Albert Long Hall, Boğazi. aziçi Üniversitesi 4-55 Nisan 2008

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Albert Long Hall, Boğazi. aziçi Üniversitesi 4-55 Nisan 2008"

Transkript

1 BEYİN BİLGİSAYAR ARAYÜZÜ Uğur Halıcı Beyin Bilgisayar Arayüzü (BBA) kas aktivitesi veya çevre nöronları kullanılmadan sadece beyin sinyalleri aracılığıyla bir cihazı kontrol etmek üzere geliştirilen bir sistem olarak tanımlanmaktadır. Bilgisayarla Görme ve Akıllı Sistemler Araştırma Laboratuvarı Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü, ODTÜ, Ankara Burada kontrol edilen cihaz, bir tekerlekli sandalye, bir nöroprotez ya da bir bilgisayar olabilir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 2 Bir BBA sisteminde kullanıcı niyetini örneğin sağ ya da sol elin hareket ettirilmesinin düşünülmesi gibi zihinsel bir durum ile temsil eder. Bunun sonucunda üretilen beyin sinyalleri toplanarak sisteme aktarılır veişledikten sonra sistem tarafından bir karar verilerek bir kontrol sinyali üretilir. Bu kontrol sinyalinin kontrol edilmek istenen sistemin durumunda oluşturduğu değişim kullanıcıya geri-beslenir. Kullanıcının bu yeni duruma göre zihinsel durumunu değiştirmesiyle döngü devam eder Ugur Halıcı, ODTÜ 3 BBA çalışmalarının başlagıcı 1970 lerin başlarına dek uzanmaktdır. O yıllarda J. Vidal BBA yı bilgisayar fonksiyonları üzerinde detaylı bilgi üreten bilgisayar tabanlı birsistemtanımlamış ve görsel uyarılı potansiyellere dayanan ilk BBA yı geliştirmişti. Eski BBA sistemleri temel olarak, özellikle Amiotrofik Lateral Siklerois ve Omirlik yaralanmaları gibi sebeplerle, dış dünya ile iletişim yeteneklerinlerini kaybetmiş hastalar için geliştirilmişti. Eğer beyinleri hala erişilebilir durumda ise, BBA bu hastaların diğer kişilerle iletişim kurabilmeleri için son çare olabilmekteydi. BBA ayrıca kol/el/bacağını kaybetmiş hastaların daha rahat bir yaşam sürmeleri için de yardımcı olabilmektedir. Ugur Halıcı, ODTÜ 4 Son zamanlarda, çeşitli gruplar sağlıklı insanlar için de oyun gibi uygulamalarda veya gerçek hayatta daha değişik bir iletişim hattı olarak BBA nın kullanılabileceğini söylemişlerdir. Ancak, BBA ların fonksiyoniletesi henüz çok sınırlıdır ve iş ortamında kullanmak için yeterli değildir. Son zamanlardaki çalışmalar bu sistemlerin geliştileceği ve sağlıklı insanlar tarafından çeşitli amaçlarla kullanılabileceği umudunu vermektedir. BBA ile ilgili ilk çalışmalarda, sistem genellikle önceden tanımlanmış nörofizyolojik öznitelikler üzerinde çalışmak üzere tasarlanmıştır. Sistem kullanıcısı, sabit bir set-up ile sağlanan geri besleme üzerinden sistemi kontrol edebilecek biçimde nörofizyolojik sinyal üretmeyi kendisi öğrenmektedir. Çeşitli çalışmalarda, kullanıcının haftalar (hatta aylar) sürebilen bir kişisel öğrenim sürecinden sonra insan beyninin adaptasyon özelliği ile bu sitemleri kullanabilmeyi başardıkları rapor edilmiştir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 6 1

2 Son zamanlarda bir çok grup, BBA sistemlerinin kullanıcıya özel beyin fonksiyonlarına adapte edilmesi ile sistem kotrolünün daha kolay olacağı fikrini ortaya atmışlardır Burada iki yaklaşım bulunmaktadır. Bunlardan ilkinde genel bir bio-geri-besleme kullanılarak başlanmakta ve kullanım sürecinde sistem adapte edilmektedir. İkincisinde ise makine öğrenme tekniklerine dayalı bir ön- öğrenme oturumu ile optimum set-up parametreleri ayarlanmaktadır ve biyo-geri besleme ile sistemin ayrıca adaptasyonu mümkündür. Şüphesiz geri besleme sırasında insan öğrenme yeteneği de sistemin başarısını etkilemektedir. Ancak sistem daha yüksek bir başarı seviyesi ile çalışmaya başlamakta ve böylece kullanıcı için öğrenme daha kolay ve çekici hale gelmektedir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 8 BBA nörofizyoloji, psikoloji, elektronik ve bilgisayar mühendisliği gibi alanlardaki araştırmacıların katkıda bulunduğu disiplinler arası bir araştırma konusudur. Elektrik/Bilgisayar mühendisliğinin katkıları sensör geliştirme, yazılım geliştirme, sinyal işleme, makina öğrenmesi, enformasyon teorisi gibi alanlardadır. BBA sistemlerinin geliştirilmesi için şimdiye kadar bir çok değişik yaklaşım izlenmiştir. Bunlar, kullanılan beyin sinyali toplama tekniğine, BBA da insan ya da makinanın öğrenmesine göre, Uyarılmış potansiyel yada Uyarılmamış Beyin Sinyali kullanılmasına göre çeşitli biçimlerde gruplanmaktadır Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 10 Beyin aktivitelerini gözlemlemek üzere günümüzde çeşitli yöntemler kullanılmaktadır: Elektrik Potansiyel Ölçümleri elektoensefalogram (EEG) invaziv elektro-fizyolojik yöntemler, fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fmri), manyeto-ensefalogram (MEG), pozitron emisyon tomografi (PET) Ugur Halıcı, ODTÜ 11 Günümüzde, fmri ve MEG systemleri büyük, çok pahalıdır ve manyetik korumalı ortam gerektirmektedir. fmri ve PET kan akışına dayalı olduğundan, sinyalin alınması için uzun zamana ihtiyaç duyulmakta ve hızlı iletişim için uygun olmamaktadır Dolayısı ile BBA uygulamalarında elektriksel potansiyel ölçümleri beyin aktivitelerini ölmede daha uygun gözükmektedir. Bu potansiyeller iyi zamansal çözünürlüğe sahiptir, verilen bir mental aktivitenin yapılmasıyla birlikte bu aktivitelere karşılık gelen sinyallerde belirgin değişimler gözlenebilmektedir, invaziv yaklaşımlar bir yana bırakılırsa bu sinyaller kolaylıkla toplanabilmektedir Ugur Halıcı, ODTÜ 12 2

3 Elektriksel potansiyeller aksiyon veya alan potansiyelleri olarak ölçülebilmektedir. Beyin korteksi içine yerleştirilen elktrotlar yardımıyla ölçülen aksiyon potansiyeli tek bir nöronun aktivitesini yansıtırken, alan potansiyeli nöron gruplarının birleşik aktivitesini yansıtmaktadır. Alan potansiyelleri, kafatası üzerinden EEG olarak kayıt edildiğinde beyin korteksinde büyük bir alanın aktivitesini yansıtırken, bunlar beyine yerleştirilen küçük elektrotlar ile ölçüldüğünde ise dokununu elektroda çok yakın küçük bir bölgesindeki aktiviteyi yansıtmaktadır. Bu iki ekstrem arasında epidural ve subdural bölgelerden yine alan potansiyeli ölçülebilmektedir. Genel olarak, elktrodlar invasziv oldukça, daha iyi topografik çözünürlük ve sinyal-gürültü oranı elde edilmektedir Intra-kortikal elekrotla arasındaki uzamsal ölçek (10 μm - 1 mm) elektrot ucunun büyüklüğüne bağlıyken, işlenmemiş kafatsı EEGsi için uzamsal ölçek (6-10 cm) elektrot büyüklüğünden oldukça bağımsızdır. Kafatası EEGsinde uzamsal ölçek, 64 veya 128 çoklu elektrot dizini ve yüksek çözünürlüklü EEG algoritmaları (uzamsal filtre) birlikte kullanılarak düşürülebilir Intrakortical (veya invaziv) electrotlarla daha yüksek uzamsal çözünürlük elde edilebilir ancak bu durumda masraf ve risk önemli ölçüde artmaktadır Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 14 Invaziv yöntemlerde amaliyat ile implant yerleştirilmesi gerekmektedir ve ilk kez uyanık haldeki hayvanların serebral korteksteki aksiyon potansiyellerini kaydetmek üzere kullanılmışladır Bir çok çalışma, edimsel koşullama yöntemleri kullanılarak maymunların motor kortekste yer alan tek bir nöronun deşarjını kontrol etmeyi öğrenebildiklerini göstermektedir İnvaziv teknolojiler kullanılarak sinyal-gürültü oanı önemli ölçüde artırılabilir. Ancak bu alandaki çalışmalar, mevcut invaziv BBA sistemlerinde iletişimin ve başarılı bir kontrolün garanti edilemesinden ve kişilerin sadece araştırma amacıyla beyin implantları taktırmaya uzak bakmasından dolayı oldukça kısıtlıdır. Buna karşılık, yüksek zamansal çözünürlük, göreceli olarak basit sinyal toplama ve düşük maliyeti dolayısı ile kafatası üzerinden kayıt edilen EEG şu andaki BBA sistemlerinde yaygın olarak tercih edilmektedir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 16 Mevcut beyin sinyali toplama teknikleri TEKNİK KULLANIM BİÇİMİ UZAMSAL VE RİSK ZAMANSAL ÇÖZÜNÜRLÜK MeA : tek tek nöronların aksiyon potansiyelini U: Yüksek fazla invasiv Çoklu-Elektrot-Dizini ölçmek üzere serebral kortekse Z: Yüksek olduğu için yerleştirilen elektrotlar çok riskli BBA İÇİN KULLANIMI Maymunlarda uygulanmış, insan uygulaması az ECoG : Nöronların toplu olarak yarattığı elektrik U: Uygun Electro-kortikogram alanını yüksek SNR ile ölçmek üzere Z: Yüksek kafatası ile beynin arasında yerleştirilen elektrotlar Invasiv olduğu BBA amacıyla kullanımı için riskli önerilmiş PET : Pozitron Emisyon Topografi İçilerek vücuda alınan rayoaktif madde U: Yüksek içeren glikoz vb kimyasal maddenin U: yok vasküler yolla yayılımı radyoaktif madde riski Çok pahalı ve genel ortamlarda uygulanması zor fmri : Fonksiyonel Yüksek Manyetik alan altında vücuttaki Manyetik Yanıt hidrojen dipollerinin etkilemesi Görüntüleme U: yüksek Z: Çok düşük Varsa Manyetik Çok pahalı ve genel alan riski ortamlarda uygulanması zor NIRS : Kızılötesi-yakını Spektroskopi MEG : Magneto- Ensefalografi EEG: Elektro- Ensefalografi Kan akışı ve elektrik aktiviteye bağlı olarak U: Düşük beyin hücrelerinin optik Z: Düşük özelliklerindeki değişimler Beyindeki elektriksel akımlarınkafaüzerdeu: Yüksek yarattığı toplu manyetik alanların Z: Yüksek dışarıdan elektrotlarla ölçülmesi ile elde edilen EEG benzeri sinyaller Korteksteki çok sayıda nöronun birlikte U: Uygun aktivite göstermesiyle kafatasına Z: Uygun yakın olanların toplam etkisinin dışarıdan elktrotlarla ölçülmesi Varsa Kızıl Uygun değil ötesi ışın riski Varsa Manyetik Pahalı ve genel alan riski ortamlardauygulanması kısmen zor BBA da kullanılmış Yok Ucuz ve BBA için uygun, BBA da en yaygın kullanılan teknik 128 kanallı kep üzerinde EEG, EoG ve EMG kaydı için Elektrot yerleri ve kanal etiketleri Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 18 3

4 İnsan vücut parçalarına beyin üzerinde karşılık gelen bölgeler. Sağ yarı küre vucudun sol tarafını ve sol yarı küre ise vücudun sağ tarfını kontrol etmektedir. EEG ile kaydedilmiş beyin dalgaları Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 20 Frekans Bantları Bant frekans (Hz) Delta :Δ Teta: Θ Alfa (mü) : α (μ) 8 13 Beta: β Gamma: γ Görülüş biçimi Harekete hazırlanma Hafıza Gevşeme, sensor boşlama (idling) Motor boşlama Nitelik birleştirme Bir Deneğin sol (kırmızı) ve sağ (yeşil) el hareketini imgelemi sırasında elde edilen topograflar 3.5 sn lik tekli denemelerde alfa bandındaki spektral gücü göstermektedir. Bu örüntüler aynı denekten aynı gün içinde alınmasına karşın oldukça farklılıklar göstermektedir. (Blankertz vd 2006) Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ Mental Aktivite Tipleri Günümüzdeki BBA larda kafatası üzerinden kayıt edilen EEG ler kullanılmaktadır Bu sistemlerde, insan beyninin iki yarıküresinin değişik kognitif fonksiyonlara özelleşmiş olmasına dayalı olarak farklılık gösteren Mental Aktiviteler (MA) üzerinde yoğunlaşılmıştır. Sol yarı küre baskın olarak sözsel ve diğer analitik fonksiyonlar ile etkinleşirken, sağ yarı küre ise uzamsal ve bütünsel işlemede etkinleşmektedir 3. Mental Aktivite Tipleri Kullanılan tipik MA lar arasında, dışarıdan gelen uyaralara karşı oluşan Uyarılmış Yanıt (evoked response, ER), hayal edilmiş eklem hareketi, uzaysal, geometrik, aritmetik ve sözsel operasyonlar bulunmaktadır. BBA lar kullanılan MA tipine göre ERP tabanlı BBA lar ve edimsel koşullu BBA lar olarak gruplanabilir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 24 4

5 3.1 ERP tabanlı BBA lar Uyarılmış cevaplar, psikolojide konitif yöntemlerle ilgilidir Kognitif yöntemler zihini, uyaranlar ile kognitif prosesler arasındaki ilişkiye göre çıktı üreten bir bilgi işleme aygıtı gibi ele almaktadır. Dışarıdaki görsel veya işitsel olgular (örneğin bilgisayar ekranında yanıp sönen nesne, bir grid üzerinde parlayan elemanlar veya belirli sesler), EEG üzerinde, Olgu İlgili Potansiyel (event related potentials (ERPs)) olarak adlandırılan ve geçici voltaj kaymaları ile karakterize edilen belirgin sinyaller yaratırlar. 3.1 ERP tabanlı BBA lar Denek özel bir uyarana dikkat gösterdiğinde, uyarana zaman kilitli olarak ortaya çıkan bir ERP, EEG de gözlenir. EEG de ERP tarafından indüklenen sinyal değişimleri ortalama alarak veya kör kaynak ayrışımı (blind source separation) yöntemi ile yakalanabilir Eğer aksiyonlar uyaranlar ile eşlenebilmişe, denek dikkatini arzu edilen aksiyona karşılık gelen uyarana odaklayarak BBA kontorolü yetisine sahip olur. Uyarılmış Potansiyele dayalı BBA larda P300 ve Görsel Uyarılmış Kararlı Hal Tepkisi (steady state visual evoked response SSVER) kullanılmaktadır Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ P300 e dayalı BBA lar Sık gelen rutin uyaranlar arasına karıştırılan seyrek gelen seçilmiş sessel, görsel veya dokunsal uyaranlar, bu tür uyaranın sunuluşundan yaklaşık 300 ms sonra parietal korteks üzerinden alınan EEG de bir pozitif tepe oluşmasına sebep olmaktadır P300 e dayalı BBA lar Daha önceden özel aksiyonlarla ilintilendirilmiş değişik uyaranlar BBA tarafından kullanıcıya sunulur. P300 yanlızca arzu edilen seçimlerdeki tepkilerde ortaya çıktığından, BBA kullanıcının niyetini belirlemek üzere bu etkiyi kullanır. Çevrimiçi deneylerde ve çevrim dışı simulasyonlarda, örneğin ortalama (averaging), bağımsız bileşen analizi (independent component analysis gibi çeşitli algoritmalar arzu edilen seçimi tanımada kullanılır Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ P300 e dayalı BBA lar Donchin vd 2000 de sunulan çalışmada harfler, sayılar, semboller veya komutlar kullanıcıya 6 6 matris biçiminde sunulmaktadır P300 e dayalı BBA lar Her 125 milisaniyede, tek bir satır veya kolon parıldamaktadır. Kullanıcı seçimini, arzu edilen elemanı içeren kolon veya satır geldiğinde içiden sayarak belli eder. Parietal korteksteki EEG sayısallaştırılır, her bir satır ve kolona ortalama tepki hesaplanır ve her bir olası seçim için P300 genliği bulunur. İlgili çalışmalarda, tek denemeli P300 uyarılmış potasiyeller sanal ortamlardaki bazı elemanların seçilmesinde kullanılmıştır Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 30 5

6 3.1.1 P300 e dayalı BBA lar SSVER tabanlı BBA P300 e dayalı BBA kullanıcı ön eğitimi gerektirmediğinden avantaj taşımaktadır: P300 arzu edilen seçime kendiliğinden oluşan tipik bir tepkidir. Koşullandırma protokollerine göre tepkilerdeki P300 ve ilgili potansiyeller değişiklik göstermektedir BBA da kullanılan P300 de zaman içinde değişim gösterebilir. Şimdiye kadarki çalışmalar kısa-vadeli yapılmıştır. Uzun vadede, P300 ün alışkanlık ile kaybolabilmesi BBA nın performansını azaltabilir Ugur Halıcı, ODTÜ 31 Görsel Uyarılmış Kararlı Hal Tepkisi (SSVER) tabanlı BBA larda değişen frekanslarda (2-90 Hz) yanıp-sönme ile yaratılan görsel uyaran, EEG de uyaranla aynı frekasta bir salınım (osilasyon) biçiminde karakterize edilen SSVER ortaya çıkarmaktadır. Böylece, görsel bölgeye karşılık gelen elektrotlardan (örneğin uluslararası sistem için O1 ve O2 elektrotları) kaydedilen sinyalin spektral içeriği incelenerek saptanabilir. Aksiyonlar farklı frekanslarda yanıp sönen hedeflerle eşlendirildiğinde, kullanıcı arzu edilen aksiyona karşılık gelen hedefe bakarak BBA yı kontrol edebilir Bu prensibe dayalı BBA lar kullanıcının bakış yönünü kontrol edebilmesine bağlıdır. Ugur Halıcı, ODTÜ SSVER tabanlı BBA ERP tabanlı BBA ların avantajı, BBA yı kontrol edecek yeni bir kullanıcının hiç bir öğrenme olmadan ya da çok az bir öğrenme ile bunu başarabilmesinde yatmaktadır. Ancak, ERP tabanlı bir BBA da hem ilgili uyaranın gelmesinin beklenmesinden dolayı, hem de ERP nin güvenli bir biçimde saptanabilmesi için ortalama alınması gerektiğinden iletişim hızı düşük olabilir Ayrıca, zamanla kullanıcıda alışkanlık yaratmasından dolayı uyarılmış yanıt genliği zamanla azalabilir Ugur Halıcı, ODTÜ 33 Edimsel koşullama piskolojide davranışsal yöntemlerle ilgilidir Buna göre, denek yeterli geribesleme (edimsel koşullama geribeslemesi) ile kontrol becerisi geliştirebilir. Edimsel koşullama geribeslemesi ile kontrol sağlanması üzerine çalışmalar 50 li yıllarda başlamıştır. O zamanlar, bazı klinisyenler nöro-geribesleme olarak adlandırılan yöntemi kullanarak dikkat kayıbı, hiperaktivite, depresyon ve hatta epilepsi şikayetli hastaları tedavide kullanıyorlardı. Otonom ve merkezi sistemi fonksiyonlarının daha iyi adapte olmuş biçimde yeniden eğitilebilmesi prensibine dayanarak, nöro-geribesleme uygulamacıları, edimsel koşullama ile hastaların beyin aktvitelerini kendi kendilerine düzenlemelerini öğretiyorlardı Ugur Halıcı, ODTÜ 34 Bir kullanıcının kendi niyetini BBA nın yerine getirebilmesini sağlayabilmesi için, beyin aktivitelerini modüle etmeyi öğrenmesi gerekmektedir. Bu öğrenme süreci (eğer başarılı ise) oldukça uzun (haftalar mertebesinde) sürebilir. Bunun üstesinden gelmek üzere, aynı zamanda Makine Öğrenmesi algoritmaları kullanılarak BBA nın kullanıcıya adapte olması sağlanabilir. Bu durumda BBA işlemleri, hem kullanıcın hem de bilgisayarın adapte edilmesine dayanmaktadır Teorik olarak, bir kullanıcı BBA kontrolü için herhangi bir mental aktivite (MA) seçebilir. Aslında, Makine Öğrenmesi ve yeterli geribesleme ile BBA böyle bir MA yı nasıl tanıyacağını öğrenirken, kullanıcının sonunda BBA yı kontrol edebileceği ümit edilebilir. Ancak, günümüz BBA larıda EEG den saptanabildiği gösterilmiş MA lar, yani beyin hemisferinde özelleştirilmesi çalışılmış MA lar kullanılması tercih edilmektedir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 36 6

7 Kullanıcı ve BBA aşağıda açıklanan sürece göre birbirlerine adapte olmaktadır. Geribesleme verilmeyen ön-eğitim seanslarında, kullanıcının kontrol kümesinde yer alan MA ları yerine getirmesi istenir ve bu arada EEG kayıtları alınır. Toplanan veri analiz edildikten sonra makine öğrenmesi yöntemleri kullanlarak her bir MA yı tanıyacak bir model oluşturulur. Geri beslemenin yer aldığı sonraki öğrenme seanslarında, kullanıcının kontrol kümesinde yer alan MA lardan yerine getirmesi istenir BBAnın önceki öğrenme seanslarında hesaplanan model aracılığıyla bu MA yı ne dercede tanıyabildiğini gösteren bir geri-besleme sağlanır. Her bir eğitim seansı sonrasında tanıma modeli güncellenir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 38 Bu süreç BBA operasyonu sırasında da bir çok kez tekrarlanır. Böylece BBA sürekli olarak kullanıcıya adapte olurken kullanıcı da kendi performansını görme ve geliştirme olanağına sahip olur. Edimsel koşullama altında çalışan BBA larda Kotekse ilişkin Yavaş Potansiyel Kayması, salınımsal sensör-motor aktiviteleri ve diğer hemisferik özelleştirilmiş MA lar kullanılmaktadır SCPS tabanlı BBAlar Kotekse ilişkin Yavaş Potansiyel Kaymaları (Slow Cortical Potential Shifts (SCPSs)) bir kaç yüz milisaniyeden bir kaç saniyeye kadar sürebilmektedir. Bunlar korteks ağının hazırlanma uyarılma seviyesini göstermektedirler. Negatif SCPSler tipik olarak hareket ve korteks aktivasyonu içeren diğer fonksiyonlarla ilintilidir. Pozitif SCPS ler ise azaltılmış kortikal aktivasyonla ilgilidir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ SCPS tabanlı BBAlar Hinterberger vd 2003 de çalışmada, EEG den SCPS çıkarılması için alçak-geçirgen filtreden dalgacık ayrışımına kadar bir çok yöntem tarif edilmiştir. Çevrim-içi uygulamalarda alçak-geçirgen filtre en uygun gözükmektedir. Denekler, ikili kontrol amacıyla elektriksel pozitif veya negatif yönde SCPS üretmeyi edimsel geribesleme ile öğrenebilmektedirler Eğer deneklere kendi SCPS üretimleri sırasında, doğru tepkiler için pozitif pekiştirim (ödül) sağlanacak şekilde geribesleme sağlandığıda bu beceriyi kazanabilmektedirler SCPS tabanlı BBAlar Birbaumer vd 2003, Birbaumer vd de, SCPS lerin düzenlenmesi ile ikili kontrol sağlanmış ve anlamsal bilgileri göz önüne alan bir heceleme yazılımı TTM (Thought Translation Machine) geliştirilerek kenetlenmiş (locked-in) hastalar ile dakikada 1-2 harf hızında iletişim sağlanabilmiştir. H. SALZMANN, TTM (Thought Translation Machine) kullanırken Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 42 7

8 SCPS tabanlı BBAlar TTD kullanıcısının H. Salzmann In TTM kullanarak aktardığı metin: (Metnin orjinali Almancadır, TTDyi nasıl kullandığını açıklamaktadır ) ---EXPERIENCES OF A TTD USER--- FIRST I BRIEFLY WANT TO DESCRIBE THE STRATEGY WHICH I HAVE DEVELOPED. TO PRODUCE POSITIVE POTENTIAL SHIFTS I TRY TO GENERATE PRESSURE IN THE BRAIN DURING THE FEEDBACK PHASE. IN CONTRAST, TO PRODUCE NEGATIVE POTENTIAL SHIFTS, I TRY TO CREATE A KIND OF MENTAL VOID BY RELAXING THE BRAIN BOTH DURING THE BASELINE PHASE AND THE FOLLOWING FEEDBACK PHASE. ----TO PRODUCE PRESSURE, I USE DIFFERENT MENTAL STRATEGIES. FOR EXAMPLE I IMAGINE A SET OF TRAFFIC LIGHTS TURNING GREEN WITH THE SECOND TONE INDICATING THE BEGINNING OF THE FEEDBACK PHASE, OR I IMAGINE AN ATHLETE STARTING TO RUN WITH THE STARTING SIGNAL OR AN ARROW SHOOTING UP FROM THE BOW OR THE CURSOR JUMPING INTO THE LETTER RECTANGLE. HOWEVER, THE EFFICACY OF THESE MENTAL STRATEGIES DEPENDS ON BUILDING UP ENOUGH TENSION OR EXPECTANCY DURING THE BASELINE PHASE. IN CASE OF THE TRAFFIC LIGHTS I IMAGINE THE YELLOW LIGHT, IN THE IMAGE OF THE ARROW THE DRAWING OF THE BOW, ETC. THE BUILD-UP OF TENSION IN THE BRAIN INDUCED BY MENTAL IMAGES MAY BE LOCALIZED AT THE CENTRAL ELECTRODE CZ IN DIRECTION OF ELECTRODE FZ. LET S CALL THIS THE PHYSIOLOGICAL BASIS OF THE PRESSURE MENTIONED ABOVE. IN CONTRAST, IT IS NOT POSSIBLE TO LOCALIZE THE GENESIS OF THE MENTAL IMAGES THEMSELVES, WHICH ARISE INSOFAR FROM NOWHERE. UNFORTUNATELY, THE USE OF THESE IMAGES CAN NOT BE REPEATED CONSTANTLY, DIRECTLY AND INFINITELY. THIS MAY BE ATTRIBUTABLE TO THE LACK OF CONCENTRATION OR TO THE TRANSIENT NATURE OF THOUGHTS AND IMAGES WHICH ENTAILS THAT NO THOUGHT OR IMAGE OF THE SAME CONTENT CAN BE REPRODUCED IDENTICALLY. ONE SOURCE OF ERROR IS THE UNPRECISE USAGE OF THE IMAGES IN THE BASELINE PHASE, UNPRECISE MEANING PARTICULARLY TOO SHORT AND FUZZY. SOMETIMES I FORGET TO USE THE MENTAL IMAGES IN THE HEAT OF THE MOMENT WHILE FIGHTING WITH THE LETTERS. THIS IS USUALLY ACCOMPANIED BY A SUBJECTIVE REDUCTION OF TIME IN WHICH BOTH PHASES BLEND INTO EACH OTHER. IN ADDITION THOUGHTS WITH A STRONG AFFECTIVE CONTENT, LIKE EVENTS OR NAMES, ARE SUITED TO PRODUCE POSITIVE POTENTIAL SHIFTS. BECAUSE OF THEIR EMOTIONAL QUALITY NO ADDITIONAL TENSION IS REQUIRED. AT THE SAME TIME THIS CONSTITUTES A DISADVANTAGE, FOR THE EXISTING POTENTIAL CAN LEAD TO AN UNINTENDED POSITIVE SHIFT IN THE NEXT TRIAL, TOO. THE SAME PHENOMENON CAN BE OBSERVED IN THE DESCRIBED BUILD-UP OF TENSION. IN SUCH A CASE IT IS ALREADY WITH THE FIRST TONE, I.E. THE BEGINNING OF THE FOLLOWING TRIAL S BASELINE PHASE, THAT I REALIZE THAT A POSITIVE SHIFT WILL OCCUR. HERE IT IS UNCLEAR WHETHER THIS WAS DUE TO A DELAYED INCREASE IN TENSION OR TO AN INSUFFICIENT DISCHARGE OF TENSION. SOMETIMES NO MENTAL STRATEGY IS REQUIRED, WHICH IS ALSO TRUE FOR THE PRODUCTION OF NEGATIVE POTENTIAL SHIFTS DESCRIBED BELOW. THEN THE SEQUENCE RUNS AUTOMATICALLY INDEPENDENT OF THE ALTERNATION OF NEGATIVE AND POSITIVE SHIFTS AND ITS PLAYFUL EASE GIVES THE IMPRESSION AS IF THE BRAIN AND THE MACHINE OSCILLATE IN THE SAME RHYTHM. THEN I GET THE IMPRESSION OF BEING BOTH FULLY ENGAGED IN THE TASK AND OF BEING ABLE TO WATCH MYSELF FROM THE OUTSIDE. TO PRODUCE NEGATIVE SHIFTS I TRY TO ACHIEVE A MENTAL VOID BY RELAXATION. WITH RELAXATION I MEAN TO LET GO, TO SAY GOOD-BYE TO MY THOUGHTS. HOWEVER, IT TURNS OUT THAT ALMOST REGULARLY NEW, UNINVITED THOUGHTS DISTURB THE VOID. THIS CAN LEAD TO A POSITIVE POTENTIAL SHIFT DEPENDING ON THEIR EMOTIONAL QUALITY. TO FORCE ONESELF TO IMAGINE THE VOID DOES NOT HELP MUCH, SINCE MY BRAIN BEHAVES IN A COMPLETELY UN-PRUSSIAN WAY. I FOUND AN IMAGE FOR THIS SITUATION: THERE IS A REAR AREA FREE OF THOUGHTS AGAINST WHICH UNINVITED THOUGHTS FORM A FRONT AREA MAKING THE REAR AREA DISAPPEAR. THE EMOTIONAL QUALITY OF A THOUGHT CANNOT BE CHANGED DIRECTLY. HOWEVER, IT TURNED OUT THAT THIS IS POSSIBLE WITH THE AID OF THE SPATIAL ARRANGEMENT OF THE TWO AREAS, WITH THE INNER EYE CHANGING THE PERSPECTIVE TO WATCH BOTH AREAS AND OBSERVING THE THOUGHT. THIS IS ASSOCIATED WITH A SPATIAL DISSOCIATION FROM THE TOPIC AND LEADS TO A REDUCTION OF THE EMOTIONAL QUALITY. SINCE THE MENTAL STRATEGIES HAVE THE SAME EFFECT AS THE UNINVITED THOUGHTS, THERE IS EVIDENCE THAT THEY ALSO APPEAR IN THE FRONT AREA. THIS MAY REPRESENT AN APPROACH TO AUTOMATION OF WRITING WITH THE TTD AS PROPOSED BY NIELS BIRBAUMER. LAST BUT NOT LEAST THE EXPERIENCE WITH AUTOMATICALLY RUNNING SEQUENCES POINTS TO THIS FACT, AND PROXIMITY AND DISTANCE SEEM TO HARMONIZE WELL IN THEIR DOUBLE MEANING. IT REMAINS AN EXCITING Ugur QUESTION Halıcı, WHETHER ODTÜ OR NOT AUTOMATION SUCCEEDS COMPLETELY IN THIS KIND 43 OF WORKING WITH THOUGHTS. (H. SALZMANN) Nöron toplulukları, salınımsal aktivitenin merkezinde yer alan kompleks ağlar oluşturabilmektedirler. Genel olarak, topluluktaki senkronize nöron sayısı arttıkça bu salınımların frekansı azalmaktadır Bu osilasyonlardan, sensör-motor kortekte oluşan Rolandik mu ritmi (7-13 hz) ve merkezi beta ritmi (13 hz yukarısı) özel bir önem taşımakadır. Sensör uyarımı, motor davranış ve mental imgeleme ile korteksteki fonksiyonel bağlantı değişebilmektedir Bu durum, mu ve merkezi beta ritimlerinde, olaya dayalı desenkronizasyon (event-related desynchronization ERD) dolayısı ile genlik azalması ya da olaya dayalı senkronizasyon (event-related synchronization ERS) dolayısı ile genlik artışı biçiminde gözlenmektedir Ugur Halıcı, ODTÜ 44 El hareketinin kendi temposunda planlanması ve hazırlanması Rolandik mu ve merkezi bata ritimlerinde kısa süreli bir ERD yaratmakdır. Çeşitli çalışmarda, el ve ayak hareketleriyle ilintilemiş alfa bandında ERD gözlenmiştir. Motor hareketin planlanması ve gerçekleştirlmesi sırasında, Mu ritminin (10 Hz civarı) ve beta salınımlarının da benzer biçimde desenkronize olduğu gözlenmiştir Motor imgeleme, gerçek motor hareket yapılmadan bunun zihinde canlandırılması olarak gerçekleştirmektedir. Hareketin mental imgelenmesi, bu hareketin planlanması ve hazırlanması sırasındakine benzer beyin bölge/fonksiyonları yartmaktadır Örneğin sağ-el ya da sol-el hareketinin imgelenmesi sırasında, beyinin kontra-lateral el bölgesinde ERD ortaya çıkmaktadır Bu ERD gerçek hareketin hazırlanması ve planlanması aşaması ile aynı karekteristik özellikleri taşımaktadır Gerçek hareket ile bunun imgelenmesi arasındaki temel fark, imgeleme durumunda hareketin gerçekleştirilmesinin kortiko-spinal seviyede bloke edilmesidir Bu gözlem, motor imgelemlemenin BBA uygularında kontrol amacıyla kullanılabilmesi olanağını ortaya çıkarmaktadır Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 46 Pfurtscheller vd 2003 de sol/sağ el hareketi ve ayak hareketi imgelemi ile yaratılan Salınımsal Sensor-motor Aktivite, sanal klavye uygulamasında ve bir el ortosizini kontrol etmede kullanılmıştır. İlgili bir başka çalışmada, mu ve beta ritimlerindeki değişimlerle, bilgisayar imlecinin 2B hareketinin kontrolü sağlanmıştır. Altı gün boyuca operasyon zamanları (ortosis açma/kapama ile ilgili yedi operasyon için). Altı gün sonrasında performans yaklaşık aynı kalmaktadır. (Pfurtscheller vd 2003) Ugur Halıcı, ODTÜ 47 Mental daktilo 'Hex-o-spell'. BBA sistemi. Sağ el hareketi imgelemi ile ok saat yönünde dönmektedir. Yak hareketi imgelemi il okun hareketi durmkta ve ok büyümeye başlamaktadır. Ok hekzagona değdiğinde o hekzagon seçilmiş olur. Harfler iki adımda seçilmektedir. (Blankertz vd 2006) Ugur Halıcı, ODTÜ 48 8

9 Berlin BBA kullanıcıları çeşitli geribesleme senaryoları Sol ve Sağ üst köşelerde verilen hedef ilerlemek üzere imlecin yaptığı hareketler sol ve sağ el hareketi imgelemi ile yaratılmıştır. (Dornhege 2006) Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 50 BBA Sistemlerinin Karşılaştırılması Araştırma Grubu Mental Aktivite / Elektrotlar EEG deneme Öznitelikler süresi / Tanıma algoritması aksiyon süresi (ms) Uygulama Denek sayısı Ortalama Hız Öğrenme zamanı Graz Teknik Üniversitesi Sol vesağ elin, ve C3 ve C4 e 2.5 cm anterior Sanal senkron klavye, el orthosis Günler [Pfurtscheller vd 2000] ayağın ve posterior 2 elektrot kontrolü hareketinin Alfa ve beta bandındaki güç, oto-regresif 4 denek, 17 bit/dakika hayal edilmesi bileşenler. İmleç hareketi /500 Doğrusal Ayraç Analizi (Linear. 99 denek discriminant analysis), Saklı bit/dakika Markov Modeli Tsinghua Universititesi Çin [Cheng vd 2002, Xiaorong vd 2003] SSVEP 3000/3000 O1 and O2 Çevresel kontrol amacıyla bir Dakikalar Seçilen frekanslara karşılık gelen paneldeki hedeflerin senkron spektrumdaki tepelerin bulunması seçilmesi 13 denek 27 bit/dakika Sanal kolun beyin sinyalleriyle hareket ettirilmesi. Soldaki resimde hareket sadece imgelenmektedir. Ortadaki resimde parmak hareketi, sağdaki resimde ise kol hareketi yaılmaktadır, ancak BBA ya yalnızca EEG ile bilgi aktarılmaktadır (Dornhege 2006) Illinois Üniversitesi ABD VEP P300 bileşeni Fz, Cz, Pz, O1, O2 [Donchin vd 2000, 1500/1500 Ortalama Farwell and E. Eşikleme Donchin 1998] Rochester Üniversitesi P300 component of Fz, Cz, Pz, P3, P4 ABD [Bayliss 2001, Bayliss the Ortalama 2003]. ERP Eşikleme 1600/1600 Tubingen Üniversitesi, Control of slow Fz, Pz, Cz Almanya brain Alçak-bant-geçirgen filtre [Birbaumer vd 2000, potentials Eşikleme Hinterberger vd 2003] 8000/8000 Wadsworth Merkezi Muvebeta ritmi 64 EEG elektrodu ABD [McFarland vd 2003, modülasyonu muvebeta McFarland vd 1998, 200/100 bandındaki güç Wolpaw vd 2000] doğrusal Sınıflayıcı senkron 6 6 sanal klavye Dakikalar Ten subjects 9 bits/min sanal bir apartmanda beş Dakikalar elemanın senkron kontrolü 9 denek 12 bit/dakika Senkron açık/kapalı anahtar Aylar 11 hareketsiz hasta 6 bit/dakika İmlecin Senkron 2B yerleştirilmesi Haftalar 8 denek 22.5 bit/dakika Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ İnvaziv BBA İnvaziv yöntem kulllanan çalışmaların çoğu maymunla üzerinde yapılmıştır. Bu çalışmalarda beyin sinyali toplamak üzere beyinlerine çoklu elektrot dizini yerleştirilen maymunlar, genellikle kolları hareket edemeyecek şekilde sabitlendikten sonra, kollarının yerine bir protezi kullanmak üzere eğitilmişlerdir. Başlangıçta maymunların kollarını oynatma eğilimleri açıklıkla görülürken, protezin maymun tarafından yetkin bir biçimde kullanılmasının öğrenilmesiyle birlikte maymunlar kollarını oynatma eğilimlerinden vazgeçerek sadece düşünce yoluyla protezleri hareket ettirmeye başlamışlardır. 4. İnvaziv BBA Bu çalışmalarda, eğer geribesleme verilirse maymunların protez kollarını 3B uzayda neredeyse mükemmel bir biçimde kullanmayı öğrendikleri, hatta yakın zamandaki çalışmada bir maymunun bir meyvayı tutarak yiyebildiği rapor edilmiştir Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 54 9

10 4. İnvaziv BBA 5. ODTÜ Bilgisayarla Görme ve Akıllı Sistemler Araştırma Laboratuvarında Beyin Sinyalleri üzerinde yapılan çalışmalar Ulusoy I, Halici U., Karakas S, Leblebicioglu K., Atalay V., Erzengin O.U. "Isitsel uyarilar sonucu olusan EEG sinyallerinin dalgacik donusumu kullanilarak yapay sinir aglari ile siniflandirilmasi", SIU 99, Sinyal İşleme ve Uygulamaları Konferansı, June 1999, Ankara Nöro-motor protez: Motor kortekse implant etilen 96-microelekrot dizini ile kaybedilmiş motor fonksiyonların dış effectörlere aktarılması ( Hochberg vd 2006) Dilan Gorur, Ugur Halici, Hamdullah Aydin, Guclu Ongun, Fuat Ozgen, Kemal Leblebicioglu, Sleep Spindles Detection Using Autoregressive Modeling, Proc. of ICANN/ICONIP Gorur D., Halici U, Aydin H, Ongun G., Ozgen F, Leblebicioglu, Sleep Spindles Detection Using Short Time Fourier Transform and Neural Networks, IEEE-INNS IJCNN 2002, Honolulu, Hawai, USA, May 2002 Ulusoy, I., Halici, U., Nalcaci, E., Anac, I., Leblebicioglu, K., Basar-Eroglu, C. Time frequency analysis of visual evoked potentials for inter-hemispheric transfer time and proportion of callosal fibers in different diameter. Journal of Biological Cybernetics. 90 (4): APR 2004 Anac I, Ulusoy-Colakoglu I., Halici U., Nalcaci E., Leblebicioglu K., Basar-Eroglu C., "Time-frequency Analysis of VEPs for Interhemispheric transfer time and magnitude ratio", ECNS, 2001, Istanbul Ulusoy I., Halici U., Leblebicioglu K., Nalcaci E., Basar-Eroglu C., Her Iki Hemisferden Alinan Görsel Uyari Potansiyelleri Kullanarak Korpus Kallosum Lif Sayilarinin Tahmin Edilmesi, SIU 2000, Sinyal İşleme ve Uygulamaları Konferansı, June 2000, Antalya Ugur Halıcı, ODTÜ Ugur Halıcı, ODTÜ 56 Gelecekte BBA ebay satışı: "Mind Reading Machine built by Dr. J. S. Strauss in the year 2282"! Not: Daha önce, satış başlığındaki "Like Time Machine" terimi yanıltıcı bulunarak bir kez listeden çıkarılmış. Aynı kişinin önceki satışları: "SHRINKING MACHINE! For shrinking? found in my attic" $ "TIME MACHINE! For Time Travel? very low reserve" $. Kaynak: Mind Reading Machine on ebay By: Nick on: Fri 13 of May, 2005 [03:55] (15644 reads) Ugur Halıcı, ODTÜ 57 10

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Prof. Dr. Sacit Karamürsel İstanbul Tıp Fakültesi, Fizyoloji Anabilim Dalı sacit@istanbul.edu.tr Elektroansefalogram (EEG), merkezi sinir

Detaylı

Beyin salınımları ve bağlanırlık

Beyin salınımları ve bağlanırlık Beyin salınımları ve bağlanırlık FF seminerleri Tolga Esat Özkurt 09/11/12 İnsan beyni YeAşkinler için 1300-1400 gram (~ vücudun 50 de 1 i), enerjinin ise 1/5 ini tükeayor 100 milyar nöron Nöronlar: beynin

Detaylı

Negatif Geri Beslemeli Kontrol

Negatif Geri Beslemeli Kontrol Negatif Geri Beslemeli Kontrol Beyin Anatomisi ve EEG nin Biyofizik Temelleri Dr. Bülent Yılmaz 1 Giriş İnsan sinir sistemi (nervous system) Merkezi sinir sistemi (Central Nervous System (CNS)) Çevresel

Detaylı

Yüz Tanımaya Dayalı Uygulamalar. (Özet)

Yüz Tanımaya Dayalı Uygulamalar. (Özet) 4 Yüz Tanımaya Dayalı Uygulamalar (Özet) Günümüzde, teknolojinin gelişmesi ile yüz tanımaya dayalı bir çok yöntem artık uygulama alanı bulabilmekte ve gittikçe de önem kazanmaktadır. Bir çok farklı uygulama

Detaylı

Mental Stres ve Elektrofizyoloji. Prof. Dr. Sacit Karamürsel

Mental Stres ve Elektrofizyoloji. Prof. Dr. Sacit Karamürsel Mental Stres ve Elektrofizyoloji Prof. Dr. Sacit Karamürsel UnutulmuĢ Organ - Beyin Beyin: vücut ağırlığının -> %2 si Kardiak output un -> %15 ini alır Tüm vücutta kullanılan oksijenin -> %20 sini kullanır

Detaylı

EMG nin Kullanım Alanları ve Uyarılmış Potansiyeller. Uzm Dr Pınar Gelener

EMG nin Kullanım Alanları ve Uyarılmış Potansiyeller. Uzm Dr Pınar Gelener EMG nin Kullanım Alanları ve Uyarılmış Potansiyeller Uzm Dr Pınar Gelener Genel Bilgiler Sinir ve kas hücreleri elektrik üretebilen, dışarıdan elektrik ile uyarılabilen ve elektriği iletebilen dokulardır

Detaylı

PSİKOFİZYOLOJİ DENEYLERİNDE TASARIM

PSİKOFİZYOLOJİ DENEYLERİNDE TASARIM PSİKOFİZYOLOJİ DENEYLERİNDE TASARIM Sirel Karakaş Hacettepe Üniversitesi Deneysel Psikoloji Uzmanlık Alanı Bilişsel Psikofizyoloji Araştırma Birimi Psikofizyoloji ve Nöropsikoloji Derneği Başkanı Karıştırıcı

Detaylı

PİEZOELEKTRİK YAMALARIN AKILLI BİR KİRİŞİN TİTREŞİM ÖZELLİKLERİNİN BULUNMASINDA ALGILAYICI OLARAK KULLANILMASI ABSTRACT

PİEZOELEKTRİK YAMALARIN AKILLI BİR KİRİŞİN TİTREŞİM ÖZELLİKLERİNİN BULUNMASINDA ALGILAYICI OLARAK KULLANILMASI ABSTRACT PİEZOELEKTRİK YAMALARIN AKILLI BİR KİRİŞİN TİTREŞİM ÖZELLİKLERİNİN BULUNMASINDA ALGILAYICI OLARAK KULLANILMASI Uğur Arıdoğan (a), Melin Şahin (b), Volkan Nalbantoğlu (c), Yavuz Yaman (d) (a) HAVELSAN A.Ş.,

Detaylı

Biyomedikal İşaret İşleme

Biyomedikal İşaret İşleme Biyomedikal İşaret İşleme Genel Ölçüm Sistemi Ölçüm sistemi blok diyagramı BME 423 Biyomedikal İşaret İşleme I 1 Biyomedikal İşaret İşleme Genel Ölçüm Sistemi BME 423 Biyomedikal İşaret İşleme I 2 Biyomedikal

Detaylı

T.C. KTO KARATAY ÜNİVERSİTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ

T.C. KTO KARATAY ÜNİVERSİTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ T.C. KTO KARATAY ÜNİVERSİTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ Aktif Titreşim Kontrolü için Bir Yapının Sonlu Elemanlar Yöntemi ile Modelinin Elde Edilmesi ve PID, PPF Kontrolcü Tasarımları Arş.Gör. Erdi GÜLBAHÇE

Detaylı

Albert Long Hall, Boğazi 4-55 Nisan 2008

Albert Long Hall, Boğazi 4-55 Nisan 2008 Ayna Nöronlarının İnsan Gelişimi ve İletişimindeki Önemi Cem Keskin Boğ Bilgisayar Mühendisliği Ayna Nöronlarının Keşfi Rizolatti ve ekibi tarafından 1996 senesinde makak maymunları üzerinde yapılan bir

Detaylı

BÖLÜM 1 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRMEDE TEMEL KAVRAMLAR

BÖLÜM 1 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRMEDE TEMEL KAVRAMLAR İÇİNDEKİLER BÖLÜM 1 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRMEDE TEMEL KAVRAMLAR I. Öğretimde Ölçme ve Değerlendirmenin Gerekliliği... 2 II. Ölçme Kavramı... 3 1. Tanımı ve Unsurları... 3 2. Aşamaları... 3 2.1. Ölçülecek

Detaylı

İntraoperatif Neuromonitoring (IONM) - ameliyat sırasında sinir sistemini Monitörler

İntraoperatif Neuromonitoring (IONM) - ameliyat sırasında sinir sistemini Monitörler İntraoperatif Neuromonitoring (IONM) - ameliyat sırasında sinir sistemini Monitörler ŞEKİL EMG ÖRNEĞİDİR İntraoperatif Neuromonitoring (IONM) sinir sistemi bütünlüğü hakkında cerraha bilgi vermek ameliyat

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ ÖĞR. GÖR. DR. ARZU ÖZKAN CEYLAN. ozkana@hacettepe.edu.tr.

ÖZGEÇMİŞ HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ ÖĞR. GÖR. DR. ARZU ÖZKAN CEYLAN. ozkana@hacettepe.edu.tr. ÖĞR. GÖR. DR. ARZU ÖZKAN CEYLAN ÖZGEÇMİŞ E-Posta: ozkana@hacettepe.edu.tr Telefon: Adres: Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü 06800 Beytepe Yerleşkesi Çankaya / ANKARA Eğitim Mezuniyet

Detaylı

Elektrofizyolojik Kayıt Yöntemleri

Elektrofizyolojik Kayıt Yöntemleri Elektrofizyolojik Kayıt Yöntemleri Prof. Dr. Sacit Karamürsel İstanbul Tıp Fakültesi, Fizyoloji Anabilim Dalı sacit@istanbul.edu.tr Elektriksel aktivitenin kaydında dikkat edilmesi gereken en önemli nokta

Detaylı

Sellinj. FF Seminerleri Ocak, 2013

Sellinj. FF Seminerleri Ocak, 2013 Sellinj FF Seminerleri Ocak, 2013 Nedir bu ayna nöron? Rizzolatti ve Makak maymunları Beyindeki yeri ve nasıl araştırıldığı Peki bize ne bundan? Taklit Niyet Empati Dil Otizm Sinir hücresi her nöron bir

Detaylı

Beyin Araştırmaları Tarihinde Bir Gezinti: Elektronörofizyoloji

Beyin Araştırmaları Tarihinde Bir Gezinti: Elektronörofizyoloji Beyin Araştırmaları Tarihinde Bir Gezinti: Elektronörofizyoloji Ümmühan İŞOĞLU ALKAÇ İstanbul Üniversitesi, İstanbul Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı, İstanbul Elektroensefalografinin Tarihçesi Beyindeki

Detaylı

OTOMATİK KONTROL 18.10.2015

OTOMATİK KONTROL 18.10.2015 18.10.2015 OTOMATİK KONTROL Giriş, Motivasyon, Tarihi gelişim - Tanım ve kavramlar, Lineer Sistemler, Geri Besleme Kavramı, Sistem Modellenmesi, Transfer Fonksiyonları - Durum Değişkenleri Modelleri Elektriksel

Detaylı

DEPREMLERİN KAYIT EDİLMESİ - SİSMOGRAFLAR -

DEPREMLERİN KAYIT EDİLMESİ - SİSMOGRAFLAR - DEPREMLERİN KAYIT EDİLMESİ - SİSMOGRAFLAR - Doç.Dr. Eşref YALÇINKAYA (. Ders) Bu derste ; Sismograf ve bileşenleri Algılayıcı Sinyal koşullandırma birimi Kayıt sistemi Sismometrenin diferansiyel denklemi

Detaylı

TIBBİ ENSTRUMANTASYON TASARIM VE UYGULAMALARI SAYISAL FİLTRELER

TIBBİ ENSTRUMANTASYON TASARIM VE UYGULAMALARI SAYISAL FİLTRELER TIBBİ ENSTRUMANTASYON TASARIM VE UYGULAMALARI SAYISAL FİLTRELER SUNU PLANI Analog sayısal çevirici FIR Filtreler IIR Filtreler Adaptif Filtreler Pan-Tompkins Algoritması Araş. Gör. Berat Doğan 08/04/2015

Detaylı

Anahtar kelimeler: ayna nöronları, mu supresyonu, empati, mu dalgaları

Anahtar kelimeler: ayna nöronları, mu supresyonu, empati, mu dalgaları EMPATİDE AYNA NÖRONLARININ ETKİSİ Ecem Güçlü,Büşra Kartal, Kemal Küçük,Muratberk Ada Danışman: Doç. Dr. Mehmet Tuğrul Cabıoğlu Özet Bu çalışmada insan ayna nöronlarınının aktivitesinin EEG gösterilmesi

Detaylı

Akış YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

Akış YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ Akış Makine Öğrenmesi nedir? Günlük Hayatımızdaki Uygulamaları Verilerin Sayısallaştırılması Özellik Belirleme Özellik Seçim Metotları Bilgi Kazancı (Informaiton Gain-IG) Sinyalin Gürültüye Oranı: (S2N

Detaylı

AKTİF KAYNAKLI YÜZEY DALGASI (MASW) YÖNTEMINDE FARKLI DOĞRUSAL DIZILIMLERIN SPEKTRAL ÇÖZÜNÜRLÜLÜĞÜ

AKTİF KAYNAKLI YÜZEY DALGASI (MASW) YÖNTEMINDE FARKLI DOĞRUSAL DIZILIMLERIN SPEKTRAL ÇÖZÜNÜRLÜLÜĞÜ AKTİF KAYNAKLI YÜZEY DALGASI (MASW) YÖNTEMINDE FARKLI DOĞRUSAL DIZILIMLERIN SPEKTRAL ÇÖZÜNÜRLÜLÜĞÜ M.Ö.Arısoy, İ.Akkaya ve Ü. Dikmen Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü,

Detaylı

Santral (merkezi) sinir sistemi

Santral (merkezi) sinir sistemi Santral (merkezi) sinir sistemi 1 2 Beyin birçok dokunun kontrollerini üstlenmiştir. Çalışması hakkında hala yeterli veri edinemediğimiz beyin, hafıza ve karar verme organı olarak kabul edilir. Sadece

Detaylı

Pediatrik Uyku Evrelemesi Ve Yetişkinle Karşılaştırması

Pediatrik Uyku Evrelemesi Ve Yetişkinle Karşılaştırması Pediatrik Uyku Evrelemesi Ve Yetişkinle Karşılaştırması Doç.Dr.Nalan Kayrak Nöroloji ve Klinik Nörofizyoloji İstanbul Cerrahi Hastanesi Çocuklarda Uyku Yapısı Erişkinlerdekinden Farklıdır REM süresi daha

Detaylı

Yapı Sağlığı İzleme Sistemlerinin Farklı Taşıyıcı Sistemli Uzun Açıklıklı Tarihi Köprülere Uygulanması

Yapı Sağlığı İzleme Sistemlerinin Farklı Taşıyıcı Sistemli Uzun Açıklıklı Tarihi Köprülere Uygulanması Yapı Sağlığı İzleme Sistemlerinin Farklı Taşıyıcı Sistemli Uzun Açıklıklı Tarihi Köprülere Uygulanması Alemdar BAYRAKTAR Temel TÜRKER Ahmet Can ALTUNIŞIK Karadeniz Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği

Detaylı

Virtualmin'e Yeni Web Sitesi Host Etmek - Domain Eklemek

Virtualmin'e Yeni Web Sitesi Host Etmek - Domain Eklemek Yeni bir web sitesi tanımlamak, FTP ve Email ayarlarını ayarlamak için yapılması gerekenler Öncelikle Sol Menüden Create Virtual Server(Burdaki Virtual server ifadesi sizi yanıltmasın Reseller gibi düşünün

Detaylı

YAPAY SİNİR AĞLARI. Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ

YAPAY SİNİR AĞLARI. Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ YAPAY SİNİR AĞLARI Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ İÇERİK Sinir Hücreleri Yapay Sinir Ağları Yapısı Elemanları Çalışması Modelleri Yapılarına Göre Öğrenme Algoritmalarına Göre Avantaj ve

Detaylı

A UNIFIED APPROACH IN GPS ACCURACY DETERMINATION STUDIES

A UNIFIED APPROACH IN GPS ACCURACY DETERMINATION STUDIES A UNIFIED APPROACH IN GPS ACCURACY DETERMINATION STUDIES by Didem Öztürk B.S., Geodesy and Photogrammetry Department Yildiz Technical University, 2005 Submitted to the Kandilli Observatory and Earthquake

Detaylı

Prof. Dr. Acar Baltas, Psikolog / @acarbaltas

Prof. Dr. Acar Baltas, Psikolog / @acarbaltas ÖĞRENMENİN NÖRO BİLİMSEL TEMELLERİ VE GÜNLÜK HAYATIMIZDAKİ YERİ Prof. Dr. Acar Baltaş Psikolog 4 Kasım 2014 NE KONUŞACAĞIZ? Beyni tanıyalım Öğrenme nerede ve nasıl gerçekleşir? Ha\za ve unutma İşlevsel

Detaylı

İnmeyi öngörebilir miyiz? Beyin elektrofizyolojisi

İnmeyi öngörebilir miyiz? Beyin elektrofizyolojisi İnmeyi öngörebilir miyiz? Beyin elektrofizyolojisi Prof.Dr.Sacit Karamürsel İ.Ü.İstanbul Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı sacit@istanbul.edu.tr Sacit Karamürsel 1/77 Beyin Metabolizması Serebrovasküler

Detaylı

Sistem Temel. Genel Fonksiyonlar. Sistemleri. Tam Adaptif Trafik Kontrol Sistemi ( j\iti'1)

Sistem Temel. Genel Fonksiyonlar. Sistemleri. Tam Adaptif Trafik Kontrol Sistemi ( j\iti'1) Tam Adaptif Trafik Kontrol Sistemi ( j\iti'1) Akıllı Trafik Ağı ve Adaptif Trafik Yönetim Sistemi, hızlı ve güvenli trafik akışını sağlar. /o95 doğruluk oranı ile ölçümler gerçekleştirerek uygun kavşak

Detaylı

Bölüm Üç. Koordinasyon ve Kontrol. Motor Kontrol Teorileri. Harekete Hazırlanmak. Koordinasyon ve Kontrol

Bölüm Üç. Koordinasyon ve Kontrol. Motor Kontrol Teorileri. Harekete Hazırlanmak. Koordinasyon ve Kontrol Koordinasyon ve Kontrol Bölüm Üç Motor Kontrol Teorileri Serbestlik Derecesi bir kontrol sistemindeki bileşen sayısı ve her birinin mümkün olan uygulama (ifade) biçimleri. Uygulayıcı mümkün olan kombinasyonlarla

Detaylı

Dicle Üniversitesi Bilgi İşlem Online Talep Takip Sistemi

Dicle Üniversitesi Bilgi İşlem Online Talep Takip Sistemi Dicle Üniversitesi Bilgi İşlem Online Talep Takip Sistemi Cengiz Coşkun 1, Abdullah Baykal 2 1 Dicle Üniversitesi Bilgi İşlem Daire Başkanlığı, Diyarbakır 2 Dicle Üniversitesi Fen Fakültesi, Matematik

Detaylı

Darbeli Kırıcılar Impact Crushers

Darbeli Kırıcılar Impact Crushers Darbeli Kırıcılar Impact Crushers TK15-TK16 Serisi Darbeli Kırıcılar TK15-TK16 Series Impact Crushers TK15 ve TK16 darbeli kırıcılar, tesiste sekonder veya tersiyer olarak kullanılabilir özellikte kırıcılardır.

Detaylı

ZM-2H504 İki Faz Step. Motor Sürücüsü. Özet

ZM-2H504 İki Faz Step. Motor Sürücüsü. Özet ZM-2H504 İki Faz Step Motor Sürücüsü Özet ZM-2H504 iki faz, 4,6 ve 8 telli step motorlar için üretilmiştir. Yüksek frekanslı giriş sinyallerini kabul edebilecek şekilde donatılmıştır. Akım kararlılığı,

Detaylı

2011 Third International Conference on Intelligent Human-Machine Systems and Cybernetics

2011 Third International Conference on Intelligent Human-Machine Systems and Cybernetics 2011 Third International Conference on Intelligent Human-Machine Systems and Cybernetics Özet: Bulanık bir denetleyici tasarlanırken karşılaşılan en önemli sıkıntı, bulanık giriş çıkış üyelik fonksiyonlarının

Detaylı

KST Lab. Shake Table Deney Föyü

KST Lab. Shake Table Deney Föyü KST Lab. Shake Table Deney Föyü 1. Shake Table Deney Düzeneği Quanser Shake Table, yapısal dinamikler, titreşim yalıtımı, geri-beslemeli kontrol gibi çeşitli konularda eğitici bir deney düzeneğidir. Üzerine

Detaylı

DY-45 OSİLOSKOP V2.0 KİTİ

DY-45 OSİLOSKOP V2.0 KİTİ DY-45 OSİLOSKOP V2.0 KİTİ Kullanma Kılavuzu 12 Ocak 2012 Amatör elektronikle uğraşanlar için osiloskop pahalı bir test cihazıdır. Bu kitte amatör elektronikçilere hitap edecek basit ama kullanışlı bir

Detaylı

DENEY 3 HAVALI KONUM KONTROL SİSTEMİ DENEY FÖYÜ

DENEY 3 HAVALI KONUM KONTROL SİSTEMİ DENEY FÖYÜ DENEY 3 HAVALI KONUM KONTROL SİSTEMİ DENEY FÖYÜ 1. Deneyin Amacı Bu deneyde, bir fiziksel sistem verildiğinde, bu sistemi kontrol etmek için temelde hangi adımların izlenmesi gerektiğinin kavranması amaçlanmaktadır.

Detaylı

www.pwc.com/tr 11. Çözüm Ortaklığı Platformu Sürdürülebilirlik Yönetimi ve Raporlaması 10 Aralık 2012

www.pwc.com/tr 11. Çözüm Ortaklığı Platformu Sürdürülebilirlik Yönetimi ve Raporlaması 10 Aralık 2012 www.pwc.com/tr 11. Çözüm Ortaklığı Platformu Sürdürülebilirlik Yönetimi ve Raporlaması İçerik 1 Giriş 2 Sürdürülebilirlik Yönetimi 3 Sürdürülebilirlik İnisiyatiflerinin Finansal Etkileri 4 Raporlama Süreci

Detaylı

Yazılım Nedir? 2. Yazılımın Tarihçesi 3. Yazılım Grupları 4 Sistem Yazılımları 4 Kullanıcı Yazılımları 5. Yazılımın Önemi 6

Yazılım Nedir? 2. Yazılımın Tarihçesi 3. Yazılım Grupları 4 Sistem Yazılımları 4 Kullanıcı Yazılımları 5. Yazılımın Önemi 6 ix Yazılım Nedir? 2 Yazılımın Tarihçesi 3 Yazılım Grupları 4 Sistem Yazılımları 4 Kullanıcı Yazılımları 5 Yazılımın Önemi 6 Yazılımcı (Programcı) Kimdir? 8 Yazılımcı Olmak 9 Adım Adım Yazılımcılık 9 Uzman

Detaylı

FLUID MECHANICS PRESSURE AND MOMENTUM FORCES A-PRESSURE FORCES. Example

FLUID MECHANICS PRESSURE AND MOMENTUM FORCES A-PRESSURE FORCES. Example A-PRESSURE FORCES FLUID MECHANICS PRESSURE AND MOMENTUM FORCES Consider a duct as shown in figure. First identify the control volume on which to conduct a force balance. The inner passage is filled with

Detaylı

Öğr. Gör. Hakan YÜKSEL hakanyuksel@sdu.edu.tr SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ. Akademik Bilişim 2013 1

Öğr. Gör. Hakan YÜKSEL hakanyuksel@sdu.edu.tr SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ. Akademik Bilişim 2013 1 Öğr. Gör. Hakan YÜKSEL hakanyuksel@sdu.edu.tr SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ Akademik Bilişim 2013 1 İçerik Hareket Temelli İşlemler Temassız hareket algılayıcısı: Kinect Kinect Uygulamaları Kinect in getirdikleri

Detaylı

ZM-2H606 İki Faz Step. Motor Sürücüsü. Özet

ZM-2H606 İki Faz Step. Motor Sürücüsü. Özet ZM-2H606 İki Faz Step Motor Sürücüsü Özet ZM-2H606 iki faz, 4,6 ve 8 telli step motorlar için üretilmiştir. Yüksek frekanslı giriş sinyallerini kabul edebilecek şekilde donatılmıştır. Akım kararlılığı,

Detaylı

VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA

VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA (BIP116) Yazar: Doç.Dr.İ.Hakkı.Cedimoğlu SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir.

Detaylı

IDENTITY MANAGEMENT FOR EXTERNAL USERS

IDENTITY MANAGEMENT FOR EXTERNAL USERS 1/11 Sürüm Numarası Değişiklik Tarihi Değişikliği Yapan Erman Ulusoy Açıklama İlk Sürüm IDENTITY MANAGEMENT FOR EXTERNAL USERS You can connect EXTERNAL Identity Management System (IDM) with https://selfservice.tai.com.tr/

Detaylı

Uykunun Evrelendirilmesi ve. Uykunun Evrelendirilmesi Yöntemleri

Uykunun Evrelendirilmesi ve. Uykunun Evrelendirilmesi Yöntemleri Uykunun Evrelendirilmesi ve Uykunun Evrelendirilmesi Yöntemleri Prof. Murat AKSU Uykunun evrelendirilmesi EEG EOG EMG F4- M1 C4-M1 O2-M1 Çene EMG si: Orta hatta Mandibulanın inferior kenarının 1 cm üstü

Detaylı

Biyomedical Enstrümantasyon. Bütün biyomedikal cihazlar, hastadan belli bir fiziksel büyüklüğün miktarını ölçer. Nicel sonuçlar verir.

Biyomedical Enstrümantasyon. Bütün biyomedikal cihazlar, hastadan belli bir fiziksel büyüklüğün miktarını ölçer. Nicel sonuçlar verir. ENSTRÜMANTASYON Enstrümantasyon Nicel (veya bazı zamanlar nitel) miktar ölçmek için kullanılan cihazlara Enstrümanlar (Instruments), işleme de Enstrümantasyon adı verilir. Biyomedical Enstrümantasyon Bütün

Detaylı

EnerjiÖlçümü MINOMETER M7 RADIO 3. Elektronik Isı Pay Ölçer

EnerjiÖlçümü MINOMETER M7 RADIO 3. Elektronik Isı Pay Ölçer EnerjiÖlçümü MINOMETER M7 RADIO 3 Elektronik Isı Pay Ölçer Çevrenin Korunması Avantaj ve Özellikleri İklim koruma için enerji tüketiminin ölçümü Kaynakların ve çevrenin korunması Günümüzde; çevremiz, korunmaya

Detaylı

Alternatif Akım; Zaman içerisinde yönü ve şiddeti belli bir düzen içerisinde değişen akıma alternatif akım denir.

Alternatif Akım; Zaman içerisinde yönü ve şiddeti belli bir düzen içerisinde değişen akıma alternatif akım denir. ALTERNATiF AKIM Alternatif Akım; Zaman içerisinde yönü ve şiddeti belli bir düzen içerisinde değişen akıma alternatif akım denir. Doğru akım ve alternatif akım devrelerinde akım yönleri şekilde görüldüğü

Detaylı

2.1 Gri Düzey Eş Oluşum Matrisi ( GLCM) Gri düzey eş oluşum matrisi Haralick tarafından öne sürülmüştür [1]. Đstatistiksel doku analizi yöntemidir.

2.1 Gri Düzey Eş Oluşum Matrisi ( GLCM) Gri düzey eş oluşum matrisi Haralick tarafından öne sürülmüştür [1]. Đstatistiksel doku analizi yöntemidir. ÇELĐK YÜZEYLERĐN SINIFLANDIRILMASI * Cem ÜNSALAN ** Aytül ERÇĐL * Ayşın ERTÜZÜN *Boğaziçi Üniversitesi, Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü unsalan@boun.edu.tr **Boğaziçi Üniversitesi, Endüstri Mühendisliği

Detaylı

Polisomnografi(PSG) Elektrofizyolojik Temeller

Polisomnografi(PSG) Elektrofizyolojik Temeller Polisomnografi(PSG) Elektrofizyolojik Temeller Dr.İbrahim Öztura Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Nörofizyoloji Bilim Dalı Dokuz Eylül Üniversite Hastanesi Uyku Bozuklukları

Detaylı

Zaman Serileri. IENG 481 Tahmin Yöntemleri Dr. Hacer Güner Gören

Zaman Serileri. IENG 481 Tahmin Yöntemleri Dr. Hacer Güner Gören Zaman Serileri IENG 481 Tahmin Yöntemleri Dr. Hacer Güner Gören Zaman Serisi nedir? Kronolojik sırayla elde edilen verilere sahip değișkenlere zaman serisi adı verilmektedir. Genel olarak zaman serisi,

Detaylı

Koku Ölçüm Yöntemleri

Koku Ölçüm Yöntemleri Orta Doğu Teknik Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü Koku Ölçüm Yöntemleri HAZIRLAYANLAR: Prof. Dr. Aysel Atımtay Çevre Müh. Meltem Güvener ODTÜ, 1-2 Nisan 2004 Ankara 1 KOKU ÖLÇÜM YÖNTEMLERİ Elektronik

Detaylı

BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ

BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ Dersin Adı Kodu Sınıf / Y.Y. Ders Saati (T+U+L) Kredi AKTS PROGRAMLAMA BG-213 2/1 2+0+2 2+1 5 Dersin Dili : TÜRKÇE Dersin Seviyesi : LİSANS

Detaylı

Görüntü Segmentasyonu (Bölütleme)

Görüntü Segmentasyonu (Bölütleme) Görüntü Segmentasyonu (Bölütleme) Segmentasyon, görüntüyü aynı cinsten obje ve bölgelere ayırmaktır. 20 Aralık 2014 Cumartesi 1 Görüntü Segmentasyonu 20 Aralık 2014 Cumartesi 2 Gestalt kanunları Görüntü

Detaylı

18.034 İleri Diferansiyel Denklemler

18.034 İleri Diferansiyel Denklemler MIT AçıkDersSistemi http://ocw.mit.edu 18.034 İleri Diferansiyel Denklemler 2009 Bahar Bu bilgilere atıfta bulunmak veya kullanım koşulları hakkında bilgi için http://ocw.mit.edu/terms web sitesini ziyaret

Detaylı

ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ

ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ Dersin Adı Kodu Sınıf/Y.Y. Ders Saati Kredi AKTS (T+U+L) İSTATİSTİKSEL KALİTE KONTROL EN-412 4/I 3+0+0 3 5 Dersin Dili : Türkçe Dersin Seviyesi

Detaylı

DY-45 OSĐLOSKOP KĐTĐ. Kullanma Kılavuzu

DY-45 OSĐLOSKOP KĐTĐ. Kullanma Kılavuzu DY-45 OSĐLOSKOP KĐTĐ Kullanma Kılavuzu 01 Kasım 2010 Amatör elektronikle uğraşanlar için osiloskop pahalı bir test cihazıdır. Bu kitte amatör elektronikçilere hitap edecek basit ama kullanışlı bir yazılım

Detaylı

DOĞRUSAL YANGIN ALGILAMA SĐSTEMLERĐ

DOĞRUSAL YANGIN ALGILAMA SĐSTEMLERĐ DOĞRUSAL YANGIN ALGILAMA SĐSTEMLERĐ Mehmet Yavuz ALKAN yavuz.alkan@absalarm.com.tr ABS Alarm ve Bilgisayar Sistemleri San. ve Tic. A.Ş. 1203 / 11 Sokak No:3 Ömer Atlı Đş Merkezi Kat:5-505 Yenişehir ĐZMĐR

Detaylı

STP1 +2 FONKSİYON. Step Motor Eğitim Seti. Tamamen mekatronik özel tasarım. Pratik Becerileri kazanmak ve Proje Odaklı Uzmanlık İçin

STP1 +2 FONKSİYON. Step Motor Eğitim Seti. Tamamen mekatronik özel tasarım. Pratik Becerileri kazanmak ve Proje Odaklı Uzmanlık İçin STP1 Step Motor Eğitim Seti Tamamen mekatronik özel tasarım %100 kendi imalatımız Pratik Becerileri kazanmak ve Proje Odaklı Uzmanlık İçin +2 FONKSİYON Konum göstrge cetveli 24V PLC kontrollü lazer pointer

Detaylı

1.GÜÇ HATLARINDA HABERLEŞME NEDİR?

1.GÜÇ HATLARINDA HABERLEŞME NEDİR? 1.GÜÇ HATLARINDA HABERLEŞME NEDİR? Güç hattı haberleşmesi, verinin kurulu olan elektrik hattı şebekesi üzerinden taşınması tekniğidir. Sistem mevcut elektrik kablolarını kullanarak geniş bantlı veri transferi

Detaylı

326 ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUVARI II ÜÇ-FAZ SİNCAP KAFESLİ ASENKRON (İNDÜKSİYON) MOTOR DENEY 326-04

326 ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUVARI II ÜÇ-FAZ SİNCAP KAFESLİ ASENKRON (İNDÜKSİYON) MOTOR DENEY 326-04 İNÖNÜ ÜNİERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜH. BÖL. 26 ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUARI II ÜÇ-FAZ SİNCAP KAFESLİ ASENKRON (İNDÜKSİYON) MOTOR DENEY 26-04. AMAÇ: Üç-faz sincap kafesli asenkron

Detaylı

Uyku ve Uyanıklıktaki EEG aktiviteleri

Uyku ve Uyanıklıktaki EEG aktiviteleri Uyku ve Uyanıklıktaki EEG aktiviteleri Dr.İbrahim Öztura DEÜTF Nöroloji Anabilim Dalı Klinik Nörofizyoloji Bilim Dalı DEÜH Uyku Bozuklukları ve Epilepsi İzlem Merkezi Sunum planı EEG nin tanımı Temel özellikleri

Detaylı

Hızlı, Kolay ve Ekonomik Dijital Panoramik X-ray Cihazı

Hızlı, Kolay ve Ekonomik Dijital Panoramik X-ray Cihazı Hızlı, Kolay ve Ekonomik Dijital Panoramik X-ray Cihazı XMIND NOVUS Kolay görüntüleme için iyi bir seçim XMIND NOVUS Hızlı ve kullanımı kolay dijital X-ray sistemidir. Uygun fiyata, birinci sınıf panoramik

Detaylı

BOĞAZİÇİ UNIVERSITY KANDİLLİ OBSERVATORY and EARTHQUAKE RESEARCH INSTITUTE GEOMAGNETISM LABORATORY

BOĞAZİÇİ UNIVERSITY KANDİLLİ OBSERVATORY and EARTHQUAKE RESEARCH INSTITUTE GEOMAGNETISM LABORATORY Monthly Magnetic Bulletin May 2015 BOĞAZİÇİ UNIVERSITY KANDİLLİ OBSERVATORY and EARTHQUAKE RESEARCH INSTITUTE GEOMAGNETISM LABORATORY http://www.koeri.boun.edu.tr/jeomanyetizma/ Magnetic Results from İznik

Detaylı

Visuo-Motor Egzersiz ve Rehabilitasyon Cihazı

Visuo-Motor Egzersiz ve Rehabilitasyon Cihazı Visuo-Motor Egzersiz ve Rehabilitasyon Cihazı (Visuo-Motor Training Device) 2014 Proje Yarışması 2. lik Ödülü www.cogniboard.net CogniBoard Nedir? CogniBoard, görsel, gross motor ve nörokognitif görevlere

Detaylı

İLETİŞİM SİSTEMLERİNİN TIBBA KATKISI: BİYOTELEMETRİ VE HAREKETLİ HASTA İZLEME

İLETİŞİM SİSTEMLERİNİN TIBBA KATKISI: BİYOTELEMETRİ VE HAREKETLİ HASTA İZLEME İLETİŞİM SİSTEMLERİNİN TIBBA KATKISI: BİYOTELEMETRİ VE HAREKETLİ HASTA İZLEME Bahattin Karagözoğlu Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi Elektrik - Elektronik Mühendisliği Bölümü Konularımız Biyomedikal mühendisliği

Detaylı

Lesson 22: Why. Ders 22: Neden

Lesson 22: Why. Ders 22: Neden Lesson 22: Why Ders 22: Neden Reading (Okuma) Why are you tired? (Neden yorgunsun?) Why is your boss angry? (Patronun neden sinirli?) Why was he late? (Neden geç kaldı?) Why did she go there? (Neden oraya

Detaylı

BÖLÜM I GİRİŞ (1.1) y(t) veya y(x) T veya λ. a t veya x. Şekil 1.1 Dalga. a genlik, T peryod (veya λ dalga boyu)

BÖLÜM I GİRİŞ (1.1) y(t) veya y(x) T veya λ. a t veya x. Şekil 1.1 Dalga. a genlik, T peryod (veya λ dalga boyu) BÖLÜM I GİRİŞ 1.1 Sinyal Bir sistemin durum ve davranış bilgilerini taşıyan, bir veya daha fazla değişken ile tanımlanan bir fonksiyon olup veri işlemde dalga olarak adlandırılır. Bir dalga, genliği, dalga

Detaylı

Arýza Giderme. Troubleshooting

Arýza Giderme. Troubleshooting Arýza Giderme Sorun Olasý Nedenler Giriþ Gerilimi düþük hata mesajý Þebeke giriþ gerilimi alt seviyenin altýnda geliyor Þebeke giriþ gerilimi tehlikeli derecede Yüksek geliyor Regülatör kontrol kartý hatasý

Detaylı

İŞLETMELERDE KURUMSAL İMAJ VE OLUŞUMUNDAKİ ANA ETKENLER

İŞLETMELERDE KURUMSAL İMAJ VE OLUŞUMUNDAKİ ANA ETKENLER ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ HALKLA İLİŞKİLER VE TANITIM ANA BİLİM DALI İŞLETMELERDE KURUMSAL İMAJ VE OLUŞUMUNDAKİ ANA ETKENLER BİR ÖRNEK OLAY İNCELEMESİ: SHERATON ANKARA HOTEL & TOWERS

Detaylı

MENTAL ARİTMETİK, PARİTMETİK VE SOROBON EĞİTİM /KURS ÖNERİ FORMU

MENTAL ARİTMETİK, PARİTMETİK VE SOROBON EĞİTİM /KURS ÖNERİ FORMU MENTAL ARİTMETİK, PARİTMETİK VE SOROBON EĞİTİM /KURS ÖNERİ FORMU 1.Eğitimin/Kursun Amacı: Bu program ile kursiyerlerin; 1. Paritmetik (parmakla aritmetik) ve Soroban (Japon Abaküsü) Sistemi nde sayıları

Detaylı

ASUS Eye Care Teknolojisi Tanıtım Bilgileri

ASUS Eye Care Teknolojisi Tanıtım Bilgileri OCAK 2015 ASUS Eye Care Teknolojisi Tanıtım Bilgileri ASUS EyeCare Teknolojisi, Bilgisayar İlintili Görsel Sendrom (CVS)'nin önlenmesine yardımcı olan iki temel teknolojiye dayanır; Flicker-Free ve Düşük

Detaylı

CANLILIK NEDİR? Fizyolojide Temel Kavramlar

CANLILIK NEDİR? Fizyolojide Temel Kavramlar Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı CANLILIK NEDİR? Fizyolojide Temel Kavramlar Doç. Dr. Turgut GÜLMEZ CALILIK (hayat) NEDİR? FİZYOLOJİ Yaşamın başlangıcı- gelişimi ve ilerlemesini

Detaylı

elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu

elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu ÖZET Yük. Müh. Uğur DOĞAN -Yük. Müh Özgür GÖR Müh. Aysel ÖZÇEKER Bu çalışmada Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Jeodezi

Detaylı

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Bu sunum Greener and Smarter, ICTs, the Environment and Climate Change başlıklı Eylül 2010 tarihli OECD raporundan uyarlanmıştır.

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. D+U+L Saat. Kodu Yarıyıl ELEKTROMAGNETİK TEORİNİN ANALİTİK ESASLARI. EE529 Güz 3+0+0 3 7. Ön Koşul Dersleri. Dersin Koordinatörü

DERS BİLGİLERİ. D+U+L Saat. Kodu Yarıyıl ELEKTROMAGNETİK TEORİNİN ANALİTİK ESASLARI. EE529 Güz 3+0+0 3 7. Ön Koşul Dersleri. Dersin Koordinatörü DERS BİLGİLERİ Ders ELEKTROMAGNETİK TEORİNİN ANALİTİK ESASLARI Kodu Yarıyıl D+U+L Saat Kredi AKTS EE529 Güz 3+0+0 3 7 Ön Koşul Dersleri EE323 Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Dersin Koordinatörü

Detaylı

Mobil ve Kablosuz Ağlar (Mobile and Wireless Networks)

Mobil ve Kablosuz Ağlar (Mobile and Wireless Networks) Mobil ve Kablosuz Ağlar (Mobile and Wireless Networks) Hazırlayan: M. Ali Akcayol Gazi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Ders konuları 2 1 Kodlama ve modülasyon yöntemleri İletim ortamının özelliğine

Detaylı

Alternatif Akım Devre Analizi

Alternatif Akım Devre Analizi Alternatif Akım Devre Analizi Öğr.Gör. Emre ÖZER Alternatif Akımın Tanımı Zamaniçerisindeyönüveşiddeti belli bir düzen içerisinde (periyodik) değişen akıma alternatif akımdenir. En bilinen alternatif akım

Detaylı

Bir bölgede başka bir bölgeye karşılıklı olarak, veri veya haberin gönderilmesini sağlayan.sistemlerdir.

Bir bölgede başka bir bölgeye karşılıklı olarak, veri veya haberin gönderilmesini sağlayan.sistemlerdir. 1.1.3. Scada Yazılımından Beklenenler Hızlı ve kolay uygulama tasarımı Dinamik grafik çizim araçları Çizim kütüphaneleri Alarm yönetimi Tarih bilgilerinin toplanması Rapor üretimi 1.1.4. Scada Sistemleri

Detaylı

AMAÇ Araçlardaki Kamera Sistemleri

AMAÇ Araçlardaki Kamera Sistemleri SUNU PLANI AMAÇ OPEN CV GÖRÜNTÜ EŞİKLEME KENAR BULMA ŞEKİL BULMA GÖRÜNTÜ GENİŞLETME VE BOZMA GÖRÜNTÜ DOLDURMA AFFİNE DÖNÜŞÜMÜ PERSPEKTİF DÖNÜŞÜM KUŞ BAKIŞI GÖRÜNTÜ DÖNÜŞÜMÜ AMAÇ Araçlardaki Kamera Sistemleri

Detaylı

SIEMENS MICROMASTER 430 ve FAN UYGULAMA ÖRNEKLERİ

SIEMENS MICROMASTER 430 ve FAN UYGULAMA ÖRNEKLERİ SIEMENS MICROMASTER 430 ve FAN UYGULAMA ÖRNEKLERİ Fan yükleri, uygulama ihtiyaçları ve bu uygulamayı motor hız kontrol cihazları ile çözerken, uygulamanın özel ihtiyaçlarının neler olabileceğine daha yakından

Detaylı

Grade 8 / SBS PRACTICE TEST Test Number 9 SBS PRACTICE TEST 9

Grade 8 / SBS PRACTICE TEST Test Number 9 SBS PRACTICE TEST 9 Grade 8 / SBS PRACTICE TEST Test Number 9 SBS PRACTICE TEST 9 1.-5. sorularda konuşma balonlarında boş bırakılan yerlere uygun düşen sözcük ya da ifadeyi bulunuz. 3. We can t go out today it s raining

Detaylı

Dr. Hakan Karaş. Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Evrimsel Psikiyatri Grubu

Dr. Hakan Karaş. Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Evrimsel Psikiyatri Grubu Dr. Hakan Karaş Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Evrimsel Psikiyatri Grubu Araştırmacı: Yok Danışman: Yok Konuşmacı: Yok Grubun kollektif refahına katkı (Brewer&Kramer,1986) Gruplara

Detaylı

İstenmeyen Duruşlara ve Oluşabilecek Hasarlara Karşı Prosesinizi Korur

İstenmeyen Duruşlara ve Oluşabilecek Hasarlara Karşı Prosesinizi Korur İstenmeyen Duruşlara ve Oluşabilecek Hasarlara Karşı Prosesinizi Korur Emotron M20 Shaft Power Monitör Yükünüzü Korur, Emotron M20 güç şaft monitör yükünüzü mükemmel koruyarak işletme sürekliliğini artırır,

Detaylı

BIL684 Nöron Ağları Dönem Projesi

BIL684 Nöron Ağları Dönem Projesi BIL684 Nöron Ağları Dönem Projesi SNNS Uygulama Parametrelerinin bir Örnek Aracılığı ile İncelenmesi Kerem ERZURUMLU A0064552 Bu rapor ile Bil684 Nöron Ağları dersi kapsamında gerçekleştirilmiş olan SNNS

Detaylı

Öğretim planındaki AKTS 482031100001203 2 0 0 2 5

Öğretim planındaki AKTS 482031100001203 2 0 0 2 5 Ders Kodu Teorik Uygulama Lab. İnsan Bilgisayar Etkileşimi Ön Koşullar : Yok. Önerilen Dersler : Ulusal Kredi Öğretim planındaki AKTS 482031100001203 2 0 0 2 5 Dersin Türü : SİSTEMDEN GELECEK Dersin Dili

Detaylı

TEKNİK ÖZELLİKLER. Giriş Beslemesi. Giriş besleme voltajı. Motor Çıkışı. Motor gerilimi. Aşırı yük ve kısa devre korumalı.

TEKNİK ÖZELLİKLER. Giriş Beslemesi. Giriş besleme voltajı. Motor Çıkışı. Motor gerilimi. Aşırı yük ve kısa devre korumalı. 1 TEKNİK ÖZELLİKLER Giriş besleme voltajı Maks. güç harcaması Besleme koruması Motor gerilimi Motor çıkış akımı Motor kontrol şekli Motor koruması Encoder tipi Encoder çözünürlüğü Encoder voltajı Kumanda

Detaylı

Brainmotors ( Beyin motorları )

Brainmotors ( Beyin motorları ) Brainmotors ( Beyin motorları ) Okul öncesi çocuklar için zihinsel gelişime (dikkat, algı, hafıza) katkıda bulunacak ve zihinsel potansiyellerini optimum seviyede kullanmalarına yardımcı olacak bir okul

Detaylı

Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com

Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com Prof. Dr. Sirel Karakaş Kurucu Ortak / Yönetici Neurometrika Medikal, Tıp Teknolojileri, Yazılım,

Detaylı

Yapay Bağışık Sistemler ve Klonal Seçim. Bmü-579 Meta Sezgisel Yöntemler Yrd. Doç. Dr. İlhan AYDIN

Yapay Bağışık Sistemler ve Klonal Seçim. Bmü-579 Meta Sezgisel Yöntemler Yrd. Doç. Dr. İlhan AYDIN Yapay Bağışık Sistemler ve Klonal Seçim Bmü-579 Meta Sezgisel Yöntemler Yrd. Doç. Dr. İlhan AYDIN Bağışık Sistemler Bağışıklık sistemi insan vücudunun hastalıklara karşı savunma mekanizmasını oluşturan

Detaylı

Kurumlar, Bölümler ya da Diğer kuruluşlar için Kalite ve Mükemmelliyet Kriterleri 1

Kurumlar, Bölümler ya da Diğer kuruluşlar için Kalite ve Mükemmelliyet Kriterleri 1 Kurumlar, Bölümler ya da Diğer kuruluşlar için Kalite ve ükemmelliyet Kriterleri 1 Bu dokuman d2.0 projesi kapsamında hazırlanmış ükemmelliyet erkesi akreditasyon çalışmasının bir parçasıdır. Bu Öz-Değerlendirme

Detaylı

Ahenk (Koherans, uyum)

Ahenk (Koherans, uyum) Girişim Girişim Ahenk (Koherans, uyum Ahenk (Koherans, uyum Ahenk (Koherans, uyum http://en.wikipedia.org/wiki/coherence_(physics#ntroduction Ahenk (Koherans, uyum Girişim İki ve/veya daha fazla dalganın

Detaylı

DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DERS TANIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ

DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DERS TANIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DERS TANIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ Dersin Adı Kodu Yarıyılı T+U Saat Kredisi AKTS SAYISAL HABERLEŞME (T.SEÇ.V) 131517600

Detaylı

Lineer Pivot Sulama ve Center Pivot Sulama Sistemlerinde Uzaktan RF Kontrol & İzleme & Pozisyon Kontrol Sistemleri

Lineer Pivot Sulama ve Center Pivot Sulama Sistemlerinde Uzaktan RF Kontrol & İzleme & Pozisyon Kontrol Sistemleri Lineer Pivot Sulama ve Center Pivot Sulama Sistemlerinde Uzaktan RF Kontrol & İzleme & Pozisyon Kontrol Sistemleri 1 -Makineların sulama oranı 2-Nem oranı 3-PIVOT Çalış / Dur 4- Pivot Enerjisini Aç / Kapat

Detaylı

ADC Devrelerinde Pratik Düşünceler

ADC Devrelerinde Pratik Düşünceler ADC Devrelerinde Pratik Düşünceler ADC nin belki de en önemli örneği çözünürlüğüdür. Çözünürlük dönüştürücü tarafından elde edilen ikili bitlerin sayısıdır. Çünkü ADC devreleri birçok kesikli adımdan birinin

Detaylı

Dr. Aysın Yeltekin. EST Enerji

Dr. Aysın Yeltekin. EST Enerji Dr. Aysın Yeltekin EUREKA PROJELERİMİZ EUREKA, E!1770 St. Joseph 2000, EUREKA E!2007, Pack 2000 EUREKA E! 2659 ONE ECOPOWER, EUROSTARS EUREKA E!4720 PLUG and PACK St. Joseph 2000, EUREKA project, E!1770,

Detaylı