MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ"

Transkript

1 MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ 04 Haziran 2014 Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nin öncülüğünde yürütülmektedir. Proje, T.C. Ekonomi Bakanlığı nın Uluslararası Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Tebliğ i kapsamında desteklenmektedir. Projenin Eskişehir de gerçekleştirilen aşamasında, Eskişehir Sanayi Odası, yararlanıcı kuruluş olarak projeye dâhil olmuştur. Bu rapor, projenin danışmanı TEPAV tarafından hazırlanmıştır. Raporun yazımında Ozan Acar, Şenay Akyıldız, İrem Kızılca ve Ali Sökmen çalışmışlardır.

2 İçindekiler GİRİŞ... 2 MAKİNE ÜRETİCİLERİNİN SINIFLANDIRILMASI... 3 DIŞ ÇEVRE ANALİZİ... 8 Eskişehir in sosyoekonomik yapısının analizi... 8 Eskişehir de Sanayi ve Dış Ticaret Eskişehir deki Sanayi Yapısı Eskişehir in Dış Ticareti Eskişehir Makine Sektörü ve Sektörün Dış Ticareti SEKTÖR ANALİZİ FİRMA YAPISI VE PERFORMANS ANALİZİ FİRMA DEĞER ZİNCİRİ ANALİZİ Ar-Ge ve ürün geliştirme aşamasındaki mevcut durum Tedarik aşamasındaki mevcut durum Üretim Satış, Pazarlama ve Servis UR-GE YOL HARİTASI Eğitim Danışmanlık Yurt dışına açılma SONUÇ EK-1: SEKTÖREL TİCARET ANALİZLERİ EK-2: FİRMA GENEL BİLGİLERİ

3 GİRİŞ Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nin öncülüğünde yürütülmekte ve T.C. Ekonomi Bakanlığı nın Uluslararası Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Tebliğ i kapsamında desteklenmektedir. Projenin danışman kuruluşu TEPAV dır. Projenin gerçekleştirildiği illerdeki Sanayi veya Sanayi ve Ticaret Odaları, projede, yararlanıcı kuruluş olarak yer almaktadırlar. Projenin amacı, Türkiye nin 2023 yılı hedeflerini yakalamasında kritik bir rolü bulunan makine sektörünün yoğunlaştığı 7 ilde, her bir ilde faaliyet gösteren en az 10 makine üreticisinin rekabet gücünün mevcut düzeyini analiz etmek ve bu firmaların rekabet güçlerinin geliştirilmesinin önündeki engelleri tespit etmektir. Yapılan incelemeler neticesinde her bir il için, o ilden projeye dâhil olan firmaların rekabet gücü ihtiyaç analizi hazırlanacaktır. İl raporları, T.C. Ekonomi Bakanlığı nın, URGE Tebliğ i kapsamında, projede yer alan firmalara vereceği destekler konusunda, Bakanlığa yol gösterici olacaktır. Projenin Eskişehir de yürütülen aşamasının sonuçlarını içeren bu raporda, Eskişehir de faaliyet gösteren 12 makine üreticisi firmanın mevcut rekabet gücü düzeyi analiz edilmekte ve bu firmaların rekabet güçlerini geliştirebilmeleri için ihtiyaç duydukları unsurlar tespit edilmektedir. Projede yer alan firmalar, TEPAV proje ekibi tarafından gerçekleştirilen ihtiyaç analizi doğrultusunda, T.C. Ekonomi Bakanlığı nın URGE Tebliğ i kapsamında destekleneceklerdir. Bu raporda rekabet gücü ihtiyaç analizi yapılan firmalar Eskişehir Sanayi Odası (ESO) tarafından seçilmiştir. Firma seçimindeki temel kriter, firmanın ihracat yapması ya da ihracatı olmasa da ihracat yapma potansiyeli taşımasıdır. Buna ek olarak, söz konusu 12 firma, URGE Tebliğ inin öngördüğü doğrultuda, Turquality Programı nda yer almayanlar içerisinden seçilmiştir. Projede yer alan firmalar, Türkiye için öncelikli olan alt sektörlerde faaliyet gösterenler arasından seçilmiştir. Türkiye için öncelikli olan alt sektörlerin tespitinde, TEPAV tarafından geliştirilen seçme yöntemi kullanılmıştır. Firmaların rekabet güçlerini geliştirebilmeleri için nelere ihtiyaçları olduğunu belirlemek amacıyla öncelikle firmaların nitel ve nicel verileri derlenmiştir. Firmaların yapısını anlamak ve dönemindeki performanslarını ölçmek amacıyla firmalardan İhtiyaç Analizi Bilgi Formu nu doldurmaları ve mali tablolarını TEPAV proje ekibiyle paylaşmaları istenmiştir. Daha sonra TEPAV proje ekibi, firmaların tümünü ziyaret etmiştir. Ziyaret sırasında, firmaların performanslarının belirleyicisi olan unsurlar üzerine bir mülakat gerçekleştirilmiştir. Firmalardan toplanan verilerin tümü ihtiyaç analizlerinde kullanılmıştır. Bu raporda, ihtiyaç analizi sonuçları yer almaktadır. Projeye dâhil olan firmalara ait verilerin gizli kalması gerektiği göz önünde bulundurularak, raporda firma isimlerinden bahsedilmemektedir. İhtiyaç analizi sonuçlarına geçmeden önce, birinci bölümde, firmaların faaliyetlerini sürdürdükleri ortamın anlaşılması için Eskişehir in ekonomik ve sosyal yapısı analiz edilmektedir. İkinci bölümde, firmaların faaliyet gösterdikleri alt sektörle ilgili küresel eğilimler ve bu alt sektörlerde Türkiye nin göreli rekabet gücü düzeyi değerlendirilmektedir. Üçüncü bölümde firmaların yapılarına yönelik değerlendirme ve dönemindeki performanslarının analizi yapılmaktadır. Dördüncü bölümde ihtiyaç analizi sonuçları, beşinci bölümde ise URGE yol haritası verilmektedir. 2

4 MAKİNE ÜRETİCİLERİNİN SINIFLANDIRILMASI Makine sektöründeki üretim küresel bir değer zinciri etrafında örgütlenmiştir. Sektörde kullanılan hammadde ve girdilerin üretimi çok sayıda farklı ülkede gerçekleştirilebilmektedir ve ortaya çıkan nihai ürün uzak pazarlara satılabilmektedir. Hammadde ve girdinin hangi ülkede üretileceğinin belirlenmesinde ülkelerin teknolojik gelişmişlik düzeyi, lojistik konumu ve işgücü maliyetleri etkili olmaktadır. İkinci el makine dış ticaretindeki kısıtlamaları dışarıda bırakacak olursak, küresel ekonominin bir parçası olan ülkelerde makine ticaretinin büyük ölçüde liberal ekonominin kuralları çerçevesinde gerçekleştiğini söylemek mümkündür. Tarım başta olmak üzere bazı diğer sektörlerde olduğu gibi makine ürünleri dış ticaretinde ciddi engeller bulunmazken, farklı ülkelerin kendi üreticilerini farklı ölçeklerde ve araçlarla destekledikleri görülmektedir. Bu durum desteklerin bol olduğu ülkelerdeki üreticilerin göreli rekabet gücünü arttırmaktadır. Bu çerçevede, makine üretiminde faaliyet gösteren işletmelerin, yurt içi ve yurt dışından yoğun bir rekabet baskısına maruz kaldığı görülmektedir. Dünyadaki makine üreticileri incelendiğinde, beş farklı kategorinin öne çıktığı görülmektedir. Söz konusu kategorilerde yer alan firmaların temel özellikleri aşağıda ana hatlarıyla açıklanmaktadır. Küresel liderler: Bu grupta yer alan işletmeler kendi alt sektörlerinde dünya liderleridir. Bu tip işletmelerin, ürettikleri makinenin aynı zamanda mucidi ve sektörün en tanınan markası oldukları görülmektedir. Kaliteli üretim konusunda öncü olan küresel liderlerin, fiyat rekabeti yapamadıklarını söylemek mümkündür. Rekabet gücünün temelinde Ar-Ge ve ürün geliştirmenin yer aldığı bu tip firmalar, ağırlıklı olarak başta, ve İsviçre gibi gelişmiş ülkelerde yer almaktadırlar. Ar-Ge faaliyetlerinin makine verimliliğini arttırmaya yönelik enerji tasarrufu ve ileri malzeme tekniklerinin kullanımının arttırılması doğrultusunda gerçekleştirildiği görülmektedir. Bu tip firmalar müşterilerin ihtiyaçlarını gidermeye yönelik gerçekleştirilen Ar- Ge faaliyetlerinin ötesine geçerek, iş yapma biçimini kökten değiştiren yenilikler yapabilmektedirler. Küresel liderler, merkezi coğrafi konumları nedeniyle hammadde ve girdiye ulaşma konusunda önemli avantaja sahiptirler. İleri teknolojili komponentleri çoğu zaman kendileri üretebilen, üretemese de avantajlı coğrafi konumları nedeniyle ihtiyaç duydukları teknolojik komponente kolaylıkla erişebilen küresel liderlerin kuvvetli bir tedarik ağları vardır. Bu kategorideki firmaların satış yaptıkları ülkelerin önemli bölümünde kendi satış ofisleri ve servis ağları bulunmaktadır. Yeterli büyüklüğe sahip olmayan pazarlarda ise yerel bayiler aracılığıyla satış ve servis hizmeti vermektedirler. Küresel liderlerden makine satın alan müşterilerin uygun koşullarda finansmana erişimleri bulunmaktadır. Gelişmiş ülkelerin Eximbank ları, makine üreticilerini desteklemek amacıyla, bu üreticilerin müşterilerine uzun vadeli ve düşük faizli krediler verebilmektedirler. Gelişmiş ülkelerdeki lojistik altyapı imkânlarının gelişmişlik düzeyi, bu ülkelerdeki küresel liderler kategorisindeki makine üreticilerinin üretim tesislerinin içine kadar demiryolu ağının uzanmasını mümkün kılmaktadır ve bu durum, bu tip şirketlerin bir diğer önemli avantajı olarak öne çıkmaktadır. Hızlı yükselenler: Bu kategoride, iç ve dış pazarlarda küresel liderleri en fazla zorlayan işletmeler bulunmaktadır. Çoğunlukla yıllık firmalardan oluşan hızlı yükselenlerin, ürün kalitesinde küresel liderlerle aralarındaki farkı hızlı bir biçimde kapatmakta oldukları 3

5 görülmektedir. Çoğunlukla Türkiye, Brezilya ve Meksika gibi yükselen piyasa ekonomilerinde yer alan bu kategorideki işletmelerin, küresel liderler kadar olmasa da Ar-Ge ve ürün geliştirme becerilerine sahip oldukları görülmektedir. Marka bilinirliği kendi ülkelerinde yüksek olan hızlı yükselenlerin, küresel ölçekteki marka bilinirlikleri zayıftır ama zaman içinde yükselmektedir. Hızlı yükselen kategorisindeki firmalar, makinelerinde kullandıkları yüksek teknolojili komponentlerin ağırlıklı bölümünü, gelişmiş ülkelerden ithal etmektedirler. Bu kategorideki en gelişmiş firmaların Ar-Ge faaliyetlerinin temel amacı, makine ürünlerinin katma değerinin önemli bölümünü oluşturan, ileri teknoloji komponentleri kendi içlerinde üretmektir. Bu firmalar Ar-Ge faaliyetlerini, müşterilerin ihtiyaçlarını giderecek ve teknoloji lideri şirketlerin yeni ürünlerinin benzerlerini patent ihlali yapmadan üretmek amacıyla yapmaktadırlar. Hızlı yükselen makine üreticilerinin satış ve pazarlama ağlarının küresel liderler kadar yaygın olmadığı görülmektedir. Bu tip firmaların kendi ülkeleri dışında satış ve servis ofisleri bulunmamakta, yurt dışındaki müşterilere satış ve servis hizmetini bayiler aracılığı ile verdikleri görülmektedir. Çoğunlukla yükselen piyasa ekonomilerinde bulunan hızlı yükselen şirketlerin finansmana erişim imkânları küresel liderler kadar bol değildir. Yükselen piyasa ekonomilerindeki Eximbank ların makine ihracatında ithalatçılara kullandırdıkları kredilerin koşulları, makine sektöründe öncü olan gelişmiş ülkelerin Eximbank larının sunduğu şartlar kadar avantajlı değildir. Lojistik imkânlar açısından değerlendirildiğinde, yükselen piyasa ekonomilerindeki ulaştırma altyapısının, gelişmiş ülkelerdeki kadar kuvvetli olmadığı bilinmektedir. Demiryolu ile liman bağlantısının sağlayabilen şirketlerin lojistik bir avantaj elde ettikleri görülmektedir. Ancak, bu kategorideki tüm işletmelerin bu imkâna sahip olmadıkları da bilinmektedir. Fason üreticiler: Fason üreticiler grubunda, küresel liderlere üretim yapan işletmeler bulunmaktadır. Küresel liderlerin makinelerinin montajını ya da bu makinelerin bir veya birden fazla sayıda parçasını üreten firmalar, fason üreticiler kategorisinde yer almaktadırlar. Kendi markalarıyla üretim yapmayan fason üreticilerin öncelikleri arasında markalaşmak bulunmamaktadır. Fason üreticiler küresel bir değer zincirin parçası olarak faaliyetlerini sürdürmektedirler. Gelişmiş ülkelerin makine markaları için başta olmak üzere işgücünün ucuz olduğu ülkelerde üretim yaparlar. Gelişmiş ülkelerdeki makine üreticilerinin hızla büyüyen Asya pazarına girmelerini sağlayan fason üreticilerinin üretim teknikleri ve kalite kontrol konularında kuvvetli oldukları bilinmektedir. Ar-Ge ve ürün geliştirme kapasiteleri düşük olan fason üreticilerin satış, pazarlama ve servis ağı kurmalarına gerek bulunmamaktadır. Fason üretim yapan makine üreticileri zaman zaman kendi markalarıyla da üretim yapmaktadırlar. Kendi markasıyla üretim yapma kabiliyetine sahip olan makine üreticilerinin, fason üretim aşamasında kazandıkları üretim ve kalite kontrol üstünlükleri sayesinde hızlı yükselenler kategorisine geçebildikleri görülmektedir. Yenilikçi KOBİ ler: Yenilikçi KOBİ ler isimden de anlaşılacağı üzere küresel liderler ve fason üreticilerden ölçek olarak daha küçüktür. Bu grupta yer alan firmalar ve gibi makine sektöründe öncü olan gelişmiş ülkelerde ve Türkiye ve Brezilya gibi yükselen piyasa ekonomilerinde yer alırlar. Bu grubun gelişmiş ülkelerdeki temsilcileri küresel pazarlarda son derece başarılı bir biçimde tutunabilmektedirler. Bulundukları endüstriyi dönüştüren yeniliklerin zaman zaman gelişmiş ülkelerdeki yenilikçi KOBİ lerden çıktığı görülmektedir. Ancak, bu 4

6 grubun gelişmekte olan ülkelerdeki temsilcilerinin göreli rekabet güçlerinde sorunlar bulunmaktadır. KOBİ ölçeğinde olsalar da bünyelerinde Ar-Ge ye önem verirler. Sayıları az da olsa Ar-Ge yapabilen mühendis çalıştırırlar. İleri teknolojili komponentleri yurt dışından ithal etmek zorunda olan yenilikçi KOBİ lerin Ar-Ge faaliyetleri genellikle makine performansını iyileştirmeye yöneliktir. Yapılan yenilikler, müşterilerin karşılaştıkları problemleri çözmeye yöneliktir. Bulundukları pazarda tanınan bir marka olmakla birlikte yurt dışı pazarlarda bilinen bir marka değildirler. Gelişmiş olanlarının yurt dışında bir bayi ağı oluşturduğunu daha az gelişmiş olanların ise dış pazarlarda doğrudan müşteriye satış yapma yolunu tercih ettikleri görülmektedir. Bu grupta yer alan ve bayi ağı bulunmayan firmaların ihracat performansları çoğu zaman istikrarlı bir görünüme sahip değildir. Finansmana erişim gelişmiş ülkelerdeki yenilikçi KOBİ ler için önemli bir problemdir. İşletme sermayesi eksikliği nedeniyle Ar-Ge faaliyetleri gerçekleştirilememekte, etkili bir satış ve pazarlama stratejisi uygulanamamaktadır. Lojistik bu grupta yer alan firmalar için önemli bir problem değildir. Yüksek hacimli üretim yapmadıkları ve ürünün nakliyesi çoğunlukla müşteri tarafından üstlenildiği için lojistik bir rekabet gücü dezavantajı değildir. Yurt dışındaki müşterilere satış sonrası destek ve bakım hizmetleri yenilikçi KOBİ nin bulunduğu ülkeden yurt dışına eleman göndermek suretiyle gerçekleştirilmektedir. Takipçi KOBİ ler: Makine üreticileri arasında rekabet gücü en düşük olan grup takipçi KOBİ lerdir. Bu kategoride yer alan şirketlerin ağırlıklı olarak gelişmekte olan ülkelerde yer aldıkları görülmektedir. Yenilikçi KOBİ ve/ya hızlı yükselen gruplarındaki firmaların geliştirdiği yenilikçi ürünlerin benzerlerini üreterek ayakta kalmaya çalışırlar. Teknolojik komponentlerin tamamını dışarıdan temin eden takipçi KOBİ lerin üretim biçimleri şekil verdikleri demir ve çelik ürünlerine elektronik komponentleri entegre etmek olarak özetlenebilir. İhracattan ziyade iç pazar odaklı bir satış stratejisine sahip olan bu işletmelerin üretim ve ürün tasarlama anlamında yeterli düzeyde kabiliyetleri bulunmaktadır. Ancak, Ar-Ge faaliyeti yok denecek kadar az, satış ve pazarlama kabiliyetleri ise son derece sınırlıdır. Bulundukları bölgede yer alan sanayi işletmelerinin kullandığı makinelerin üretimine odaklanan bu işletmeler, aracılar vasıtasıyla zaman zaman ihracat da yapabilmektedir. Ancak, ihracatta süreklilik bu firmalarda çoğu zaman gözlenmemektedir. Lojistik bu kategorideki firmalar için çoğu zaman bir engel değildir. Finansmana erişimin ise ülkedeki şartlara da bağlı olarak ciddi bir engel teşkil etmesi söz konusu olabilmektedir. Bu tip firmaların büyümelerinin önündeki temel engellerin başında finansmana erişim, satış ve pazarlama kapasitesindeki eksiklik ve şirket içi iş süreçlerinin olması gerektiği gibi tanımlı olmaması gelmektedir. Makine üreticilerinin makine üretimi değer zincirinde güçlü ve zayıf oldukları halkalar, üreticilerin dâhil oldukları, yukarıda ana hatlarıyla açıklanan, kategorilere bağlı olarak değişmektedir. Makine üretimi değer zinciri Ar-Ge, ürün geliştirme, tedarik, üretim, satış ve pazarlama ve servis halkalarından oluşmaktadır. Makine üreticisi kategorilerinin değer zincirinde güçlü ve zayıf oldukları kategoriler Şekil 1 de gösterilmektedir. Küresel liderlerin değer zincirinin tüm halkalarında kuvvetli oldukları, takipçi KOBİ lerin ise tüm halkalarda ciddi zayıflıklarının bulunduğunu söylemek mümkündür. Hızlı yükselenlerin makinelerde kullanılan teknolojik komponentleri üretememeleri nedeniyle değer zincirinin tedarik ve kendilerine ait bir küresel satış ve pazarlama ağı kuramadıkları için satış ve pazarlama aşamalarında zayıf oldukları görülmektedir. Yenilikçi KOBİ lerin ise hızlı yükselenler kadar olmasa da değer zinciri halkalarında gelişme gösterdikleri görülmektedir. 5

7 Şekil 1: Makine üreticisi türleri ve üreticilerin değer zinciri halkalarındaki rekabet güçleri İşletme türleri 1 Küresel liderler 2 Hızlı yükselenler 3 Fason üreticiler 4 Yenilikçi KOBİ ler 5 Takipçi KOBİ ler Özellikleri Teknolojiyi ilk önce geliştirenler Kalitede öncü, fiyat rekabetinde zayıf Ar-Ge kapasitesi en yüksek olanlar Küresel bir değer zinciri yönetirler Küresel bir satış ve servis ağları vardır Küresel liderlerin en önemli rakipleri Yüksek kaliteli ve rekabetçi fiyatla üretim Ar-Ge kapasiteleri hızla gelişmektedir Değer zincirleri halen yereldir Küresel bir bayi ağına sahiptir Küresel liderlere üretim yaparlar Son kullanıcıya doğrudan satışları sınırlıdır Üründen çok süreç iyileştirmeye odaklanırlar Yerel bir değer zinciri içindedirler, Satış örgütlenmeleri zayıftır Hızlı yükselen firmaların en önemli rakipleri Makul kalite düzeyinde, rekabetçi fiyata üretim Sınırlı da olsa Ar-Ge ye önem verirler; trendleri takip ederler Satış ve pazarlama ağları nispeten sınırlıdır, sınırlı sayıda ülkede bayileri vardır Düşük kaliteli, rekabetçi fiyatla üretim Ar-Ge faaliyetleri sınırlıdır/yoktur Endüstrideki mevcut eğilimleri geriden takip Satış örgütlenmeleri zayıftır İhracat çok sınırlıdır, varsa da istikrarsızdır Güçlü Orta Zayıf Ar-Ge Ürün geliştirme Tedarik Üretim Satış ve pazarlama Servis Makine üreticilerinin gelişimi takipçi KOBİ kategorisinden küresel liderlere doğru olmaktadır. Gelişme sürecinde atlanabilecek tek aşama fason üreticiler kategorisidir. Büyüyen bir makine firmasının, yenilikçi KOBİ statüsünden, fason üretici kategorisini atlayarak, doğrudan hızlı yükselenler kategorisine geçişi mümkündür. Sanayileşerek kalkınan ve benzer gelir seviyesindeki diğer birçok ülkenin aksine sanayinin ekonomi içindeki payının halen yüksek olduğu başta, ve İsviçre gibi ülkelerdeki ekonomik istikrarın sağlanmasında küresel liderler kategorisindeki işletmeler önemli bir rol oynamaktadır. Önümüzdeki dönemde nin de makine sektöründeki azalan ağırlığını arttıracağını söylemek mümkündür. Kaya gazı devrimiyle birlikte azalan enerji maliyetleri ve yatırım ortamında yapılan reformlar neticesinde Asya da üretimlerine devam eden li makine üreticilerinin yeniden ye döneceğine dair tahminler yapılmaktadır 1. Türkiye nin de kişi başı gelirde bu ülkeleri yakalayabilmesi için küresel liderler kategorisinde şirketlerinin olması gerekmektedir. Türkiye Cumhuriyeti Ekonomi Bakanlığı nın destekleriyle gerçekleştirilen bu projeye Eskişehir den dâhil olan 12 işletmeye Uluslararası Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Tebliğ i kapsamında verilecek desteklerin, firmaların makine üretim değer zincirindeki aksaklıklarını gidermelerine ve bir üst kategoriye geçmelerine katkı sunması amaçlanmaktadır. Eskişehir den projeye dâhil olan işletmelerin birkaçı yenilikçi KOBİ, diğerleri ise takipçi KOBİ statüsünde yer 1 Daniel Yergin, The Global Impact of US Shale, Project Syndicate, (15 Ocak 2014 tarihinde erişildi). 6

8 almaktadır. Çalışmanın bundan sonraki bölümünde Eskişehir deki takipçi ve yenilikçi KOBİ lerin faaliyet gösterdikleri ortam analiz edilmektedir. Bu firmaların özellikleri, dönemindeki performansları ve değer zinciri analizleri ilerleyen bölümlerde yapılmaktadır. 7

9 DIŞ ÇEVRE ANALİZİ Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi nin Eskişehir aşamasında yer alan firmaların mevcut durumlarını ve bu firmaların daha rekabetçi olabilmeleri için geliştirmeleri gereken yönlerini tespit etmeden önce nasıl bir ortamda faaliyet gösterdiklerinin incelenmesi gerekmektedir. Çalışmanın bu bölümünde firmaların bulundukları ilin, yani Eskişehir in genel yapısı incelenecektir. Eskişehir deki sosyoekonomik durum, Eskişehir, Bursa ve Bilecik i içeren TR41 Bölgesi ve Türkiye geneli ile karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Buna ek olarak, Eskişehir in sanayi ve dış ticaret yapısı analiz edilecektir. Eskişehir in sosyoekonomik yapısının analizi Kalkınma Bakanlığı nın İllerin Sosyoekonomik Gelişmişlik Sıralaması (SEGE)-2011 çalışmasına göre Eskişehir, 81 il içinde 7. sırada yer almaktadır. SEGE-2011 çalışmasında, demografi, eğitim, sağlık, istihdam, rekabetçi ve yenilikçi kapasite, mali kapasite, erişilebilirlik ve yaşam kalitesi olmak üzere 8 alt kategoride, toplam 61 değişken kullanılarak illerin gelişmişlik düzeyi ölçülmüştür. Bu ölçümler sonucunda il sıralamaları yapılarak, aynı özelliklere sahip il grupları belirlenmiştir. Buna göre Türkiye, 1. grup en gelişmiş illeri gösterecek şekilde, 6 gruba ayrılmış ve Eskişehir; İstanbul, Ankara, İzmir, Kocaeli, Antalya, Bursa ve Muğla nın yer aldığı 1. kademe gelişmiş iller arasında yer almıştır. Eskişehir, nüfus yoğunluğu yüksek olmayan illerimizdendir. Nüfus büyüklüğü bakımından 81 il içerisinde 25. sırada olan il, nüfus yoğunluğu bakımından ise 44. sıradadır. TR41 Bölgesi nin 3. ili olan Bilecik ise 81 il içinde 27. sırada olup, 3. kademe gelişmiş iller arasında yer almaktadır. Eskişehir, nüfus yoğunluğu yüksek olmayan illerimizdendir. TR41 Bölgesi nin nüfusu 2012 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre kişidir. Bunun yüzde 21 i Eskişehir de yaşamaktadır. Bölgenin, Türkiye nin toplam nüfusu içindeki payı yüzde 4,87, Türkiye nin yüzölçümünden aldığı pay ise yüzde 3,71 dir. Bu durum, TR41 Bölgesi nin nüfus yoğunluğunun Türkiye ortalamasının oldukça ilerisinde olduğunu göstermektedir. Türkiye nin nüfus yoğunluğu km 2 başına 98 kişi iken, bölgenin nüfus yoğunluğu km 2 başına 129 kişidir. Ancak bunun nedeni TR41 Bölgesi nde yer alan Bursa ilinin nüfus yoğunluğunun çok yüksek olmasıdır (km 2 başına 258). Çünkü Eskişehir kişilik nüfusu ile 81 il içerisinde 25. ve km 2 başına 57 kişilik nüfus yoğunluğu ile 44. sırada yer almaktadır. Eskişehir deki kentleşme oranı, Türkiye ortalamasının üzerindedir. Bölge, nüfusun il/ilçe merkezi ve belde/köylerdeki yerleşimi bakımından incelendiğinde Türkiye ortalamasına kıyasla çok daha yüksek bir kentleşme oranına sahip olduğu görülmektedir. Türkiye de il/ilçe merkezindeki nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 77,3 iken, bölgede bu oran yaklaşık yüzde 89 dur. Bu durum, Eskişehir ve Bursa nın yüzde 90 civarında kentleşme oranlarına sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Ancak bölgenin diğer ili olan Bilecik te şehirleşme oranı Türkiye ortalamasının gerisinde olup, nüfusun yaklaşık yüzde 76 sının il/ilçe merkezlerinde yaşadığı görülmektedir. Eskişehir, çalışma çağındaki nüfus bakımından Türkiye ortalamasının üzerindedir. Türkiye genelindeki dağılım ile karşılaştırıldığında TR41 Bölgesi nin daha yaşlı bir nüfusa sahip olduğu söylenebilir. Bölge nüfusunun yaklaşık beşte birini 0-15 yaş arası genç nüfus oluştururken, 60 yaş üstü nüfusun payı yaklaşık yüzde 12 dir. Türkiye genelindeki oranlar ise sırasıyla dörtte bir ve yüzde 11 dir. Bölge illerine ayrı ayrı bakıldığında da benzer bir dağılım görülmektedir. Bölgenin genelindeki genç 8

10 nüfusun, Türkiye deki toplam genç nüfus içindeki payı yüzde 4,17 olup, bu pay bölgenin toplam nüfus içindeki yüzde 4,87 lik payının altındadır. Eskişehir deki genç nüfus ise Türkiye deki toplam genç nüfusun yüzde 1 ine denk gelmekte olup, bu oran ilin Türkiye nin toplam nüfusu içindeki payının altında kalmaktadır. Bir başka şekilde söylemek gerekirse, Türkiye nin genelinde nüfusun yaklaşık dörtte biri 0-15 yaş aralığında iken, Eskişehir de nüfusun yaklaşık beşte biri bu yaş aralığındadır. Bursa ve Bilecik in genç nüfus oranları için de aynı durumun geçerli olup, Bursa nın genç nüfusu yüzde 21, Bilecik in genç nüfusu ise yüzde 18 seviyesindedir. Bunun aksine bölgedeki 15 yaş üstü nüfusun, bu yaş aralığındaki toplam nüfustan aldığı pay yüzde 5 in üzerindedir. Eskişehir de çalışma çağındaki nüfus, ilin toplam nüfusunun yaklaşık yüzde 78 ini oluşturmaktadır. Bölgenin diğer iki ilinde bu oran Eskişehir den biraz yüksek olsa da bölgede yer alan üç il de çalışma çağındaki nüfus bakımından Türkiye ortalamasının üzerindedir. Eskişehir, kayıtlı istihdam yaratma performansı bakımından Türkiye ortalamasının ilerisinde olsa da, TR41 Bölgesi nin bu göstergedeki yüksek performansı esas olarak Bursa dan kaynaklanmaktadır. Türkiye nin toplam nüfusundaki payı yüzde 4,87 olan TR41 Bölgesi nin, Türkiye deki kayıtlı istihdamın yüzde 6,72 sine sahip olması, bölgedeki kayıtlı istihdam yaratma performansının Türkiye ortalamasına göre çok daha yüksek olduğu anlamına gelmektedir. Her ne kadar Eskişehir ve Bilecik teki kayıtlı istihdam rakamları Türkiye ortalamasından iyi olsa da, bölgenin başarısı önemli ölçüde Bursa dan kaynaklanmaktadır. Toplam nüfustaki payı 3,55 olan ilin, Türkiye deki toplam kayıtlı istihdamdan aldığı pay 4,22 dir. Eskişehir in toplam nüfustaki payı yüzde 1 düzeyinde iken, kayıtlı istihdamdan aldığı pay yaklaşık yüzde 1,2 dir. Bilecik te ise bu oranlar sırasıyla, yüzde 0,27 ve yüzde 0,34 tür. Bununla birlikte, illerin istihdam performansı ile ilgili daha ayrıntılı bir değerlendirme yapmak, veri eksikliği nedeni ile mümkün değildir. Eskişehir, hem Türkiye ortalamasına göre hem de TR41 Bölgesi ne göre daha yüksek bir okuryazarlık oranına sahiptir. Nitelikli emek olarak özetlenebilecek beşeri sermayenin bölgedeki durumunu ortaya koyabilmek için ele alınması gereken göstergelerden biri eğitim düzeyidir. Okuma yazma durumuna göre nüfus verileri incelendiğinde, 2012 yılında Türkiye de 6 yaşın üzerinde okuma yazma bilmeyen nüfusun, 6 yaşın üstündeki nüfus içindeki payının yüzde 4,2 olduğu görülmektedir. Aynı oran TR41 Bölgesi nde 3,21, Eskişehir de ise 2,53 tür. Bu oranlar Eskişehir de okur-yazarlığın Türkiye ortalamasının üzerinde olduğunu göstermektedir. Eskişehir in yanı sıra Bursa ve Bilecik de okur-yazarlık kriterine göre Türkiye ortalamasından daha iyi seviyededir. Bu illerde okur-yazar olmayan nüfusun 6 yaş üstü nüfus içindeki payı sırasıyla, yüzde 3,44 ve yüzde 2,82 dir. Eskişehir de okuryazarlığın cinsiyete göre nasıl değiştiğine bakıldığında ise Türkiye genelinden çok farklı olmayan bir tablo ile karşılaşılmaktadır. İlde okuma-yazma bilmeyen kadın nüfusun oranı yüzde 4,3 seviyesinde iken, aynı oran erkeklerde yüzde 0,75 tir. Her ne kadar ilde okuma-yazma bilmeyen kadın sayısı, erkeklerden fazla olsa da, Eskişehir de okuma-yazma bilmeyen kadınların oranının Türkiye genelinin gerisinde olduğunu belirtmek gerekir. Benzer bir dağılım bölgenin diğer illeri için de geçerlidir. Nitelikli işgücü bulma hususunun firmaların rekabet gücü açısından engel teşkil ettiği Eskişehir de, Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi nin etkisiyle, üniversiteleşme oranı Türkiye ortalamasının çok ilerisindedir. Eğitime ilişkin bir diğer önemli gösterge de eğitim kurumlarında öğrenim gören nüfustur. Hem bölge genelinde hem de Eskişehir de okul öncesi eğitim gören öğrencilerin sayısının Türkiye deki toplam okul öncesi eğitim gören öğrenci sayısına oranı; bölge ve ilin nüfusunun, ülke nüfusundaki paylarının gerisindedir. Okul öncesi eğitimdeki durumun benzeri ilk ve ortaöğretimde öğrenim görenlerin oranı açısından da söz konusudur. 2 Öte yandan Eskişehir de 2 Eskişehir in üniversiteleşme oranının yüksek olmasında, Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi nin etkisi olduğu, bu nedenle Eskişehir in istisna teşkil ettiği dikkate alınmalıdır. 9

11 üniversiteleşme oranı Türkiye ortalamasının çok ilerisindedir. Ancak Eskişehir in üniversiteleşme oranının yüksek olmasında, Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi nin etkisi olduğu, bu nedenle Eskişehir in istisna teşkil ettiği dikkate alınmalıdır. Eskişehir de eğitime ilişkin diğer göstergelerin, bölgenin genelinde ise eğitime ilişkin tüm göstergelerin Türkiye ortalamasının gerisinde olması, ilde ve bölgede nitelikli işgücü bulmanın ne denli ciddi bir sorun olduğunu göz önüne sermektedir. Eskişehir, sağlık göstergeleri bakımından Türkiye ortalamasından ilerisindedir. Beşeri sermayeye ilişkin değerlendirme açısından önem taşıyan bir diğer unsur sağlık hizmetlerindeki durumdur. Bölgenin sağlık göstergelerindeki performansının, genel olarak Türkiye ortalamasından daha iyi olduğunu söylemek mümkündür. Bölge hastanelerindeki yatak sayısı ile sağlık personeli sayılarının, Türkiye toplamlarından alınan pay sırasıyla yüzde 5,2 ve yüzde 5 tir. Bölge genelindeki performansın Türkiye ortalamasına göre daha iyi olması önemli ölçüde Eskişehir in bölge genelini olumlu etkilemesinden kaynaklanmaktadır. Hastanelerde yüz bin kişi başına düşen yatak sayısı Türkiye genelinde 265 ve bölgede 282 iken, Eskişehir de bu sayı 442 düzeyindedir. İl, hastane sayısı bakımında da Türkiye ortalamasının ilerisinde olup, eğitim göstergelerinde olduğu gibi sağlık göstergelerinde de hem bölge hem de Türkiye ortalamasına kıyasla daha olumlu bir görünüm sergilemektedir. İldeki sağlık personelinin yapısını incelemek gerekirse toplam personelin yaklaşık yüzde 23 ünün hekim olduğu ve Türkiye deki hekimlerin yaklaşık yüzde 1,2 sinin Eskişehir de bulunduğu görülmektedir. Bu hekimlerin yüzde 57 si ise uzman hekim statüsündedir. Eskişehir, ihracat performansı bakımından 81 il içinde 18. sıradadır. Ancak ihracat düzeyi olarak bakıldığında ildeki ihracatın Türkiye ortalamasının gerisinde kaldığı görülmektedir. Türkiye ortalaması yaklaşık 2 milyon dolar iken, ilin 2013 yılı ihracatı 1 milyon doların altında kalmıştır. Bölgenin dünya ile entegrasyon düzeyine ilişkin değerlendirme yapabilmek için bölgeyi dış ticaret performansına göre incelemek yerinde olacaktır. Ancak çalışmanın ilerleyen bölümlerinde Eskişehir in dış ticaretine yönelik ayrıntılı bir değerlendirme yapılacağı için, bu bölümde bölgenin ve ilin dış ticaret göstergeleri ile ilgili genel saptamalar yapılacaktır. Bölge, dış ticaretteki performansı açısından Türkiye nin oldukça ilerisindedir. Bölgenin Türkiye nin toplam ihracatından aldığı pay yüzde 8,7 iken, ithalattaki payı yüzde 4,6 dır. İhracattaki yüksek oran Bursa nın ihracat performansından kaynaklanmaktadır. Ülke ihracatının yaklaşık yüzde 8,1 i Bursa da yapılmaktadır. Dış ticaret hacmi bakımından da Bursa, 81 il içerisinde İstanbul ve Kocaeli nin ardından gelerek 3. sırada yer almaktadır. Ancak Eskişehir aynı kritere göre 18. sıradadır. Bölgenin diğer ili olan Bilecik ise hayli gerilerde olup 41. sıradadır. Bu göstergeler Eskişehir in dünya ile entegre olmak hususunda yeterince başarılı bir performans sergileyemediği anlamına gelmektedir. Eskişehir, yenilikçilik performansı bakımından Türkiye ortalamasından daha iyi bir performansa sahiptir. Patent sayıları incelendiğinde, TR41 Bölgesi nin yenilikçilik performansının yüksek olduğu görülmektedir. Bölgedeki patent başvuru sayısı, Türkiye deki toplam başvuru sayısının yüzde 8,6 sıdır. Ancak bölgenin patent başvuruları hususundaki yüksek performansı yine Bursa dan kaynaklanmaktadır. Türkiye deki toplam patent başvurularının yaklaşık yüzde 7 si Bursa da yapılmaktadır. Eskişehir ise 81 il içinde 11. sıradadır. İlde 2013 yılında 68 adet patent başvurusu gerçekleşmiştir. Buna karşın Bilecik, bölgenin diğer iki iline kıyasla çok geride kalmış ve 2013 yılında ilde yalnızca 3 adet patent başvurusu yapılmıştır. 10

12 Tablo 1: TR41 Bölgesi ve illerinin sosyoekonomik durumu Veriler TR41 Bursa, Eskişehir, Bilecik TR411 Bursa TR412 Eskişehir TR413 Bilecik Yıl Kaynak Nüfus ve Demografi Nüfus 4.87% 3.55% 1.04% 0.27% 2012 TÜİK İl/ilçe merkezinde yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı 88.75% 89.35% 90.01% 75.91% 2012 TÜİK Yüzölçümü (göller dahil) 3.71% 1.39% 1.77% 0.55% 2002 TÜİK 0-15 yaş aralığındaki nüfus 4.17% 3.19% 0.77% 0.21% 2012 TÜİK yaş aralığındaki nüfus 5.05% 3.67% 1.10% 0.28% 2012 TÜİK 60 yaş üstü nüfus 5.43% 3.72% 1.35% 0.35% 2012 TÜİK Okuma yazma bilen nüfus 5.00% 3.62% 1.10% 0.29% 2012 TÜİK Milli Gelir Gayri Safi Katma Değer/GSYH oranı* 5.67% 3.65% 1.21% 0.34% 2011 (il bazında TÜİK 2001) İşgücü İşgücü 5.14% TÜİK Kayıtlı istihdam 5.72% 4.22% 1.19% 0.31% Aralık 2013 SGK İşsiz sayısı 4.09% TÜİK Eğitim Okul öncesi eğitim gören öğrenci sayısı 4.42% 3.25% 0.91% 0.26% 2012 TÜİK İlköğretimdeki öğrenci sayısı 4.09% 3.13% 0.76% 0.21% 2012 TÜİK Ortaöğretimdeki öğrenci sayısı 4.70% 3.47% 0.97% 0.26% 2012 TÜİK Toplam öğrenci sayısı (Okul öncesi,ilk ve ortaöğretim) 4.29% 3.23% 0.83% 0.23% 2012 TÜİK Üniversitelerde öğrenim gören öğrenci sayısı (önlisans ve lisans) 50.37% 1.08% 49.06% 0.23% ÖSYM Üniversitelerde öğrenim gören öğrenci sayısı (lisansüstü) 3.53% 1.05% 2.33% 0.14% ÖSYM Üniversitelerde öğrenim gören öğrenci sayısı (Toplam) 47.73% 1.08% 46.43% 0.22% ÖSYM Üniversitelerde görevli akademik eleman sayısı 3.45% 1.40% 1.93% 0.12% ÖSYM Sağlık Sağlık personeli sayısı 4.96% 3.32% 1.39% 0.26% 2012 TÜİK Hastane sayısı 4.38% 2.70% 1.28% 0.40% 2012 TÜİK Hastanelerdeki yatak sayısı 5.19% 3.30% 1.74% 0.15% 2012 TÜİK Dış Ticaret İthalat 4.60% 4.24% 0.28% 0.07% 2013 TÜİK İhracat 8.70% 8.08% 0.55% 0.07% 2013 TÜİK Ulaştırma Karayolları uzunluğu (Devlet,il,köy yolu) 3.12% 1.29% 1.23% 0.60% 2012 TÜİK Demiryolu uzunluğu 5.93% 0.17% 4.63% 1.14% 2012 TÜİK Motorlu taşıt sayısı 5.11% 3.58% 1.23% 0.29% 2013 TÜİK *İllerin milli gelir içindeki paylarının toplamının bölgenin Türkiye'nin milli geliri içindeki payına eşit olmamasının nedeni, il verileri ile bölge verilerinin aynı yıla ait olmamasıdır. 11

13 Veriler 12 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu TR41 Bursa, Eskişehir, Bilecik TR41 Bölgesi nde üretilen katma değerin artış hızı, Türkiye genelinin ilerisindedir. Bölgenin Türkiye nin toplam katma değeri içindeki payı 2004 yılından bu yana dalgalı bir seyir izlemiş olsa da 2004 yılından 2011 yılına kadar yüzde 6,3 olan payını yüzde 6,4 e çıkarabilmiş ve böylelikle İstanbul, Ankara ve İzmir den sonra Türkiye nin katma değerine en fazla katkı sağlayan 4. bölge olmuştur. Bölgesel katma değerin sektörel dağılımına bakıldığında, hizmetler sektörünün yüzde 53,4 olan payının, yüzde 64 olan Türkiye ortalamasının gerisinde olduğu görülmektedir. Benzer şekilde bölge, tarım sektöründe de Türkiye ortalamasının gerisinde kalmaktadır. Türkiye genelinde yüzde 9 olan tarım sektörü payı, bölgede yüzde 5,6 düzeyindedir. Bölge, sanayi sektörünün gayrisafi katma değerdeki payı bakımından ilk sıradadır. Bölgedeki ekonomik faaliyetlerin yaklaşık yarısı hizmetler sektöründe gerçekleştiriliyor olsa da, sanayi sektörünün bölge ekonomisine olan katkısı çok önemli bir seviyededir. Sektörün gayrisafi katma değerdeki payı Türkiye genelinde yüzde 27 seviyesinde iken bölgede bu oran yüzde 41 civarında olup, ortalamanın çok üzerindedir. Ancak sanayi sektörü 2004 yılından bu yana yaklaşık 1 yüzde puanlık değer kaybı yaşamıştır. Hizmetler sektörünün payı ise 3,5 yüzde puan artarak bölge ekonomisinde biraz daha belirgin hale gelebilmiştir. Bunun aksine tarım sektöründe 2004 yılında sonra 2,3 yüzde puanlık bir azalma söz konusu olmuştur (Şekil 2: TR41 Bölgesi nin brüt katma değer üretimi değerlendirmesi). TR41 Bölgesi nin çalışan başı katma değer seviyesi, bölgenin Türkiye nin en zengin bölgesi olan İstanbul a yakınsama performansı bakımından diğer bölgelere göre daha ileride olduğunu göstermektedir. 26 Düzey-2 bölgesini yakınsama performansına göre sıraladığımızda, TR41 Bölgesi nin, Tekirdağ, Kırklareli ve Edirne nin yer aldığı TR21 Bölgesi nin ardından geldiği ve 8. sırada olduğu görülmektedir (Şekil 2: TR41 Bölgesi nin brüt katma değer üretimi değerlendirmesi). Çalışan başına katma değerdeki gelişmenin aksine, bölgenin kişi başı katma değer seviyesinde İstanbul a yakınsama performansı diğer bölgelerin gerisindedir. Bölge, İstanbul a yakınsama kriterine göre 20. sırada olup, Ankara nın ardından gelmektedir. Ancak bunun nedeni, bölgenin zaten İstanbul a yakın bir performans sergilemesidir yılından bu yana dalgalı bir seyir izlemiş olmakla birlikte, bölgenin 2011 yılındaki kişi başı katma değer seviyesi, İstanbul un kişi başı katma değer seviyesinin yaklaşık yüzde 88 ine denk gelmektedir. Bunun yanı sıra bölgenin Türkiye nin ortalama gayrisafi katma değerinden çok daha fazla katma değer ürettiğinin de vurgulanması gerekmektedir. TR411 Bursa TR412 Eskişehir TR413 Bilecik Yıl Kaynak Diğer Göstergeler Elektrik tüketimi 6.49% 4.69% 1.18% 0.61% 2012 TÜİK İş kayıtlarına göre girişim sayıları 4.84% 3.68% 0.93% 0.23% 2012 TÜİK Toplam turist konaklama sayısı 2.03% 1.65% 0.36% 0.02% 2013 TÜİK Tarımsal üretim değeri (Bitkisel,hayvansal) 3.19% 2.02% 0.80% 0.36% 2012 TÜİK Patent başvuru sayısı 8.55% 6.98% 1.50% 0.07% 2013 Türk Patent Enstitüsü

14 Bölgede yaratılan katma değerin, Türkiye ortalamasına oranının yüzde 100 ün üzerinde olması, ülke ekonomisine bölgeden yapılan katkının önemli boyutlarda olduğunu kanıtlar niteliktedir. Sanayi sektöründeki ekonomik faaliyetlerin büyük ölçüde bu bölgede, özellikle de Bursa da gerçekleşiyor olmasının etkisiyle bu sonucun ortaya çıktığı söylenebilir. Şekil 2: TR41 Bölgesi nin brüt katma değer üretimi değerlendirmesi Kaynak: TÜİK Bölgesel İstatistikler TR41 Bölgesi, kişi başı reel katma değeri döneminde azalan tek bölge olmuştur. Bölgenin kişi başı reel katma değeri 2007 yılında TL iken, 2011 yılında TL ye gerilemiştir. Bu durum bölgenin Türkiye nin en yüksek kişi başı reel katma değerine sahip olan İstanbul dan ıraksaması sonucunu beraberinde getirmiştir. Bölgelerin kişi başı reel katma değerleri, İstanbul un yüzdesi olarak hesaplandığında, TR41 Bölgesi nin 2007 yılında yüzde 90,4 ile ilk sırada olduğu, ancak 2011 yılında 2,2 yüzde puan kaybederek 3. sıraya gerilediği görülmektedir (Şekil 3: Kişi başı katma değer karşılaştırması ( ). 13

15 Şekil 3: Kişi başı katma değer karşılaştırması ( ) Kişi başı reel katma değer (bin TL, 2011) Kişi başı reel katma değerin değişimi (İstanbul un % si olarak, ) Kaynak: TÜİK Bölgesel İstatistikler, TEPAV analizleri İstanbul 0,0 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova 6,1 Ankara 2,7 Bursa, Eskişehir, Bilecik -2,2 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli 5,1 İzmir 4,0 Antalya, Isparta, Burdur 0,8 Balıkesir, Çanakkale 8,0 Aydın, Denizli, Muğla 0,5 Zonguldak, Karabük, Bartın 0,0 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak 6,8 Adana, Mersin 1,6 Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir 5,7 Konya, Karaman 3,3 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya 4,6 Kayseri, Sivas, Yozgat Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, Artvin, Gümüşhane 2,3 1,6 Kastamonu, Çankırı,Sinop 2,0 Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye 4,6 Erzurum, Erzincan, Bayburt 6,1 Malatya, Elazığ, Bingöl, Tunceli 4,5 Gaziantep, Adıyaman, Kilis Mardin, Batman, Şırnak, Siirt Şanlıurfa, Diyarbakır 3,8 7,3 4,6 Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan 4,2 Van, Muş, Bitlis, Hakkari 2,8 Kişi başı katma değer, bölgedeki refah seviyesi hakkında bir fikir verse de, verimlilik düzeyiyle ilgili bilgi vermemektedir. Verimlilik karşılaştırması yapabilmek için çalışan başına katma değer düzeyleri incelenmelidir. Buna göre TR41 Bölgesi, kişi başı reel katma değerdekinin aksine çalışan başı katma değer performansı diğer bölgelere kıyasla daha iyi bir konumda olup, 26 bölge içinde 8. sıradadır (Şekil 4: Çalışan başı katma değer karşılaştırması ( ). Pek çok bölge döneminde verimlilik kaybı yaşarken, TR41 Bölgesi nin verimliliğinde yaklaşık 20 yüzde puanlık artış gözlenmiştir. Bölgenin çalışan başı katma değeri 2004 yılında TL iken, 2011 yılında TL ye yükselmiştir. Aynı dönemde Türkiye genelindeki çalışan başı katma değer ise yaklaşık yüzde 11 düzeyinde büyümüştür. Bölgedeki çalışan başı katma değerin, verimliliğin en yüksek olduğu İstanbul daki çalışan başı katma değere oranının döneminde 4,1 yüzde puan artarak, 2011 de yüzde 80,1 e çıktığı görülmektedir. 14

16 Şekil 4: Çalışan başı katma değer karşılaştırması ( ) Çalışan başı katma değer (bin TL, 2011) Çalışan başı katma değerin değişimi (İstanbul un % si olarak, ) Kaynak: TÜİK Bölgesel İstatistikler, TEPAV analizleri Eskişehir de Sanayi ve Dış Ticaret Sanayi sektörünün bölge ekonomisine olan katkısı çok önemli seviyededir. Özel sektör aktivitesi yoğun sayılabilecek bir il olan Eskişehir de, faaliyet gösteren işletmelerin ağırlıklı olarak yer aldığı sektörler inşaat, perakende ticaret ve imalat sanayidir. Eskişehir de 2 adet Organize Sanayi Bölgesi (OSB) bulunmaktadır. Bu OSB lerde faaliyet gösteren firma sayısı, sanayi işletmelerinin yaklaşık yüzde 1,8 i düzeyindedir. Mevcut verilere göre OSB lerdeki firmalar ağırlıklı olarak makine imalat ve elektrikli cihazlar sanayi ile orman ürünleri, kâğıt ve mobilya sanayi alanlarında faaliyet göstermektedir. Eskişehir, dış ticaret hacmi verilerine göre Türkiye de 18. sırada yer almaktadır. İlin hem ihracatında hem de ithalatında diğer ulaşım araçları sektörünün öne çıktığı görülmektedir. Makine sektörünün, Eskişehir in toplam ihracatındaki payı yaklaşık yüzde 46, toplam ithalatındaki payı ise yaklaşık yüzde 27 dir. Eskişehir deki Sanayi Yapısı İstanbul 0,0 Ankara -5,9 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova -20,5 Bursa, Eskişehir, Bilecik 4,1 İzmir -9,5 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli 4,5 Antalya, Isparta, Burdur -2,5 Mardin, Batman, Şırnak, Siirt 21,5 Balıkesir, Çanakkale 9,7 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak 8,4 Şanlıurfa, Diyarbakır 2,1 Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir 1,8 Aydın, Denizli, Muğla -1,7 Adana, Mersin -9,1 Konya, Karaman -3,6 Kayseri, Sivas, Yozgat -8,5 Zonguldak, Karabük, Bartın -15,0 Gaziantep, Adıyaman, Kilis 3,5 Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye -7,7 Erzurum, Erzincan, Bayburt 13,1 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya 7,6 Malatya, Elazığ, Bingöl, Tunceli -6,0 Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, Artvin, Gümüşhane 7,4 Kastamonu, Çankırı, Sinop -25,9 Van, Muş, Bitlis, Hakkari -3,9 Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan 1,1 Eskişehir in makine üreticileri için elverişlilik düzeyini anlamak için ildeki sanayi altyapısı hakkında bir değerlendirme yapmak faydalı olacaktır. Genel itibariyle değerlendirildiğinde, Eskişehir in özel sektör aktivitesi yoğun bir il olduğunu söylemek gerekir. Eskişehir de toplam kayıtlı özel sektör işletmesi bulunmaktadır. Tüm bu işletmelerde sigortalı olarak çalışanların sayısı ise 15

17 yaklaşık 285 bindir 3. Buna göre Eskişehir, özel sektör işletmeleri bakımından Türkiye de 20. ve sigortalı çalışanlar bakımından ise 17. sıradadır. Kayıtlı işletmelerin sektörel dağılımı incelendiğinde, firma ile ilk sırada inşaat sektörünün yer aldığı görülmektedir. Perakende ticaret ve imalat sanayi sektörleri de inşaat sektörünün ardından gelmektedir. Çalışanların sektörel dağılımında da aynı sektörler ilk üçte yer almaktadır. Ancak bu kez ilk sırayı yaklaşık 81 bin çalışanla imalat sanayi alırken, inşaat ve perakende ticaret sektörleri de imalat sanayinin ardından gelmektedir (Şekil 5:. Eskişehir deki firmaların Türkiye deki konumları hakkında fikir sahibi olabilmek için ISO ilk 500 ve ikinci 500 listelerine bakmak yerinde olacaktır. İstanbul Sanayi Odası nın 45 yıldır sürdürdüğü Türkiye nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu çalışmasının 2012 yılı raporuna göre, Eskişehir de tekstil, gıda, cam ve makine sanayi gibi sektörlerde faaliyet gösteren 11 firma (ilk 500 de 7, ikinci 500 de 4 firma), Türkiye nin en büyük sanayi kuruluşları arasında yer almıştır. Ancak 2002 yılına kıyasla ilk 1000 deki firma sayısının 2 eksilerek, yüzde 15 oranında azaldığı belirtilmelidir. İSO 1000 deki firma sayılarına göre iller arasında bir karşılaştırma yapıldığında ise Eskişehir in 18. sırada olduğu, bununla birlikte TR41 Bölgesi nin diğer illerinden biri olan Bursa nın ilk üçte yer aldığı görülmektedir. Bilecik ise 2 firma ile 40. sıradadır. Eskişehir de, iki adet Organize Sanayi Bölgesi (OSB) bulunmaktadır. Bunlardan biri Eskişehir Sanayi Odası Organize Sanayi Bölgesi (EOSB) dir. EOSB, 1969 yılında Eskişehir Sanayi Odası nın öncülüğünde kurulmuştur yılı itibariyle 413 kuruluşun üretim yaptığı bölgede, ağırlıklı olarak makine imalat ve elektrikli cihazlar sanayi ile orman ürünleri, kâğıt ve mobilya sanayi sektörlerinde faaliyet gösteren firmalar yer almaktadır (Şekil 5: Eskişehir deki özel sektör aktivitesinin sektörel yapısı. Bursa da yer alan diğer bir OSB de Sivrihisar Organize Sanayi Bölgesi dir. Sivrihisar OSB 1998 yılında kurulmuş olup, OSB nin yer seçim çalışmaları devam etmektedir. 3 Sosyal Güvenlik Kurumu, Kayıtlı istihdam istatistikleri 16

18 Şekil 5: Eskişehir deki özel sektör aktivitesinin sektörel yapısı Kaynak: TOBB Sanayi Veritabanı, OSBÜK, ESO Eskişehir, Karayolları 4. Bölge Müdürlüğü içerisinde yer almakta olup, bu bölgenin tamamında km devlet yolu, km il yolu ve 315 km de otoyol olmak üzere, toplam km asfalt yol 17

19 bulunmaktadır. 4 Eskişehir de ise Mayıs 2014 itibariyle 384 km devlet yolu ve 465 km il yolu olmak üzere toplam 849 km asfalt yol bulunmaktadır sonu itibariyle Eskişehir de 90 km bölünmüş yol bulunmakta iken, yılları arasında 214 km uzunluğunda ilave bölünmüş yol yapılmıştır. Aynı dönemde 30 km yolda da iyileştirme çalışmaları yapılmıştır yılında 85 km yolda asfalt çalışması yapılması hedeflenmektedir. OSB ler bir ilin sanayisinin gelişmesinde çok önemli yer tutsalar da Eskişehir deki sanayi işletmelerinin yaklaşık yüzde 1,8 i OSB bünyesinde faaliyet göstermektedir. Oysa OSB ler sanayi arsalarını bir araya getirerek yatırımcıların enerji, iletişim gibi altyapı hizmetlerine erişim maliyetlerini düşürmekte ve böylelikle bulundukları ilin sanayisinin gelişmesinde çok önemli yer tutmaktadırlar. Maliyetlerin düşmesinin yanı sıra, OSB de bulunmanın bir diğer avantajı da çeşitli izinlerin aynı merkezden alınmasını kolaylaştırıp, bölgede faaliyet gösteren firmaların zamandan tasarruf etmelerini sağlamasıdır. OSB lerde altyapı hizmetlerini bağlatmak, OSB dışı bölgelere göre iki kat daha hızlı gerçekleşmekte olup, izin ve ruhsat süreçleri daha az bürokrasi içermektedir. 5 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi nin Eskişehir deki yararlanıcı kuruluşu Eskişehir Sanayi Odası, bölgede sanayinin gelişimi için kritik bir işleve sahiptir. Eskişehir Sanayi Odası bünyesinde gerçekleştirilen faaliyetler Kutu 1 de anlatılmaktadır. 4 Karayolları Genel Müdürlüğü Kalkınma Planı ( ), İmalat Sanayinde Dönüşüm Özel İhtisas Komisyon Raporu 18

20 Kutu 1: Eskişehir Sanayi Odası Eskişehir Sanayi Odası (ESO) 1 Kasım 1968 tarihinde, o zamana kadar aynı çatı altında oldukları Eskişehir Ticaret ve Sanayi Odasından ayrılarak, ilde sanayileşmeye hız kazandırmak ve sanayicilerin sorunlarıyla daha yakından ilgilenmek üzere, bağımsız bir Oda olarak faaliyetlerine başlamıştır. Kurulduğu ilk yıllarda 85 olan üye sayısı, şu anda çeşitli sektörlerde faaliyet gösteren 607 firmaya ulaşmıştır. Halen Oda üyesi olan 607 firma, 21 meslek komitesi içinde çalışmalarını sürdürmektedir. Oda yönetimi söz konusu bu grupların kendi içlerinde belirledikleri 2 üye ile Oda meclisini oluşturmakta, bu meclis de kendi içinden yönetim kurulunu belirlemektedir. Avrupa Birliği nin Aralık 1999 tarihinde gerçekleştirdiği Helsinki Zirvesinde ülkemizin tam üyeliğe adaylığının kabul edilmesiyle birlikte Türkiye Avrupa Birliği ilişkileri yeni bir sürece girmiştir. Bu süreçte Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki mali işbirliği mekanizmasının da diğer aday ülkelerde olduğu gibi yeniden yapılandırılması gerekmiştir. Yaşanan gelişmelerden sonra, Türkiye de bulunan kamu, özel ve sivil toplum kuruluşlarının AB standart ve mevzuatlarına uyumlu hale getirilmesi amacıyla birçok katılım öncesi mali yardım programı hayata geçirilmiştir. ESO bu süreci yakalamakta geç kalmamış ve açılan ilk mali destek programlarıyla birlikte projelere katılmaya başlamıştır. Bursa, Eskişehir, Bilecik Kalkınma Ajansı nın kurulmasıyla birlikte ESO, Eskişehir sanayinin kapasitesini, kabiliyetlerini ve rekabet edebilirliğini artırma amacını güden özel projeler de üretmeye başlamıştır. ESO nun son yıllarda ulusal ve uluslararası fonlar aracılığıyla hayata geçirmiş olduğu bazı projeler şunlardır: 1. Eurochambres CASE-KOBİ lerin AB Müktesebatına Uyumunun Araştırılması Projesi, (2008): Toplam süresi 18 ay olan proje ile Türkiye, Romanya, Bulgaristan ve Hırvatistan da faaliyet gösteren KOBİ lerin AB ye ekonomik entegrasyonunun hangi düzeyde olduğunun tespit edilmesi amaçlanmıştır. 2. CNC Eğitim Merkezi Projesi, (2009): Proje, sanayinin ihtiyaç duyduğu ara eleman sıkıntısına kısa vadede çözümler üretmek için tasarlanmıştır. AB fonlarından sağlanan mali kaynakla ESO CNC Operatörü Yetiştirme Eğitim Merkezinin kuruluşu Mayıs 2009 tarihinde tamamlanmıştır. Tam donanımlı bu eğitim merkeziyle, Eskişehir in sanayi sektöründe her geçen gün daha fazla ihtiyaç duyulan CNC Operatörleri yetiştirilmeye başlanmıştır. 3. Eskişehir Sanayi Stratejik Gelecek Tasarımı Projesi, (2011): Projenin amacı, Eskişehir sanayinin gelecekte nerede olması gerektiğinin belirlenmesi ve bunun nasıl başarılacağına dair bir yol haritası ile stratejik raporun hazırlanmasıdır. Proje kapsamında gerçekleştirilen anket, araştırma, çalıştay, analiz ve raporlama faaliyetleri neticesinde Eskişehir Sanayi Stratejik Gelecek Tasarımı raporu hazırlanmıştır. 4. Daha Güvenli Gıda için Daha İyi Eğitim Projesi, (2011): Avrupa Birliği tarafından finanse edilen Tarım ve Balıkçılık Hibe Programı kapsamında yürütülen projenin uygulama çalışmaları devam etmektedir. Eskişehir de gıda ve gıda makineleri alanında faaliyet gösteren firmaların gıda güvenliği ve ilgili AB müktesebatı konularındaki kapasitelerinin artırılmasını amaçlayan proje, 12 ay boyunca uygulanacaktır. Koordinatörlüğünü Eskişehir Sanayi Odası nın yürüttüğü proje dâhilinde; gıda güvenliği ISO 9001 ve ISO standartları ile AB nin gıda güvenliği alanındaki uygulamaları konularında kapsamlı durum tespit anketleri, eğitimler, etüt çalışmaları ve çalışma ziyaretlerini içeren bir dizi faaliyet gerçekleştirilmektedir. Proje ile, sektör dâhilinde faaliyet gösteren üretici firmaların rekabet edebilirlikleri ve özellikle AB nin ilgili müktesebatı konusundaki farkındalıkları artırılacaktır. Projeye ayrıca Uludağ Üniversitesi, Eskişehir Ticaret Borsası, Fransa ve İspanya dan önemli gıda enstitüleri de ortak olarak katılmaktadır. Eskişehir deki sanayi kuruluşlarının rekabet güçlerinin geliştirilmesi için çalışmalar yürüten ESO, son olarak TOBB tarafından yürütülmekte olan ve danışmanlığını TEPAV ın gerçekleştirdiği Makine Sektörü nde Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi nin Eskişehir aşamasında yararlanıcı kuruluş olmuştur. İhtiyaç analizi yapılan firmalar için çıkarılan URGE yol haritasının koordinasyon görevini yine ESO yürütecektir. 19

21 Eskişehir in Dış Ticareti Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Eskişehir, Türkiye nin dış ticaretindeki önemini giderek artırmaktadır dönemi ihracat verilerine göre, Bursa 2004 yılında 0,2 milyar dolar olan ihracatını, 2013 yılında 0,8 milyar dolara yükseltmiştir. Bunun yanı sıra Türkiye nin toplam ihracatı içindeki payı 2004 yılına kıyasla yaklaşık 0,2 yüzde puan artmış ve böylelikle 2013 yılında yüzde 0,55 seviyesine yükselmiştir. İlin ihracat yaptığı ülkeler arasında en üst sırada bulunmaktadır. ye yapılan ihracatın, Eskişehir in toplam ihracatından aldığı pay yüzde 28,9 dur. yi yüzde 11,1 ile ve yaklaşık yüzde 8 lik pay ile Fransa takip etmektedir. Avusturya, Romanya ve Rusya da ilin ihracat yaptığı diğer önemli ülkeler arasında yer almaktadır. Aynı dönemdeki ithalat 6, ihracata göre biraz daha az büyümüş olsa da, ilin 2013 yılındaki ithalat seviyesi, 2004 yılına kıyasla yüzde 100 ün üzerinde bir artış göstermiştir yılında 0,3 milyar dolar olan ithalat, 2013 yılında 0,7 düzeyinde gerçekleşmiştir. Ancak Eskişehir in, Türkiye deki toplam ithalat içindeki payı 2004 yılına kıyasla değişmemiş ve yüzde 0,28 olan oran, 2013 yılında da aynı seviyede kalmıştır. İthalat yapılan ülkeler arasında ilk sırada yine bulunmaktadır. nin ilin toplam ithalatındaki payı yüzde 29,2 dir. İlin diğer önemli ithalat partnerleri ise sırasıyla, (yüzde 10), (yüzde 8,3), Avusturya (yüzde 6,8) ve dir (yüzde 5,6). Eskişehir in dış ticaret hacmi dalgalı bir seyir izlemektedir. İlin dış ticaret hacmi 2009 yılına kadar artış gösterirken, 2009 yılında küresel krizin etkisiyle bir önceki yıla kıyasla yaklaşık yüzde 14 lük bir değer kaybı yaşamıştır yılında bir önceki yılda yaşanan daralma, dış ticaret hacminin yüzde 29 civarında artması ile telafi edilebilmişse de, ilin dış ticaret hacmi 2013 yılında yaklaşık yüzde 3 oranında azalmıştır. Uluslararası Standart Sanayi Sınıflaması tek haneli sektör verileri, Eskişehir in dış ticaretinin neredeyse tamamının imalat sanayinden oluştuğunu göstermektedir. İmalat sanayinin ilin dış ticaretindeki payı yüzde 92 seviyesindedir. İmalat sanayinin ardından gelen ikinci sektör ise madencilik ve taşocakçılığıdır ve bu sektörün payı ise yüzde 5 civarındadır. İki haneli alt-sektörlere bakıldığında ise ilin ihracatının yaklaşık yüzde 30 unun diğer ulaşım araçları sektöründe faaliyet gösteren firmalar tarafından gerçekleştirildiği görülmektedir. Bunun yanı sıra başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat (yüzde 18,3) ile taşocakçılığı ve madencilik (yüzde 9,7) sektörleri de ilin ihracatındaki diğer önemli sektörler arasında yer almaktadır. İlin ithalat verileri incelendiğinde ise yine benzer bir durumla karşılaşıldığı görülmektedir. İhracatta olduğu gibi ithalatta da diğer ulaşım araçları sektörü yaklaşık yüzde 18 lik pay ile ilk sırada yer almaktadır. 7 Metal eşya sanayi, başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat ile ana metal sanayi ilin ithalatında öne çıkan diğer alt sektörlerdendir (Şekil 6: Eskişehir in dış ticaretindeki temel büyüklükler. 6 TÜİK in açıkladığı il bazında dış ticaret verileri, ilde üretilip yurt dışına satılan ürünlerin ve ildeki üreticilerin gerçekleştirdikleri ithalatı tam olarak doğru yansıtmayabilir. Bunun nedeni TÜİK in dış ticaret verilerini gümrüklerden toplamasıdır. Eskişehir deki bir üretici ihracatını Eskişehir dışındaki bir gümrük üzerinden gerçekleştirdiğinde, söz konusu ihracat ilgili gümrüğün bulunduğu ilin hesabına kaydedilmektedir. Benzer şekilde Eskişehir deki bir üretici Eskişehir dışındaki bir gümrük üzerinden ithalat yaptığında, söz konusu ithalat ilgili gümrüğün bulunduğu ilin hesabına kaydedilmektedir. Bu raporda Eskişehir in dış ticareti olarak verilen büyüklükler ildeki üreticilerin bir bölümünün dış ticaretini içermeyebileceği gibi Eskişehir gümrüğünü kullanan diğer illerdeki birey ya da kurumların dış ticaretlerini içerebilir. 7 Dış ticaret verileri gümrük kapılarından toplanmakta ve TÜİK tarafından yayınlanmaktadır. 20

22 Şekil 6: Eskişehir in dış ticaretindeki temel büyüklükler Kaynak: TÜİK, TEPAV Hesaplamaları Eskişehir Makine Sektörü ve Sektörün Dış Ticareti Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nin, Türkiye deki sanayi ve sanayi ve ticaret odaları tarafından firmaların talebi üzerine düzenlenen kapasite raporlarındaki bilgilerden oluşturulan Sanayi Veritabanı na göre, Türkiye de en çok sayıda makine üreticisinin olduğu il yaklaşık 8 bin firma ile İstanbul dur. İstanbul un ardından Ankara ve İzmir gelmektedir. Çalışan sayısı itibariyle incelendiğinde ise makine sektöründe çalışan sayısının en yüksek olduğu ilk üç il sırasıyla, İstanbul, Bursa ve İzmir dir. SGK kayıtlarına göre Eskişehir de kayıtlı 146 makine firması ve bu firmalarda da sigortalı çalışan bulunmaktadır. SGK tarafından tutulan bu kayıtlar, firmaların ilk faaliyet alanlarına göre toplanmakta ve sadece sigortalı çalışanları kapsamaktadır. Eskişehir de bulunan ve SGK 21

23 kayıtlarına göre belirlenmiş 146 makine üreticisi firmanın 38 tanesi montaj işleri 8 alanında faaliyet göstermektedir. İlde öne çıkan diğer makine alt sektörleri, tornacılık ve tesviyecilik, tarım ve ormancılık makinelerinin imalatı 9 alanlarıdır (Şekil 7: İller itibariyle makine üreticisi sayıları ve Eskişehir deki makine alt sektörleri. Şekil 7: İller itibariyle makine üreticisi sayıları ve Eskişehir deki makine alt sektörleri Kaynak: Sosyal Güvenlik Kurumu- Kayıtlı istihdam istatistikleri, TOBB Sanayi Veritabanı 8 NACE kodu NACE kodları sırasıyla; 28.27,

24 Makine sektörü Eskişehir in ihracatında önemli bir yere sahiptir döneminde Eskişehir deki makine sektörünün 10 ihracatı, ilin genel ihracat yapısına benzer bir seyir izlemiştir yılına kadar makine sektöründeki ihracat miktarı artarken, 2009 yılında küresel krizin de etkisiyle yaklaşık 11 yüzde puan azalmıştır. Ancak izleyen yıllarda gerçekleşen artış ile 2013 sonunda kriz öncesi seviyenin üzerine çıkabilmiş, böylelikle döneminde Türkiye nin makine sektöründeki ihracatından aldığı payı ılımlı bir oranda (0,6 yüzde puan civarında) artırabilmiştir. Sektörün, Eskişehir in toplam ihracatı içindeki payı dikkat çekicidir yılında makine sektöründeki ihracat, ilin toplam ihracatının yüzde 44,6 sını oluştururken, 2013 yılında 2 yüzde puan artarak yüzde 46,4 seviyesine ulaşmıştır. Bu veriler ışığında makine sektörünün Eskişehir ekonomisi için giderek daha çok önem kazandığını söylemek mümkündür. Eskişehir de makine sektöründe gerçekleştirilen ithalatın, ilin toplam ithalatı içindeki payı döneminde 7 yüzde puan artmıştır. İlin döneminde makine sektöründeki ithalat yapısı dalgalı bir seyir izlemiştir yılına kadar artan makine sektörü ithalatı, 2009 yılında yaklaşık yüzde 6 oranında azalmış, ancak 2010 yılında çok ciddi bir sıçrama kaydederek kriz öncesi seviyenin iki katına ulaşılmıştır yılından sonra ise makine sektörü ithalatında yüzde 43 oranında bir düşüş görülmüştür. İzleyen yıllarda bir miktar toparlanma söz konusu olsa da henüz 2010 seviyesine ulaşılamamıştır. Bununla birlikte aynı dönemde, Eskişehir deki makine sektörü ithalatının, Türkiye nin makine sektörü ithalatındaki ve Eskişehir in toplam ithalatı içindeki payı sırasıyla 0,2 ve 7 yüzde puan artmıştır. 10 Makine sektörüne ilişkin dış ticaret hesaplamalarında 84 ve 85 kodlu HS2 (Fasıl) verilerinin toplamı alınmıştır. 23

25 Şekil 8: Eskişehir in makine sektörü ihracatı ve ithalatı Kaynak: TÜİK, TEPAV Hesaplamaları 24

26 SEKTÖR ANALİZİ Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Eskişehir deki seçilmiş 7 odak makine sektörü 2012 yılı itibari ile toplam 1,1 milyar dolarlık ihracat hacmine sahiptir. Bu oran Türkiye de proje kapsamındaki 39 odak alt sektör toplam makine ihracatının yaklaşık yüzde 10 unu oluşturmaktadır. Seçilmiş sektörlerin 2000 yılında 175 milyar dolar olan dünya toplam ihracatı yıllık ortalama yüzde 0,5 büyüyerek 2012 yılında 185,6 milyar dolara ulaşmıştır. Sektörler toplu olarak değerlendirildiğinde ise dünyada,,, ve nın tüm sektörler genelinde ihracattaki öncü ülkeler olduğu görülmektedir. Proje kapsamında görüştüğümüz firmaların faaliyet alanları aşağıdaki gibidir. 11 Kaldırma, istifleme, yükleme, boşaltma makine ve cihazları Metal işlemeye mahsus işleme merkezleri, istasyonlu tezgâhlar Metallerin işlenmesine mahsus torna tezgâhları Toprak, taş, metal cevheri vb. ayıklama, eleme vb. için makineler Kauçuk, plastik eşya imal ve işleme makine ve cihazları Kendine özgü fonksiyonlu makine ve cihazlar Metal dökümü için kasalar, plakalar, kalıp modelleri Kaldırma, istifleme, yükleme, boşaltma makine ve cihazları alt sektörü dünya ticaretinde 24 milyar dolarlık bir ihracat hacmine sahiptir yılı itibariyle bu alt sektörü, dünyadaki toplam makine ihracatının yaklaşık yüzde 1,3 ünü yapmıştır. Türkiye de sektörde 2009 yılında hızla gerilemiştir daha sonra 2011 yılına kadar hızla toparlanmıştır ancak Türkiye nin bu sektördeki ithalatı ihracatının üstündedir. Sektör ithalata dayalı bir tedarik yapısı sergilemektedir. Türkiye nin ihracatının yaklaşık yüzde 40 ı komşu ve bölge ülkeler tarafından talep edilmektedir. Sektörde Türkiye nin ihracatı ithalatını karşılamada son derece yetersiz kalmaktadır. Metal işlemeye mahsus işleme merkezleri, istasyonlu tezgâhları alt sektörü dünya ticaretinde 12,2 milyar dolarlık bir ihracat hacmine sahiptir yılı itibariyle bu alt sektörü, dünyadaki toplam makine ihracatının yaklaşık yüzde 0,7 sini temsil etmektedir. Türkiye deki makine sektörü ihracatında henüz önemli bir paya sahip değildir. Türkiye deki seçilmiş makine ihracatından aldığı pay 2012 yılı itibari ile yüzde 0,04 tür. Sektör küresel krizden büyük ölçüde etkilenmiş ve 2012 yılı itibari ile kriz öncesi dönemini halen yakalayamamıştır ve sürekli dış ticaret açığı vermektedir. Metallerin işlenmesine mahsus torna tezgâhları sektörü dünyada 7,3 milyar dolarlık ihracat hacmine sahiptir. Sektörün dünya ticareti küresel krizde yüzde 50 ye yakın değer kaybetmiş ve hala kriz öncesi seviyesini yakalayamamıştır. Sektörün en büyük ihracatçıları, ve Kore dir., sektördeki dünya toplam ihracatının üçte birine hâkimdir. Sektörün dünyadaki en büyük ithalatçısı ise 1,5 milyar dolarlık ithalatı ile dir döneminde ithalatı kümülatif olarak 7 puan artış gösteren nin en önemli ithalat partneri yüzde 45 lik pay ile dır. Türkiye nin bu sektördeki ithalatı ise yaklaşık 230 milyon dolar olup, 2012 yılında ithalatın yüzde 34 ünün Diğer Asya ya yapıldığı gözlenmiştir. 11 Sektör analizlerinde HS (Harmonized System) sınıflama sistemi tarife 4 ayrımında kullanılmıştır. 25

27 Toprak, taş, metal cevheri vb. ayıklama, eleme vb. için makineler alt sektöründe 19,4 milyar dolarlık bir ihracat hacmine sahiptir. Sektör 2009 krizinin etkilerinden kurtulmasına rağmen halen 2008 yılındaki dünya ihracatı seviyesine ulaşamamıştır. En fazla ihracat yapan ülkeler, ve iken son 5 yıl içinde ihracatını en fazla arttıran ülke olmuştur. Türkiye sektörün ihracatında 2008 yılından bu yana fazla vermektedir. Dünyadaki en büyük ithalatçı Rusya Türkiye nin en önemli ihracat partneridir. Ancak Rusya nın sektördeki 1,8 milyar dolarlık ithalatında Türkiye nin payı oldukça düşüktür. Türkiye Rusya dışında Irak, Azerbaycan ve Cezayir gibi ülkelere de önemli miktarda ihracat yapmaktadır ancak Rusya dışındaki ihracat partnerleri komşu ve bölge ülkeler ile kısıtlı kalmıştır. Kauçuk, plastik eşya imal ve işleme makine ve cihazları sektörünün dünya ihracat hacmi 24,1 milyar dolardır. Sektör küresel krizde yüzde 33 lük bir değer kaybı yaşasa da, izleyen yıllarda kademeli olarak artmış ve kriz öncesi seviyesinin üzerine çıkabilmiştir. Sektörün dünya ihracatında ilk sıralarda, ve yer almaktadır. Sektördeki dünya toplam ihracatının yaklaşık dörtte biri tarafından gerçekleştirilmektedir. Sektörün en büyük ithalatçısı ise yaklaşık 3,5 milyar dolarlık ithalat hacmine sahip olan dir., ithalatının yüzde 31 ini den yapmaktadır. Türkiye de sektördeki ilk on ithalatçı arasında yer almaktadır. Türkiye nin ithalat hacmi yarım milyar doların üzerinde olup, en önemli ithalat partneri dır. Kendine özgü fonksiyonlu makine ve cihazları alt sektörü dünya ticaretinde 81 milyar dolarlık bir ihracat hacmine sahiptir yılı itibariyle bu alt sektörü, dünyadaki toplam makine ihracatının yaklaşık yüzde 4,6 sını yapmıştır. Rusya dışında Türkiye genellikle bölge ülkelerine yönelik bir ihracat stratejisi izlemektedir. Irak, Iran, Suudi Arabistan ve Azerbaycan gibi ülkeler önemli partner olabilmelerine rağmen Türkiye nin ihracat bu sektördeki ihracat sıçramasında etkili olabilecek ithalat potansiyeline sahip değildirler. Türkiye bu nedenle bu sektördeki hedef pazarını değiştirmeli dünyanın büyük ithalatçılarına yönelmelidir. Metal dökümü için kasalar, plakalar, kalıp modelleri sektörünün dünya ihracat hacmi 17,2 milyar dolar olup, küresel krizde yüzde 12 llik değer kaybı yaşanmıştır. Ancak takip eden dönemde 2009 yılındaki daralma telafi edilebilmiş ve 2012 yılı itibariyle kriz öncesi seviyenin üzerine çıkılabilmiştir., sektörün dünya toplam ihracatında en büyük paya sahip olan ülke konumundadır döneminde ihracatını en hızlı artıran ülke yine olmuştur. Sektörün dünya ithalatında öne çıkan ülke ise dir. ithalatının yaklaşık üçte birini Kanada dan gerçekleştirmektedir. Türkiye nin sektördeki ihracatı, toplam makine sektörü ihracatımızın içinde çok küçük bir paya sahiptir. Türkiye nin bu alt sektördeki en önemli ihracat partneri Rusya, en büyük ithalat partneri ise dir. 26

28 Tablo 2: Seçilmiş makine sektörlerinin Dünya ticareti ( ) Dünya ticareti (Milyar $, 2012) En çok ihracat yapanlar (2012) İhracatını en çok arttıranlar ( ) En büyük ithalatçılar (2012) Kaldırma, istifleme, yükleme, boşaltma makine ve cihazları 24,3 Hollanda İspanya Rusya Metal işlemeye mahsus işleme merkezleri, istasyonlu tezgahlar 12,2 Hong Kong Metallerin işlenmesine mahsus torna tezgahları 7,2 G. Kore G. Kore Toprak, taş, metal cevheri vb. ayıklama, eleme vb. için makineler 24,1 G. Afrika Rusya Kauçuk, plastik eşya imal ve işleme makine ve cihazları 19,4 Avusturya Tayland Kendine özgü fonksiyonlu makine ve cihazlar 81,2 Singapur G.Kore Güney Kore Metal dökümü için kasalar, plakalar, kalıp modelleri 17,2 G. Kore G. Kore Portekiz Meksika Kaynak: BM Comtrade, TEPAV Hesaplamaları 27

29 FİRMA YAPISI VE PERFORMANS ANALİZİ TEPAV Proje ekibi Nisan 2014 tarihlerinde Eskişehir e bir çalışma ziyareti gerçekleştirmiştir. Söz konusu ziyaret kapsamında, projenin yararlanıcı kuruluşu olan Eskişehir Sanayi Odası tarafından belirlenen 12 makine üreticisinin ihtiyaç analizi yapılmıştır. İhtiyaç analizi için gerekli olan veriler iki aşamada toplanmıştır. Birinci aşamada firmalardan temel performans göstergelerini proje ekibi ile paylaşmaları istenmiştir. İkinci aşamada ise firmaların performanslarının belirleyicilerini anlamak amacıyla firmalarla yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Her bir firmanın üretim tesisinde, firmanın en üst düzeyde yetkilileriyle 2 saati aşan görüşmeler yapılmıştır. Söz konusu görüşmeler, firmaların yapılarını anlamak ve rekabet güçlerini geliştirmek için nelere ihtiyaçlarının olduğunu tespit etmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Proje kapsamında görüşülen makine üreticilerinin ağırlıklı olarak takipçi KOBİ kategorisinden şirketler olduğu görülmektedir. Eskişehir deki makine üreticileri, ölçek, sektör ve dönemindeki performansları itibariyle farklılaşmaktadırlar. Ar-Ge ve inovasyon, satış ve pazarlama ve üretim becerileri firmadan firmaya değişmekle beraber, Türkiye nin diğer illerinden projeye katılan firmalara kıyasla benzer bir ortalamaya sahiptir. Ancak, genel itibariyle değerlendirildiğinde projede yer alan firmaların takipçi KOBİ lerin sahip oldukları problemlerin, önemli bir bölümüyle karşı karşıya kaldıkları görülmektedir. Bu problemlerin neler olduğu ilerleyen bölümlerde etraflıca ele alınacaktır. T.C. Ekonomi Bakanlığı nın UR-GE Tebliğ i kapsamında, firmaların önümüzdeki 3 yıl boyunca gerçekleştirecekleri ortak faaliyetlere vereceği desteklerle, firmaların sorunlarının hafifletilmesine katkı sunulması amaçlanmaktadır. Bu destekler sayesinde firmaların küresel rekabet gücü artışı ve bulundukları üretici kategorisinden yenilikçi KOBİ ler kategorisine yaklaşacaklardır. Yenilikçi KOBİ ler kategorisinde bulunan firmaların ise hızlı yükselenler kategorisine geçişinin desteklenmesi beklenmektedir. Eskişehir den projeye dâhil olan makine üreticileri oldukça geniş bir sektör yelpazesinde faaliyet göstermektedirler. Projeye katılan firmalar 7 farklı makine alt sektöründe faaliyet göstermektedir. Bu sektörler; kaldırma, istifleme, yükleme, boşaltma makine ve cihazları, metal işlemeye mahsus işleme merkezleri, istasyonlu tezgâhlar, metallerin işlenmesine mahsus torna tezgâhları, toprak, taş, metal cevheri vb. ayıklama, eleme vb. için makineler, kauçuk, plastik eşya imal ve işleme makine ve cihazları, metal dökümü için kasalar, plakalar, kalıp modelleri ve kendine özgü fonksiyonlu makine ve cihazlardan oluşmaktadır. Projede yer alan 12 firmanın neredeyse tamamı farklı makine türlerini üretmektedirler. Normal şartlar altında birlikte hareket etme şansı zayıf olan bu firmaların, bu proje neticesinde, ortak bir dizi faaliyete başlaması, ortaya yeni sinerjilerin çıkmasına aracı olabilir. Eskişehir de ihtiyaç analizi yapılan makine üreticilerinin tamamı KOBİ lerden oluşmaktadır. Satış gelirleri büyüklüğü itibariyle değerlendirildiğinde, 12 firmadan 7 sinin 1-5 milyon TL ciro aralığında satış gelirine, 3 firmanın 5-10 milyon TL ve 2 firmanın milyon arasında ciroya sahip olduğu görülmektedir. Bu firmaların 2012 yılı ortalama ciro büyüklüğü yaklaşık 5,5 milyon TL olmuştur. Firmalar, ağırlıklı olarak arası çalışana sahiptirler yılında bu firmalarda çalışanların ortalama sayısı yaklaşık 50 dir. Projeye Eskişehir den dâhil olan firmaların üçte ikisi 2012 de ihracat yapmıştır yılı ortalama ihracat büyüklüğü 1,3 milyon TL tutarında gerçekleşmiştir (Şekil 9: Firmaların temel büyüklüklerine göre dağılımı (2012). Bu açıdan bakıldığında Eskişehir den 28

30 projeye katılan firmaların genellikle küçük ölçekli ve sınırlı ölçüde ihracat yapan firmalar olduğu görülmektedir. Şekil 9: Firmaların temel büyüklüklerine göre dağılımı (2012) 12 Proje firmaları 7 farklı alt sektörde üretim yapsalar da üretim biçimleri itibariyle büyük ölçüde benzeşmektedirler. Firmaların tamamına yakını siparişe bağlı olarak üretim yapmakta, stoklu çalışmamaktadır. Projede yer alan firmaların müşterilerinin makineyi kullanacakları alanın yapısı ve büyüklüğüne göre talep edilen makinenin boyutları değişmektedir. Her yeni makinenin üretimi için ayrı bir projelendirme gerekmektedir. Firmaların tümünün üretimlerinin emek yoğun bir yapıda olduğu da bir diğer önemli tespittir. Çelik ve/ya saç ürünlerine şekil verilmesi dışındaki üretim aşamalarının tümünün emek yoğun bir biçimde yapıldığı belirtilmiştir. Emek yoğun bir üretim yapısına sahip bu işletmelerin önemli bir bölümünde CNC tezgâhlarının olduğu görülmüştür. Firmaların çoğunluğu nihai ürün üretmektedir. Nihai ürün üreticilerinin müşterileri satın aldıkları makineyi doğrudan üretim bandına entegre edip üretime başlamaktadır. 12 Grafikler veri sağlayan firmaları göstermektedir 29

31 İhtiyaç analizi yapılan firmaların müşteri portföyleri oldukça geniş bir sektör yelpazesine dağılmaktadır. Firmaların müşterileri, gıda, demir-çelik, otomotiv, havacılık, beyaz eşya, inşaat ve diğer makine sektörleridir. Bu açıdan bakıldığında projede birbirine rakip olabilecek firmalar bulunmamaktadır. Kamu-özel sektör ayrımı olarak bakıldığında projeye dâhil olan firmaların esas müşterisinin özel sektör olduğu görülmektedir. Eskişehir deki 12 makine üreticisinin tamamı, gerek yurt içi gerekse yurt dışı pazarlarda, yoğun bir rekabet baskısıyla karşı karşıyadırlar. Projeye dâhil olan firmalarının hiçbirinin faaliyet gösterdikleri pazarlarda fiyat belirleme gücü bulunmamaktadır. Gerek yurt içindeki diğer üreticiler gerekse ithalatta serbestlik nedeniyle yurt dışındaki üreticilerle yoğun bir rekabet durumu söz konusudur. Yurt içindeki rakipler başta İstanbul olmak üzere Türkiye nin gelişmiş şehirlerinde yer almaktadırlar. Yurt dışı rakiplerin ise ve da bulunduğu firma görüşmelerinde sıklıkla dile getirilmiştir. Rakipler arasında bulunan gelişmiş ülkelere ek olarak, başta olmak üzere, ucuz işgücüne ve zayıf patent kanunlarına sahip ülkelerin de rakip olmaya başladığı bazı firmalar tarafından dile getirilmiştir. Ucuz işgücüne sahip ülkelerdeki üreticiler tarafından üretilen makinelerin, projede yer alan firmaların ürettiği makinelerden çok daha düşük kaliteli oldup, aradaki farkı fiyat avantajı ile kapatmaya çalıştıkları dile getirilmiştir. Firmalarla yapılan görüşmelerde firma yetkililerine firmanın mevcut rekabet düzeyini yurt içi ve yurt dışı rakiplerle karşılaştırmaları istenmiştir. Rekabet gücü, firma yetkililerine, pazar payını arttırma veya koruma, karlılık, verimlilik, teknolojik yeterlilik, yenilik kabiliyeti, marka bilinirliği, müşterilerin ve çalışanların memnuniyeti gibi unsurların bileşkesi olarak tanımlanmıştır. Bu doğrultuda, firma yetkilileri kendilerini yurt içi ve yurt dışındaki rakipleriyle karşılaştırdıklarında Şekil 10: Firmaların yerli ve yabancı rakiplerine kıyasla rekabet gücü durumları daki durum ortaya çıkmıştır. Projede yer alanlar içerisinde yurt dışında lider olduğunu belirten firma olmamakla beraber, üç firma yerli pazarda liderliğe oynadığını belirtmiştir. Beş firma yurt içindeki rakiplerle benzer ya da biraz daha iyi bir rekabet gücüne sahip olduklarını belirtmişlerdir. Yurt dışı rakiplerle karşılaştırıldığında ise projede yer alan firmaların önemli bir bölümü, rekabet güçlerinin mevcut düzeyinin, yurt dışı rakiplere kıyasla benzer veya ileride olduğunu söylemişlerdir. Firma yetkilileri, Ar-Ge ve teknoloji üstünlükleri, markalaşmaya verdikleri önem, satış ve pazarlama kabiliyetlerinin ileri düzeyi, finansmana erişim imkânlarının daha bol olması gibi nedenlerle, yurt dışındaki rakiplerinin daha rekabetçi olabildiklerini belirtmişlerdir. Projede yer alan firmaların neredeyse tamamı Avrupa daki makine üreticilerini esas yurt dışı rakip olarak gördüklerini dile getirmişlerdir. 30

32 Şekil 10: Firmaların yerli ve yabancı rakiplerine kıyasla rekabet gücü durumları Firmaların, faaliyet gösterdikleri alt sektöre ve satış yaptıkları müşterilerin önceliklerine göre, rekabetçi olmaları için gerekli olan unsurlar farklılaşmaktadır. Projenin Eskişehir aşamasına dâhil olan firmalar, yurt içi ve yurt dışı pazarlarda rekabetçi olmak için gerekli olan en öncelikli unsurun kalite olduğunu belirtmişlerdir. Tek başına kalitenin faaliyet gösterdikleri piyasalarda tutunmak için yeterli olmadığını belirten firma yetkilileri, fiyat ve zamanında teslimatın kendileri için çok önemli olduğunu dile getirmişlerdir (Şekil 11)(. Eskişehir deki İç pazarda satış sonrası destek dış pazara nazaran daha az önemli bir rekabet unsurudur. Bun karşılık fiyat, iç pazarda dış pazara kıyasla daha önemli bir rekabet unsurudur. Firma yöneticilerinin yatırım ortamına yönelik algıları, firma yetkilileriyle yapılan görüşmeler sırasında etraflıca değerlendirilmiştir. Firmadan firmaya yatırım ortamı engellerine yönelik algı önemli ölçüde farklılaşmaktadır. Ağırlıklı olarak Ar-Ge yoğun bir üretim yapısına sahip olan firmalar tarafından fikri mülkiyet haklarının korunma çerçevesindeki zayıflıklar önemli bir yatırım ortamı engeli olarak dile getirilmiştir. Görüşülen firmaların tümünde nitelikli işgücü bulmakta karşılaşılan problemler en kısıtlayıcı yatırım ortamı engeli olarak dile getirilmiştir. Nitelikli işgücünün arkasından işgücü ve vergilerden kaynaklanan masraflar önemli bir yatırım ortamı engeli olarak belirtilmiştir. Elektrik altyapısı, hammadde ve girdilere erişim ve lojistik imkânlarında ciddi bir aksaklık yaşanmadığı da görüşülen firma yetkililerinin ortak görüşü olarak dile getirilmiştir (Şekil 11). 31

33 Şekil 11: Rekabetçiliğin belirleyicileri ve yatırım ortamı kısıtları algısı Firmaların dönemindeki ihracat performansları genel olarak iyi olmakla beraber sürdürülebilir olmadığı görülmüştür döneminde ortalama ihracat artış hızı yüzde 762 olarak gerçekleşmiştir. Bu yüksek rakamda bir firmanın 2010 da eser miktarda ihracat yaparken 2012 de ciddi olarak ihracata yönelmesinin etkisi olmuştur. Üç firmanın ihracat miktarında söz konusu dönemde gerileme yaşanmıştır. İhracatın toplam satış gelirleri içindeki payı, 2012 yılında ortalama yüzde 16 civarında gerçekleşmiştir. Projedeki firmaların bir tanesi üretiminin yarıdan fazlasını ihraç etmiştir yılında ihracatın toplam satışlar içindeki payının yüzde 10 un altında olduğu firma sayısı 6 dır. Geri kalan 6 firmanın değişen nispetlerde olmakla birlikte ihracat kapasitesine sahip olduğunu söylemek mümkündür. Projeye dâhil olan firmaların net satış gelirleri artış hızının döneminde yukarı yönlü bir seyir izlediğini söylemek mümkündür. Türkiye, 2008 yılında küresel ekonominin tamamını etkisi altına alan ekonomik krizden oldukça sert bir biçimde etkilenmiştir. Türkiye ekonomisi 2009 yılında yüzde 4,5 oranında küçülmüştür ve sonrasında ise küresel ekonomik krizin neden olduğu büyüme kayıpları önemli ölçüde telafi edilmiştir. Türkiye ekonomisi 2010 yılında yüzde 9,2, 2011 yılında yüzde 8,8, 2012 yılında ise yüzde 2,2 oranında büyümüştür. Büyümeye özel kesim tüketim ve yatırım harcamaları kaynaklık etmiştir. Özel sektör yatırım harcamalarındaki artış Eskişehir den projeye dâhil olan firmalara da olumlu yansımıştır döneminde projede yer alan firmaların ortalama satış gelirleri artış hızı yüzde 57 olmuştur. Görüşülen firmalardan iki tanesinde söz konusu dönemde satış 32

34 gelirleri önemli ölçüde gerilemiştir. Firmaların satış gelirlerindeki artışa rağmen karlılıklarında önemli farklılıklar olmuştur. Ortalamada satış geliri artışına rağmen karlılığın artmadığı gözlemlenmektedir. Tablo 3: Firmaların temel performans göstergeleri 33

35 FİRMA DEĞER ZİNCİRİ ANALİZİ Çalışmada, projede yer alan makine üreticilerinin faaliyetleri, değer zincirinin halkaları itibariyle analiz edilmektedir. Firmalar satışa hazır hale getirdikleri ürünlerini ortaya çıkarırken, birinci aşamada Ar-Ge ve ürün geliştirme faaliyetlerini gerçekleştirmektedirler. Ar-Ge ve ürün geliştirme faaliyetleri, müşterilerin ihtiyaçlarına daha etkili bir biçimde cevap verebilmek ve firmanın pazar payını arttırması için özellikle de makine sektöründe kilit bir öneme sahiptir. Müşterilerin ihtiyaçlarına bağlı olarak ürünün tasarlanması ve projesinin çizilmesi bu aşamada gerçekleştirilmektedir. İkinci aşamada üretim için gerekli olan hammadde ve ara mamullerin tedariki gelmektedir. Hammadde ve girdiler yurt içinden ve/ya yurt dışından tedarik edilmektedir. Proje tamamlandıktan ve hammadde ve girdi ihtiyaçları tedarik edildikten sonra sırada üretim vardır. Üretim aşamasında verimliliğin sağlanması, firmaların sürdürülebilirliği için kritik öneme sahiptir. Verimliliğin belirleyicisi ise firmanın yönetim şekli ve sahip olduğu kaynakların niteliğidir. Üretim aşamasından sonra ise ürünün pazara sunulması ve arkasından destek hizmetlerinin verilmesi bir diğer ifade ile satış, pazarlama ve servis aşaması bulunmaktadır. Şekil 12: Makine üreticilerinin değer zinciri analizi Ar-Ge ve ürün geliştirme Tedarik Üretim Satış, pazarlama ve servis Ar-Ge faaliyeti var mı? Kamu desteklerinden faydalanmış mı? Ar-Ge mühendisi istihdam ediyor mu? Ar-Ge faaliyetlerini müşterilerden gelen talep mi yönlendiriyor? Üniversite ile ortak Ar-Ge projesi yürütülmüş mü? İçeride ve dışarıda rakipler takip ediliyor mu? Müşterilerin değişen talepleri değerlendiriliyor mu? Girdi tedarikinde herhangi bir sorun yaşanıyor mu? Az sayıda tedarikçiye bağımlı olunan girdiler var mı? Katma değerin yüksek olduğu komponentler dışarıdan mı alınıyor? Üretimde çalışanların nitelikleri ne durumda? Üretime dönük hedefler belirleniyor mu? Çalışanların niteliğini iyileştirmeye dönük bir strateji var mı? Çalışanların verimliliği ölçülüyor mu? Ürün bazında maliyet değerlendirmesi yapılıyor mu? Bunun için bir sistem var mı? Pazar araştırması yaptırılıyor mu? Yurtdışı fuarlara katılım var mı? Dış ticaret yayınları takip ediliyor mu? Ayrı bir pazarlama birimi var mı? Pazarlama işiyle ilgilenen personelin yabancı dil bilgisi yeterli mi? Satış sonrası destek ne şekilde veriliyor? Projenin temel amacı, Eskişehir deki makine üreticilerinin küresel rekabet güçlerini arttıracak faaliyetleri tespit etmektir. Makine üreticilerini kategorilere ayırıp her bir kategorideki işletmelerin özelliklerine önceki bölümlerde değinilmişti. Küresel liderler kategorisindeki işletmelerin makine üretim değer zincirinin tüm halkalarında diğer kategorilerdeki işletmelerden daha kuvvetli olduğu belirtilmiştir. Küresel liderler kategorisi makine üreticilerinin ulaşabileceği son nokta olarak değerlendirilebilir. 34

36 Küresel liderlerden önceki kategori ise hızlı yükselenler kategorisidir. Hızlı yükselenlerden sonraysa sırasıyla fason üreticiler, yenilikçi KOBİ ler ve en son olarak da takipçi KOBİ ler gelmektedir. Eskişehir den projeye dâhil olan firmaların ağırlıklı olarak takipçi KOBİ ve kısmen de yenilikçi KOBİ grubuna dâhil oldukları göz önünde bulundurulduğunda, bu firmaların rekabet güçlerinde yapılacak iyileştirmelerin, bu firmaları üst kategorilere yaklaştırması hedeflenmelidir. Projede yer alan 12 firmanın makine üretim değer zincirinin halkalarındaki mevcut durumları aşağıda ele alınmaktadır. Bu firmaların bulundukları kategoriden bir üst seviyeye çıkabilmeleri için yapılması gereken iyileştirmeler değer zincirinin aşamaları incelenirken ortaya çıkmaktadır. Firmaların değer zincirinin her aşamasında değerlendirilmesine geçmeden önce ihtiyaç analizi kapsamında yapılan görüşmeler ve analizler neticesinde ortaya çıkan öncelikli tespitler aşağıda sıralanmaktadır. Firmaların bir kısmında Ar-Ge yetkinlikleri küresel ölçekte rekabetçi olacak düzeydeyken, diğer firmalar ağırlıklı olarak ürü geliştirme yapmaktadır. Bu alanda başarılı olan firmalarda Yenilik faaliyetleri ürün geliştirmeden ileriye gidip nitelikli Ar-Ge sınıfına girebilmektedir. Kamu desteklerinden faydalanma yaygındır. Firmaların çoğunda Ar-Ge personeli istihdam edilmektedir. Üretimde kullanılan parçaların tedarikinde ciddi bir sorun yaşanmamaktadır. Makinelerde kullanılan komponentlerin büyük bir çoğunluğu yurt dışından ithal edilmektedir. Makine kullanıcılarının komponentlerde yurt dışından tanınmış markaları tercih etmeleri makine üreticilerini ithalata itmektedir. Firmaların üretimde çalışan personelin genel kalitesinden orta derecede memnun oldukları görülmektedir. Yeni personel bulma konusunda ise ciddi sıkıntılar bulunmaktadır. Yeni personel bulmak zor ve mevcut personelin nitelik seviyesi düşük olsa da firmaların personel eğitimine değişen seviyelerde önem verdikleri görülmektedir. Başta tasarım, üretimde kalite, muhasebe ve pazarlama aşamalarında personel eğitimine ihtiyaç bulunmaktadır. Firmaların genellikle çalışanlarının verimliliklerini detaylı olarak ölçmemesi, maliyet muhasebesi yapmamaları ve süreç yönetimini tam olarak oturtmamış olmaları, firmalardaki zafiyetlerin kaynağında yer almaktadır. Buna ek olarak, firmaların bir sonraki yıla yönelik planlamaları temenni ve genel tahminlerin ötesine gidememektedir. Planlama zayıflığı nedeniyle, firmaların dış talep ya da makroekonomik koşullardaki dalgalanmalara duyarlı hale geldikleri görülmektedir. Projede yer alan firmaların üretim kabiliyet anlamında önemli bir eksiklikleri bulunmamaktadır. Ancak, verimli üretim uygulamaları konusunda bazı eksiklikler göze çarpmaktadır. Süreç yönetiminin gelişmemiş olması ve çalışanların verimliliklerinin ölçülememesi en çarpıcı iki verimsizlik kaynağıdır. Verimsizlik problemleri çözüldükten sonra firmaların yurt dışı rekabet gücü artacaktır. 35

37 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Yurt dışı rekabet gücünün geliştirilebilmesi ve firmaların ihracat kapasitelerinin arttırılabilmesi için verimlilik sorunları çözüldükten sonra firmaların yurt dışı pazarlama kapasitelerinin geliştirilmesi gerekmektedir. Yurt dışı pazarlama başlığı altında öne çıkan ilk problem firmaların Pazar araştırması kapasitelerinin düşük olmasıdır. Firmaların yurt dışında son kullanıcıya ürün satacak şekilde örgütlenmeleri ve bayi ağı kurmamaları bir diğer sorun alanı olarak öne çıkmaktadır. Değer zinciri boyunca ortaya çıkan temel aksaklıklara aşağıda detaylı olarak değinilmektedir. Ar-Ge ve ürün geliştirme aşamasındaki mevcut durum AR-GE, bir firmanın yeni bir ürün veya üretim metodu geliştirme amacıyla yaptığı faaliyetlerin tümüne denmektedir. Ar-Ge ye yatırım yapmak firmaların büyüme potansiyellerini arttırmada önemli bir rol oynamaktadır. Özel sektörün Ar-Ge yatırımlarının temel amacı ticari fayda sağlamak ve firmanın rekabet gücünü arttırmaktır. Makine sektöründe, küresel liderler kategorisindeki işletmeler, müşterilerin bile farkında olmadığı ihtiyaçları giderecek yeni teknolojiler geliştirebilmektedirler. Bunun dışındaki kategorilerde yer alan işletmelerin ise ağırlıklı olarak müşterilerin ihtiyaçlarına cevap vermek ve verimlilik ve karlılıklarını arttırmak amacıyla Ar-Ge yaptıkları bilinmektedir. Başarılı Ar-Ge çalışmaları neticesinde, sanayide bir ürünün üretim zaman ve maliyetini düşürebilen makineleri pazara sürebilen firmalar pazar paylarını arttırmaktadır. Makine sektöründe faaliyet gösteren ve küresel liderler kategorisindeki işletmeler, Ar-Ge ye daha çok kaynak ayırmakla beraber, Ar-Ge faaliyetlerinin sadece bu kategorideki işletmeler tarafından gerçekleştirildiğini söylemek doğru değildir. Hızlı yükselenler, yenilikçi KOBİ ler ve takipçi KOBİ kategorisindeki işletmelerin de Ar-Ge ye değişen nispetlerde önem verdikleri görülmektedir. Özellikle ve da sektördeki yeniliklerin büyük bir kısmını KOBİ ler gerçekleştirmektedir. KOBİ ler kimi zaman müşterileriyle, araştırma kuruluşlarıyla veya birbirleriyle işbirliğine girerek kaynaklarını paylaşmaktadır. Ağırlıklı olarak KOBİ lerden oluşan ülkemiz makine sektöründeki firmaların da Ar-Ge faaliyetinde bulunması bu sebeple oldukça önemlidir. Ar-Ge den farklı olarak ürün geliştirme, yeni yöntem ve teknolojilerin geliştirilmesi değil, var olan metot ve teknolojilerin farklı bir şekilde düzenlenerek kullanılmasıdır. Sektördeki temel eğilimleri takip etmek, müşteri talebine göre üretilen makinelerin özelliklerini, boyutlarını, tasarımını değiştirmek suretiyle Ar-Ge yapmadan ürün geliştirmek mümkündür. Ürün geliştirme, özellikle siparişe dayalı üretim yapan firmalar için önemlidir. Buna ilaveten bir ürünün satıldığı ülkeye göre farklı olarak geliştirilmesi gerekebilmektedir. Örneğin AB ülkelerine ihraç edilen makinelerin karşılaması gereken standartlar ile Ortadoğu ülkelerine ihraç edilenlerinki farklılık göstermekte, üreticiler de buna göre tasarımlarını değiştirmektedirler. Proje kapsamında yer alan firmaların Ar-Ge kabiliyetleri firmadan firmaya değişiklik göstermektedir. ve daki benzer ölçekli firmaların küresel rekabet güçlerinin kaynağında tasarım kabiliyetinin yer aldığını doğrulayan firma yetkilileri, Türkiye nin de makine alt sektörlerinde öncü bir konuma kavuşması için tasarım anlamında ciddi mesafe alınması gerektiğini belirtmişlerdir. 36

38 Eskişehir deki makine üreticilerinin makine tasarımlarında, yerli firmaların yaptıkları benzer üretimlerden farklılaşabilmekle beraber tasarımda öncülük edemedikleri görülmektedir. Eskişehir de görüşülen firmaların tamamına yakını, Ar-Ge faaliyetlerinde bulunduklarını belirtmişlerdir. Firmalarda yapılan Ar-Ge nin yoğunluğu ve niteliği, firmadan firmaya değişiklik göstermektedir. İki firma, Ar-Ge faaliyeti gerçekleştirmediğini belirtmiştir. Ar-Ge faaliyeti gerçekleştirdiğini beyan eden işletmelerin, yeni ürün geliştirebildikleri ve fakat geliştirdikleri yeni ürünler için patent almadıkları görülmektedir (Tablo 4: Firmaların temel Ar-Ge göstergeleri (2012). En az yoğunlukta Ar-Ge yapan firmalar için Ar-Ge faaliyetleri, müşteri talepleri doğrultusunda ürünler üzerinde yapılan bazı küçük değişiklikleri ifade ederken, Ar-Ge ye en yüksek kaynağı ayıran firmalarda, mevcut ürünlere önemli yenilikler getiren özellik veya üretim metotlarının, firmanın kendi inisiyatifiyle geliştirilip patentlendiği gözlenmiştir. Bu çerçevede değerlendirildiğinde, projeye Eskişehir den dâhil olan firmaların bir kısmı gerçek anlamda Ar-Ge yapmaktadır. Tablo 4: Firmaların temel Ar-Ge göstergeleri (2012) AR-GE Harcamaların Pasif Toplam İçindeki Payı Yeni Geliştirilen Ürün veya Hizmet Patent Sayısı veya Başvurusu Firma 1 27 Firma 2 Firma 3 Firma 4 2 Firma 5 %2,8 4 2 Firma 6 9 Firma 7 Firma 8 Firma 9 Firma 10 Firma 11 Firma 12 *veri paylaşımında bulunmayı kabul eden firmaların değerleri girilmiştir Firmaların, Türkiye de başta KOSGEB, TÜBİTAK ve Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı nın verdiği Ar-Ge desteklerinden faydalanma açısından iki gruba bölündüğünü görmekteyiz. Kamu Ar-Ge desteklerinden, 12 firmanın beşinin faydalanabildiği görülmektedir. Ar-Ge desteklerinden faydalanmada yaşanan sıkıntılar arasında desteklerden faydalanmak için tamamlanması gereken bürokratik işlemlerin çokluğu gösterilmiştir. TÜBİTAK destekleri, alabilen firmaların gerçekleştirdiği yenilik faaliyetlerinin önemli bir bölümünün ciddi nitelikte olduğu anlamına gelmektedir. Buna karşın 7 firmanın herhangi bir Ar-Ge desteği almamış olması ise Ar-Ge kapasitesi açısından firmaların önemli değişiklikler gösterdiğine işaret etmektedir. Görüşülen firmaların yarısı AR-GE mühendisi istihdam etmektedir. Ar-Ge mühendisleri tam zamanlı olarak firmanın AR-GE laboratuarında çalışabildikleri gibi, zamanını üretim, tasarım ve Ar-Ge arasında da bölüştürebilmektedir. Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının sahip olduğu AR-GE Merkezi 37

39 tanımına 13 göre projeye dâhil olan firmaların hiçbiri Ar-Ge merkezine sahip değildir. Bununla birlikte sadece iki firma, Ar-Ge için fabrikada ayrı alanlar tahsis etmekte ve sadece Ar-Ge ile ilgilenen personel istihdam etmektedirler. On iki firmadan üçü AR-GE faaliyetlerinde müşterilerle işbirliğinde bulunduğunu belirtmektedirler, fakat işbirliğinin derinliği firmadan firmaya farklılık göstermektedir. Bir firma müşterileriyle AR-GE için yoğun işbirliğinde bulunurken iki firma için işbirliği orta yoğunluktadır. Sadece bir firma, bugüne kadar üniversitelerle en az bir ortak AR-GE faaliyetlerinde bulunmuş olduğunu belirtmiştir. Görüşülen firmaların küçük bir kısmının faydalı model veya patenti bulunmaktadır. Fikri mülkiyet hakkı olmayan firmaların yenilik yapmadığı gibi bir sonuç çıkarmak doğru değildir. Çünkü bazı firmalar patent almak için gereken zaman ve emeğin teknolojilerin hızlı değiştiği bu sektörde çabaya değmediğini düşünmekte, bazı firmalar ise patent almaları durumunda rakiplerinin kendi tasarımlarını kopyalayacağından endişe etmekte ve bu nedenle patent başvurusu yapmaktan kaçınmaktadırlar. Tablo 5: Değer zincirinin Ar-Ge aşamasında firmaların değerlendirilmesi 13 Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tanımına göre, şirketin içerisinde ayrı bir birim olarak örgütlenmiş Ar-Ge faaliyetlerinde bulunan ve en az elli tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli istihdam eden, yeterli Ar-Ge birikimi ve yeteneği olan birimlere Ar-Ge Merkezi adı verilmektedir. 38

40 Tedarik aşamasındaki mevcut durum Makine sektöründe faaliyet gösteren işletmelerin küresel bir tedarik zinciri içerisinde faaliyetlerini sürdürdüklerini söylemek mümkündür. Makineler genel olarak yassı demir-çelik ürünleri, pnömatik sistemler, otomasyon sistemleri ve motorların bir araya gelmesiyle oluşmaktadır. Demir çelik sektöründe küresel bir aktör olan Türkiye de yassı çelik üretimi ancak son yıllarda artmaya başlamıştır. Dolayısıyla, ihtiyaç duyulan demir çelik ürünlerinin büyük bir bölümü yurt içinden tedarik edilebilmeye başlanmıştır. Buna karşılık elektronik teknolojilere dayanan ve ürünün katma değeri en yüksek parçası olan otomasyon ve diğer elektronik sistemler ağırlıklı olarak yurt dışından ithal edilmektedir. Bu konuda özellikle müşterilerin otomasyon, motor ve pnömatik sistemlerde tanıdıkları markaları görmek istemeleri rol oynamaktadır. Eskişehir den projeye dâhil olan firmaların ürettikleri ortalama bir üründe dışarıdan tedarik ederek kullandıkları elektronik komponentlerin makinenin toplam satış fiyatı içerisindeki payı firmadan firmaya farklılık göstermekle beraber firmalar genelde komponent kullanmamakta veya düşük yoğunlukta kullanmaktadır. Komponent bedelinin toplam satış bedeline oranı, en düşük olduğu firmada yüzde 12 seviyesinde iken en yüksek olduğu firmada yüzde 30 dur. 10 firma, komponent kullanmadığını veya komponentlerin toplam ürün satış fiyatına oranını bilmediğini belirtmiştir. (Tablo 6: Dışarıdan satın alınan komponentlerin makine satış fiyatına oranı (%). Komponent üretimi ile makine üretimi birbirinden tamamen farklı iki faaliyet koludur. Makine üreticilerinin aynı zamanda komponent üretmelerini beklemek gerçekçi değildir. Ancak, Türkiye nin, komponent üretimi konusunda kendini geliştirmiş firmalara sahip olması ve yerli makine üreticilerinin yerli komponentleri tercih etmeye 39

41 başlaması, makine sektörünün Türkiye nin kama değerine yaptığı katkının artmasını beraberinde getirecektir. Üretimin katma değerinin artması ise beraberinde Türkiye nin cari açık probleminin çözümüne katkı sunacaktır. Tablo 6: Dışarıdan satın alınan komponentlerin makine satış fiyatına oranı (%) Komponent Değeri, % Firma 1 Firma 2 %0 Firma 3 Firma 4 %30 Firma 5 Firma 6 Firma 7 %0 Firma 8 Firma 9 Firma 10 %12 Firma 11 Firma 12 Projeye Eskişehir den katılan firmalar genel olarak girdi tedarikinde sorun yaşamamaktadır. Bazı firmalar firma, sorunun Türkiye de tedarikçi bulamamaktan ve tedarikçilerin fiyatlarını dövize endeksli olarak belirlemesinden olumsuz etkilendiklerini belirtmiştir. Bazı firmalar az sayıda tedarikçiye bağımlı olsa da, hiçbir firmanın girdi alımında az sayıda tedarikçiye bağımlı olmaktan kaynaklanan sorunları bulunmamaktadır. Türkiye nin makine sektörüne yönelik stratejisini tasarlarken beraberinde elektronik ve yazılım sektörlerine yönelik de bir strateji tasarlaması gerekmektedir. 40

42 Tablo 7: Değer zincirini tedarik aşamasında firmaların değerlendirilmesi Kaynak: TEPAV Analizleri Üretim Projede yer alan firmalarda, sipariş usulü üretimin, seri üretime göre daha yaygın olduğu tespit edilmiştir. Üretim aşamasında makineler ve el emeği kullanılmakta, incelenen firmalarda genel olarak her iki yöntemden de yararlanıldığı görülmektedir. Dolayısıyla bu firmaların üretimlerini emek ya da makine yoğun olarak sınıflandırmak mümkün değildir. Makine sektörünün geneline dair bir başka özellik ise fabrikalardaki takımlarla çok sayıda farklı makinenin üretilebiliyor olmasıdır. Örneğin, savunma sanayinde kullanılan tezgâhların küçük değişiklikler yapılarak tıbbi cihaz üretiminde kullanılması mümkündür. Bu sebeple bir sektörde yaşanan daralma durumunda fabrika büyük çaplı yatırıma gerek kalmadan başka sektörler için makine üretimi yapacak şekilde dönüştürülebilmektedir. Bu esneklik avantajı özellikle sipariş usulü üretim yapanlar için geçerlidir. Üretimdeki en kritik unsur çalışanların beceri düzeyidir. Firmalar, genel olarak üretim hattında çalışan elemanlarının niteliklerinden kısmen memnundur ve eleman bulmakta sıkıntı çekmektedirler (Tablo 8: Çalışanların mevcut beceri düzeyi şirketin ihtiyaçlarıyla uyumlu mu? (firma sayısı) Tablo 9: Nitelikli personel bulmakta karşılaşılan sorunların derecesi (firma sayısı). Eskişehir de yükseköğretim mezunlarının toplam nüfusa oranının %16,6 ile Türkiye ortalamasının (%11,3) oldukça üstünde olması, 41

43 firmaların kalifiye personele erişimi açısından olumlu olmakla birlikte bu eğitim kurumları arasında Türkiye nin uluslar arası listelere giren üniversiteleri bulunmamaktadır. Genel olarak firmalar mühendis bulmakta zorlanmamakla beraber üretimde çalışan nitelikli personel bulmakta zorlanmaktadır. Firmalar ildeki meslek liselerinin kalitesinden orta derecede memnun değildir ve makine ile ilgili bölümlerden mezunların sayısının azaldığından şikâyet etmektedir. Tablo 8: Çalışanların mevcut beceri düzeyi şirketin ihtiyaçlarıyla uyumlu mu? (firma sayısı) Eskişehir, sanayide çalışan işgücü arzı açısından diğer illere göre avantajlı olmakla birlikte uluslar arası rekabette işgücü arzı eksikliğinden kaynaklanan sorunlarla karşılaşmaktadır. Eskişehir den projeye dâhil olan firmaların uluslararası ya da yerel pazarda rekabet halinde oldukları yabancı firmaların faaliyet gösterdikleri ülkelerdeki insan kaynağının niteliği göz önünde bulundurulduğunda, kalifiye çalışan bulmanın rekabet gücü için önemi daha belirgin hale gelmektedir. Firmalar, Eskişehir de nitelikli eleman bulmanın zor olduğunu, diğer şehirlerine nazaran kendi illerindeki yetenek havuzunun daha geniş olmakla birlikte ihtiyaçları karşılamada yetersiz kaldığını belirtmekte, şehrin dışarıdan yetenek çekemediğini de vurgulamaktadır. Türkiye nin en nitelikli insan kaynağının İstanbul, Ankara ve İzmir gibi gelişmiş metropollerde bulunması, şirketler için sorundur. Eskişehir deki makine üreticilerinin küresel pazarlarda rekabet edebilmeleri için Türkiye nin gelişmiş bölgelerindeki insan kaynağını çekebilmeleri son derece kritik bir öneme sahiptir. Bu bölgelerdeki insanların Eskişehir e gelebilmeleri içinse Eskişehir in yaşam kalitesinde iyileştirmelere ihtiyaç duyulduğu açıktır. Tablo 9: Nitelikli personel bulmakta karşılaşılan sorunların derecesi (firma sayısı) 42

44 Değer zincirinin en kritik aşamalarından biri olan üretim aşamasındaki yetkinliklerin en temel belirleyicisi insan kaynağının niteliğidir. Altı firma çalışanlarının niteliklerini iyileştirmeye yönelik, sistematik olmamakla beraber, iş başı eğitim haricinde eğitim programları uyguladıklarını belirtirken üç firma çalışanlarına iş güvenliği gibi mecburi eğitimler hariç eğitim vermemektedir. Üç firma ise çalışanlarına hiçbir eğitim vermemektedir. Hiçbir firmada görevden göreve değişen tanımlı bir eğitim programı yoktur. Çalışanlarının niteliklerini iyileştirmeye daha fazla kaynak ayıran firmaların çalışanlarının niteliklerinden daha fazla memnun olmaması, verilen eğitimlerin etkilerinin istenen seviyede olmadığına işaret etmektedir. Çalışan temelli verimlilik ölçümü, genel olarak öznel gözlemlere dayalı olarak uygulanmakta, sadece bir firma tarafından sistematik bir şekilde uygulanmaktadır. Ürünün doğru bir biçimde fiyatlandırılabilmesi için, üretim maliyetlerinin ürün bazında takibi son derece kritik önemdedir. Ancak, Eskişehir deki firmalarda dikkat çeken bir eksiklik, maliyet muhasebesinin genel olarak yapılmamasıdır. Firmalar çalışanlarının verimliliklerini tam olarak ölçemedikleri için bir ürünü üretmek için ne kadar emek ve parça masrafı yaptıklarını da bilememektedirler. Bu durum kaynak planlaması yapmayı da zorlaştırmaktadır. Sadece bir firma detaylı maliyet muhasebesi yaptığını belirtirken üç firma da görece daha az gelişmiş yöntemlerle maliyet muhasebesi yapmakta olduğunu belirtmiştir. Firmaların çoğu, ürün fiyatı belirlerken herhangi bir yönteme başvurmadığını belirtmiş, karar alırken piyasa koşulları ve önceki satışlara baktıklarını söylemiştir. Firmaların sadece yarısı üretim ve ihracata dönük hedefler belirlediklerini bildirmişlerdir. Hedef koyamayan firmalar, genel olarak tamamen sipariş bazlı üretim yaptıklarını ve hedef belirleme sürecinde temel zorluklarının siparişlerin ne yönde değişeceğini tahmin edememek olduğunu belirtmiştir. Bununla birlikte, hedef koyan firmalardan sadece bir tanesi bu hedefleri detaylı çalışma yaparak belirlemektedir. Kalan firmalarda yılsonlarında bir sonraki yıla yönelik hedefler belirlenmekle birlikte söz konusu hedeflerin ne ölçüde gerçekçi olduğu bilinmemektedir. Belirlenen hedeflerden yüksek miktarda sapmaların olduğu şirket yetkilileri tarafından dile getirilmiştir. Hedeflerini detaylı bir şekilde belirleyip takip eden iki şirket hariç yıllık hedefler, çoğunlukla şirketin ana ortaklarının temennilerinden meydana gelmektedir ve şirketin farklı birimleri arasında koordinasyonun sağlanarak hedef belirlenmesi gibi bir durum söz konusu değildir. Buna ek olarak, belirlenen hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığı takip edilmemekte ve çeyreklik ya da yarıyıllık değerlendirmeler yapılmamaktadır. Bu çerçevede değerlendirildiğinde, hedef belirlediğini belirten firmaların bir kısmında aslında gerçek anlamda tutarlı ve ayakları yere basan hedeflerin belirlenmediğini söylemek mümkündür. 43

45 Tablo 10: Değer zincirinin üretim aşamasında firmaların değerlendirilmesi 44

46 Satış, Pazarlama ve Servis Makine sektörü, ticaretin küresel boyutta yapılabildiği, mesafelerin ihracata önemli engel teşkil etmediği bir sektördür. Sektörün, yüksek katma değerli ve siparişe dayalı yapısı nedeniyle lojistiğe olan bağımlılığı tekstil, demir-çelik gibi sektörlere nazaran daha düşüktür. Kalite fiyat dengesini tutturabilen makine üreticilerinin, satış, pazarlama ve servis kapasitelerini geliştirebilmeleri durumunda, dünyanın her yerine satış yapabilmeleri mümkündür. Makine sektöründe pazar bilgisi, dil kabiliyetleri, tanıtım gibi faktörlere ilaveten müşteri sadakati ve kalite algısı da çok önemlidir. Makine sektöründeki alıcılar üretim sürecini aksatmayacak dayanıklı, güvenilir ve bilinen marka makinelerin daha fazla para harcamaya değer olduğunu düşünmektedir. Bu bağlamda satış sonrası servis de müşterilerin kararlarını etkilemektedir. Eskişehir de yer alan firmaların satış ve pazarlama kapasiteleri genel olarak kısıtlıdır. Firmalar içindeki bir azınlık satış ve pazarlama alanında belli bir kapasiteye ulaşmıştır. Projede yer alan firmalardan sadece üçünde ayrı bir satış ve pazarlama birimi bulunmaktadır. Diğer firmaların beşinde satış ve pazarlama işlemleri genel müdür ya da firma sahibinin bizatihi kendisi tarafından gerçekleştirilmektedir. Kalan dört firma, herhangi bir pazarlama faaliyetinde bulunmamaktadır. Hiçbir şirket pazar araştırması yapmamakta ve/ya bunun için bir danışmanla çalışmamaktadır. Bir firmada satış ve pazarlama elemanlarının yabancı dil seviyesi çok dilde iyi düzeydeyken, yedi firma çalışanlarının 45

47 yabancıl dil seviyelerinin yeterli olduğunu belirtmiştir. Bir firmada yabancı dil kabiliyeti düşük olup, üç firmada ise yabancı dil bilen personel bulunmamaktadır. Bütün firmalar satış sonrası destek vermektedir. Firmalar servis için teknik personellerini göndermektedir. Bir firma yurt dışındaki bayiler aracılığıyla servis vermektedir. Satış ve pazarlama anlamında kuvvetli olan firmaların ihracat performansı da istikrarlıdır. Eskişehir den projeye dâhil olan firmaların çoğunluğu istikrarlı bir ihracat performansına sahip değildir. Bu firmaların ihracatta karşılaştıkları sorunlardan en önemlisi, bu alandaki kapasitelerinin zayıf olmasıdır. Bu firmaların pazarlama departmanı örgütlemesi, pazarlama elemanlarını eğitmesi ve yabancı dil kapasitelerini geliştirmesi, ihracat kapasitesini arttırmaları açısından faydalı olacaktır. İhracat kapasitesi görece yüksek olan firmaların karşılaştığı bir sorun ise rekabet ettikleri, gibi ülkelerdeki üreticilerin, daha iyi koşullarda ihracat kredisi veya garantisi alabilmesi, bu sebeple müşterilerin fiyatı daha pahalı olsa bile onları tercih etmesidir. Tablo 11: Satış, Pazarlama ve Servis Değerlendirmesi 46

48 47

49 UR-GE YOL HARİTASI Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Bu çalışmada, projede yer alan Eskişehir firmalarının rekabet güçlerinin artmasının önünde engel oluşturan unsurlar tespit edilmiştir. Söz konusu unsurların tespitinde bütüncül bir yaklaşım benimsenerek, firmaların bulundukları ilin durumu, faaliyet gösterdikleri alt sektörde öncü olan ülkelerle Türkiye nin karşılaştırmalı rekabet gücü ve firmaların yönetim yapıları incelenmiştir. Eskişehir in ya da daha genel anlamda Türkiye nin sosyoekonomik yapısından kaynaklanan aksaklıkların çözümü için önerilerin geliştirilmesi bu projenin kapsamı dışındadır. İhtiyaç analizinde, firmaların yapısından kaynaklanan aksaklıkların UR-GE kapsamında sağlanacak desteklerle giderilmesi hedeflenmektedir. İhtiyaç analizinde dile getirilen aksaklıklar ve bu aksaklıkları gidermek için gerçekleştirilmesi önerilen eylemler aşağıda sıralanmaktadır 14. Bundan sonraki üç yıl boyunca, T.C. Ekonomi Bakanlığı nın destekleriyle gerçekleştirecek faaliyetlerin stratejik hedefi, projede yer alan Eskişehir firmalarının yenilikçi veya takipçi KOBİ statüsünden, hızlı yükselenler kategorisine sıçramalarına katkı sunacak şekilde tasarlanmalıdır. Bundan sonraki süreçte gerçekleştirilecek faaliyetler ESO tarafından koordine edilecektir. Değer zinciri çerçevesinde değerlendirildiğinde yenilikçi veya takipçi KOBİ ler ve hızlı yükselen işletmeler arasındaki temel farklılığın Ar-Ge ve ürün geliştirme, üretim ve satış ve pazarlama aşamalarında ortaya çıktığı bilinmektedir. Projeye Eskişehir den dahil olan firmaların da Ar-Ge, üretim ve satış ve pazarlama aşamalarında önemli eksiklikleri olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu eksikliklerin giderilmesine katkı sunacak faaliyetler Şekil 13 te yer almaktadır Haziran 2014 tarihinde projede yer alan firmaların, ESO nun, Ekonomi Bakanlığı nın ve TEPAV ın temsilcilerinin katılımıyla ESO da, ihtiyaç analizi sonuçlarının tartışıldığı bir toplantı gerçekleştirilmiştir. Söz konusu toplantıda proje kapsamında bundan sonraki üç yıl boyunca yapılacak eylemler kararlaştırılmıştır. 48

50 Şekil 13: UR-GE Faaliyetleri Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Eğitim ESO tarafından, ihtiyaç analizi yapılan firmaların katılımıyla düzenlenecek eğitim programı giderlerinin yüzde 75 e kadarı T.C. Ekonomi Bakanlığı tarafından UR-GE Tebliğ i kapsamında karşılanacaktır. İhtiyaç analizi yapılan firmaların dört temel alanda eğitime ihtiyaçları bulunmaktadır. Firmaların üretim sürecinde ihtiyaç duydukları en önemli nitelikli ara elemanlar kaynakçılardır. Çoğu firma, tecrübeli ve eğitimli kaynakçı bulmakta zorlanmakta, eğitim kurumlarından yeni mezun olmuş kaynakçılardan şirket içi eğitim olmadan yeterince yararlanamamaktadır. Bu sebeple üretimde çalışanlara endüksiyon kaynak eğitimi verilmesinin gerekli olduğuna karar verilmiştir. Eskişehir den projeye katılan firmaların çoğu aile şirketi olup, önemli finansal kararlar şirket yöneticisi tarafından alınmaktadır. Bu konuda resmi eğitimi olmayan yöneticilerin kararlarını daha sağlıklı alabilmeleri için finansal tablo okuma eğitimine ihtiyacı bulunmaktadır.yine aynı sebepten dolayı çok tercih edilen bir eğitim, aile şirketlerinde kurumsallaşma konusundadır. İhtiyaç analizinde de sıklıkla altı çizildiği gibi firmaların fiyatlandırma konusuna önem vermeleri gerekmektedir. Maliyet muhasebesinin nasıl yapılacağı, firmadan firmaya farklılaşabilir. Verimlilik ölçümü olmadan doğru fiyatlama ve performansa dayalı ücretlendirme yapmak 49

51 mümkün değildir. Verimlilik ölçümünün nasıl yapılacağı konusunda yetkin bir şirketten eğitim alınması önerilmektedir. Firmaların önemli bir bölümünde, dış ticaret operasyonları ve mevzuatı konuşunda eksiklikler tespit edilmiştir. Bu eksikliklerin giderilmesi için firmaların dış ticaretten sorumlu mensupları için bir eğitim programı düzenlenmesi uygun olacaktır. Bu program kapsamında dış ticarete genel bir girişe ilaveten müzakere, sözleşme hazırlama, fiyatlandırma ve ödeme yöntemleri konusunda eğitim verilmesi faydalı olacaktır. Sertifikasyon, ihracatın en önemli gereksinimlerindir. Avrupa, gibi önemli müşteriler, ürünlerin pazarlarında satılabilmesi için üreticilerden belirli standartlara uyduklarını gösteren genel veya sektörel sertifikalar talep etmektedir. Örneğin, Eskişehir de yer alan firmaların aktif olduğu sektörlerdeki en önemli pazarlar arasında bulunan de makineler için UL ve ANSI sertifikaları istenmekteyken, AB pazarı için EC sertifikasına ihtiyaç vardır. Bir ürün için ilk defa sertifika alması gereken KOBİ ler için bu tür sertifikaların alınmasının zamansal ve parasal maliyetleri bulunmaktadır. Bu amaçla en önemli sertifikasyonlar için hazırlık ve başvuru sürecine dair eğitim almaları, özellikle ihracata yeni başlayan firmalar için faydalı olacaktır. Projeye katılan Eskişehirli firmaların şikayet ettikleri bir konu, ithal edilen ürünleri aynı kalitede üretmelerine ve hatta ihraç etmelerine rağmen zayıf marka algıları nedeniyle iç piyasada satmakta zorlanmakta olduklarıdır. Firmalar, öncelikli olarak marka yaratma, ardından marka yönetimi ve tescili, isim belirleme ve bilinirliği arttırma gibi alanlarda eğitim hizmeti almalıdır. Danışmanlık ESO tarafından, ihtiyaç analizi yapılan firmaların toplu danışmanlık hizmeti giderlerinin yüzde 75 e kadarı T.C. Ekonomi Bakanlığı tarafından UR-GE Tebliğ i kapsamında karşılanacaktır. İhtiyaç analizi yapılan firmaların beş temel alanda danışmanlık hizmetine ihtiyaçları bulunmaktadır. Eskişehir deki en önemli endüstrilerden biri havacılık sanayidir. İlde AR-GE, üretim ve pazarlama açısından oldukça gelişmiş havacılık yan sanayi firmaları bulunmaktadır. Bu firmalar Airbus ve Boeing gibi dünya havacılık-uzay ve savunma devlerine önemli miktarda ürün tedarik etmekte olup, tedarik ve alım süreçlerini oldukça geliştirmişlerdir. Projeye dâhil olan firmaların makine sektörü ile yakından ilişkisi olan bu havacılık firmalarına tedarikçi olarak eklemlenebilmeleri, kendi üretim süreçlerini de dönüştürmeye yardımcı olacaktır. Mevcut durumda sadece bir firma havacılık sektörüne tedarikçilik yaptığını belirtmiştir. Bu sebeple, özellikle metal işleme alanında çalışan firmalara bu alanda verilecek bir danışmanlık hizmeti faydalı olacaktır. Makine sektörü yalın üretim tekniklerinin kullanılabileceği bir sektördür. Firmaların aynı miktarda girdi ile en yüksek miktarda üretim yapmasını sağlaması firma karlılığının anahtarıdır. Firma yöneticilerinin tek başlarına girdi/çıktı optimizasyonu yapabilmeleri çoğu zaman mümkün olamamaktadır. Dışarıdan bir gözün firmanın üretim yapısını derinlemesine incelemesi ve çıktı miktarını değiştirmeden, girdi kullanımında tasarruf gidilmesi için öneriler geliştirmesi yararlı olacaktır. Örneğin, firmalara öncelikle yalın yönetim perspektifinden bir değerlendirme 50

52 yapılıp, pazarlamadan üretime bütün süreçler değerlendirilebilir. Ardından değer zinciri yönetimi, liderlik, muhasebe yönetimi gibi tespit edilecek alanlarda danışmanlık hizmetleri alınabilir. Firmaların hangi pazarları hedeflemeleri gerektiği ve bu pazarlarda hangi tür müşterilerle ne şekilde iletişim kurmaları gerektiği konusunda bir pazar araştırması ve ticari istihbarat danışmanlığı hizmeti almaları firmaların ihracat performanslarının iyileştirilmesi için gereklidir. Öncelikli pazar ve müşterilerin belirlenmesinin ardından yurt dışı pazarlama organizasyonlarının düzenlenmesi yerinde olacaktır. Firmaların uluslar arası rekabet gücünün arttırılmasının en temel koşullarından biri AR-GE kapasitelerinin güçlendirilmesidir. Bu amaçla AR-GE planlaması ve yönetimi konusunda alınacak danışmanlık hizmetler faydalı olacaktır. Gerek kurumsallaşmayla alakalı olarak, gerek de ihracatın finansmanını sağlamak için firmaların finansal sistem ve nakit yönetimi danışmanlığı almalarında fayda bulunmaktadır. Firmalar, alacakları genel sertifikasyon eğitimine ek olarak daha az talep edilen sertifikalar için bireysel danışmanlık ihtiyacı duymaktadır. Günümüzde internet, şirketler için müşteri bulma ve müşteriyle iletişimde en önemli kanal haline gelmiştir. Eskişehir de yer alan firmaların bir ortak özelliği, hepsinin internet sitelerinin iyileştirilebilecek yanları olmasıdır. Web siteleri gerek kullanışlılık ve estetik açıdan, gerek ürünlere dair çok dilli bilgi içeriği açısından bazı iyileştirmelere ihtiyaç duymaktadır. Firmaların kendilerini müşterilerine daha iyi tanıtabilmeleri ve bir marka haline gelebilmeleri için çevrimiçi iletişim stratejilerini oluşturmaları gerekmektedir. Eskişehir deki firmalar, web sitesi tasarımı, sosyal medya yönetimi ve e-ticaret alanındaki yetilerini geliştirdikleri takdirde daha yurt dışındaki rakiplerine karşı daha rekabetçi bir konuma gelecektir. Yurt dışına açılma ESO nun ihtiyaç analizi yapılan firmaların katılımıyla düzenleyeceği yurt dışı pazarlama ve alım heyeti programları T.C. Ekonomi Bakanlığı tarafından UR-GE Tebliğ i kapsamında desteklenecektir. Her bir programın üst limiti 150 bin doları olacak şekilde yüzde 75 i bakanlık tarafından desteklenmektedir. Eskişehir den projeye dâhil olan 12 firma, 7 farklı makine alt sektöründe faaliyet göstermektedir. Bu nedenle firmaların tümünün bir arada, aynı fuara katılması mümkün değildir. Yurt dışı fuar katılım desteklerinden faydalanmak içinse firmaların bir arada hareket etmeleri zorunludur. Bu nedenle Eskişehir deki firmaların, aynı fuara, bakanlık destekleriyle katılmaları mümkün değildir. Bu sorunu ortadan kaldırmak için Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi nin yürütülmekte olduğu 7 ildeki firmaların alt sektörler itibariyle gruplandırılması ve aynı alt sektördeki firmaların, bu firmalar farklı illerde olsalar dahi, bir arada fuara katılmalarının mümkün kılınması düşünülmektedir. 51

53 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Eskişehir den projeye dâhil olan firmaların aynı fuara katılmaları mümkün olmasa da, yurt dışı pazarları ziyaret etmeleri mümkündür. Firmaların tümü için önem arz eden pazarlardan bir veya birkaçına gerçekleştirilecek bir seyahat ile firmaların yeni müşterilere erişimleri sağlanabilir. Ticaret verileri göstermektedir ki firmaların faaliyet gösterdiği 7 alt sektörün tamamında ve en önemli pazarlardır. Firmalar, bu iki pazara araştırma gezisi düzenlemelidir. ve, gerek piyasa koşulları, gerek iş yapma biçimleri açısından Türkiye den ve firmaların ihracat yaptığı Orta Doğu ve Orta Asya ülkelerinden önemli farklılıklar göstermektedir. Bu sebeple bu tip bir organizasyonun bahsi geçen pazarda deneyimli ve geniş bir ağa sahip bir danışman ya da danışmanlık şirketi ile birlikte gerçekleştirilmesinde fayda bulunmaktadır. Bu şirket, Eskişehirli firmaları potansiyel müşterilerle bir araya getirmeli, bu iki ülkede iş yapmanın koşul ve yöntemlerini firmalara öğretmelidir. Tespit edilen ülkelerdeki pazar gezilerinin gerçekleştirilmesinin ardından da bu ülkelerde sağlanan bağlantılar neticesinde Eskişehir e ziyarete gelecek olan alım heyetlerinin proje kapsamında desteklenmesi faydalı olacaktır. 52

54 Tablo 12: Eskişehir de yer alan firmaların sektörlerindeki önemli fuarlar GTIP Sektör Adı İlgili Firma İlgili Fuar Fuar Yeri Fuar Tarihleri 8428 Kaldırma, istifleme, yükleme, boşaltma makine ve cihazları MAKEL MAKİNA DREMA-International Trade Fair of Machines and Tools for Wood and Furniture Industries Poznan, Polonya Eylül 8457 Metal işlemeye mahsus işleme merkezleri, istasyonlu tezgâhlar ETASİS MAKİNA Asia's Sheet Metal Fabrication Technology Exhibition Tayland/Bangkok Mayıs 8458 Metallerin işlenmesine mahsus torna tezgâhları ETASİS MAKİNA IMPE CHINA-China International Metals Processing Technology and Equipment Exhibition Tianjin,, PR Ağustos 8474 Toprak, taş, metal cevheri vb. ayıklama, eleme vb. için makineler AKAR MAKİNA The Big 5 Construct India-International Building and Construction Show Mumbai, Hindistan Eylül 8477 Kauçuk, plastik eşya imal ve işleme makine ve cihazları AKAR MAKİNA, ÇETİN DÖKÜM MAKİNA Sri Lanka Plast- International Plastics Exhibition Colombo, Sri Lanka Ağustos Plastic & Rubber-Trade Exhibition Kazan, Rusya Eylül 8479 Kendine özgü fonksiyonlu makine ve cihazlar MAKEL MAKİNA IMPE CHINA-China International Metals Processing Technology and Equipment Exhibition Tianjin,, PR Ağustos 8480 Metal dökümü için kasalar, plakalar, kalıp modelleri ÇETİN DÖKÜM MAKİNA CHINA DIECASTING- China International Diecasting Congress and Exhibition Shanghai,, PR Temmuz ANKIROS-International Iron-Steel and Foundry Technology, Machinery and Products Trade Fair İstanbul, Türkiye Eylül 53

55 Tablo 13: UR-GE yol haritası takvimi ve temsili maliyetler Faaliyet Eğitim Endüksiyon kaynak Kurumsallaşma/Finansal Tablo Okuma Markalaşma Maliyet muhasebesi Dış Ticaret Sertifikasyon Toplam Danışmanlık Maliyet ($) MTM/Yalın üretim Yerel havacılık Sanayi ile Entegrasyon Pazar Araştırması ve Ticari İstihbarat AR-GE Nakit yönetimi Sertifikasyonlar ( ve ) Web danışmanlığı Toplam Yurt dışına Açılma ve Pazar Gezilerinin Düzenlenmesi Alım Heyetlerinin Davet Edilmesi Toplam Genel Toplam

56 SONUÇ Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nin öncülüğünde yürütülmekte ve T.C. Ekonomi Bakanlığı nın Uluslararası Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Tebliğ i kapsamında desteklenmektedir. Projenin danışman kuruluşu TEPAV dır. Projenin gerçekleştirildiği illerdeki Sanayi veya Sanayi ve Ticaret Odaları, projede, yararlanıcı kuruluş olarak yer almaktadırlar. Projenin amacı, Türkiye nin 2023 yılı hedeflerini yakalamasında kritik bir rolü bulunan makine sektörünün yoğunlaştığı 7 ilde, her bir ilde faaliyet gösteren en az 10 makine üreticisinin rekabet gücünün mevcut düzeyini analiz etmek ve bu firmaların rekabet güçlerinin geliştirilmesinin önündeki engelleri tespit etmektir. Yapılan incelemeler neticesinde her bir il için, o ilden projeye dahil olan firmaların rekabet gücü ihtiyaç analizi hazırlanacaktır. İl raporları, T.C. Ekonomi Bakanlığı nın, URGE Tebliğ i kapsamında, projede yer alan firmalara vereceği destekler konusunda, Bakanlığa yol gösterici olacaktır. Projenin Eskişehir de yürütülen aşamasının sonuçlarını içeren bu raporda, Eskişehir de faaliyet gösteren 12 makine üreticisi firmanın mevcut rekabet gücü düzeyi analiz edilmekte ve bu firmaların rekabet güçlerini geliştirebilmeleri için ihtiyaç duydukları unsurlar tespit edilmektedir. Projede yer alan firmalar, TEPAV proje ekibi tarafından gerçekleştirilen ihtiyaç analizi doğrultusunda, T.C. Ekonomi Bakanlığı nın URGE Tebliğ i kapsamında destekleneceklerdir. Eskişehir deki 12 makine üreticisinin TEPAV tarafından yapılan ihtiyaç analizi neticesinde firmaların değer zincirinin halkalarındaki aksaklıklar tespit edilmiştir. Söz konusu eksikliklerin giderilmesi durumunda firmaların yenilikçi veya takipçi KOBİ statüsünden hızlı yükselenler kategorisine ulaşabilecekleri değerlendirmesi yapılmıştır. Çalışmada, firmaların eksikliklerinin giderilebilmesi için bundan sonraki 3 yılda gerçekleştirilmesi önerilen bir takım aktiviteler tasarlanmıştır. Bu aktiviteler, ihtiyaç analizi sonuçları doğrultusunda, 12 firmanın temsilcilerinin katılımıyla, 6 Haziran 2014 te Eskişehir Sanayi Odası nda gerçekleştirilen toplantıda netleştirilmiştir. Önümüzdeki 3 yıl boyunca gerçekleştirilecek aktivitelerin organizasyonu ESO tarafından yapılacaktır. ESO nun bu süreçte firmalarla yakın işbirliği içerisinde olmasında fayda bulunmaktadır. T.C. Ekonomi Bakanlığı nın destekleriyle, ESO organizasyonunda, önümüzdeki dönemde gerçekleştirilecek faaliyetlerin, firmaların bu raporda altı çizilen eksikliklerinin giderilmesine katkı sunmasını temenni ediyoruz. 55

57 EK-1: SEKTÖREL TİCARET ANALİZLERİ EK Ek 1.1: Kaldırma, istifleme, yükleme, boşaltma makine ve cihazları Sektörün dünya toplam ticaret hacmi 2009 yılında yaklaşık yüzde 27 değer kaybetmiş ancak izleyen yıllarda ılımlı bir şekilde toparlanmaya başlamıştır. Henüz küresel kriz öncesi seviyesini aşamamış olsa da önemli ölçüde yakınsamış ve 24,3 milyar dolarlık hacme ulaşmıştır Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 56

58 Sektörün en büyük ihracatçıları ve dir. Sektördeki toplam ihracatın üçte biri bu iki ülke tarafından gerçekleştirilmektedir., aynı zamanda döneminde ihracatı en hızlı artan ülke olmuştur., ithalatta da önemli bir aktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak bu dönemde ithalatını en hızlı artıran ülke, yüzde 36 lık büyüme hızını yakalayan Brezilya olmuştur. En büyük 10 ihracatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) En büyük 10 ithalatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) Rusya Italya , , Avusturalya Hollanda Kanada Avusturya ,7 Brezilya Fransa Birleşik Krallıklar Kanada Fransa Ispanya Meksika 633 4,6 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Not: CAGR hesaplanma yöntemi Dünyanın en büyük ihracatçısı olan nın ana ihracat partnerleri Kanada ve Meksika dır., ise ağırlıklı olarak Hindistan ve Avustralya ya ihracat yapmakla birlikte ihracatını çeşitlendirebildiği ve tek bir bölge veya ülkeye odaklanmadığı görülmektedir. En büyük 10 İhracatçı (2012, milyon doları) Kanada (32) Meksika (14) Brezilya Avustralya (3) Hindistan (10) Avustralya Endonezya Rusya Malezya Kanada (32) Meksika (14) Brezilya Avustralya (3) Fransa (12) ) Birleşik Krallıklar İspanya (29) (15) Tayland (12) Kore Endonezya Hollanda (18) Birleşik Krallıklar (13) Belçika Fransa Avusturya (23) Rusya (10) İsviçre Birleşik Krallıklar Polanya Fransa 915 (14) Rusya (10) Birleşik Krallıklar Hollanda İsviçre Kanada 885 (78) Hollanda (3) Rusya (2) Brezilya (2) Avustralya (1) İspanya 798 Fransa Morokko Suudi Arabistan Hollanda Portekiz Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 57

59 Dünya Pazar Payı (%), 2012 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Dünyanın en büyük ithalatçısı konumunda olan, sektördeki talebinin yüzde 45 ini komşu ülkelerden karşılamaktadır. İthalatta yüksek bir büyüme hızı yakalayan Brezilya nın ana ithalat partneri dir., diğer ülkeler için de önemli bir pazar olsa da nın sektörün büyük ithalatçılarının pazarlarındaki payının çok daha büyük olduğu görülmektedir. En büyük 10 ithalatçı (2012, milyon doları) Kanada (23) Meksika (22) (14) (10) (29) (23) Kore (13) Diğer Asya ülkeleri Rusya (24) Fransa Avusturya 895 İsviçre (13) Hollanda (12) (10) Fransa (10) Avusturya Avusturalya 804 (28) (21) (10) Yeni Zelanda Kanada 787 (66) Meksika Brezilya 753 (25) (15) (11) Kore (10) Birleşik Krallıklar 688 Hollanda (17) (14) (10) Kanada Fransa 652 (19) (13) Finlandiya (10) İspanya Meksika 633 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları (42) (12) Kanada İspanya Gelişmiş ülkelerin bir çoğunun sektördeki küresel varlığı gerilerken, in hızlı bir yükseliş içinde olduğu ve giderek sektörün en önemli oyuncusu olan ya yakınsadığı görülmektedir. İhracat hacimleri daha küçük olmakla birlikte ve Hollanda nın pazar paylarındaki artış da önemli seviyelerdedir Italya Hollanda 4 Fransa 2 Avusturya Kanada Ispanya İhracat Pazar Payı Kümülatif Artış Hızı (yüzde) 58 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları

60 Türkiye nin sektördeki dış ticareti artmaktadır. Ancak 2010 yılından sonra gerçekleşen yüzde 90 lık artışa rağmen sektörün ihracatı henüz 140 milyon dolar seviyesinde olup, ithalatın belirgin bir biçimde altındadır. Bu durum, sektörün dış ticaret açığı vermeye devam ettiği anlamına gelmektedir. 472 Türkiye nin sektördeki dış ticareti (2012, milyon doları ve %) ihracat ithalat Türkiye nin toplam makine dış ticareti içindeki payı (%) İhracat 0,9 1,0 1,0 0,8 1,1 1,2 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Türkiye, sektördeki ihracatının yaklaşık beşte birini dünyanın en büyük ithalatçılarına yapmaktadır. Ancak ihracatın geri kalanında küçük pazarların öne çıktığı görülmektedir. İthalatının yüzde 70 ten fazlasını ise ve Avrupa ülkelerinden gerçekleştirmektedir. İhracatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) Rusya 16 ihracatın ülkelere göre dağılımı (%) 11 İthalatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) 108 ithalatın ülkelere göre dağılımı (%) Irak Fas 9 6 Güney Kore 36 5,8 Azerbaycan 7 4,9 İspanya 27 3 Cezayir 6 4,6 14 2,8 Meksika 5 3,7 Hollanda 13 2,7 İran 4 3 Fransa 13 2,6 Bulgaristan 4 3 Çek Cumhuriyeti 13 2,6 Kazakistan 3 2,4 Avusturya 13 1,7 Kaynak: BM COMTRADE, TUIK TEPAV Hesaplamaları 59

61 Ek : Metal işlemeye mahsus işleme merkezleri, istasyonlu tezgahlar Sektörün dünya toplam ihracatı 2009 yılından bu yana hızlı bir şekilde artmaktadır yılında 5 milyar dolar civarında olan toplam ihracat, son dört yılda 2,5 katına çıkarak 12,3 milyar dolara ulaşmıştır Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 60

62 Sektörün dünya ticaretinde gelişmiş ülkelerdeki üreticilerin baskın olduğu görülmektedir. Küresel liderler özellikle ve da bulunmaktadır yılı toplam ihracatının yüzde 45 ini gerçekleştiren, ihracatını hızla artırmakta ve lider konumunu da sağlamlaştırmaktadır. En büyük 10 ihracatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) En büyük 10 ithalatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) , ,4 Kore ,7 Hindistan Meksika 401 5,9 İsviçre Rusya Hong Kong 340 2,7 Tayland Belçika Hong Kong Belçika Çek Cumhuriyeti Türkiye 263 4,3 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Sektörün en büyük ihracatçısı olan nın ihracatı, hemen arkasından gelen nın ihracatının iki katından daha fazladır. Bu bağlamda diğer ülkelerden önemli ölçüde ayrışan, ihracatının yarısını e yapmaktadır. Ancak sektördeki büyük ihracatçıların tamamı birlikte ele alındığında, sektörde çok geniş bir coğrafyaya hizmet verilebildiği görülmektedir. En büyük 10 İhracatçı (2012, milyon doları) (50) (17) Tayland Hindistan (3) Kore (2) (39) (9) Avusturya Meksika Rusya 724 Meksika (19) (18) Kanada (16) Belçika (10) Hindistan Kore 623 (47) (18) Hindistan (9) (3) 574 (25) (17) (10) Fransa Rusya İsviçre 432 (28) (13) Hong Kong. Fransa Hong Kong 340 (99) Diğer Asya ülkeleri (0,08) Tayland (0,06) Hindistan (0,04) Vietnam (0,01) Belçika 269 (28) Fransa (18) (11) Birleşik Krallıklar Polonya 156 Hong Kong (19) (10) (9) Hindistan Çek Cumhuriyeti 143 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Rusya (26) (14) Polonya Slovakya Kanada 61

63 Dünya Pazar Payı (%), 2012 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu, ve Belçika gibi gelişmiş ülkeler dışında sektörün ithalatında gelişmekte olan ülkelerin öne çıktığı görülmektedir. Türkiye de sektörün en büyük ithalatçıları arasında yer almaktadır., 6 milyar dolarlık ithalatı ile sektörün en büyük ithalatçısıdır. Sektördeki ithalat talebinin karşılanmasında coğrafi yakınlığın önemi sınırlıdır. En büyük 10 İthalatçı (2012, milyon doları) (58) (16) Diğer Asya ülkeleri Kore (3) (56) (12) Diğer Asya ülkeleri (11) Kore 606 (26) İsviçre (18) Birleşmiş Krallıklar Diğer Asya ülkeleri (11) (10) Hollanda Hindistan 412 (40) (15) Kore (14) Diğer Asya ülkeleri Meksika 401 (38) (29) (15) Kore (3) Rusya 363 (22) Diğer Asya ülkeleri (15) (13) Çek Cumhuriyeti (9) Tayland 346 (73) Diğer Asya ülkeleri (18) (2) Singapur (2) (2) Hong Kong 299 (60) Kore (16) İsviçre (10) Diğer Asya ülkeleri Hollanda (3) Belçika 266 (41) (26) Birleşmiş Krallıklar (15) Diğer Asya ülkeleri Türkiye 263 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Diğer Asya ülkeleri (39) (15) (17) Kore (3), sektörün küresel lideridir. Sektörde önemli bir paya sahip olmasının yanı sıra dünya pazar payı da istikrarlı bir şekilde büyümektedir. Sektördeki diğer önemli aktör dır ancak yine de hem ticaret hacmi bakımından hem de pazar payındaki artış hızı bağlamında nın oldukça gerisindedir. Gelişmekte olan ülkelerin sektördeki önemi ise hayli sınırlıdır Kore İsviçre 0 Çek Cumhuriyeti Hong Kong İhracat Pazar Payı Kümülatif Artış Hızı (yüzde) 62 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları

64 Türkiye nin sektördeki en büyük ithalatçılar arasında yer almasının da bir sonucu olarak, ihracatının yok denecek kadar az olduğu görülmektedir. İthalatın 2009 yılından sonra 4,5 kat artarak 264 milyon dolara ulaşmış olması, sektördeki dış ticaret açığı sorununun derinleştiğini göstermektedir. Türkiye nin sektördeki dış ticareti (2012, milyon doları ve %) ihracat ithalat Türkiye nin toplam makine ihracatı içindeki payı (%) ,6 0,6 0,1 1 0,04 0,04 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Türkiye nin 2012 yılına ilişkin sektör verileri incelendiğinde, 1 milyon doların üzerinde ihracat yapılan tek ülkenin olduğu görülmektedir. ye yapılan ihracat, toplam ihracatın yüzde 23 ü kadardır. Türkiye nin sektördeki ithalat talebi ise önemli ölçüde Asya ülkelerinden karşılanmaktadır. İhracatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ihracatın ülkelere göre dağılımı (%) İthalatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ithalatın ülkelere göre dağılımı (%) 1 23 Tayvan İsrail 0 9, ,6 Cezayir 0 6, Ukrayna 0 6,7 15 5,6 Özbekistan 0 6,7 Güney Kore 10 3,8 Avusturya 0 5,2 İspanya 8 3 Güney Kore 0 4,2 6 2,2 Fransa 0 3,8 İsviçre 4 1,6 0 3,5 4 1,3 Irak 0 2,4 Polonya 3 1,2 Kaynak: BM COMTRADE, TUIK TEPAV Hesaplamaları 63

65 Ek 1.3: Metallerin Metallerin İşlenmesine işlenmesine Mahsus Torna Tezgahları Ek 1.3 mahsus torna tezgahları Sektörün dünya ticareti küresel krizde yaklaşık yüzde 48 değer kaybetmiştir. Ancak 2009 yılından sonra kademeli bir şekilde toparlanmaya başlamış ve yüzde 82 büyüyerek 7,3 milyar dolarlık ticaret hacmine ulaşmıştır. Yine de 7,7 milyar dolarlık kriz öncesi seviyenin yakalanması henüz mümkün olmamıştır Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 64

66 ve, sektörün en büyük ihracatçılarıdır. ise dönemindeki yüzde 8,1 lik büyüme hızı ile ihracatını en fazla artıran ülke olmuştur. Sektöre yönelik ithalat talebinin önemli bir kısmı den gelmektedir. İthalat talebi en hızlı artan ülke ise Tayland dır. En büyük 10 ihracatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) En büyük 10 ithalatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) , , , ,2 Kore 785 1, , ,1 Tayland , ,3 Rusya , ,1 Belçika 293-6,5 Belçika 299-3,9 Meksika 243 8,2 İsviçre 198-3,9 Hindistan ,3 Avusturya 163-3,0 Türkiye 228 4,3 İngiltere 128-9,3 İngiltere 208-4,8 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları CAGR: İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı İhracatını en hızlı artıran in ana ticaret partnerleri, ve dir. En fazla ihracat yapan nın başlıca ticaret partnerlerinin ise, Tayland ve olduğu görülmektedir., sektörün önde gelen ihracatçıları için önemli bir pazar konumundadır (29) Tayland (13) (11) Belçika Endonezya (23) (13) Rusya Fransa Avusturya Kore 785 (35) (12) (11) İngiltere 510 (15) Hollanda Endonezya 425 (22) (19) (10) Fransa Hindistan 317 Kanada (33) Meksika (32) Brezilya (3) Belçika 299 (29) Fransa (18) (11) İngiltere (9) Polonya İsviçre 198 (21) Tayland (11) Fransa (10) Rusya Avusturya 163 (27) Rusya (15) (11) (11) Brezilya (9) İngiltere 128 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Belçika (39) Fransa İsveç 65

67 Dünya Pazar Payı (%), 2012 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu İthalatını en fazla artıran Tayland, sektöre yönelik talebini ağırlıklı olarak komşu bölgelerden karşılamaktadır., en büyük ithalatçıların en önemli tedarikçisi konumundadır. dan gerçekleştirilen ithalat, nin sektördeki toplam ithalatının yaklaşık yarısıdır (45) Kore (19) Diğer Asya (13) (9) 880 (31) Diğer Asya (23) (18) Kore (12) 603 (29) Kore (11) (11) Türkiye Tayland 508 (69) Diğer Asya (14) İsviçre İngiltere (1) Rusya 324 (18) (15) Diğer Asya (10) Belarus (10) (9) Belçika 293 (60) İngiltere (18) (9) Diğer Asya (3) (3) Meksika 243 (33) (21) (11) Kore (11) Diğer Asya (9) Hindistan 238 Türkiye 228 İngiltere 208 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları (30) Diğer Asya (34) Kore (29) Kore (15) Kore (15) Diğer Asya (13) (12) (14) Hollanda (13) (10) (13) Belçika (12) Diğer Asya (10) Dünya pazarında en büyük paya sahip olan ülke iken Avrupa ülkelerinin sektördeki payı giderek azalmaktadır., henüz çok küçük bir ihracat hacmine sahip olmakla birlikte, sektördeki hızlı yükselişini sürdürmektedir İngiltere İsviçre Belçika Avusturya Kore İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı (yüzde) 66 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları

68 Türkiye nin sektördeki ihracatı çok düşük bir seviyede seyretmektedir. İthalat ise 2009 yılından sonra yüzde 150 den fazla artarak 228 milyon dolara çıkmıştır. Bu durum sektörün kronikleşmiş bir dış ticaret açığı sorunu olduğunu göstermektedir. Türkiye nin sektördeki dış ticareti (2012, milyon doları ve %) ihracat ithalat Türkiye nin toplam makine dış ticareti içindeki payı (%) İhracat 0,02 0,04 0,04 0,03 0,03 0,02 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Türkiye nin sektördeki en büyük ithalat partneri Tayvan dır; sektörün en büyük ithalatçısı olan den yapılan ithalat ise binde 5 düzeyindedir. Sektördeki ihracatın önemli bir kısmının yakın bölgelere yapıldığı görülmektedir. İhracatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) İhracatın ülkelere göre dağılımı (%) İthalatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) İthalatın ülkelere göre dağılımı (%) İstanbul S.B. 0,6 15,9 Tayvan 79 34,4 Irak 0,4 11,5 Güney Kore 33 14,5 Rusya Federasyonu 0,2 6, ,9 Brezilya 0,2 5, ,6 Cezayir 0,2 4,7 15 6,7 0,2 4,5 12 5,1 Azerbaycan 0,2 4,4 Polonya 8 3,3 Türkmenistan 0,2 4,4 Slovakya 5 2,1 Macaristan 0,1 4,0 İstanbul S.B. 3 1,5 Suudi Arabistan 0,1 3,8 Çek Cumhuriyeti 2 1,0 Kaynak: BM COMTRADE, TUIK TEPAV Hesaplamaları Not: CAGR hesaplanma yöntemi 67

69 Ek 1.5: Kauçuk, plastik eşya imal ve işleme makine ve cihazları Ek 1.4: Kauçuk, plastik eşya imal ve işleme makine ve cihazları Sektörün dünya ticareti küresel krizde yaklaşık yüzde 33 değer kaybederek 15 milyar dolar seviyesine gerilemiştir. Sonraki yıllarda ise kademeli olarak artmış ve kriz öncesinde gerçekleştirilen ticaret hacminin üzerine çıkabilmiştir. Sektörün ticaret hacmi 2012 yılı itibariyle 24 milyar dolar düzeyindedir Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 68

70 döneminde ihracatı en fazla artan ülke yüzde 14,7 lik büyüme hızı ile ; ithalatı en çok artan ülke ise yüzde 36,4 lük büyüme hızı ile Endonezya olmuştur. Sektörün en büyük ihracatçısı olup, hemen ardından gelen nın yaklaşık iki katı kadar ihracat hacmine sahip olduğu görülmektedir. En büyük 10 ihracatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) En büyük 10 ithalatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) , , , , ,7 Tayland , , , ,1 Meksika ,1 Avusturya ,1 Endonezya ,4 Fransa 992-4,0 Hindistan ,0 Kanada 954-0,7 Rusya 831-1,3 İsviçre 741-0,1 Brezilya 669 6,6 Kore 663 2,7 Türkiye 596 4,2 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları CAGR: İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı İhracatını en hızlı artıran in ana ticaret partnerleri Tayland, Endonezya ve Hindistan dır. En fazla ihracat yapan nın ihracatı ise çeşitlenmiş olup, başlıca ticaret partnerleri, ve Rusya dır (14) (12) Rusya Polonya Fransa (3) (26) Tayland (20) (11) Kore Endonezya Tayland Endonezya Hindistan Brezilya (9) Fransa Rusya Kanada (17) Meksika (16) (10) Brezilya Avusturya Özel kategoriler (67) (3) (2) İsviçre (2) Fransa 992 (15) (11) İspanya Meksika Brezilya Kanada 954 (51) Meksika Lüksemburg İsviçre 741 (17) (12) (9) Fransa Avusturya Kore 663 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları (33) Endonezya (12) Vietnam Tayland 69

71 Dünya Pazar Payı (%), 2012 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu İthalatını en fazla artıran Endonezya nın ana ithalat partnerleri ve dir. En fazla ithalat yapan, ithalat talebinin yaklaşık üçte birini 31 ini dan karşılamaktadır. Türkiye nin başlıca ithalat partnerleri ise Avrupa ülkeleri ile ve dır (31) (28) Diğer Asya (12) Kore (25) Kanada (19) (16) Avusturya Tayland (50) (20) Diğer Asya (10) Kore (3) Avusturya (25) İsviçre (12) (10) Meksika (21) (21) (11) (10) Endonezya 907 (23) (20) (14) Kore (11) Diğer Asya (10) Hindistan 891 (20) (17) (12) Diğer Asya (9) Rusya 831 (28) (16) (13) Avusturya İsviçre Brezilya 669 (21) (20) (17) Avusturya (9) Türkiye 596 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları (26) (25) (14) Avusturya Dünya pazarında en büyük paya sahip olan ülke dır. ya kıyasla henüz küçük bir ihracat hacmine sahip olan, döneminde hızla büyüyerek dünya pazarından aldığı payı yaklaşık iki katına çıkarabilmiştir Fransa Kanada İsviçre Kore Avusturya İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı (yüzde) Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 70

72 Türkiye nin sektörde gerçekleştirdiği ithalat, ihracatın belirgin bir biçimde üzerindedir yılında ithalatta yaşanan yüzde 13 lük daralmaya rağmen, ihracat seviyesinin çok düşük olması dolayısıyla sektör dış ticaret açığı vermeye devam etmektedir. Türkiye nin sektördeki dış ticareti (2012, milyon doları ve %) ihracat ithalat 315 Türkiye nin toplam makine dış ticareti içindeki payı (%) İhracat 0,5 0,5 0,4 0,4 0,5 0,6 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Türkiye nin sektördeki en büyük ithalat partneri dır; sektörün en büyük ithalatçısı olan den yapılan ithalat ise yüzde 25 düzeyindedir. İhracatta Rusya, İran ve nın öne çıkan ülkeler arasında olduğu görülmektedir. İhracatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ihracatın ülkelere göre dağılımı (%) İthalatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ithalatın ülkelere göre dağılımı (%) Rusya Federasyonu 17 13, ,5 İran 12 9, ,8 9 7, ,7 Azerbaycan 8 6,2 37 6,2 Irak 7 5,6 Avusturya 36 6,0 Bulgaristan 5 4,4 Tayvan 31 5,2 G. Afrika Cumhuriyeti 5 3,9 22 3,6 Kazakistan 4 3,2 Güney Kore 11 1,8 Romanya 3 2,8 Fransa 10 1,7 Mısır 3 2,2 İsviçre 9 1,5 Kaynak: BM COMTRADE, TUIK TEPAV Hesaplamaları Not: CAGR hesaplanma yöntemi 71

73 Ek 1.8: 1.5: Toprak, taş, metal cevheri vb. ayıklama, eleme vb. için makineler Sektörün dünya toplam ihracatı 2009 yılındaki daralmanın ardında hızla toparlanmaya başlamışsa da, 2012 yılında hala kriz öncesi seviyesine ulaşamadığı görülmektedir. Sektörün küresel ticareti 2010 yılı itibariyle 19 milyar dolar seviyesindedir Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 72

74 , döneminde ihracatını en hızlı artıran ülke olmuştur., şu an için sektörün küresel lideri konumunda olsa da, son 6 yılda ihracatının kümülatif olarak azaldığı ve in de hızla büyüdüğü düşünüldüğünde, nın mevcut konumunu koruyamama ihtimalinin yüksek olduğu görülmektedir. En büyük 10 ihracatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) En büyük 10 ithalatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) ,3 Rusya , , ,1 Kanada İngiltere ,5 Avusturalya Fransa 599 3,2 Hindistan Fnlandiya 531-3,9 Şili İspanya 500 7,2 Suudi Arabistan 567 8,6 G. Afrika Meksika 502-2,7 Kanada Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları CAGR: İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı İhracatını en hızlı artıran ve sektörün küresel lideri olmaya aday olan in ana ihracat pazarları Hindistan, Endonezya ve Avustralya dır. ise dünyanın çeşitli yerlerine ihracat yapabilmektedir Rusya (18) Fransa Suudi Arabistan Hindistan (9) Endonezya Avustralya Rusya Kanada (29) Meksika (12) Şili Avustralya Rusya (9) İspanya Türkiye Cezayir Fransa İngiltere (15) Avustralya (11) Rusya Fransa 599 Cezayir Kanada Belçika Fnlandiya 531 Rusya (32) Avustralya Norveç İsveç İspanya 500 Cezayir (15) Meksika Fas G. Afrika 477 Kongo (14) Zambia (11) Zimbabwe (10) Avustralya Mozambik Kanada 471 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları (56) Rusya Şili Güney Afrika (3) Avustralya (3) 73

75 Dünya Pazar Payı (%), 2012 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu İthalatı en hızlı artan Şili de nın sektörün dörtte birine hakim olduğu görülmektedir. En fazla ithalat yapan Rusya nın ana partneri ise dır., diğer büyük ithalatçılar için deönemli bir pazardır Rusya (30) (15) Finlandiya İngiltere Kanada (19) (14) İngiltere (14) (9) 949 (23) (13) (13) İngiltere Fransa Kanada 887 (55) İngiltere Finlandiya Avusturalya 805 (21) İngiltere (18) (14) (10) Finlandiya Hindistan 613 (27) (20) Şili 576 (26) (18) (13) Bezilya İspanya Suudi Arabistan 571 (23) (17) Kore (12) (12) (10) Meksika 567 (36) (13) Kanada 502 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları İngiltere (13) (10) İsviçre (10) Avusturya (9) Fransa Sektörde en hızlı büyüyen ülke dir., sektördeki önemini giderek belirginleştirmektedir. En büyük ihracatçı olan ise arasında yüzde 3 küçülmüştür. İspanya hariç diğer Avrupa ülkelerinin de sektördeki pazar paylarının azaldığı görülmektedir İngiltere Fransa İspanya Fnlandiya Kanada G. Afrika Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı (yüzde) 74

76 Sektördeki ihracat, Türkiye nin makine sektörünün tamamında gerçekleştirilen ihracatta önemli bir paya sahiptir. Sektör, 2007 yılında dış ticaret açığı verirken, 2008 yılından itibaren ihracatın artmaya ve ithalatın azalmaya başlamasıyla birlikte dış ticaret fazlası vermeye başlamıştır. İhracat, 2007 yılından sonra yaklaşık yüzde 42 artmış ve 385 milyon dolara ulaşmıştır. İthalatta ise yüzde 17 lik bir daralma yaşanmıştır. Türkiye nin sektördeki dış ticareti (2012, milyon doları ve %) ihracat ithalat Türkiye nin toplam makine dış ticareti içindeki payı (%) İhracat 3,7 4,6 3,3 3,4 4,7 5,2 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Türkiye nin sektördeki en büyük ihracat partneri Rusya dır; Rusya dünyada sektörün en büyük ithalatçısıdır. Ancak Rusya nın 1,8 milyar dolarlık ithalatından Türkiye nin aldığı pay son derece düşüktür. Türkiye nin Rusya dışında, genellikle küçük pazarlara ihracat yaptığı görülmektedir. İhracatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ihracatın ülkelere göre dağılımı (%) İthalatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ithalatın ülkelere göre dağılımı (%) Rusya Irak Azerbaycan 24 6,2 İngiltere 18 5,8 Cezayir 22 5,7 17 5,2 21 5,5 Finlandiya 14 4,2 İran 21 5,5 Fransa 13 3,4 Türkmenistan 17 3,2 11 2,2 Kazakistan 12 3,0 Avusturya 7 2,0 Suudi Arabistan 12 3,0 İspanya 6 1,6 Tunus 12 2,5 Hollanda 5 1,6 Kaynak: BM COMTRADE, TUIK TEPAV Hesaplamaları Not: CAGR hesaplanma yöntemi 75

77 Ek : Kendine özgü fonksiyonlu diğer makine-cihazlar(boya Makineleri) Sektörün dünya toplam ihracatı 2009 sonrasında hızla toparlanmış ve 2011 yılında 127 milyar dolar ile tarihsel ortalamanın oldukça üzerine çıkmış olsa da, 2012 yılında yaklaşık yüzde 36 lık bir daralma yaşayarak 81 milyar dolara gerilemiş ve böylelikle kriz öncesi seviyenin de altına düşmüştür Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 76

78 , yüzde 12 lik büyüme hızıyla ihracatını en çok artıran ülkedir. Sektörün en büyük ihracatçısı ise 13 milyar dolarlık ihracatı ile dır., sektör ithalatında lider konumda olsa da, döneminde ithalat talebinin daraldığı görülmektedir. Rusya, bu dönemde ithalatını en hızlı artıran ülke olmuştur. En büyük 10 ihracatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) En büyük 10 ithalatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) , Amerika Kore Kore , Singapur Singapur Rusya Hollanda Hollanda İsviçre ,5 Meksika ,7 Birleşik Krallıklar Fransa Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları CAGR: İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı Sektörün en büyük iki ihracatçısı olan ve nın ana ihracat partnerleri ve dir., sektördeki diğer büyük ihracatçılar için de önemli bir pazar konumundadır (13) (11) Rusya Fransa Avustralya (3) (23) (20) Kore (9) Tayland Diğer Asya ülkeleri Kanada (13) Meksika (9) Kore Singapur Kore (31) (12) Vietnam Hindistan Fransa Rusya Singapur Endonezya (14) Hong Kong (12) Malezya (10) Diğer Asya ülkeleri (13) Hong Kong (10) (9) Singapur Kore Hollanda İsviçre Birleşik Krallıklar (18) (26) (13) Kore (13) (14) Avustralya (9) Norveç Diğer Asya Fransa Rusya Birleşmiş Krallıklar (3) Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 77

79 Dünya Pazar Payı (%), 2012 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu Sektörün en büyük ithalatçıları, ve Kore dir. Ancak in ithalat miktarı ile diğer ülkelerden ayrıştığı görülmektedir. En büyük ithalatçılar taleplerini dünyanın dört bir yanından karşılamaktadır. Bu durum sektörün ticaretinin küresel olduğu anlamına gelmektedir (33) (18) (11) Kore (10) Diğer Asya ülkeleri (23) (14) Kanada (11) (10) Hollanda Kore (30) (19) (10) Norveç İsviçre (16) (13) (12) Çek Cumhuriyeti Singapur (30) (22) Malezya Rusya (33) (12) Birleşik Krallıklar (24) (22) Kore (10) (9) Diğer Asya ülkeleri Hollanda (34) (24) Diğer Asya ülkeleri Birleşik Krallıklar (3) (3) Meksika (40) (14) (12) Fransa (34) (15) Birleşik Krallıklar Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Sektörde az sayıda tedarikçinin pazar hakimiyeti bulunmamaktadır. Her ne kadar ve nın ihracat hacimleri önemli seviyelerde olsa da, pazar paylarının küçüldüğü, buna karşın Asya ülkelerinin, özellikle de Singapur un pazar paylarını hızla artırdığı görülmektedir Kore 4 Singapur 2 Birleşik Krallıklar İsviçre 0 Hollanda İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı (yüzde) Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 78

80 Türkiye nin sektördeki ihracatı kriz öncesine göre toparlanmış olsa da, ithalat, ihracatın belirgin bir şekilde üzerindedir. Sektörün toplam ithalatının 2011 yılı itibariyle 1 milyar doları aştığı düşünüldüğünde, sektördeki dış ticaret açığı sorununun giderek derinleştiği görülmektedir. Türkiye nin sektördeki dış ticareti (2012, milyon doları ve %) ihracat ithalat Türkiye nin toplam makine ihracatı içindeki payı (%) ,4 2,3 2 2,2 2,5 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Türkiye, ihracatını ancak dar talepli pazarlara yapabilmektedir. Rusya, Irak, İran; Türkiye nin ihracatında öne çıkan pazarlardır. Bu bakımdan Türkiye nin, ve Kore gibi büyük pazarlara açılması çok önemlidir. İhracatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ihracatın ülkelere göre dağılımı (%) İthalatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ithalatın ülkelere göre dağılımı (%) Rusya Irak İran Güney Kore 50 5 Suudi Arabistan Azerbaycan Özbekistan 9 3 Çek Cumhuriyeti 29 3 Etiyopya 9 3 İsviçre 25 2 Romanya 9 3 Fransa 24 2 Cezayir 9 3 İsveç 21 2 Kaynak: BM COMTRADE, TUIK, TEPAV Hesaplamaları Not: CAGR hesaplanma yöntemi 79

81 Ek 1.7: Metal dökümü için kasalar, plakalar, kalıp modelleri Ek 1.7: Metal dökümü için kasalar Plakalar, kalıp modeller Sektörün dünya ticareti küresel krizde yaklaşık yüzde 12 lik değer kaybına uğramış ve 12,3 milyar dolar seviyesine gerilemiştir. Ancak sonraki yıllarda toparlanarak kriz öncesindeki seviyesinin üzerine çıkmıştır yılı itibariyle sektör 17,3 milyar dolarlık ticaret hacmine ulaşmıştır Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları 80

82 döneminde ihracatı en çok artan ülke yüzde 19,8 lik büyüme hızı ile olmuştur. in aynı zamanda sektörün en büyük ihracatçısı olması, sektördeki konumunu giderek sağlamlaştırdığı anlamına gelmektedir. Sektörün önemli ithalatçılarından biri yine dir. Hindistan ise ithalatta en hızlı artışı yakalayan ülke olmuştur. En büyük 10 ihracatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) En büyük 10 ithalatçı (2012, milyon doları) CAGR (%) , , , ,0 Kore ,4 Meksika , , , ,4 Tayland , , ,0 Kanada 773-1,3 Hong Kong 499 4,2 Portekiz , ,6 Hong Kong 585 5,3 Hindistan ,9 Avusturya 554 1,6 Fransa 465 1,3 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları CAGR: İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı Sektörün küresel lideri olan in ana ticaret partnerleri Asya ülkeleri, ve dır., Tayland ve Meksika nın sektördeki büyük ihracatçılar için önemli pazarlar olduğu görülmektedir Hong Kong (19) (11) Hindistan Tayland (21) (21) (18) Endonezya Vietnam Kore (21) (17) Hindistan Meksika Tayland (30) Fransa Polonya Avusturya Çek Cumhuriyeti (10) Çek Cumhuriyeti (9) İsviçre Polonya Meksika Meksika (52) Kanada (23) (2) (2) Venezuela (2) Kanada 773 (78) Meksika (1) Fransa (1) Portekiz 658 (21) İspanya (20) Fransa (17) Çek Cumhuriyeti Brezilya Hong Kong 585 (36) (10) Tayland Avusturya 554 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları (41) İsviçre Çek Cumhuriyeti 81

83 Dünya Pazar Payı (%), 2012 Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi: Eskişehir İhtiyaç Analizi Raporu İthalatını en fazla artıran Hindistan ın ana ithalat partnerleri ve Kore dir. En fazla ithalat yapan, ithalat talebinin yüzde 33 ünü Kanada dan yüzde 42 sini de, ve Kore den karşılamaktadır Kanada (33) (21) (16) Kore (28) Kore (21) (12) Diğer Asya (9) Meksika (32) Kanada (17) (13) Kore 997 (19) (18) İsviçre (14) Avusturya Çek Cumhuriyet Tayland 824 (53) (16) Kore (9) Diğer Asya Malezya (2) 814 Kore (46) (36) Tayland Diğer Asya Vietnam (1) Hong Kong 499 (81) (11) Kore (3) (1) Diğer Asya (1) 469 (29) (16) Fransa (9) Avusturya Türkiye Hindistan 468 (33) Kore (21) Diğer Asya Malezya Fransa 465 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları (30) (12) (11) Portekiz (10) İspanya, sektörün küresel lideri olup, gerek ihracat hacmi gerekse de pazar payındaki artış hızı bakımından diğer ülkelerden ayrışmaktadır. Kore, ihracatını hızlı bir şekilde artırsa da, henüz ihracat hacmi düşük bir seviyededir. Sektörün öne çıkan ihracatçıları arasında Kanada dışındaki hiçbir ülkenin pazar payını düşürmediği görülmektedir Kanada Avusturya Hong Kong Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Kore Portekiz İhracat Pazar payı kümülatif artış hızı (yüzde) 82

84 Türkiye nin sektörde gerçekleştirdiği ihracat küresel krizde yaklaşık yüzde 10 değer kaybetmişse de, izleyen yıllarda toparlanabilmiştir. Fakat ithalatın giderek artması dolayısıyla, sektörün dış ticaret açığı önemli bir sorun olmaya başlamıştır. Türkiye nin sektördeki dış ticareti (2012, milyon doları ve %) ihracat ithalat Türkiye nin toplam makine dış ticareti içindeki payı (%) İhracat 0,65 0,82 0,92 0,89 0,93 0,89 Kaynak: BM COMTRADE, TEPAV Hesaplamaları Türkiye nin sektördeki ihracatı yakın bölgelerle sınırlı kalmamış ve çeşitlenebilmiştir. Türkiye, ihracatının yaklaşık üçte birini Rusya ve ya yapmaktadır. Sektörün en büyük ihracatçısı olan ise Türkiye nin en önemli ithalat partneridir. İhracatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ihracatın ülkelere göre dağılımı (%) İthalatın ülkelere göre dağılımı (2012, milyon doları) ithalatın ülkelere göre dağılımı (%) Rusya Federasyonu 33 17, , , ,8 İran 13 6, ,8 10 5,2 Güney Kore 32 9,4 Fransa 9 5,0 Fransa 27 7,9 Sırbistan 7 3,8 İspanya 15 4,4 Bulgaristan 7 3,8 10 3,0 Ege Serbest Bölgesi 6 3,4 Lüksemburg 10 2,9 Romanya 6 3,0 Portekiz 8 2,3 5 2,7 İsviçre 5 1,6 Kaynak: BM COMTRADE, TUIK TEPAV Hesaplamaları Not: CAGR hesaplanma yöntemi 83

85 EK-2: FİRMA GENEL BİLGİLERİ Firma Adı: Aksoylu Trayler-Römork Sanayii ve Ticaret A.Ş. Kuruluş yılı ve yeri: 1954, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Şirket, yüzde yüz yerli sermaye ile kurulmuştur. Konum: Şirket Eskişehir Organize Sanayi Bölgesi nde bulunmaktadır. Kapalı Alan: Firma, m² si kapalı toplam m² alana sahiptir. Sektör: Şirket römork ve kasa yapımı ile ilgilenmektedir. Firmanın ağırlıklı olarak ürettiği ürünlerin uluslararası mal ticareti kodları HS-92 de 2920 olarak sınıflandırılmıştır. Üretim Tipi: Üretim sürecinin emek yoğun olduğunu belirten firma, sipariş usulü üretim yapmaktadır. Firma Adı: Berkel Makine Kuruluş yılı ve yeri: 2005, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Firma yüzde yüz yerli sermaye ile kurulmuştur. Konum: Firmanın üretim tesisi Konya da bulunmaktadır. Kapalı Alan: Firma, m² lik kapalı alana sahiptir. Sektör: Firmada fikstür ve kolaylaştırıcı ekipman üretilmektedir. Ağırlıklı olarak ürettiği ürünün HS-92 deki kodu ise 8466 dır. Üretim Tipi: Sipariş usulü üretim yapan firma, üretim sürecini emek yoğun olarak tanımlamıştır. 84

86 Firma Adı: ÇMS Çetin Döküm Makina Sanayi ve Tic. Ltd. Şti. Kuruluş yılı ve yeri: 1996, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Şirket, yüzde yüz yerli sermaye ile kurulmuştur. Konum: Firma Eskişehir de bulunmaktadır. Kapalı Alan: Firma, m² lik kapalı alana sahiptir. Sektör: Firma, dökümhane endüstrisi ve dökümhane tesisi imalat ve montajı ile ilgilenmekte; dökümhaneler için makine imalatı yapmaktadır. Ağırlıklı olarak ürettiği ürünlerin HS-92 deki kodu ise 8474 tür. Üretim Tipi: Üretimini sipariş usulü yapan firma, üretim sürecinde emek ve makinenin eşit yoğunluğa sahip olduğunu belirtmiştir. Firma Adı: EJS Eskişehir Jant Sanayi A.Ş. Kuruluş yılı ve yeri: , Eskişehir Ortaklık Yapısı: Firma tamamen yerli sermaye ile kurulmuştur. Konum: Firma Eskişehir de bulunmaktadır. Kapalı Alan: Firma m² açık, m² de kapalı alana sahiptir. Sektör: Firma, otomotiv sanayi için jant üretimi yapmakta, bunun dışında da Turbomax için havacılık parçası üretmektedir. Firmanın ağırlıklı olarak ürettiği ürünlerin uluslararası mal ticareti kodları HS- 92 de 8708, 8431, 8411 olarak sınıflandırılmıştır. Üretim Tipi: Şirketin içinde hem emek yoğun üretim yapılan hem de makine yoğun üretim yapılan kısımlar vardır. Üretim, sipariş usulü gerekleştirilmektedir. 85

87 Firma Adı: Emek Özel Civata Ltd. Şti. Kuruluş yılı ve yeri: 1960, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Firma yüzde yüz yerli sermayelidir. Konum: Firma, Eskişehir de bulunmaktadır. Kapalı Alan: Firma, m² si kapalı olmak üzere, m² lik alanda üretimini gerçekleştirmektedir. Sektör: Şirket cıvata, somun ve özel bağlantı elemanları üretmektedir. Firmanın ağırlıklı olarak ürettiği ürünün uluslararası mal ticareti kodu HS-92 de 8433, 8432 olarak sınıflandırılmıştır. Üretim Tipi: Sipariş usulü üretim yapan firma, üretim sürecinin emek yoğun olduğunu belirtmiştir. Firma Adı: Akar Makina Kuruluş yılı ve yeri: 1990, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Firma yüzde yüz yerli sermayelidir. Konum: Firmanın üretim tesisi Konya da bulunmaktadır. Kapalı Alan: Firma, m²'si kapalı ve m² si açık olmak üzere toplam m² üretim alanına sahiptir. Sektör: Şirket, demir çelik endüstrisi ve lastik kaplama sanayisi için makineler üretmektedir. Ayrıca farklı endüstri kollarına otoklav ve basınçlı ekipman imalatı da yapmaktadır. Ağırlıklı olarak ürettiği ürünlerin uluslararası mal ticareti kodları HS-92 de 8477 ve 8419 olarak sınıflandırılmıştır. Üretim Tipi: Firma çoğunlukla sipariş usulü, zaman zaman ise stok ile çalışmaktadır. 86

88 Firma Adı: Dikmen Makine Çelik Konstrüksiyon ve Müh. San. Ve Tic. Ltd. Şti. Kuruluş yılı ve yeri: 2010, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Aile şirketi olarak kurulan firma, yüzde yüz yerli sermayelidir. Konum: Firma Eskişehir de bulunmaktadır. Kapalı Alan: Firma, m²'lik kapalı alana sahiptir. Sektör: Firma, geri dönüşüm makinelerinin imalatını yapmaktadır. Ürettiği ürünler HS-92 de 8433 olarak sınıflandırılmaktadır. Üretim Tipi: Emek yoğun üretim yapan firma, sabit bir stok miktarı bulundurmakta ve stokları azaldıkça üretim yapmaktadır. Firma Adı: ETASİS Elektronik Tartı Aletleri ve Sistemleri Sanayi ve Tic. A.Ş. Kuruluş yılı ve yeri: 1990, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Firma, tamamen yerli sermaye ile kurulmuş bir aile şirketidir. Konum: Firma, Eskişehir de bulunmaktadır. Kapalı Alan: Firma, m² kapalı alana sahiptir. Sektör: Firmanın standart üretiminde market terazileri, endüstriyel teraziler, basküller, indikatörler, basınçölçerler ve yük hücreleri (Loadcell) bulunmaktadır. Bununla birlikte müşteri talebi doğrultusunda özel tartı sistemleri de üretilmektedir yılı başında CNC Freze - Torna Tezgahı yapımına başlamış ve başarı elde etmiştir. Ürettiği ürünler HS-92 de 8457, 8458, 8459 olarak sınıflandırılmaktadır. Üretim Tipi: Üretim elle yapılması gereken çok fazla aşama içerdiği için emek yoğun olarak gerçekleştirilmektedir. Katalog ürünleri için seri üretim, özel ürünler için ise sipariş usulü üretim yapmaktadır. 87

89 Firma Adı: Köklüce Makina Sanayi ve Tic. Ltd. Şti. Kuruluş yılı ve yeri: 1997, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Firma, yüzde yüz yerli sermaye ile kurulmuştur. Konum: Firma, Eskişehir Organize Sanayi Bölgesi nde bulunmaktadır. Kapalı Alan: Şirket m² si kapalı toplam m² bir alanda üretimini sürdürmektedir. Sektör: Şirket metal sektöründedir. Operatör kabinleri, tarım aletleri parçaları, inşaat kalıpları ve iskeleler üretmektedir. Üretim Tipi: Üretim sürecinin makine yoğun olduğunu belirten firma, sadece gelen siparişler doğrultusunda üretim yapmaktadır. Firma Adı: Makel Makine Sanayi ve Tic. A.Ş. Kuruluş yılı ve yeri: 1977, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Firma yerli sermaye ile kurulmuştur. Konum: Firmanın üretim tesisi Eskişehir de bulunmaktadır. Kapalı Alan: Şirket m² lik kapalı alana sahiptir. Sektör: ENDEL şirketler grubunun yatırım ihtiyaçlarından doğmuş olan firma, toprak sanayi (kırmızı grup) ve beyaz eşya sektörüne yönelik farklı ürünlerin imalatını yapmaktadır. Firmanın ağırlıklı olarak ürettiği ürünlerin uluslararası mal ticareti kodları HS-92 de 8479, 8428 olarak sınıflandırılmıştır. Üretim Tipi: Üretim sürecinin emek yoğun olduğunu belirten firma, ENDEL şirketler grubunun talebine göre üretim miktarını belirlemektedir. 88

90 Firma Adı: Yüksel Makina Sanayi ve Tic. A.Ş. Kuruluş yılı ve yeri: 1984, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Yüzde yüz yerli sermaye ile kurulmuş bir firmadır. Konum: Firma, Eskişehir Organize Sanayi Bölgesi nde bulunmaktadır. Kapalı Alan: Şirketin m² lik kapalı alanı bulunmaktadır. Sektör: Firma; çalıştığı firmalara ait özel parçaların yanı sıra, makine imalatçılarının standart parçalarından olan konnektörler, çatallar (DIN 71752), rakorlar, alternatör kasnakları, segman kanallı ve delikli pimler (DIN 1434 ) üretmektedir. Firmanın ağırlıklı olarak ürettiği ürünlerin uluslararası mal ticareti kodları HS-92 de 7412, 7415 ve 7318 olarak sınıflandırılmıştır. Üretim Tipi: Firma seri üretim gerçekleştirmektedir. Firma Adı: PEK Makina Sanayi ve Tic. Ltd. Şti. Kuruluş yılı ve yeri: 1995, Eskişehir Ortaklık Yapısı: Firma, tamamen yerli sermaye ile kurulmuştur. Konum: Firmanın üretim tesisi Eskişehir de bulunmaktadır. Kapalı Alan: Şirketin üretim tesisi m² kapalı alana sahiptir. Sektör: Hard-soft bisküvi hatları, kraker üretim hatları, tünel fırınlar, hamur şekillendirme makineleri, bisküvi kremalama makineleri ve konveyörler firmanın üretimini yaptığı makineler arasında yer almaktadır. Firmanın ağırlıklı olarak ürettiği ürünlerin uluslararası mal ticareti kodları HS-92 de 8417 ve 8438 olarak sınıflandırılmıştır. Üretim Tipi: Sipariş usulü üretim yapan firmanın üretim süreci, emek yoğun olarak tanımlanmıştır. 89

Gayri Safi Katma Değer

Gayri Safi Katma Değer Artıyor Ekonomik birimlerin belli bir dönemde bir bölgedeki ekonomik faaliyetleri sonucunda ürettikleri mal ve hizmetlerin (çıktı) değerinden, bu üretimde bulunabilmek için kullandıkları mal ve hizmetler

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ 16 09 2014 Sayı 29 Genel Değerlendirme Nisan 2014 TEPAV İstihdam İzleme Bülteni nin -Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) Nisan 2014 verilerinin değerlendirildiği- 29. sayısında sigortalı

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ 12 08 2014 Sayı 28 Genel Değerlendirme Mart 2014 TEPAV İstihdam İzleme Bülteni nin -Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) Mart 2014 verilerinin değerlendirildiği- 28. sayısında sigortalı

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ 01 10 2014 Sayı 31 TEPAV İSTİHDAM İZLEME TEPAV İstihdam İzleme Bülteni nin -Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) Haziran 2014 verilerinin değerlendirildiği- 31. sayısında sigortalı

Detaylı

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. Mayıs 2013 - Düzce 1

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. Mayıs 2013 - Düzce 1 Mayıs 2013 - Düzce 1 İçerik Giriş Kamu Üniversite Sanayi İşbirliğinde En Somut Ara Yüzler: Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Ülkemizde Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin Bölgesel

Detaylı

HANEHALKI İŞGÜCÜ ARAŞTIRMASI Bölgesel Sonuçlar 2004-2013 İşgücü ve Yaşam Koşulları Daire Başkanlığı İşgücü İstatistikleri Grubu İÇİNDEKİLER GİRİŞ... 3 TEMEL İŞGÜCÜ GÖSTERGELERİ... 5 YE İLİŞKİN İŞGÜCÜ GÖSTERGELERİ,

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ 19 05 2014 Sayı 26 Genel Değerlendirme Ocak 2014 TEPAV İstihdam İzleme Bülteni nin -Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Ocak 2014 verilerinin değerlendirildiği- 26. sayısında sigortalı ücretli istihdamı, kadın

Detaylı

Yatırım Teşvik Uygulamalarında Bölgeler

Yatırım Teşvik Uygulamalarında Bölgeler Yatırım Teşvik Uygulamalarında Bölgeler 1. Bölge: Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, İstanbul, İzmir, Kocaeli, Muğla 2. Bölge: Adana, Aydın, Bolu, Çanakkale (Bozcaada ve Gökçeada İlçeleri Hariç), Denizli,

Detaylı

SON EKONOMİK GELİŞMELERDEN SONRA ESNAF VE SANATKARLARIN DURUMU

SON EKONOMİK GELİŞMELERDEN SONRA ESNAF VE SANATKARLARIN DURUMU SON EKONOMİK GELİŞMELERDEN SONRA ESNAF VE SANATKARLARIN DURUMU Temel Ekonomik Göstergeler: Temmuz ayında; Üretici fiyatları genel indeksinde(üfe), Bir önceki aya göre %1,25 artış Bir önceki yılın Aralık

Detaylı

MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ

MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ 12 Mart 2014 Konya İhtiyaç Analizi Raporu Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nin öncülüğünde

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ 01 07 2014 Sayı 27 Genel Değerlendirme Şubat 2014 TEPAV İstihdam İzleme Bülteni nin -Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) Şubat 2014 verilerinin değerlendirildiği- 27. sayısında sigortalı

Detaylı

LİMANLAR GERİ SAHA KARAYOLU VE DEMİRYOLU BAĞLANTILARI MASTER PLAN ÇALIŞMASI

LİMANLAR GERİ SAHA KARAYOLU VE DEMİRYOLU BAĞLANTILARI MASTER PLAN ÇALIŞMASI T.C. ULAŞTIRMA, DENİZCİLİK VE HABERLEŞME BAKANLIĞI ALTYAPI YATIRIMLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ LİMANLAR GERİ SAHA KARAYOLU VE DEMİRYOLU BAĞLANTILARI MASTER PLAN ÇALIŞMASI SONUÇ RAPORU-EKLER Mühendislik Anonim

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ 07.08.2015 Sayı 41 Genel Değerlendirme Nisan 2015 TEPAV İstihdam İzleme Bülteni nin -Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) Nisan 2015 verilerinin değerlendirildiği- 41. sayısında sigortalı

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ 31 12 2014 Sayı 33 Genel Değerlendirme Ağustos 2014 TEPAV İstihdam İzleme Bülteni nin, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) Ağustos 2014 verilerinin değerlendirildiği 33. sayısında

Detaylı

BÖLGESEL VERİMLİLİK İSTATİSTİKLERİ METAVERİ

BÖLGESEL VERİMLİLİK İSTATİSTİKLERİ METAVERİ BÖLGESEL VERİMLİLİK İSTATİSTİKLERİ METAVERİ Kapsam Sektörel Kapsam 2003-2008 yılları için Avrupa Topluluğu nda Ekonomik Faaliyetlerin İstatistiki Sınıflaması NACE REV.1.1 e göre; B C D E F G H I J K M

Detaylı

T.C. B A Ş B A K A N L I K STEMİ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI

T.C. B A Ş B A K A N L I K STEMİ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI T.C. B A Ş B A K A N L I K YENİ TEŞVİK K SİSTEMS STEMİ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI MEVCUT TEŞVİK SİSTEMİ Genel Teşvik Uygulamaları Bölgesel Teşvik Uygulamaları Büyük Ölçekli Yatırımların Teşviki KDV

Detaylı

OTO KALORİFER PETEK TEMİZLİĞİ - VİDEO

OTO KALORİFER PETEK TEMİZLİĞİ - VİDEO OTO KALORİFER PETEK TEMİZLİĞİ - VİDEO Oto Kalorifer Peteği Temizleme Makinası, Araç Kalorifer Petek Temizliği Cihazı. kalorifer peteği nasıl temizlenir, kalorifer peteği temizleme fiyatları, kalorifer

Detaylı

PROGRAM EKİNİN GAYRİ RESMİ ÇEVİRİSİDİR. E K L E R EK 1.1... 4 DAİMİ İKAMET EDENLERİN SAYISI, TOPLAM NÜFUS, İLLERE GÖRE ŞEHİR VE KIRSAL

PROGRAM EKİNİN GAYRİ RESMİ ÇEVİRİSİDİR. E K L E R EK 1.1... 4 DAİMİ İKAMET EDENLERİN SAYISI, TOPLAM NÜFUS, İLLERE GÖRE ŞEHİR VE KIRSAL PROGRAM EKİNİN GAYRİ RESMİ ÇEVİRİSİDİR. E K L E R EK 1.1... 4 DAİMİ İKAMET EDENLERİN SAYISI, TOPLAM NÜFUS, İLLERE GÖRE ŞEHİR VE KIRSAL YERLEŞİMLERDEKİ NÜFUS %'Sİ... 4 EK 1.2... 6 KİŞİ BAŞI REEL GSYİH,

Detaylı

MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ

MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ MAKİNE SEKTÖRÜNDE REKABETÇİLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ 8 Ağustos 05 Adana İhtiyaç Analizi Raporu Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nin öncülüğünde

Detaylı

İL ADI UNVAN KODU UNVAN ADI BRANŞ KODU BRANŞ ADI PLANLANAN SAYI ÖĞRENİM DÜZEYİ

İL ADI UNVAN KODU UNVAN ADI BRANŞ KODU BRANŞ ADI PLANLANAN SAYI ÖĞRENİM DÜZEYİ ADANA 8140 BİYOLOG 0 1 LİSANS ADANA 8315 ÇOCUK GELİŞİMCİSİ 0 1 LİSANS ADANA 8225 DİYETİSYEN 0 1 LİSANS ADANA 8155 PSİKOLOG 0 1 LİSANS ADANA 8410 SAĞLIK MEMURU 6000 ÇEVRE SAĞLIĞI 4 LİSE ADANA 8410 SAĞLIK

Detaylı

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ TÜKETİCİ FİYAT ENDEKSİ (TÜFE) BİLGİ NOTU HAZİRAN 2014 Türkiye İstatistik Kurumu 03/07/2014 tarihinde 2014 yılı Haziran ayı Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) haber bültenini yayımladı. Tüketici Fiyat Endeksi

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ 11.06.2015 Sayı 39 Eki-08 Oca-09 Nis-09 Tem-09 Eki-09 Oca-10 Nis-10 Tem-10 Eki-10 Oca-11 Nis-11 Tem-11 Eki-11 Oca-12 Nis-12 Tem-12 Eki-12 Oca-13 Nis-13 Tem-13 Eki-13 Oca-14 Nis-14 Tem-14 Eki-14 Oca-15

Detaylı

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ TÜKETİCİ FİYAT ENDEKSİ (TÜFE) BİLGİ NOTU AĞUSTOS 2014 Türkiye İstatistik Kurumu 03/09/2014 tarihinde 2014 yılı Ağustos ayı Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) haber bültenini yayımladı. Tüketici Fiyat Endeksi

Detaylı

Türkiye'nin en rekabetçi illeri "yorgun devleri"

Türkiye'nin en rekabetçi illeri yorgun devleri Türkiye'nin en rekabetçi illeri "yorgun devleri" Türkiye nin kalkınmasında önemli rol üstlenen İstanbul, Ankara ve İzmir, iller arasında rekabet sıralamasında da öne çıktı. İSTANBUL - Elif Ferhan Yeşilyurt

Detaylı

2016 Ocak İşkolu İstatistiklerinin İllere Göre Dağılımı 1

2016 Ocak İşkolu İstatistiklerinin İllere Göre Dağılımı 1 2016 Ocak İşkolu İstatistiklerinin İllere Göre Dağılımı 1 1 30 Ocak 2016 tarih ve 29609 sayılı Resmi Gazete de Yayınlanan İşkollarındaki Ve Sendikaların Üye na İlişkin 2016 Ocak Ayı İstatistikleri Hakkında

Detaylı

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ TÜKETİCİ FİYAT ENDEKSİ (TÜFE) BİLGİ NOTU EYLÜL 2015 Türkiye İstatistik Kurumu 05/10/2015 tarihinde 2015 yılı Eylül ayı Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) haber bültenini yayımladı. Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE)

Detaylı

1. KDV İstisnası. 4. Faiz desteği

1. KDV İstisnası. 4. Faiz desteği YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI HAKKINDA KARAR Karar Tarihi:14.07.2009 Karar Sayısı:2009/15199 Yayımlandığı Resmi Gazete Tarih ve Sayısı:16.07.2009/227290 Yürürlükte olan düzenleme üç farklı kategoride

Detaylı

YENİ TEŞVİK SİSTEMİ. Stratejik Yatırımların Teşviki KDV İstisnası ü ü ü ü. Bölgesel Teşvik Uygulamaları

YENİ TEŞVİK SİSTEMİ. Stratejik Yatırımların Teşviki KDV İstisnası ü ü ü ü. Bölgesel Teşvik Uygulamaları UYGULAMALAR YENİ TEŞVİK SİSTEMİ 15.06.2012 tarih ve 2012/3305 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren yeni teşvik sistemi 4 farklı uygulamadan oluşmaktadır: 1- Genel Teşvik Uygulamaları 2- Bölgesel

Detaylı

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği. Yeni Teşvik Sistemi. 4. Bölge Teşvikleri

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği. Yeni Teşvik Sistemi. 4. Bölge Teşvikleri Yeni Teşvik Sistemi 4. Bölge Teşvikleri Ekim 2013 İçerik Yeni Teşvik Sistemi Amaçları Yeni Teşvik Sistemi Uygulamaları Genel Teşvikler Bölgesel Teşvikler Büyük Ölçekli Ya>rımlar Stratejik Ya>rımlar 4.

Detaylı

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ TÜKETİCİ FİYAT ENDEKSİ (TÜFE) BİLGİ NOTU OCAK 2015 Türkiye İstatistik Kurumu 03/02/2015 tarihinde 2015 yılı Ocak ayı Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) haber bültenini yayımladı. Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE)

Detaylı

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ TÜKETİCİ FİYAT ENDEKSİ (TÜFE) BİLGİ NOTU AĞUSTOS 2015 Türkiye İstatistik Kurumu 03/09/2015 tarihinde 2015 yılı Ağustos ayı Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) haber bültenini yayımladı. Tüketici Fiyat Endeksi

Detaylı

İLLERE GÖRE NÜFUS KÜTÜKLERİNE KAYITLI EN ÇOK KULLANILAN 5 KADIN VE ERKEK ADI

İLLERE GÖRE NÜFUS KÜTÜKLERİNE KAYITLI EN ÇOK KULLANILAN 5 KADIN VE ERKEK ADI İLLERE GÖRE NÜFUS KÜTÜKLERİNE KAYITLI EN ÇOK KULLANILAN 5 KADIN VE ERKEK ADI İL KADIN ADI ERKEK ADI ADANA ADIYAMAN AFYONKARAHİSAR AKSARAY SULTAN SULTAN İBRAHİM RAMAZAN 1/17 2/17 AMASYA ANKARA ANTALYA ARDAHAN

Detaylı

İleri Teknolojili Tıbbi Görüntüleme Cihazları Yoğunluğu. Prepared by: Siemens Turkey Strategy and Business Development, SBD Istanbul, March 2010

İleri Teknolojili Tıbbi Görüntüleme Cihazları Yoğunluğu. Prepared by: Siemens Turkey Strategy and Business Development, SBD Istanbul, March 2010 İleri Teknolojili Tıbbi Görüntüleme Cihazları Yoğunluğu Prepared by: Siemens Turkey Strategy and Business Development, SBD Istanbul, March 200 Bilgisayarlı Tomografi milyon kişiye düşen cihaz sayısı İlk

Detaylı

LİSTE - II TÜRKİYE HALK SAĞLIĞI KURUMU - TAŞRA

LİSTE - II TÜRKİYE HALK SAĞLIĞI KURUMU - TAŞRA YER DEĞİŞİKLİĞİ BAŞVURULARI İÇİN İLAN EDİLEN LİSTESİ 1 ADANA BİYOLOG GENEL BÜTÇE 1 1 ADANA EBE GENEL BÜTÇE 6 1 ADANA HEMŞİRE GENEL BÜTÇE 2 1 ADANA SAĞLIK MEMURU ÇEVRE SAĞLIĞI TEKNİSYENİ GENEL BÜTÇE 1 1

Detaylı

SON DÖNEM DEVLET DESTEKLERİ VE TEŞVİKLERİ

SON DÖNEM DEVLET DESTEKLERİ VE TEŞVİKLERİ SON DÖNEM DEVLET DESTEKLERİ VE TEŞVİKLERİ DEVLET DESTEKLERİ 1- AJANSIN MALİ DESTEKLERİ 2- DEVLETİN YATIRIM TEŞVİKLERİ 3- DEVLETİN HİZMETLER SEKTÖRÜNE VE İHRACAT A YÖNELİK TEŞVİKLERİ İller arası Sosyo Ekonomik

Detaylı

KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 09/09/2015

KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 09/09/2015 KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 09/09/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış

Detaylı

M. SALİH URAS TÜİK DİYARBAKIR BÖLGE MÜDÜRÜ 10/08/2015

M. SALİH URAS TÜİK DİYARBAKIR BÖLGE MÜDÜRÜ 10/08/2015 M. SALİH URAS TÜİK DİYARBAKIR BÖLGE MÜDÜRÜ 10/08/2015 Diyarbakır Bölge Müdürlüğü 1 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Sanayi Milli

Detaylı

KONU : YENİ TEŞVİK SİSTEMİ

KONU : YENİ TEŞVİK SİSTEMİ KONU : YENİ TEŞVİK SİSTEMİ Bilindiği üzere Başbakan Recep Tayyip Erdoğan tarafından yeni teşvik sistemi açıklandı. Bu açıklamaya dayanarak aşağıda yeni teşvik sistemi genel hatlarıyla ifade edilecektir.

Detaylı

HÜSEYİN AVNİ DIZMAN TÜİK MALATYA BÖLGE MÜDÜRÜ 09/07/2015

HÜSEYİN AVNİ DIZMAN TÜİK MALATYA BÖLGE MÜDÜRÜ 09/07/2015 HÜSEYİN AVNİ DIZMAN TÜİK MALATYA BÖLGE MÜDÜRÜ 09/07/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut

Detaylı

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU DR. MEHMET AKYOL TÜİK MANİSA BÖLGE MÜDÜRÜ 09/04/2015

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU DR. MEHMET AKYOL TÜİK MANİSA BÖLGE MÜDÜRÜ 09/04/2015 DR. MEHMET AKYOL TÜİK MANİSA BÖLGE MÜDÜRÜ 09/04/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut

Detaylı

TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/09/2015

TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/09/2015 TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/09/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış Ulaştırma

Detaylı

TÜİK BURSA BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 10/03/2015

TÜİK BURSA BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 10/03/2015 TÜİK BURSA BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 10/03/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış Ulaştırma

Detaylı

DR. MEHMET AKYOL TÜİK MANİSA BÖLGE MÜDÜRÜ 07/11/2014

DR. MEHMET AKYOL TÜİK MANİSA BÖLGE MÜDÜRÜ 07/11/2014 DR. MEHMET AKYOL TÜİK MANİSA BÖLGE MÜDÜRÜ 07/11/2014 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut

Detaylı

METİN ÖCAL TÜİK BALIKESİR BÖLGE MÜDÜRÜ 09/06/2015

METİN ÖCAL TÜİK BALIKESİR BÖLGE MÜDÜRÜ 09/06/2015 METİN ÖCAL TÜİK BALIKESİR BÖLGE MÜDÜRÜ 09/06/2015 1 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış

Detaylı

CEYHAN SOSYO- EKONOMİK RAPORU

CEYHAN SOSYO- EKONOMİK RAPORU CEYHAN TİCARET ODASI CEYHAN SOSYO- EKONOMİK RAPORU 2013 YILI Ceyhan Ticaret Odası 2013 CEYHAN T İ CARET ODASI BAŞKANDAN; Değerli Ceyhanlılar, Bilindiği gibi Ceyhan Adana nın en eski ilçelerindenn birisi

Detaylı

T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI

T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI TELİF HAKLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İSTATİSTİKSEL BİLGİLENDİRME RAPORU (SERTİFİKA) Hazırlayan: İrfan Taylan ÇOKYAMAN OCAK 2013 ANKARA SERTİFİKA BÖLÜM İSTATİSTİKLERİ 2 1) SERTİFİKA

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Rapor Özet Türkiye genelinde il merkezlerinin içmesuyu durumu

İÇİNDEKİLER. Rapor Özet Türkiye genelinde il merkezlerinin içmesuyu durumu İÇİNDEKİLER Rapor Özet Türkiye genelinde il merkezlerinin içmesuyu durumu Çizelge 1 Türkiye genelinde il merkezlerinin su ihtiyaçları ve ihtiyaçların karşılanma durumu icmali Çizelge 2. 2013-2015 yılları

Detaylı

KPSS-2014/3 Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Sözleşmeli Pozisyonlarına Yerleştirme (Ortaöğretim)

KPSS-2014/3 Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Sözleşmeli Pozisyonlarına Yerleştirme (Ortaöğretim) KURUM ADI KADRO ADI 190160001 SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK MEMURU (ADANA TÜM İLÇELER Taşra) 5 0 75,57278 78,51528 190160003 SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK MEMURU (ARTVİN TÜM İLÇELER Taşra) 4 0 75,26887 75,34407 190160005

Detaylı

T.C. B A Ş B A K A N L I K STEMĐ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI

T.C. B A Ş B A K A N L I K STEMĐ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI T.C. B A Ş B A K A N L I K YENĐ TEŞVĐK K SĐSTEMS STEMĐ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI MEVCUT TEŞVĐK SĐSTEMĐ Genel Teşvik Uygulamaları Bölgesel Teşvik Uygulamaları Büyük Ölçekli Yatırımların Teşviki KDV

Detaylı

TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/06/2015

TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/06/2015 TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/06/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış Ulaştırma

Detaylı

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ

İSTİHDAM İZLEME BÜLTENİ xx.11.2015 Sayı 44 Genel Değerlendirme Temmuz 2015 TEPAV İstihdam İzleme Bülteni nin -Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Temmuz 2015 ve Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) Eylül 2015 verilerinin değerlendirildiği- 44.

Detaylı

ŞEREF DEMİRTAŞ TÜİK ZONGULDAK BÖLGE MÜDÜRÜ 07/07/2014

ŞEREF DEMİRTAŞ TÜİK ZONGULDAK BÖLGE MÜDÜRÜ 07/07/2014 ŞEREF DEMİRTAŞ TÜİK ZONGULDAK BÖLGE MÜDÜRÜ 07/07/2014 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut

Detaylı

ÜZEYİR KARAKUŞ TÜİK NEVŞEHİR BÖLGE MÜDÜRÜ 08/09/2014

ÜZEYİR KARAKUŞ TÜİK NEVŞEHİR BÖLGE MÜDÜRÜ 08/09/2014 ÜZEYİR KARAKUŞ TÜİK NEVŞEHİR BÖLGE MÜDÜRÜ 08/09/2014 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut

Detaylı

KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 09/10/2015

KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 09/10/2015 KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 09/10/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış

Detaylı

SİYASİ PARTİLERİN SEÇİM YARIŞI HIZ KESMİYOR

SİYASİ PARTİLERİN SEÇİM YARIŞI HIZ KESMİYOR BÜLTEN 21.05.2015 SİYASİ PARTİLERİN SEÇİM YARIŞI HIZ KESMİYOR 7 Haziran genel seçimine günler kala nefesler tutuldu, gözler yapılan anket çalışmalarına ve seçim vaatlerine çevrildi. Liderlerin seçim savaşının

Detaylı

KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 10/11/2015

KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 10/11/2015 KENAN ÇELEBİ TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 10/11/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış

Detaylı

VERGİ BİRİMLERİ. Taşra Teşkilatındaki Birimlerin Yıllar İtibariyle Sayısal Durumu

VERGİ BİRİMLERİ. Taşra Teşkilatındaki Birimlerin Yıllar İtibariyle Sayısal Durumu VERGİ BİRİMLERİ Taşra Teşkilatındaki Birimlerin Yıllar İtibariyle Sayısal Durumu 2. Vergi Birimleri. 2.1. Vergi Birimlerinin Yıllar İtibariyle Sayısal Durumu Birimin Adı 31/12/1996 31/12/1997 31/12/1998

Detaylı

Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi

Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Makine Sektöründe Rekabetçiliğin Geliştirilmesi Projesi Denizli İhtiyaç Analizi Raporu Tartışma Toplantısı Denizli Sanayi Odası, 16 Ocak 2014 Çerçeve Öncelikli

Detaylı

TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 08/07/2014

TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 08/07/2014 TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 08/07/2014 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış Ulaştırma

Detaylı

MEVCUT TEŞVİK SİSTEMİ

MEVCUT TEŞVİK SİSTEMİ MEVCUT TEŞVİK SİSTEMİ enel Teşvi Uygulamaları Bölgesel Teşvik Uygulamaları üyük Ölçekli Yatırımların Teşviki S KDV İstisnası S Gümrük Vergisi Muafiyeti S KDV İstisnası S Gümrük Vergisi Muafiyeti S Vergi

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI TEHLİKELİ ATIK İSTATİSTİKLERİ BÜLTENİ(2013)

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI TEHLİKELİ ATIK İSTATİSTİKLERİ BÜLTENİ(2013) Sayı: 4 02.07.2015 16:00 Mülga Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği kapsamında yıllık tehlikeli atık beyanları, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevre Bilgi Sistemi altında yer alan Atık Yönetim Uygulaması/Tehlikeli

Detaylı

TABİP İL BÖLGE SE PDC KAD ORAN GRUP KİLİS 4 63 88 96 109,09% A1 KARAMAN 4 32 127 130 102,36% A2 İZMİR 1 3 1821 1864 102,36% A3 MALATYA 5 42 373 375

TABİP İL BÖLGE SE PDC KAD ORAN GRUP KİLİS 4 63 88 96 109,09% A1 KARAMAN 4 32 127 130 102,36% A2 İZMİR 1 3 1821 1864 102,36% A3 MALATYA 5 42 373 375 TABİP İL BÖLGE SE PDC KAD ORAN GRUP KİLİS 4 63 88 96 109,09% A1 KARAMAN 4 32 127 130 102,36% A2 İZMİR 1 3 1821 1864 102,36% A3 MALATYA 5 42 373 375 100,54% A4 ELAZIĞ 5 39 308 309 100,32% A5 YALOVA 2 13

Detaylı

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI RAPOR BÜLTENİ İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI Ağız ve Diş Sağlığı Hizmetleri (TKHK, 13-) Tarih: 13/11/ Sayı : 12 Editör Aziz KÜÇÜK Hazırlayan Alpay KÖMBE Katkıda Bulunanlar Uğur TEKKANAT

Detaylı

TAKVİM KARTONLARI 2016 YILI RESMİ TATİL GÜNLERİ

TAKVİM KARTONLARI 2016 YILI RESMİ TATİL GÜNLERİ 2016 YILI RESMİ TATİL GÜNLERİ 2016 YILI MÜBAREK GÜN ve GECELER Yılbaşı 1 Ocak Cuma Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı 23 Nisan Cumartesi Emek ve Dayanışma Günü 1 Mayıs Pazar Gençlik ve Spor Bayramı 19 Mayıs

Detaylı

YATIRIM TEŞVİK BELGELERİ

YATIRIM TEŞVİK BELGELERİ TEŞVİK BELGELERİ 1//2010-31//2010 TARİHLERİ ARASINDA VERİLEN TEŞVİK BELGELERİ () Sn Belge No Belge Tarihi Firmanın Adı Yatırımın Sektörü Yatırımın Yeri Firmanın Adresi Yatırımın Belge Türü Cinsi 1 2 3

Detaylı

TABLO-2. ORTAÖĞRETİM MEZUNLARININ TERCİH EDEBİLECEĞİ KADROLAR ( EKPSS 2014)

TABLO-2. ORTAÖĞRETİM MEZUNLARININ TERCİH EDEBİLECEĞİ KADROLAR ( EKPSS 2014) 7942 MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI Hizmetli ADANA TÜM İLÇELER Taşra YH 12 9 2001 7943 MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI Hizmetli ADIYAMAN TÜM İLÇELER Taşra YH 12 5 2001 7944 MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI Hizmetli AFYONKARAHİSAR

Detaylı

TÜRKİYE'DE BÖLGESEL VE SEKTÖREL TEŞVİKLER: TEŞVİK SİSTEMİ KÜMELENMEYE NE ÖLÇÜDE DUYARLI?

TÜRKİYE'DE BÖLGESEL VE SEKTÖREL TEŞVİKLER: TEŞVİK SİSTEMİ KÜMELENMEYE NE ÖLÇÜDE DUYARLI? TÜRKİYE'DE BÖLGESEL VE SEKTÖREL TEŞVİKLER: TEŞVİK SİSTEMİ KÜMELENMEYE NE ÖLÇÜDE DUYARLI? Nuri YAVAN Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Coğrafya Bölümü Sunumun İçeriği 2 Giriş: Dünyadaki

Detaylı

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ Sayfa 1 Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Gözden Geçirme Notları 2011 Yılı Ocak Ayı TÜFE Göstergeleri TÜİK tarafından tarihinde açıklanan, 2011 yılı Ocak ayı Tüketici

Detaylı

TABLO-1. İLKÖĞRETİM/ORTAOKUL/İLKOKUL MEZUNLARININ TERCİH EDEBİLECEĞİ KADROLAR (2015 EKPSS/KURA )

TABLO-1. İLKÖĞRETİM/ORTAOKUL/İLKOKUL MEZUNLARININ TERCİH EDEBİLECEĞİ KADROLAR (2015 EKPSS/KURA ) KURUM KODU DPB NO KURUM ADI / POZİSYON UNVANI İL İLÇE TEŞKİLAT SINIF 490060001 12062 AİLE VE SOSYAL POLİTİKALAR BAKANLIĞI HİZMETLİ IĞDIR TÜM İLÇELER Taşra YH 12 2 999 1000 1001 490060003 12079 AİLE VE

Detaylı

YENİ TEŞVİK SİSTEMİ. Bu uygulamalar kapsamında sağlanacak destek unsurları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

YENİ TEŞVİK SİSTEMİ. Bu uygulamalar kapsamında sağlanacak destek unsurları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. YENİ TEŞVİK SİSTEMİ UYGULAMALAR 15.06.2012 tarih ve 2012/3305 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren yeni teşvik sistemi 5 farklı uygulamadan oluşmaktadır: 1- Genel Teşvik Uygulamaları 2- Bölgesel

Detaylı

Mayıs 2014 SAGMER İstatistikleri

Mayıs 2014 SAGMER İstatistikleri Mayıs 2014 SAGMER İstatistikleri *Ekli dosyadaki istatistikî veriler, Sigorta Şirketlerinin SBM ye gönderdiği verilerden oluşturulmuştur. Veriler 31 Mayıs 2014 itibariyle alınmıştır. Tablo 1: Ödeme Yöntemine

Detaylı

Talepte Bulunan PersonelinÜnvanlara Göre Dağılımı

Talepte Bulunan PersonelinÜnvanlara Göre Dağılımı 15/06/2011-05/08/2011 Tarihleri Arasında Başkanlığımız İnternet Sitesinde Yayınlanan "Hizmetiçi Eğitim İhtiyacının Belirlenmesi Anketi"ne Katılan 7.191 Personelin 58.878 Tercihin, "Tercih Edilen Eğitim

Detaylı

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ Sayfa 1 İKTİSADİ RAPORLAMA VE İSTATİSTİK MÜDÜRLÜĞÜ Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Gözden Geçirme Notları 2011 Yılı Temmuz Ayı TÜFE Göstergeleri TÜİK tarafından

Detaylı

BÖLGE BAZINDA DESTEKLENECEK SEKTÖRLER (TASLAK) (US 97 ULUSAL FAALİYET VE ÜRÜN SINIFLAMASI KODLARIYLA)

BÖLGE BAZINDA DESTEKLENECEK SEKTÖRLER (TASLAK) (US 97 ULUSAL FAALİYET VE ÜRÜN SINIFLAMASI KODLARIYLA) BÖLGE BAZINDA DESTEKLENECEK SEKTÖRLER (TASLAK) (US 97 ULUSAL FAALİYET VE ÜRÜN SINIFLAMASI KODLARIYLA) Bölgeler Düzey 2 30 *büro, muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı 1.BÖLGE TR10 (İstanbul) 2423

Detaylı

KONYA VALİLİĞİ. T.C. KONYA VALİLİĞİ İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü KONYA İLİ SOSYO-EKONOMİK RAPOR KONYA - 2015 SOSYO-EKONOMİK -1-

KONYA VALİLİĞİ. T.C. KONYA VALİLİĞİ İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü KONYA İLİ SOSYO-EKONOMİK RAPOR KONYA - 2015 SOSYO-EKONOMİK -1- T.C. KONYA VALİLİĞİ İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü KONYA İLİ RAPOR KONYA - 2015-1- KONYA NIN TÜRKİYEDEKİ YERİ KONYA, İÇ ANADOLU BÖLGESİ NİN GÜNEYİNDE YER ALMAKTADIR. COĞRAFİ OLARAK 36 0 40 VE 39

Detaylı

KURUM ADI KADRO ADI KONT.

KURUM ADI KADRO ADI KONT. . KPSS-2014/2 310020001 ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ Memur (ADIYAMAN MERKEZ Merkez) 1 0 86,13395 86,13395 310020003 ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ Memur (ADIYAMAN MERKEZ Merkez) 1 0 87,43649 87,43649 310020005 ADIYAMAN

Detaylı

-TÜRKİYE DE KİŞİ BAŞINA TÜKETİCİ BORCU 4 BİN TL YE YAKLAŞTI

-TÜRKİYE DE KİŞİ BAŞINA TÜKETİCİ BORCU 4 BİN TL YE YAKLAŞTI Umut Oran Basın Açıklaması 27.5.2013 -TÜRKİYE DE KİŞİ BAŞINA TÜKETİCİ BORCU 4 BİN TL YE YAKLAŞTI -SON ÜÇ YILDA KİŞİBAŞINA DÜŞEN TÜKETİCİ BORCU YÜZDE 90 ORANINDA ARTARKEN, AYNI DÖNEMDE TASARRUF NDAKİ ARTIŞ

Detaylı

KPSS-2014/3 Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Kadrolarına Yerleştirme Sonuçlarına Göre En Büyük ve En Küçük Puanlar (Lisans)

KPSS-2014/3 Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Kadrolarına Yerleştirme Sonuçlarına Göre En Büyük ve En Küçük Puanlar (Lisans) KURUM ADI ADI 390160001 SAĞLIK BAKANLIĞI PSİKOLOG (AĞRI TÜM İLÇELER Taşra) 1 0 72,44764 72,44764 390160003 SAĞLIK BAKANLIĞI PSİKOLOG (ARDAHAN TÜM İLÇELER Taşra) 1 0 72,11422 72,11422 390160005 SAĞLIK BAKANLIĞI

Detaylı

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ Sayfa 1 İKTİSADİ RAPORLAMA VE İSTATİSTİK MÜDÜRLÜĞÜ Gözden Geçirme Notları 2011 Yılı Mayıs Ayı TÜFE Göstergeleri TÜİK tarafından tarihinde açıklanan Mayıs ayı Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) haber bültenine

Detaylı

VALİLİĞİNE (İl Sağlık Müdürlüğü) GENELGE 2005/88

VALİLİĞİNE (İl Sağlık Müdürlüğü) GENELGE 2005/88 Konu: Psiko-Teknik Değerlendirme Merkezi 03.06.2005/8148 VALİLİĞİNE (İl Sağlık Müdürlüğü) GENELGE 2005/88 Bilindiği üzere Psiko-Teknik Değerlendirme Merkezlerinin açılış, işleyiş ve denetim işlemleri 18.07.1997

Detaylı

UYAP VİZYONU SEMİNERİ 04.06.2007 KATILIMCI PROFİLİ

UYAP VİZYONU SEMİNERİ 04.06.2007 KATILIMCI PROFİLİ 1. CUMHURBAŞKANLIĞI 1.1. Devlet Denetleme Kurulu UYAP VİZYONU SEMİNERİ 04.06.2007 KATILIMCI PROFİLİ 2. BAŞBAKANLIK 2.1. Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği(MGK) 2.2. Atatürk Kültür, Dil ve tarih Yüksek

Detaylı

KPSS - 2004/2 ve Ek Yerleştirmedeki En Küçük ve En Büyük Puanlar ( TABLO-2 Önlisans Mezunları III. Grup Yeni Kadrolar )

KPSS - 2004/2 ve Ek Yerleştirmedeki En Küçük ve En Büyük Puanlar ( TABLO-2 Önlisans Mezunları III. Grup Yeni Kadrolar ) KPSS - 2004/2 ve Ek Yerleştirmedeki En Küçük ve En Büyük Puanlar ( TABLO-2 Önlisans Mezunları III. Grup Yeni Kadrolar ) EN EN BOŞ KÜÇÜK BÜYÜK K.KODU KONTENJAN KONTENJAN PUAN PUAN UNVAN KURUM ADI KURUM

Detaylı

TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/07/2015

TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/07/2015 TÜİK İZMİR BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/07/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış Ulaştırma

Detaylı

KPSS - 2004/2 ve Ek Yerleştirmedeki En Küçük ve En Büyük Puanlar ( TABLO-1 Ortaöğretim Mezunları III. Grup Yeni Kadrolar )

KPSS - 2004/2 ve Ek Yerleştirmedeki En Küçük ve En Büyük Puanlar ( TABLO-1 Ortaöğretim Mezunları III. Grup Yeni Kadrolar ) KPSS - 2004/2 ve Ek Yerleştirmedeki En Küçük ve En Büyük Puanlar ( TABLO-1 Ortaöğretim Mezunları III. Grup Yeni Kadrolar ) EN EN BOŞ KÜÇÜK BÜYÜK K.KODU KONTENJAN KONTENJAN PUAN PUAN UNVAN KURUM ADI KURUM

Detaylı

ERDİNÇ SANCAK TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 07/08/2014

ERDİNÇ SANCAK TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 07/08/2014 ERDİNÇ SANCAK TÜİK EDİRNE BÖLGE MÜDÜRÜ 07/08/2014 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı Ruhsatı Konut

Detaylı

TÜİK BURSA BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/09/2015

TÜİK BURSA BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/09/2015 TÜİK BURSA BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ 09/09/2015 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut Satış Ulaştırma

Detaylı

KPSS-2014/3 Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Kadrolarına Yerleştirme Sonuçlarına Göre En Büyük ve En Küçük Puanlar (Önlisans)

KPSS-2014/3 Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Kadrolarına Yerleştirme Sonuçlarına Göre En Büyük ve En Küçük Puanlar (Önlisans) KURUM ADI ADI 290160001 SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK TEKNİKERİ (ADANA TÜM İLÇELER Taşra) 1 0 85,13376 85,13376 290160003 SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK TEKNİKERİ (AFYONKARAHİSAR TÜM İLÇELER Taşra) 2 0 81,03624 82,65201

Detaylı

EKONOMİK GÖSTERGELER BÜLTENİ

EKONOMİK GÖSTERGELER BÜLTENİ SAYI 12 EKONOMİK GÖSTERGELER BÜLTENİ 2014 2. Çeyrek Yıllar İtibariyle Yatırım Teşvik Belgeli Yatırım Bilgileri YATIRIM TEŞVİK İSTATİSTİKLERİ (ENERJİ YATIRIMLARI HARİÇ) Kaynak: Ekonomi Bakanlığı Bölgemizde

Detaylı

ŞEREF DEMİRTAŞ TÜİK ZONGULDAK BÖLGE MÜDÜRÜ 08/01/2016

ŞEREF DEMİRTAŞ TÜİK ZONGULDAK BÖLGE MÜDÜRÜ 08/01/2016 ŞEREF DEMİRTAŞ TÜİK ZONGULDAK BÖLGE MÜDÜRÜ 08/01/2016 Nüfus Eğitim Sağlık Doğum Ölüm Evlenme ve Boşanma İşgücü Tüketim Fiyat Endeksleri Finansal Yatırım Araçları Milli Gelir Dış Ticaret Yapı İzin Konut

Detaylı

YÜKSEKÖĞRETİM KURUMLARI ARASINDA YURTİÇİ ÖĞRETİM ELEMANI VE ÖĞRENCİ DEĞİŞİM PROGRAMLARININ DESTEKLENMESİ AMACIYLA YÜKSEKÖĞRETİM KURULUNCA

YÜKSEKÖĞRETİM KURUMLARI ARASINDA YURTİÇİ ÖĞRETİM ELEMANI VE ÖĞRENCİ DEĞİŞİM PROGRAMLARININ DESTEKLENMESİ AMACIYLA YÜKSEKÖĞRETİM KURULUNCA YÜKSEKÖĞRETİM KURUMLARI ARASINDA YURTİÇİ ÖĞRETİM ELEMANI VE ÖĞRENCİ DEĞİŞİM PROGRAMLARININ DESTEKLENMESİ AMACIYLA YÜKSEKÖĞRETİM KURULUNCA YÜKSEKÖĞRETİM KURUMLARINA AKTARILACAK TUTARLARIN KULLANIMI, MUHASEBELEŞTİRİLMESİ,

Detaylı

122. GRUPTA İHALE EDİLECEK SAHALARIN LİSTESİ. Belirlenen Taban İhale Bedeli TL. 1 Adana 3327245 3183357 II. Grup 81.07 Arama 6.06.2016 9,30 60.

122. GRUPTA İHALE EDİLECEK SAHALARIN LİSTESİ. Belirlenen Taban İhale Bedeli TL. 1 Adana 3327245 3183357 II. Grup 81.07 Arama 6.06.2016 9,30 60. 122. GRUPTA İHALE EDİLECEK SAHALARIN LİSTESİ Sıra No İli Erişim İlişkili Erişim Maden Grubu Alanı Ruhsat Safhası İhale Tarihi Saati Belirlenen Taban İhale Bedeli TL. 1 Adana 3327245 3183357 II. Grup 81.07

Detaylı

TABLO-1. MERKEZİ YERLEŞTİRMEDEKİ EN KÜÇÜK VE EN BÜYÜK PUANLAR ( ORTAÖĞRETİM MEZUNLARI )

TABLO-1. MERKEZİ YERLEŞTİRMEDEKİ EN KÜÇÜK VE EN BÜYÜK PUANLAR ( ORTAÖĞRETİM MEZUNLARI ) 1573951 3 0 091.496 092.411 HEMŞİRE (BOLU) ABANT İZZET BAYSAL ÜNİVERSİTESİ (Merkez) 1573953 29 0 093.232 096.492 KORUMA VE GÜVENLİK GÖREVLİSİ (ANKARA) ADALET BAKANLIĞI (Merkez) 1573955 11 0 092.813 093.230

Detaylı

(ki-kare) analizi ( Tablo 1. Araştırmaya Katılanların Çalıştıkları Okul Türüne Göre Dağılımı. Sayı % 1259 65,6 659 34,4 1918 100,0

(ki-kare) analizi ( Tablo 1. Araştırmaya Katılanların Çalıştıkları Okul Türüne Göre Dağılımı. Sayı % 1259 65,6 659 34,4 1918 100,0 ÖĞRENME ORTAMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ ARAŞTIRMASI Eğitimin kalitesi, öğrenme ortamlarının kalitesiyle doğru orantılıdır. Nitelikli öğrencilerin yetişmesi için nitelikli öğretmenlerin yanında öğrenme ortamlarının

Detaylı

T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI YENİ TEŞVİK SİSTEMİ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI. Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü ANKARA

T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI YENİ TEŞVİK SİSTEMİ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI. Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü ANKARA T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI YENİ TEŞVİK SİSTEMİ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI ANKARA SUNUM PLANI 1. Yeni Teşvik Sisteminin Hazırlık Süreci 2. Yeni Teşvik Sistemi 3. Öncelikli Yatırımlar 4. Kümelenme Yatırımları

Detaylı