yaşı ay üzerinden hesaplandı. Bu hesaplamada AGTE nin önerisi dikkate alındı. Anket değerlendirme tarihi itibariyle çocuk bir aydan 15 ve üzeri gün almış ise o çocuk yaşı o aya bir eklenerek elde edildi. Örneğin 20 ay 18 günlük bir çocuğun yaşı 21 ay olarak kabul edilirken, 8 ay 14 günlük olan bir çocuğun yaşı ise 8 ay olarak kabul edildi. Çalışmada yer alan prematüre çocukların boy ve kilo persentil değerleri hesaplanırken düzeltilmiş yaşları kullanıldı. Ancak AGTE ye göre değerlendirme yapılırken düzeltilmemiş yaşları esas alındı. AGTE uygulanırken sorular çocukların yaşına uygun yerden itibaren sorulmaya başlandı, mümkün olduğunca anlaşılabilir bir dil kullanılarak ve gerektiğinde örnekler verilerek aileden en sağlıklı yanıtlar alınmaya çalışıldı. Anket çalışması bittikten sonra öncelikle çocuğun Dil-Bilişim(DB), İnce Motor(IM), Kaba Motor(KM) ve Sosyal Beceri-Öz Bakım(SB-ÖB) alt test puanları hesaplandı. Elde edilen bu dört puanın toplanmasıyla Genel Gelişim(GG) ham puanı elde edildi. DB, IM, KM, SB ve GG ham puanlarını yorumlamak için iki çeşit profil kullanıldı; GG ve Alt Test Ham Puanları Profili ve T-Puanları Profili. 23

35 GG ve Alt test Ham Puan Profili: Çocuğun takvim yaşına göre %20 ve %30 altındaki yaşlar ve bu yaşlara uyan puanlar bulundu. Çocuğun puanı kendi yaş düzeyine eşit ya da üstünde ise Normal Yüksek (NY), kendi yaş düzeyi ile %20 yaş düzeyi arası (%20 dahil) ise Normal Düşük(ND), %20 ile %30 arası(%30 dâhil) yaş düzeyine düşen bir puan almışsa Düşük Aralık (DA), kendi yaş düzeyinin %30 altındaki bir yaş düzeyine giriyorsa Çok Düşük (ÇD) olarak isimlendirildi. Çocuğun bu beş alt test ham puanından en az bir tanesi ÇD ise ya da iki ya da daha fazlası DA ise çocuğun gelişiminin geri(g) olduğu kabul edildi. T-puanları profiline göre ise arası değerler normal(n), 60 ın üstündeki değerler yüksek(y), 40 ın altındaki değerler ise gelişme geriliği (G)olarak değerlendirildi. Çalışmada elde edilen veriler önce MS-Excel ortamına işlendi. Burada bir takım gruplandırmalar ve değerlendirmeler yapıldı. Verilerin istatistiksel analizleri için ise NCSS 2007 & PASS 2008 Statistical Software (Utah, USA) programı kullanıldı. Çalışma verileri değerlendirilirken tanımlayıcı istatistiksel metodların (Ortalama, Standart sapma) yanı sıra niceliksel verilerin karşılaştırılmasında normal dağılım gösteren parametrelerin gruplar arası karşılaştırmalarında Oneway ANOVA test ve iki grup değerlendirmelerinde Student T test kullanıldı. Normal dağılım göstermeyen parametrelerin gruplar arası karşılaştırmalarında Kruskal Wallis test ve iki grup değerlendirmelerinde ise Mann Whitney U test kullanıldı. Parametreler arası ilişkilerin karşılaştırılmasında Spearman s korelasyon analizi kullanıldı. Niteliksel verilerin karşılaştırılmasında ise Ki-Kare test kullanıldı. Sonuçlar %95 lik güven aralığında, anlamlılık p<0.05 düzeyinde değerlendirildi. 24

36 BULGULAR Çalışma 0 6 yaş arası, bilinen her hangi bir kronik hastalığı olmayan, cinsiyet ayrımı yapılmadan rastgele seçilen 251 adet çocuk üzerinde gerçekleştirildi. 1. DEMOGRAFİK BULGULAR Çalışmada yer alan çocuklar ve anket sorularının yöneltildiği katılımcılara ait bazı demografik bilgiler aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Çocukların cinsiyet dağılımları Araştırmada yer alan 251 çocuktan 115 ini erkek, 138 ini kız çocuğu oluşturmakta. Oransal açıdan bakıldığında grup %46 erkek, %54 ise kız çocuktan oluşmuştur. Şekil 3: Çocukların cinsiyet dağılımı Anne-Baba akrabalık ilişkisi Araştırmada yer alan çocukların anne-baba arası akrabalık durumu incelendiğinde anne-babaların %13,94 ü (n=35) akraba, %86,06 sının (n=216) her hangi bir akrabalık ilişkisi bulunmamaktadır ( Şekil 4). Şekil 4: Anne-Baba arasında akrabalık durumu. 25

37 Kreş-Anaokulu bilgisi Araştırmada yer alan çocukların kreş-anaokuluna gidip gitmediklerine ilişkin sorulan soruya alınan yanıtlara göre çocukların %23,51 inin (n=59) kreş ya da anaokuluna gittiği, %76,49 unun (n=192) ise bir kreş ya da anaokuluna gitmediği bilgisi elde edildi(şekil 5). Şekil 5:Kreş-Anaokulu bilgisi Kardeş bilgisi Kardeş sayıları incelendiğinde; %37,5 sinin (n=94) hiç kardeşi yokken, %44,2 sinin (n=111) bir kardeşi, %12,4 ünün (n=31) iki kardeşi, %6 sının (n=15) üç kardeşi olduğu görülmektedir.(şekil 6). Şekil 6:Kardeş bilgisi Çocukların doğum yeri, zamanı ve doğum şekli; Tablo 2 de görüldüğü gibi 251 çocuktan 96 sı normal doğumla(nsvd-%38), 155 i sezeryanla (CS-%62) doğmuştur.. Doğum zamanına ilişkin olarak Tablo-2 de özetlendiği gibi 230 çocuk term ( 37 GH), 21 çocuk ise preterm olarak doğmuştur. Çocukların 2 tanesi evde, 114 tanesi devlet hastanesinde, 135 tanesi ise özel hastanede doğmuştur. 26

38 Tablo 2: Çocukların doğum yeri, zamanı ve doğum şekli dağılım ve yüzdeleri Doğum Doğum Doğum Zamanı Şekli Yeri Preterm Term Toplam CS D.Hastane Ö.Hastane CS Toplam D.Hastane NSVD Ev 2 2 Ö.Hastane NSVD Toplam Genel Toplam Doğum yeri-emzirme eğitimi alma ilişkisi Doğum yerlerine göre emzirme eğitimi alanların sayı ve oranları incelendiğinde annelerin %71 ine (n=179) doğum sonrası emzirme eğitimi verilirken %29(n=72) unun emzirme eğitimi almadığı görülmüştür. Emzirme eğitimi alma sayı ve oranının doğum yerine göre durumu ise Tablo 3 ve Şekil 7 de gösterilmektedir. Şekil 7: Doğum yerine göre emzirme eğitimi alma sayıları Elde edilen veriler doğum yeri-emzirme eğitimi alma ilişkisi açısından incelendiğinde devlet hastaneleri ile özel hastanelere ait oranlarının birbirine çok yakın olduğu görülmüştür. Tablo 3: Doğum yerine göre emzirme eğitimi alma sayı ve oranları Doğum Yeri Aldı Almadı Adet(n) % Adet(n) % Toplam(n) D.Hastane 84 73, , Ev 2 100,00 2 Ö.Hastane 95 70, , Genel Toplam , ,

39 Doğum zamanı-doğum tartısı ilişkisi Araştırmada yer alan çocukların doğum tartıları ele alındığında toplam 21 çocuğun(%8) doğum tartısı 2500 gram ın altında, 230 çocuğun(%92) doğum tartısı ise 2500 gram ın üzerinde idi (Şekil 8). Şekil 8: Doğum Tartısı Sayı ve Oranları Tablo 4: Doğum zamanı-doğum tartısı ilişkisi D.Tartısı Doğum Zamanı Toplam (n) Yüzde (%) Elde edilen bu verilerin kendi 2500 Gr Preterm 14 5,58% içerisinde doğum zamanları Altı Term 7 2,79% irdelendiğinde ise; 2500 gr altında yer Toplam 21 8,37% 2500 Gr Preterm 7 2,79% alan 21 çocuktan 14 tanesi prematüre Üstü Term ,84% olarak, 7 tanesi ise miadında Toplam ,63% Genel Toplam ,00% doğmuştu. Doğum tartısı 2500 gram ın üzerinde yer alan grupta ise 7 tane prematüre, 223 tane term çocuk vardı( Tablo 4). İlk anne sütü alma saatine göre çocukların gruplandırılması Çalışmada yer alan çocuklar ilk anne sütü alma saati bakımından incelendiğinde Tablo 5 de görüldüğü gibi %89,2(n=224) sinin postnatal ilk üç saat içerisinde, %6,4(n=16) ünün 3 12 saat içerisinde ve %4,4(n=11) ünün 12 saatten sonra ilk anne sütünü aldıkları görülmektedir. Tablo 5: İlk anne sütü alma saatine göre çocuk sayı ve oranları İlk AS Alma Saati Toplam (n) Yüzde(%) İlk Üç Saat ,24% 3 12 Saat 16 6,37% 12 Saat Sonra 11 4,38% Toplam ,00% 28

40 İlk anne sütü alma saati-doğum yeri ilişkisi Çalışmada yer alan çocukların ilk anne sütü alma saatlerinin doğum yerine göre dağılımı Şekil-6 da verilmiştir. Görüldüğü gibi ilk üç saat içerisinde anne sütü alma yüzdeleri özel hastaneler ile devlet hastaneleri arasında belirgin bir farklılık göstermemektedir. Doğum yerinden bağımsız toplamda ilk üç saat içerisinde anne sütü alanların oranı %89,2(n=224) olarak bulunmuştur. Şekil 9: İlk anne sütü alma saati-doğum yeri ilişkisi İlk üç saatte anne sütü almama nedenleri Tablo 6: İlk üç saatte anne sütü almama nedenleri A.Sütü Alma Saati İlk 3 saat içinde almama sebebi Toplam Anne rahatsızlığı 2 12 Saat Sonra Bebek tutmadı 2 Yoğun bakımda kaldığı için 1 Prematürite 6 Toplam 11 Anne rahatsızlığı 6 Bebek küçük ememez diye verilmemiş 1 Bebek tutmadı Saat Bilmiyor 1 Kordon Dolanması 1 Kuvözde kalma EMR(+) 1 Kuvözde kalma (Mekonyum aspirasyonu) 1 Prematürite 3 Toplam 16 Genel Toplam 27 29

41 İlk üç saat içerisinde anne sütü almayan çocuklar nedenleri bakımından irdelendiğinde prematürite en sık görülen sebep olarak karşımıza çıkmaktadır (%33,3, n=9). Bunu anne rahatsızlığı izlemektedir(%29,6, n=8). Diğer bilgiler Tablo 6 da verilmiştir. Emzirme eğitimi - ilk üç saatte anne sütü almama ilişkisi Doğum sonrası emzirme eğitimi ile ilk üç saat içerisinde anne sütü almama nedenleri irdelendiğinde Tablo 7 deki değerler elde edilmektedir. Burada annenin sağlık durumunun elvermemesinin, ilk AS verme saatinin gecikmesinde prematüriteden sonra en sık rastlanan sebep olduğu görülmektedir. Tablo 7: Emzirme eğitimi-ilk üç saatte anne sütü almama nedeni ilişki tablosu Emzirme Eğitimi Varsa ilk 3 saat içinde almama sebebi Toplam Anne rahatsızlığı 7 Bebek tutmadı 3 Bilmiyor 1 Aldı Kordon Dolanması 1 Kuvözde kalmış. Mekonyum aspirasyonu. 1 Yoğun bakımda kaldığı için 1 Prematüre 9 Toplam 23 Anne rahatsızlığı 1 Almadı Bebek küçük ememez diye verilmemiş 1 Bebek tutmadı 1 Kuvözde kalmış EMR(+) 1 Toplam 4 Genel Toplam 27 Anne sütü verme bilinç düzeyi Katılımcılara sizce AS tek başına ne kadar süreyle verilmeli ve sizce AS en fazla kaç ay verilmeli şeklinde iki soru yöneltildi. Bu sorularla katılımcıların AS verme sürelerine ilişkin bilgi düzeyleri saptanmaya çalışıldı. Alınan yanıtların adet ve yüzdeleri Tablo 8 de gösterilmektedir. 30

42 Tablo 8: Anne sütü verme sürelerine ilişkin bilgi düzeyi dağılımı Sizce tek başına AS kaç ay verilmeli? Toplam (n) Yüzde (%) Sizce AS en fazla kaç ay verilmeli? Toplam (n) Yüzde (%) 3 2 0,80% ,36% 4 9 3,59% ,40% 5 4 1,59% ,98% ,65% ,40% 8 6 2,39% ,28% 9 1 0,40% ,40% ,40% ,59% ,19% ,59% Toplam ,00% Toplam ,00% Katılımcıların tek başına anne sütü kaç ay verilmeli? sorusuna 6 ay cevabını verenlerin oranının %87.65(n=220) ve yine en fazla kaç ay verilmeli sorusuna verilen yanıtların ise %79.28(n=199) gibi büyük bir oranının 24 ay olması dikkat çekici bulunmuştur. Sizce Anne sütü tek başına ne kadar verilmeli sorusuna alınan yanıtlar Katılımcılara tek başına anne sütü ne kadar süreyle verilmeli sorusuna alınan yanıtlar Şekil-10 da gösterilmektedir. İlk altı ay diyenlerin oranı %88 (n=220) iken 6 aydan daha az diyenlerin oranı %6 (n=15) bulunmuştur. Bu sonuçlar bu konudaki bilinç düzeyinin oldukça yüksek olduğunu göstermektedir. Şekil 10: Tek başına AS verme süresi bilgi düzeyi Tek başına anne sütü verme süresini altı aydan daha az olarak yanıtlayan katılımcıların çocuğa yakınlık derecesi ve eğitim düzeyi açısından incelemesi yapıldığında Tablo 9 deki sonuç çıkmaktadır. 31

43 Tablo 9: AS altı aydan az verilmeli yanıtı verenlerin çocuğa yakınlık derecesi-eğitim düzeyi. Yakınlık Derecesi Eğitim Düzeyi 3 ay 4 ay 5 ay İlkokul Anne Lise 1 2 Üniversite 5 2 Baba Üniversite 1 Büyükanne Okuryazar 1 Toplam Anne sütü alım süreleri Çocukların anne sütü alım sürelerine yönelik; Tek başına anne sütü alım süresi(ay) ve AS + Ek gıda alım süresi(toplam AS alım süresi) ne ilişkin yöneltilen sorulara alınan yanıtların adet ve yüzdeleri Tablo 10 de görüldüğü gibidir. Çocukların yaklaşık %57(n=144) sinin tek başına AS nü 5 6 ay aldığı görülmektedir. Tablo 10: Anne sütü alım süreleri dağılım tablosu Tek başına AS Yüzde Toplam AS alım Yüzde Toplam (n) Toplam (n) alım süresi (ay) (%) süresi (ay) (%) ,37% 0 1 0,40% ,76% ,31% ,33% ,09% ,13% ,30% ,24% ,12% ,98% ,59% ,20% ,20% Toplam ,00% Toplam ,00% Anne sütünü kesme nedenlerinin irdelenmesi Katılımcılardan anne sütünü kesme nedenlerine dair alınan yanıtlar gruplandırıldığında Tablo 11 de yer alan veriler elde edilmiştir. Bunlar içinde çocuk bıraktı, yeterli gördüğüm için ve süt kesildi AS nü kesmenin en sık sebepleri olarak görülmektedir. 32

44 Tablo 11: Anne sütünü kesme nedenleri dağılım tablosu Anne Sütünü Kesme Nedeni Toplam(n) Yüzde(%) Doktor önerisiyle 3 1,20% Uyku Düzenini sağlamak 3 1,20% Anne ilaç kullandığı için 5 1,99% Yoğun bakımda yatış sebebiyle 5 1,99% Annenin hastalığı 6 2,39% Çalışma şartları - işe başlama 8 3,19% Beslenmesini düzelmek için 12 4,78% Gebelikten Dolayı 17 6,77% Halen devam ediyor 42 16,73% Süt kesildi 42 16,73% Yeterli olduğu düşünülmüş 44 17,53% Çocuk bıraktı 64 25,50% Toplam ,00% Anne sütü vermede anneyi en çok destekleyen-teşvik eden kişi Katılımcılara anne sütünü vermede anneyi en çok teşvik eden kişinin kim olduğuna dair çoktan seçmeli(eşi, Anne, Baba, Kardeş ve Diğer) bir soru yöneltildi. Bu soruya verilen yanıtların dağılımı Tablo 12 de gösterilmektedir. Tablo 12: Anne sütü vermede anneyi en çok teşvik eden kişi dağılım tablosu AS verme konusunda en çok teşvik eden kişi? Toplam (n) Yüzde (%) Eşi ,39% Anne 46 18,33% Baba 2 0,80% Kardeş 5 1,99% Diğer 22 8,76% Hiç kimseden destek almadım 42 16,73% Toplam ,00% Burada en çok destek verenin %53,39 (n=134) oranla Eş olması, ikinci sırada Anne nin (%18,33 ile) gelmesi ve üçüncü sırada %16,73(n=42) ile hiç kimseden destek almadım yanıtı verenlerin gelmesi dikkat çekici bulunmuştur. 33

45 Anne eğitim düzeyi Anne eğitim düzeyleri incelendiğinde annelerin %38.95 inin (n=97) üniversite mezunu, %20,72 sinin (n=52) lise mezunu, %30,28 inin(n=76) ise ilkokul mezunu olduğu görülmektedir. (Tablo 13). Tablo 13: Anne eğitim düzeyi dağılım tablosu Eğitim Düzeyi Toplam Yüzde(%) Okuryazar Değil 8 3,19% Okuryazar 5 1,99% İlkokul 76 30,28% Ortaokul 13 5,18% Lise 52 20,72% Üniversite 97 38,65% Toplam ,00% Anne çalışma ve meslek durumu Araştırmada yer alan çocukların annelerinin çalışma durumu ve meslekleri bakımından elde edilen sonuçlar Tablo 14 de verilmektedir. Çalışan anne oranı %51,39 (n=129) iken, annelerin %48,61 (n= 122) i anket tarihi itibariyle çalışmamaktadır. Tablo 14: Anne çalışma ve meslek dağılım tablosu Anne İş Durumu Anne Mesleği Toplam Yüzde(%) Öğretmen 8 3,19% Diş Hekimi -Doktor 21 8,37% Ebe - Hemşire 48 19,12% Eczacı 1 0,40% Çalışıyor İşçi 4 1,59% Laborant 4 1,59% Memur - Sekreter 15 5,98% Mimar - Mühendis 18 7,17% Serbest Meslek 1 0,40% Tekniker-Teknisyen 9 3,59% Çalışan Toplam ,39% Avukat 1 0,40% Çalışmıyor Diş Hekimi 1 0,40% Hemşire 3 1,20% Ev Hanımı ,61% Çalışmayan Toplam ,61% Genel Toplam ,00% 34

46 Annelerin %46,61(n=117) inin ev hanımı olduğu, ücretli her hangi bir işte çalışmadığı ve çalışan annelerin de büyük oranda sağlık sektöründe hizmet verdiği ( doktor, diş hekimi, ebe, hemşire, laborant, teknisyen vb) görülmektedir. Baba eğitim düzeyi Baba eğitim düzeyleri incelendiğinde babaların %46,22 si (n=116) üniversite mezunu, %23,51 i(n=59) lise mezunu, %19,92 si (n=50) ise ilkokul mezunudur. Babaların eğitim düzeyi sayı ve oranları Tablo 15 de verilmiştir. Tablo 15: Baba eğitim düzeyi dağılım tablosu Baba Eğitim Düzeyi Toplam Yüzde(%) Okuryazar 5 1,99% İlkokul 50 19,92% Ortaokul 21 8,37% Lise 59 23,51% Üniversite ,22% Toplam ,00% Anne ve Baba eğitim düzeyleri Araştırmada yer alan çocukların anne ve babalarına ait eğitim düzeyleri eşleştirme sonuçları Tablo 16 de verilmektedir. Tablo 16: Anne-Baba eğitim düzeyleri eşleştirme tablosu Anne Eğitim Düzeyi Baba Eğitim Düzeyi Okuryazar İlkokul Ortaokul Lise Üniversite Toplam Okuryazar Değil Okuryazar İlkokul Ortaokul Lise Üniversite Toplam

47 Baba çalışma ve meslek durumu Araştırmada yer alan çocukların babalarına ait çalışma durumu ve mesleklerine ilişkin elde edilen veriler Tablo 17 da yer almaktadır. Babaların %96,41 (n=242) inin çalıştığı, %3.59 (n=9) unun ise hali hazırda bir işte çalışmadığı saptanmıştır. Tablo 17: Baba çalışma ve meslek dağılım tablosu Baba İş Durumu Baba Mesleği Toplam Yüzde(%) Bankacı 3 1,20% Doktor 28 11,16% Esnaf - İşletmeci 13 5,18% İşçi 55 21,91% Memur 25 9,96% Çalışıyor Mimar- Mühendis 17 6,77% Öğretmen 24 9,56% Güvenlik Çalışanı 6 2,39% Serbest Meslek 42 16,73% Şoför 12 4,78% Tekniker 7 2,79% Diğer 10 3,98% Çalışan Toplam ,41% Çalışmayan Toplam 9 3,59% Genel Toplam ,00% Doğum sonrası işe başlama zamanı Tablo 18: Doğum sonrası işe başlama zamanı dağılım tablosu Doğum Sonrası İşe Başlama Katılımcılara doğum sonrası işe Toplam(n) Yüzde(%) Zamanı(ay) başlama sürelerine yönelik sorulan ,76% ,33% sorulara alınan yanıtların adet ve ,38% yüzdeleri Tablo 18 de ,38% ,97% gösterilmektedir. >19 8 3,19% Doğum sonrası ücretli bir işte Annelerin %51 inin (n=128) çalışmayan ,00% doğum sonrası hiç çalışmadığı, Genel Toplam ,00% %18,33 ünün (n=46) ise 4 6 ay sonra işe başladığı saptanmıştır. 36

48 Tek başına AS alım süresine göre Genel Gelişim ham puanı dağılımı Çocukların tek başına AS alım sürelerinin gruplandırılması ve AGTE sonucunda elde edilen genel gelişim ham puanına (GG) göre dağılımı Tablo 19 da gösterilmektedir. Tablo 19: Tek başına AS alım süresi Genel Gelişim Ham puan dağılımı Tek başına anne Genel Gelişim Ham Puanı sütü alım süresi(ay) ÇD DA ND NY Toplam Toplam Tek başına AS alım süresine göre GG ve alt testler Ham puan profili & T-puan profili dağılımı Çocukların tek başına AS alım sürelerine göre gruplandırılması ve bu gruplamaya göre AGTE sonucunda elde edilen GG ve alt testler ham puanlar profili & T-puanı profillerinin dağılımı Tablo 20 de gösterilmektedir. Tabloda yer alan; G: Gelişme geriliği, N: Normal gelişim, Y: Yaşıtlarına göre gelişimi daha ileri anlamında kullanılmıştır. Tablo 20: Tek başına AS alım süresi Ham puan profili & T-puan profili dağılımı Ham Puan Profili Tek basına AS Sonucu alım süre(ay) G N Toplam Toplam T-puan Profili Sonucu Tek basına AS alım süre(ay) D N Y Topla m Toplam

49 Toplam AS alım süresi GG ve alt testler Ham puan profili & T-puan profili dağılımı Çocukların toplam AS alım sürelerine göre elde edilen GG ve alt testler ham puanlar profili & T-puanı profillerinin dağılımı Tablo 21 de gösterilmektedir. Tablo 21: Toplam AS alım süresi Ham puan profili & T-puan profili dağılımı Ham Puan Profili Toplam AS alım Sonucu süresi (ay) G N Toplam Toplam T-puanı Profili Toplam AS alım Sonucu süresi (ay) G N Y Toplam Toplam Toplam AS alım süresi Genel Gelişim puanı dağılımı Çocukların toplam AS alım sürelerinin AGTE sonucunda elde edilen genel gelişim puanlarına (GG) göre dağılımı Tablo 22 de gösterilmektedir. Tablo 22: Toplam AS alım süresine göre Genel Gelişim puanı dağılımı Toplam AS alım Genel Gelişim Profili süresi (ay) CD DA ND NY Toplam Toplam

50 Toplam AS alım süresi Dil Bilişim puanı dağılımı Katılımcılardan elde edilen çocukların toplam AS alım sürelerinin gruplandırılması ve AGTE sonucunda elde edilen dil bilişim puanına(db) göre dağılımı Tablo 23 de gösterilmektedir. Tablo 23: Toplam AS alım sürelerine göre DB puanı dağılımı Toplam AS alım DB puanı süresi (ay) CD DA ND NY Toplam Toplam

51 2. İSTATİSTİKSEL BULGULAR Bu bölümde toplanan verilerin NCSS 2007 & PASS 2008 Statistical Software programı kullanılarak istatistiksel açıdan değerlendirilmesinden elde edilen bulgular ele alındı. Çalışma 251 çocuk(olgu) üzerinden yapılmış olup çocukların yaşları 5 71 ay arasında değişmekte ve ortalaması 34.57±18.92 dir. Fiziksel gelişim parametrelerinin dağılımı Çocukların boyları 60 cm ile 125 cm arasında değişmekte ve ortalaması 92.93±14.40 cm olarak elde edilmiştir. Çocuklar kilo bakımından 6kg ile 34kg arasında değişmekte olup, ortalaması 14.40±4.37kg dır. Boylarına göre ağırlıkları 63 ile 155 arasında değişmekte olup, ortalaması 100,73±13.26 dır. Boy, kilo, boya göre ağırlık ve yaş a ait tanımlayıcı özelliklerin dağılımı Tablo 24 de gösterilmektedir. Tablo 24: Boy, kilo, boya göre ağırlık ve yaş istatistiksel dağılım tablosu Min-Max Ortalama±SD Boy (cm) ,93±14,40 Kilo (kg) ,40±4,37 Boya Göre Ağırlık ,73±13,26 Yaş (ay) ,57±18,92 Boy ve kilo persentili bakımından incelendiğinde elde edilen dağılımlar Tablo 25 de gösterilmektedir Boy persantilleri incelendiğinde; %1.2 (n=3) olgu 3 ten küçük persentilde, %3.2 (n=8) olgu 97 den büyük persentilde, %9.2 (n=23) olgu persentilde, %2 (n=5) olgu 10. persentilde, %17.5 (n=44) olgu persentilde, %5.6 (n=14) olgu 25. persentilde, %2.8 (n=7) olgu 3 10 persentilde, %0.4 (n=1) olgu 3. persentilde, %10.4 (n=26) olgu persentilde, %11.2 (n=28) olgu 50. persentilde, %14.3 (n=36) olgu persentilde, %8 (n=20) olgu persentilde, %7.6 (n=19) olgu persentilde, %4.4 (n=11) olgu 90. persentilde, %2.4 (n=6) 97. persentilde görülmektedir. 40

52 Tablo 25: Boy ve kilo persentili istatistiksel dağılım tablosu Boy Persentili Kilo Persentili n (%) n (%) <3 3 (%1,2) - >97 8 (%3,2) 11 (%4,4) (%9,2) 32 (%12,7) 10 5 (%2) 8 (%3,2) (%17,5) 41 (%16,3) (%5,6) 13 (%5,2) (%2,8) 1 (%0,4) 3 1 (%0,4) 2 (%0,8) (%10,4) 30 (%12) (%11,2) 19 (%7,6) (%14,3) 13 (%5,2) (%8) 15 (%6) (%7,6) 15 (%6) (%4,4) 8 (%3,2) 97 6 (%2,4) 6 (%2,4) Kilo persentilleri incelendiğinde; 4.4 (n=11) olgu 97 den büyük persentilde, %12.7 (n=32) olgu persentilde, %3.2 (n=8) olgu 10. persentilde, %16.3 (n=41) olgu persentilde, %5.2 (n=13) olgu 25. persentilde, %0.4 (n=1) olgu 3-10 persentilde, %0.8 (n=2) olgu 3. persentilde, %12 (n=30) olgu persentilde, %7.6 (n=19) olgu 50. persentilde, %5.2 (n=13) olgu persentilde, %6 (n=15) olgu persentilde, %6 (n=15) olgu persentilde, %3.2 (n=8) olgu 90. persentilde, %2.4 (n=6) 97. persentilde görülmektedir. Anne sütüne ilişkin dağılımlar Çocukların anne sütüne ilişkin dağılımları Tablo 26 da gösterilmektedir. Çocukların tek başına anne sütü alım süreleri 0 ile 12 ay arasında değişmekte olup, ortalaması 4.70±2.23 aydır. Toplam AS alım süreleri 0 ile 36 ay arasında değişmekte olup, ortalaması 13.90±7.78 aydır. Annelerin %71,3 ü (n=179) doğum sonrasında emzirme eğitim almışken, %28,7 si (n=72) almamıştır. 41

53 Tablo 26: Anne sütüne ilişkin istatistiksel dağılımlara ait tablo Min-Max Ortalama±SD Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) ,70±2,23 Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) ,90±7,78 Adet(n) % Doğum Sonrası Evet ,3 Emzirme Eğitimi Hayır 72 28,7 İlk 3 saat ,2 Anne Sütü Alım 3 12 saat 16 6,4 Saati 12 saat sonra 11 4,4 Çocukların %89,2 si (n=224) ilk üç saatte anne sütü almışken, %6,4 ü (n=16) üç ile on iki saat arası, %4,4 ü (n=11) on iki saat sonra anne sütü almıştır. Psiko-sosyal motor gelişim ölçümlerine ait dağılımlar Çocukların psiko-sosyal motor ölçümlerine ait dağılımlar Tablo 27 de gösterilmektedir. Toplam puan profili sonucu 26 ile 85 puan arasında değişmekte olup, ortalaması 50.58±8.87 puandır. IM puanları incelendiğinde; %13.5 inin (n=34) çok düşük aralıkta, %13.5 inin (n=31) düşük aralıkta, %24.3 ünün (n=61) normal düşük aralıkta, %48.6 sının (n=122) normal yüksek aralıkta olduğu görülmektedir. KM puanları incelendiğinde; %4.4 inin (n=11) çok düşük aralıkta, %6.4 ünün (n=16) düşük aralıkta, %15.9 unun (n=40) normal düşük aralıkta, %45.8 inin (n=115) normal yüksek aralıkta olduğu görülmekte iken, %27.5 inde (n=69) tepe etkisi görülmektedir. SB-ÖB puanları incelendiğinde; %5.2 sinin (n=13) çok düşük aralıkta, %4.4 ünün (n=11) düşük aralıkta, %19.5 inin (n=49) normal düşük aralıkta, %70.9 unun (n=178) normal yüksek aralıkta olduğu görülmektedir. Genel gelişim puanları incelendiğinde; %1.2 sinin (n=3) çok düşük aralıkta, %6.4 ünün (n=16) düşük aralıkta, %34.3 ünün (n=86) normal düşük aralıkta, %58.2 sinin (n=146) normal yüksek aralıkta olduğu görülmektedir. 42

54 Tablo 27: Psiko-sosyal motor ölçümlerine ait istatistiksel dağılım tablosu Min-Max Ortalama±SD T- Puan Profili Sonucu ,58±8,87 Adet(n) % Çok düşük aralık 5 2 DB Puanı Düşük aralık 21 8,4 Normal düşük 28 32,7 Normal yüksek Çok düşük aralık 34 13,5 IM Puanı Düşük aralık 31 13,5 Normal düşük 61 24,3 Normal yüksek ,6 Çok düşük aralık 11 4,4 Düşük aralık 16 6,4 KM Puanı Normal düşük 40 15,9 Normal yüksek ,8 Tepe etkisi 69 27,5 Çok düşük aralık 13 5,2 SB-ÖB Puanı Düşük aralık 11 4,4 Normal düşük 49 19,5 Normal yüksek ,9 Çok düşük aralık 3 1,2 Genel Gelişim Düşük aralık 16 6,4 Puanı Normal düşük 86 34,3 Normal yüksek ,2 Ham Puan Geri 60 23,9 Profili Sonucu Normal ,1 GG ve Alt Testler Ham puan Profili sonucu incelendiğinde: olguların %23,9 unun (n=60) gelişiminin geri, %76,1 inin (n=191) gelişiminin normal olduğu görülmektedir. Anne sütü alımına ilişkin dağılımlar Emzirme eğitimi alma durumuna göre tek başına anne sütü alım süreleri istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemekte iken (p>0.05), emzirme eğitimi almayanların toplam anne sütü alım süresi emzirme eğitimi alanlardan istatistiksel olarak anlamlı yüksek bulunmuştur (p<0.05). 43

55 Emzirme eğitimi ile çocukların anne sütü alımlarına ilişkin istatistiksel dağılımı Tablo 28 de özetlenmektedir. Tablo 28: Emzirme eğitimi alma durumuna göre tek başına anne sütü alımı ve toplam anne sütü alımının değerlendirmesi Aldı (Evet) Ortalama±SD Emzirme Eğitimi Almadı (Hayır) Ortalama±SD Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) 4,61±2,27 4,94±2,13 0,286 Toplam AS Alım Süresi (ay) 13,22±7,77 15,57±7,61 0,030* Student T test kullanıldı *p<0.05 p Anne eğitim düzeyi - Anne sütü alım ilişkisinin değerlendirmesi Anne eğitim düzeylerine göre tek başına ve toplam AS (anne sütü + ek gıda) alımına ilişkin istatistiksel dağılımlar Tablo 29 da gösterilmektedir. Elde edilen verilere göre tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi anne eğitim düzeyine göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). Tablo 29: Anne eğitim düzeyine göre tek başına ve toplam AS alım değerleri Tek başına anne sütü alım süresi (ay) Anne Eğitim Düzeyi Okuryazar İlkokul Ortaokul Lise Üniversite Ort±SD Ort±SD Ort±SD Ort±SD Ort±SD 4,83±1,94 4,81±2,1 4,8±2,82 4,67±2,05 4,61±2,43 0,982 Toplam AS 12,37±6,84 15,10±7,90 12,90±7,11 14,42±7,85 13,08±7,83 0,436 alım süresi (ay) Oneway ANOVA test kullanıldı p 44

56 Anne çalışma(iş) durumuna göre AS alım süresi ilişkisinin değerlendirilmesi Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi annenin çalışma durumuna göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 30 da gösterilmektedir. Tablo 30: Anne çalışma durumuna göre tek başına ve toplam AS alım değerleri Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) Student T test kullanıldı Anne İş Durumu Çalışıyor Çalışmıyor p Ort±SD Ort±SD 4,61±2,33 4,80±2,13 0,515 13,42±7,90 14,40±7,65 0,322 Baba eğitim düzeyi - Anne sütü alım süresi ilişkisinin değerlendirmesi Tablo 31: Baba eğitim düzeyine göre tek başına ve toplam AS alım değerleri Baba Eğitim Düzeyi Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD Ek Gıdalarla Beraber Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD Yok 4,94±1,66 13,81±7,10 Okuryazar 5,40±1,34 11,40±6,84 İlkokul 4,55±2,27 14,48±8,14 Ortaokul 4,92±2,5 12,19±6,58 Lise 4,64±2,07 14,94±7,887 Üniversite 4,76±2,37 13,25±7,73 p 0,951 0,677 Oneway ANOVA test kullanıldı 45

57 Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi baba eğitim durumuna göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 31 da gösterilmektedir. Baba çalışma(iş) durumuna göre anne sütü alım süresi değerlendirmesi Tek başına anne sütü alım süresi ve ek gıdalarla beraber anne sütü alım süresi babanın çalışma durumuna göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 32 da gösterilmektedir. Tablo 32: Baba iş durumuna göre tek başına ve toplam AS alım değerleri Çalışıyor Ort±SD Baba İş Durumu Çalışmıyor Ort±SD Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) 4,67±2,27 5,44±0,88 0,311 Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) 13,86±7,77 14,89±8,48 0,698 Student T test kullanıldı p Doğum şekline göre anne sütü alım süresi değerlendirmesi Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi doğum şekline göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 33 de gösterilmektedir. Tablo 33: Doğum şekline göre tek başına ve toplam AS alım değerleri CS Ort±SD Doğum Şekli NVSD Ort±SD Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) 4,83±1,78 4,62±2,48 0,428 Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) 15,05±7,31 13,18±7,99 0,064 Student T test kullanıldı p 46

58 Tek başına anne sütü alımı ile ilgili diğer değerlendirmeler Çocukların tek başına anne sütü alım süresi ile boy persantilleri, kilo persantilleri, boya göre ağırlık, anket yapılan kişinin eğitim düzeyi, babanın eğitim düzeyi ve kardeş sayısı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 34 da gösterilmektedir. Tablo 34: Tek başına anne sütü alım sürelerine ait istatistiksel değerler Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Boy Persantil 0,018 0,780 Kilo Persantil 0,079 0,217 Boya Göre Ağırlık 0,056 0,378 Anket Eğitim Düzeyi - 0,050 0,432 Baba Eğitim düzeyi 0,007 0,907 r Kardeş Sayısı 0,048 0,445 r: Spearman s rho korelasyon katsayısı p: Anlamlılık düzeyi p Toplam(AS+Ek gıda) anne sütü alımı ile ilgili diğer değerlendirmeler Toplam anne sütü alım süresi ile boy persentilleri, kilo persentilleri, boya göre ağırlık, anket uygulanan kişinin eğitim düzeyi, babanın eğitim düzeyi ve kardeş sayısı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır (p>0.05). Tablo 35: Toplam anne sütü alım sürelerine ait istatistiksel değerler Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) Boy Persentili -0,120 0,059 Kilo Persentili 0,040 0,533 Boya Göre Ağırlık 0,141 0,025* Anket Eğitim Düzeyi -0,080 0,208 Baba Eğitim düzeyi -0,048 0,449 Kardeş Sayısı 0,062 0,325 r: Spearman s rho korelasyon katsayısı p: Anlamlılık düzeyi r 47 p

59 Bununla birlikte boya göre ağırlık ölçümleri ile toplam anne sütü alım süresi arasında ise pozitif yönde %14,1 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmaktadır. İlgili istatistiksel veriler Tablo 35 de gösterilmektedir. Kreş veya anaokuluna gitme durumuna göre fiziksel gelişimin değerlendirilmesi Kreş ya da anaokuluna gitme durumuna göre boya göre ağırlık ölçümleri, boy persantilleri ve kilo persantilleri istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0,05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 36 da gösterilmektedir. Tablo 36: Kreş-anaokuluna göre fiziksel gelişim değerlendirme tablosu Kreş-Anaokulu Evet Ort±SD (Medyan) Hayır Ort±SD (Medyan) p + Boya Göre Ağırlık 103,47±16,98 99,89±11,81 0, Boy Persantil 7,94±3,04 (8) 7,65±3,03 (7) 0, Kilo Persantil 7,62±2,92 (8) 7,32±2,59 (7) 0,525 + Student t test ++ Mann-Whitney U test DB puanına göre anne sütü alım süresi ilişkisinin değerlendirilmesi Tablo 37: DB puanına göre tek başına ve toplam AS alım süresi değerleri DB Puanı Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Çok düşük aralık (ÇD) 3,10±2,35 (4) 8,50±6,59 (7) Düşük aralık (DA) 4,60±2,62 (6) 11,71±6,54 (10) Normal düşük (ND) 4,52±2,03 (5) 13,77±7,27 (14) Normal yüksek (NY) 4,87±2,27 (6) 14,48±8,19 (12) p 0,265 0,212 Kruskal Wallis test 48

60 Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi DB profiline göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 37 de gösterilmektedir. IM puanına göre anne sütü alım süresi ilişkisinin değerlendirilmesi Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi IM puanına göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 38 de gösterilmektedir. Tablo 38: IM puanına göre tek başına ve toplam AS alım değerleri IM Puanı Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Çok düşük aralık (ÇD) 5,04±1,99 (6) 13,07±6,90 (14) Düşük aralık (DA) 4,34±2,45 (4,75) 12,46±7,39 (11,5) Normal düşük (ND) 4,28±2,28 (5) 12,85±7,83 (12) Normal yüksek (NY) 4,92±2,19 (5,5) 15,05±8,01 (15) p 0,170 0,147 Kruskal Wallis test KM puanına göre anne sütü alım süresi ilişkisinin değerlendirilmesi Tablo 39: KM puanına göre tek başına ve toplam AS alım değerleri KM Puanı Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Çok düşük aralık (ÇD) 4,73±1,73 (5) 12,91±7,07 (13) Düşük aralık (DA) 4,37±2,80 (5,25) 11,94±8,11 (10) Normal düşük (ND) 5,05±1,74 (5,75) 14,30±7,53 (14) Normal yüksek (NY) 4,47±2,27 (5) 12,94±7,31 (12) Tepe Etkisi 4,97±2,36 (6) 15,87±8,47 (18) p 0,655 0,137 Kruskal Wallis test 49

61 Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi KM puanına göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 39 da gösterilmektedir. SB-ÖB profiline göre anne sütü alım süresi ilişkisinin değerlendirilmesi Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi SB-ÖB puanına göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 40 da gösterilmektedir. Tablo 40: SB-ÖB puanına göre tek başına ve toplam AS alım değerleri SB-ÖB Puanı Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay Ort±SD (Medyan) Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Çok düşük aralık (ÇD) 4,12±2,59 (4) 8,54±7,16 (6) Düşük aralık (DA) 5,0±2,11 (6) 15,59±8,15 (18) Normal düşük (ND) 4,54±1,89 (5) 13,70±6,56 (14) Normal yüksek (NY) 4,77±2,31 (5,5) 14,24±8,01 (12) p 0,192 0,053 Kruskal Wallis test GG puanına göre anne sütü alım süresi ilişkisinin değerlendirilmesi Tablo 41: GG puanına göre tek başına ve toplam AS alım değerleri Genel Gelişim(GG) Puanı Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Çok düşük aralık (ÇD) 3,17±1,44 (4) 8,5±8,53 (6) Düşük aralık (DA) 4,34±2,31 (5,25) 13,0±7,43 (12,5) Normal düşük (ND) 4,64±2,06 (5,5) 13,20±7,04 (13,5) Normal yüksek (NY) 4,81±2,34 (5,5) 14,52±8,19 (12,5) p 0,416 0,418 Kruskal Wallis test 50

62 Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi genel gelişim puanına göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 41 de gösterilmektedir. Ham Puan Profiline göre anne sütü alım süresi ilişkisinin değerlendirilmesi Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi ham puan profili sonucuna göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 42 de gösterilmektedir. Tablo 42: Ham puan profiline göre tek başına ve toplam AS alım değerleri Ham Puan Profili Sonucu Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Toplam Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Geri 4,80±2,20 (6) 12,89±7,84 (13,5) Normal 4,67±2,25 (5) 14,21±7,86 (12) p 0,313 0,055 Mann-Whitney U test T- Puan profiline göre anne sütü alım süresi ilişkisinin değerlendirilmesi Tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi toplam puan profiline göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 43 de gösterilmektedir. Tablo 43: T-puan profiline göre tek başına ve toplam AS alım değerleri dağılımı T- Puan Profili Tek Başına Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Ek Gıdalarla Beraber Anne Sütü Alım Süresi (ay) Ort±SD (Medyan) Düşük 4,63±2,06 (5,75) 11,87±6,62 (11) Normal 4,59±2,37 (5) 14,0±8,09 (12) Yüksek 5,49±2,29 (6) 14,99±6,44 (16) p 0,148 0,269 Kruskal Wallis test 51

63 DB Puanına göre anne ve baba eğitim düzeyinin değerlendirilmesi Anne eğitim düzeyine göre DB profili istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.01); DB profilinin, okuryazar olanlarda normal yüksek olma oranı yüksek; ilkokul mezunlarında normal düşük olma oranı yüksek; ortaokul mezunlarında da normal düşük olma oranı yüksek; lise mezunlarında normal yüksek olma oranı yüksek, üniversite mezunlarında da normal yüksek olma oranı yüksek bulunmuştur. İlgili istatistiksel veriler Tablo 44 de gösterilmektedir. Tablo 44: DB puanına göre anne ve baba eğitim düzeyi değerleri Anne Eğitim Düzeyi Baba Eğitim Düzeyi Ki-Kare test Çok Düşük Aralık Düşük Aralık DB Puanı Normal Düşük Normal Yüksek n (%) n (%) n (%) n (%) Okuryazar 3 (%20) 3 (%20) 3 (%20) 6 (%40) İlkokul 0 (%0) 6 (%8,3) 34 (%47,2) 32 (%44,4) Ortaokul 0 (%0) 3 (%30) 4 (%40) 3 (%30) Lise 1 (%1,9) 2 (%3,7) 14 (%25,9) 37 (%68,5) Üniversite 1 (%1) 7 (%7) 27 (%27) 65 (%65) Yok 2 (%25) 3 (%37,5) 2 (%25) 1 (%12,5) Okuryazar 1 (%20) 0 (%0) 1 (%20) 3 (%60) İlkokul 0 (%0) 6 (%7,9) 37 (%48,7) 33 (%43,4) Ortaokul 0 (%0) 4 (%30,8) 5 (%38,5) 4 (%30,8) Lise 1 (%1,9) 2 (%3,8) 13 (%25) 36 (%69,2) Üniversite 1 (%1) 6 (%6,2) 24 (%24,7) 66 (%68) **p<0,01 p 0,001** 0,001** IM puanına göre anne ve baba eğitim düzeyinin değerlendirilmesi Anne eğitim düzeyine göre IM puanı istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.01); IM puanının, okuryazar olanlarda çok düşük aralıkta olma oranı yüksek bulunmuşken; diğer eğitim düzeylerinde IM puanının normal yüksek olma oranı yüksek bulunmuştur. 52

64 Tablo 45: IM puanına göre anne ve baba eğitim değerleri Anne Eğitim Düzeyi Baba Eğitim Düzeyi Çok Düşük Aralık Düşük Aralık IM Puanı Normal Düşük Normal Yüksek n (%) n (%) n (%) n (%) Okuryazar 8 (%53,3) 3 (%20) 0 (%0) 4 (%26,7) İlkokul 9 (%12,5) 7 (%9,7) 22 (%30,6) 34 (%47,2) Ortaokul 2 (%20) 2 (%20) 2 (%20) 4 (%40) Lise 6 (%11,1) 7 (%13) 11 (%20,4) 30 (%55,6) Üniversite 9 (%9) 15 (%15) 26 (%26) 50 (%50) Yok 6 (%75) 1 (%12,5) 0 (%0) 1 (%12,5) Okuryazar 2 (%40) 1 (%20) 0 (%0) 2 (%40) İlkokul 9 (%11,8) 8 (%10,5) 24 (%31,6) 35 (%46,1) Ortaokul 3 (%23,1) 2 (%15,4) 3 (%23,1) 5 (%38,5) Lise 6 (%11,5) 6 (%11,5) 12 (%23,1) 28 (%53,8) Üniversite 8 (%8,2) 16 (%16,5) 22 (%22,7) 51 (%52,6) Ki-Kare test **p<0,01 p 0,004** 0,001** Baba eğitim düzeyine göre IM puanı istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.01). IM puanının, eğitimi olmayanlarda düşük aralıkta olma oranı yüksek; okuryazar olanlarda normal yüksek olma oranı yüksek; ilkokul ve ortaokul mezunlarında normal düşük olma oranı yüksek; lise ve üniversite mezunlarında ise normal yüksek olma oranı yüksek bulunmuştur. İlgili istatistiksel veriler Tablo 45 de gösterilmektedir. KM puanına göre anne ve baba eğitim düzeyinin değerlendirilmesi KM puanı ile anne eğitim düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır (p>0.05). KM puanı ile baba eğitim düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 46 da gösterilmektedir. 53

65 Tablo 46: KM puanına göre anne ve baba eğitim değerleri Anne Eğitim Düzeyi Baba Eğitim Düzeyi Çok Düşük Aralık Düşük Aralık KM Puanı Normal Düşük Normal Yüksek Tepe Etkisi n (%) n (%) n (%) n (%) n (%) Okuryazar 1 (%9,1) 1 (%6,3) 2 (%5) 6 (%5,2) 6 (%7,2) İlkokul 4 (%36,4) 5 (%31,3) 11 (%27,5) 30 (%26,1) 22 (%31,9) Ortaokul 0 (%0) 1 (%6,3) 2 (%5) 3 (%2,6) 4 (%5,8) Lise 2 (%18,2) 5 (%31,3) 7 (%17,5) 25 (%21,7) 15 (%21,7) Üniversite 4 (%36,4) 4 (%25) 18 (%45) 51 (%44,3) 23 %(33,3) Yok 1 (%9,1) 1 (%6,3) 2 (%5) 2 (%1,7) 2 (%2,9) Okuryazar 0 (%0) 0 (%0) 0 (%0) 3 (%2,6) 2 (%2,9) İlkokul 4 (%36,4) 6 (%37,5) 12 (%30) 33 (%28,7) 21 (%30,4) Ortaokul 1 (%9,1) 1 (%6,3) 3 (%7,5) 3 (%2,6) 5 (%7,2) Lise 2 (%18,2) 5 (%31,3) 4 (%10) 26 (%22,6) 15 (%21,7) Üniversite 3 (%27,3) 3 (%18,8) 19 (%47,5) 48 (%41,7) 24 (%34,8) Ki-Kare test p 0,977 0,792 SB-ÖB puanına göre anne ve baba eğitim düzeyinin değerlendirilmesi SB-ÖB puanı ile anne ve babanın eğitim düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır (p>0.05). İlgili istatistiksel veriler Tablo 47 de gösterilmektedir. Tablo 47: SB-ÖB puanına göre anne ve baba eğitim düzeyi değerleri Anne Eğitim Düzeyi Çok Düşük Aralık Düşük Aralık SB-ÖB Puanı Normal Düşük Normal Yüksek n (%) n (%) n (%) n (%) Okuryazar 2 (%15,4) 0 (%0) 5 (%10,2) 8 (%4,5) İlkokul 2 (%15,4) 3 (%27,3) 19 (%38,8) 48 (%27) Ortaokul 0 (%0) 0 (%0) 1 (%20) 9 (%5,1) Lise 1 (%7,7) 3 (%27,3) 6 (%12,2) 44 (%24,7) Üniversite 8 (%61,5) 5 (%45,5) 18 (%36,7) 69 (%38,8) p 0,226 54

66 Baba Eğitim Düzeyi Yok 2 (%15,4) 0 (%0) 3 (%6,1) 3 (%1,7) Okuryazar 0 (%0) 0 (%0) 1 (%2) 4 (%2,2) İlkokul 1 (%7,7) 3 (%27,3) 20 (%40,8) 52 (%29,2) Ortaokul 1 (%7,7) 0 (%0) 2 (%4,1) 10 (%5,6) Lise 2 (%15,4) 3 (%27,3) 6 (%12,2) 41 (%23) Üniversite 7 (%53,8) 5 (%45,5) 17 (%34,7) 68 (%38,2) Ki-Kare test 0,251 GG puanına göre anne ve baba eğitim düzeyinin değerlendirilmesi Genel Gelişim (GG) puanına göre anne ve baba nın eğitim düzeylerine ilişkin istatistiksel veriler Tablo 48 de gösterilmektedir. Anne eğitim düzeyine göre genel gelişim puanı istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.01); genel gelişim puanının, okuryazar ve ilkokul mezunlarında normal düşük olma oranı yüksek; ortaokul, lise ve üniversite mezunlarında ise normal yüksek olma oranı yüksek bulunmuştur. Tablo 48: GG puanına göre anne ve baba eğitim değerleri Anne Eğitim Düzeyi Baba Eğitim Düzeyi Çok Düşük Aralık Genel Gelişim Puanı Düşük Aralık Normal Düşük Normal Yüksek n (%) n (%) n (%) n (%) Okuryazar 2 (%13,3) 2 (%13,3) 6 (%40) 5 (%33,3) İlkokul 0 (%0) 3 (%4,2) 35 (%48,6) 34 (%47,2) Ortaokul 0 (%0) 0 (%0) 4 (%40) 6 (%60) Lise 0 (%0) 4 (%7,4) 12 (%22,2) 38 (%70,4) Üniversite 1 (%1) 7 (%7) 29 (%29) 63 (%63) Yok 2 (%25) 1 (%12,5) 4 (%50) 1 (%12,5) Okuryazar 0 (%0) 1 (%20) 2 (%40) 2 (%40) İlkokul 0 (%0) 3 (%3,9) 35 (%46,1) 38 (%50) Ortaokul 1 (%7,7) 0 (%0) 5 (%38,5) 7 (%53,8) Lise 0 (%0) 4 (%7,7) 13 (%25) 35 (%67,3) Üniversite 0 (%0) 7 (%7,2) 27 (%27,8) 63 (%64,9) Ki-Kare test **p<0,01 p 0,001** 0,001** 55

67 Baba eğitim düzeyine göre genel gelişim puanı istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.01); genel gelişim puanının, eğitimi olmayanlarda ve ilkokul mezunlarında normal düşük olma oranı yüksek; diğer eğitim düzeylerinde ise normal yüksek olma oranı yüksek bulunmuştur. Ham Puan Profiline göre anne ve baba eğitim düzeyinin değerlendirilmesi Ham Puan profiline göre anne ve baba nın eğitim düzeylerine ilişkin istatistiksel veriler Tablo 49 da gösterilmektedir. Anne eğitim düzeyine göre ham puan profilleri istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.05); okuryazar annelerde ham puan profilinin düşük olma oranı yüksek bulunmuşken, diğer eğitim düzeylerinde normal olma oranı yüksek bulunmuştur. Tablo 49: Ham puan profiline göre anne ve baba eğitim değerleri Anne Eğitim Düzeyi Baba Eğitim Düzeyi Ki-Kare test Ham Puan Profili Normal Düşük n (%) n (%) Okuryazar 7 (%46,7) 8 (%53,3) İlkokul 52 (%72,2) 20 (%27,8) Ortaokul 8 (%80) 2 (%20) Lise 43 (%79,6) 11 (%20,4) Üniversite 81 (%81) 19 (%19) Okur-yazar değil 2 (%25) 6 (%75) Okuryazar 3 (%60) 2 (%40) İlkokul 57 (%75) 19 (%25) Ortaokul 10 (%76,9) 3 (%23,1) Lise 40 (%76,9) 12 (%23,1) Üniversite 79 (%81,4) 18 (%18,6) *p<0,05 p 0,049* 0,017* Baba eğitim düzeyine göre ham puan profilleri istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.05); eğitimi olmayan babalarda ham puan profilinin düşük olma oranı yüksek bulunmuşken, diğer eğitim düzeylerinde normal olma oranı yüksek bulunmuştur. 56

68 T- puan profiline göre anne ve baba eğitim düzeyinin değerlendirilmesi T- puan profiline göre anne ve baba nın eğitim düzeylerine ilişkin istatistiksel veriler Tablo 50 de gösterilmektedir. Anne eğitim düzeyine göre T- puan profili istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.05); okuryazar annelerde T- puan profilinin düşük olma oranı yüksek bulunmuşken, diğer eğitim düzeylerinde normal olma oranı yüksek bulunmuştur. Tablo 50: T-puan profiline göre anne ve baba eğitim değerleri Anne Eğitim Düzeyi Baba Eğitim Düzeyi Ki-Kare test T-puan profili Düşük Normal Yüksek n (%) n (%) n (%) Okuryazar 7 (%46,7) 6 (%40) 2 (%13,3) İlkokul 6 (%8,3) 62 (%86,1) 4 (%5,6) Ortaokul 0 (%0) 10 (%100) 0 (%0) Lise 3 (%5,6) 42 (%77,8) 9 (%16,7) Üniversite 10 (%10) 75 (%75) 15 (%15) Okur-yazar değil 6 (%75) 2 (%25) 0 (%0) Okuryazar 1 (%20) 2 (%40) 2 (%40) İlkokul 5 (%6,6) 67 (%88,2) 4 (%5,3) Ortaokul 1 (%7,7) 12 (%92,3) 0 (%0) Lise 4 (%7,7) 40 (%76,9) 8 (%15,4) Üniversite 9 (%9,3) 72 (%74,2) 16 (%16,5) **p<0,01 p 0,001** 0,001** Baba eğitim düzeyine göre T- puan profili istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir (p<0.05); eğitimi olmayan babalarda T- puan profilinin düşük olma oranı yüksek bulunmuşken, diğer eğitim düzeylerinde normal olma oranı yüksek bulunmuştur. Kreş veya anaokuluna göre psiko-sosyal motor ölçümlerin değerlendirmesi Kreş-anaokuluna gitme durumuna göre psiko-sosyal motor ölçüm verileri Tablo 51 de gösterilmektedir. 57

69 Tablo 51: Kreş-anaokuluna gitme durumuna göre psiko-sosyal motor ölçüm değerleri Kreş-Anaokulu Evet Hayır n (%) n (%) Çok düşük aralık 0 (%0) 5 (%100) DB Puanı Düşük aralık 4 (%19) 17 (%81) Normal düşük 13 (%15,9) 69 (%84,1) Normal yüksek 42 (%29,4) 101 (%70,6) Çok düşük aralık 3 (%8,8) 31 (%91,2) IM Puanı Düşük aralık 7 (%20,6) 27 (%79,4) Normal düşük 9 (%14,8) 52 (%85,2) Normal yüksek 40 (%32,8) 82 (%67,2) Çok düşük aralık 1 (%9,1) 0 (%0) Düşük aralık 4 (%25) 12 (%75) KM Puanı Normal düşük 6 (%15) 34 (%85) Normal yüksek 13 (%11,3) 102 (%88,7) Tepe etkisi 35 (%50,7) 34 (%49,3) Çok düşük aralık 4 (%30,8) 9 (%69,2) SB-ÖB Puanı Düşük aralık 2 (%18,2) 9 (%81,8) Normal düşük 4 (%8,2) 45 (%91,8) Normal yüksek 49 (%27,5) 129 (%72,5) Çok düşük aralık 0 (%0) 3 (%100) Genel Düşük aralık 4 (%25) 12 (%75) Gelişim Normal düşük 11 (%12,8) 75 (%87,2) Puanı Normal yüksek 44 %(30,1) 102 (%69,9) Ham Puan Düşük 51 (%26,7) 140 (%73,3) Profili Normal 8 (%13,3) 52 (%86,7) Düşük 5 (%19,2) 21 (%80,8) T- Puan Normal 37 (%19) 158 (%81) Profili Yüksek 17 (%56,7) 13 (%43,3) Ki-Kare test *p<0,05 **p<0,01 p 0,067 0,005** 0,001** 0,036* 0,019* 0,033* 0,001** Kreş ya da anaokuluna gitme durumuna göre DB puan istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0.05). Kreş ya da anaokuluna giden çocuklarda IM puan normal yüksek düzeyde olma oranı diğer düzeylerden istatistiksel olarak anlamlı yüksektir (p<0.01). Kreş ya da anaokuluna giden çocuklarda KM puan tepe etkisi düzeyinde olma oranı diğer düzeylerden istatistiksel olarak anlamlı yüksektir (p<0.01). 58

70 Kreş ya da anaokuluna giden çocuklarda SB-ÖB puan çok düşük düzeyde olma oranı diğer düzeylerden istatistiksel olarak anlamlı yüksektir (p<0.05). Kreş ya da anaokuluna giden çocuklarda genel gelişim puan normal yüksek düzeyde olma oranı diğer düzeylerden istatistiksel olarak anlamlı yüksektir (p<0.05). Kreş ya da anaokuluna giden çocuklarda ham puan profilinin normal düzeyde olma oranı düşük düzeyde olma oranından istatistiksel olarak anlamlı yüksektir (p<0.05). Kreş ya da anaokuluna giden çocuklarda T- puan profilinin yüksek düzeyde olma oranı diğer düzeylerden istatistiksel olarak anlamlı yüksektir (p<0.01). 59

71 TARTIŞMA Yeni doğan ve süt çocuğu beslenmesinde ideal bir besin olan anne sütünün mükemmel içeriğinin çocuğun sağlık ve gelişimine sayısız yararlar sağladığı çeşitli araştırmalar sonucu elde edilmiş ve ulusal-uluslararası sağlık kuruluşları tarafından da tescillenmiştir. UNICEF(United Nations Children s Fund) ve Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization- WHO) çocukların doğumdan itibaren ilk 6 ay boyunca sadece anne sütü almalarını (başka katı ve sıvı gıdalar ve su almadan) ve yedinci aydan itibaren ek gıdalara başlanılmasını önermektedirler. İlk 6 aydan sonra ek gıda uygulamasına başlansa bile anne sütünü vermeye ilk 24 ay(2 yaşına kadar) devam edilmesi tavsiye edilmektedir. UNICEF in yılları arası yayınladığı istatistik verilerde; ilk 6 ay sadece anne sütü verilme oranı az gelişmiş ülkelerde %35 iken, ülkemizin de içinde bulunduğu gelişmekte olan ülkelerde bu oran %39 olarak sunulmuştur. 6 9 ay ek besinlerle birlikte anne sütü verilme oranı az gelişmiş ülkelerde %66 iken, gelişmekte olan ülkelerde bu oran %55 olarak verilmiş ve 2 yaşına kadar emzirme oranı az gelişmiş ülkelerde %63 iken gelişmekte olan ülkelerde bu oran %51 olarak verilmiştir(41). Gelişmiş ülkelerde ise Amerika Birleşik Devletlerinde 2005 de yapılan bir araştırmaya göre ilk altı ay sadece anne sütü verilme oranı %39,12 ve ilk 12 ay AS verilme oranı ise %20 olarak sunulmaktadır(42). İtalya da yapılan başka bir araştırmada ise ilk altı ay emzirme oranı %47, ilk 12 ay emzirme oranı ise %12 olarak elde edilmiştir(43). Bu çalışmada; ilk altı ay sadece anne sütü verdim diyenlerin oranı %40,24 (n=101) ve tek başına anne sütü 6 ay ve daha fazla verenlerin oranı ise %47,22(n=199) bulunmuştur. Bu oranın gelişmiş ülkelerde bulunan değerlere hemen hemen eşit olmasının ülkemiz açısından sevindiricidir. Herkese sağlık projesi 2010 hedefine(%50) yaklaşılmış olmasına rağmen, 2015 hedeflerinin(%80) hala çok gerisinde olduğumuz görülmektedir. Ülkemizde yenidoğan bebeklerin %98 i emzirilmektedir. Ancak altı aylık bebekler arasında yalnız anne sütü ile beslenen bebek oranı%5 in altındadır. Bu durum emziren annelerin ilk altı ay boyunca ek besin vermeden bebeklerini yalnız anne sütü ile beslemeye devam etmek açısından destelenmeleri gerektiğini göstermektedir(44). 60

72 Dünyada ve ülkemizde tek başına anne sütü verme süresi istenilen düzeyin altında olmakla birlikte ülkemizde özellikle son yıllarda teşvik edilen pek çok program ve bilinçlendirme eğitim çalışmalarıyla, genç nüfus un eğitim seviyesinin yükselmesine de paralel olarak artış göstermektedir. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) 2003 sonuçlarına göre 4 7 ay sadece anne sütü ile beslenen bebeklerin oranı %12,4 verilmiştir(7). Bu çalışmada elde edilen verilere göre ise tek başına AS verme süresini 5 ay ve daha üstü belirtenlerin oranı %64,54(n=162) dikkat çekici ve sevindirici bulunmuştur. Burada katılımcıların bu konudaki bilinç seviyelerinin yani tek başına anne sütü verme süresi ne kadar olmalı sorusuna 6 ay üstü yanıtını verenlerin oranının %94(n=236) olarak elde edilmesinin katkısı olduğu düşünülmektedir. Bununla birlikte emzirme eğitimi alma durumuna göre tek başına anne sütü alma süreleri istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemekte iken (p>0.05), emzirme eğitimi almayanların ek gıdalarla beraber anne sütü alım süresi emzirme eğitimi alanlardan istatistiksel olarak anlamlı yüksek bulunmuştur (p<0.05). Herkese Sağlık Projesi 2010 hedeflerine bakıldığında emzirmeye başlama oranını % 75 e, ilk 6 ay anne sütü verme oranını % 50 ye yükseltmeyi ve çocukların 1 yaşına kadar anne sütü alım oranını ise %25 olarak gerçekleştirmeyi hedeflemektedir. Dünya Sağlık Örgütü nün 21. yüzyıl hedeflerine paralel olarak Türkiye nin de bebek ve çocuk ölümlerini azaltmaya ve sağlığını iyileştirmeye yönelik hedefleri bulunmaktadır. Türkiye, 2020 yılına kadar bütün yeni doğanların, bebeklerin ve okul öncesi yaşlardaki çocukların yaşama sağlıklı başlamalarını ve sağlıklı yaşamayı sürdürebilmelerini sağlamayı hedeflemektedir. Bu hedeflerden birisi de 2015 yılına kadar, ilk altı ay tek başına anne sütü alan çocuk oranını %80 e çıkarmayı hedeflemektedir(45). Anne sütü alım süresini(tek başına AS ve Toplam AS) etkileyen etmenlerin araştırmasına yönelik elde edilen bulguları incelediğimizde anne eğitim düzeyi, anne çalışma(iş) durumu, baba eğitim düzeyi, baba çalışma(iş) durumu, doğum şekli, kardeş sayısının tek başına AS alım süresine etkisinin varlığı istatistiksel olarak tespit edilemedi yılında Şanlıurfa da yapılan başka bir çalışmada(46) da ilk dört ay sadece anne sütü verme bakımından annelerin okur-yazar olup olmaması yönünde bir farklılık bulunamamıştır. Ayrıca aynı çalışmada çocuğun yaşı, kardeş sayısı, doğum aralığının da anne sütü ile beslenmeyi 61

73 etkilemediği tespit edilmiştir. Çetinkaya ve arkadaşlarının Kayseri de yaptığı diğer bir çalışmada da benzer bir şekilde anlamlı ilişki bulunamadığı ifade edilmiştir(47) yılında Dr.Ülker in İstanbul da yaptığı bir araştırmada(48).da yine bu çalışmadakine benzer sonuçlar elde edilmiştir, yani anne eğitim düzeyi ile anne sütü alım süreleri arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır yılında Van da yapılan bir araştırmada(49) ve Ünsal ve arkadaşlarının 2005 yılında yaptığı yayında(50) anne sütü tercihi ile çocuk sayısı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Her iki çalışmada da çocuk sayısı arttıkça kadınların anne sütünü daha az tercih ettiği gözlemlenmiştir. Bu çalışmada ise gerek tek başına gerekse toplam anne sütü alım süresi ile kardeş sayısı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır(p>0.05). Çalışmalardaki bu farklılığın farklı bölgelerden seçilen ailelerin çocuk sayıları arasındaki farklılıklardan kaynaklanabileceği düşünülmektedir. Bu çalışmada ailelerin %81,70 si(n=205) tek çocuklu ya da en fazla iki çocuklu ailelerden oluşmaktadır. Anne eğitim düzeyinin yüksek olmasının daha az sayıda çocuk sahibi olma, ailede çocuk basına düşen gelirin daha yüksek olması, annenin çocuk beslenmesine daha çok zaman ayırması ve emzirmeye daha uzun süre devam etmesi ile ilişkili olduğu gösterilmiştir(51). Bu çalışmada ise anne eğitim düzeylerine göre tek başına ve toplam AS alımına ilişkin istatistiksel verilere göre tek başına anne sütü alım süresi ve toplam anne sütü alım süresi ile anne eğitim düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır(p>0.05). Bu çalışmaya katılan annelerin %38.95 i(n=97) üniversite mezunu, %30,28 i(n=76) ilkokul mezunu, %20,72 si (n=52) ise lise mezunudur. Çocuğun anne ya da babasından en az birinin lise mezunu olma oranı ise yaklaşık %58 dir(n=146). Bu sonuçlar benzer çalışmalarda yer alan katılımcıların eğitim seviyelerine göre oldukça yüksek bulunmuştur. Ayrıca, İstanbul da ailelerin eğitim düzeylerinden bağımsız AS uygulamaları bilinçlendirme programlarına daha kolay erişebiliyor olmalarının, kırsal kesime göre daha sosyal bir yaşam sürmelerinin eğitimlieğitimsiz anne arasındaki bilinçlenme düzeyi farkını ortadan kaldırdığı düşünülebilir. Annelerin eğitim ve sosyal düzeyleri ne olursa olsun; çoğunun anne sütünün çocuklarının gelişimi ve hastalıklardan korunması için en yararlı besin olduğunu bildiği ve anne sütü vermeye başladığı görülmüştür. Yine Türkiye de emzirmenin yaygın olduğu ve tüm çocukların %97 sinin bir süre emzirilmiş olduğu bilinmektedir(52, 53). 62

74 Çocukların temel sağlık göstergelerinin başında büyüme gelmektedir. Ülkemizde bebeklerin büyümesini değerlendirmede kullanılan Neyzi eğrilerinin, örneklerinde bebeklerin beslenme özelliklerinin belirtilmemiş olması dolayısıyla anne sütü ile beslenen bebeklerin büyüme farklılıklarını ne ölçüde doğru yansıttığı bilinmemektedir. Bebeklik döneminin temel besini olan anne sütünün alınmaması veya yetersiz miktar ya da sürelerde alınması gelişme geriliği için zemin hazırlamaktadır(54). Anne sütü yalnızca çocuğun beslenmesi için değil gelişiminin sağlanması için de gereklidir. Anne sütü ile beslenen bebeklerin daha erken aylarda yürüdükleri, 18 aylıkken yapılan Bayley Bebek Gelişim Ölçeği puanlarının biberon ile beslenenlere göre daha fazla (7,7 puan) olduğu saptanmıştır. Aynı çalışmada anne eğitimi, annenin sigara ya da alkol kullanımı, sosyoekonomik durum, çocuğun cinsiyeti, doğum ağırlığı etkileri kontrol edilerek yapılan analizlerde de anne sütü alan çocukların zekâ katsayıları daha yüksek (3,5 5,7 puan) bulunmuştur(55). Bu çalışmada; çocukların tek başına anne sütü alım süresi ile boy persentilleri, kilo persentilleri, boya göre ağırlık, anketi yapanın eğitim düzeyi, babanın eğitim düzeyi ve kardeş sayısı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır (p>0.05). Yine toplam anne sütü alım süresi ile boy persentilleri, kilo persentilleri, anket uygulanan kişinin eğitim düzeyi, babanın eğitim düzeyi ve kardeş sayısı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır (p>0.05). Ancak boya göre ağırlık ölçümleri ile toplam anne sütü alım süresi arasında ise pozitif yönde %14,1 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Anne sütüyle beslenmenin sağlığa olumlu etkisi yalnızca verildiği süre ile de kısıtlı değildir. Anne sütü alan çocuklar beş yaşına geldiklerinde de bilişsel işlevlerinin biberonla beslenenlere göre daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Dört-dokuz ay anne sütü almış, 7 13 yaşındaki ilkokul çocuklarının mental ve fizik gelişimlerinin hiç anne sütü almayanlara göre daha iyi olduğu bildirilmiştir. İlkokulda yapılan bir başka çalışmada anne sütü alan çocukların (7,5 8 yaşında) biberon alan çocuklara göre Wechsler Çocuklar için Zekâ Ölçeği sekiz puan daha yüksek olarak bulunmuştur. Anne sütü ile beslenen çocuklarda konuşma sorunlarının daha az olduğu ve matematik puanlarının daha yüksek olduğu bildirilmiştir(55). Şanlıurfa da yapılan bir çalışmada; psiko-motor gelişim ile çocuk yaşı ve ilk dört ay sadece anne sütü verme arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Anne sütü ile beslenmenin 63

75 psikomotor gelişim geriliğini 1,7 kat azalttığı saptanmıştır(46) yılında Auestad ve arkadaşları çeşitli ülkelerde benzer çalışmalar sonucu elde edilen verileri kullanarak anne sütü ile beslenmenin çocukların psiko-motor gelişimleri üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Çalışma sonucunda anne sütü ile beslenen çocukların bilişsel ve motor beceri puanlarının daha yüksek olduğu, nörolojik sorunlara ise daha az rastlandığını tespit etmişlerdir. Bu durumun anne sütü içeriğinde bulunan yağ asitlerinin beyin gelişimini hızlandırmasının bir sonucu olabileceği şeklinde açıklamışlardır(56). Şanlıurfa da yapılan çalışmada da anne sütü verme süresinin uzadıkça dil gelişimi, motor gelişimi ve sosyal beceri puanlarının anlamlı olarak yükseldiği bulunmuştur(46). Ancak bu çalışmada psiko-motor gelişim üzerine anne sütü etkisi incelendiğinde istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bu duruma bölgesel kalkınmışlık düzeyi, ailelerin sosyo-ekonomik düzey farklılıkları ve çalışmamız kapsamında yer alan ailelerin büyük oranda belirli bir sosyo-ekonomik düzeyin üzerinde olması neden gösterilebilir. Çocuklara ait verilerden AGTE kullanılarak elde edilen psiko-sosyal motor ölçüm değerlerinin istatistiksel olarak incelenmesi sonucunda; T-puan profili 26 ile 85 puan arasında değişmekte olup, ortalaması 50.58±8.87 puandır. Gelişim envanteri alt test sonuçlarında DB puanı incelemesinde; %2 sinin (n=5) çok düşük aralıkta, %8.4 ünün (n=21) düşük aralıkta, %32.7 sinin (n=28) normal düşük aralıkta, %57 sinin (n=143) normal yüksek aralıkta olduğu görülmektedir. IM puanı incelemesinde; %13.5 inin (n=34) çok düşük aralıkta, %13.5 inin (n=31) düşük aralıkta, %24.3 ünün (n=61) normal düşük aralıkta, %48.6 sının (n=122) normal yüksek aralıkta olduğu görülmektedir. KM puanı incelemesinde; %4.4 inin (n=11) çok düşük aralıkta, %6.4 ünün (n=16) düşük aralıkta, %15.9 unun (n=40) normal düşük aralıkta, %45.8 inin (n=115) normal yüksek aralıkta olduğu görülmekte iken, %27.5 inde (n=69) tepe etkisi görülmektedir. SB-ÖB puanı incelemesinde; %5.2 sinin (n=13) çok düşük aralıkta, %4.4 ünün (n=11) düşük aralıkta, %19.5 inin (n=49) normal düşük aralıkta, %70.9 unun (n=178) normal yüksek aralıkta olduğu görülmektedir. Genel gelişim puanı incelemesinde; %1.2 sinin (n=3) çok düşük aralıkta, %6.4 ünün (n=16) düşük aralıkta, %34.3 ünün (n=86) normal düşük aralıkta, %58.2 sinin (n=146) normal yüksek aralıkta olduğu görülmektedir. GG ve alt testler Ham Puan Profili sonucu %23,9 (n=60) olgunun gelişiminin geri, %76,1 (n=191) olgunun gelişiminin normal olduğu görülmektedir. Bu sonuçlara göre araştırmada yer alan çocukların genel olarak psiko-sosyal ve motor gelişimleri belli bir seviyenin üzerinde olup ağırlıklı olarak normal ve üstü değerler elde edilmiştir. 64

76 SONUÇ Bu çalışmada; İstanbul ilinde 0 6 yaş grubu 251 çocuk ve yakınlarından elde edilen anne sütü uygulama verileriyle çocuklardaki büyüme ve gelişim üzerindeki etkilerini araştırıldı. Araştırmada Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE) kullanılarak psiko-sosyal ve motor gelişim düzeyleri değerlendirildi. Fiziksel gelişim düzeyleri ise yaşa göre boy, yaşa göre ağırlık ve boya göre ağırlık antropometrik göstergeleri kullanılarak değerlendirildi. Elde veriler istatistiksel analizlere tabi tutuldu ve kapsamlı sonuçları bulgular bölümünde yer almaktadır. Çalışmada İstanbul ilinin farklı bölgelerinden polikliniğe gelen 0 6 yaş arası çocukların fiziksel ve psiko-sosyal motor gelişimleri ile anne sütü uygulamaları arasındaki ilişki düzeyinin araştırılması gerçekleştirildi. Daha önce farklı bölgelerde(kayseri, Şanlıurfa, Van) benzer yada yakın çalışmalar yapılmıştı. Ancak ülkemiz her bölgesinden bireylerin yaşadığı, ülke nüfusunun yaklaşık %20 sini oluşturması bakımından yapılan bu çalışmanın ülkemiz genelini güncel bir şekilde yansıttığı düşünülmektedir. Yaratılan her memeli canlının ilk ve temel doğal besin kaynağı anne sütüdür. Özellikle insanlarda anne sütünün; yeni doğan canlı ve bu canlının gelişimine temel alt yapı sağlayan pek çok yararı bulunmaktadır. Bu yararlardan bazıları; fiziksel, ruhsal ve zeka gelişim katkısı, steril olması, çağımızda yoğun görülmeye başlayan bazı hastalıkları(obezite, kansızlık, Tip I diyabet, çölyak, alerjiye karşı koruyucu olması, solunum yolu ve gastrointestinal vb) önlemesi yada azaltıcı etkisinin olması, sindiriminin kolay olması şeklinde sıralanabilir. Çalışmada yer alan çocukların; 136 sı kız, 118 i erkek olmak üzere yaşları 5 ile 71 ay arasında, boyları 60cm ile 125cm arasında, kiloları 6kg ile 34kg arasında ve boylarına göre ağırlıkları 63 cm ile 155 cm arasında olduğu tespit edilmiştir. Çocukların boy ve kilo persentilleri incelendiğinde boy persentil bakımından sadece %1,2 si(n=3) çok düşük ( <3) değerinin altında kalmış, %2,4 ü (n=6) ise aşırı büyük (>97) bulunmuştur. Geriye kalan %96,4 ü (n=242) normal değer aralığında ölçümlenmiştir. Kilo persentil değerlerinde ise çok düşük değere rastlanmamış sadece %2,4 ü (n=6) ise aşırı büyük (>97) bulunmuştur. Geriye kalan %97,6 sı (n=245) normal değer aralığında ölçümlenmiştir. Bu 65

77 sonuçlara göre araştırmada yer alan çocukların genel olarak fiziksel gelişimlerinin sağlıklı olduğu söylenebilir. Çalışmada elde edilen verilerin değerlendirilmesi sonucunda anne sütü alım süresinin ve şeklinin çocuğun psiko-sosyal, motor ve fiziksel gelişimi üzerine bir etkisinin olup olmadığı yönelik araştırma sonuçları Şekil 11 de özetlenmiştir. Şekil 11: Anne sütünün büyüme ve gelişme üzerine etki analiz sonucu Araştırmadan elde edilen verilere göre AS alım süresini etkileyen etmenler incelendiğinde annenin eğitim düzeyi ve çalışma durumu, babanın eğitim düzeyi ve çalışma durumu, çocukların doğum şekli, kardeş sayıları ile tek başına ya da toplam AS alım süreleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır(p>0.05). Emzirme eğitimi ile tek başına AS alım süresi arasında ise istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamış(p>0.05) olmakla birlikte toplam AS alım süresi arasında istatistiksel olarak pozitif yönde bir ilişkinin varlığı tespit edilmiştir. Tek başına ve toplam( AS + ek gıda) AS alım süresi ile çocukların fiziksel gelişim(boy persantil, kilo persantil) değerleri ve psiko-sosyal gelişim değerleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır(p>0.05). Boya göre ağılık değeri ile tek başına AS alım süresi arasında ise istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır(p>0.05), boya göre ağırlık 66

Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor.

Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor. Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor. Sağlıklı çocuk izlemi: Çocuğun yaşına uygun ruhsal, fiziksel

Detaylı

SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ

SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ Prof. Dr. Metin ATAMER Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Süt Teknolojisi Bölümü Aralık 2006 ANKARA Sütün Tanımı ve Genel Nitelikleri Süt; dişi memeli hayvanların, doğumundan

Detaylı

Biberon Maması İçerik ve Çeşitleri

Biberon Maması İçerik ve Çeşitleri Biberon Maması İçerik ve Çeşitleri Biberon Mamaları Annesütünün ikamesidir. Annesütü alamayan bebekler için Annesütü yetersizliğinde Annesütü ve inek sütünde enerji ve ana besin maddeleri Anne Sütü (100ml)

Detaylı

Kilo verme niyetiyle diyet tedavisinin uygulanamayacağı durumlar nelerdir? -Hamilelik. -Emziklik. -Zeka geriliği. -Ağır psikolojik bozukluklar

Kilo verme niyetiyle diyet tedavisinin uygulanamayacağı durumlar nelerdir? -Hamilelik. -Emziklik. -Zeka geriliği. -Ağır psikolojik bozukluklar Diyet denilince aklımıza aç kalmak gelir. Bu nedenle biz buna ''sağlıklı beslenme programı'' diyoruz. Aç kalmadan ve bütün besin öğelerinden dengeli biçimde alarak zayıflamayı ve bu kiloda kalmayı amaçlıyoruz.

Detaylı

30.12.2014. Anne Sütünün Önemi. 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı. Anne Sütünün Önemi. Anne Sütünün Önemi. Anne Sütünün Önemi

30.12.2014. Anne Sütünün Önemi. 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı. Anne Sütünün Önemi. Anne Sütünün Önemi. Anne Sütünün Önemi 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı 15.Hafta ( 22-26 / 12 / 2014 ) ANNE SÜTÜNÜN ÖNEMİ VE ÖZELLİKLERİ Slayt No: 22 Bebeğin bağışıklık sisteminin gelişimini kolaylaştırır. Bebekte kulak enfeksiyonları

Detaylı

Emzirme son derecede sağlıklı ve doğal bir yöntemdir. Her memeli canlı gibi insanlarda yavrusunu doğumdan hemen sonra emzirmelidir.

Emzirme son derecede sağlıklı ve doğal bir yöntemdir. Her memeli canlı gibi insanlarda yavrusunu doğumdan hemen sonra emzirmelidir. Emzirme son derecede sağlıklı ve doğal bir yöntemdir. Her memeli canlı gibi insanlarda yavrusunu doğumdan hemen sonra emzirmelidir. Emzirmeye, doğum şekli normal veya sezaryen olsun, mümkün olduğunca doğumdan

Detaylı

Sağlıklı Hamilelik BR.HLİ.081

Sağlıklı Hamilelik BR.HLİ.081 Sağlıklı BR.HLİ.081 Sağlıklı Sağlıklı bir hamilelik geçirmek hamilelik öncesi dönemde sağlığınızla ilgili testleri yaptırmakla başlar. Bu nedenle çocuk istediğinize karar verdiğinizde önce bir kadın hastalıkları

Detaylı

BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK

BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK Beslenme İle İlgili Temel Kavramlar Beslenme: İnsanın büyümesi, gelişmesi, sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması, Yaşam kalitesini artırması için

Detaylı

ÜNİTE PSİKOLOJİ İÇİNDEKİLER HEDEFLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I

ÜNİTE PSİKOLOJİ İÇİNDEKİLER HEDEFLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I HEDEFLER İÇİNDEKİLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I Gelişim Psikolojisinin Alanı Gelişim Psikolojisinin Temel Kavramları Gelişimi Etkileyen Faktörler Gelişimin Temel İlkeleri Fiziksel Gelişim Alanı PSİKOLOJİ Bu

Detaylı

14 Aralık 2012, Antalya

14 Aralık 2012, Antalya Hamilelerde Uyku Bozukluğunun Sorgulanması ve Öyküden Tespit Edilen Huzursuz Bacak Sendromunda Sıklık, Klinik Özellikler ve İlişkili Olabilecek Durumların Araştırılması A Neyal, G Benbir, R Aslan, F Bölükbaşı,

Detaylı

SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU

SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi 2012-2013 Eğitim Öğretim Yılı SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU Dersin adı Üreme Sağlığı Anabilim dalı Sorumlu öğretim üyesi E-posta adresi Halk Sağlığı Prof.Dr.Haldun SÜMER

Detaylı

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX!

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX! Özel Formülasyon DAHA İYİ Yumurta Verimi Kabuk Kalitesi Yemden Yararlanma Karaciğer Sağlığı Bağırsak Sağlığı Bağışıklık Karlılık DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX!

Detaylı

Do al Beslenme. Doç. Dr. Emel Gür

Do al Beslenme. Doç. Dr. Emel Gür .Ü. Cerrahpafla T p Fakültesi Sürekli T p E itimi Etkinlikleri Sa lam Çocuk zlemi Sempozyum Dizisi No: 35 Ekim 2003; s. 73-78 Do al Beslenme Doç. Dr. Emel Gür DO AL BESLENME Do al beslenme, bebe e anne

Detaylı

ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ. Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu

ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ. Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu Sağlık Hizmetlerinin Özellikleri Ergenin yaşına, gelişim düzeyine uygun Bireysel, kültürel ve sosyoekonomik farklılıklara

Detaylı

TEMEL, İLK 3 YILDA ATILIYOR!

TEMEL, İLK 3 YILDA ATILIYOR! Acıbadem Hastanesi Büyüme ve Ergenlik Bölüm Başkanı Prof. Dr. Atilla Büyükgebiz ile, çocuğun doğumundan itibaren vücudunda hangi hormonların ne gibi işlevleri olduğunu, ilk 3 yılın önemini ve ergenlik

Detaylı

Pazardan Sofraya:Pazarlama ve Tüketim Beslenmede Balığın Yeri ve Önemi

Pazardan Sofraya:Pazarlama ve Tüketim Beslenmede Balığın Yeri ve Önemi Pazardan Sofraya:Pazarlama ve Tüketim Beslenmede Balığın Yeri ve Önemi Prof. Dr. Yasemen YANAR Çukurova Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Avlama ve İşleme Teknolojisi Bölüm Başkanı Tarih boyunca medeniyetler

Detaylı

Risk Altındaki Çocuklara Yaklaşım

Risk Altındaki Çocuklara Yaklaşım Risk Altındaki Çocuklara Yaklaşım Prof. Dr. Betül Ulukol Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Sosyal Pediatri Bilim Dalı Risk Yüksek riskli gebeliklerin sonucu dünyaya gelenler Özel sağlık gereksinimi olan

Detaylı

1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk hastalara detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır.

1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk hastalara detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır. 1 / 5 1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk a detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır. 2. Kapsam: Bu talimat çocuk ın değerlendirilmesine ilişkin faaliyetleri

Detaylı

BESLENME. Doç. Dr. Emel ĐRGĐL

BESLENME. Doç. Dr. Emel ĐRGĐL BESLENME Doç. Dr. Emel ĐRGĐL Oktay ın Yemek Duası Beslenme Fetal gelişimin en başından itibaren, bebeklik, çocukluk, adölesan dönemlerden erişkin döneme kadar yaşamın her döneminde; Yeterli gıda, Đyi beslenme,

Detaylı

BEYİN GELİŞİMİNİN HİKAYESİ

BEYİN GELİŞİMİNİN HİKAYESİ BEYİN GELİŞİMİNİN HİKAYESİ Yayın Yönetmeni Prof. Dr. Rana Karabudak TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü Türk Nöroloji Derneği (TND) 2014 Beyin Yılı Aktiviteleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Tüm hakları

Detaylı

Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler

Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler Zihinsel yetersizlik üç ölçütte ele alınmaktadır 1. Zihinsel işlevlerde önemli derecede normalin altında olma 2. Uyumsal davranışlarda yetersizlik gösterme 3. Gelişim

Detaylı

ÖZEL BİR HASTANEDE YENİDOĞAN ÜNİTESİNE YATIRILAN İNDİREKT HİPERBİLİRUBİNEMİLİ OLGULARIN RETROSPEKTİF DEĞERLENDİRİLMESİ

ÖZEL BİR HASTANEDE YENİDOĞAN ÜNİTESİNE YATIRILAN İNDİREKT HİPERBİLİRUBİNEMİLİ OLGULARIN RETROSPEKTİF DEĞERLENDİRİLMESİ ÖZEL BİR HASTANEDE YENİDOĞAN ÜNİTESİNE YATIRILAN İNDİREKT HİPERBİLİRUBİNEMİLİ OLGULARIN RETROSPEKTİF DEĞERLENDİRİLMESİ *Aysun Çakır, *Hanife Köse,*Songül Ovalı Güral, *Acıbadem Kadıköy Hastanesi GİRİŞ

Detaylı

HEMODİALİZ HASTALARINA VERİLEN DİYET VE SIVI EĞİTİMİNİN BAZI PARAMETRELERE ETKİSİ

HEMODİALİZ HASTALARINA VERİLEN DİYET VE SIVI EĞİTİMİNİN BAZI PARAMETRELERE ETKİSİ HEMODİALİZ HASTALARINA VERİLEN DİYET VE SIVI EĞİTİMİNİN BAZI PARAMETRELERE ETKİSİ SELDA ARSLAN 1,FİGEN BEKAR TUNÇALP 2 1 Selçuk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, Hemşirelik Bölümü; 2 Selçuk Üniversitesi

Detaylı

Cerrahi Hastada Beslenme ve Metabolizma. Prof.Dr. İsmail Hamzaoğlu

Cerrahi Hastada Beslenme ve Metabolizma. Prof.Dr. İsmail Hamzaoğlu Cerrahi Hastada Beslenme ve Metabolizma Prof.Dr. İsmail Hamzaoğlu Travma ve cerrahiye ilk yanıt Total vücut enerji harcaması artar Üriner nitrojen atılımı azalır Hastanın ilk resüsitasyonundan sonra Artmış

Detaylı

DERS : ÇOCUK RUH SAĞLIĞI KONU : KİŞİLİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER

DERS : ÇOCUK RUH SAĞLIĞI KONU : KİŞİLİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER DERS : ÇOCUK RUH SAĞLIĞI KONU : KİŞİLİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER A) BİYOLOJİK ETMENLER KALITIM İÇ SALGI BEZLERİ B) ÇEVRE A) BİYOLOJİK ETMENLER 1. KALITIM Anne ve babadan genler yoluyla bebeğe geçen özelliklerdir.

Detaylı

BUYUME VE GELISME. Yrd. Doc. Dr. Selcuk AKPINAR

BUYUME VE GELISME. Yrd. Doc. Dr. Selcuk AKPINAR BUYUME VE GELISME Yrd. Doc. Dr. Selcuk AKPINAR BUYUME VE GELISME Cocukluk cagi dollenme ile baslar ve ergenligin tamamlanmasina kadar devam eder. Diger butun canlilara kiyasla insanda cocukluk cagi cok

Detaylı

Oksoloji Çocukluk Çağında Vücut Ölçümleri. Dr. İhsan ESEN Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Endokrinolojisi Bilim Dalı

Oksoloji Çocukluk Çağında Vücut Ölçümleri. Dr. İhsan ESEN Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Endokrinolojisi Bilim Dalı Oksoloji Çocukluk Çağında Vücut Ölçümleri Dr. İhsan ESEN Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Endokrinolojisi Bilim Dalı Büyüme sağlığın bir yansımasıdır. Growth is a mirror of health James M. Tanner

Detaylı

Obezite Nedir? Harun AKTAŞ - Trabzon

Obezite Nedir? Harun AKTAŞ - Trabzon Obezite Nedir? Obezite günümüzde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin en önemli sağlık sorunları arasında yer almaktadır. Obezite genel olarak bedenin yağ kütlesinin yağsız kütleye oranının aşırı artması

Detaylı

07.11.2014. Ana Sağlığını Etkileyen Faktörler ve Alınacak Önlemler

07.11.2014. Ana Sağlığını Etkileyen Faktörler ve Alınacak Önlemler 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı 2. Hafta ( 22 26 / 09 / 2014 ) 1.) KADIN ve ANASAĞLIĞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER ve ALINACAK ÖNLEMLER 2.) KADIN ve ANA SAĞLIĞI İLE İLGİLİ ÖLÇÜTLER Slayt No: 2

Detaylı

Süt Çocuklarında Beslenme ve Ek Gıdalar. Prof. Dr. Esin Koç Gazi Üniversitesi

Süt Çocuklarında Beslenme ve Ek Gıdalar. Prof. Dr. Esin Koç Gazi Üniversitesi Süt Çocuklarında Beslenme ve Ek Gıdalar Prof. Dr. Esin Koç Gazi Üniversitesi Süt çocuğunun beslenmesi 0-6 ay: Emme dönemi Anne sütü Hazır mamalar İnek sütü 6-9 ay: Geçiş dönemi Çorbalar (tahıl, sebze),

Detaylı

Kansız kişilerde görülebilecek belirtileri

Kansız kişilerde görülebilecek belirtileri Kansızlık (anemi) kandaki hemoglobin miktarının yaş ve cinsiyete göre kabul edilen değerlerin altında olmasıdır. Bu değerler erişkin erkeklerde 13.5 g/dl, kadınlarda 12 g/dl nin altı kabul edilir. Kansızlığın

Detaylı

ORMANCILIK İŞ BİLGİSİ. Hazırlayan Doç. Dr. Habip EROĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi

ORMANCILIK İŞ BİLGİSİ. Hazırlayan Doç. Dr. Habip EROĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi ORMANCILIK İŞ BİLGİSİ Hazırlayan Doç. Dr. Habip EROĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi 1 Verim Arzının Zaman İçinde Değişimi Verim Arzının dış görünümü olan iş verimi işin tekrarlanması

Detaylı

FETAL HAYATTAN ÇOCUKLUĞA ĠLK 1000 GÜNDE BESLENME VE AĠLE HEKĠMLĠĞĠ SĠSTEMĠNDE HEMŞĠRENĠN ROLÜ

FETAL HAYATTAN ÇOCUKLUĞA ĠLK 1000 GÜNDE BESLENME VE AĠLE HEKĠMLĠĞĠ SĠSTEMĠNDE HEMŞĠRENĠN ROLÜ FETAL HAYATTAN ÇOCUKLUĞA ĠLK 1000 GÜNDE BESLENME VE AĠLE HEKĠMLĠĞĠ SĠSTEMĠNDE HEMŞĠRENĠN ROLÜ Yrd.Doç.Dr. Gülten KOÇ Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Doğum-Kadın Hastalıkları Hemşireliği Anabilim

Detaylı

Hedefe Spesifik Beslenme Katkıları

Hedefe Spesifik Beslenme Katkıları Hedefe Spesifik Beslenme Katkıları Hayvan Beslemede Vitamin ve Minerallerin Önemi Vitaminler, çiftlik hayvanlarının, büyümesi, gelişmesi, üremesi, kısaca yaşaması ve verim vermesi için gerekli metabolik

Detaylı

İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ

İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ Dr. Sema ÖZBAŞ Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çocuk ve Ergen Sağlığı Daire Başkanı Sağlık Bakanlığı Teşkilat Şeması Türkiye Halk

Detaylı

Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur..

Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.. Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.. 1 BESLENME BİLİMİ 2 Yaşamımız süresince yaklaşık 60 ton besin tüketiyoruz. Besinler sağlığımız ve canlılığımızın devamını sağlar. Sağlıklı bir

Detaylı

Araş.Gör.İnci Türkoğlu Araş.Gör.Neslihan Ülger Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü

Araş.Gör.İnci Türkoğlu Araş.Gör.Neslihan Ülger Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Araş.Gör.İnci Türkoğlu Araş.Gör.Neslihan Ülger Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Genel Bilgiler Hasta Adı: Cinsiyet: B.Y. Kadın Yaş: 40 Eğitim: Meslek: Lise

Detaylı

ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ BESLENME ÜNİTESİ BESLENME DEĞERLENDİRME KILAVUZU

ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ BESLENME ÜNİTESİ BESLENME DEĞERLENDİRME KILAVUZU ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ BESLENME ÜNİTESİ BESLENME DEĞERLENDİRME KILAVUZU KLK-HAB-BES İlk yayın Tarihi : 15 Mart 2006 Revizyon No : 04 Revizyon Tarihi : 03 Ağustos 2012 İçindekiler A) Malnütrisyon

Detaylı

KİMLİK BİLGİLERİ. ÇOCUK SAĞLIĞI ve HASTALIKLARI ANABİLİM DALI HASTA DEĞERLENDİRME FORMU. Doktorun Adı, Soyadı: Cinsiyeti: Kadın Erkek

KİMLİK BİLGİLERİ. ÇOCUK SAĞLIĞI ve HASTALIKLARI ANABİLİM DALI HASTA DEĞERLENDİRME FORMU. Doktorun Adı, Soyadı: Cinsiyeti: Kadın Erkek Tarih:../ /.. Adı Soyadı: KİMLİK BİLGİLERİ Doktorun Adı, Soyadı: Hasta ID No: Doğum Tarihi (gün/ay/yıl):.../.../... Yaşı:. Anne Adı: Cinsiyeti: Kadın Erkek Baba Adı: Sosyal Güvence: GSS Ücretli Özel Sağlık

Detaylı

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 213 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması Ulusal Toplantı TNSA-213 Sonuçları Doç. Dr. A. Sinan Türkyılmaz Doç. Dr. Alanur Çavlin 2 Aralık 214, Rixos Grand Ankara Oteli, Ankara Sunuş Planı Hanehalkı nüfusunun

Detaylı

Op Dr Aybala AKIL. ACIBADEM Bodrum Hastanesi

Op Dr Aybala AKIL. ACIBADEM Bodrum Hastanesi Sağlıklı bir anne için Sağlıklı beslenme Düzenli hekim kontrolü Gebelik öncesi hastalıkların sıkı takibi Sağlıklı bir yaşam tarzı Huzurlu bir gebelik süreci Sağlıklı beslenme = Dengeli beslenme Proteinler

Detaylı

ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM

ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM 9.11.2015 ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM Konular Doğum öncesi gelişim aşamaları Zigot Doğum öncesi çevresel etkiler Teratojenler Doğum Öncesi G elişim Anneyle ilgili diğer faktörler Öğr. Gör. C an ÜNVERDİ Zigot

Detaylı

PERİTON DİYALİZİ HASTALARINDA AKIM ARACILI DİLATASYON VE ASİMETRİK DİMETİLARGİNİN MORTALİTEYİ BELİRLEMEZ

PERİTON DİYALİZİ HASTALARINDA AKIM ARACILI DİLATASYON VE ASİMETRİK DİMETİLARGİNİN MORTALİTEYİ BELİRLEMEZ PERİTON DİYALİZİ HASTALARINDA AKIM ARACILI DİLATASYON VE ASİMETRİK DİMETİLARGİNİN MORTALİTEYİ BELİRLEMEZ Sami Uzun 1, Serhat Karadag 1, Meltem Gursu 1, Metin Yegen 2, İdris Kurtulus 3, Zeki Aydin 4, Ahmet

Detaylı

SEVELAMER HEMODİYALİZ HASTALARINDA SERUM ELEKTROLİT DÜZEYİ, METABOLİK VE KARDİOVASKÜLER RİSKLERİ VE SAĞKALIMI ETKİLER

SEVELAMER HEMODİYALİZ HASTALARINDA SERUM ELEKTROLİT DÜZEYİ, METABOLİK VE KARDİOVASKÜLER RİSKLERİ VE SAĞKALIMI ETKİLER SEVELAMER HEMODİYALİZ HASTALARINDA SERUM ELEKTROLİT DÜZEYİ, METABOLİK VE KARDİOVASKÜLER RİSKLERİ VE SAĞKALIMI ETKİLER Siren SEZER, Şebnem KARAKAN, Nurhan ÖZDEMİR ACAR. Başkent Üniversitesi Nefroloji Bilim

Detaylı

Rumen Kondisyoneri DAHA İYİ BY-PASS PROTEİN ÜRETİMİNİ VE ENERJİ ÇEVRİMİNİ ARTTIRMAK, RUMEN METABOLİZMASINI DÜZENLEMEK İÇİN PRONEL

Rumen Kondisyoneri DAHA İYİ BY-PASS PROTEİN ÜRETİMİNİ VE ENERJİ ÇEVRİMİNİ ARTTIRMAK, RUMEN METABOLİZMASINI DÜZENLEMEK İÇİN PRONEL Rumen Kondisyoneri DAHA İYİ Protein Değerlendirilmesi Enerji Kullanımı Süt Kalitesi Karaciğer Fonksiyonları Döl Verimi Karlılık BY-PASS PROTEİN ÜRETİMİNİ VE ENERJİ ÇEVRİMİNİ ARTTIRMAK, RUMEN METABOLİZMASINI

Detaylı

2x2=4 her koşulda doğru mudur? doğru yanıt hayır olabilir mi?

2x2=4 her koşulda doğru mudur? doğru yanıt hayır olabilir mi? ÇOCUKLARDA İLAÇ KULLANIMINDA FARMAKOKİNETİK VE FARMAKODİNAMİK FARKLILIKLAR 17.12.2004 ANKARA Prof.Dr. Aydın Erenmemişoğlu ÇOCUKLARDA İLAÇ KULLANIMINDA FARMAKOKİNETİK VE 2x2=4 her koşulda doğru mudur? doğru

Detaylı

OKUL ÇAĞINDA BESLENME

OKUL ÇAĞINDA BESLENME OKUL ÇAĞINDA BESLENME Doç. Dr. Yeşim ÖZTÜRK Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Gastroenteroloji, Beslenme ve Metabolizma Ünitesi Nisan 2008-İZMİR ADÖLESAN DÖNEM 1. Biyolojik değişim BÜYÜME

Detaylı

KEMİK VE MİNERAL YOĞUNLUĞU ÖLÇÜMÜ (KMY) Dr. Filiz Yenicesu Düzen Laboratuvarı 6 Ekim 2013

KEMİK VE MİNERAL YOĞUNLUĞU ÖLÇÜMÜ (KMY) Dr. Filiz Yenicesu Düzen Laboratuvarı 6 Ekim 2013 KEMİK VE MİNERAL YOĞUNLUĞU ÖLÇÜMÜ (KMY) Dr. Filiz Yenicesu Düzen Laboratuvarı 6 Ekim 2013 SUNUM KAPSAMI Niçin KMY yaparız? Hangi yöntemi kullanırız? KMY sonuçlarını nasıl değerlendirmemiz gerekir? Kırık

Detaylı

TABURCU SONRASI MAMALAR

TABURCU SONRASI MAMALAR TABURCU SONRASI MAMALAR Taburcu olduktan sonra mamayla beslenecek prematüreler için tasarlanmıştır. Besin ve enerji içeriği standart Biberon mamaları ve prematüre Mamalarının içeriklerinin arasındadır

Detaylı

raşitizm okul çağı çocuk ve gençlerde diş çürükleri büyüme ve gelişme geriliği zayıflık ve şişmanlık demir yetersizliği anemisi

raşitizm okul çağı çocuk ve gençlerde diş çürükleri büyüme ve gelişme geriliği zayıflık ve şişmanlık demir yetersizliği anemisi büyüme ve gelişme geriliği diş çürükleri zayıflık ve şişmanlık okul çağı çocuk ve gençlerde demir yetersizliği anemisi 0-5 Yaş Grubu Çocuklarda iyot yetersizliği hastalıkları vitamin yetersizlikleri raşitizm

Detaylı

BÜYÜME VE GELİŞMEDE DÖNEMLER

BÜYÜME VE GELİŞMEDE DÖNEMLER BÜYÜME VE GELİŞMEDE DÖNEMLER 0-2 Yaş Süt çocukluğu 2-5 Yaş Oyun çocukluğu veya okul öncesi 6-12,14 Yaş Okul çağı veya büyük çocukluk 4-5 yıl Ergenlik dönemi 23-26 Yaş Gençlik veya ergenlik sonu 2-5 YAŞ

Detaylı

Özel Bir Hastanede Diyabet Polikliniğine Başvuran Hastalarda İnsülin Direncini Etkileyen Faktörlerin Araştırılması

Özel Bir Hastanede Diyabet Polikliniğine Başvuran Hastalarda İnsülin Direncini Etkileyen Faktörlerin Araştırılması Özel Bir Hastanede Diyabet Polikliniğine Başvuran Hastalarda İnsülin Direncini Etkileyen Faktörlerin Araştırılması 20 24 Mayıs 2009 tarihleri arasında Antalya da düzenlenen 45. Ulusal Diyabet Kongresinde

Detaylı

(İnt. Dr. Doğukan Danışman)

(İnt. Dr. Doğukan Danışman) (İnt. Dr. Doğukan Danışman) *Amaç: Sigara ve pankreas kanseri arasında doz-yanıt ilişkisini değerlendirmek ve geçici değişkenlerin etkilerini incelemektir. *Yöntem: * 6507 pankreas olgusu ve 12 890 kontrol

Detaylı

BÖLÜM SAĞLIKLI ÇOCUK İZLEMİ

BÖLÜM SAĞLIKLI ÇOCUK İZLEMİ BÖLÜM 20 SAĞLIKLI ÇOCUK İZLEMİ Prof. Dr. Serpil Uğur Baysal Çocuk hekimliğinin ana amacı, çocukluk çağı boyunca, çocuklara ve ailelerine rehberlik yapmak, çocukların, bedensel, bilişsel, psikolojik ve

Detaylı

SÜT VE ÜRÜNLERİ ANALİZLERİ

SÜT VE ÜRÜNLERİ ANALİZLERİ Süt Nedir? SÜT VE ÜRÜNLERİ ANALİZLERİ Gıda Mühendisi Tülay DURAN Türk standartları çiğ süt standardına göre: Süt; inek, koyun, keçi ve mandaların meme bezlerinden salgılanan, kendine özgü tat ve kıvamda

Detaylı

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği AİLE HEKİMLİĞİ KOORDİNATÖRÜ Uzm. Dr. İsmail Ekizoğlu 5 YAŞ ARASI ÇOCUKLARIN PERSANTİLLERİNE AİLENİN SOSYOEKONOMİK DÜZEYİNİN VE

Detaylı

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler MEME KANSERİ Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler KANSER NEDİR? Hücrelerin kontrolsüz olarak sürekli çoğalmaları sonucu yakındaki ve uzaktaki başka organlara yayılarak kötü klinik

Detaylı

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 213 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2. Bölge Toplantısı TNSA-213 Sonuçları Doç. Dr. Alanur Çavlin Dr. Pelin Seçkiner 5 Şubat 215 Swiss Otel Büyük Efes, İzmir Sunuş Planı Hanehalkı nüfusunun ve kadınların

Detaylı

YETERLİ VE DENGELİ BESLENME NEDİR?

YETERLİ VE DENGELİ BESLENME NEDİR? YETERLİ VE DENGELİ BESLENME NEDİR? Vücudun, büyümesi yenilenmesi çalışması için gerekli olan enerji ve besin öğelerinin yeterli miktarda alınmasıdır. Ş. İKİBUDAK BİYOLOJİ ÖĞRETMENİ SAĞLIKLI BİR Y AŞAMIN

Detaylı

ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ

ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ Prof. Dr. Nilgün KARAAĞAOĞLU Doç. Dr. Gülhan EROĞLU SAMUR 4. Baskı Prof. Dr. Nilgün Karaağaoğlu Doç. Dr. Gülhan Eroğlu Samur ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ ISBN 978-605-364-200-8 Kitapta

Detaylı

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL (ZORUNLU) SAĞLIK TANILAMASI (HEM 601 TEORİK 2, 2

Detaylı

İŞYERİNDE SAĞLIĞI GELİŞTİRME ve PROGRAM PLANLAMA. Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu.

İŞYERİNDE SAĞLIĞI GELİŞTİRME ve PROGRAM PLANLAMA. Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu. İŞYERİNDE SAĞLIĞI GELİŞTİRME ve PROGRAM PLANLAMA Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu.tr 1 HEDEFLER.Sağlığı, koruma ve geliştirme kavramlarını bilme İşyerlerinde

Detaylı

I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3 KREDİ)

I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3 KREDİ) T.C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BİYOKİMYA ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3

Detaylı

Anne Sütü ve Emzirme. S. Ayhan ÇALIŞKAN [sayhan@med.ege.edu.tr] Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Eğitimi Anabilim Dalı

Anne Sütü ve Emzirme. S. Ayhan ÇALIŞKAN [sayhan@med.ege.edu.tr] Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Eğitimi Anabilim Dalı Anne Sütü ve Emzirme S. Ayhan ÇALIŞKAN [sayhan@med.ege.edu.tr] Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Eğitimi Anabilim Dalı Anne Sütü ve Emzirme Programı 1981 Anne Sütü Muadillerinin Pazarlaması 1990 Innocenti

Detaylı

Beslenme ve Sağlık Beyanları

Beslenme ve Sağlık Beyanları Beslenme ve Sağlık Beyanları PROF. DR. SİBEL KARAKAYA E.Ü. MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ GIDA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BESLENME BİLİM DALI 12-14 KASIM 2014 Resmi Gazete Tarihi: 29.12.2011 Resmi Gazete Sayısı: 28157

Detaylı

İç Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bilim Dalı

İç Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bilim Dalı ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ İç Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bilim Dalı HASTA BİLGİLENDİRME FORMU HİPERLİPİDEMİ Hiperlipidemi; kanda çeşitli yağların yüksekliğini

Detaylı

Babalar Gününe Özel Panellerimiz Varlıkları ve Sağlıkları Bizim İçin Önemlidir

Babalar Gününe Özel Panellerimiz Varlıkları ve Sağlıkları Bizim İçin Önemlidir Babalar Gününe Özel Panellerimiz Varlıkları ve Sağlıkları Bizim İçin Önemlidir Anneler ve Babalar Günlerinde Sevdikleriniz İçin Özel Programlarımız Babalarımıza Özel... 40 Yaş Üstü Erkek Sağlık Taraması

Detaylı

1. İnsan vücudunun ölçülerini konu edinen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

1. İnsan vücudunun ölçülerini konu edinen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir? VÜCUT BAKIMI 1. İnsan vücudunun ölçülerini konu edinen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir? A) Anatomi B) Fizyoloji C) Antropometri D) Antropoloji 2. Kemik, diş, kas, organlar, sıvılar ve adipoz dokunun

Detaylı

Tip 2 Diyabetlilerde Kardiyovasküler Hastalık Riskini Azaltma: Eğitimin Etkinliği

Tip 2 Diyabetlilerde Kardiyovasküler Hastalık Riskini Azaltma: Eğitimin Etkinliği Tip 2 Diyabetlilerde Kardiyovasküler Hastalık Riskini Azaltma: Eğitimin Etkinliği Ayfer Bayındır Şeyda Özcan İlhan Satman Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sağlık Yüksekokulu Koç Üniversitesi Hemşirelik

Detaylı

ANNE SÜTÜ. Hazırlayan. Doç. Dr. Gülhan Eroğlu Hacettepe Üniversitesi-Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Şubat 2012-2008 ANKARA

ANNE SÜTÜ. Hazırlayan. Doç. Dr. Gülhan Eroğlu Hacettepe Üniversitesi-Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Şubat 2012-2008 ANKARA Hazırlayan Doç. Dr. Gülhan Eroğlu Samur Hacettepe Üniversitesi-Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Şubat 2012-2008 ANKARA Birinci Basım : Şubat 2008 / 3000 Adet İkinci Basım : 2012

Detaylı

Günümüzde diş ve diş eti hastalıkları bütün dünyada yaygın ve önemli bir sorundur. Çünkü ağız ve diş sağlığı genel sağlığımızla yakından ilişkilidir.

Günümüzde diş ve diş eti hastalıkları bütün dünyada yaygın ve önemli bir sorundur. Çünkü ağız ve diş sağlığı genel sağlığımızla yakından ilişkilidir. Ağız ve Diş Sağlığı Günümüzde diş ve diş eti hastalıkları bütün dünyada yaygın ve önemli bir sorundur. Çünkü ağız ve diş sağlığı genel sağlığımızla yakından ilişkilidir. Ağız sağlığı: Dişler ve onları

Detaylı

TAP VAKFI ERGENLER & GENÇLER için CİNSEL SAĞLIK EĞİTİMLERİ

TAP VAKFI ERGENLER & GENÇLER için CİNSEL SAĞLIK EĞİTİMLERİ TAP VAKFI ERGENLER & GENÇLER için CİNSEL SAĞLIK EĞİTİMLERİ CİNSEL SAĞLIK EĞİTİMİ Uygulama Milli Eğitim Bakanlığı (Örgün /Yaygın eğitim) Pilot Uygulamalar (ERDEP) Sivil toplum kuruluşları (Akran eğitim

Detaylı

Mustafa KABU 1,Turan CİVELEK 1. Afyon Kocatepe Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, İç Hastalıklar Anabilim Dalı, Afyonkarahisar

Mustafa KABU 1,Turan CİVELEK 1. Afyon Kocatepe Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, İç Hastalıklar Anabilim Dalı, Afyonkarahisar Mustafa KABU 1,Turan CİVELEK 1 1 Afyon Kocatepe Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, İç Hastalıklar Anabilim Dalı, Afyonkarahisar Süt sığırı işletmelerindeki en önemli sorunlarda birtanesi periparturient

Detaylı

YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ. Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker****

YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ. Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker**** YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker**** *Fulya Acıbadem Hastanesi Sorumlu Hemşire, **Fulya Acıbadem Hastanesi Yoğun Bakım Sorumlu

Detaylı

BOVİFİT FORTE İLE AVANTAJLARINIZ Optimal laktasyon başlangıcı Yüksek yem tüketimi İyi doğurganlık Yüksek süt verimi Uzun damızlık ömrü

BOVİFİT FORTE İLE AVANTAJLARINIZ Optimal laktasyon başlangıcı Yüksek yem tüketimi İyi doğurganlık Yüksek süt verimi Uzun damızlık ömrü BOVİFİT FORTE İLE AVANTAJLARINIZ Optimal laktasyon başlangıcı Yüksek yem tüketimi İyi doğurganlık Yüksek süt verimi Uzun damızlık ömrü BOVİFİT FORTE ÜRÜN ÖZELLİKLERİ Kurutulmuş bira mayası ve keten tohumu

Detaylı

Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır.

Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır. ŞİŞMANLIK (OBEZİTE) Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır. Yağ dokusunun oranı; Yetişkin erkeklerde % 12 15, Yetişkin kadınlarda %20 27 arasındadır. Bu oranların

Detaylı

Sağlıklı besleniyoruz Sağlıkla büyüyoruz. Diyetisyen Serap Orak Tufan

Sağlıklı besleniyoruz Sağlıkla büyüyoruz. Diyetisyen Serap Orak Tufan Sağlıklı besleniyoruz Sağlıkla büyüyoruz Diyetisyen Serap Orak Tufan İstanbul 2015 NEDEN OKULA GİDERİZ? PEKİ NEDEN YEMEK YERİZ? Hastalanmamak için Daha Güçlü olmak için Daha çabuk büyümek için Karnımızı

Detaylı

TÜRK GIDA KODEKSİ KİLO VERME AMAÇLI ENERJİSİ KISITLANMIŞ GIDALAR TEBLİĞİ (TEBLİĞ NO: 2012/ )

TÜRK GIDA KODEKSİ KİLO VERME AMAÇLI ENERJİSİ KISITLANMIŞ GIDALAR TEBLİĞİ (TEBLİĞ NO: 2012/ ) Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığından: TÜRK GIDA KODEKSİ KİLO VERME AMAÇLI ENERJİSİ KISITLANMIŞ GIDALAR TEBLİĞİ (TEBLİĞ NO: 2012/ ) Amaç MADDE 1- (1) Bu Tebliğin amacı, kilo verme amacıyla enerjisi

Detaylı

VÜCUT KOMPOSİZYONU 1

VÜCUT KOMPOSİZYONU 1 1 VÜCUT KOMPOSİZYONU VÜCUT KOMPOSİZYONU Vücuttaki tüm doku, hücre, molekül ve atom bileşenlerinin miktarını ifade eder Tıp, beslenme, egzersiz bilimleri, büyüme ve gelişme, yaşlanma, fiziksel iş kapasitesi,

Detaylı

SÜT ÇOCUKLARINDA UZUN SÜRELİ PERİTON DİYALİZİNİN SONUÇLARI

SÜT ÇOCUKLARINDA UZUN SÜRELİ PERİTON DİYALİZİNİN SONUÇLARI SÜT ÇOCUKLARINDA UZUN SÜRELİ PERİTON DİYALİZİNİN SONUÇLARI Gülseren PEHLİVAN, Nur CANPOLAT, Şennur ERKUT, Ayşe KESER, Salim ÇALIŞKAN, Lale SEVER İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı

Detaylı

TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER

TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER Doç.Dr. Belgüzar Kara*, Özge KILIÇ** *GATA Hemşirelik Yüksekokulu, **GATA Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları

Detaylı

BÜYÜME, BESLENME-BÜYÜME İLİŞKİSİ. Dr. Yeşim ÖZTÜRK Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları AD Eylül 2004

BÜYÜME, BESLENME-BÜYÜME İLİŞKİSİ. Dr. Yeşim ÖZTÜRK Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları AD Eylül 2004 BÜYÜME, BESLENME-BÜYÜME İLİŞKİSİ Dr. Yeşim ÖZTÜRK Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları AD Eylül 2004 Büyüme: Vücut hacminin ve kitlesinin kalitatif ve kantitatif olarak

Detaylı

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ HAYAT PROGRAMI (2014 2017) TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ

Detaylı

HEREDİTER SFEROSİTOZ. Mayıs 14

HEREDİTER SFEROSİTOZ. Mayıs 14 HEREDİTER SFEROSİTOZ İNT.DR.DİDAR ŞENOCAK Giriş Herediter sferositoz (HS), hücre zarı proteinlerinin kalıtsal hasarı nedeniyle, eritrositlerin morfolojik olarak bikonkav ve santral solukluğu olan disk

Detaylı

YENİ DOĞMUŞ BEBEĞİN DEĞERLENDİRİLMESİ

YENİ DOĞMUŞ BEBEĞİN DEĞERLENDİRİLMESİ YENİ DOĞMUŞ BEBEĞİN DEĞERLENDİRİLMESİ I.Doğum Anı ve Doğumun Hemen Sonrası Akış Şeması 1 e (AŞ1) bakınız. Yeni Doğmuş Bebek II.Bebek Stabilize Olduktan Sonra Bebeğin göbek ve göz bakımını yapın (Y1) 1

Detaylı

ENERJİ METABOLİZMASI

ENERJİ METABOLİZMASI ENERJİ METABOLİZMASI Soluduğumuz hava, yediğimiz ve içtiğimiz besinler vücudumuz tarafından işlenir, kullanılır ve ihtiyaç duyduğumuz enerjiye dönüştürülür. Gün içinde yapılan fiziksel aktiviteler kalp

Detaylı

BÜYÜME VE GELİŞMEDE DÖNEMLER

BÜYÜME VE GELİŞMEDE DÖNEMLER BÜYÜME VE GELİŞMEDE DÖNEMLER 0-2 Yaş Süt çocukluğu 2-5 Yaş Oyun çocukluğu veya okul öncesi 6-12,14 Yaş Okul çağı veya büyük çocukluk 4-5 yıl Ergenlik dönemi 23-26 Yaş Gençlik veya ergenlik sonu 2-5 YAŞ

Detaylı

Manda Ürünlerini Ekonomik Değeri Nasıl Artırılabilir Yrd. Doç. Dr. Zeki GÜRLER

Manda Ürünlerini Ekonomik Değeri Nasıl Artırılabilir Yrd. Doç. Dr. Zeki GÜRLER Manda Ürünlerini Ekonomik Değeri Nasıl Artırılabilir Yrd. Doç. Dr. Zeki GÜRLER Manda Ürünleri Süt ve Süt Ürünleri Manda sütü Afyon kaymağı Lüle kaymağı Manda yoğurdu Dondurma Manda tereyağı Manda peyniri

Detaylı

İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm HİJYEN ve SANİTASYON İkinci Bölüm GIDA HİJYENİ, TANIMI ve ÖNEMİ Üçüncü Bölüm PERSONEL HİJYENİ

İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm HİJYEN ve SANİTASYON İkinci Bölüm GIDA HİJYENİ, TANIMI ve ÖNEMİ Üçüncü Bölüm PERSONEL HİJYENİ İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm HİJYEN ve SANİTASYON Hijyenin Tanımı ve Önemi... 1 Sanitasyon Tanımı ve Önemi... 1 Kişisel Hijyen... 2 Toplu Beslenme Sistemlerinde (TBS) Hijyenin Önemi... 3 Toplu Beslenme Sistemlerinde

Detaylı

Zeka Gerilikleri Zeka Geriliği nedir? Sıklık Nedenleri

Zeka Gerilikleri Zeka Geriliği nedir? Sıklık Nedenleri Zeka Geriliği nedir? Zeka geriliğinin kişinin yaşına ve konumuna uygun işlevselliği gösterememesiyle belirlidir. Bunun yanı sıra motor gelişimi, dili kullanma yeteneği bozuk, anlama ve kavrama yaşıtlarından

Detaylı

Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı

Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı TEPAV Değerlendirme Notu Temmuz 1 19 191 19 193 19 195 19 197 19 199 199 1991 199 1993 199 1995 199 1997

Detaylı

İSTANBUL TIP FAKÜLTESİ Dönem 6 Öğrenim Esasları. A. Genel Tanıtım B. Çalışma Kılavuzu C. Rotasyon Tablosu D.Dönem Kurulu E.

İSTANBUL TIP FAKÜLTESİ Dönem 6 Öğrenim Esasları. A. Genel Tanıtım B. Çalışma Kılavuzu C. Rotasyon Tablosu D.Dönem Kurulu E. İSTANBUL TIP FAKÜLTESİ Dönem 6 Öğrenim Esasları A. Genel Tanıtım B. Çalışma Kılavuzu C. Rotasyon Tablosu D.Dönem Kurulu E. İletişim A. GENEL TANITIM Dönem 6, tıp eğitiminin önceki 5 yılında edinilen bilgi,

Detaylı

ÜNİTE FİZİKSEL GELİŞİMİ DEĞERLENDİRME ÇOCUK GELİŞİMİ - I İÇİNDEKİLER HEDEFLER. Doç. Dr. Birol ALVER

ÜNİTE FİZİKSEL GELİŞİMİ DEĞERLENDİRME ÇOCUK GELİŞİMİ - I İÇİNDEKİLER HEDEFLER. Doç. Dr. Birol ALVER FİZİKSEL GELİŞİMİ DEĞERLENDİRME İÇİNDEKİLER Fiziksel Gelişimin Değerlendirilmesi Boy Uzunluğuna İlişkin Persentil Eğrileri Kiloya İlişkin Persentil Eğrileri Baş Çevresi Uzunluğuna İlişkin Persentil Eğrileri

Detaylı

Çocukluk Çağı Obezitesi

Çocukluk Çağı Obezitesi Çocukluk Çağı Obezitesi Prof. Dr. Hilal Özcebe Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü hozcebe@hacettepe.edu.tr Çocuklarda Obezite Son yıllarda önemli bir halk sağlığı sorunu haline gelmesi Gelişmiş

Detaylı

Buzağı İshalleri ve Koruma Yöntemleri. Dengeli ve Ekonomik Besleme

Buzağı İshalleri ve Koruma Yöntemleri. Dengeli ve Ekonomik Besleme Buzağı İshalleri ve Koruma Yöntemleri Buzağılar Sürünün Geleceğidir. Buzağı yetiştiriciliğinde anahtar noktalar! Doğum Kolostrum (Ağız Sütü) Besleme Sistemi Sindirim Sağlık Doğum ile ilgili anahtar noktalar

Detaylı

HEPATİTLER (SARILIK HASTALIĞI) VE 0212 5294400 2182 KRONİK BÖBREK HASTALIKLARI VE 0212 5294400 2182

HEPATİTLER (SARILIK HASTALIĞI) VE 0212 5294400 2182 KRONİK BÖBREK HASTALIKLARI VE 0212 5294400 2182 İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ 2013 YILI HASTA OKULU PLANI HASTANE ADI TARİH SAAT KONU EĞİTİM YERİ HASTA OKULU PROGRAMI İÇİN HASTA VE YAKINLARININ İLETİŞİM KURABİLECEKLERİ TELEFON NUMARASI HASEKİ 28/01/2013

Detaylı

0-6 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARIN GELİŞİM TAKİPLERİ PROGRAMI

0-6 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARIN GELİŞİM TAKİPLERİ PROGRAMI 11-1 Mayıs 1, H.Ü. Kültür Merkezi, Ankara 12 Mayıs 1, Salı, Sözel Bildiriler XIV, 11-1 Yeşil Mayıs Salon, 1, Saat: Poster 17. - Bildiri 18.1 PS7 SS - YAŞ GRUBU ÇOCUKLARIN GELİŞİM TAKİPLERİ PROGRAMI Rabia

Detaylı

KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI HEKİM ADAYI AİLE SAĞLIĞI BİRİMİ ÇALIŞMA DOSYASI

KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI HEKİM ADAYI AİLE SAĞLIĞI BİRİMİ ÇALIŞMA DOSYASI KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI HEKİM ADAYI AİLE SAĞLIĞI BİRİMİ ÇALIŞMA DOSYASI HEKİM ADAYININ Adı Soyadı : Numarası : Staj Tarihleri : Danışman Öğretim Üyesi : DANIŞMAN AİLE

Detaylı

Melek ŞAHİNOĞLU, Ümmühan AKTÜRK, Lezan KESKİN. SUNAN: Melek ŞAHİNOĞLU. Malatya Devlet Hastanesi Uzman Diyabet Eğitim Hemşiresi

Melek ŞAHİNOĞLU, Ümmühan AKTÜRK, Lezan KESKİN. SUNAN: Melek ŞAHİNOĞLU. Malatya Devlet Hastanesi Uzman Diyabet Eğitim Hemşiresi DİYABET HASTALARININ HASTALIK ALGI DÜZEYLERİNİN BELİRLENMESİ Melek ŞAHİNOĞLU, Ümmühan AKTÜRK, Lezan KESKİN SUNAN: Melek ŞAHİNOĞLU Malatya Devlet Hastanesi Uzman Diyabet Eğitim Hemşiresi Amaç: TURDEP-2

Detaylı

Sporcu Beslenmesi Ve Makarna. Prof. Dr. Funda ELMACIOĞLU Beslenme ve Diyetetik Bölümü Bölüm Başkanı

Sporcu Beslenmesi Ve Makarna. Prof. Dr. Funda ELMACIOĞLU Beslenme ve Diyetetik Bölümü Bölüm Başkanı Sporcu Beslenmesi Ve Makarna Prof. Dr. Funda ELMACIOĞLU Beslenme ve Diyetetik Bölümü Bölüm Başkanı BESLENME Genetik yapı PERFORMANS Fiziksel kondisyon Yaş Cinsiyet Yaş Enerji gereksinimi Vücut bileşimi

Detaylı