Þizofreni ve Kognitif Bozukluklar

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Þizofreni ve Kognitif Bozukluklar"

Transkript

1 Þizofreni ve Kognitif Bozukluklar Sibel Çakýr 1 1 Uz.Dr., Ýstanbul Üniversitesi Ýstanbul Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, Ýstanbul GÝRÝÞ Þizofreni her ne kadar heterojen bir hastalýk olsa da, hemen her hastada süreklilik gösteren bazý kognitif bozukluklarýn olduðu yaklaþýk yüz yýldýr bilinmektedir (Bleuler 1911). Remisyonda sayýlan ve psikotik semptomlarýn en az düzeyde olduðu þizofreni hastalarýnda hezeyan ve halusinasyonlarýn prevalansý %20-40 arasýnda deðiþirken, kognitif bozukluklarýn %85 oranýnda olmasý, kognitif bozukluðun þizofrenideki yaygýnlýðýný ve en önemli semptom kümesi olduðunu gösterir (Palmer ve ark. 1997). Bu nedenle þizofreni hastalarýnda kognitif bozukluklar son yýllarda detaylý olarak incelenmiþ ve önümüzdeki yýllarda da konuyla ilgili klinisyen ve araþtýrmacýlarýn en çok çalýþacaðý konularýn baþýnda gelmektedir. Çünkü þizofreni hastalarýnýn kognitif becerileri, iþlevsellikleri ile direk iliþkili olup, iþlevsel süreci pozitif ve negatif belirtilerden daha çok etkilemekte, hastalýðýn uzun süreli gidiþinde en iyi öngörücü kabul edilmektedir (Gold 2004). Bu yüzden de yeni oluþturulacak DSM-V'te, þizofreni taný kriteri olarak, kognitif iþlevsellik düzeyinde hastalýk öncesi döneme göre sürekli þiddetli ve-veya belirgin kognitif bozulmanýn yer almasý önerilmiþtir (Keefe ve Fenton 2007). Bu öneri ile kognitif bozulmaya daha çok dikkat çekilmesi þizofreniye daha doðru taný koyma ve kognitif bozukluklarýn tedavi hedefi olmasý amaçlanmýþtýr. Soru ve Sorunlar Öte yandan þizofrenide kognitif bozukluklar alaný cevap arayan bazý soru ve sorunlarý da içermektedir. Öncelikle þizofrenide kognitif bozukluðu tanýmlamak için spesifik bir kognitif test olmadýðý söylenebilir. Her hastada bozuk çýkan bir kognitif test olmadýðý gibi, her test her hastada ayný derecede bozukluk göstermemektedir. Ýkinci olarak hasta gruplarýnda saðlýklý kiþilere göre anlamlý düzeyde bozukluk saptanýrken çoðu hastanýn test sonuçlarýnýn normal sýnýrlarda ya da normal sýnýrlarýn alt düzüylerinde olduðu unutulmamalýdýr. Öte yandan normal bireylerin %15 kadarýnýn kognitif test sonuçlarý da þizofreni hastalarýnýnki kadar bozuk olabiliyor. Ayrýca þizofrenidekine benzer kognitif bozukluklar bipolar bozukluk hastalarýnda, hastalarýn saðlýklý akrabalarýnda ve þizofreni spektrum bozukluklarýnda da saptanabilmektedir. Bu gruplara iliþkin verilerde nicelik farký olsa da saptanan bozukluðun þizofreniye ne derece özgü olduðu sorusu gündeme gelmektedir. Kognitif bozukluðun ölçülmesi ve yorumlanmasý sürecinde de sorunlar bulunmaktadýr. Kognitif testlerin çoðu özgün olarak psikiyatrik hastalýklar için deðil aðýr nörolojik hastalýðý ya da beyin hasarý olan kiþilerdeki bozukluðu ölçmek için tasarlamýþtýr. Bu testler genel anlamda tanýmlayýcý (deskriptif) özelliktedir, yani saptanan kognitif bozukluðun etiyolojisi ile ilgili bir ipucu içermez. Ayrýca bir testin gerektirdiði beyin faaliyeti nadiren tek bir kognitif iþlevle sýnýrlýdýr. Örneðin test hangi iþlevi aðýrlýklý olarak ölçmek için planlanýrsa planlansýn deneðin dikkat düzeyi test sonuçlarýný etkileyecektir. Deðerlendirmeyle ilgili bir diðer sorun olasý karýþtýrýcý deðiþkenlerin hesaba katýlmasýnda yaþanacaktýr. Hastanýn 9

2 Çakýr S. þu anda ölçülen test skoru mu baz alýnacaktýr? Yoksa premorbid dönemdeki performans skoruna göre düzeltme yapmak mý gerekir? Ya da eðitim düzeyine hatta ebeveyninin test performans skorlarýna (örneðin IQ düzeyi) göre mi düzeltme yapýlmalýdýr. Performansý o anda etkileyen deðiþkenleri ne þekilde hesaba katabiliriz? Örneðin hastanýn test konusundaki motivasyonu bile sonuçlarý etkiler. Testin sonunda bir "ödül" olmasý durumunda hastanýn motivasyonu artmakta, bu da skoru etkilemektedir. Hastanýn o anda kullandýðý ilaçlara, örneðin antipsikotiklerin tipi ya da antikolinerjik kullanýlýp kullanýlmadýðýna göre sonuçlar korele edilmelidir. Gerek negatif gerekse pozitif belirtiler de o anki test performansýný etkilemektedir. En önemli sorun, saptanan bozukluklar için henüz elimizde spesifik tedavi olanaklarýnýn bulunmamasýdýr. Son olarak þizofreni hastalarýnýn "normal"lerden kognitif olarak, örneðin IQ puanlarý bakýmýndan "geri" olduðunun resmi sýnýflamaya girmesinin var olan stigmaya katkýda bulunacaðý söylenebilir. Yukarýda özetlenen güçlüklerin araþtýrmalar arasýndaki farklý sonuçlara katkýda bulunduðunu söylemek hata olmasa gerek. Bu metinde çözüm yolundaki çabalardan da söz edilecektir. Kognitif bozulmanýn ilk epizod þizofreni hastalarýnda da gösterilmesi (Bilder ve ark. 2000, Gonzalez -Blanch ve ark. 2007), hastalýk belirtilerinin baþlamadýðý premorbid dönemden beri varolduðu (Jones ve ark. 1994) ve hatta hastalýk belirtilerinin görünmediði aile bireylerinde olmasý (McIntosh ve ark. 2005), hastalýkla ilgili patofizyoloji çalýþmalarýnýn önemli bir kýsmýný kognitif alana yönlendirmiþ ve bulgular kognitif belirtilerin fenotipik bir marker olabileceði (Gottesman ve Gould 2003), hastalýðýn gidiþinde de iþlevsellikle ilgili bir öngörücü olabileceði düþüncelerini haklý çýkarmýþtýr (Green 1996). Davidson ve ark. nýn (1999) Ýsrail'de saðlýklý genç erkeklerde askerlik incelemesi için yapýlan kognitif testlerin daha sonra þizofreni hastalýðý geliþenlerde, saðlýklý göründükleri geçmiþ dönemde kognitif testlerinde bozukluðun olduðunu saptayan çalýþmasý, erken tanýda kognisyonun önemini gösteren iyi bir toplum tarama çalýþmasýdýr. Þizofrenide hangi kognitif alanlar bozulur? Genel olarak þizofreni hastalarýnýn tümünde, çoðu kognitif alanda performans normalin 1-3 standart deviasyon altýna düþmüþtür (Saykin ve ark. 1991). z Degeri Ortalama Profil Saglikli Denekler Ortalama Profil -3.5 S.D SK S.O SB GB Sö.Ö Dil GMHD IBID MHS S.D Soyut Düsünce SK Sözel Kognisyon S.O Spasyel Organizasyon SB Semantik Bellek GB Görsel Bellek Sö.Ö Sözel Ögrenme Dil GMHD Görsel-MotorHiz ve ve Dikkat IBID Isitsel Bilgi Isleme ve Dikkat MOT Motor Hiz ve Siralama Grafik 1. Þizofreni hastalarýnýn saðlýklý deneklere göre nöropsikolojik profili (Saykin ve ark. 1991). Grafik 1. genel olarak kontrol grubuna göre þizofrenide bozulan alanlarý ve bozulma derecesini göstermektedir. Hiç ilaç tedavisi almamýþ, ilk epizod ve kronik þizofreni hastalarýnýn kognitif düzeyleri benzer sayýlabilir (Saykin ve ark. 1994). Þizofreni hastalarýnda ortalama IQ normalin altýnda, 90 civarýnda olup normal deðerlerin alt sýnýrýna yakýndýr, fakat çalýþma belleði, yürütücü iþlevler, dikkat, bellek gibi diðer kognitif alanlarda bozulma daha da belirgindir (Gold ve ark. 1992). Bu bozukluklarýn motivasyon eksikliði ya da testi sürdürememe gibi nedenlerle ortaya çýkmadýðý da bilinmektedir. Bu alanda yapýlan çok sayýda çalýþmada hasta örneklemlerinin ilaç tedavisi almýþ ya da almamýþ, ilk epizod, kronik remisyonda olan, olmayan, paronoid semptomlarla ya da negatif semptomlarla giden hasta gruplarý gibi çok çeþitli olmasý sonuçlarý etkilese de çalýþma belleði, frontal yürütücü iþlevler, dikkat gibi kognitif alanlarýn hemen her hastada bozuk olduðu görülmüþtür. Þizofreni hastalarýnda kognitif fonksiyonlarýn bu kadar önemli olmasýnýn bir nedeni de dikkat, çalýþma belleði, sözel bellek ve problem çözme gibi kognitif iþlev bozukluklarýnýn, bozulmuþ sosyal davranýþlar, iþ yaþamý performansý gibi günlük yaþam aktiviteleri ile de doðrudan iliþkili olmasýdýr. Kronik þizofreni hasta örneklemini iyi temsil ettiði düþünülen CATIE çalýþmasýnda, ilaç tedavisi baþlamadan önceki nörokognisyon sonuçlarýna göre 1493 þizofreni hastasýnýn belirgin ve yaygýn kognitif alanlarda bozulmalar görülmüþtür. Faktör analizi yapýldýðýnda kognitif alan sayýsýný beþte (sözel bellek, vijilans, iþlem hýzý, muhakeme ve problem çözme, çalýþma belleði) toplamak uygun bulunmuþ. 10

3 Þizofreni ve Kognitif Bozukluklar Yine bu araþtýrmada kognitif testler, negatif semptomlarla orta derecede iliþkili bulunurken, pozitif semptomlarla iliþkisiz bulunmuþtur (Keefe ve ark. 2006). Kognitif bozukluklar nasýl ölçülür ve deðerlendirilir? Þizofrenide kognitif fonksiyonlarýn deðerlendirilmesinde, çok farklý metodolojiler ve testler yapýlmýþ, elde edilen araþtýrma sonuçlarýndan genel patolojiyi ölçen, en çok fikir veren, pratik, obfektif olan testi ve alaný saptamak için de çok sayýda metaanaliz, faktör analizi çalýþmasý yapýlmýþtýr. Þizofreni ile iliþkili kogntif bozukluklarý standart bir biçimde taramak ve kognisyon hedefli yeni geliþtirilecek ilaç araþtýrmalarýnda kullanýlmak için Amerikan Ulusal Ruh Saðlýðý Enstitüsü, uzman görüþlerini toplayýp bir nöropsikolojik batarya geliþtirmek için MATRICS projesini (Þizofrenide Kognisyonu Ýyilþtirmek için Ölçme vetedavi Araþtýrmasý) 4 yýl önce baþlattý. Bu bataryada þizofrenide en çok bozulan þu 7 kognitif alanýn yer almasýna karar verildi; çalýþma belleði, dikkat/- uyarýlma, sözel öðrenme ve bellek, görsel öðrenme ve bellek, muhakeme ve problem çözme, iþlem hýzý ve sosyal kognisyon (Green ve ark. 2004). Yaklaþýk bir hastaya uygulama süresi 63.5 dakika olan bu bataryada kognitif alanlara uygulanacak testler Tablo 1' de özetlenmiþtir. Sosyal kognisyonun, diðer kognitif bozulmalar ve iþlevsel gidiþ arasýnda bir aracý gibi rol oynayabileceði düþünülerek en son eklenmiþtir. Bu batarya, klinikte kullaným ve kognitif iþlev bozukluklarýnda geliþtirilecek ilaç araþtýrmalarýnda kullanýmý açýsýndan eleþtiriler alsa da üzerinde uzman uzlaþýsýnýn saðlandýðý bir standart batarya gibi görünmektedir. Bu kognitif alanlarýn her biri için, bugüne kadar geliþtirilmiþ ve literatürde en çok kullanýlmýþ testleri þöyle özetleyebiliriz: Motor ya da iþlem hýzý: Bu alaný deðerlendirmede basamak sembol, iz sürme, akýcýlýk, Stroop renkkelime, Talland harf iþaretleme testleri kullanýlýr. Dikkat/uyarýlma: Sürekli performans testi, 1 geri, Wisconsin kart eþleme-perseverasyon yanlýþlarý, sürekli performans-benzer çiftler, DS-CPT= Azaltýlmýþ uyarý Sürekli performans testi, Menzil, uzaysal bellek. Tablo 1. MATRICS Nöropsikoloji bataryasýnda kullanýlan testler Ýþlem hýzý Kategori akýcýlýðý Þizofrenide kognisyonun kýsa deðerlendirilmesi (BACS) - Sembol-Kodlama Ýz sürme A Dikkat ve uyarýlma Sürekli Performans Testi - benzer çiftler (CPT-IP) Çalýþma belleði Sözel: Harf-sayý menzili Sözel olmayan: Wechsler Bellek Testi (WMS) - III Uzaysal menzil Sözel Öðrenme Hopkins Sözel Öðrenme Testi (HVLT) - R Görsel Öðrenme Kýsa Görsel Bellek Testi (BVMT) - R Muhakeme ve problem çözme Nöropsikolojik Deðerlendirme Bataryasý (NAB) - Labirentler Sosyal kognisyon Mayer-Salovey-Caruso Duygusal Zeka Testi (MSCEIT) - Duygularýn idaresi Çalýþma belleði: Aritmetik ve sayý menzili, harf-sayý sýralama, uzaysal menzil, ileri-geri sayýlar, iz sürme, sürekli dikkat, 3-7 Sürekli performans testi. Görsel öðrenme ve bellek: Yüz tanýma I, II, yüz resimleri, sembol öðrenme, sembol gecikme, WMS- III görsel kopyalama 1 ve 2. Muhakeme ve problem çözme: Matriks muhakeme, WAIS-III, blok düzenleme, Wisconsin kart eþleme; kategori, perseverasyon yanlýþlarý, Londra kuleleri, resim tamamlama-düzenleme. Sözel öðrenme/bellek: Mantýksal bellek, kelime çiftleri, Kaliforniya sözel öðrenme testi-hatýrlamatanýma, hikaye öðrenme, kelime akýcýlýðý, sayý menzili, distraktibilite, sayý sýralama, sözel hafýza. Sosyal kognisyon: Duygusal kontrol ve algýlanan duygularýn saptandýðý bazý testler kullanýlýr. Kognitif bozukluðun nörobiyolojisi: Þizofrenide kognitif bozukluklarla birlikte bazý anatomik deðiþiklikler saptanýnca, bu parelel bulgularý lokalize edip, patofizyolojiyi aydýnlatmak ve etiyolojik hipotezleri ispatlamak için çok sayýda 11

4 Çakýr S. araþtýrma yapýlmýþ ve hala da yapýlmaktadýr. Kognitif anormalliklerin biyolojik izlerini bulmak, bir anlamda þizofreninin açýklanmasý anlamýna gelecektir. Bugüne kadar yapýlan þizofrenide nöropsikoloji ve morfolojik çalýþmalarý þöyle özetleyebiliriz: Saðlýklý kiþilerde olmayan prefrontal morfolojik deðiþikliklerin, genel olarak þizofreni hastalarýnda davranýþýn bozulmuþ kontrolü ile iliþkili olduðu düþünülür. Þizofreni hastalarýnda kognitif bozukluklar ve beyin morfolojileri arasýnda iliþkiyi araþtýran çalýþmalar, genel zeka düzeyi ve tüm beyin hacmi arasýnda kadýn hastalarda iliþkili bulurken, erkek hastalarda bu gösterilememiþ (Antonova ve ark. 2004). Bu cinsiyet farký, kognisyon ve þizofreninin kadýn ve erkek beyninde farklý yollar izlemesinden kaynaklanýyor olabilir. Þizofreni hastalarýnda frontal lob hacminde net bir azalma olmasýna ve hastalarýnýn frontal yürütücü iþlev testlerinde baþarýsýz olmasýna raðmen, morfolojik çalýþmalar ve nöropsikolojik testlerin doðrudan iliþkisi sadece bazý çalýþmalarda gösterilebilmiþ (Crespo-Focardo ve ark. 2007). Frontal lobun özellikle hangi alt segmentinin incelendiði burada önemli, çünkü daha çok gri madde hacmi kognitif iþlevlerle iliþkili, bir çalýþmada ise ak madde hacminin çalýþma belleði iliþkili olduðu saptanmýþ (Sullivan ve ark. 1996, Nestor ve ark. 2002). Frontal lobun özellikle dorsolateral prefrontal korteks (DLPFC) kýsmýnýn, yürütücü iþlevler, dikkat, bellek ve bu iþlevlerin toplamý ile de davranýþ kontrolünde özelleþtiði ve þizofreni hastalarýndaki hacim azalmasýnýn, bütün bu iþlevleri bozulduðu düþünülebilir. Orbitofrontal kortekste ise, girus rektus (sol orta frontal girusun mediali) viziospasyal çalýþma belleði performansý ile iliþkili bulunurken, sol orta frontal girus hacminin ise sözel çalýþma belleði performansý ile iliþkili olduðu saptanmýþtýr (Szendi ve ark. 2006). Yine motor fonksiyon bozukluklarý da bu bölge ile iliþkili olup, þizofrenide kognitif dismetri gibi baðlantý bozukluðu teorilerini desteklemektedir. Temporal lob, iþitsel ve görsel kognitif iþlevler, bellek ve emosyon iþlevlerinin merkezidir. Limbik bölge ve diðer temporal lob alt bölgeleri ile birlikte öðrenme ve hatýrlamadan sorumludur. Sol temporal lob hacmi, sözel bellek ile iliþkili iken, sað temporal lob hacminin ise sözel olmayan bellek ile doðrusal iliþkisi saptanmýþtýr (Jones- Gootman ve ark. 1997, Markowitsch 2000, Tranel ve Damasio 2002). Bu yüzden temporal lob ve komþu hipokampus, parahipokampal girus ve amigdala hacimlerinin þizofrenide deðiþikliðe uðradýðý ve bununda kognitif bozulmayla iliþkili olduðu pek çok araþtýrmada gösterilmiþtir. Farklý kognitif iþlevlerin, temporal lobun toplam hacmi yerine, farklý alt bölgelere göre incelenmesi daha doðru bir yaklaþým olur. Kognitif fonksiyonlarla direk iliþkili olmasa da sol anterior superior temporal girus hacminin pozitif semptomlarýn þiddeti ile ters orantýlý olduðunu, sað posterior superior temporal girusun ise negatif semptomlarla iliþkili olduðunu vurgulamakta yarar var (Kim ve ark. 2003). Posterior superior temporal girusun Wernicke alanýný kuþatmasý, semantik iþlev, dil ve yorumlama ile iliþkisini açýklar ve bu bölge hacmi ile sözel bellek, kelime akýcýlýðý iliþkisi de ayný mantýk ile düþünülebilir. Bellek fonksiyonlarý üzerinde kritik görevi nedeniyle hipokampus çok çalýþýlmýþ, hipokampusun azalmýþ hacmi ile bozulmuþ sözel ve spasyel bellek iliþkisi gösterilmiþtir. Hipokampusun frontal lobla iliþkisi nedeniyle, hipokampus hacminin IQ, yürütücü iþlevler ve motor iþlevlerle de iliþkisi vardýr. Parahipokampal bölge hacmi þizofreni hastalarýnda, semantik sistem, soyutlama, kategorize etme, yüksek sözel zeka ile doðrudan iliþkili bulunmuþ (Crespo-Focardo ve ark. 2007). Amigdala hacminin azalmasý ise þizofrenide emosyonel öðrenme ve diðer emosyonel anormalliklerle iliþkilidir. Þizofrenide amigdalanýn hacminde her bilateral bir azalma olduðu, özellikle sað amigdala hacim azalmasýnýn emosyonel öðrenme bozukluðu ile iliþkili olduðu düþünülmektedir (Exner ve ark. 2004). Bazal ganglion ve iliþkili yapýlarla ilgili þöyle bulgular saptanmýþtýr; striatum (kaudat nükleus, putamen ve nükleus akumbens) bazal gangliyontalamo-kortikal döngü aracýlýðý ile kognisyon ve motor iþlevlerde önemli rol oynar. Hastalýðýn erken dönemlerinde kaudat nükleus hacmi ve kognisyon arasýnda baðlantý görünmemekte, fakat tüm striatum hacmi ile amaca yönelik davranýþ organizasyonu ve yürütücü iþlevler arasýnda doðrusal bir iliþkili görünmektedir (Stratta ve ark. 1997). Talamik nükleus lezyonlarýnda, nöropsikolojik bozulmalar saptanmasýna raðmen, ilk epizod hastalarýnda yürütücü iþlev bozukluklarý ve azalmýþ talamus 12

5 Þizofreni ve Kognitif Bozukluklar hacmi baðlantýsýný gösteren bir araþtýrma dýþýnda þizofrenide talamus hacmi-kognisyon iliþkisine dair fazla bilgi bulunmamaktadýr (Crespo-Facorro ve ark. 2007b). Þizofreni de oksibital ve paryetal lob hacimleri ile kognitif iþlevler arasýnda baðlantýyý araþtýran çalýþmalarýn sonuçlarý net deðildir. Serebellum, kortikoserebellar-talamik-kortikal döngü aracýlýðý ile pek çok kognitif iþlevin koordinasyonuna katýlýr ve þizofrenide kognitif dismetri modelinde patofizyolojiden birincil sorumludur. Anatomik çalýþmalar çeliþkili sonuçlar bulsa da fonksiyonel görüntüleme çalýþmalarý bu hipotezi destekleyen sonuçlara ulaþmýþtýr. Üçüncü ventrikül geniþlemesi ile dikkat/konsantrasyon ve frontal yürütücü iþlevlerde kötü performans iliþkisi 15 yýl önce bildirilmiþtir (Bornstein ve ark. 1992). Bu duruma talamus gibi komþu yapýlarýn katkýsý ve kortiko-striatal-talamo-kortikal ile kortiko-serebellar-thalamo-kortikal döngülerde olabilecek deðiþikliklerin etkisi olabilir. Crespo-Facorro ve ark. nýn (2007a) yaptýðý gözden geçirmede üçüncü ventrikülde belirgin geniþleme, bozulmuþ soyutlama, düþüncede esneklik, dil ve dikkat-konsantrasyonla iliþkili bulunurken, büyük lateral ventriküller, kadýnlarda kötü psikomotor hýz, dikkat-konsantrasyonla iliþkili bulunurken erkek hastalarda bu iliþki bulunamamýþ. Temporal lob, hipokampus ve parahipokampal girus ise sýrasýyla performans hýzý ve doðruluðu, bellek ve yürütücü iþlevler, sözel yetenek/ soyutlama/kategorizasyon ile iliþkili bulunmuþ. Daha büyük serebellumu olan saðlýklý denekler ve kadýn hastalarýn daha yüksek IQ'ya sahip olduðu fakat bu iliþkinin erkek hastalarda olmadýðý saptanmýþ. Striatum hacmi ise hedefe odaklý davranýþla iliþkili olup, perseverasyonla iliþkisiz saptanmýþ. Özetle þizofrenideki kognitif problemler pek çok kortikal ve subkortikal yapýyý ve fizyolojik döngüyü kapsamaktadýr. Nörobiyoloyi aydýnlatmak için morfolojik çalýþmalar, bazý iliþkileri göstersede, biyokimyasal, genetik ve fonksiyonel görüntüleme çalýþmalarla desteklenmeleri gerekmektedir. Ayrýca cinsiyet farklýlýðý da göz önünde bulundurulmalýdýr. Fonksiyonel görüntüleme çalýþmalarýndan elde edilen sonuçlara göre ise, DLPFK 'in kognisyonda özellikle de çalýþma belleðinde önemi büyüktür. Ýnhibitör GABA (gama aminobütirik asit) ve eksitatör glutamat nörotransmisyonunda deðiþiklikler, piramidal nöronlarýn inhibitör regülasyonunda bozulmaya ve bu da çalýþma belleði için gerekli senkronize nöronal aktivitenin azalmasýna neden olarak, þizofrenide kognisyon patolojinde etkili olmaktadýr. Kognisyon ve genler Þizofrenideki kognitif bozukluklarýn, genetik bileþenleri son yýllarda oldukça araþtýrýlan konulardandýr. Þizofrenide etkili olabileceði düþünülen pek çok gen odaðý üzerinde durulmuþ fakat bunlarýn eþik altý düzeyde, yatkýnlýk yaratan genetik miras olduðu, çevresel stresörlerin etkisi ile aktive olup, nörogeliþimsel bir süreçle þizofreniye yol açtýðý düþünülmektedir. Bu fenotipik çeþitliliði daha iyi anlamak için eþik-altý yatkýnlýk belirleyicileri olarak tanýmlanabilecek endofenotipler, yani kalýtsal nörofizyolojik, nöropsikolojik, kognitif, nöroanatomik, biyokimyasal ya da endokrinolojik özellikler araþtýrýlmaktadýr. Bu nedenle çalýþma belleði ve yürütücü iþlevlerde görevli frontal lob sistemleri; epizodik bellek, iþitsel algýlama ve dil süreçlerinde görevli temporal lob sistemleri ile düzgün göz takip hareketi ve sensorimotor baskýlamaya aracýlýk eden kortikal ve subkortikal sistemlerin yapýsýnda ve iþlevlerinde genetik etkinin önemli olduðu ve þizofreni hastalarýnda deðiþikliðe uðradýklarý saptanmýþtýr. DISC1, COMT, neuregulin, dysbindin ve α-7 nikotinik reseptör genlerini içeren bazý genetik lokuslar, þizofreniye yatkýnlýkta belirleyici olabilir. COMT geni prefrontal dopamin iþlevi üzerinde önemlidir, hasta ve hastalarýn ailelerinde de kognitif problemler üzerindeki etkisi gösterilmiþtir (Egan ve ark. 2001). Özellikle COMT geninin Val (158) Met poliformizmi, defisit belirtilerin olduðu þizofreni hastalarýnda, yürütücü iþlevlerle iliþkili saptanmýþtýr (Galderisi ve ark. 2005). Çalýþma belleði ve yürütücü iþlev bozukluklarý da iyi bir endofenotip olabilir (Snitz ve ark. 2006). Hatta COMT val(108/158) met genotipinin antipsikotik tedavisine kognitif performans yanýtýný da etkilediði düþünülmektedir (Bertolino ve ark. 2004). Bütün bu bulgulara raðmen, yeni yayýnlanan bir araþtýrma ise COMT Val (158) Met polimorfizmi ile daha geniþ kognitif alan testleri arasýnda bir iliþ- 13

6 Çakýr S. ki saptamadý fakat bu sonuç yürütücü iþlev, çalýþma belleði ve COMT Val (158) Met polimorfizmini dýþlayamýyor (Dickerson ve ark. 2007). Üçok ve ark. (2007) ise, serotonin reseptor 2A gen polimorfizmi ve dikkat ve çalýþma belleði gibi bazý kognitif alanlarda iliþki olabileceðini göstermiþlerdir. Son bir kaç yýl içinde ilgi odaðý olan DISC1 ise, þizofreni hastalarýnda 1. kromozomda translokasyon ile bozulmuþ bir gen odaðýdýr. DISC1'in baðlandýðý çeþitli proteinlerin nöronal migrasyon, akson ve dendrit geliþmesi, nöron hücre iskeletinin deðiþimi, sinyal transdüksüyonu gibi pek çok kritik nöronal iþlemde yer almasý þizofreni patogenezini daha önceki bulgulara göre daha net açýklamaktadýr. Çalýþma belleði, kognitif yaþlanma, prefrontal korteks gri madde hacmi, hipokampüs anormallikleri, P300 deðiþiklikleri gibi diðer deðiþkenler ile DISC1 iliþkisinin gösterilmesi, DISC1'in doðru bir hedef olduðu görüþünü desteklemektedir (Hennah ve ark. 2006). Antipsikotiklerin Kognitif Fonksiyonlara etkileri Antikolinerjik ilaçlarýn kognitif fonksiyonlarý olumsuz etkilediði, bu nedenle klasik antipsikotik ilaç kullanan hastalarda, yüksek dozdan, antikolinerjik kullanýmýný da beraberinde getireceðinden, mümkün olduðunca kaçýnýlmasý uygundur. Atipik antipsikotiklerin, baþta klozapin ve risperidonun arkasýndan diðer antipsikotiklerin þizofrenide pozitif, negatif semptomlarýn yanýnda kognitif belirtileri de düzelttiðine yönelik çok sayýda araþtýrma yayýnlanmýþtýr (Woodward ve ark. 2005). Amerikan Ulusal Ruh Saðlýðý Enstitüsü sponsorluðunda yapýlan antipisikotik ilaçlarýn kronik þizofrenide etkinliðini araþtýran CATIE çalýþmasýnda, ilaçlarýn kognitif alana etkileride araþtýrýldý. Klasik antipsikotiklerden perfenazin ve atipik antipisikotiklerden de olanzapin, ketiapin, risperidon ve ziprasidon araþtýrmada yer almýþtý (Keefe ve ark. 2007) hastanýn, 817'si 18 aylýk çalýþmayý tamamladý. Araþtýrmada örneklemin geniþ olmasý, çok sayýda merkezin yer almasý, baþka ilaç çalýþmalarýnda yer almayan, gerçek þizofreni hastalarýný iyi temsil ettiði düþünülen alkol madde kullanýmý olan hastalarýn da yer almasý bu araþtýrma sonuçarýnýn önemli bulunmasýnda rol oynamýþtýr. Ýlaç alan hasta gruplarýnýn hepsinde baþlangýca göre küçük ama istatistiksel anlamlýlýkta bir kognitif düzelme olmuþtu. Perfenazin ve atipik antipsikotikler arasýnda ilk 2 ayda belirgin bir farklýlýðýn saptanmamasý, 18. ayda ise perfenazinin olanzapin ve risperidondan daha etkili olmasý atipik antipsikotiklerin kognisyon üzerinde klasik antipisikotiklere göre daha etkili olduðunu gösteren önceki bulgularýn tersine ve ilginç bir sonuçtur. Ayrýca bu araþtýrmada nörokognitif iyileþmenin ketiapin ve ziprasidon alan hastalarda tedaviyi daha uzun sürdürmenin belirleyicisi olduðu saptanmýþtýr. Atipik antipsikotiklerin iddia edildiði kadar kognitif fonksiyonlara klasik antipsiklerden daha olumlu etkileri olduðu sonucu tekrar gözden geçirilmelidir. Yüksek dozlara çýkýlmayan klasik antipsikotiklerin de bu etkiyi saðladýðýný düþünebiliriz. Þizofrenide kognitif bozukluða yönelik ilaç tedavileri Þizofreni tedavisinde yeni anlayýþýn, semptomlarý azaltmaktan ziyade yetiyitimini azaltmaya dönmesi önemli bir deðiþimdir. Kognitif bozukluklar düzelmedikçe, þizofreninin tedavi edilmeyeceði görüþü kognitisyon güçlendirici ilaç ve yöntemler hakkýnda araþtýrmalarý arttýrmýþtýr. Fakat iþlevselliði iyileþtirmek için kognisyonu güçlendirirken kompüterize bataryalarda ilaçlarýn yaptýðý deðiþikliði ölçmektense, hastanýn günlük hayatýndaki mesleki ve sosyal iþlevselliðini deðerlendirmek daha uygundur. Yani kognitif kapasite ve kognitif iþlevsellik farklý kavramlar olabilir, sosyal iþlevselliði izleyecek testler iyi belirlenmelidir. Atipik antipsikotiklerin tedavinin ilk aylarýnda hem bazý kognitif alanlarda hem de sosyal beceri performansýnda bir miktar düzelme yaptýðýný gösteren bir araþtýrmaya raðmen, uzun dönemdeki etkileri ve sosyal becerilerin nasýl ölçüleceði henüz tartýþmalýdýr (Harvey ve ark. 2006). Çünkü her zaman nöropsikolojik veriler sosyal becerileri yansýtmayabilir, test seçimleri bu noktada önemlidir. Þizofrenide kognitif bozukluklarý iyileþtirdiði kabul edilen bir ilaç henüz yok fakat bu alanda son yýllarda artan sayýda çalýþmalar var. Öncelikle dopamin, norepinefrin, glutamat ve asetilkolin sistemlerinin kognisyon üzerine etkileri incelenmiþ. Postmortem çalýþmalarda muskarinik reseptörlerin þizofreni hastalarýnda azaldýðýnýn saptanmasý, asetil kolin 14

7 Þizofreni ve Kognitif Bozukluklar esteraz inhibitörlerinin hastalarda bazý olumlu iyileþmeler ortaya çýkarmasý, dikkati asetil kolin üzerine çekmiþ. Muskarinik M-2 ve M-4 reseptörlerine parsiyel agonist etkili bir ajanýn, beklenmeyen bir þekilde antipsikotik etkiler de göstermesi, Xanomeline isimli muskarinik agonistin hem kognitif, hem psikotik belirtiler üzerinde olumlu görünmesi gelecekte muskarinik sistemin iyi bir hedef olacaðýný düþündürmektedir (Bymaster ve ark. 1998, Shannon ve ark. 1999). Bunlar dýþýnda geçtiðimiz bir kaç yýl içinde preklinik çalýþmalarda kognitif güçlendirici ilaç adayý olarak þu yeni ajanlar çalýþýlmýþtýr; nikotinik α7 reseptör agonist ve modülatörleri, Alfa 4 beta 2 nikotinik reseptör agonistleri, katekol-o-metiltransferaz inhibitorleri (tolkapon), pozitif mglur2/3 ve mglur2/3 modülatorleri, a-amino-3-hidroksi-5-metilisoxazol-4- propionat pozitif modülatörleri, GABA-A reseptör modülatörleri, 5-HT 6 antagonistleri, 5- HT 4 parsiyel agonistleri, 5-HT 1A parsiyel agonist/antagonistleri (Hagan ve ark. 2005). Modafinilin de bilinmeyen bir mekanizma ile hayvan deneylerinde çalýþma belleði üzerine olumlu etkileri gösterilmiþtir (Béracochéa ve ark. 2001). Fakat kognisyonu güçlendirici ilaç araþtýrmalarýnýn henüz çok baþýnda olunduðunu belirtmek gerekir. Gelecekte kognisyonu iyi temsil edecek hayvan modellerinin geliþtirilmesi, iyi preklinik çalýþma metodlarýnýn oluþturulmasý, görüntüleme ve genetik çalýþmalarla koordine ilaç araþtýrmalarý bu konuda daha hýzlý yol alýnmasýný saðlayacaktýr. Sonuç Kognitif bozukluklar, þizofrenide en yaygýn ve en sürekli belirtiler olup, sosyal iþlevsellik ve hastalýk seyrinde öngörücüdür. Klinik belirtilerin ortaya çýkmasýndan önce baþlar ve saðlam görünen aile bireylerinde de bulunabilir. Bu bulgular kognitif bozukluklarýn þizofrenide rol oynayan genetik etkenlerle yakýn iliþkili olduðunu düþündürür. Özellikle çalýþma belleði ve frontal yürütücü iþlevlerin bazý tek gen polimorfizimleri iliþkisini gösteren genetik bulgular vardýr. Dolayýsý ile risk grubunda iyi seçilecek bazý kognitif testler (spasyel çalýþma belleði, yürütücü iþlevler gibi) erken bir tarama ve izleme yöntemi, araþtýrmalar içinde bir endofenotip olabilir. Kognitif bozulmalar, þizofreni hastalarýnda prefrontal ve temporal loblarda belirgin morfolojik deðiþikliklerle birliktedir. Tipik ve atipik antipsikotik ilaçlarla hafif düzeyde düzelme gösterebilen kognitif bozukluklara özel ilaç tedavileri henüz araþtýrma aþamasýndadýr. Günümüzde þizofreni tedavisi, semptom kontrolü dýþýnda kognitif belirtileri hastalýk öncesinde, hastalýk sýrasýnda saptama, izleme ve sosyal becerilerle birlikte iyileþtirmeyi hedeflemelidir. Yazýþma adresi: Dr. Sibel Çakýr, Ýstanbul Üniversitesi Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, Ýstanbul, KAYNAKLAR Antonova E, Sharma T, Morris R ve ark. (2004) The relationship between brain structure and neurocognition in schizophrenia: a selective review. Schizophr Res, 70(2-3): Béracochéa D, Cagnard B, Célérier A ve ark. (2001) First evidence of a delay-dependent working memory-enhancing effect of modafinil in mice. Neuroreport, 12(2): Bertolino A, Caforio G, Blasi G ve ark. (2004) Interaction of COMT (Val(108/158)Met) genotype and olanzapine treatment on prefrontal cortical function in patients with schizophrenia. Am J Psychiatry, 161(10): Bilder RM, Goldman RS, Robinson D ve ark. (2000) Neuropsychology of first-episode schizophrenia: Initial characterization and clinical correlates. Am J Psychiatry, 157: Bleuer E (1911) Dementia praecox oder die Gruppe der Schizophrenien. Leipzig: Deuticke. Bymaster FP, Shannon HE, Rasmussen K ve ark. (1998) Unexpected antipsychotic-like activity with the muscarinic receptor ligand (5R, 6R)6-(3-propylthio-1, 2,5-thiadiazol-4-yl)- 1-azabicyclo [3.2.1]octane. Eur J Pharmacol, 356(2-3): Crespo-Facorro B, Barbadillo L, Pelayo-Terán JM ve ark. (2007a) Neuropsychological functioning and brain structure in schizophrenia. Int Rev Psychiatry, 19(4): Crespo-Facorro B, Roiz-Santianez R, Pelayo-Teran JM ve ark. (2007b) Reduced thalamic volume in first-episode non-affective psychosis: Correlations with clinical variables, symptomatology and cognitive functioning. NeuroImage, 35: Davidson M, Reichenberg A, Rabinowitz J ve ark. (1999) Behavioral and intellectual markers for schizophrenia in apparently healthy male adolescents. Am J Psychiatry, 156(9): Dickerson FB, Boronow JJ, Stallings C ve ark. (2007) The catechol O-methyltransferase Val158Met polymorphism is not associated with broad-based cognitive functioning in schizophrenia. Schizophr Res, 96(1-3):

8 Çakýr S. Egan MF, Goldberg TE, Kolachana BS ve ark. (2001) Effect of COMT Val108/158 Met genotype on frontal lobe function and risk for schizophrenia. Proc Natl Acad Sci, 5;98(12): Exner C, Boucsein K, Degner D ve ark. (2004). Impaired emotional learning and reduced amygdala size in schizophrenia: A 3- month follow-up. Schizophrenia Research, 71: Galderisi S, Maj M, Kirkpatrick B ve ark. (2005) Catechol-Omethyltransferase Val158Met polymorphism in schizophrenia: associations with cognitive and motor impairment. Neuropsychobiology, 52(2): Gold JM, Randolph C, Carpenter CJ ve ark. (1992) Forms of memory failure in schizophrenia. J Abnorm Psychol, 101(3): Gold JM. (2004)Cognitive deficits as treatment targets in schizophrenia. Schizophr Res, 15(1): Gonzalez-Blanch C, Crespo-Facorro B, Alvarez-Jimenez M ve ark. (2007) Cognitive dimensions in first-episode schizophrenia spectrum disorders. J Psych Res, 41(11): Gottesman II, Gould TD (2003) The endophenotype concept in psychiatry: Etymology and strategic intentions. Am J Psychiatry, 160: Green MF (1996) What are the functional consequences of neurocognitive deficits in schizophrenia? Am J Psychiatry, 153: Green MF, Nuechterlein KH, Gold JM ve ark. (2004) Approaching a consensus cognitive battery for clinical trials in schizophrenia: the NIMH-MATRICS conference to select cognitive domains and test criteria. Biol Psychiatry, 56: Hagan JJ, Jones DN (2005) Predicting drug efficacy for cognitive deficits in chizophrenia. Schizophr Bull, 31(4): Harvey PD, Patterson TL, Potter LS ve ark. (2006) Improvement in social competence with short-term atypical antipsychotic treatment: a randomized, double-blind comparison of quetiapine versus risperidone for social competence, social cognition, and neuropsychological functioning. Am J Psychiatry, 163(11): Hennah W, Thomson P, Peltonen L ve ark. (2006) Genes and schizophrenia: beyond schizophrenia: the role of DISC1 in major mental illness. Schizophr Bull, 32(3): Jones-Gootman M, Zatorre RJ, Oliver A (1997) Learning and retention of words and desingns following excision fron medial or lateral temporal-lobe structures. Neuropsychologia, 35: Jones P, Rodgers B, Murray R ve ark. (1994) Child development risk factors for adult schizophrenia in the British 1946 birth cohort. Lancet, 344: Keefe RS, Bilder RM, Harvey PD ve ark. (2006) Baseline neurocognitive deficits in the CATIE schizophrenia trial. Neuropsychopharmacology, 31(9): Keefe RS, Fenton WS (2007) How should DSM-V criteria for schizophrenia include cognitive impairment? Schizophr Bull, 33(4): Keefe RS, Bilder RM, Davis SM ve ark. (2007) Neurocognitive effects of antipsychotic medications in patients with chronic schizophrenia in the CATIE Trial. Arch Gen Psychiatry, 64(6): Kim JJ, Crespo-Facorro B, Andreasen NC ve ark. (2003). Morphology of the lateral superior temporal gyrus in neuroleptic naý ve patients with schizophrenia: Relationship to symptoms. Schizophr Res, 60: Markowitsch HJ (2000) Neuroanatomy of memory. E. T. F. M. I. Claik (Ed.), The Oxford handbook of memory. New York, Oxford University Press. McIntosh AM, Harrison LK, Forrester K ve ark. (2005). Neuropsychological impairments in people with schizophrenia or bipolar disorder and their unaffected relatives. Br J Psychiatry, 186: Nestor PG, O'Donnell BF, McCarley RW ve ark. (2002) A new statistical method for testing hypotheses of neuropsychological/ MRI relationships in schizophrenia: Partial least squares analysis. Schizophr Res, 53: Palmer BW, Heaton RK, Paulsen JS ve ark. (1997) Is it possible to be schizophrenic yet neuropsychologically normal? Neuropsychology, 11(3): Saykin AJ, Gur RC, Gur RE ve ark. (1991) Neuropsychological function in schizophrenia. Selective impairment in memory and learning. Arch Gen Psychiatry, 48(7): Saykin AJ, Shtasel DL, Gur RE ve ark. (1994) Neuropsychological deficits in neuroleptic naive patients with first-episode schizophrenia. Arch Gen Psychiatry, 51(2): Shannon HE, Hart JC, Bymaster FP ve ark. (1999) Muscarinic receptor agonists, like dopamine receptor antagonist antipsychotics, inhibit conditioned avoidance response in rats. J Pharmacol Exp Ther; 290(2): Snitz BE, Macdonald AW 3rd, Carter CS (2006) Cognitive deficits in unaffected first-degree relatives of schizophrenia patients: a meta-analytic review of putative endophenotypes. Schizophr Bull, 32(1): Stratta P, Mancini F, Mattei P ve ark. (1997) Association between striatal reduction and poor Wisconsin Card Sorting Test performance in patients with schizophrenia. Biological Psychiatry, 42: Sullivan EV, Shear PK, Lim K O ve ark. (1996) Cognitive and motor impairments are related to gray matter volume deficits in schizophrenia. Szendi I, Kiss M, Racsmany M ve ark. (2006) Correlations between clinical symptoms, working memory functions and structural brain abnormalities in men with schizophrenia. Psychiatry Research, 147: Tranel D, Damasio AR (2002) Neurobiological foundations of human memory. The handbook of memory disorder. AD Baddeley (Ed), Chichester: Wiley. Uçok A, Alpsan H, Cakir S ve ark. (2007) Association of a serotonin receptor 2A gene polymorphism with cognitive functions in patients with schizophrenia. Am J Med Genet B Neuropsychiatr Genet, 5;144(5): Woodward ND, Purdon SE, Meltzer HY ve ark. (2005) A metaanalysis of neuropsychological change to clozapine, olanzapine, quetiapine, and risperidone in schizophrenia. Int J Neuropsychopharmacol, 8(3):

Þizofrenide Gözlenen Biliþsel Bozukluklar ve Deðerlendirilmesi: Bir Gözden Geçirme

Þizofrenide Gözlenen Biliþsel Bozukluklar ve Deðerlendirilmesi: Bir Gözden Geçirme Þizofrenide Gözlenen Biliþsel Bozukluklar ve Deðerlendirilmesi: Bir Gözden Geçirme Nurper Erberk ÖZEN* ÖZET Kraepelin zamanýndan bu yana araþtýrmacýlar, þizofrenik hastalardaki özgül, bölgesel beyin lezyonlarýný

Detaylı

Þizofrenide Nörofizyolojik ve Nörokognitif Genetik Belirleyicilerin (Endofenotip) Yeri

Þizofrenide Nörofizyolojik ve Nörokognitif Genetik Belirleyicilerin (Endofenotip) Yeri Þizofrenide Nörofizyolojik ve Nörokognitif Genetik Belirleyicilerin (Endofenotip) Yeri Halis Ulaþ 1, Serhat Taþlýca 2, Köksal Alptekin 3 1 Uz.Dr., 3 Prof.Dr., Dokuz Eylül Üniversitesi Týp Fakültesi Psikiyatri

Detaylı

Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler

Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler 46.ULUSAL PSİKİYATRİ KONGRESİ, 2010 Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler Dr.Canan Yücesan Ankara Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Akış Sitokinler ve depresyon Duygudurum bozukluklarının

Detaylı

Þizofreni, bilgi iþleme (information processing)

Þizofreni, bilgi iþleme (information processing) Þizofrenideki Biliþsel Süreçlerin Deðerlendirilmesinde Nöropsikolojik Testler: Bellek ve Dikkatin Ölçülmesi Prof. Dr. Sirel KARAKAÞ* #, Uz. Psk. Hatice KAFADAR* # Þizofreni, bilgi iþleme (information processing)

Detaylı

Þizofrenide Duygu Algýlama ve Tanýma Süreçleri

Þizofrenide Duygu Algýlama ve Tanýma Süreçleri Þizofrenide Duygu Algýlama ve Tanýma Süreçleri Özlem Altunel 1, Görkem Demirdöðen 2, Uzay Dural 3, M. Kemal Kuþçu 4 1 Uz.Dr., Serbest Hekim, 2 Psk., 3 Kl.Psk., 4 Doç.Dr., Marmara Üniversitesi Ýstanbul

Detaylı

Þizofreni Tanýlý Hastalarýn Çocuklarýnda Dikkat, Bellek ve Yürütücü Ýþlevler

Þizofreni Tanýlý Hastalarýn Çocuklarýnda Dikkat, Bellek ve Yürütücü Ýþlevler ARAÞTIRMA Þizofreni Tanýlý Hastalarýn Çocuklarýnda Dikkat, Bellek ve Yürütücü Ýþlevler Þahika Gülen Þiþmanlar 1, Ayþen Coþkun 2, Belma Aðaoðlu 2, Sennur Zaimoðlu 3, Iþýk Karakaya 4, Cavit Iþýk Yavuz 5

Detaylı

Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý

Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý Spor Bilimleri Derneði, üyeler arasýndaki haberleþme aðýný daha etkin hale getirmek için, akademik çalýþmalar yürüten bilim insaný, antrenör, öðretmen, öðrenci ve ilgili

Detaylı

Prof Dr Süheyla ÜNAL İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD MALATYA

Prof Dr Süheyla ÜNAL İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD MALATYA Prof Dr Süheyla ÜNAL İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD MALATYA Son iki yıl içinde hiçbir şirket ya da kurumla araştırma, sunu, danışmanlık gibi gelir getirici etkinliklerde bulunmadığımı belirtmek

Detaylı

Þizofrenide Cinsel Ýþlev Bozukluklarý: Kesitsel Bir Deðerlendirme

Þizofrenide Cinsel Ýþlev Bozukluklarý: Kesitsel Bir Deðerlendirme ARAÞTIRMA Þizofrenide Cinsel Ýþlev Bozukluklarý: Kesitsel Bir Deðerlendirme Sexual Dysfunction in Schizophrenia: A Cross-Sectional Evaluation Soner Çakmak 1, Gonca Karakuþ 2, Yunus Emre Evlice 3 1 Uz.Dr.,

Detaylı

Yüzyýlýn baþlarýnda E. Bleuler ve Kraepelin

Yüzyýlýn baþlarýnda E. Bleuler ve Kraepelin Þizofrenide Gidiþ ve Sonuç Prof. Dr. A. Kemal GÖÐÜÞ* * Ankara Üniversitesi Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, ANKARA Yüzyýlýn baþlarýnda E. Bleuler ve Kraepelin tarafýndan tanýmlanmasýndan bu yana

Detaylı

Obsesif kompulsif bozukluk, obsesyonlarýn ve /

Obsesif kompulsif bozukluk, obsesyonlarýn ve / Obsesif Kompulsif Bozukluk ve Biliþsel Ýþlevler Yrd. Doç. Dr. Berna Binnur KIVIRCIK*, Prof. Dr. Köksal ALPTEKÝN* Obsesif kompulsif bozukluk, obsesyonlarýn ve / ya da kompulsiyonlarýn tabloya hakim olduðu

Detaylı

Þizofrenik bozukluðun patogenezi ile ilgili

Þizofrenik bozukluðun patogenezi ile ilgili Þizofrenide Beynin Geliþimsel Yetersizliði Doç. Dr. Köksal ALPTEKÝN* Þizofrenik bozukluðun patogenezi ile ilgili düþünceler son yýllarda oldukça deðiþmiþtir. Toplumu ve aileleri sorumlu tutan sosyal ve

Detaylı

PSİKOZ İÇİN RİSK GRUBUNDA OLAN HASTALARDA OBSESİF KOMPULSİF VE DEPRESİF BELİRTİLERİN KLİNİK DEĞİŞKENLER VE BİLİŞSEL İŞLEVLERLE İLİŞKİSİ

PSİKOZ İÇİN RİSK GRUBUNDA OLAN HASTALARDA OBSESİF KOMPULSİF VE DEPRESİF BELİRTİLERİN KLİNİK DEĞİŞKENLER VE BİLİŞSEL İŞLEVLERLE İLİŞKİSİ PSİKOZ İÇİN RİSK GRUBUNDA OLAN HASTALARDA OBSESİF KOMPULSİF VE DEPRESİF BELİRTİLERİN KLİNİK DEĞİŞKENLER VE BİLİŞSEL İŞLEVLERLE İLİŞKİSİ Ahmet Zihni SOYATA Selin AKIŞIK Damla İNHANLI Alp ÜÇOK İ.T.F. Psikiyatri

Detaylı

Depresyon, Pratisyen Hekimler ve Depresyon Eðitimi

Depresyon, Pratisyen Hekimler ve Depresyon Eðitimi Depresyon, Pratisyen Hekimler ve Depresyon Eðitimi Dr. Sema Ýlhan Akalýn* Dr. Can Cimili**, Dr. Esma Kuzhan*** Giriþ: Depresyon birinci basamakta en yaygýn görülen ruh saðlýðý sorunudur, çok azýnýn ikinci

Detaylı

Þizofreni özellikle düþünce, algý ve duygulaným

Þizofreni özellikle düþünce, algý ve duygulaným Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Þizofreni: Klinik Özellikler Doç. Dr. Selahattin ÞENOL* Þizofreni özellikle düþünce, algý ve duygulaným alanlarýnda bozulmayla seyreden ciddi bir ruhsal hastalýktýr. Ýlk

Detaylı

ERGOTERAPİ VE KOGNİTİF FONKSİYONLAR. Dr. Alev Kılıçoğlu Kütahya

ERGOTERAPİ VE KOGNİTİF FONKSİYONLAR. Dr. Alev Kılıçoğlu Kütahya ERGOTERAPİ VE KOGNİTİF FONKSİYONLAR Dr. Alev Kılıçoğlu Kütahya Sözlük: Ergoterapi: uğraş terapisi, Occupational therapy: uğraş terapisi Vocational therapy: iş odaklı terapi,mesleki rehabilitasyon?, work

Detaylı

Aile Hekimliðinde Genogram

Aile Hekimliðinde Genogram Aile Hekimliðinde Genogram Prof. Dr. Ýsmail Hamdi KARA, Düzce Üniversitesi Týp Fakültesi Aile Hekimliði AD, Düzce Aile Hekimliði Dersleri - 02.06.2010 15:30 1 I. Tanýmlar Hastalarý yalnýz bir birey olarak

Detaylı

Þizofreninin klinik özelliklerini anlatan kitap ya

Þizofreninin klinik özelliklerini anlatan kitap ya Þizofrenide Prodromal Belirtiler Prof. Dr. Ýsmet KIRPINAR* Þizofreninin klinik özelliklerini anlatan kitap ya da yazýlarýn çoðu; þizofreninin heterojen bir sendrom olduðunu, bu hastalýk için hiçbir patognomonik

Detaylı

0.2-200m3/saat AISI 304-316

0.2-200m3/saat AISI 304-316 RD Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip hava kilidleri her türlü proseste çalýþacak rotor ve gövde seçeneklerine sahiptir.aisi304-aisi316baþtaolmaküzerekimya,maden,gýda...gibi

Detaylı

ÇEVRE VE TOPLUM. Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum

ÇEVRE VE TOPLUM. Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum ÇEVRE VE TOPLUM 11. Bölüm DOÐAL AFETLER VE TOPLUM Konular DOÐAL AFETLER Dünya mýzda Neler Oluyor? Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum Volkanlar

Detaylı

Yatan hastalarýn anksiyete ve depresyon düzeyleri ve iliþkili faktörlerin incelenmesi

Yatan hastalarýn anksiyete ve depresyon düzeyleri ve iliþkili faktörlerin incelenmesi ARAÞTIRMA 1 Yatan hastalarýn anksiyete ve depresyon düzeyleri ve iliþkili faktörlerin incelenmesi Fahriye Oflaz, Huriye Varol GATA Hemþirelik Yüksek Okulu 06010 Etlik-Ankara Özet Amaç: Bu çalýþmanýn amacý

Detaylı

Hafif Kognitif Bozukluðu Olan Hastalarda Bellek Ýþlevlerinin Nöropsikolojik Deðerlendirmesi *

Hafif Kognitif Bozukluðu Olan Hastalarda Bellek Ýþlevlerinin Nöropsikolojik Deðerlendirmesi * Hafif Kognitif Bozukluðu Olan Hastalarda Bellek Ýþlevlerinin Nöropsikolojik Deðerlendirmesi * Dr. Banu CANGÖZ*, Prof. Dr. Kaynak SELEKLER** zellikle geliþmiþ ve geliþmekte olan ülkelerde Öson 25-30 yýl

Detaylı

Subklinik Hipotiroidili Hastalarda Tiroid Replasman Tedavisinin Anksiyete ve Depresyon Düzeylerine Etkisi

Subklinik Hipotiroidili Hastalarda Tiroid Replasman Tedavisinin Anksiyete ve Depresyon Düzeylerine Etkisi ARAÞTIRMA Subklinik Hipotiroidili Hastalarda Tiroid Replasman Tedavisinin Anksiyete ve Depresyon Düzeylerine Etkisi Yalçýn M. Yarpuz 1, Ümit Aydoðan 2, Oktay Sarý 1, Aydoðan Aydoðdu 3, Gökhan Üçkaya 4,

Detaylı

2014 2015 Eðitim Öðretim Yýlý ÝSTANBUL ÝLÝ ÝLKOKULLAR ARASI 2. Zeka Oyunlarý Turnuvasý 7 Mart Silence Ýstanbul Hotel TURNUVA PROGRAMI 09.30-10.00 10.00-10.45 11.00-11.22 11.35-11.58 12.10-12.34 12.50-13.15

Detaylı

Şizofreni Hastalarındaki Bilişsel İşlevlere Etkileri

Şizofreni Hastalarındaki Bilişsel İşlevlere Etkileri Araştırmalar / Original Papers Katekol-O-Metiltransferaz Geni Val158Met Polimorfizminin Şizofreni Hastalarındaki Bilişsel İşlevlere Etkileri Gülfizar Sözeri Varma 1, Filiz Karadağ 2, M. Emin Erdal 3, Özlem

Detaylı

Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip mikro dozaj sistemleri ile Kimya,Maden,Gýda... gibi sektörlerde kullanýlan hafif, orta

Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip mikro dozaj sistemleri ile Kimya,Maden,Gýda... gibi sektörlerde kullanýlan hafif, orta Mikro Dozaj Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip mikro dozaj sistemleri ile Kimya,Maden,Gýda... gibi sektörlerde kullanýlan hafif, orta ve aðýr hizmet tipi modellerimizle Türk

Detaylı

Dopamin tirozinden sentez edilir (Kayaalp

Dopamin tirozinden sentez edilir (Kayaalp Þizofreni ve Dopamin Doç. Dr. M. Emin ÖNDER*, Uz. Dr. Kutsal KÜÇÜKADA** Dopamin tirozinden sentez edilir (Kayaalp 1992). Tirozin hidroksilaz enzimi dopamin sentezinde hýz kýsýtlayýcý enzim olarak rol oynamaktadýr.

Detaylı

Haloperidol veya Klozapin ile Tedavi Edilmekte Olan fiizofrenik Hastalarda Nöropsikolojik De erlendirme

Haloperidol veya Klozapin ile Tedavi Edilmekte Olan fiizofrenik Hastalarda Nöropsikolojik De erlendirme Araflt rmalar / Original Papers Haloperidol veya Klozapin ile Tedavi Edilmekte Olan fiizofrenik Hastalarda Nöropsikolojik De erlendirme Serhat Ç tak 1, Ebru T. Çak c 2, Mehmet Çak c 3 ÖZET: Haloperidol

Detaylı

Türkiye: Gelecek Nesiller için Fýrsatlarýn Çoðaltýlmasý 11. Çocuk Geliþimi ve Çocuklarýn Karþýlaþtýðý Riskler Eþitsizliðin nesiller arasý geçiþinin bugün Türkiye nin en genç neslini ciddi ölçüde etkilediði

Detaylı

Klozapin ve Þizofreni Saðaltýmýndaki Yeri

Klozapin ve Þizofreni Saðaltýmýndaki Yeri Klozapin ve Þizofreni Saðaltýmýndaki Yeri F. Mükerrem GÜVEN*, Sunar BÝRSÖZ** ÖZET Antipsikotik ilaçlarýn þizofreni tedavisinde kullanýmý sayesinde, 20. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda þizofreni hastalarýnýn

Detaylı

Girne Mah. Küçükyalý Ýþ Merkezi B Blok No:15 34844 Maltepe/Ýstanbul [t] +90 216 518 99 99 pbx [f] +90 216 519 89 99 [e] info@ozenelektronik.

Girne Mah. Küçükyalý Ýþ Merkezi B Blok No:15 34844 Maltepe/Ýstanbul [t] +90 216 518 99 99 pbx [f] +90 216 519 89 99 [e] info@ozenelektronik. Girne Mah. Küçükyalý Ýþ Merkezi B Blok No:15 34844 Maltepe/Ýstanbul [t] +90 216 518 99 99 pbx [f] +90 216 519 89 99 [e] info@ozenelektronik.com www.ozenelektronik.com.tr mobydic 5000 Benzinli+LPG Egzoz

Detaylı

Araþtýrma Hazýrlayan: Ebru Kocamanlar Araþtýrma Uzman Yardýmcýsý Gýda Ürünlerinde Ambalajýn Satýn Alma Davranýþýna Etkisi Dünya Ambalaj Örgütü nün açýklamalarýna göre dünyada ambalaj kullanýmýnýn %30 unu

Detaylı

15 Tandem Takým Tezgahlarý ndan Ýhtiyaca Göre Uyarlanabilen Kitagawa Divizörler Kitagawa firmasýnýn, müþterilerini memnun etmek adýna, standartý deðiþtirmesi yeni bir þey deðil. Bu seferki uygulamada,

Detaylı

Bir Psikiyatri Kliniðinde Yatarak Tedavi Gören Geç Baþlangýçlý Þizofreni Hastalarýnýn Klinik ve Sosyodemografik Özellikleri

Bir Psikiyatri Kliniðinde Yatarak Tedavi Gören Geç Baþlangýçlý Þizofreni Hastalarýnýn Klinik ve Sosyodemografik Özellikleri ARAÞTIRMA Bir Psikiyatri Kliniðinde Yatarak Tedavi Gören Geç Baþlangýçlý Þizofreni Hastalarýnýn Klinik ve Sosyodemografik Özellikleri The Clinical and Sociodemographic Features of Late Onset Schizophrenia

Detaylı

ABSTRACT: Are the cognitive functions in schizophrenia affected by demographic and clinical characteristics?

ABSTRACT: Are the cognitive functions in schizophrenia affected by demographic and clinical characteristics? Araştırmalar / Original Papers DOI: 10.5455/bcp.20110408022751 Şizofrenide Bilişsel İşlevler Nüfus ve Klinik Özelliklerden Etkilenir mi? Mustafa Yıldız 1, Hüseyin Kutlu 2, Ümit Tural 1 ÖZET: Şizofrenide

Detaylı

Simge Özer Pýnarbaþý

Simge Özer Pýnarbaþý Simge Özer Pýnarbaþý 1963 yýlýnda Ýstanbul da doðdu. Ortaöðrenimini Kadýköy Kýz Lisesi nde tamamladý. 1984 yýlýnda Ýstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü nü bitirdi.

Detaylı

Matematik ve Türkçe Örnek Soru Çözümleri Matematik Testi Örnek Soru Çözümleri 1 Aþaðýdaki saatlerden hangisinin akrep ve yelkovaný bir dar açý oluþturur? ) ) ) ) 11 12 1 11 12 1 11 12 1 10 2 10 2 10 2

Detaylı

Demans, entellektüel yetilerde bozulma ile

Demans, entellektüel yetilerde bozulma ile Demansýn Deðerlendirilmesinde Nükleer Týp Yöntemleri Prof. Dr. Nahide GÖKÇORA*, Dr. Özgür AKDEMÝR* Demans, entellektüel yetilerde bozulma ile beraber kiþilik ve davraným deðiþiklikleri ile ortaya çýkan

Detaylı

Örgütsel Davranýþýn Tanýmý, Tarihsel Geliþimi ve Kapsamý

Örgütsel Davranýþýn Tanýmý, Tarihsel Geliþimi ve Kapsamý NOT : Bu bölüm önümüzdeki günlerde Prof.Dr. Hüner Þencan ýn incelemesinden sonra daha da geliþtirilerek son halini alacaktýr. Zaman kaybý olmamasý için büyük ölçüde- tamamlanmýþ olan bu bölüm web e konmuþtur.

Detaylı

BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ

BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ IPA Cross-Border Programme CCI No: 2007CB16IPO008 BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ SINIR ÖTESÝ BÖLGEDE KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLÝ ÝÞLETMELERÝN ORTAK EKO-GÜÇLERÝ PROJESÝ Ref. ¹ 2007CB16IPO008-2011-2-063, Geçerli sözleþme

Detaylı

Aðrý tanýsý klinik olarak, DITI ile konulabilir

Aðrý tanýsý klinik olarak, DITI ile konulabilir Fibromiyalji hasta görüntüleri Aðrý tanýsý klinik olarak, DITI ile konulabilir Aðrýyý görüntüleme ve patolojisini tanýmlamada baþarýlý yöntemdir. Aðrý kaynaðýnýn vücudun neresinde olduðunu gösterebilir.

Detaylı

Yeme Bozukluklarýnda Beyin Görüntüleme Yöntemleri

Yeme Bozukluklarýnda Beyin Görüntüleme Yöntemleri DERLEME Yeme Bozukluklarýnda Beyin Görüntüleme Yöntemleri Esra Güney 1, Aslý Çepik Kuruoðlu 2 1 Dr., Gazi Üniversitesi Týp Fakültesi Çocuk Psikiyatrisi Anabilim Dalý, 2 Doç.Dr., Psikiyatri Anabilim Dalý,

Detaylı

Nöropsikolojik Ölçümlerle Elektrofizyolojik Ölçümlerin Ýliþkisi: Frontal Lob Ýþlevselliði

Nöropsikolojik Ölçümlerle Elektrofizyolojik Ölçümlerin Ýliþkisi: Frontal Lob Ýþlevselliði Nöropsikolojik Ölçümlerle Elektrofizyolojik Ölçümlerin Ýliþkisi: Frontal Lob Ýþlevselliði Belma BEKÇÝ* Sirel KARAKAÞ** ÖZET Bu çalýþmanýn amacý, bir biliþsel paradigma altýnda elde edilen olay-iliþkili

Detaylı

Paroksetinin Sosyal Anksiyete Bozukluðu Tedavisinde Kullanýmý

Paroksetinin Sosyal Anksiyete Bozukluðu Tedavisinde Kullanýmý Paroksetinin Sosyal Anksiyete Bozukluðu Tedavisinde Kullanýmý Aslýhan Sayýn 1 1 Uz.Dr., Gazi Üniversitesi Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, Ankara GÝRÝÞ Sosyal anksiyete bozukluðunun (SAB) tedavisi,

Detaylı

YENÝ YAYINLARDAN ÖZETLER

YENÝ YAYINLARDAN ÖZETLER YENÝ YAYINLARDAN ÖZETLER Kistik Fibrozisli Çocuk ve Ergenlerde Psikopatoloji ve Tedavi Uyumu White T, Miller J, Smith GL ve ark. (2008) Adherence and psychopathology in children and adolescents with cystic

Detaylı

Þizofreni ailesel kümelenme gösteren bir

Þizofreni ailesel kümelenme gösteren bir Þizofreninin Genetiði Dr. Ender TANER* Þizofreni ailesel kümelenme gösteren bir hastalýktýr. Aile çalýþmalarý genetik katkýyý desteklemektedir. Þizofreniden etkilenen ailelerde hastalanma riski belirlenmiþ;

Detaylı

ARAÞTIRMA ÖZET SUMMARY

ARAÞTIRMA ÖZET SUMMARY ARAÞTIRMA Tipik, Atipik Antipsikotik, Elektrokonvulsiv Tedavi ya da Birlikte Kullanýmlarý ile Taburcu Edilen Þizofreni Tanýlý Hastalarýn Altý Ay Ýçinde Tekrarlayan Yatýþ Oranlarý Rehospitalization Rates

Detaylı

Beyin görüntüleme teknolojisindeki geliþmeler

Beyin görüntüleme teknolojisindeki geliþmeler Þizofrenide Beyin Görüntüleme Yöntemleri Doç. Dr. Alp ÜÇOK* Beyin görüntüleme teknolojisindeki geliþmeler þizofreninin daha iyi anlaþýlmasýna önemli katkýlarda bulunmuþtur. Yaþayan hastada beyin görüntüleme

Detaylı

Psikiyatrik bozukluklarýn kaynaðý tartýþýlýrken

Psikiyatrik bozukluklarýn kaynaðý tartýþýlýrken Depresyonla Ýlgili Nöroanatomik Çalýþmalar Doç. Dr. Emel ÖZTÜRK*, Prof. Dr. Hamdullah AYDIN** Psikiyatrik bozukluklarýn kaynaðý tartýþýlýrken son yýllara kadar biyolojik ve psikolojik faktörler tek tek

Detaylı

Manyetik Rezonans ve Bilgisayarlý Tomografi Öncesi Hastalarda Anksiyete ve Depresyon

Manyetik Rezonans ve Bilgisayarlý Tomografi Öncesi Hastalarda Anksiyete ve Depresyon ARAÞTIRMA Manyetik Rezonans ve Bilgisayarlý Tomografi Öncesi Hastalarda Anksiyete ve Depresyon Gülten Karadeniz 1, Serdar Tarhan 2, Emre Yanýkkerem 3, Özden Dedeli 3, Erkan Kahraman 4 1 Yrd.Doç.Dr., 3

Detaylı

YENÝ YAYINLARDAN ÖZETLER

YENÝ YAYINLARDAN ÖZETLER YENÝ YAYINLARDAN ÖZETLER Major Depresyon, Davraným Bozukluðu ve Madde Kullaným Bozukluðu olan Ergenlerde Fluoksetin ve Biliþsel Davranýþcý Terapinin Karþýlaþtýrýldýðý Randomize Kontrollü Çalýþma Riggs

Detaylı

Son y llarda flizofrenide görülen biliflsel

Son y llarda flizofrenide görülen biliflsel Derlemeler/Reviews fiizofrenide biliflsel ifllev bozukluklar ve antipsikotik tedavi fiizofrenide Biliflsel fllev Bozukluklar ve Antipsikotik Tedavi Berna Binnur Akdede 1, Köksal Alptekin 2 ÖZET: fiizofrenide

Detaylı

Psikoz için Risk Altýndaki Bireyler: Tanýma, Önleme ve Tedavi Konusunda Neredeyiz?

Psikoz için Risk Altýndaki Bireyler: Tanýma, Önleme ve Tedavi Konusunda Neredeyiz? Psikoz için Risk Altýndaki Bireyler: Tanýma, Önleme ve Tedavi Konusunda Neredeyiz? Alp Üçok 1 1 Prof.Dr., Ýstanbul Üniversitesi, Ýstanbul Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, Ýstanbul GÝRÝÞ Psikoz ve

Detaylı

düþürücü kullanmamak c-duruma uygun ilaç kullanmamak Ateþ Durumunda Mutlaka Hekime Götürülmesi Gereken Haller:

düþürücü kullanmamak c-duruma uygun ilaç kullanmamak Ateþ Durumunda Mutlaka Hekime Götürülmesi Gereken Haller: Ayna-Gazetesi-renksiz-11-06.qxp 26.10.2006 23:39 Seite 2 Çocuklarda Ateþ Deðerli Ayna okuyucularý, bundan böyle bu sayfada sizleri saðlýk konusunda bilgilendireceðim. Atalarýmýz ne demiþti: olmaya devlet

Detaylı

Risperidonun Şizofreninin Pozitif ve Negatif Belirtileri ve Bellek İşlevi Üzerine Etkisi

Risperidonun Şizofreninin Pozitif ve Negatif Belirtileri ve Bellek İşlevi Üzerine Etkisi Risperidonun Şizofreninin Pozitif ve Negatif Belirtileri ve Bellek İşlevi Üzerine Etkisi Dr. Yarkın Özcan 1, Dr. R Işın Özışık 2, Dr. Süheyla Ünal 1, Dr. M. Erkan Özcan 1 ÖZET: RİSPERIDONUN ŞİZOFRENİNİN

Detaylı

Týp Fakültesi öðrencilerinin Anatomi dersi sýnavlarýndaki sistemlere göre baþarý düzeylerinin deðerlendirilmesi

Týp Fakültesi öðrencilerinin Anatomi dersi sýnavlarýndaki sistemlere göre baþarý düzeylerinin deðerlendirilmesi 1 Özet Týp Fakültesi öðrencilerinin Anatomi dersi sýnavlarýndaki sistemlere göre baþarý düzeylerinin deðerlendirilmesi Mehmet Ali MALAS, Osman SULAK, Bahadýr ÜNGÖR, Esra ÇETÝN, Soner ALBAY Süleyman Demirel

Detaylı

Alzheimer Hastalýðýnda Donepezil Hidroklorür Etkinliðinin Kantitatif EEG ile Deðerlendirilmesi

Alzheimer Hastalýðýnda Donepezil Hidroklorür Etkinliðinin Kantitatif EEG ile Deðerlendirilmesi Alzheimer Hastalýðýnda Donepezil Hidroklorür Etkinliðinin Kantitatif EEG ile Deðerlendirilmesi Uz. Dr. Ümmühan ALTIN*, Uz. Dr. Lütfü HANOÐLU*, Uz. Dr. Ahmet ALTUNHALKA*, Uz. Dr. Alev KARAGÖZ*, Doç. Dr.

Detaylı

Yeni Nesil Antipsikotikler ve Cinsel Ýþlev Bozukluðu

Yeni Nesil Antipsikotikler ve Cinsel Ýþlev Bozukluðu DERLEME Yeni Nesil Antipsikotikler ve Cinsel Ýþlev Bozukluðu Murat Kuloðlu 1, Okan Ekinci 2 1 Doç.Dr., Fýrat Üniversitesi Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, Elazýð, 2 Dr., Ankara Atatürk Eðitim ve

Detaylı

2 - Konuþmayý Yazýya Dökme

2 - Konuþmayý Yazýya Dökme - 1 8 Konuþmayý Yazýya Dökme El yazýnýn yerini alacak bir aygýt düþü XIX. yüzyýlý boyunca çok kiþiyi meþgul etmiþtir. Deðiþik tasarým örnekleri görülmekle beraber, daktilo dediðimiz aygýtýn satýlabilir

Detaylı

0 KLÝNÝK ARAÞTIRMA Romatolojik Sorunu Olan Hastalarda Yaþam Kalitesi ve Bazý Semptomlarla Ýliþkisi Quality Of Life Patients With Rheumatologic Problems And Its Correlates With Some Symptoms Arþ.Gör. Seda

Detaylı

Ýþaretleme Testi Türk Formu'nun 6-11 Yaþ Grubu Çocuklarda Standardizasyon Çalýþmasý #

Ýþaretleme Testi Türk Formu'nun 6-11 Yaþ Grubu Çocuklarda Standardizasyon Çalýþmasý # Ýþaretleme Testi Türk Formu'nun 6-11 Yaþ Grubu Çocuklarda Standardizasyon Çalýþmasý # Birim Günay KILIÇ*, Metehan IRAK**, Aylin Ýlden KOÇKAR*** Þahnur ÞENER****, Sirel KARAKAÞ* # ÖZET Çalýþmanýn amacý

Detaylı

29 Fizik Tedavi Alan Hastalarýn Yaþam Kalitesinin Deðerlendirilmesi Assessment For Quality Of Life Of Patients Receiving Physical Therapy 1 Yrd.Doç. Dr.Birsen ALTAY 2 Yrd.Doç. Dr. H.Demet GÖNENER 1 Hemþ.

Detaylı

1960'lardan Günümüze Depresyonun Epidemiyolojisi, Tarihsel Bir Bakýþ

1960'lardan Günümüze Depresyonun Epidemiyolojisi, Tarihsel Bir Bakýþ 1960'lardan Günümüze Depresyonun Epidemiyolojisi, Tarihsel Bir Bakýþ Burhanettin Kaya 1, Mine Kaya 2 1 Doç.Dr., Gazi Üniversitesi Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, 2 Uz.Dr., Ankara Halk Saðlýðý Müdürlüðü,

Detaylı

Þizofreni: Klinik Özellikler, Taný, Ayýrýcý Taný

Þizofreni: Klinik Özellikler, Taný, Ayýrýcý Taný Þizofreni: Klinik Özellikler, Taný, Ayýrýcý Taný Uz. Dr. Mehmet V. ÞAHÝN* Özet Þizofreni, kiþinin düþünce, algýlama, duygulaným ve davranýþlarýný önemli derecede etkileyerek iþ, sosyal ve özel yaþamýnda

Detaylı

Nedensellik Ýliþkisi ve Pozitif Bilimin Amaçlarý Açýsýndan Deneysel ve Korelatif Yaklaþýmlar

Nedensellik Ýliþkisi ve Pozitif Bilimin Amaçlarý Açýsýndan Deneysel ve Korelatif Yaklaþýmlar Nedensellik Ýliþkisi ve Pozitif Bilimin Amaçlarý Açýsýndan Deneysel ve Korelatif Yaklaþýmlar Sirel KARAKAÞ* ÖZET Bu makalede pozitif bilim kavramýnýn çeþitli yönleri ele alýnmýþtýr. Bu baðlamda, pozitif

Detaylı

Fiskomar. Baþarý Hikayesi

Fiskomar. Baþarý Hikayesi Fiskomar Baþarý Hikayesi Fiskomar Gýda Temizlik Ve Marketcilik Ticaret Anonim Þirketi Cumhuriyetin ilanýndan sonra büyük önder Atatürk'ün Fýndýk baþta olmak üzere diðer belli baþlý ürünlerimizi ilgilendiren

Detaylı

Dr. Sevim Buzlu*, Nihal Bostancý**, Derya Özbaþ***, Sevil Yýlmaz****

Dr. Sevim Buzlu*, Nihal Bostancý**, Derya Özbaþ***, Sevil Yýlmaz**** Ýstanbul'da Bir Saðlýk Ocaðýna Baþvuran Kadýnlarýn Genel Saðlýk Anketine Göre Ruhsal Durumlarýnýn Deðerlendirilmesi Assessment of the Psychological Status of Women Who Applied to a Primary Care Unit in

Detaylı

Þizofreni: Damga, Mitler ve Gerçekler

Þizofreni: Damga, Mitler ve Gerçekler Þizofreni: Damga, Mitler ve Gerçekler Doç. Dr. Alp ÜÇOK* Özet Þizofreni kavramýyla ilgili önyargýlar ve bunlarýn neden olduðu damga yalnýzca hastalarý deðil yakýnlarýný ve tedaviyi üstlenen profesyonelleri

Detaylı

Obsesif kompulsif bozuklukta sosyodemografik verilerin tedaviye direnç açýsýndan karþýlaþtýrýlmasý

Obsesif kompulsif bozuklukta sosyodemografik verilerin tedaviye direnç açýsýndan karþýlaþtýrýlmasý Týp Araþtýrmalarý Dergisi 23: 1 (3): 15-2 ARAÞTIRMA Obsesif kompulsif bozuklukta sosyodemografik verilerin tedaviye direnç açýsýndan karþýlaþtýrýlmasý Remzi Kutaniþ, Ömer A. Özer, Buket T. Eryonucu Yüzüncü

Detaylı

Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar

Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar Geç-dönem Bozukluklar Depresyon Kaygı Bozuklukları Yeme Bozuklukları Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nörogelişimsel Bozukluklar Otizm Dikkat Eksikliği Hiperaktivite

Detaylı

..T.C. DANýÞTAY SEKiziNCi DAiRE Esas No : 2005/1614 Karar No : 2006/1140

..T.C. DANýÞTAY SEKiziNCi DAiRE Esas No : 2005/1614 Karar No : 2006/1140 ..T.C. Davacý Davalý : Trabzon Baro Baþkanlýðý Trabzon Barosu Adliye Sarayý : 1- Maliye Bakanlýðý 2- Baþbakanlýk -TRABZON Davanýn Özeti: Karaparanýn Aklanmasýnýn Önlenmesine Dair 4208 sayýlý Kanunun Uygulanmasýna

Detaylı

Gökay AKSARAY *, Süleyman OFLU *, Cem KAPTANO ĞLU * ÖZET. pecya SUMMARY (3).

Gökay AKSARAY *, Süleyman OFLU *, Cem KAPTANO ĞLU * ÖZET. pecya SUMMARY (3). Şizofrenide Bili şsel İşlevlerde Bozulma Gökay AKSARAY *, Süleyman OFLU *, Cem KAPTANO ĞLU * ÖZET Bili şsel işlevlerde bozulma şizofreninin temel özelliklerinden biridir. Bu hastalar-da özellikle dikkat,

Detaylı

Motor kademeleri ile otomasyon seviyeleri arasýnda akýllý baðlantý Akýllý Baðlantý Siemens tarafýndan geliþtirilen SIMOCODE-DP iþlemcilerin prozeslerinin hatasýz çalýþmasýný saðlamak için gerekli tüm temel

Detaylı

SÖ 1 Antipsikotik Tedavi Uygulanan Þizofreni Hastalarýnda Prolaktin Düzeyleri ve Cinsel Ýþlevlerin Cinsiyetlere Göre Karþýlaþtýrýlmasý Basri Doðu 1, Ahmet Kocabýyýk 1, Fahri Karson 1, Yavuz Altunkaynak

Detaylı

Bu makalede þizofrenideki bilgi iþleme bozukluklarý;

Bu makalede þizofrenideki bilgi iþleme bozukluklarý; Þizofrenide Bilgi Ýþleme Bozukluklarý Prof. Dr. Sirel KARAKAÞ *#, Prof. Dr. Hamdullah AYDIN **# 1. Giriþ Bu makalede þizofrenideki bilgi iþleme bozukluklarý; konuya iliþkin araþtýrma bulgularý temelinde

Detaylı

Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunda Beyin Kan Akýmý ve Elektriksel Beyin Aktivasyonunun Deðerlendirilmesi

Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunda Beyin Kan Akýmý ve Elektriksel Beyin Aktivasyonunun Deðerlendirilmesi ARAÞTIRMA Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunda Beyin Kan Akýmý ve Elektriksel Beyin Aktivasyonunun Deðerlendirilmesi Özlem Yýdýz Öç 1, Belma Aðaoðlu 2, Fatma Berk 3, Sezer Komsuoðlu 4, Ayþen Coþkun

Detaylı

Larson'un 1960'larda veciz olarak belirttiði gibi,

Larson'un 1960'larda veciz olarak belirttiði gibi, 5 Prof. Dr. Semih KESKÝL Larson'un 1960'larda veciz olarak belirttiði gibi, yaþlýlarýn acil hastalýklarý diye bir durum yoktur. Bizimde burada söz konusu edeceðimiz yaþlýlar arasýndaki acil týbbi durumlardýr.

Detaylı

2014

2014 2014 DİKKAT EKSİKLİĞİ BOZUKLUĞU (DEB) ve MentalUP İçerik DEB e Klinik İlgi DEB Nedir? DEB in Belirtileri DEB in Zihinsel Sürece Etkileri DEB in Psikososyal Tedavisi MentalUP tan Faydalanma MentalUP İçeriği

Detaylı

Yaþlý hastanýn deðerlendirilmesi aþamasýnda bazý

Yaþlý hastanýn deðerlendirilmesi aþamasýnda bazý 4 Prof. Dr. Yeþim GÖKÇE-KUTSAL Yýllar bizi bulduklarý gibi býrakmýyorlar Owen Meredith Yaþlý hastanýn deðerlendirilmesi aþamasýnda bazý temel özellikler klinisyen hekimlerce mutlaka önüne alýnmalýdýr.ýleri

Detaylı

Ýntiharýn Nörobiyolojisi #

Ýntiharýn Nörobiyolojisi # Ýntiharýn Nörobiyolojisi # Prof. Dr. Nevzat YÜKSEL* GÝRÝÞ Genel toplumda intihar sýklýðý yýllýk yüzbinde 10-20 kadardýr. Deðiþik ülkelerde bu oranlar yüzbinde 10 ile 40 arasýnda deðiþmektedir. Ýntihar

Detaylı

DENEYSEL RATLARDA ATOMOKSETİN VE OMEGA 3 ÜN SERUM ÇİNKO VE BAKIR DÜZEYLERİ ÜZERİNE ETKİSİ. Prof. Dr. Mevlüt Sait KELEŞ

DENEYSEL RATLARDA ATOMOKSETİN VE OMEGA 3 ÜN SERUM ÇİNKO VE BAKIR DÜZEYLERİ ÜZERİNE ETKİSİ. Prof. Dr. Mevlüt Sait KELEŞ DENEYSEL RATLARDA ATOMOKSETİN VE OMEGA 3 ÜN SERUM ÇİNKO VE BAKIR DÜZEYLERİ ÜZERİNE ETKİSİ Prof. Dr. Mevlüt Sait KELEŞ GİRİŞ Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB); hiperaktivite, dikkatsizlik,

Detaylı

Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz!

Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz! Asýlsýz iddia neden ortaya atýldý? Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz! 19 Haziran 2004 tarihinde, Ovacýk Altýn Madeni ile hiçbir ilgisi olmayan Arsenik iddialarý ortaya atýlarak madenimiz

Detaylı

Bipolar Bozuklukta Bilişsel Belir lerin Doğası ve Önemi

Bipolar Bozuklukta Bilişsel Belir lerin Doğası ve Önemi Türk Psikiyatri Dergisi 2008; 19(1):81-93 Bipolar Bozuklukta Bilişsel Belir lerin Doğası ve Önemi Dr. Emre BORA 1, Dr. Simavi VAHİP 2, Dr. Fisun AKDENİZ 3 Özet / Abstract Amaç: Bu yazıda, bipolar bozuklukta

Detaylı

Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim

Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim İçerik Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim Dr. Muzaffer Kaşar Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Deneysel ve Evrimsel Psikiyatri Grubu Evrim sürecinde insan beyni Ayna nöronlar, dil ve

Detaylı

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Prof. Dr. Sacit Karamürsel İstanbul Tıp Fakültesi, Fizyoloji Anabilim Dalı sacit@istanbul.edu.tr Elektroansefalogram (EEG), merkezi sinir

Detaylı

Türk Tabipleri Birliði Yöneticilerinde Sigara Ýçme Alýþkanlýðý

Türk Tabipleri Birliði Yöneticilerinde Sigara Ýçme Alýþkanlýðý Türk Tabipleri Birliði Yöneticilerinde Sigara Ýçme Alýþkanlýðý Tobacco Smoking Among the Executives of the Turkish Medical Association Dr. Özen Aþut*, Dr. Sibel Kalaça** Özet Sigara içme alýþkanlýðý; yaygýnlýðý

Detaylı

Gençlerdeki Somatorform Bozukluklarda Kaygý Düzeyi, Annenin Baðlanma Biçimi ve Aile Ýþlevselliði

Gençlerdeki Somatorform Bozukluklarda Kaygý Düzeyi, Annenin Baðlanma Biçimi ve Aile Ýþlevselliði ARAÞTIRMA Gençlerdeki Somatorform Bozukluklarda Kaygý Düzeyi, Annenin Baðlanma Biçimi ve Aile Ýþlevselliði Anxiety Level, Maternal Attachment Style and Family Functioning in Adolescents' Somatoform Disorders

Detaylı

Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip proses filtreleri ile, siklonlar, seperatörler çalýþma koþullarýna göre anti nem,anti

Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip proses filtreleri ile, siklonlar, seperatörler çalýþma koþullarýna göre anti nem,anti Filtre Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip proses filtreleri ile, siklonlar, seperatörler çalýþma koþullarýna göre anti nem,anti statik seçenekleri, 1-200m2 temizleme alaný ve

Detaylı

T.C. MÝLLÎ EÐÝTÝM BAKANLIÐI EÐÝTÝMÝ ARAÞTIRMA VE GELÝÞTÝRME DAÝRESÝ BAÞKANLIÐI KENDÝNÝ TANIYOR MUSUN? ANKARA, 2011 MESLEK SEÇÝMÝNÝN NE KADAR ÖNEMLÝ BÝR KARAR OLDUÐUNUN FARKINDA MISINIZ? Meslek seçerken

Detaylı

Yrd. Doç. Dr. Mehmet AK GATA Psikiyatri AD

Yrd. Doç. Dr. Mehmet AK GATA Psikiyatri AD Yrd. Doç. Dr. Mehmet AK GATA Psikiyatri AD Vagal sinir situmulasyonu(vss), Transkranial manyetik stimulasyon (TMS), Derin beyin situmulasyonu (DBS) Elektrokonvulsif terapi (EKT) Hedef odak olarak monoamin

Detaylı

Emil Kraepelin, gençlerde görülen, iyileşmeyen ve. Şizofreni ve Şizoaffektif Bozuklukta Bilişsel İşlevlerin Karşılaştırılması

Emil Kraepelin, gençlerde görülen, iyileşmeyen ve. Şizofreni ve Şizoaffektif Bozuklukta Bilişsel İşlevlerin Karşılaştırılması Düşünen Adam Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi 2011;24:175-181 DOI: 10.5350/DAJPN2011240302 Şizofreni ve Şizoaffektif Bozuklukta Bilişsel İşlevlerin Karşılaştırılması Araştırmalar / Researches Gülfizar

Detaylı

Omurilik Felçli Hastalarda Travma Sonrasý Stres Bozukluðu ve Ýliþkili Faktörler

Omurilik Felçli Hastalarda Travma Sonrasý Stres Bozukluðu ve Ýliþkili Faktörler ARAÞTIRMA Omurilik Felçli Hastalarda Travma Sonrasý Stres Bozukluðu ve Ýliþkili Faktörler Posttraumatic Stress Disorder and Related Factors in Patients with Spinal Cord Injury Murat Ýlhan Atagün 1, Ünal

Detaylı

Büyük oranda hayvan araþtýrmalarý ve in vitro

Büyük oranda hayvan araþtýrmalarý ve in vitro Noradrenerjik Sistem ve Depresyon Yrd. Doç. Dr. Þükrü UÐUZ*, Dr. Ebru YURDAGÜL* Büyük oranda hayvan araþtýrmalarý ve in vitro çalýþmalarda elde edilen kanýtlar, duygudurum bozukluklarýnýn beyinde limbik

Detaylı

Yönetici Ýþlevlerin Ayrýþtýrýlmasýnda Multidisipliner Yaklaþým: Biliþsel Psikolojiden Nöroradyolojiye

Yönetici Ýþlevlerin Ayrýþtýrýlmasýnda Multidisipliner Yaklaþým: Biliþsel Psikolojiden Nöroradyolojiye Yönetici Ýþlevlerin Ayrýþtýrýlmasýnda Multidisipliner Yaklaþým: Biliþsel Psikolojiden Nöroradyolojiye Sirel KARAKAÞ* #, H. Muammer KARAKAÞ** # ÖZET * Prof. Dr., Hacettepe Üniversitesi Deneysel Psikoloji

Detaylı

Erken Baþlangýçlý Þizofreni

Erken Baþlangýçlý Þizofreni Erken Baþlangýçlý Þizofreni Elvan Özalp BALIM* ÖZET Þizofrenin, 12 yaþýn altýnda görülmesi oldukça nadirdir. Görülme sýklýðý, geç ergenlik döneminde artar. Çocuklarda adolesanlarda þizofreni tanýsý koymak

Detaylı

Þizofreni Tedavisinde Yeni Bir Hedef Agmatin ve Beyin Poliamin Sistemi

Þizofreni Tedavisinde Yeni Bir Hedef Agmatin ve Beyin Poliamin Sistemi DERLEME Þizofreni Tedavisinde Yeni Bir Hedef Agmatin ve Beyin Poliamin Sistemi Tayfun Uzbay 1 1 Prof.Dr., Gülhane Askeri Týp Fakültesi Týbbi Farmakoloji Anabilim Dalý, Ankara ÖZET Þizofreni ve benzeri

Detaylı

Yaygýn Anksiyete Bozukluðu Tanýlý Bireylere Verilen Psikoeðitimin Tedavideki Etkinliðinin Ýncelenmesi

Yaygýn Anksiyete Bozukluðu Tanýlý Bireylere Verilen Psikoeðitimin Tedavideki Etkinliðinin Ýncelenmesi ARAÞTIRMA Yaygýn Anksiyete Bozukluðu Tanýlý Bireylere Verilen Psikoeðitimin Tedavideki Etkinliðinin Ýncelenmesi The Efficacy of Psychoeducation as an Adjuvant Therapy in Generalized Anxiety Disorder Havva

Detaylı

Demans ve depresyon, klinik görünümlerinde

Demans ve depresyon, klinik görünümlerinde Depresyon - Demans Ayýrýcý Tanýsý Dr. E. Yusuf SÝVRÝOÐLU*, Prof. Dr. Selçuk KIRLI* Demans ve depresyon, klinik görünümlerinde biliþsel kaybýn ortak özellik olarak yer aldýðý iki klinik tablodur. Her iki

Detaylı

Þizofreni Epidemiyolojisine Türkiye'den Katký Yapmak: Nasýl ve Neden?

Þizofreni Epidemiyolojisine Türkiye'den Katký Yapmak: Nasýl ve Neden? Þizofreni Epidemiyolojisine Türkiye'den Katký Yapmak: Nasýl ve Neden? Tolga Binbay 1, Halis Ulaþ 2, Köksal Alptekin 3 1 Uz.Dr., Cizre Devlet Hastanesi Psikiyatri Bölümü, Þýrnak, 2 Uz.Dr., 3 Prof.Dr., Dokuz

Detaylı

Eksiklik Sendromu Olan ve Olmayan Şizofreni Hastalarında Gri Madde Değişiklikleri

Eksiklik Sendromu Olan ve Olmayan Şizofreni Hastalarında Gri Madde Değişiklikleri Türk Psikiyatri Dergisi 2012;23(4):237-47 Eksiklik Sendromu Olan ve Olmayan Şizofreni Hastalarında Gri Madde Değişiklikleri Dr. Halil İbrahim ÖZDEMİR 1, Dr. Mehmet Çağdaş EKER 2, Dr. Burçak ZENGİN 3, Dr.

Detaylı