T.C.. SIRA OT. Aralık KONYA

Transkript

1 T.C.. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİİ ENSTİTÜSÜ ASPİR (Carthamus tinctorius L.) DE FARKLI SIRA ÜZERİ MESAFELERİNİN VE V YABANCI OT MÜCADELESİNİN VERİM VE V KALİTEE ÜZERİNE ETKİSİ Nuri KUNT YÜKSEK LİSANS TEZİ Tarla Bitkileri Anabilim Dalını Aralık KONYA Her Hakkı Saklıdır

2

3 TEZ BİLDİRİMİ Bu tezdeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edildiğini ve tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada bana ait olmayan her türlü ifade ve bilginin kaynağına eksiksiz atıf yapıldığını bildiririm. DECLARATION PAGE I hereby declare that all information in this document has been obtained and presented in accordance with academic rules and ethical conduct. I also declare that, as required by these rules and conduct, I have fully cited and referenced all material and results that are not original to this work. Tarih: Nuri KUNT

4 i ÖZET YÜKSEK LİSANS ASPİR (Carthamus tinctorius L.) DE FARKLI SIRA ÜZERİ MESAFELERİNİN VE YABANCI OT MÜCADELESİNİN VERİM VE KALİTE ÜZERİNE ETKİSİ Nuri KUNT Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Fikret AKINERDEM 2011, 40 Sayfa Jüri Prof. Dr. Fikret AKINERDEM Prof. Dr. Burhan ARSLAN Doç. Dr. Özden ÖZTÜRK Bu araştırma, vejetasyon döneminde Konya ekolojik şartlarında kışlık olarak ekilen aspirde (Carthamus tinctorius L.) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve yabancı ot mücadelesinin verim ve kalite üzerine etkilerini tespit etmek amacıyla yapılmıştır. Araştırma, üç tekerrürlü olarak Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller Deneme Desenine göre kurulmuştur. Ana parsellere mücadele yöntemleri (ilaçlama ve ilaçsız), alt parsellere sıra üzeri mesafeler (10, 15 ve 20 cm) tesadüfî olarak yerleştirilmiştir. Alt parsellerde sıra arası 30 cm olarak uygulanmıştır. Araştırmada farklı mücadele yöntemlerinden; yağ verimi bakımından önemli istatistikî farklar belirlenmiştir. Ancak incelenen diğer özellikler bakımından ise istatistikî olarak önemli farklılıklar ortaya çıkmamıştır. Sıra üzerinin ortalaması olarak, Remzibey aspir çeşidinde en yüksek tohum verimi, yağ oranı ve yağ verimi ilaçlama yapılan parsellerden (sırasıyla kg/da, % ve kg/da) elde edilirken, en düşük tohum verimi, yağ oranı ve yağ verimi ilaçlama yapılmayan parsellerden, (sırasıyla kg/da, % ve kg/da) elde edilmiştir. Sıra üzerinin ilk dal yüksekliği ve tabla sayısı üzerine etkileri istatistikî olarak önemli bulunurken, incelenen diğer özellikler takımından önemsiz olmuştur. Uygulamaların ortalamasında; en yüksek tohum verimi, yağ oranı ve yağ verimi 10 cm sıra üzeri ekim mesafesinde (sırasıyla kg/da, % ve kg/da) elde edilmiştir. Sıra üzeri mesafenin artmasıyla tohum verimi düşmüştür. Araştırma sonuçlarına göre, tohum verimi bakımından değerlendirildiğinde Remzibey aspir çeşidinin 30x10cm mesafede ilaçlama yapıldığı zaman daha yüksek verim verebileceği bu araştırma ile ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Aspir, herbisit, sıra üzeri, tohum verimi, yağ oranı, yağ verimi

5 ii ABSTRACT MS THESIS EFFECTS OF DIFFERENT ROW SPACING AND WEED CONTROL METHODS ON THE YIELD AND QUALITY OF SAFFLOWER (Carthamus tinctorius L.) Nuri KUNT Advisor: Prof. Dr. Fikret AKINERDEM 2011, 40 Pages Jury Prof. Dr. Fikret AKINERDEM Prof. Dr. Burhan ARSLAN Assoc. Prof. Dr. Özden ÖZTÜRK This research was conducted to determination of the effects of different row spacing and weed control methods on yield and quality of safflower which had grown as winter time in Konya ecological conditions during vegetation periods. The research was made in Split Plots in Random Blocks design with three replicates. Weed control methods were in the main plots (spraying and nonspraying),while interval was 30 cm row and row spacing (10, 15 and 20 cm) was in the sub-plots as randomly. Oil yield was found statically impotant with regards to different weed control methods. The other investigated characteristics were unimportant with regards of different weed control methods. The highest seed yield ( kg.da -1 ), oil rate (26.33 %) and oil yield (90.27 kg.da -1 ) were taken from Remzibey cultivar in sprayed plots and, the lowest seed yield ( kg.da -1 ), oil ratio (25.59%) and oil yield (49.78 kg.da -1 ) were taken from non-sprayed plots. While row top distance had statistically importance on first branch height and number of table, it did not have statistically importance on the other characteristics. The highest seed yield ( kg.da -1 ), oil rate (26.96 %) and oil yield kg.da -1 ) were taken from 10 cm of row top distance as the mean of applications. The seed yield was decreased while row top distance was increasing. According to the results of the research, it could be said that, Remzibey cultivar is able to give more yield with spraying on 30x10 cm row interval spacing. Keywords: Safflower, herbicide, row spacing, seed yield, oil ratio, oil yield

6 iii ÖNSÖZ Araştırma konusunun seçilmesi, çalışmanın yürütülmesi, tez aşamasına getirilmesi ve tezin hazırlanmasında yardımlarını esirgemeyerek her türlü desteği veren, çalışmanın son aşamasında kadar her safhasında benimle büyük bir titizlikle ilgilenen saygı değer hocam Sayın Prof. Dr. Fikret AKINERDEM e, gerek arazi çalışmalarımın ve analizlerimin yürütülmesinde gerekse tezin yazılması esnasında beni yalnız bırakmayan çok değerli arkadaşım Sayın Dr. Rahim ADA ya ayrıca Sayın Doç. Dr. Ercan CEYHAN a teşekkür ederim. Nuri KUNT KONYA- 2012

7 iv İÇİNDEKİLER ÖZET... i ABSTRACT... ii ÖNSÖZ... iii İÇİNDEKİLER... iv 2. KAYNAK ARAŞTIRMASI MATERYAL VE METOT Materyal Metot Araştırmanın kurulması ve yürütülmesi Araştırmada İncelenen Özellikleri İstatistikî Analiz ve Değerlendirmeler Araştırma Yerinin Genel Özellikleri İklim Özellikleri Toprak Özellikleri ARAŞTIRMA SONUÇLARI VE TARTIŞMA Bitki Boyu İlk Dal Yüksekliği Bitki Başına Yan Dal Sayısı Bitki Başına Tabla Sayısı Tabla Çapı Tohum Verimi Ham Yağ Oranı Ham Yağ Verimi SONUÇLAR VE ÖNERİLER Sonuçlar Öneriler KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ... 40

8 1 1. GİRİŞ Temel besin maddelerinden olan ve insan beslemesinde önemli bir yere sahip olan yağlar, insanların yaşamsal faaliyetlerinin sürdürebilmesi için gerekli olan ana besin maddelerinden biridir. Özellikle sağlıklı yaşam için tercih edilen bitkisel yağların insan beslenmesi dışında son yıllarda fosil yakıt yerine çevreyi kirletmeyen biyodizel olarak kullanımında önemli bir aşama kaydedilmiştir (Kolsarıcı 2006). Bu nedenle hem artan nüfusun beslenmesinde yağa olan ihtiyaç, hem de diğer kullanım alanlarında büyük ölçüde bitkisel yağların üretimine hammadde sağlayan yağ bitkilerinin önemini ortaya çıkarmaktadır. Ülkemizde bitkisel yağ ve yağlı tohum ihtiyacının karşılanabilmesi için yağ bitkilerinin ekim alanları genişletilmeli, mevcut alandaki verim artırılmalı, agronomik tedbirler tam ve zamanında uygulanmalı, ikinci ürün ve münavebe sistemi içerisinde yağ bitkilerine mutlak yer verilmelidir. Ülkemizin ekolojik koşulları dikkate alındığında ise adaptasyon kabiliyeti yüksek, soğuğa, kurağa ve yaz sıcaklarına toleranslı bitkilerin seçilmesi gerekmektedir. Bu bitkiler içerisinde aspir ön plana çıkmaktadır (Dalgıç ve Akınerdem 2011). Aspir, ülkemize 1940 lı yıllarda, Bulgaristan dan gelen göçmen soydaşlarımızla girmiş ve başta Balıkesir olmak üzere Eskişehir, İstanbul, Konya, Çankırı, Isparta, Kütahya, Afyon, Bolu ve Bursa illerinde üretilmeye başlanmıştır (İlisulu, 1973). Aspir bitkisinin gerek iklim gerekse de toprak isteklerinin diğer yağ bitkilerine göre daha az olması, değişik şartlarda üretim imkanını ortaya koymaktadır. Ekolojik faktörler dikkate alındığında aspir, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde ve Çukurova Bölgesi nin susuz, kısmen fakir yapılı ve buğday ekilen meyilli, eşik arazilerinde buğday ile ekim nöbetine girebilecek yegane yağ bitkisi olarak ümitvar görülmektedir (Atakişi 1980). Her yıl buğday yetiştirilen bu arazilerde yabani yulaf, hardal ve diğer yabancı ot problemi gün geçtikçe artmakta ve bu durum buğday verimini olumsuz etkilemektedir. Buna çare olarak, bir çapa bitkisi olan aspiri ekim nöbetine sokmak lazımdır. Kurağa dayanıklı oluşu ve sulanmadan yetiştirilmesi, aspir bitkisinin kurak bölgelerdeki nadas alanları için özellikle Orta Anadolu için önerilecek bitkilerden biri

9 2 olmasını sağlamaktadır (Er 1981). Bunun yanında, tarımsal yönden fazla seçici olmayan bitkinin, geçit bölgelerimizdeki nadas alanları için de uygun olacağı belirtilmektedir (Ekiz ve Bayraktar 1986). Bitkinin derin ve kazık köklü olması, tarlayı yumuşatması, erozyonu önlemesi, yabani otu bastırması, meyilli, kıraç ve fakir topraklarda diğer bitkilerden daha fazla verim sağlaması nedenleriyle nadas alanlarının değerlendirilmesinde üzerinde önemle durulması gerekmektedir. Bunun yanında tohumunun çok ekstrem şartlar dışında dökülme tehlikesinin olmaması hasat kayıplarını asgariye indirmekte, hasadın biçerdöverle yapılması ise maliyeti düşürmektedir. Aspirin diğer yağ bitkilerine göre düşük yağış alan bölgelere adaptasyon yeteneğinin fazla olması, farklı iklim ve zamanlarda yetiştirilebilmesi, kuraklığa, tuzluluğa ve nispeten de soğuğa olan yüksek toleransı, derin ve kazık kökü ile tarlayı yumuşatması, erozyonu önlemesi, çapa bitkisi olması, yabani otu bastırması, önemli hastalık ve zararlısının olmaması nedenleriyle gün geçirmeden demastrasyon çalışmaları ile çiftçilere tanıtılmalı, bilgilendirme ve destekleme politikalarıyla rahatlıkla İç-Orta-Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri nde ekim nöbetinde değerlendirilerek nadas alanlarında yetiştirilmesi sağlanmalıdır (Bayraktar ve Ülker, 1990; Beg, 1993; Kolsarıcı ve ark. 2006; Er, 1981; Ekiz ve Bayraktar, 1986; Knowles, 1982; Röbbelen ve ark. 1989; Weiss, 2000). Ülkemizde bitkisel yağ üretimine katkıda bulunabilmek ve bitkisel yağ açığını ortadan kaldırabilmek amacıyla alternatif yağ bitkileri arasında özellikle atıl durumda, ekonomik getirisi fazla olan diğer bitkilerin yetiştirilemeyeceği alanlarda aspir rahatlıkla yetiştirilecek bir bitkidir. Bu nedenle önemli bir potansiyel olarak görülen aspir bitkisinin yaygınlaştırılması ve veriminin artırılması için yapılacak çalışmalarla üzerinde önemle durmak gerekmektedir (Dalgıç ve Akınerdem 2011). Aspir bitkisinin sadece bitkisel yağ kaynağı değil aynı zamanda bir çok sanayi kolunda da kullanılabildiği göz ardı edilmemelidir. Aspir tıbbi olarak dâhilen terletici, kurt düşürücü ve müshil olarak, haricen ise romatizmalı ağrılara karşı kullanılmaktadır (Zhang, 1997). Aspir yağı kandaki kolesterolü düşüren yağların başında yer almakta, bileşiminde E vitaminine benzer özellik gösteren tokoferol maddesi nedeni ile ayrı bir önem taşımaktadır (Kızıl ve ark. 1999). Bunun yanında taç yaprak rengi sarı olan aspirin dikensiz veya az dikenli varyetelerinin yaprakları Hindistan, Burma ve Afganistan gibi ülkelerde sebze olarak kullanılmaktadır (Weiss, 1983). Güney illerimizde aspir çiçekleri kurutularak yerel

10 3 yemeklerde renk ve koku vermek için kullanılır (Baytop, 1984), çiçekleri günümüzde pek çok ülkede kuru ve kesme çiçek olarak da değerlendirilir (Öztürk, 1994). Ülkemizde bitkisel yağ üretimine katkıda bulunabilmek ve bitkisel yağ açığını ortadan kaldırabilmek amacıyla alternatif yağ bitkileri arasında özellikle atıl durumda, ekonomik getirisi fazla olan diğer bitkilerin yetiştirilemeyeceği alanlarda aspir rahatlıkla yetiştirilecek bir bitkidir. Bu nedenle önemli bir potansiyel olarak görülen aspir bitkisinin tarımının yaygınlaştırılması ve veriminin artırılması için yapılacak çalışmalar üzerinde önemle durmak gerekmektedir (Dalgıç ve Akınerdem 2011). Bu amaca yönelik ekonomik şekilde yüksek verimin alınmasını sağlayacak agronomik uygulamaların bilinmesi gerekmektedir. Aspir bitkisinde verim ve verim unsurları üzerine ekolojik koşulların etkisinin önemli olduğu ve bölgelere göre yetiştirme tekniğinin değiştiği bilinmektedir. Bu nedenle, aspirde yüksek tohum verimi alınabilecek ekim zamanını belirlemek önemlidir. Aspirde ekim zamanı geciktikçe bitki boyu, yan dal sayısı, tabla sayısı, tablada tohum sayısı, bin tohum ağırlığı, yağ oranı, tohum ve yağ verimi ile çiçek verimlerinin azaldığı belirtilmektedir (Kızıl ve Şakar, 1997; Kızıl ve Gül, 1999; Öztürk ve ark. 1999; Özkaynak ve ark. 2001). Aspirin, farklı iklimlerde ve farklı zamanlarda yetiştirildiği bildirilmektedir (Bayraktar ve Ülker, 1990). Konya gibi daha çok kışlık bitkilerin ekildiği ve kuru tarımın yapıldığı alanlarda da aspir gibi kısmen soğuğa toleransı bitkilerin ekim sistemin dâhil edilmesi gerekmektedir. Bitki sıklığı ve özelliklede yabancı ot mücadelesinde bazı problemlerin aşılamaması çiftçilerin aspir tarımına uzak durmasına yol açmaktadır. Bitki yoğunluğu ve tane verimi arasındaki ilişki çeşitlerden etkilenmektedir (Henderson ve ark. 1993). Buna mukabil çok sık ekilen bitkilerin, daha ince gövde ve daha yüzlek kök sistemi geliştirdiği ve bunun sonucunda, bitki başına daha az tabla oluşturduğu belirlenmiştir (Esendal, 1981). Aspir de verim ve verim unsurlarını etkileyen önemli unsurlardan biri de yabancı ot mücadelesidir. Aspir bitkisi, gelişmesinin ilk dönemlerinde (rozet devresinde) yabancı otlarla mücadele edememektedir. Bu dönemde uygulanacak çapalama iyi sonuç vermektedir. Gelişmenin ilk dönemlerinde el ile çapalama sonucu ot yoğunluğu % 75.3 oranında azalırken, verimde % 36.3 artış göstermektedir (Uslu ve ark. 1998). Aspir tarımında uygulanan sıra aralığı genelde cm arasında değişmektedir. Sıra aralığının 40 cm den daha fazla olması durumunda bitkiler daha

11 4 fazla güneş ışığından faydalanmakta ve bitkiler arasındaki hava hareketi artmaktadır. Bu durum yaprak hastalıklarının azalmasına, fakat yabancı ot rekabetinin artmasına ve olgunlaşmanın gecikmesine neden olmaktadır (Berglund ve ark. 1998). Ayrıca aspirde ekim öncesi ve çıkış öncesi herbisit uygulaması ile yabancı ot kontrolü önemli miktarda sağlanmaktadır. Bu amaçla A.B.D şuan aspirde ruhsatlı EPTC, ethalfluralin, metolachlor, trifluran ve andtriluralin etkili maddeli herbisitler kullanılmaktadır (Gary ve ark. 2007). Aspir tarımını yaygın hale getirmek için kışlık ekim başta olmak üzere bitki sıklığı ve yabancı ot mücadelesinin nasıl yapılacağının kesin bir şekilde ortaya konması gerekmektedir. Bu nedenle Konya da yürütülen bu araştırmada; kışlık ekimde farklı sıra üzeri uygulamaları ve yabancı ot mücadele yöntemlerinin, Remzibey aspir çeşidinde verim ve verim unsurları üzerine etkileri belirlenmeye çalışılmıştır.

12 5 2. KAYNAK ARAŞTIRMASI Konya ekolojik şartlarında denemeye alınan Remzibey aspir çeşidinde farklı bitki sıklığı ve yabancı ot mücadelesi uygulamalarının verim ve kaliteye etkisini araştırmak maksadıyla yürütülen bu çalışma ile ilgili olarak yurt içinde ve dışında yapılmış olan ve önemli görülen bazı araştırmalar aşağıda verilmiştir. Knowles, (1958) dünyanın birçok ülkesinden topladığı çok sayıda aspir materyallerine göre bitki başına tabla sayısının adet arasında değişiklik gösterdiğini bildirmiştir. Francois ve Bernstein, (1964) aspir de bitki başına tabla sayısının ortalama adet arasında değiştiğini tespit etmiştir. İlisulu, (1973) aspirde ekimin sıraya ve serpme olarak yapılabileceğini, sıraya ekimde; genel olarak sıra arasının cm, sıra üzerinin 5-10 cm olarak ayarlanmasının uygun olacağını belirtmektedir. Abel, (1975) aspir çeşitlerinde bitki başına yan dal sayısının ortalama adet tabla sayısının ise adet arasında değişiklik gösterdiğini bildirmiştir. Dernek, (1977) Konya Bölgesi nde yetiştirilecek aspir çeşitlerinin belirlenmesi amacıyla, Eskişehir Zirai Araştırma Enstitüsü nün yirmi çeşit ile yapılan araştırmada çeşitlerin bitki boyunun cm arasında değiştiğini tespit etmiştir. Veeranna ve Rudraradhya, (1980) 15, 22.5 ve 30 cm sıra üzeri ile 30, 45 ve 60 cm sıra arasında denediklerinde en yüksek tohum ( kg/da) ve yağ ( kg/da) veriminin 45x15 cm ve 45x 22.5 cm bitki sıklıklarından elde edildiğini kaydetmişlerdir. Diğer sıklıklardan elde edilen tohum verimi kg/da olmuştur. Deokar ve Patıl, (1980) aspirde bitki başına tabla sayısının adet arasında değiştiğini bildirmektedirler. Sing ve Yusuf, (1981) toprakta nem miktarının yetersiz olduğu durumda, bitkilerin daha geniş sıra aralığında ekilmesinin daha uygun olduğunu bildirmişlerdir. Esendal, (1981) Erzurum ekolojik koşullarında; No: 6 aspir çeşidiyle 18, 54 ve 90 cm sıra aralıklarını kullandığı 3 yıllık araştırmada dekardan sırasıyla 235.6, ve kg/da tohum, 65.3, 54.4 ve 45.6 kg/da yağ verimi alındığını, bitki başına tabla

13 6 sayısının adet, bitki boyunun cm arasında değiştiğini, kurak şartlarda bitki boyunun kısaldığını ve Erzurum koşullarında dar sıra aralıklarının aspir üretimi için uygun olduğunu belirtmiştir. Sepetoğlu, (1982) Bornova da 10, 20 ve 30 cm sıra aralığında yapılan çalışmada sırasıyla 143.7, ve 77.4 kg/da tohum verimi elde edildiğini bildirmiştir. Kolsarıcı, ve Ekiz, (1983), yerli ve yabancı kökenli aspir çeşitlerinde önemli tarımsal özellikleri üzerinde yaptıkları çalışmada, bitki başına tabla sayısı adet ve bitki başına yan dal sayısının adet arasında değişiklik gösterdiğini bildirmiştir. Qayyun el al, ve ark. (1986) Tondajan da, GILA ve LOCAL çeşitlerini 20, 30, 40 ve 50 cm sıra aralıklarında denemişler, en yüksek tohum verimini (GILA için 533 kg/ha ve LOCAL için 479 kg/ha), bitki boyunu, yan dal sayısını ve tabla sayısını 20 cm sıra arasında elde etmişlerdir. Ekiz, ve Bayraktar, (1986) tarafından kuru şartlarda aspir bitkisiyle yapılan çalışmada, bitki boyunu cm, bitki başına yan dal sayısını adet ve bitki başına tabla sayısını adet arasında bildirmişlerdir. Muhammed Aziz (1987) in aspir çeşitleri ile Ankara da yaptığı çalışmada, bitki boyunu cm ve bitki başına yan dal sayısını adet arasında teapit edilmiştir. Katole ve Meena, (1987) Hindistan da yapılan bir araştırmada aspirde 15 cm sıra üzeri ve 30, 45 ve 60 cm sıra aralıkları çalışmasından; 60x15 cm sıra arasında en yüksek yan dal sayısı (10.6 adet/bitki) ve tabla sayısı (21.2 adet/bitki) elde edilirken, en yüksek tohum verimi (213 kg/da) ve yağ oranı(%28.1) 45x15 cm de alınmıştır. Er ve Aktaş, (1987) e göre, aspir ülkemizdeki nadas alanlarını daraltmak ve yağlı tohumlu bitkilerin üretimini arttırmak bakımından önemlidir. Orta Anadolu kurak şartlarında kışlık veya en azından kışlıklara göre verimi biraz düşük olmakla beraber yazlık olarak yetiştirme şansı yüksektir. Ayrıca Orta Anadolu şartlarında aspir yetiştiriciliğinde, ekimin hububat mibzeri ile yapılması ve hasat ve harmanın biçerdöverle gerçekleştirilebilmesi için sıra arası mesafenin 30 cm olmasının uygun olacağı bildirilmiştir. Gencer ve ark. (1987), tescil edilmiş Yenice ve Dinçer çeşitlerini 17, 34, 51 ve 68 cm sıra arası ve 15 cm sıra üzeri aralıklarında denedikleri 2 yıllık araştırmada; bitki

14 7 boyunu cm, bitki başına yan dal sayısını adet, bitki başına tabla sayısını adet, tohum verimini kg/da ve yağ oranını % arasında bulmuşlardır. En uygun sıra aralığının 34 cm olacağını bildirmişlerdir. Tiwari ve Namdeo, (1991) Hindistan da yaptıkları bir araştırmada 45x15, 45x20 ve 45x25 cm sıklıklarını denemişler; en yüksek yağ oranını (% 32.4) 45x20 cm de elde etmişlerdir. Atakişi, (1991) aspirde en uygun ekim sıklığının cm sıra arası ve 5-10 cm sıra üzeri olduğunu bildirmiştir. Yapılan çalışmada aspirde biçerdöverle hasat için en uygun sıra arası mesafe 17 cm olarak belirtilmiştir. Joshi ve Veer, (1993) yaptıkları çalışmada aspir bitkisini üç farklı ekim mesafesinde (45x15, 45x22.5 ve 45x30 cm) yetiştirmişler ve ekim mesafesinin artırılmasıyla tohum veriminin olumsuz etkilediği tespit edilmiştir. Taiping ve ark. (1993), aspirde tohum veriminin; gübre miktarı, su ve sıra arası gibi kültürel faktörlerden etkilendiğini bildirmişlerdir. Dapeng, (1993) yaptığı araştırmada farklı bitki sıklıklarında ( 4000, 5500, 7000 ve 8500 bitki/da) yetiştirdiği aspir bitkisinde, bitki başına yan dal sayısının adet arasında değiştiği tespit edilmiştir. Zope ve ark. (1994) tarafından, iki aspir çeşidinde 30x10, 30x15, 45x10 ve 45x20 cm bitki sıklıklarında çalışma yapmışlardır. 30x10 cm bitki sıklığında en yüksek tohum verimi elde edilmiştir. Bayraktar, (1995) 1992 yılında A.Ü. Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü uygulama tarlasında yürüttüğü araştırmada, aspir bitkisinde bitki boyunu cm, bitki başına yan dal sayısını adet, bitki başına tabla sayısını adet ve tohum verimini ise kg/da değerleri arasında tespit edilmiştir. Kolsarıcı ve ark. (1995), Ankara şartlarında 30x10, 30x15, 45x10 ve 45x20 cm ekim sıklıklarında yaptıkları araştırma sonucunda en yüksek bitki başına tabla sayısı adet ve 45x20 cm bitki sıklığında, tablada tohum sayısı bakımından da adet ile 30x15 cm bitki sıklığında alındığını bildirmişlerdir. Koç ve Altınel (1997), tarafından Tokat şartlarında bazı aspir çeşitlerinde 25, 35 ve 45 cm sıra aralığında yapılan araştırma sonucunda, tohum verimi ve yağ oranı

15 8 bakımından en yüksek değerler 25 cm sıra arasında belirlenmiş ve sıra arası genişledikçe bu değerlerin azaldığı kaydedilmiştir. Turan ve Göksoy (1998) a göre aspirde en uygun ekim şekli mibzerle sıraya ekimdir. Sıra arası mesafe taban arazide cm, kıraç alanlarda ise cm olmalıdır. Sıra üzeri mesafe ise tabanda cm, kıraçta ise 5 10 cm olarak ayarlanmalıdır. Chandrakar ve ark. (1998), Chhetisgarh da yapılan denemede 30, 45 ve 60 cm sıra aralığında ve 10, 15 ve 20 cm sıra üzeri mesafede 3 yıl yürütülen çalışmada en yüksek tohum veriminin 60x10 cm de (121.6 kg/da) belirlenmiştir. Uslu ve ark. (1998), Ankara da iki aspir çeşidini 20, 40 ve 60 cm sıra aralığında ekmişlerdir. El ile yapılan ot mücadelesi ile ot yoğunluğu % 75.3 oranında azaltıldığında aspir verimi % 36.3 oranında artış göstermiştir. En yüksek tohum verimi (128.9 kg/da) 20 cm sıra aralığında aspir çeşidinde elde edilmiştir (Remzibey) aspir çeşidinde ise en yüksek tohum verimi (72.0 kg/da) 20 cm sıra aralığından elde edilmiştir. Uslu ve ark. (1998) tarafından ve (Remzibey) çeşitleri üzerinde yapılan bir araştırmada, sıra aralıklarının (20, 40 ve 60 cm) agronomik karakterlere etkisi incelenmiştir. Çeşitlerin sıra aralıklarına etkisi önemli bulunmuş, her iki çeşitte de en yüksek verimin 20 cm ekim mesafesinden elde edildiği, bitki boyu, bitkide dal sayısı, tabla sayısı ve tabla çapının, tohum ağırlığına göre yüksek verimle daha yakın ilişkili olduğu ifade edilmiştir. Sıra aralığı Bitki yüksekliği (cm) Dal Sayısı (bitki) Tabla Sayısı (bitki) Tabla Çapı (mm) 1000 tohum Ağırlığı (g) Tohum Verimi ( kg/da ) Ot Ağırlığı ( kg/da) Arslan ve ark. (1999), Van ekolojik koşullarında aspir bitkisinin gelişmesine, verim ve kalite özellikleri üzerine azotlu gübre formları ve uygulama zamanlarının etkilerini tespit etmek için 50 cm sıra arası ve 15 cm sıra üzerinde yaptıkları araştırmada, yağışların az ve sulamanın kısıtlı olduğu şartlarda gübrenin tamamının

16 9 ekimle birlikte, yeterli suyun karşılanabileceği şartlarda ise yarısını ekim ile diğer yarısını da sapa kalkma-dallanma döneminde verilmesini bildirmişlerdir. Kızıl ve ark. (1999) tarafından, Diyarbakır koşullarında 3 aspir çeşidinde (Dinçer, Yenice, 5 154), 20, 30, 40 ve 50 cm sıra aralığında yapılan araştırma sonucunda, çeşitler ve sıra arası mesafelerinin tohum ve yağ verimlerine etkisi istatiksel olarak önemli bulunmuştur. Yapılan araştırma sonucunda Dinçer çeşidi ile 30 cm sıra aralığı mesafesinde en yüksek tohum verimi elde edilmiştir. Öztürk ve ark. (1999), Konya kurak koşullarında gerçekleştirilen sıra aralığı (30, 40, 50 ve 60 cm) denemesinde bitki boyu, yan dal sayısı, tabla sayısı ve 1000 tane ağırlığı (sırasıyla 61.7 cm, 4.9 adet/bitki, 17.2 adet/bitki ve g) bakıldığında en yüksek değerlere 60 cm sıra aralığında ulaştıklarını, en yüksek tohum verimini( kg/da) ise 30 cm sıra arasında elde ettikleri bildirilmiştir. Aspir çeşitlerinden Oleicleed, Yenice ve Dinçer kullanılarak kışlık ve yazlık olarak yetiştirilmesinin verim, verim öğeleri ile kalite üzerine etkilerini belirlemek amacıyla yürütülen çalışmada Eren (2000), kışlık ekimde Yenice çeşidinde en yüksek bitki boyu cm, tabla sayısını 17.6 adet/bitki ve en yüksek yağ oranını ise Dinçer çeşidinden % 55.2 olarak elde etmiştir. Özkaynak ve ark. (2001), Antalya ekolojik koşullarında 40 cm sıra arası ve 20 cm sıra üzerinde yapılan araştırmada; ekim zamanı geciktirildikçe bitki boyu, yan dal sayısı, bitkide tabla sayısı, tablada tohum sayısı, bin tohum ağırlığı ve tohum veriminde azalmaların olduğunu belirtmişlerdir. Akınerdem ve ark. (2001), Konya da yaptıkları araştırmada bitki boyu, bitki başına yan dal sayısı, bitki başına tabla sayısı, tablada tohum sayısı, bin tohum ağırlığı, tohum verimi, kabuk oranı, yağ oranı ve yağ verimi incelenmiştir. Araştırmada, iki yıllık ortalama verilere göre, elde edilen bu özellikler sırasıyla cm, adet, adet, adet, g, kg/da, % , % ve kg/da arasında değişiklik gösterdiği belirlenmiştir. Araştırma sonucunda, birim alandan yüksek yağ veriminin uygun olduğu ve bu çeşitlerle aspir tarımının bölgemizde rahatlıkla yapılabileceği, ancak çeşitlerin yağ oranlarının artırılması gerektiği sonucuna varılmıştır. Kuru koşullarda, aspir tarımında tavsiye edilen ekim mesafeleri genelde cm olmasına rağmen bazı araştırıcılar (Armah-Agyeman ve ark. 2002; Kolsarıcı ve

17 10 Güney, 2002) sıra aralığının cm arasında olması durumunda daha iyi sonuçlar alındığını belirtmektedirler. Ankara kuru şartlarında yazlık ve kışlık ekimin aspirde verim ve kalite üzerine etkileri incelenmiş olup; en yüksek bitki boyu, tabla sayısı, tabla çapı, bin tohum ağırlığı, bitki başına tohum verimi, yağ oranı ve yağ verimi kışlık ekim uygulamasında elde edilmiştir (Er ve ark. 2002). Kolsarıcı ve ark. (2002), Ankara şartlarında Yenice 5 38 aspir çeşidiyle 30, 40 ve 50 cm sıra aralıklarında yaptıkları araştırma sonucunda bitki boyu, kapsül sayısı, tohum verimi ve yağ oranı üzerine sıra aralıklarının etkisinin önemli olmadığını ancak bitki başına dal sayısı ve kapsül başına tohum sayısının, artan sıra aralıklarına göre arttığını ve en yüksek tohum veriminin 40 cm sıra aralığından alındığını bildirmişlerdir. Oad ve ark. (2002), tarafından yürütülen bir çalışmada, aspirin büyüme, tohum verimi ve yağ oranı üzerine sıra üzeri (15, 22 ve 30 cm) ve sıra arası mesafelerin (25, 35 ve 45 cm) etkisi araştırılmış ve artan sıra arası ve sıra üzeri mesafelerin yetişme süresi, bitki boyu, dal sayısı, tabladaki tohum sayısı, yağ oranı ve tane verimini önemli oranda arttırdığı tespit edilmiştir. 25 ve 45 cm sıra aralığında sırasıyla tane veriminin 89.8 ve kg/da, tabla sayısının 33.7 ve 59.0 adet/bitki, dal sayısının 6.1 ve adet/bitki olduğunu tespit eden araştırıcılar; geniş sıra aralıklarındaki bitkilerin güneş ışığından daha fazla faydalanıp sağlıklı bitkiler meydana getirmek suretiyle dal sayısı, tabla sayısı, tabladaki tohum sayısı ve tane verimini arttırdığını bildirmişlerdir. Aspirde tohum verimi, bin dane ağırlığı ve bitki başına tabla sayısının bitki sıklığından önemli ölçüde etkilenmediği bildirilmiştir (Strsasil ve Vorlicek 2002). Özel ve ark., (2003) Şanlıurfa kıraç koşullarında aspir de ekim zamanı ve sıra üzeri mesafelerinin taç yaprak verimi ve bazı bitkisel özelliklere etkisini belirlemek amacıyla, 4 farklı ekim zamanı (Ekim ayı ortası, Kasım ayı başı, Kasım ayı ortası ve Aralık ayı başı), 5 farklı sıra üzeri mesafesi (5 cm, 10 cm, 15 cm, 20 cm ve 25 cm) ve sıra arası 30 cm olarak seçilmiştir. Çalışmada, % 70 çiçeklenme zamanında, en yüksek veriler; bitki boyu cm de ve 5 cm sıra arası mesafede, yan dal sayısı 8.93 adet/bitki ve 25 cm sıra arası mesafede, tabla sayısı adet/bitki ve 20 cm sıra arası mesafe de ve bitki başına taç yaprak veriminde en yüksek değerin 0.89 g/bitki olarak 20 cm sıra üzeri mesafesinden elde edildiğini bildirmişlerdir.

18 11 Özel ve ark.(1998), Harran Ovası koşullarında Dinçer aspir çeşidinde, 30 cm sıra arası 5 farklı sıra üzeri (5, 10, 15, 20 ve 25 cm) uygulanmışlardır. Araştırma sonucunda, tohum ve yağ verimi bakımından en yüksek değerlerin iklim şartlarına göre değiştiği ve 1. yıl 5 cm, 2. yıl 25 cm sıra üzeri mesafe den alındığı bildirilmiştir. Çamaş ve ark. (2005), Orta Karadeniz şartlarında yaptıkları çalışmada (Remzibey) çeşidinde kg/da tohum verimi, cm bitki boyu, 19.8 cm ilk dal yüksekliği, 6.40 adet/bitki yan dal sayısı, % yağ oranı değerleri elde ettiklerini bildirmişlerdir. Çamaş ve ark. (2007) tarafından, Kuzey Türkiye şartlarında (Bafra, Ladik, Suluova, Gümüşhacıköy ve Osmancık) aspirde tohum verimi, yağ oranı ve yağ asit kompozisyonu üzerine yapılan çalışmada, Remzibey, Dinçer ve Yenice çeşitlerini kullanılmışlardır. Gümüşhacıköy lokasyonun da yetiştirilen Remzibey çeşidi ile en yüksek tohum verimi (2482 kg/ha) ve yağ oranı (% 33) değerlerine ulaşarak, aspir bitkisinin Kuzey Türkiye şartları için alternatif bir yağlı tohum olabileceği belirlenmiştir. Çamaş ve Esendal (2006), bazı aspir çeşitleriyle 50 cm sıra aralığında yaptıkları araştırma sonucunda ortalama tohum verimini kg/da, bitki boyunu 94 cm, ilk dal yüksekliğini 36 cm, dal sayısını 6 adet/bitki, tabla çapını 2.1 cm ve yağ içeriğini % 25 olarak tespit etmişlerdir. Gary ve ark. na ( 2007) göre, A.B.D yaptıkları araştırma da, aspirde ekim öncesi ve çıkış öncesi EPTC, ethalfluralin, metolachlor, triluralin ve andtriluralin etkili maddeli herbisit uygulaması yabancı ot kontrolünü önemli miktarda sağlanmaktadır. Polat (2007) a göre, değişik ekim mesafelerinde aspirde ortalama bitki boyu ilk ekim mesafesinden, son ekim mesafesine doğru düzenli bir artış göstermiştir. 15, 30, 45 ve 60 cm lik ekim mesafelerinde çeşitlerin ortalama bitki boyları sırasıyla 68.22, 69.21, ve cm olarak tespit edilmiş ve bulunan bu farklılıklar istatistikî olarak % 1 ihtimal seviyesinde önemli bulunmuştur. Bayramin ve Bayramin, (2007) aspir tarımının önemi ve iç Anadolu Bölgesinde potansiyel ekim alanları konulu araştırmada, aspir verimini düşük potansiyele sahip alanlarda 693 kg/ha, orta derecede uygun potansiyele sahip alanlarda 1080 kg/ha ve yüksek derecede potansiyele sahip alanlarda ise 1645 kg/ha olarak belirlemişlerdir.

19 12 Araştırma sonucunda, aspirin İç Anadolu Bölgesi nin yarı kurak, yağışa bağlı tarım alanlarında potansiyel yağ bitkisi olabileceği sonucuna varmıştır.

20 13 3. MATERYAL VE METOT 3.1. Materyal Kışlık ekilen aspirde farklı sıra üzeri mesafelerinin ve yabancı ot mücadelesinin verim ve kalite üzerine etkisinin araştırılması üzerine kurulan denemede, Eskişehir Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen Remzibey çeşidi, yabancı ot mücadelesinde Trifluran etkili yabancı ot ilacı kullanılmıştır. Remzibey çeşidine ait bazı tarımsal özellikler Çizelge 3.1 de gösterilmiştir. Çizelge 3.1. Remzibey Çeşidine Ait Tarımsal Özellikler* ÇEŞİT Dikenlilik Çiçek Rengi Bitki Boyu (cm) Tane Rengi 1000 Tane Ağr.(g) Remzibey Dikenli Sarı Beyaz *Çeşitlere ait tarımsal özellikler Eskişehir Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü nden alınmıştır. Çizelge 3.2. Kullanılan Herbisitin Etkili Maddesi, Uygulama Dozları, Uygulama Zamanları Etkili Madde Uygulama Dozu Uygulama Zamanı Trifluran 250 cc/da Ekim Öncesi Toprağa Karıştırılarak 3.2. Metot Araştırmanın kurulması ve yürütülmesi Bir önceki dönemde ekili bulunan deneme tarlası; soklu pullukla sürülmüş, daha sonrada kazayağı + tırmık kombinasyonu ile cm derinliğinde işlenerek ekime hazır hale getirilmiştir. Ekimle beraber fosfor 8 kg/da P 2 0 5, azot 9 kg/da N olacak şekilde tamamı ekimle birlikte verilmiştir. Ekim, tarihinde markör ile açılan sıralara el ile yapılmıştır.

21 14 Deneme, vejetasyon döneminde S.Ü. Ziraat Fakültesi Deneme alanında üç tekerrürlü olarak Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller Deneme Deseni ne göre kurulmuştur. Denemede yabancı ot mücadele teknikleri ana, sıra üzeri mesafeler ise alt parselleri oluşmuştur. Araştırmada; herbisit uygulaması (Trifluran) ve kontrol (uygulamasız) olmak üzere iki farklı yabancı ot mücadelesi tekniği ile 10, 15 ve 20 cm sıra üzeri mesafesi ele alınmıştır. Denemede, alt parseller sıra arası 30 cm ve her parsel 7 sıra olacak şekilde tertiplenmiştir. Parsel genişliği 2.1m, uzunluğu ise 5 m dir. Parseller arası mesafe 1, bloklar arası ise 2 m dir. Araştırmada toplam deneme alanı ise 12.6m x 19.0m = m 2 dir. Bitkiler 3 4 yapraklı oldukları dönemde elle seyreltme yapılarak sıra üzeri mesafe 10, 15 ve 20 cm olacak şekilde ayarlanmıştır. Yabancı ot mücadelesi için çıkış öncesi 250 cc/da kullanılarak ilaçlama yapılmıştır. Ayrıca diğer parsellerdeki yabancı otlarla ilgi hiçbir işlem yapılmamıştır. Hasat zamanı bitkilerin taç yapraklarının tamamen kuruduğu, danelerin beyazlaştığı ve yaprakların kahverengiye dönüştüğü dönemde, parsel kenarlarından birer sıra, başlarından 0.5 m kenar tesiri olarak çıkarılmıştır. Hasat 10 Ağustos 2010 tarihinde el ile yapılmıştır Araştırmada İncelenen Özellikleri Bitki boyu(cm) Her parselin kenar tesiri dışında kalan alanında, hasattan hemen önce tesadüfen alınan 10 bitkinin boyları, toprak yüzeyi ile bitkinin en üst tablası arasındaki mesafeleri (cm taksimatlı )cetvelle ölçülerek ortalama bitki boyu cm olarak bulunmuştur İlk dal yüksekliği (cm) Toprak yüzeyinden ana sapta ilk dalın başladığı noktaya kadar olan mesafe ölçülerek cm olarak kaydedilmiştir Bitki başına yan dal sayısı (adet) Bitkide ana dalda bulunan birinci derecede yan dallar sayılmıştır ve adet olarak belirlenmiştir.

22 Bitki başına tabla sayısı (adet) Bitkide ana ve yan dalların oluşturduğu olgun tablalar sayılmıştır ve adet olarak kaydedilmiştir Tabla çapı (mm) Her parselden rasgele seçilen 10 bitkinin her birinden alınan 2 şer adet (toplam 20 adet) tablanın dip kısmı mm taksimatlı cetvelle ölçülerek kaydedilmiştir Tohum verimi (kg/da) Her parselde kenar tesiri çıkarıldıktan sonra geri kalan bitkiler hasat edilerek tohumları temizlenerek, 0.01g hassasiyetindeki terazi ile tartılmış ve dekara tohum verimi hesaplama yoluyla bulunmuştur Ham yağ oranı (%) Her parselden alınan örneklerde Soxhlet metoduna göre 6 saat süre ile petrol eteri ekstrasyonunda yağ analizi yapılmıştır Ham yağ verimi (kg/da) Her parselde birim alana (da) göre hesaplanan tohum verimleri o parsele ait ham yağ oranı ile çarpılarak ham yağ verimi dekara kg olarak hesaplanmıştır İstatistikî Analiz ve Değerlendirmeler Araştırmada elde edilen değerler Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller deneme desenine göre MSTAT-C istatistik programında varyans analizine tabii tutulmuş, F testi yapılarak belirlenen farklılıklar LSD önem testine göre gruplandırılmıştır Araştırma Yerinin Genel Özellikleri Farklı bitki sıklığı ve yabancı ot mücadelesi uygulamalarının aspirde verim ve kaliteye etkisini belirlemek amacıyla yürütülen bu araştırma, yetiştirme sezonunda S.Ü. Ziraat Fakültesi Deneme Tarlası nda yürütülmüştür İklim Özellikleri Araştırmanın yapıldığı yetiştirme dönemi ve uzun yıllara ait bazı iklim değerleri Çizelge 3.3 de verilmiştir.

23 16 Çizelge 3.3. Konya Bölgesinde Aspir Yetiştirme Dönemi (Kasım-Ağustos) İçerisinde yılları ile Uzun Yıllar Ortalamalarıma Ait Bazı İklim Değerleri* Ortalama Sıcaklık ( o C) Uzun Yıllar ( ) Ortalama Ortalama Toplam Nispi Nem Sıcaklık ( o C) Yağış (%) (mm) Toplam Yağış (mm) Ortalama Nispi Nem (%) Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Toplam Ortalama *Veriler Meteoroloji Genel Müdürlüğünden Alınmıştır. Kasım- Ağustos dönemi uzun yıllar yağış toplamı mm iken, çalışma dönemi olan 2009 yılında mm ile uzun yıllar ortalamasının üstünde yer almıştır. Uzun yıllar ortalaması sıcaklık ortalaması 10.8 o C iken, yetiştirme döneminde 13.2 o C ile uzun yıllar ortalamasının üzerinde olmuştur. Uzun yıllar nispi nem ortalaması % 62.7 iken, uygulama döneminde % 63.7 ile uzun yıllar ortalamasının üzerindedir. Kasım, Aralık ve Ocak ayı ortalama sıcaklık değerlerinin yüksek olması, fide devresinde soğuklardan olumsuz etkilenmesini önlemiştir. Ayrıca hem çıkış döneminde (Kasım- Aralık) hem de Mayıs ve Haziran aylarında yağışın uzun yıllar ortalamasının üstünde olması verim ve verim unsurlarına olumlu etki ettiği gözlenmiştir Toprak Özellikleri Araştırmanın yapıldığı Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü deneme arazisine ait toprak analizleri Çizelge 3.4 de verilmiştir. Çizelge 3.4 ün incelenmesinden de anlaşılacağı gibi topraklar killi- tınlı bir bünyeye sahip olup, organik madde muhtevası 0-30 cm derinlikte orta seviyede (% 2.25), cm derinlikte ise düşük seviyededir (% 1.23). Kireç muhtevası bakımından yüksek olan topraklar (% 37.6, 34.4), alkalin reaksiyon göstermekte (ph = ) olup, tuzluluk problemi yoktur. Toprakta elverişli fosfor ( kg/da) ve çinko ( ppm) seviyesi düşüktür. Analiz sonuçlarına göre deneme toprakları demir

24 17 (14.74 ppm 8.74 ppm), bakır ( ppm) ve mangan ( ppm) yönünden ise yeterli seviyededir. Çizelge 3.4. Araştırma Yeri Topraklarının Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri* P O (kg/da) Zn (ppm) Fe Toprak ph Elektrikli Kon. Cu Derinliği(cm) EC 25 x (ppm) ppm Toprak Mn Organik Madde CaCO 3 (%) Doygunluk Bünye Sınıfı Derinliği(cm) (ppm) (%) (%) Killi / Tınlı Killi / Tınlı *Toprak analizleri Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü tarafından yapılmıştır.

25 18 4. ARAŞTIRMA SONUÇLARI VE TARTIŞMA Konya ekolojik şartlarında Remzibey aspir çeşidinde kışlık ekimde farklı sıra üzeri mesafelerinin ve yabancı ot mücadelesinin verim ve kalite üzerine etkisi incelenmiş, elde edilen sonuçlar aşağıda ayrı başlıklar altında verilmiştir Bitki Boyu Farklı sıra üzeri mesafelerinin ve yabancı ot mücadelesinin aspirde bitki boyuna ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.1 de, ortalama değerler ise Çizelge 4.2 de verilmiştir. Çizelge 4.1. Remzibey Çeşidinin Bitki Boyuna Ait Varyans Analizi Varyasyon Kaynakları Serbestlik Kareler Kareler F Değeri Derecesi Toplamı Ortalaması Genel Tekerrür Mücadele Hata Sıra Üzeri Mücadele x Sıra Üzeri İnt Hata Çizelge Remzibey Çeşidinin Bitki Boyları Değerleri Sıra Üzeri Mücadele Yöntemi İlaçlı İlaçsız Ortalama Ortalama Araştırmada bitki boyu üzerine, mücadele yöntemlerinin etkisi istatistiki olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.1). Ekim sıklığının ortalaması olarak ilaçlanan parsellerdeki bitkilerin bitki boyları (74.53 cm). İlaçlama yapılmayan (65.91 cm) parsellerdeki bitkilerin boylarından daha yüksek olmuştur (Çizelge 4.2).

26 19 Sıra üzeri mesafelerinin ortalaması olarak bitki boyu en yüksek cm ile 10 cm sıra üzerinden, en düşük 20 cm sıra üzerinden (67.27 cm) elde edilmiş, 15 cm sıra üzeri uygulanan parseller ise bunların arasında ( cm) yer almıştır (Çizelge 4.2). Literatürlerin incelenmesinden de anlaşılacağı gibi aspirin boylanma durumları farklıdır. Bu konuda yapılan araştırmalarda; Esendal, (1981) Erzurum ekolojik koşullarında farklı sıra aralığı uyguladıkları aspir No:6 çeşidinde yaptığı araştırmada bitki boyunu cm Gencer ve ark. (1987), Yenice ve Dinçer aspir çeşitlerinde cm Öztürk ve ark. (1995), Konya kurak koşullarında farklı sıra aralığı uyguladıkları araştırmada cm Dinlersöz ve ark. (1995), Ankara da farklı sıra aralığı uyguladıkları aspir çeşitlerinde yaptıkları araştırmada bitki boyunu cm Özel ve ark. (2003), Harran Ovasında Kasım ayı ekiminde farklı bitki sıklığı uygulamalarıyla ilgili yapmış oldukları çalışmada cm ve Polat ve ark. (2007), Erzurum koşullarında cm arasında değişim gösterdiğini belirtmişlerdir. Denemeden elde edilen sonuçların yukarıda belirtilen literatürlerden Esendal (1981) ın verileriyle kısmen benzerlik gösterirken, diğer verilerle uyum içerisinde olmamasının, iklim faktörleri, toprak verimliliği, yetiştirme koşulları ile genotip yapısından kaynaklanmış olabileceği düşünülmüştür. Denemede bitki boyu değerlerine göre yapılan varyans analizine göre mücadele x sıra arası interaksiyonu istatistikî olarak önemsiz bulunmuştur. Buna rağmen denemede bitki boyu en yüksek ilaçlama yapılan ve 10 cm sıra üzerinde yetiştirilen parsellerdeki (75.27 cm) bitkilerden, en düşük ise cm ile ilaçlama yapılmayan 20cm sıra üzerinde yetiştirilen bitkilerden alınmıştır İlk Dal Yüksekliği İlk dal yüksekliğine ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.3 de ortalama değerleri ise Çizelge 4.4 de verilmiştir. İlk dal yüksekliğinin mücadele yöntemlerine göre değişimi istatistikî olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.3). Her ne kadar uygulama yapılan muameleler arasında istatistikî olarak farklılıklar olmasa da farklı sıra üzeri uygulamalarının ortalaması olarak ilaçlama yapılan parsellerdeki bitkilerin ilk dal yüksekliği (42.96 cm),

27 20 bunu ilaçlama yapılmayan (41.91 cm) bitkilerinkinden daha fazla olmuştur (Çizelge 4.4). Çizelge 4.3. Remzibey Çeşidinin İlk Dal Yüksekliğine Ait Varyans Analizi Varyasyon Kaynakları Serbestlik Kareler Kareler F Değeri Derecesi Toplamı Ortalaması Genel Tekerrür Mücadele Hata Sıra Üzeri ** Mücadele x Sıra Üzeri İnt Hata **: p < 0.01 Çizelge 4.4. Remzibey Çeşidinin İlk Dal Yüksekliği Değerleri (cm) Sıra Üzeri Mücadele Yöntemi İlaçlı İlaçsız Ortalama a** b ab Ortalama LSD (SÜ): 6.84 Sıra üzeri uygulamalarının ilk dal yüksekliği üzerine etkisi istatistikî olarak % 1 ihtimal sınırında önemli bulunmuştur (Çizelge 4.3). Mücadele yöntemlerinin ortalaması olarak ilk dal yüksekliği, en yüksek cm ile 10 cm sıra üzerinde elde edilmiş, 20 cm sıra üzerinde elde edilen ilk dal yüksekliği cm, 15 cm sıra üzerinde elde edilen ilk dal yüksekliği olmuştur (Çizelge 4.4). Yapılan Lsd testine göre 10 cm sıra üzeri birinci gruba (a), 20 cm ikinci gruba (ab) ve 15 cm ise son gruba (ab) girmiştir (Çizelge 4.4). Bu konuda yapılan çalışmalardan da anlaşılacağı gibi, aspirde ilk dal yüksekliği ile ilgili farklı bulgular elde edilmiştir. Nitekim ilk dal yüksekliğini Çamaş ve ark. (2005) 19.8 cm, Çamaş ve Esendal (2007) ise 36.0 cm olarak bildirmişlerdir. Araştırma sonucu ile diğer araştırıcıların elde ettikleri bulgular arasındaki farklılıkların genotip, çevre ve uygulama farklılıklarından kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir. İlk dal yüksekliği değerlerine göre yapılan varyans analizinde mücadele x sıra arası interaksiyonu istatistikî olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.3). Mücadele

28 21 yöntemlerine göre sıra üzeri değerlendirildiğinde 10 cm sıra üzerinde ilk dal yüksekliği tüm uygulama yöntemlerinde en yüksek ölçülürken, en düşük ilk dal yüksekliği ise 15 cm sıra üzerinde yetiştirilen parsellerinden elde edilmiştir Bitki Başına Yan Dal Sayısı Bitki başına yan dal sayısına ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.5 de, ortalama değerle ise Çizelge 4.6 da verilmiştir. Çizelge 4.5. Remzibey Çeşidinin Bitki Başına Yan Dal Sayısına Ait Varyans Analizi Varyasyon Kaynakları Serbestlik Kareler Kareler F Değeri Derecesi Toplamı Ortalaması Genel Tekerrür Mücadele Hata Sıra arası Mücadele x Sıra Arası İnt Hata Araştırmada kullanılan aspir çeşidinin bitki başına yan dal sayısı üzerine mücadele yöntemlerinin etkileri istatistiki olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.5). Farklı sıra üzeri ortalaması olarak, ilaçlanan parsellerdeki bitkilerin bitki başına yan dal sayıları (8.98 adet), ilaçlama yapılmayan parsellerdeki bitkilerin bitki başına yan dal sayılarından (7.49 adet) yüksek olmuştur. (Çizelge 4.6). Çizelge 4.6. Araştırmada Kullanılan Remzibey Çeşidinin Bitki Başına Yan Dal Sayısı Değerleri (Adet) Sıra Üzeri Mücadele Yöntemi İlaçlı İlaçsız Ortalama Ortalama Farklı sıra üzeri mesafelerinin bitkide yan dal sayısı üzerine etkileri istatistiki olarak önemsiz olsa da, bitki başına ana dal sayısı en yüksek 9.47 adet ile 15 cm sıra

29 22 üzerinden elde edilirken, en düşük ise 20 cm sıra üzerinde 7.47 adet olarak tespit edilmiş 10 cm sıra üzeri uygulaması bu iki değer arasında yer almıştır (Çizelge 4.6.). Bu konuda yapılan araştırmalarda; Gencer ve ark. (1987), yaptıkları bir araştırmada Yenice ve Dinçer aspir çeşitlerinde bitki başına yan dal sayısının adet, Dapeng (1993), farklı bitki sıklıklarında aspirde bitki başına yan dal sayısının adet, Uslu ve ark. (1998), adet, Oad ve ark. (2002), farklı bitki sıklıklarında aspirde bitki başına yan dal sayısının adet, Özel ve ark. (2003), Harran Ovası Kasım ayı ekiminde aspirde farklı bitki sıklığı uygulamalarıyla yapmış oldukları çalışmada bitki başına yan dal sayısının adet ve Polat ve ark. (2007), Erzurum koşullarında yürüttüğü araştırmada, aspir bitkisinde bitki başına yan dal sayısının adet arasında değişim gösterdiğini belirtmişlerdir. Yan dal sayısı bakımından elde edilen ettiğimiz sonuçlar ile birçok araştırıcının bulguları benzerlikler göstermektedir. Ancak Gencer ve ark.(1987), Dapeng, (1995) ve Dinlersöz ve ark. nın (1995) bulgularıyla bizim bu araştırmadan elde ettiğimiz sonuçlar arasında farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıkların genotip yapısından veya çevre şartlarından kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir. Araştırmada bitki başına yan dal sayısı değerlerine göre yapılan varyans analizinde mücadele x sıra arası interaksiyonu istatistikî olarak önemsiz bulunmuştur. Buna göre yan dal sayısı en yüksek ilaçsız x 15 cm uygulamasından (9.53 adet/bitki) elde edilirken, en düşük ilaçsız x 20 cm (6.00 adet/bitki) interaksiyonundan elde edilmiştir Bitki Başına Tabla Sayısı Bitki başına tabla sayısına ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.7 de ve ortalama değerleri ise Çizelge 4.8 de verilmiştir. Bitki başına tabla sayısı üzerine mücadele yöntemlerinin etkisi istatistiki % 5 ihtimal sınırına göre önemli bulunmuştur (Çizelge 4.7). Farklı sıra üzeri mesafelerinin ortalaması olarak ilaçlanan parsellerdeki bitkilerin tabla sayıları (18.84 adet/bitki), ilaçlama yapılmayan parsellerdeki bitkilerin (14.96 adet) tabla sayılarından yüksek olmuştur (Çizelge 4.8).

30 23 Bitki başına tabla sayısında farklı sıra üzeri mesafelerinin etkisi % 5 ihtimal sınırına göre önemlidir (Çizelge 4.7). Sıra üzeri mesafelerinin ortalamalarına göre yapılan Lsd testinde 15 cm sıra üzeri birinci gruba (a), 10 cm sıra üzeri ikinci gruba (ab), 20 cm sıra üzeri üçüncü gruba (b) girmiştir. Çizelge 4.7. Remzibey Çeşidinin Tabla Sayısına Ait Varyans Analizi Varyasyon Kaynakları Serbestlik Kareler Kareler F Değeri Derecesi Toplamı Ortalaması Genel Tekerrür Mücadele Hata Sıra Üzeri * Mücadele x Sıra Üzeri İnt * Hata *: p<0.05 Çizelge 4.8. Remzibey Çeşidinin Tabla Sayısı Değerleri (adet/bitki) Sıra Üzeri Mücadele Yöntemi İlaçlı İlaçsız Ortalama a 13.20bc 16.73ab* a 20.33a 19.60a ab 11.33c 14.37b Ortalama LSD (SÜ): 3.065, LSD (SÜ x Müc.): Farklı sıra üzeri mesafelerde elde edilen bitkide tabla sayıları %5 ihtimal sınırına göre istatistikî olarak önemli bulunmuştur (Çizelge 4.7). Mücadele yönteminin ortalaması olarak bitki başına tabla sayısı en yüksek ile 15 cm sıra üzerinde elde edilirken, bunu 10 cm (16.73 adet/bitki) sıra üzeri ve adet/bitki ile 20 cm elde edilen tabla sayıları takip etmiştir (Çizelge 4.8). Bu konuda yapılan araştırmalarda; Esendal, (1981) Erzurum ekolojik şartlarında farklı sıra aralığı uyguladıkları No:6 aspir çeşidinde yaptıkları araştırmada bitki başına tabla sayısını adet, Gencer ve ark. (1987), yaptıkları bir araştırmada Yenice ve Dinçer aspir çeşitlerinde bitki başına tabla sayısını adet, Katole ve Meena, (1987) Hindistan ekolojik şartlarında yürüttükleri bir araştırmada, bitki başına tabla sayısını 60 cm sıra arasında en yüksek 21.2 adet, Kolsarıcı ve ark. (1995), Ankara ekolojik şartlarında farklı sıra aralığı uyguladıkları aspir çeşitlerinde yaptıkları

31 24 araştırmada 45x20 cm sıra arasında en yüksek bitki başına tabla sayısını adet, Oad ve ark. (2002), farklı bitki sıklıklarında aspirde bitki başına tabla sayısını adet arasında, Özel ve ark. (2003), Harran Ovası Kasım ayı ekiminde aspirde farklı bitki sıklığı uygulamalarıyla ilgili yapmış oldukları çalışmada bitki başına tabla sayısını adet arasında ve Polat ve ark. (2007), Erzurum koşullarında yürüttüğü araştırmada, aspir bitkisinde bitki başına tabla sayısını adet arasında tespit etmişlerdir. Tabla sayısı bakımından elde ettiğimiz sonuçlar ile Esendal (1981), Özel ve ark. (2003) ve Polat ve ark.nın (2007) bulguları benzerlik göstermektedir. Ancak bizim sonuçlarımız yukarıda belirtilen diğer araştırıcıların bulgularından daha düşük gerçekleşmiştir. Bu araştırma sonuçlarıyla bizim bulgularımız arasındaki farklılıklar uygulama, iklim, genotip veya toprak yapısından kaynaklanmış olabilir. Mücadele yöntemlerine göre ilaçlama uygulanmayan parsellerdeki tabla sayısı (14.96 adet/bitki) ilaçlama uygulanan tabla sayısından (18.84 adet/bitki) düşük olmuştur. Tabla sayısı değerlerine göre yapılan varyans analizinde mücadele x sıra üzeri interaksiyonu istatistikî olarak %5 ihtimal sınırına göre önemli bulunmuştur (Çizelge 4.7). Çizelge 4.8 de verilen verilen sonuçlara göre, tabla sayısı en yüksek ilaçsız x 15 cm interaksiyonundan (20.33 adet/bitki) elde edilirken, en düşük ise ilaçsız x 20 cm interaksiyonundan (11.33 adet/bitki) elde edilmiştir Tabla Çapı Tabla çapına ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.9. da ve değerleri ise Çizelge 4.10 da verilmiştir. Tabla çapı üzerine mücadele yöntemlerinin istatistikî olarak etkisinin önemsiz olduğu tespit edilmiştir (Çizelge 4.9). Buna göre ilaç uygulanan parsellerdeki bitkilerin ortalama tabla çapları (21.41 mm) ilaçlama yapılmayan parsellerdeki bitkilerin tabla çaplarından (20.33 mm) yüksek olmuştur (Çizelge 4.10).

32 25 Çizelge 4.9. Remzibey Çeşidinin Tabla Çapına Ait Varyans Analizi Varyasyon Kaynakları Serbestlik Kareler Kareler F Değeri Derecesi Toplamı Ortalaması Genel Tekerrür Mücadele Hata Sıra Üzeri Mücadele x Sıra Üzeri İnt Hata Çizelge Remzibey Çeşidinin Tabla Çapı Değerleri (mm) Sıra Üzeri Mücadele Yöntemi İlaçlı İlaçsız Ortalama Ortalama Farklı sıra üzeri mesafelerinin bitkide tabla çapı üzerine etkileri istatistiki olarak önemsiz bulunmuş (Çizelge 4.9) olsa da tabla çapı en yüksek mm ile 20 cm sıra üzerinde tespit edilmiştir. 15 cm sıra üzerinden elde edilen tabla çapları (20.27 mm) 20 cm sıra üzerinden elde edilenlerden (20.96 mm) daha düşük olmuştur (Çizelge 4.10). Bu konuda yapılan araştırmalarda; Çamaş ve Esendal (2006), bazı aspir çeşitleriyle yaptıkları bir araştırmada, ortalama tabla çapını mm ve Polat ve ark. (2007), Erzurum koşullarında yürüttüğü araştırmada, aspir tabla çapının mm arasında değişim gösterdiğini belirtmişlerdir. Sonuçlarımız yukarıda belirtilen araştırıcıların bulgularıyla uyum içerisindedir. Yapılan varyans analizi sonuçlarına göre, tabla çapı üzerine mücadele x sıra arası interaksiyonunun etkisi istatistikî olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.9). Uygulama yöntemlerine göre sıra üzeri değerlendirildiğinde tabla çapı en yüksek mm ile 20 cm sıra aralığında ilaçlama yapılan parsellerde yetiştirilen bitkilerde elde edilmiştir. En düşük ise ilaçsız x 15 cm interaksiyonundan (20.10 mm) elde edilmiştir (Çizelge 4.10).

33 Tohum Verimi Tohum verimine ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.11 de ve ortalama değerleri ise Çizelge 4.12 de verilmiştir. Tohum veriminin mücadele yöntemlerine göre değişimi istatistikî olarak % 5 ihtimal sınırında önemli bulunmuştur (Çizelge 4.11). Farklı sıra üzeri mesafelerinin ortalaması olarak ilaçlama yapılan parsellerde yetişen bitkilerin tohum verimi ( kg/da), ilaçlama yapılmayan ( kg/da) parsellerde yetiştirilen bitkilerin tohum verimlerinden yüksek olmuştur (Çizelge 4.12). Çizelge Remzibey Çeşidinin Tohum Verimine Ait Varyans Analizi Varyasyon Kaynakları Serbestlik Kareler Kareler F Değeri Derecesi Toplamı Ortalaması Genel Tekerrür Mücadele * Hata Sıra Üzeri * Mücadele x Sıra Üzeri İnt Hata *: p<0.05 Yetiştirilen ürünlerin verimliliği; ekilen çeşidin genetik potansiyeli, çevre koşulları ve uygulanan kültürel işlemlere bağlıdır. Çevre koşullarını kontrol etmek mümkün olmamakla birlikte, çeşidi ve bakım işlerini kontrol etmek mümkündür. En önemli bakım işlerinden bir tanesi de yabancı ot mücadelesidir (çapalama ve herbisit uygulamaları). Uslu ve ark. (1998), Ankara da iki aspir çeşidi ile yaptıkları araştırmada, el ile yapılan ot mücadelesinde ot yoğunluğunun % 75.3 oranında azaltıldığını ve tohum veriminin % 36.3 oranında artış gösterdiğini bildirmişlerdir. Aynı şekilde, Gary ve ark. (2007), A.B.D yaptıkları araştırma da, aspirde ekim öncesi ve çıkış öncesi EPTC, ethalfluralin, metolachlor, triluralin ve andtriluralin etkili maddeli herbisit uygulaması ile yabancı ot kontrolü yapıldığı zaman verimin önemli ölçüde arttığını belirtmişlerdir. Bizim araştırma sonuçlarımızda bu sonuçlarla uyum içerisinde yer almıştır. Çizelge 4.11 in incelenmesinden de görüleceği gibi, farklı sıra üzerlerinin tohum verimi üzerine etkileri istatistikî olarak % 5 ihtimal sınırında önemli bulunmuştur.

34 27 Uygulama yöntemlerinin ortalaması olarak tohum verimi en yüksek kg/da ile 10 cm sıra üzerinde elde edilmiştir. Bunu kg/da ile 15 cm ve kg/da ile 25 cm sıra üzeri mesafesi izlemiştir (Çizelge 4.12). Sıra üzeri mesafelerinin ortalamalarına göre yapılan Lsd testinde 10 cm sıra üzeri birinci gruba (a), 15 cm sıra ve 20 cm sıra üzeri ikinci gruba (b) girmiştir. Çizelge Remzibey Çeşidinin Tohum Verimi Değerleri (kg/da) Sıra Üzeri Mücadele Yöntemi İlaçlı İlaçsız Ortalama a b b Ortalama LSD (SÜ): Bu konuda yapılan araştırmalarda; Veeranna ve Rudraradhya, (1980) de yaptıkları farklı sıra aralığı ve sıra üzeri mesafesi uyguladıkları bir araştırmada tohum veriminin kg/da Sepetoğlu, (1982) Bornova ekolojik şartlarında farklı sıra aralığı uyguladıkları aspir çeşidinde kg/da Gencer ve ark. (1987), Yenice ve Dinçer aspir çeşitlerinde tohum veriminin kg/da Katole ve Meena (1987), Hindistan ekolojik şartlarında yürüttükleri bir araştırmada, tohum veriminin 45x15cm sıra arasında en yüksek 213 kg/da, Uslu ve ark. (1998) yaptıkları bir araştırmada, sıra aralıklarının (20, 40 ve 60 cm) agronomik karakterlere etkisini incelemişler ve aspirde tohum veriminin kg/da arasında, Öztürk ve ark. (1999), Konya kurak koşullarında farklı sıra aralığı uyguladıkları aspir çeşitlerinde en yüksek tohum verimini kg/da, Sergek ve ark., (2001), Şanlıurfa ekolojik şartlarında aspir çeşitlerinde tohum veriminin kg/da Oad ve ark. (2002) yaptığı araştırmada, farklı bitki sıklıklarında aspirde tohum veriminin kg/da ve Polat ve ark. (2007), Erzurum koşullarında yürüttüğü araştırmada, aspir bitkisinde tohum veriminin kg/da arasında değişim gösterdiğini belirtmişlerdir. Denemede tohum verimi bakımından elde edilen sonuçlar literatürlerden daha yüksek çıkmıştır. Bu farklılıklar çeşit, iklim ve toprak faktöründen kaynaklanmış olabilir. Tohum verimi değerlerine göre yapılan varyans analizin göre mücadele x sıra arası interaksiyonu istatistikî anlamda önemsiz bulunmuştur. Tohum verimi en yüksek

35 28 ilaçlı x 10 cm ( kg/da), en düşük ise kg/da ile ilaçsız x 20 cm interaksiyonundan elde edilmiştir (Çizelge 4.12) Ham Yağ Oranı Ham yağ oranına ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.13 de, ortalama değerler ise Çizelge 4.14 de verilmiştir. Ham yağ oranına mücadele yöntemlerinin etkisi istatistikî olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.13). Farklı sıra üzeri mesafelerin ortalaması olarak ilaç uygulanan parsellerdeki bitkilerin ham yağ oranı (% 26.33), ilaçlama yapılmayanlara göre (% 25.59) daha yüksek seviyede gerçekleşmiştir (Çizelge 4.14). Çizelge Remzibey Çeşidinin Ham Yağ Oranına Ait Varyans Analizi Varyasyon Kaynakları Serbestlik Kareler Kareler F Değeri Derecesi Toplamı Ortalaması Genel Tekerrür Mücadele Hata Sıra Üzeri Mücadele x Sıra Üzeri İnt Hata Farklı sıra üzeri uygulamalarının bitkide ham yağ oranı üzerine etkileri istatistiki olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.13). Uygulama yöntemlerinin ortalaması olarak ham yağ oranı en yüksek % ile 10 cm sıra üzerinde elde edilmiştir. Bunu, 15 cm (% 25.49) ve % ile 20 cm sıra üzeri mesafesi takip etmiştir (Çizelge 4.14). Çizelge Remzibey Çeşidinin Ham Yağ Oranı Sıra Üzeri Mücadele Yöntemi İlaçlı İlaçsız Ortalama Ortalama

36 29 Bu konuda yapılan araştırmalarda; Gencer ve ark. (1987) Yenice ve Dinçer aspir çeşitlerinde ham yağ oranlarını % Dinlersöz ve ark. (1995), Ankara da farklı aspir çeşitlerinde yaptıkları araştırmada ham yağ oranlarını % , Sergek ve ark. (2001), Şanlıurfa ekolojik şartlarında farklı sıra aralığı uyguladıkları aspir çeşitlerinde yaptıkları araştırmada ham yağ oranlarını % arasında belirtmişlerdir. Denemeden elde ettiğimiz sonuçlar ham yağ oranı bakımından Katole ve Meena, (1988) in değerleri ile benzerlik gösterirken, bazı literatürler ile farklılıkların olması çeşit, iklim ve toprak faktöründen kaynaklanmış olabilir. Yapılan varyans analizi sonuçlarına göre ham yağ oranı üzerine mücadele x sıra arası interaksiyonunun etkisi istatistikî olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.13). Araştırmada ham yağ oranı en yüksek % ile 10 cm sıra üzerinde ilaçlama yapılmayan parsellerden, en düşük ise ilaçlama yapılmayan 20 cm sıra üzerinde ekilen parsellerden (% 24.62) elde edilmiştir (Çizelge 4.14) Ham Yağ Verimi Ham yağ verimine ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.15 de, değerleri ise Çizelge 4.16 da verilmiştir. Çizelge Remzibey Çeşidinin Ham Yağ Verimine Ait Varyans Analizi Varyasyon Kaynakları Serbestlik Kareler Kareler F Değeri Derecesi Toplamı Ortalaması Genel Tekerrür Mücadele * Hata Sıra üzeri Mücadele x Sıra Üzeri İnt Hata *: p<0.05 Denemede ham yağ verimi üzerine mücadele yöntemlerinin etkisi istatistikî olarak önemli bulunmuştur (Çizelge 4.15). Farklı sıra üzeri uygulamalarının ortalaması olarak ilaçlama yapılan parsellerde ham yağ verimi (90.27 kg/da), ilaçlama yapılmayanlardan (49.78 kg/da) daha yüksek olmuştur. Yapılan Lsd testine göre

37 30 ilaçlama yapılam uygulama birinci (a), yapılmayan ise ikinci grubu (b) oluşturmuşlardır (Çizelge 4.16). Çizelge 4.15 in incelenmesinden de görüleceği gibi, sıra üzerinin ham yağ verimi üzerine etkileri istatistikî olarak önemsiz olmuştur. Mücadele yöntemlerinin ortalaması olarak ham yağ verimi en yüksek kg/da ile 10 cm sıra üzerinden, en düşük ise 20 cm sıra üzerinden (58.12 kg/da) elde edilmiştir (Çizelge 4.16). Çizelge Remzibey Çeşidinin Ham Yağ Verimi Değerleri (kg/da) Sıra Üzeri Mücadele Yöntemi İlaçlı İlaçsız Ortalama Ortalama 90.27a* 49.78b LSD (SÜ): 3.065, LSD (SÜ x Müc.): Bu konuda yapılan araştırmalarda; Veeranna ve Rudraradhya, (1980) de yaptıkları farklı sıra aralıkları ve sıra üzeri mesafesi uyguladıkları bir araştırmada ham yağ veriminin kg/da arasında, Esendal, (1981) Erzurum ekolojik şartlarında No:6 aspir çeşidinde yaptıkları araştırmada ham yağ veriminin kg/da arasında ve Polat ve ark. (2007), Erzurum koşullarında yürüttüğü araştırmada, aspir bitkisinde ham yağ veriminin kg/da arasında değişim gösterdiğini belirtmişlerdir. Denemeden elde ettiğimiz sonuçlar ham yağ verimi bakımından literatür sonuçlarından yüksektir. Sonuçlar kışlık ekim üzerinde durulması gerektiğini düşündürmektedir. Yapılan varyans analizi sonuçlarına göre ham yağ verimi üzerine mücadele x sıra üzeri interaksiyonunun etkisi istatistikî olarak önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.15). Uygulama yöntemlerine göre sıra üzeri değerlendirildiğinde ham yağ verimi en yüksek kg/da ile ilaçlama yapılan ve 10 cm sıra üzerindeki parsellerden en düşük ise ilaçsız x 20 cm interaksiyonundan (42.61 kg/da) elde edilmiştir. (Çizelge 4.16).

38 31 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER 5.1 Sonuçlar Farklı bitki sıklığı ve yabancı ot mücadelesi uygulamalarının aspirde verim ve kaliteye etkisini belirlemek amacıyla yürütülen bu araştırma, yetiştirme sezonunda S.Ü. Ziraat Fakültesi Deneme Tarlasında yürütülmüştür. Araştırma, üç tekerrürlü olarak Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller Deneme Deseni göre kurulmuştur. Denemede yabancı ot mücadele teknikleri ana, sıra üzeri mesafeler ise alt parselleri oluşmuştur. Araştırmada; herbisit uygulaması (Trifluran) ve kontrol (uygulamasız) olmak üzere iki farklı yabancı ot mücadelesi tekniği ile 10, 15 ve 20 cm sıra üzeri mesafesi tesadüfi olarak yerleştirilmiştir. Denemede, alt parseller sıra arası 30 cm ve her parsel 7 sıra olacak şekilde tertiplenmiştir. Bitkiler 3 4 yapraklı oldukları dönemde elle seyreltme yapılarak sıra üzeri mesafe 10, 15 ve 20 cm olacak şekilde ayarlanmıştır. Yabancı ot mücadelesi için çıkış öncesi 250 cc/da kullanılarak ilaçlama yapılmıştır. Ayrıca diğer parsellerdeki yabancı otlarla ilgi hiçbir işlem yapılmamıştır. Hasat bitkilerin taç yapraklarının tamamen kuruduğu, danelerin beyazlaştığı ve yaprakların kahverengiye dönüştüğü 10 Ağustos 2010 tarihinde el ile yapılmıştır. Araştırmada, bitki başına tabla sayısı, tohum verimi ve ham yağ verimi üzerine mücadele yöntemlerinin etkisi istatistiki olarak önemli bulunurken, bitki boyu, ilk dal yüksekliği, bitki başına yan dal sayısı, tabla çapı ve ham yağ oranına üzerine mücadele yöntemlerinin etkisi istatistiki olarak önemsiz bulunmuştur. Farklı sıra üzeri mesafelerinin ortalaması olarak ilaçlanan parsellerdeki bitkilerin tabla sayıları (18.84 adet/bitki), ilaçlama yapılan parsellerde yetişen bitkilerin tohum verimi ( kg/da) ve ilaçlama yapılan parsellerde ham yağ verimi (90.27 kg/da), daha yüksek gerçekleşmiştir. Sıra üzeri uygulamalarının ilk dal yüksekliği, bitki başına tabla sayısı üzerine etkisi ve tohum verimi istatistikî olarak önemli iken, sıra üzeri uygulamalarının bitki boyu, bitkide yan dal sayısı, tabla çapı, ham yağ oranı ve ham yağ verimi üzerine etkisi istatistikî olarak önemsiz tespit edilmiştir. Mücadele yöntemlerinin ortalaması olarak ilk

39 32 dal yüksekliği, en yüksek cm ile 10 cm sıra üzerinde, bitki başına tabla sayısı en yüksek ile 15 cm sıra üzerinde, tohum verimi en yüksek kg/da ile 10 cm sıra üzerinde elde edilmiştir. 5.2 Öneriler Konya ekolojik şartlarında gerçekleştirilen bu çalışmada ana tema olarak, Remzibey aspir çeşidinin kışlık olarak ve farklı sıra üzeri mesafeleri ekiminin başta tohum verimi olmak üzere yağ oranı ve yağ verimi üzerine etkileri araştırılmıştır. Araştırmada elde edilen bulgular ışığında bundan sonra yapılacak olan kışlık aspir denemelerinde tohum verimi bakımından sıra üzeri mesafeleri, yağ verimi bakımından ise mücadele yöntemleri üzerinde durulması gerektiği sonucu ortaya çıkmaktadır.

40 33 KAYNAKLAR Abel, G.H., Growth and Yield Safflower in Three Temperature in Safflower. Regimes. Agronomy Journal.67 (5): Akınerdem, F., Bayraktar,N., Ada, R., Öztürk,Ö.,2001. Konya Koşullarında Bazı Aspir Çeşitlerinin Verim, Verim Unsurları ve yağ Oranlarının incelenmesi 1.Ulusal Yağlı Tohumlu Bitkiler ve Biyodizel Sempozyumu,28-31 Mayıs 2007,Samsun. Armah-Agyeman, G., Loiland, J., Karow, R. ve Hang, A.N., Safflower. Dryland Cropping Systems, EM 8792, July, 1-7. Response of sanfflower to plant population and planting patterns under rainfed conditions. Journal of Maharashtra Agricultural Universities, 21(3); Atakişi, İ., Çukurova da Yağ Bitkileri Üretimi ve Sorunları. Soya, Kolza, Aspir. Panel (4-5 Eylül 1980) Adana. Atakişi, İ.K Yağ Bitkileri Yetiştirme ve Islahı. Trakya Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü. 181 s. Tekirdağ. Bayraktar, N. ve Ülker, M., Dört aspir çeşit adayında verim ve verimi etkileyen öğeler. Ankara Ü.Z.F. Dergisi, 41: (1-2), Bayraktar, N, Kolsarıcı, Ö, İşler, N, Mert, M Ve Arslan, B Yağlı Tohumlu Bitkilerin Tüketim Projeksiyonları ve Üretim Hedefleri. Zir. Müh.Teknik Kong. Cilt 1, Zir. Bank. Kültür Yay. No:26, Bayramin,S., Bayramin, İ.,2007. Aspir (Carthamus tinctorius L.)Tarımının Önemi ve İç Anadolu Bölgesinde Potansiyel Ekim Alanları 1.Ulusal Yağlı Tohumlu Bitkiler ve Biyodizel Sempozyumu,28-31 Mayıs 2007, Samsun. Baytop,T.,1984.Türkiye de Bitkilerle Tedavi.İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Yayınları.No:40. Beg, A., Status and Potential of Some Oilseed Crops in the WANA Region. Aleppo, ICARDA, 38 p. Berglund, D.R., Riveland, N. ve Bergman, J., Safflower Production. NorthDakota Universty NDSU Extension Service.

41 34 Cabı, R., Aspir Bitkisinin Verim ve Önemli Özelliklerine Azotlu Gübre Çeşitleri ve Miktarlarının Etkileri Üzerine Bir Araştırma. (Basılmamış yüksek lisans tezi) Ondokuz mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi., 46 s Samsun. Chandrakar, P.K., Rajeev- Shrivastava, Rao, S.S., Agrawal, S.K. ve Shrivastava, R Effect of row plant spacing on seed yield of safflower under rice based rainfed cropping situation of Chhattisgarh, Current Research Universty of Aricultral Sciences Bangalore, 27(6); Çamaş, N., Ayan. A.K. ve Çırak. C., Relationships Between Seed Yield and Some Characters of Safflower (Carthamus tinctorius L.) Cultivars Grown in Middle Black Sea Conditions. Sixty International Safflower Conference. Pages, , İstanbul. Çamaş, N., Esendal, E Estimates of broad-sense heritability for seed yield and yield components of safflower (Carthamus tinctorius L.). Journal of the American oil hemists Society 84: Çamaş,N.,Çırak,C.,Esendal,E.,2007. Kuzey Türkiye Şartlarında Yetiştirilen Aspirin (Carthamus tinctorius L.) Tohum Verimi, Yağ Oranı ve Yağ Asit Kompozisyonu. Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi, 22(1): Dapeng, JH., A clinical study of Safflower Yellow injection in treating coronary heart disease angina pectoris with Xin-blood stagnation syndrome Chin. J. Integr. Med., 11(3): Dalgıç, H., Farklı bitki sıklığı ve yabancı ot mücadelesi uygulamalarının aspirde verim ve kaliteye etkisi. Selçuk Üniv. FBE Yüksek Lisans Tezi, 50 Sayfa. Demir, F., Oleicleed ve 308 Aspir (Carthamus tinctorius L.) Çeşitlerinin Açıkta Tozlanmış Hatlarından Elde Edilen Melezlerin Verim ve Verim Öğeleri. A.Ü. Fen Bilimleri Enst. Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi (Yayınlanmamış). Ankara. Deokar, A.B. ve Patıl, F.B., Analisis of Parameters of variability in some İndian Varieties of Safflower. Field Crops Abstract. 33 (1):536. Dernek, Z., 1977, Konya Ovasında Yetiştirilecek Aspir Çeşitlerinin Saptanması ile İlgili Bir Araştırma. Topraksu Araştırma Enstitüsü. Yayın No: 53, Konya.

42 35 Ekiz, E., Bayraktar, N., Kendilenmiş Aspir (Carthamus tintorius L.) Hatların Eşleme (Coupled) Yöntemiyle Açık Tozlanması ile Elde Edilen Melezlerin Seçimi ve Kuru Tarım Bölgelerine Adaptasyonu.TÜBÜTAK-TOAG-KBTBAÜ- 19, Ankara. Er, C.,1981.Endüstri Bitkilerini Nadas Alanlarına Sokabilme Olanakları. Kuru Tarım Bölgelerinde Nadas Alanlarından Yararlanma Sempozyumu. TÜBİTAK-TOAG, A.Ü. Ziraat Fak. Ankara Esendal, E., Aspir (Carthamus tinctorius L.) de Değişik Sıra Aralıkları ile Farklı Seviyelerde Azot ve Fosfor Uygulamalarının Verim ve Verimle İlgili Bazı Özellikler Üzerine Etkileri. Basılmamış Doçentlik Tezi. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Erzurum. Esendal, E Samsun ekolojik şartlarında kışlık ve yazlık olarak ekilen aspir çeşitlerinin verim ve bazı özellikleri üzerine bir araştırma. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 5 (1-2), Eren,K.,2000 Ankara koşullarında bazı Aspir (Carthamus tinctorius L.) çeşitlerinin kışlık ve yazlık olarak yetiştirilmesinin verim ve verim öğeleri ile kalite üzerine etkileri Yüksek Lisans Tezi. Francois, L.E.,ve Berntein, L., Salt Tolerance of Safflower. Agronomy Journal. 56(1): Gencer ve ark Çukurova da sulanmayan Alanlarda Yetiştirilebilecek Aspir (Carthamus tinctorius L.) de Uygun Sıra Aralığının Saptanması Üzerene Bir Araştırma. Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları, Adana, 68s. Heaton, T.C., and P.F. Knowles, Inheritance of Male Sterility in Safflower. Crop Sci., 22, Henderson, T.L., Schneiter, A.A. and Riveland, N., Row spacing and population effects on yield of grain amaranth in North Dakota. İlisulu, K., Yağ Bitkileri ve Islahı. Çağlayan Kitabevi. Beyoğlu, İstanbul. S: 149. Joshı, M. D., Veer, R. A. T Effect of Levels of Nitrogen and Plant Density on Growth and Yield of Safflower under Protective Irrigation. P.K.V Research Journal, 17 (2):

43 36 Katole, N.S. and Meena, G.P Effect of Row Spacing, Nitrogen and İrrigation on Seed Yield, Oil Content and Water Reguirement of Safflower. Indian Journal of Agronomy, ; Kızıl, S. ve Şakar, D., Diyarbakır ekolojik koşullarında aspirde (Carthamus tinctorius L.) uygun ekim zamanının saptanması üzerine bir çalışma. Türkiye 2. Tarla Bitkileri Kongresi, Samsun, Eylül, s: Kızıl,S., Tonçer Ö. ve T.Söğüt.,1999. Diyarbakır Koşullarında Farklı Sıra Aralığı Mesafelerinin Aspir (Carthamus tinctorius L.) de Verim ve Verim Unsurlarına Etkisi. Türkiye 3.Tarla Bitkileri Kongresi.Cilt II,Endüstri Bitkileri Kasım ,Adana Koç, H., Altınel, A., Aspirde farklı ekim sıklığı ve azot dozlarının verim ve verim ögelerine etkisi. Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül Samsun. Knowles, P.F., Safflower. Advance in Agronomy. 10: Knowles, P.F., Safflower: Genetics and Breeding. In: Improvement of Oil-Seed and Industrial Crops by Induced Mutations. International Atamic Energy Agency, Vienna pp. Kolsarıcı, Ö., Ekiz, E., Yerli yabancı Kökenli Aspir (Carthamus tinctorius L.) Çeşitlerinin Önemli Tarımsal Özellikleri Üzerine Yapılan Araştırmalar A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları: 864, Bilimsel Araştırma ve İncelemeler: 517, Ankara. Kolsarıcı, Ö, Bayraktar, N, İşler, N, Mert, M Ve Arslan, B Yağlı Tohumlu Bitkilerin Tüketim Projeksiyonları ve Üretim Hedefleri. Zir. Müh.Teknik Kong. Cilt 1, Zir. Bank. Kültür Yay. No:26, Kolsarıcı, O. and E. Güney, Effects of different row distances and various nitrogen doses on the yield components of a safflower variety. Sesame and Safflower Newsletter. No Kolsarıcı, Ö., Hammadde Olarak Biyodizel Üretiminde Kullanılabilecek Yağlı tohumlu Bitkilerin Potansiyeli ve Biyodizele Uygunlukları. Enerji Bitkileri ve Yeşil Yakıtlar Sempozyumu, Sayfa 15-32, Aralık, Ege Üniversitesi, Bornova, İzmir.

44 37 Kolsarıcı,Ö., Gür,A.,Başalma,D., Demir Kaya,M., İşler,N., Yağlı Tohumlu Bitkiler Üretimi, Tarım ve Mühendislik Dergisi, Sayı Muhammed Aziz, A., Eşleme (Coupled) Yöntemi ile Açıkta Tozlanmış Aspir Dölerin Melezlerinde Tohum Verimi Komponentleri Üzerinde Araştırma. A.Ü. Fen Bilimleri Enst. Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi (Yayınlanmamış), Ankara. Oad, F.C., Samo, M.A., Qayyum, S.M. and Oad, N.L., Inter and intra row spacing effect on the growth, seed yield and oil content of safflower (Carthamus tinctorius L.). Asian Journal of Plant Sciences, 1 (1), Öğüt H., T. Eryılmaz, H. Oğuz, Bazı aspir (Carthamus tinctorius L.) çeşitlerinden üretilen biyodizelin yakıt özelliklerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi. 1. Ulusal Yağlı Tohumlar ve Biyodizel Sempozyumu, Mayıs, Samsun, Özkaynak, E., Samancı, B. ve Başalma, D., Bazı aspir çeşitlerinde farklı ekim zamanlarının verim ve verimle ilgili özellikler üzerine etkisi. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kongresi, Tekirdağ, Eylül, s: Özel, A., Demirbilek, T., Çopur, O., Gür, A., 1998 Harran Ovası Kuru Koşullarında Farklı Ekim Zamanları Ve Sıra Üzeri Mesafelerinin Aspirin Taç Yaprak Verimi ve Bazı Bitkisel Özelliklerine Etkisi. HR. Ü.Z.F. Dergisi, 2004, 8(3/7):1-7 Öztürk, Ö Konya Ekolojik Şartlarında Bazı Aspir (Carthamus tinctorius L.) Çeşitlerinde Verim ve Verim Unsurlarının Tespiti. Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi. Öztürk, Ö., Akınerdem, F. ve Gönülal, E., Konya ekolojik şartlarında farklı ekim zamanı ve sıra aralıklarının aspirde (Carthamus tinctorius L.) tohum ve yağ verimine etkisi. Türkiye 3. Tarla Bitkileri Kongresi, Adana, Kasım, s: Quayyum, S.M., Rajput, M.A., Sodhro, T.M., Tunıo, K.D.L. and Khan, W.A Effects of Different Row Spacing on the Growth and Yield of Safflower. Sesame and Safflower Newsletter, No:2, Polat, T Farklı sıra aralıkları ve azot seviyelerinin kuru şartlarda yetiştirilen aspir (Carthamus tinctorius L.) bitkisinin verim ve verim unsurları üzerine etkisi Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Erzurum.

45 38 Röbbelen, G., Downey, R.K., Ashri, A. (eds.), Oilcrops of the World. McGraw Hill, US. Sarıkaya, H., Kendilenmiş Aspir (Carthamus tinctorius L.) Hatları Melez ve Heterosis. A.Ü. Fen Bilimleri Enst. Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi (Yayınlanmamış), Ankara. Sepetoğlu, H Aspir Bitkisinde (Carthamus tinctorius L.) Bitki Sıklığı ve Azotun Verim ve Bazı Kalite Karekterleri Üzerine Etkileri, Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, :1, Sergek, Y Aspir (Carthamus tinctorius L.) de Uygun Ekim Zamanı, Çeşit ve Sıra Aralığının Belirlenmesi. Anakra Üniversitesi Tarla Bitkileri Anabilim Dalı. Fen Bilimleri Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi (basılmamış). Sing, S.D. and Yusuf, M., Effect of water, nitrogen and row spacing on the yield an oil content of safflower. Indian Journal of Agricultural Sciences Aabstract, 51 (1), 38. Singh, S.B., Chauhan, Y.S. and Verrma, G.S Effeck of Row Spacaing and Nitrogen Level on Yield of Safflower (Carthamus tinctorius L.) in Salt-Affectal Soils, Indian Journal of Agronomy, (1): Strasıl, Z., Vorlıcek, Z The effect of nitrogen fertilization, sowing rates and site on yields and yield components of selected varieties of Safflower (Carthamus tinctorius L.) Rostlinna vyroba, 48,2002 (7): Taiping, Z Study on mathematical model of relations between floral yield of safflower and sowing date, fertilization rate and density. 3 th International safflowers Conference June China, pp: Tıwari, K.P. and Namdeo, K.N Study on Special Arrangement and Fertility Levels on the Spiny and Spineless Genotypes of Safflower (Carthamus tinctorius L.) Sesame and Safflower Newsletter, No:3, Turan, M.Z. ve Göksoy, A.T Yağ Bitkileri. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Ders Notları No: sayfa. Uslu, N., Akın, A. ve Halitligil, M.B., Cultivar, weed and row spacing effects on some agronomic characters of safflower (Carthamus tinctorius L.) in spring planting. Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 22,

46 39 Weiss, E. A., Oilseed crops. Chapter 6. Safflower. Longman Group Limited, Longman House, London, UK, p: Weiss, E.A., Safflower. In: Oilseed Crops, Blackwell Sci. Ltd., Victoria, Australia, pp Veeranna, V.S. and Rudraradhya, M cm Is the most Advantageous Row Spacing For Safflower. Field Crop Absracts, Vol. 34, No.9, Zhang LP Safflower: a versatile plant. In Proceedings of the IVth International Safflower Conference. Edited by Corleto A, Mundel HH. Adriatica Editrice, Bari. Italy; 1997: Zope ve ark Effect of Different Row Spacing on the Growth and Yield of Safflower. Sesame and Safflower Newsletter, No:9, 3

47 40 ÖZGEÇMİŞ KİŞİSEL BİLGİLER Adı Soyadı : Nuri KUNT Uyruğu : T.C. Doğum Yeri ve Tarihi : Karaman, 15 Mart 1972 Telefon : Faks : [email protected] EĞİTİM Derece Adı, İlçe, İl Bitirme Yılı Lise : Karaman İmam Hatip Lisesi 1990 Üniversite : S. Ü. Sağlık Hizmetleri M.Y.O. Tıbbi Laboratuvar 1992 Üniversite : S.Ü. Ziraat Fakültesi 2001 İŞ DENEYİMLERİ Yıl Kurum Görevi S.Ü. Tıp Fakültesi Laborant Konya B. Belediyesi Şef/Mühendis Konya İl Çevre Müdürlüğü İl Müdürü Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Gnl. Md. Yrd. UZMANLIK ALANI Tarla Bitkileri YABANCI DİLLER İngilizce