TEMEL MAKRO EKONOMİ SORUNLARI VE POLİTİKA ARAÇLARI. Dr. Öğretim Üyesi Yasemin TELLİ ÜÇLER

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "TEMEL MAKRO EKONOMİ SORUNLARI VE POLİTİKA ARAÇLARI. Dr. Öğretim Üyesi Yasemin TELLİ ÜÇLER"

Transkript

1 TEMEL MAKRO EKONOMİ SORUNLARI VE POLİTİKA ARAÇLARI Dr. Öğretim Üyesi Yasemin TELLİ ÜÇLER

2 EKONOMİK BÜYÜME SORUNU Ekonomik büyüme, ekonominin üretim kapasitesinin artırılması daha fazla mal ve hizmet üretilmesidir. Üretim faktörleri içinde sermayenin yeri özellikle önemlidir.

3 EKONOMİK BÜYÜME SORUNU Yeni yatırımlar sonucu artan sermaye miktarı ülkede daha fazla istihdam ve gelir yaratır. Nitelikli emek gücü de önemli oldu ğundan, insan kaynaklarına yatırım yapmanın ekonomik büyümedeki rolü fazladır. Daha fazla yatırım için daha fazla tasarruf ve bu tasarrufları yatırımlara dönüştürecek girişimcilere gereksinme vardır.

4 EKONOMİK BÜYÜME SORUNU Japonya ve G. Kore gibi bazı ülkeler doğal kaynaklar bakımından fakirdir. Fakat nitelikli işgücü ve girişimcileri sayesinde ekonomik büyümede büyük başarılar sağlamışlardır.

5 EKONOMİK BÜYÜME SORUNU Ekonomik büyümeyi ölçmek için daha çok reel GSYİH daki artış oranları ele alınmaktadır.

6 Kişi Başına Düşen Reel GSYİH daki Büyüme Reel GSYİH artarken diğer taraftan nüfus da arttığı için, kişi başına düşen gelirde (reel GSYİH) artış olup olmadığı, artış var ise ne oranda olduğu önem kazanmaktadır.

7 EKONOMİK (KONJONKTÜREL) DALGALANMALAR Ekonomik faaliyetlerdeki düzenli olmayan bu devri dalgalanmalara ekonomik (konjonktürel) dalgalanmalar denir.

8 EKONOMİK (KONJONKTÜREL) DALGALANMALAR Ekonomik dalgalanmaların iki safhası ve iki dönüm noktası vardır. Safhalar, genişleme ve daralma, dönüm noktaları da zirve ve diptir.

9 ENFLASYON NEDİR? ENFLASYON SORUNU İstikrar, üretim ve daha çok fiyat istikrarı için kullanılır. Hükümetlerin ulaşması gereken ekonomik hedeflerden biri de istikrardır. Enflasyon, fiyatlar genel seviyesindeki artış sürecini ifade eder ve ekonomiyi olumsuz etkiler.

10 ENFLASYON SORUNU ENFLASYON NEDİR?

11 ENFLASYON SORUNU ENFLASYON NEDİR?

12 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Enflasyon oranı, fiyatlar genel düzeyindeki artış oranının hesaplanması şeklinde ölçülür. Mikroekonomide tek bir piyasadaki fiyat değişmesi Makro ekonomide ise bütün piyasalardaki fiyatlar ve bu fiyatlardaki değişmeler

13 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Fiyat düzeyleri genellikle fiyat endeksleri şeklinde hesaplanır.

14 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Fiyat Endeksleri Tüketici Fiyat Endeksi (TUFE) Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) GSYİH Deflatörü

15 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) Ürün piyasalarında mal ve hizmetlerin fiyatları üretici fiyatları veya perakende fiyatlarıyla ele alınıp incelenebilir. Tüketici yönünden önemli olan perakende fiyatlardır. TÜFE, perakende fiyatlara göre hesaplanan bir endekstir.

16 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) Aylık TÜFE lerden yıllık TÜFE ve dolayısıyla yıllık enflasyon oranı iki şekilde hesaplanır:

17 Tüketici Fiyat Endeksleri

18 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) 1) Bir önceki yılın aynı ayına göre % değişme 2004 yılının enflasyon oranını bulmak için 2004 yılının Aralık ayının TÜFE değerini 2003 yılının Aralık ayının TÜFE değerine bölüp bundan 1 i çıkarıp 100 ile çarparız: Aralık 2004' tekitüfedeğeri 1 Aralık 2003' tekitüfedeğeri 113,86 104,12 1 0,0935 %9,35 Haziran 2004-Haziran 2005 arasındaki yıllık enflasyon oranını ise şöyle hesaplarız: Haziran 2005' tekitüfedeğeri 1 Haziran 2004' tekitüfedeğeri 116,81 107,21 1 0,0895 %8,95

19 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) (2) Yıllık ortalama fiyattaki % değişme: 2004 yılının enflasyon oranını bulmak için 2004 yılındaki aylık endekslerin or talamasını 2003 yılındaki aylık endekslerin ortalamasına bölüp bundan 1 i çıkarıp 100 ile çarparız: 2004içinyıllık ortalama 2003içinyıllık ortalama 1 108,60 100,00 1 0,086 %8,6

20 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) 2005 yılına kadar Türkiye de Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından toptan eşya fiyat endeksleri (TEFE) hazırlanıyordu yılından itibaren TEFE ye rine 2003 temel yıllı ÜFE hazırlanmaya başlandı. ÜFE, üreticilerin (firmaların) üre tip sattığı hammadde, ara mal ve nihai malların fiyatlarının ağırlıklı ortalamasının hesaplanması ile elde edilir.

21 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) Ele alınan fiyatlar firmaların sattığı malların, vergiler, ulaştırma masrafları, perakende ve toptan ticaret payı hariç, fabrika çıkış fiyatları dır. ÜFE, (1) Tarım, avcılık ve ormancılık, (2) Balıkçılık, (3) Madencilik ve taşocak çılığı, (4) İmalat sanayi ve (5) Elektrik, gaz ve su sektörlerini kapsamaktadır.

22 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ GSYİH DEFLATÖRÜ Nominal GSYİH daki artışlar iki unsurdan oluşur: Üretimdeki artışlar Reel GSYİH daki artışlar ise sadece üretimdeki artışları yansıtır. Fiyatlardaki artışlar Nominal GSYİH yı reel GSYİH ya böldüğümüzde, GSYİH deflatörü diye adlandırılan bir fiyat endeksi elde ederiz.

23 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ GSYİH DEFLATÖRÜ Bu endeksteki değişmeler (% olarak) bize enflasyon oranını verir. GSYİH deflatörü No min algsyih Re elgsyih x100

24 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ GSYİH DEFLATÖRÜ GSYİH Deflatörünün Hesaplanması ve GSYİH Deflatörüne Göre Enflasyon oranları ( )

25 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİ GSYİH DEFLATÖRÜ Türkiye de Fiyat Endekslerini Kim Hazırlar? Türkiye de fiyat endekslerini hazırlayan iki kurum vardır. Bunlar, Türkiye İsta tistik Kurumu (TÜİK) ve İstanbul Ticaret Odası (İTO) dır. İstanbul Ticaret Odası yalnızca İstanbul için fiyat endeksleri hazırlamaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu ise Türkiye nin tümü için ve belli başlı şehirleri için fiyat endeksleri hazırlamakta dır.

26 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİNİN EKONOMİDEKİ ÖNEMİ Enflasyon önemli bir makroekonomik sorun olduğundan, ölçülüp değerlendirilmesi herkesi ilgilendirir. Ev halkının geliri artabilir. Fakat fiyatlardaki artış gelirdeki artış tan daha fazla ise, reel olarak ev halkının geliri azalacaktır. Ev halkı, gelirindeki artışların yanı sıra fiyatlardaki artış larla da ilgilenir.

27 ENFLASYONUN ÖLÇÜLMESİNİN EKONOMİDEKİ ÖNEMİ Toplu sözleşmelerde işçiler enflasyon üzerinde bir zam talep ederler. Onun için enflasyonun ölçülmesi ve bilinmesi büyük bir önem taşır. Özellikle memur ve işçiler, enflasyon ortamında, fiyatlardaki artışlara göre gelirlerindeki artışın ne olacağı konusunda çok hassastırlar.

28 İŞSİZLİK SORUNU İŞSİZLİK SORUNUNUN ÖNEMİ Kaynakların en verimli şekilde tam olarak kullanılması üretim etkinliğini ifade eder ve üretim olanakları eğrisi üzerinde herhangi bir nokta ile gösterilebilir. Kay nakların tam veya en verimli şekilde kullanılamaması ise açık ve gizli her türlü iş sizliği ifade eder ve üretim olanakları eğrisinin içinde herhangi bir nokta ile göste rilebilir.

29 İŞSİZLİK SORUNU İŞSİZLİK SORUNUNUN ÖNEMİ Bir toplumda, işsiz olup iş arayanlar, kamu iktisadi teşebbüslerinde çalışıyor görünüp üretime bir katkısı olmayanlar ile atıl durumda bulunan fabrika ve teçhizat kapasiteleri, kaynakların tam olarak kullanılmadığına ilişkin örneklerdendir. Kaynaklar tam olarak kullanılmadığında toplum, mevcut kaynaklar ve teknoloji düzeyi ile üretebileceğinden daha azını üretiyor olacak ve ekonomide verimsizlik söz konusu olacaktır.

30 İŞSİZLİK SORUNU İŞSİZLİK SORUNUNUN ÖNEMİ

31 İŞSİZLİK SORUNU İŞSİZLİK İLE İLGİLİ BAZI KAVRAMLAR Bir ülkede işsizler ile çalışanların (istihdam edilmiş olanların) toplamı işgücünü (labor force) oluşturur.

32 İŞSİZLİK SORUNU İŞSİZLİK İLE İLGİLİ BAZI KAVRAMLAR İşsizler sayısının işgücüne bölümü ise işsizlik oranını (unemployment rate) verir ve u İşsizler sayısı İşgücü İşsizlik oranını yüzde ile belirtmek için u oranı 100 ile çarpılır.

33 İŞSİZLİK SORUNU İŞSİZLİK İLE İLGİLİ BAZI KAVRAMLAR Türkiye de işsizlikle ilgili veriler için en önemli kaynak Türkiye İstatistik Kurumu nun (TÜİK) Hane Halkı İşgücü Anketleri dir. Eksik istihdam, düzenli işleri olmayan, geçici işlerde çalışan kimseleri kapsar.

34 İŞSİZLİK SORUNU NEDENLERİNE GÖRE İŞSİZLİK TÜRLERİ

35 İŞSİZLİK SORUNU NEDENLERİNE GÖRE İŞSİZLİK TÜRLERİ 1. Friksiyonel (geçici) işsizlik 2. Yapısal işsizlik 3. Konjonktürel işsizlik.

36 İŞSİZLİK SORUNU NEDENLERİNE GÖRE İŞSİZLİK TÜRLERİ 1. Friksiyonel (geçici) işsizlik İşgücüne yeni katılıp iş arayanları bazı firmaların kötü yönetim sonucu iflas edip piyasadan ayrılmaları sonucu geçici olarak işsiz kalıp iş arayanları kapsar. daha iyi bir iş bulmak için işinden ayrılmış olanları Bu kişiler eninde sonunda bir iş bulacaklardır. Fakat iş bulmaları za man alacaktır.

37 2. Yapısal işsizlik İŞSİZLİK SORUNU NEDENLERİNE GÖRE İŞSİZLİK TÜRLERİ

38 İŞSİZLİK SORUNU NEDENLERİNE GÖRE İŞSİZLİK TÜRLERİ 3. Konjonktürel işsizlik Konjonktürel işsizlik, ekonomik dalgalanmalar sonucu ortaya çıkan işsizliktir. Özellikle, yetersiz talep nedeniyle üretimde bir daralma veya durgunluk oldu ğunda birçok işçi işini kaybeder

39 İŞSİZLİK SORUNU NEDENLERİNE GÖRE İŞSİZLİK TÜRLERİ 3. Konjonktürel işsizlik Ekonomi tekrar canlanıp büyüme aşamasına geçene kadar bu kimseler işsiz kalırlar. Makroekonomik analizlerde üzerinde asıl durulan, bu işsizlik türüdür.

40 İŞSİZLİK SORUNU Friksiyonel işsizlik ve yapısal işsizlik ekonomide her zaman var olduğu için bu ikisinin toplamına doğal işsizlik ve doğal işsiz sayısının işgücü sayısına bölünmesi ile elde edilen katsayıya da doğal işsizlik oranı denir.

41 Ekonomide her zaman minimum bir doğal işsizlik bulunacağından önemli olan, var ise, konjonktürel işsizliğin yok edilmesidir. İŞSİZLİK SORUNU

42 İŞSİZLİK SORUNU Tam istihdam, ekonomide konjonktürel işsizliğin bulunmadığı, yalnızca doğal işsizliğin bulunduğu durumu ifade eder. Makroekonomik modellerle tam istihdam düzeyinde üretimden bahsedilirken söz konusu olan bir miktar friksiyonel ve yapısal işsizliğin bulunduğu, buna karşın konjonktürel işsizliğin bulunmadığı bir üretim düzeyidir.

43 EKONOMİDE İSTİHDAM VE ÜCRET DÜZEYLERİNİN BELİRLENMESİ Arz ve talep modelini emek piyasasına uygulayarak denge ücret düzeyini ve denge istihdam düzeyini belirleyebiliriz. Şekilde emek piyasasında arz ve talebe göre denge ücret düzeyi (w e ) ile denge istihdam düzeyi (L e ) gösterilmektedir.

44 EKONOMİDE İSTİHDAM VE ÜCRET DÜZEYLERİNİN BELİRLENMESİ Uzun dönemde arz ve talepte artışlar olur ve arz eğrisi ile talep eğrisi sağa doğru kayar. Genellikle talepteki artışlar arzdaki artışlardan fazla olup, zaman içinde denge reel ücret değeri ve istihdam edilen işçi sayısı artışlar gösterir.

45 İÇ VE DIŞ BORÇLAR SORUNU Bütçe ve dış ticaret açıkları (daha doğrusu cari işlemler açığı) iç ve dış borçlanmalara neden olur. Bir devletin iç ve dış borçları arttıkça ekonomik hedeflerin elde edilmesi güçleşir.

46 İÇ VE DIŞ BORÇLAR SORUNU

47 MAKROEKONOMI POLİTİKASININ TEMEL ARAÇLARI Hükümetler, ekonomik büyüme, enflasyon, işsizlik, iç ve dış borçlar sorunlarıyla baş edebilmek için makroekonomi politikası uygularlar. Makroekonomi politikasının temel araçları maliye politikası, para politikası ve dış ticaret ve döviz kuru politikalarıdır.

48 MAKROEKONOMI POLİTİKASININ TEMEL ARAÇLARI MALİYE POLİTİKASI Hükümetin vergilerde ve harcamalarında değişiklikler yaparak ekonomiyi etkilemeye çalışmasına maliye politikası denir. Ekonomide bir durgunluk (daral ma) var ise, ekonomiyi canlandırmak için vergilerde indirimler, devlet harcamala rında artırımlar yapılabilir.

49 MAKROEKONOMI POLİTİKASININ TEMEL ARAÇLARI PARA POLİTİKASI Para politikası ekonomideki para miktarının ve dolayısıyla faiz oranlarının değiştirilmesidir. Ekonomide bir durgunluk olduğunda para miktarının artırılması faiz oranlarının azalıp yatırımların ve tüketim harcamalarının artmasına ve dolayısıyla ekonominin canlanıp genişlemesine neden olabilir.

50 MAKROEKONOMI POLİTİKASININ TEMEL ARAÇLARI PARA POLİTİKASI Enflasyon durumunda ise sıkı para politikası (para miktarının azal tılması) ile faiz oranlarının artırılması ve dolayısıyla ekonomideki aşırı talebin azaltılıp enflasyonun yok edilmesi sağlanabilir. Para politikasını, hükümet ile işbirliği halinde, T.C. Merkez Bankası yürütür.

51 MAKROEKONOMI POLİTİKASININ TEMEL ARAÇLARI DIŞ TİCARET VE DÖVİZ KURU POLİTİKALARI Dış ticaret politikası ithalatı ve ihracatı etkileyecek şekilde gümrük vergilerinde değişiklikler yapmak, kotalar koymak, kotaları kaldırmak ve gümrük mevzuatında diğer bazı değişiklikler yapmaktır.

52 MAKROEKONOMI POLİTİKASININ TEMEL ARAÇLARI DIŞ TİCARET VE DÖVİZ KURU POLİTİKALARI Döviz kuru politikası döviz kurunda değişiklikler sağlayarak ithalat ve ihracatı etkilemektir. Diğer faktörler sabit kalmak kaydıyla, reel döviz kurunda (enflasyondan arındırılmış döviz kurunda) bir artış (reel olarak dövizin pahalanması) ihracatın artmasına, ithalatın da azalmasına neden olur. İhracatın artıp ithalatın azalması ise ekonomide üretim ve dolayısıyla da istihdamda bir canlanma ve genişlemeye neden olur.