VI. BÖLÜM KL MA TES SATI

Transkript

1 VI. BÖLÜM KL MA TES SATI 6.1. GENEL NOTLAR M MAR YERLEfi M ÖZELL KLER Farkl klima sistemlerinin yerlefliminde, toplam alan n yüzdesi olarak teknik hacim ihtiyaçlar yaklafl k olarak Tablo 6.1 de gösterildi i gibi gerçekleflmektedir. Buna göre; Ayr lan tesisat alanlar n n toplam alana oran %3-8 mertebesinde olmal d r. Ana makine dairesi yüksekli i 5,0-5,5 m olmal d r. Ara tesisat kat yüksekli i en az 4,0-4,5 m net olmal d r. Klima santrali seçimlerinde yer kayb, kat yüksekli i, ses - konfor, hava kanal da t m, servis kolayl gibi nedenlerle m 3 /h debinin üzerine ç k lmamal d r (Bu kapasite 4-4,50 m yüksekli- inde ara katlarda SMACNA esaslar na uygun kanal ba lant lar yapabilmek için önemlidir.). Komple klimatize edilen yap larda cihazlar için ayr lmas gerekli yaklafl k alanlar: - So utma gruplar (1.000 kw a kadar) 8 m 2 /100 kw so utma yükü - So utma kuleleri 3 m 2 /100 kw so utma yükü - Hava so utmal VRV 3 m 2 /100 kw so utma yükü - Su so utmal VRV 2 m 2 /100 kw so utma yükü - Havaland rma ve klima santralleri 0,0035 m 2 / (m 3 /h) hava debisi Sistem Yer Kayb Is Kazan ml Üniteler + Primer Hava % 5 Çevre ndüksiyon % 5 Fan Coil + Primer Hava % 5 So uk Tavan + Primer Hava % 5 Tek Kanall Tam Haval Sistemler % 7 Çift Kanall Tam Haval Sistemler % 8 Perimetre Is tmal VAV Sistemi % 7 Amerikan Sistem % 2-4 De iflken So utucu Ak flkan Debili Sistemler % 3 Tablo 6.1. S STEMLERE GÖRE B NADAK YER KAYIPLARI Uygulanan sistemlere göre, 500 m 2 kat alan na sahip ofis binalar nda gerekli net asma tavan içi yükseklik Tablo 6.2 de verilmifltir. Not: Asma tavan yükseklikleri kanallar n veya tavan içine monte edilecek cihazlar n alt nda ayd nlatma ve sprinkler için en az 150 mm ve kanal montaj için kanal ile tavan aras nda en az 25 mm boflluk b rak lacak flekilde belirlenmelidir. Buna göre tek kanall VAV sistemi için 400 mm tavan bofllu u yeterli olmamaktad r. Ortalama 550 mm olmas tavsiye edilir. VRV sistemlerinde ise primer havaland rma havas kanallar geçece inden tavan bofllu u en az 400 mm olmal d r. Teknik hacimlerin belirlenmesinde; - Bas nç zonlamas, - Boru ve kanal boylar n n minimize edilmesi, - Sistem dirençlerinin minimize edilmesi gibi konular göz önünde tutulmal d r. Farkl ünitelerin yerlefliminde öneriler afla da s ralanmaktad r: So utma Kuleleri: So utma havas na ihtiyaç oldu undan en uygun yer çat d r. Ancak kazan bacalar ndan etkilenmemesi için hakim rüzgar yönüne dikkat edilmelidir. Di er taraftan, kuleden ç kan doymufl hava içinde kimyasal madde ve/veya mikrobiyolojik yükleme bulundu undan bu havan n egzoz noktalar n n bina taze hava girifllerinden mümkün oldu unda uzak olmas gerekmektedir ( ngiltere de Lejyoner hastal bir hastanede so utma kuleleri egzozundan 30 m ilerde bulunan taze hava menfezleri üzerinden yay lm flt r.). Santrifüj fanl so utma kulelerinde kullan lan fanlar genellikle öne e ik kanatl oldu undan bu fanlar n motoru afl r yükleme e ilimleri vard r. Bu sebepten emniyetli tarafta kalmak için santrifüj fanl kulelerin motorlar büyük seçilir. Aksiyal fanl so utma kuleleri ise oldukça gelifltirilmifl olup enerji tüketimi öne e ik kanatl santrifüj fanlardan daha yüksek de ildir. Bu yüzden aksiyal fanl aç k kuleler bir çok dezavantaj yan nda, hem verim hem de enerji kullan - m aç s ndan daha uygundur. Sistem Asma Tavan çinde Gerekli Yükseklik (mm) So uk Tavan + Taze Hava Besleme + Egzoz 500 VAV Tek Kanall Tavan Tipi Fan Coil 500 Su Kaynakl Is Pompas + Taze Hava + Egzoz 550 Çift Kanall Sistemler 600 Amerikan Sistem Klima Tablo 6.2. KL MA S STEMLER NE GÖRE BIRAKILMASI GEREKEN ASMA TAVAN Ç YÜKSEKL KLER 113

2 Her proje için aç k, kapal ve santrifüj aksiyal fan yat r m ve tüketim maliyetleri karfl laflt rmas yap lmal d r. So uk havalarda (T d fl 10 C) su so utma kulesi çal flmas nda oluflacak sis için antifog sistemi gerekip gerekmedi ine bak lmal d r. So utma Cihazlar : Cihaz yükünü tafl yacak bir yap n n olmas, ses ve titreflim geçiflinin problemsiz olarak engellenebilmesi kayd yla, so utma cihazlar çat ya yerlefltirilebilir. Ancak yap stati i ve enerji beslemesi nedenleriyle, su so utmal çillerin bodrum katlara konulmas daha do rudur. Havaland rma ve Klima Cihazlar : Klima cihazlar flaft alanlar na uygun olarak katlara yay lmal d r. Bas nç zonlar ndaki uygun hacimlere santraller yerlefltirilmelidir YÜKSEK YAPILARDA HVAC S STEM PROJELEND RMES NDE D KKAT ED LMES GEREKEN KONULAR Statik bas nç için dikey zonlama yap lmal d r. Tasar mda eneji optimizasyonu en önemli kriter olarak al nmal d r. En küçük bir yer kayb olmamal d r. Tesisat flaftlar n n kullan m özel bir dikkati gerektirir. Yap daki yaflam kalitesi mekanik tesisat n baflar s ba l d r. Cam aç lmad için mekanik havaland rma hayati önem tafl r. Yang n güvenli i en çok dikkate al nmas gerekli husustur. Bu konuda hiçbir risk al namaz. Her ilave edilen kat ayn oranda riski art r r. Sistem seçiminde Optimizasyon ve riski azaltma çabas her türlü yap da gerekli olmakla birlikte, yüksek yap daki sonuçlar daha çarp c d r YANGIN DAMPERLER N N KULLANIMI Yang n bölmelerini geçen düfley hava kanallar en az 2 saat yang na mukavim flaftlar içine yerlefltirilmelidir. Yang n korumal flaft içine yerlefltirilmifl düfley kanallar n branflman ç k fl veya girifllerinde, branflmanlar n flaft duvar n geçti i her yang n zonuna yang n damperleri konulmal d r. Bu damperlerin yang n dayan mlar içine yerlefltirildi i yang n bölme duvar yang n dayan m na eflit olmal d r. Yap larda yang n zonlar kat baz nda düflünülmelidir. Bu nedenle bir flaft içine yerlefltirilmemifl olup da katlar aras ndaki döflemeyi delen her hava kanal n n zonu deldi i noktaya bu delinen nokta ile ayn yang n mukavemetine sahip yang n damperleri konulmal d r. Afla da tarif edilen hava kanallar içine veya bunlar n duvar geçifllerine yang n damperleri konulmamal d r: - Yang n esnas nda duman egzozu için kullan lacak tüm hava kanallar (Zon geçifli var ise yang na dayan kl izolasyon yap lmal d r.) Mutfak egzozu kanallar (Bu kanallar mutfak d fl nda, d fltan yang na dayan kl olarak izole edilmelidir.) - Yang n merdivenleri ve merdiven sahanl klar bas nçland rma sistemi kanallar (Zon d fl nda geçen kanallar yang na 2 saat dayan kl izolasyon malzemesi ile kaplanmal d r.). - Yang n damperlerinin switch izlemesi (aç k veya kapal ) bilgisi al nmas nda yarar vard r YÜKSEK YAPILARDA OTOMAT K KONTROL VE B NA OTOMASYON S STEM Çiller ve kazanlar n otomatik olarak devreye sokulmas, tüm pompalar n, so utma kulelerinin, havaland rma sisteminin, klima santrallerinin, VAV kutular n n kontrolü ve izlenmesi için mikroifllemci bazl bir bina otomasyon sistemi tesis edilmelidir. Bina otomasyon sistemi ile yang n alarm ve güvenlik sistemi ayn protokolü kullanmal ve rahatça haberleflebilmelidir. Binadaki elektrik ve s hhi tesisat sistemleri de bina otomasyon sistemi taraf ndan kontrol edilmeli ve izlenebilmelidir. Bina otomasyon sistemi, lokal DDC panelleri, sistem ve saha kontrolörleri, merkezi bilgisayar ve ona ba l alt istasyonlar bir a dan oluflan, da n k bir kontrol sistemi (distributed control system) olacakt r. Bina otomasyon sistemi genel olarak flunlar sa lamal d r: - Havaland rma, klima, hava filtreleri, elektrik sistemleri, ayd nlatma, VAV kutular ve bu sistemlere ba l bütün makine ve ekipman n gözlenmesi, otomatik veya elle merkezi bilgisayar üzerinden çal flt r p, durdurulmas ve otomatik kontrolü, - Sistem entegrasyonu, koordinasyonu ve izlenmesi, - Zon ve mahal s cakl klar n n sürekli olarak gözlenmesi ve bütün de iflkenler için en alt ve en üst s - n rlar için alarm verilmesi, - VAV kutular n n, klima santrallerinin s cakl k, statik bas nç, hava ak m gibi de iflkenlerinin, lokal paneller ile direkt dijital kontrolü (DDC), - Bütün modülasyon kontrol devrelerinin direkt dijital PID kontrolü, - Bina otomasyon sistemine ba l tüm sistemler için raporlama, alarm kontrolü, tarihçe, yaz l ve grafik takip ve kumandas, - So utma, s tma, elektrik, enerji kullan mlar n n takip edilmesi ve sistemlerde enerji optimizasyonu programlar yla enerji kullan m n n minimize edilmesi, - Bak m programlamas, - Sistemlerdeki makine ve ekipmanlardaki ar zalar n kolayca tespit edilmesi, - Bütün sistemlerin otomatik olarak, insan müdahalesi olmadan çal flt r lmas, - Enerjinin paylafl m ve eflit flekilde faturalanmas sisteminin oluflturulmas d r. - Yap n n enerji profilinin ç kar lmas, d fl hava s cakl na göre enerji kullan m yönetiminin yap lmas.

3 6.2. OF S OLARAK KULLANILAN YÜKSEK YAPILARDA KL MA S STEMLER Yüksek yap ofis binalar son 20 y lda yayg n olarak infla edilen ve kullan lan yap lard r. Bu yap lar baz projelerde tamamen tek kullan c ya, hizmet verdi i gibi baz projelerde kat kat farkl kullan c lara hizmet vermekte, hatta baz projelerde her katta birden fazla farkl kullan c bulunabilmektedir. Bir çok inflaat bitmifl yüksek yap ofis binas n n alt nda ayr ca çarfl ve kapal otopark bulunmaktad r. Dolay s yla bu tip binalar n mekanik tesisat projelendirilirken tüm bu farkl kullan m özellikleri dikkate al nmal d r. Mekanik tesisatta kullan labilecek tüm sistemler ile temelde s tma, so utma, havaland rma yapmak mümkündür, ancak sistem seçilirken binan n nas l iflletilece i önemli bir sistem seçim kriteri olarak gözönünde tutulmal d r. Seçilecek sistem uzun süre kullan laca için, ilk yat r m maliyetinin yan nda iflletme maliyeti (ömür boyu maliyet), sorunsuz çal flmas, havaland rma yetene i, konfor flartlar n sa lamas gibi kriterlere dikkat edilmelidir. Yüksek yap ofis binalar nda gerek dekorasyon, gerekse de di er sistemler için önemli bedeller ödeyen firmalar, do al olarak hacimlerde konforun en üst düzeyde olmas n talep etmektedir. Firmalar n genelde çok dinamik bir yap ya sahip olmas, organizasyon flemalar n n ve yerleflimlerin s k s k de iflmesine neden olmaktad r. Çal flanlar n say s ve buna paralel olarak ayd nlatma ve makine gücü de iflebilmektedir. Bütün bu nedenlerden dolay, yüksek yap larda kullan labilecek s tma ve klima sistemleri çok esnek olmal d r. Mimari aç dan bina cephesi çok önemlidir, çünkü cephe binan n konseptinin bir parças d r. Bu yüzden mimarlar için cephenin seçilen sistemden ne kadar etkilenece i çok önemlidir. Burada mimar, mal sahibi, mekanik tesisat proje tasar mc s, taahhüt grubu sistem seçimi için beraber çal flmal, mal sahibinin istekleri ve, mimar n konsepti dikkate al nmal d r. Bu arada tesisat projecisinin sistem seçimi ile ilgili notlar da dikkate al narak bina için en uygun sistem seçilmelidir. Yüksek yap ofis binalar nda yüksek statik bas nç nedeniyle dikey zonlama gereksinimi oluflur. Önemli kriterlerden olan bas nç, yap n n kullan m na uygun zonlama ile kontrol alt na al nabilir.bu tip yap larda statik bas nc n yan nda, rüzgar etkisi, baca etkisi, iç hava kalitesi, hava tafl nmas, yang n güvenli i, acil durum prosedürleri, deprem önlemleri, bina yönetim sistemi ve zonlama (çevre zon ve çekirdek zon) gereksinimleri gibi konularda dikkate al nmal d r. Yap n n mimari tasar m nda tesisatla ilgili rezervasyonlar üzerinde önemle durulmal d r. Yüksek yap ofis binalar nda yer kayb mümkün oldu- unca az tutulmaya çal fl lmal d r, bu tip binalarda binan n her m si çok pahal d r. Tesisat flaftlar n n mimari projedeki yeri, yerleflimi, boyutlar ve kullan m çok özel bir dikkati ve çal flmay gerektirir. Çat kazan dairesi yap p baca için ayr lacak rezervasyonu bina için kullanmak bir çok projede önemli avantajlar sa lam flt r. Yüksek yap ofis binalar nda rüzgar etkisi sebebiyle pencereler aç lmamaktad r. Buda mekanik havaland rman n önemini daha da art rmaktad r. Havaland rman n 12 ay boyunca ihtiyaç oldu u unutulmamal - d r. Ayr ca iç hava kalitesinin binada çal flanlar n performans n direk olarak etkiledi i de dikkate al nmal, taze hava miktar bu kriterlere göre belirlenmelidir. Bu tip yüksek yap larda yang n güvenli i en büyük problemdir. Yang n güvenli i konusunda hiçbir risk al nmaz. Her ilave edilen kat ayn oranda yang n riskini art r r. Optimizasyon ve riski azaltma çabalar her türlü yap da gerekli olmakla birlikte, yüksek yap larda sonuçlar çok çarp c d r. Optimizasyon tesisat n her aflamas nda birinci önceliktedir. Optimizasyonun sa lanmas ndaki her küçük hata, yüksek yap larda katlarda tekrarlanarak sürece inden oluflabilecek, yer kayb, yat r m maliyeti, enerji kay plar çok büyük boyutlara ulafl r. Ham petrol fiyatlar ndaki h zl ve afl r yükselmenin de etkisi ile enerji tüketimi sistem seçim kriterleri içinde çok daha önemli bir ö e haline geldi i unutulmamal d r. Yüksek yap ofis binalar nda mekanik tesisat ( s tma, so utma, havaland rma, yang n ve s hhi tesisat) ve elektrik tesisat n n maliyeti, arsa hariç toplam inflaat maliyetinin yaklafl k %35 i kadard r ve her zaman %25 inden fazlad r. Binan n kullan m amac na hitap eden mekanik ve elektrik ekipmanlar n n kaplad alanlar ve tesisat flaftlar için de brüt bina alan n n %7-10 aras nda yere ihtiyaç vard r. Ayr ca binan n d fl görünüflü ve bina çekirde i de binadaki mekanik tesisat sistemin seçiminden etkilenir. Bu yüzden sistem seçiminde tüm tak m (mal sahibi, dan flmanlar, mimar, proje ve taahhüt firma yetkilileri) görev almal d r. Yüksek yap larda klima sistemi kurmak deyince akla, sistem seçimi, monte edilen cihazlar n detaylar, seçilen sistemin çal flabilmesi için cihazlar n monte edilece i yerlerin belirlenmesi gibi konular gelir. Gerekli olan HVAC sisteminin ve ilave ekipmanlar n seçiminde minimumda afla daki konular dikkate al nmal d r: - mar durumu - Mimari ve konstrüktif s n rlamalar ve hedefler - O dönemdeki ve gelecekteki potansiyel kullan c - lar n ihtiyaçlar - Kullan c lar n beklentileri ve harici beklentiler - Binan n çevre ile iliflkisi - Yaflam mahallerindeki akustik ortam - Kullan lacak enerjinin cinsi 115

4 - Enerji tüketimi - Y ll k iflletme ve bak m masraflar - Duman tahliye ve yang ndan korunma ve söndürme sistemleri - Sismik ihtiyaçlar (uygulanabiliyorsa) - Yat r m için gerekli olan sermayenin maliyeti (finans maliyeti) Ham petrol fiyatlar ndaki h zl ve afl r yükselmenin de etkisi ile enerji tüketimi sistem seçiminde göz önünde tutulmas gereken kriterleri içinde çok daha önemli bir kriter haline gelmifltir. Dikkat edilecek hususlar listesi alçak bir bina için haz rland nda da bundan farkl olmamaktad r. Alternatif sistemler yaratmak her zaman mümkün olmakla birlikte, yüksek binalarda alternatif sistemler, alçak binalara göre daha limitlidir. Sistemlerin detayl alternatifleri projecinin deneyimine ve hayal gücüne ba l olmakla birlikte, uygulanacak sistem primer sistemler, tam haval ve hava-sulu sistemlerin varyasyonlar d r. Projelerde mal sahibinin ne istedi ine bak lmal d r. Mal sahibinin binay nas l kullanaca veya kiralayaca sistem seçimini etkileyecektir. Merkezi Klima Sisteminin mi? yoksa her ba ms z bölüme veya kata ayr Klima Sisteminin mi? daha uygun olaca na bak lmal d r. Bu seçimde mal sahibinin yan nda, mimar, proje ve taahhüt firma yetkilileri yani tüm tak m birlikte görev almal d r. Ofis olarak kullan lacak yüksek yap larda uygulanacak klima sistemleri baflta say lan bütün flartlar ayn anda sa layabilecek yetenekte olmal d r. Yap lar n klimatizasyonunda: - Tam haval sistemler (all-air systems) - Hem hava hem su kullanan sistemler (air-water systems) - Tam sulu sistemler (all-water systems) kullan labilir. Tüm su kullanan sistemlerde havaland rma sak ncas oldu undan genelde bu tip yap larda tek bafl na kullan lmamal d r. Yüksek yap lar n girifl lobi, konferans salonu, yemekhane gibi baz bölümlerin klimatizasyonunda tüm haval sistemler kullan labilir. Binan n girifl bölümünde dan flma bankosunun yak n bir yerine statik s tma da düflünülmelidir. Bu kiflilerin bankosu asansör draft ve girifl havas ceyran üzerinde olmamal d r. Özellikle kule katlar nda kullan lacak sistemin belirlenmesi yap lacak fizibilite iflletme ve bak m onar m avantajlar, konfor üstünlü ü göz önüne al narak yap lmal d r. Son zamanlarda yüksek yap larda a rl kl olarak kullan lan alternatif sistemler afla da 8 bafll k alt nda toplanm flt r. Do al olarak seçenekler bunlarla s n rl de ildir. fiekil 6.3. TAM HAVALI VAV S STEM PRENS P fiemasi 116

5 TAM HAVALI VAV S STEMLER Tam haval VAV sistemleri bir çok de iflik alternatifleri ile yüksek binalarda gerek enerji ekonomisi gerekse konfor aç s ndan en fazla kullan lan sistemlerden biridir. VAV sistemi için flartland r lm fl hava merkezi bir fan odas ndan veya kat baz ndaki klima sisteminden sa lan r. VAV sisteminde oda s cakl kontrolü, odadaki so utma ihtiyac na göre odaya gönderilen so uk hava miktar de ifltirilerek sa lan r (fiekil 6.3). Daha önceleri yüksek binalarda kullan lan tam haval sistemlerde ise, sabit hava debisi ve bu havan n tekrar s tma (reheat) ile veya iki kanall sistemlerde s cak hava kanal ile so uk hava kanal aras nda kar fl m yaparak zonlarda veya müstakil odalarda s cakl k kontrolü yap l rd. Bu alternatiflerin fazla enerji tüketmeleri ve ilk yat r m n yüksek olmas sebebiyle, bu sistemler art k yüksek ve yayg n binalarda kullan lmamaktad r. VAV terminalleri ve kutular birçok de iflik alternatifleri ile yüksek yap larda kullan lmaktad r. Tüm bu alternatiflerde oda s cakl kontrolü, üflenen so uk hava miktar de ifltirilerek sa lan r. VAV sistemi y l boyu so utmaya çal - flan bir sistem oldu undan hacim içi hava da l - m da çok iyidir. VAV sistemler; free cooling, cool down, warm up ve y ll k ortalama iç hava kalitesi aç s ndan ofis yap lar nda di er sistemlere göre avantajl d r. Ancak genellikle daha yüksek asma tavan bofllu una ihtiyaç vard r (yaklafl k 600mm). VAV sistemi devaml so utmaya çal flan bir sistemdir. Y l boyunca d fl hava s cakl ndan ba ms z olarak sürekli so utma ihtiyac olan iç zonlarda (çekirdek zon) k fl n s tma ihtiyac olan d fl zonlarda, afla daki üç alternatif VAV kutusundan biri kullan labilir. Statik s tmaya d fl zonlarda ihtiyaç vard r VAV + Statik Is tma Sistemi D fl yüzeylerde (çevre zon) statik s tma yap ld için s tma konforu en fazlad r. Is tma sezonunda da enerji tüketimi VAV sistemlerinde en düflüktür. So utma yükü azald nda üflenen havay direk olarak azaltan VAV kutular ticari bina projelerinde çok kullan l r. Bu tip kutular en düflük yüksekli e sahip olduklar ndan avantajl d r. Dezavantajlar ise, düflük so utma yüklerinde, odada zay f bir hava sirkülasyonuna sebep olacak kadar havay azaltmalar d r. Bu dezavantaj önlemenin bir yolu, terminalde (VAV kutusunda) bir minimum hava debisi set etmek ve bu debinin alt na indirmemektir. - VAV terminallerine hava gönderen klima santralleri cephedeki günefl etkisi, d fl hava s cakl - ve nemine göre ç k fl hava s cakl n ayarlayabilecek otomasyon sistemleri ile kontrol edilirse (bu çok tercih edilmemelidir), - ki z t cephe ve iç zon için (toplam 3 adet) VAV klima santrali kullanma imkan yarat labilirse, VAV sisteminde kutular verilmesi gereken taze hava debisi de erine kadar k s lmal d r. E er hacimde hiç yük yoksa tam kapama yap labilir (oda kullan - m d fl nda ise). Normal iflletme flartlar nda VAV kutular na giren hava miktar n çok fazla k smaya ihtiyaç oluflmayacak, odada istenen hava sirkülasyonu ideal flartlarda sa lanacakt r. Bu flartlarda s tma, so utma ve havaland rmada en yüksek konfor flart n karfl lanacak, enerji tüketimi de minimuma inecektir. VAV verifl havas s cakl n n uygun bir flekilde seçilmesi ile iç zonlarda m ye 3 l/s minimum verifl havas sa lanabilir. Bu durumda çevre zonlara verilecek hava debisinin biraz artmas na karfl n birden fazla santral ve kanal sistemi kullanma alternatifine göre oldukça tasarruflu bir sistem elde edilir VAV + Statik Is tma Sistemi Uygulama Örnekleri Uygulama Örne i 1: Sabanc Center (fiekil 6.4) Toplam m 2 kapal alana sahip Sabanc Center ortak kullan lan 5 bodrum kat, 35 katl Akbank Kule ve 30 katl Holding kuleden oluflmaktad r. Kulelerin en yüksek noktas yaklafl k 132 metredir. Akbank kulede 17. kat, 35. kat ve Holding kulede ise 14. kat, 30 kat tesisat katlar olarak kullan lmaktad r. Di er tüm katlar ofis olarak kullan mdad r. Is merkezi 5. bodrumdad r (fiekil 6.5). Havaland rma için de iflken debili sabit s cakl kl sistem kullan lm flt r. Kuleler, bodrum ofisleri, hazine binas frekans kontrollü klima santralleriyle havaland r lmaktad r. Garajda ve depo alanlar nda kar fl m haval sabit debili cihazlar kullan lm flt r. Tüm sistem bina otomasyon sistemi kontrolü alt ndad r. Cihazlar 5. bodrumda, 3. bodrumda ve tesisat katlar ndad r. So utma sistemi, 2 adet kw kapasiteli santrifüj çiller ve 2 adet 600 kw kapasiteli heat recovery özellikli hermetik kompresörlü çillerden meydana gelmektedir. Küçükler yaz n geceleri, k fl n ise geçifl mevsimlerinde kullan lmaktad r. Mümkün olan zamanlarda otomasyon free cooling yaparak enerji tasarrufu yapmaktad r. Mümkün olamad zamanlarda ise sistem 24 hizmet vermek üzere kurulmufltur. Ofislerde so utma slot menfezlerden yap lmaktad r (fiekil 6.6). 117

6 118 fiekil 6.4. Sabanc Center

7 Sabanc Center in teknik müdürü sistemin bugünkü durumunu ve e er sistemi bugün tekrar kurarsa ne yapaca hakk ndaki görüfllerini flu flekilde özetlemektedir: - Sistem, 1990 larda projelendirildi inden ve zaman n ilk ak ll binas olarak yap ld ndan eksiklikleri bulunmaktad r. - Zaman n teknolojisine uygun olarak yenileme çal flmalar yap lmaya devam edilmektedir. Yenileme malzemelerin eskimesi nedeniyle de il, teknolojik eskime ve enerji tasarrufu amaçl yap lmaktad r. Yat r m n geri dönüflümü hesaplanarak projede tadilata gidilmektedir. - fiikayetsiz bir bina içinde kimse olmad zaman olur. En iyi projede yap lsa da insanlar memnun etmek mümkün de ildir. K fl n ortam s cakl 23 C de üflüyen bir kimse flikayet edebiliyorsa ço unlu un memnuniyeti bizim için geçerli olmal d r. - fiikayetler genelde ortam s cakl n n 22,5-23 C olmas nedeniyle, menfez yerleflimlerinin oturma düzenine uymamas ndan hava h zlar nedeniyle ve oda termostatlar n n do ru kullan lamamas ndan kaynaklanmaktad r. - Bugün yeniden yapsam, kesinlikle menfez yerleflimlerini, hava ak m n n personel üstüne gelmeyece i flekilde, oturma düzenine göre yerlefltirirdim (Mimarlar bu konuda itiraz edeceklerdir.). Yine VAV li ve statik s tmal bir sistem kurard m ancak, radyatör termostatlar na müdahale edilmeyecek flartlar veya sistemi kurard m. - Sadece d fl hava s cakl ile çal flan ve termostatik vana ile iç s ayarlamas n zonlama yaparak iç s - y otomasyondan ayarlard m. - Is tma ve so utma sistemini dört borulu fan coil sistem de yapabilirdim (Bu konuda uygulama çal flmalar, so utma kulesinde ve pompalarda tamamlanm fl olup, so utma gruplar de iflimi ve bina otomasyon sisteminin up-grade i ile 2008 y l içinde tamamlanacakt r.). - Ofis a rl kl bir bina için heat Recovery li bir so utma grubu kurmazd m. Free Cooling e geçiflin otomatik yap lmas n sa layarak personel yetkisine b rakmazd m (2008 Otomasyon de ifliminde uygulanacak). - Ofis ayd nlatmalar n merkezi de il, cama paralel üç farkl zonda yaparak cam önlerinde ayd nlatmalar n yanmamas n, iç ortamlarda ise fl k fliddetine göre otomatik yanmas n sa lard m Uygulama Örne i 2 Ç ZON: VAV ÇEVRE ZONU: VAV + konvektör veya radyatör ile statik s tma Bu sistemde örnek fonksiyon flemas olarak fiekil 6.7 verilmifltir. Örnek, flematik tek kat plan ise fiekil 6.8 dedir. fiekil 6.6. Sabanc Center OF SLER SLOT D FÜZÖRLER 121

8 122 fiekil 6.7. Ç ZON VAV, ÇEVRE ZONU VAV + RADYATÖRLE STAT K ISITMA S STEM

9 fiekil 6.8. VAV SANTRAL + RADYATÖR S STEM KAT PLANI TEK HAT fiemasi 123

10 Bu çözümde çevrede s cak sulu radyatör (veya konvektör) sistemi, k fl n s kay plar ile enfiltrasyonu karfl lar. Bu s t c elemanlar n su girifllerinde termostatik kontrol vanas olmal d r. VAV sistemi bir klima santralinden beslenir. Bu santralde üfleme havas filtrelenir ve flartland r l r. Santralde so utma ve hem de s tma serpantini vard r. K fl n sabah ilk saatlerde ön s tma gerekebilir. K fl n ayr ca d fl hava s cakl n n çok düflük oldu u zamanlarda içeri al nan so utma havas n n bir miktar s t lmas gerekebilir. VAV sistemi esas olarak, hem iç zonda ve hem de d fl zonda bütün y l boyunca so utmaya çal fl r ve her iki zonun taze hava ihtiyac n da karfl - lar. Bu nedenle minimum taze hava aç kl k ayar bulunmal d r. Egzoz fan asma tavan içi plenumuna ba l dönüfl kanal üzerindedir. K fl n VAV sisteminden C sabit s cakl kta çevre zonuna verilen havan n ortam s cakl na yükseltilmesi için gerekli olan s tma enerjisi de çevre zondaki statik s tma sistemince karfl lan r. Söz konusu enerjinin kay p olarak de erlendirilmemesi gerekir. K fl koflullar nda d flar dan al nan so- uk hava ana santralde üfleme s cakl na kadar s - t l r. Bunun üstündeki s tma çevre zona yerlefltirilen radyatörlerle karfl lanmaktad r. K fl döneminde mekanik so utma devrede de ildir. Ancak gerekti i zamanlarda otomatik olarak devreye girer. Bu durumda çevredeki s tma sistemi kapasitesi hesaplan rken: - Zonun iletimsel s kayb, - Zonun enfiltrasyon kayb, - VAV minimum hava debisi 22 C ye s t lmas için gerekli s dikkate al nmal d r. Avantajlar : - Kolay ekonomik gece ayar yap m /sabah s tma operasyonu, - Zon kontrolü için mükemmel bir esneklik, - Pencere alt na s t c yerlefltirilmesi, muhtemel down draft problemine en iyi çözüm olmas, - Sadece bir klima cihaz ve bir kanal sistemi olmas, - Besleme havas hacim s cakl ndan daha düflük s cakl kta oldu undan daha iyi bir hava da l m sa lamas, - Mevsim geçifl dönemlerinde d fl taze hava oran n n artt r lmas ile serbest so utma yapabilme kabiliyeti ve iç hava kar fl m daha yüksek olmas, - Dönüfl havas kullan larak besleme havas n n s t lmas (geçifl mevsimlerinde), - Dönüfl - egzoz sistemi ile d fl hava so utma imkan - n n ( s geri kazan m ) kolayl kla uygulanabilmesi, - Duman egzoz sistemi için ilave yat r ma gerek olmamas d r. Dezavantajlar : - ç zonda s tmaya ihtiyaç olup olmad incelenmelidir Konvektör veya radyatörün çevre zonda kullan lmas burada yer kayb na neden olmaktad r Uygulama Örne i 3 Ç ZON: VAV ÇEVRE ZONU: VAV + tam haval, sabit hava debili tam haval sistem Sistem fiekil 6.9 da görülmektedir. Bu sistemde çevredeki sabit debili tam haval klima sistemi k fl n s kay plar ile enfiltrasyonu karfl lar, yaz n da s kazançlar n n taban k sm n (sadece iletim k sm n ) karfl lar. Böylece çevredeki s tman n tamam ve so utman n bir k sm (tafl n mla geçen k sm ) sabit debili klima sistemiyle karfl lan r. Bu klima santrali tamamen dönüfl havas yla çal flmaktad r. VAV santralinden elde edilen sabit s cakl ktaki hava, iç zonda VAV kutular yla bütün y l boyunca so utma ihtiyac n karfl lar. Ayn hava d fl zona VAV kutular yla de iflken debide üflenerek, zonun taze hava ihtiyac n ve de iflken so- utma yükünü karfl lar. VAV sistemi her iki zonun taze hava ihtiyac n da karfl lamaktad r. Bu nedenle minimum aç kl k ayar bulunmal d r. Avantajlar : - Hiçbir döfleme alan iflgali yoktur. - Kontrol zonlar n n de iflmesinde mükemmel esnekli e sahiptir. - Kolay ve ekonomik gece ayar yap m /sabah s tma operasyonu yap l r. - So utucu devre gece boyunca durdurulabilir. - Zonlarda çal flan makine olmad ndan sistem oldukça verimli ve bak m kolayd r. - Zonlara sadece yüksek verimlilikte filtreleri bulunan klima santrallerinden hava verildi inden iç hava kalitesi mükemmeldir. - Klima santralleri d fl hava flartlar müsait oldu unda ekonomi çal flmas na geçer. stanbul ikliminde y ll k enerji masraflar di er bütün alternatif sistemlerden daha düflüktür. - Katlar n tavanlar nda boru daa t m yoktur. So- utma ve s tma suyu borular sadece santral makine dairelerine götürülür. - Perimetre sabit hava debili sistemi sadece s tmada ve afl r so utma durumunda çal flt r l r. Geri kalan bütün zamanlarda durdurulur. Bu suretle fan enerjisinden büyük ölçüde tasarruf sa lan r. Dezavantajlar : - ki ayr kanal sistemi gerektirir W/m s kayb mertebeleri üzerinde muhtemel down - draft problemi vard r (Uygun tip slot difüzör seçimiyle sorun azalt labilir). - S cak havan n tavandan yere indirilmesi çok zordur. - Statik s tma yap lmas na göre s l konfor ( s tma mevsiminde) daha düflüktür.

11 fiekil 6.9. Ç ZON VAV, ÇEVRE ZONU CAV KL MA S STEM 125

12 Uygulama Örne i 4 Ç ZON: VAV ÇEVRE ZONU: Reheat VAV sistem Sistem fiekil 6.10 da görülmektedir. Bu sistemde çevredeki de iflken debili tam haval klima sistemi k fl n s kay plar ile enfiltrasyonu karfl lar, yaz n da s kazançlar n karfl lar. Böylece çevredeki s tman n ve so utman n tamam reheat VAV klima sistemiyle karfl lan r. Bir VAV klima santralinden elde edilen sabit s cakl ktaki hava, iç zonda VAV kutular yla bütün y l boyunca so- utmaya çal fl r ve so utma ihtiyac n karfl lar. Ayn hava d fl zona VAV kutular yla de iflken debide üflenerek, zonun taze hava ihtiyac n ve yaz n de iflken so utma yükünü, k fl n s tma ihtiyac n karfl lar. VAV sistemi her iki zonun taze hava ihtiyac n da karfl lamaktad r. Avantajlar : - Tek bir kanal sistemi vard r. - Minimum hava miktar gerektirir. - Yeni iç yerleflimlere çabuk ve kolay uyum sa lar. - Klasik reheat sistemlere göre daha az enerji sarfiyat vard r. - Sistem dizayn kolayd r. - Döflemede yer kayb na neden olmaz. - S cak suyla reheat yap labilir. Ancak büyük çarfl - lar n dükkanlar n n VAV sisteminde, VAV kutular na elektrik s t c montaj daha uygundur. Bu kutulara sulu s t c monte etmek VAV sistemi suland rmak olarak tan mlanabilir. Dezavantajlar : - Klasik reheat sistemine göre daha az enerji sarf etmesine ra men, hala s savurganl vard r. - lk tesiste, boru vana sisteminin getirdi i ek maliyet vard r. - D fl kabukta s kayb yüksek olmas halinde down - draft problemi vard r (Uygun tip slot difüzör seçimiyle sorun azalt labilir) Uygulama Örne i 5 Ç ZON: VAV ÇEVRE ZONU: Çift kanall VAV sistemi Bu sistemde iç ve d fl zonlarda iki ayr VAV sistemi bulunmaktad r. Avantajlar : - VAV sistemleri içinde maksimum enerji tasarrufu yapan bir sistemdir. - Döflemede yer kayb na sebep olmaz. - Kolay, ekonomik gece ayar yap m / sabah s tma operasyonu temin eder. - Is geri kazan m sistem tatbikatlar na uygundur. - Minimum hava miktar gerektirir. Dezavantajlar : - ki kanal sistemine gerek vard r. - lk tesisi en pahal olan VAV sistemidir. - Is kayb n n büyük olmas halinde, muhtemelen down - draft problemi yarat r Fan Powered VAV Sistem Fan powered VAV terminalleri iki ayr tipte de erlendirilir: - Seri fanl VAV terminalleri - Paralel fanl VAV terminalleri Seri fanl terminal kutular serin hava ile ortamdan al - nan havay kar flt r p sabit debili bir fan ile devaml hacme basarlar. So uk hava ile ortamdan dönüfl havas n kar flt rarak ortama sabit debide hava veren seri ak fll fan powered VAV terminalinde, ortama sabit debide hava göndermeye yarayan küçük bir fan vard r (fiekil 6.11). Paralel ak fll fan powered VAV terminalinde ise terminalin içindeki fan ortam havas n al p tekrar ortama verirken, merkezi klima santralinden gelen so uk hava terminal ç k fl nda ortam havas ile kar flarak ortama verilir (fiekil 6.12). Seri fan powered kutunun avantaj her türlü yük durumunda ortamda sabit bir hava debisi olmas ve böylece her türlü yük durumunda sabit hava debisi ile mükemmel bir hava da l m sa lamas d r. Seri ak fll fan powered terminalindeki fan sürekli devrededir. Bunun sonucunda VAV kutusundaki bas nç kayb VAV nin fan taraf ndan yenildi i için, merkezi santralin fan enerjisi çekifli azal r. Ancak VAV kutusundaki fan çok düflük verimli oldu undan, sistemin toplam enerji tüketimi genelde daha fazlad r. Seri fanl sistemlerde düflük besleme havas kullan lmas halinde ebatlar ve dolay s yla flaft ebatlar küçüktür. Ancak toplam enerji sarfiyat fazlad r. Paralel ak fll fan powered terminallerde fan sürekli devrede de ildir. Is tma ihtiyac gerektirdi inde veya düflük so utma ihtiyac nda (klima santralinden verilen hava azald nda) bu fan devreye girerek kar fl m sa lar. Toplam enerji tüketiminin biraz fazla olmas n n çok önemli olmad ve terminal seçiminde pek dikkate al nmad y llarda daha fazla kullan m alan bulmufltur. Bu sistem düflük s cakl kl haval sistemlerde, da- t lan hava debisini ve da t m için gerekli olan enerjiyi azaltmak için kullan l rsa, önemli olur. Ancak enerji tüketiminde fazla oldu u unutulmamal d r. Fan powered VAV sistemlerinin avantajlar : - Her türlü yük durumunda ortamdaki hava debisi sabittir. - Merkezden düflük s cakl kta hava gönderilen (yaklafl k 9 C) so utma sistemlerinde kullan lmas avantajl olabilir. Ancak 9 C s cakl kta havay klima santrali ç k fl nda elde edebilmek için su so utma grubuna 4,5 C su üretmesi gerekir ve su so utma grubunun COP si ciddi oranda azal r. Klima Santrali fan motorlar n n küçülmesi sistemin toplam elektrik tüketiminin artmas n engellemez. - Merkezden daha düflük miktarda hava da t l r. - Daha düflük hava kanallar kesitleri ve daha küçük tesisat flaftlar na ihtiyaç vard r.

13 fiekil Ç ZON VAV, ÇEVRE ZONU REHEAT VAV KL MA S STEM 127

14 Fan Powered VAV sistemlerinin dezavantajlar : - Is l konfor (statik s tmaya göre) s tmada daha düflüktür. - Enerji tüketimi (statik s tmaya göre) s tmada daha fazlad r. - Enerji tüketimi so utmada da daha fazlad r. Seri fanl VAV terminalli sistemlerde, fanlar sürekli devrededir. Primer hava miktar daha az oldu u için free-cooling ve cool-down imkanlar daha azd r. Primer hava miktar sadece düflük hava s cakl kl sistemlerde daha azd r. Normal C verifl havas yla çal flan VAV sistemlerinde free-cooling ve cooldown dan y ll k yararlanma süreleri daha fazlad r. - Fan-powered VAV kutular n n yüksekli i simple VAV kutular na göre daha fazlad r Fan-Powered VAV Sistem Uygulama Örnekleri Uygulama Örne i 1: Tekfen Tower (fiekil 6.13) Tekfen Tower binas tasarlan rken yüksek bir yap da yüksek konforu ekonomik iflletmeyle sa lanmak için gerekli tüm kriterler göz önüne al nmaya çal fl lm flt r. Tekfen Holding A.fi. Emlak Gelifltirme Grubu nun sahip oldu u DIN EN ISO Kalite Yönetim Sistemi çerçevesinde, ofis kullan m amaçl olarak yap lm flt r. Tekfen Tower da, günümüz ofis çal flanlar - n n ihtiyaçlar n n karfl lanmas için kafeterya, kuaför, kuru temizleme, lostra, drugstore, konser, konferans, fitness salonlar gibi mekanlar oluflturulmufltur. Teknik sistem ve ekipmanlar n seçiminde konforu üst düzeyde tutulabilecek sistemler seçilmifltir. Özellikle cihaz ve ekipman seçiminde maksimum verimlilik gözetilmifltir. Bu tip konfor binalar nda enerji tasarrufu temininin en iyi yolu do ru sistemi ve bu sistemde çal flacak yüksek verimlilikte cihaz ve ekipman seçmektir. Di er önemli bir hususta, yap m esnas nda ulusal ve uluslararas standartlar takip eden profesyonel kadrolarla çal flmakt r. Tekfen Tower günümüz ihtiyaçlar n karfl layacak konforlu, güvenli ve teknolojik bir bina olmas yan nda, enerji tüketimi optimum verimlilikte, çevre ile uyumlu bir bina olarak tasarlanm fl ve yap lm flt r. Tefken Tower daki sistemler afla da özetlenmifltir: a. Mekanik Sistemler: Mekanik ekipmanlar n yerleflimi hava ve su taraf dikkate al narak kule blo unda dört ayr kat teknik hacim olarak düzenlenmifltir. Kule blo u d fl ndaki podyum bloklar nda iki adet kat teknik hacim olarak düzenlenmifltir. fiekil SER BA LI FAN-POWERED VAV TERM NAL fiekil PARALEL BA LI FAN-POWERED VAV TERM NAL 128

15 fiekil Tekfen Tower 129

16 Teknik hacimlerin yeri ve say s belirlenirken bas nç zonlamas ve cihazlardan (özellikle VAV santrallerinin 8 kat n üzerinde kullan m n n verimsiz olmas ) maksimum verimlilikte istifade edilmesi göz önünde bulundurulmufltur. Havaland rma sisteminde, iç hava kalitesinin temini için kifli bafl na 50 m 3 /h lik taze hava öngörülmüfltür. Binan n s tma, so utma ve havaland rma ihtiyaçlar n n karfl lanmas için; özellikle s tmada dönüfl havas n n tavandaki at k ayd nlatma s s n n kullanmas, k fl aylar nda hacme beslenen havan n homojen ve yeterli bir miktarda yay lmas için, paralel tip FPVAV (fan powered variable air volume) sistemi kullan lm flt r. Is tma sisteminin s cak su temini için; yüksek verimlilikte frekans konvertörlü iki adet çelik do algaz kazanlardan biri yo uflmal seçilmifltir. So utma sisteminin so uk su temini için 2 adet santrifüj, 1 adet vidal (düflük yüklerde verimli çal flman n temini için) su so utmal so utma gruplar kullan lm flt r. Binan n ihtiyaç duydu u su temini için 3 ayr kaynak kullan lm flt r. fiebeke suyu, içme suyu, ya mur suyu. Tüm sular kullan m öncesi klorlama, filtrasyon, aktif karbon, yumuflatma, ultraviyole gibi proseslerden geçirilmektedir. b. Elektrik Sistemleri: Elektrik enerjisi kaynaklar olarak flebeke, UPS ve jeneratör sistemleri kullan larak, her bir ofis kat nda elektrik beslemesi için ayr ayr flebeke panosu, UPS panosu ve jeneratör panosu koyulmufltur. Herhangi bir anda flebeke elektri inin kesilmesi veya kalitesiz olmas durumu için otomatik transfer panolar kullan larak katlara temiz elektrik enerjisinin temini sa lanm flt r. Tüm elektrik panolar nda elektronik sayaçlar kullan larak panolar n durumlar n n enerji otomasyonu taraf ndan izlenmesi sa lanm flt r. Veri ve telefonla iletiflim için fiber optik sistem kurulmufltur. Tüm kuvvetli ve zay f ak m kablolamalar halojen free olarak seçilmifl, da t mlar conduit içinden geçirilerek yap lm flt r. lk yat r m maliyeti aç s ndan bak ld nda biraz yüksek durabilecek ama iflletme ve güvenlik çerçevesinden bak ld nda son derece yüksek performanslara sahip kuru tip trafolar seçilmifltir. Ayn flekilde 2 adet son teknoloji UPS ler birbirlerini yedeklemesi sa lanarak binam - z n ve kirac lar m z n tüm önemli sistemleri koruma alt na al nm flt r. Tüm binada bak ms z tip akümülatörler kullan larak bak m maliyetleri düflürülmüfltür. Yüksek güvenilirlik ve kaliteye sahip iki adet jeneratör birbirlerine senkronize edilmifl ve otomatik transfer panelleri ile koordineli olarak yük önceliklerine göre sistem stabilitesini sa lam flt r. c. Yang n Güvenli i: Tekfen Tower binas olas bir yang n riskine karfl, NFPA, BS476, BOCA, stanbul Büyükflehir Yang n Yönetmeli i ve uluslararas sigorta flirketlerinin bak fl aç lar dikkate al narak kurulan merkezi yang n tesisat ile korunmaktad r. 130 Yang nla mücadele için; sulu söndürme, CO2/FM200 gazl söndürme, merdiven kovas bas nçland rma, asansör kuyusu bas nçland rma ve duman kontrol sistemleri bulunmaktad r. Yang nla mücadele sisteminin life safety özelli inin temini için HVAC sisteminde ba ms z UL, FM onayl yang n otomasyon sistemi bulunmaktad r. Yang n ihbar sistemi tüm zonlar izlemekte ve herhangi bir yang n durumunda yang nla mücadele sisteminin daha önceden belirlenen senaryosunu devreye sokmaktad r. Binada kullan lan tüm kablolar, yand zaman insan sa l na zararl olabilecek toksik madde ç karmayan halojen free özelliktedir. Yang nla mücadelede kullan lacak tüm ekipman kablolar halojen free + yang na dayan kl özelliktedir. Mekanik sistemlerde yand zaman toksik madde ç kartan PVC malzemeler kullan lmam flt r. Yang n alg lama sisteminde ofis hacimleri ve insan bulunan mahallerde adresli optik duman dedektörü, mekanik hacimlerde s dedektörü kullan lm flt r. d. Deprem Güvenli i: 1999 depreminden sonra yay nlanan flartname esas al narak betonarme yap oluflturulmufl, ayr ca Bo azçi Üniversitesi ve Kandilli Rasathanesi Deprem Araflt rma da görevli Prof. Dr. Nuray Ayd no lu taraf ndan etüt edilerek raporlanm flt r. Yap betonarmesinin d fl nda tüm cihaz, ekipman, boru vs Amber Booth firmas n n dan flmanl nda deprem esnas nda sismik kuvvetlerin 1g olaca düflünülerek, tüm cihaz, ekipman boru vs sismik halatlar ile ba lanarak sertifikaland r lm flt r. Burada amaçlanan deprem esnas nda cihaz ve sistemlerin hasar görmeden etkinliklerini korumalar d r. e. Akustik: Cihazlardan, borulardan bina betonarmesine geçebilecek tüm titreflimlerin engellenmesi için floating sistem oluflturulmufltur. Bu sistem Türkiye de ilk defa uygulanm flt r. Bu sistemde tüm cihaz ve borular titreflim al c yaylar ile as lm fl veya yay üzerine oturtulmufltur. Ayr ca gürültünün hava ile di er mahallere ulaflmas n önlemek için tesisat katlar nda akustik tavan ve döfleme yap lm flt r. Konfor, ilk yat r m maliyeti, iflletme maliyeti ve kolayl aç s ndan sistemlerin de erlendirilmesi ise afla- da verilmifltir: a. Is tma-so utma Sistemi: Tüm s tma ve so utma devresi pompalar n n frekans konvertörlü olmas ilk yat r m yüksek, bunun yan nda enerji tüketimi minimumda tutmaktad r. Kazanlar n yo uflmal, frekans kontrollü olmas ilk yat r m maliyetini yükseltmekte, enerji tüketimini azaltmaktad r (fiekil 6.14). So utma gruplar n n, bina yük profili, minimum kapasite ve en çok çal flma kapasitesi aral dikkate al narak, en iyi COP de- erini verecek 2 santrifüj + 1 vidal seçilmesi büyük oranda enerji kullan m nda tasarruf sa lamaktad r.

17 fiekil x2.500 kw TÜRBÜLATÖRSÜZ ÜÇ TAM GEÇ fil KAZANLAR (Sa daki Entegre Yo uflma Eflanjörlü) VE KURUM YAPMAYAN ORANSAL BRÜLÖRLER (Soldaki Özel Susturucu Kapakl ve Frekans Kontrollü) 131

18 fiekil Tekfen Tower FAN POWERED VAV fiekil Tekfen Tower KL MA SANTRALLER 132

19 b. Havaland rma Sistemi: Havaland rma sisteminin FPVAV olmas ve cihazlar n maksimum verimi verecek flekilde seçilmesi konfor düzeyini di er alternatiflerine nazaran en üst seviyede tutmaktad r (fiekil 6.15). Buna karfl l k ilk yat r m maliyeti di er alternatiflere göre yüksek olmaktad r. Bu sistemde havan n de iflken olmas ve y l n alt ay d fl havan n so- uklu undan istifade edilmesi (free cooling) sayesinde enerji tüketimi minimumda tutulmaktad r. c. HVAC Otomasyonu: Binada bulunan tüm merkezi cihazlar merkezi otomasyon sistemi taraf ndan kumanda edilmekte ve izlenmektedir. Binada her bir ofis kat n n her bir odas ndaki cihazlar kumanda edilebilmekte ve izlenebilmektedir. Cihazlar n çal flma programlar ve senaryolar otomasyon üzerinden kontrol edilebilmektedir. Kurulan otomasyon sisteminin Back Net uyumlu olmas, back net uyumlu ekipmanlar ile direkt haberleflme imkan sa lamaktad r. Otomasyon sistemi ile tüm ekipmanlar n tek bir merkezden izlenmesi iflletim kolayl, ar zalara h zl müdahale ve anomaliliklerin önceden tespitinde büyük avantaj sa lamaktad r. d. Enerji Otomasyonu: Binada bulunan tüm trafolar, UPS, jeneratör, ana da t m panolar, kat ç k fl panolar izlenmektedir. Gerilim, ak m, enerji durumu vs izlenebilmektedir. Herhangi bir noktadaki enerji kesilmesi enerji otomasyonuna bilgi olarak gelmektedir. Ayr ca oluflturulan senaryoya göre ayd nlatma otomasyonu yap lmaktad r. Bir iflletmede enerjinin süreklili inin sa lanmas aç s ndan, tüm enerji üretim ve da t m sistemlerinin izlenmesi önemli bir husustur. Enerji Otomasyonu sistemi ile birlikte tüm kirac lar n elektrik harcamalar ayl k olarak takip edilmekte ve otomatik faturaland rma yap lmaktad r. e. Asansör Otomasyonu: Binada bulunan tüm asansörlerin bilgisayar ekran üzerinde; çal flma durumlar n gösteren otomasyon sistemi tesis edilmifltir. Bu sistem vas tas ile asansörlerin çal flma durumlar, ar zalar, konumlar sürekli olarak izlenebilmekte, ihtiyaç durumunda otomasyon üzerinden kumanda edilebilmektedir Uygulama Örne i 2 Ç ZON: Paralel fanl VAV (Fan Powered VAV) DIfi ZON: Reheat paralel fanl VAV VAV ve yukar da bahsedilen fan coil sistemlerinin en büyük dezavantaj düflük yüklerde mekanlarda istenen hava hareketlerinin sa lanamamas d r. Bu sistem merkezi olarak VAV gibi çal flan ancak VAV kutular na ilave edilen fanlarla sabit debili gibi çal flan bir sistemdir. Bu sistemler paralel ve seri fanl olarak kullan labilir. Paralel fanl sistemler seri fanl sistemlere göre daha çok tercih edilen sistemlerdir. Paralel fanl sistemde merkezi AHU lerden gelen hava miktar tüm so utma yükünü alacak flekilde seçilir. Hacmin so utma ihtiyac düfltükçe debi k s l r ve bir noktadan sonra fan devreye girerek odadaki dönüfl menfezinden ald hava ile merkezden gelen havay kar flt rarak hacme gönderir. Çevre zonda k fl aylar nda s ihtiyac olaca ndan ayr ca bir reheat batarya kullan l r. Merkezden gelen C s cakl ndaki taze hava asma tavandan al nan s cak hava ile kar flt r larak hacimlere verilir. htiyaca göre bu bölümlerde s t c bataryada devreye girer. ç zonlarda ise tavan içi hava daha s cak oldu undan bu hacimlerin s t lmas da bu cihazlarla sa lan r. Fan powered VAV sistemi VAV sistem avantajlar na ilaveten afla daki avantajlara sahiptir: - Hacimlere debide hava verilmesi daha etkin bir havaland rma sa lar. - Asma tavan içi at k s kullan labilir bir s haline dönüflür. - Sabah s tmas nda merkezi fanlar n çal flmas na gerek yoktur. Normal VAV sistemi dezavantajlar na ilave olarak afla daki maddeleri sayabiliriz: - Fan n hacim içinde olmas, durup kalkmas ve k - fl n s cak havay tavandan üflemesi nedeniyle ses problemi oluflur. - lk yat r m n ilave elektrik tesisat da gerektirdi- inden daha pahal d r. - Kutu içindeki fan n elektrik tüketimi ve havaya verdi- i s n n büyük bir k sm ilave enerji tüketimi oluflturur. - Tavan içindeki çok say da fan n ilave servis, bak m ve yedek parça maliyeti olacakt r. - lk yat r m maliyeti klasik VAV sisteme göre daha yüksektir. - Tavandan üflenen s cak hava nedeniyle (statik s tma + VAV sistemine göre) daha düflük konfor ve daha fazla enerji tüketimi oluflur. - Fan powered VAV kutular n n dönüfl havas giriflinde hava filtresi mutlak kullan lmal d r Endüksiyon Kutular Merkezden gelen hava debisini k sarken, ayn anda endüksiyon ile ortam havas n kar flt rarak, ortama sabit debide hava veren endüksiyon kutular nda, endüksiyon için gerekli olan h zlara ulaflabilmek için daha yüksek iç statik bas nç gereklidir, bu da merkezi sistemdeki fan enerjisi ihtiyac n art r r. Bundan öte bu tip cihazlarda iflletme problemleri de oldu undan büyük projelerde kullan m azd r. Ticari binalarda kullan m alan bulsa bile, tasar mc lar n çok s k kullanmad bir terminal tipidir D fl Zonlarda Statik Is tma Yap lmas D fl zonlarda bu üç VAV tipinden biri kullan labilir, ancak s tma ihtiyac olan yerlerde (ki d fl zonlarda Türkiye nin her bölgesinde k fl n s tma ihtiyac vard r) ilave s t c da tasarlanmal d r. Bu VAV terminaline elektrikli veya sulu tip s t c montaj d fl nda iki alternatif ile yap labilir: 134

20 a. Birinci olarak d fl yüzeylerde özellikle cam önlerine radyatör veya sulu s tma konvektörü eklenebilir. Konvektördeki su ak fl termostatik olarak kontrol edilmeli ve ayr ca s tma su s cakl d fl hava s cakl na ba l olarak da de ifltirilmelidir. b. kinci alternatif ise çevre zonda elektrikli s t c kullan lmas d r. Bu s t c VAV terminalinden ba- ms z olarak termostatik kumanda edilir. - Is tma ile ilgili bir baflka yaklafl m da, VAV kutusunun içine sulu batarya veya elektrikli s t c koymak (reheat) ve VAV kutusu minimum hava debisinde olmas na ra men oda s cakl düflüyorsa bu s t c y çal flt rmaktad r. Bu husus VAV sisteminin en büyük problemidir. Is tma ihtiyac olan k fl aylar nda sistem minimum hava debisine düfler. Minimum hava debisi kullan larak yap lan s tmada hava yere indirilemez ve tavan seviyesinde kal r. - Asma tavan içinden s cak su borular n n geçirilmesi daha sonraki y llarda su s z nt lar n n yarataca sorunlar da dikkate al nd nda tercih edilmeyebilir. - Hem enerji ekonomisi hem de daha iyi s l konfor flartlar n sa lamak için tavandan üflenen havan n s cakl, oda s cakl ndan düflük olmal d r (hem yaz hem de k fl mevsiminde). Çevre zonda statik s tma yap l p, VAV kutular na s t c koymadan havay odaya üflemek genellikle daha uygundur ç Zonlarda Statik Is tmaya veya VAV Kutusundan Is tmaya htiyaç Var m? ç zonlarda yükler sabittir, zamana ve d fl hava flartlar - na ba l olarak büyük farkl l klar göstermez. Bu yükler genellikle ayd nlatma, bilgisayar vb ofis cihazlar ve insanlardan gelen s kazançlar oldu undan iç zonlarda yaz-k fl so utma ihtiyac vard r. Bu yüzden çok özel durumlar d fl nda iç zonlarda statik s tmaya veya VAV kutusundan s tmaya ihtiyaç olmad söylenebilir. Ancak çevrede reheat VAV kullan l yorsa iç mekanlarda da reheat VAV kullan lmas, hafta bafl ve sabah çal flmas nda faydal d r. E er VAV kutular nda s tma yap lmas isteniyorsa; sulu s t c batarya yerine, hem servis ve bak m kolayl aç s ndan hem de tavanda borular için yer kayb olmamas için elektrikli s t c kullan lmas genellikle daha do rudur. Ancak elektrikli hava s t c s kullan ld nda bunlar için ilgili Avrupa normlar nda belirtilmifl olan tüm yang n emniyet tedbirleri al nmal d r Düflük S cakl kl Haval VAV Sistemleri Yukar da anlat lan tüm uygulamalar, üfleme havas s - cakl ile oda s cakl aras ndaki farka bak larak tasarlan r. Bu s cakl k farklar (oda s cakl ile üfleme havas n n s cakl k fark ): Δt = 8-10 C aras ndad r. Üfleme havas s cakl tam haval sistemlerde yaz klimas nda C aras ndad r. Kat yüksekli i (asma tavan alt ) 3,5 m den daha yüksek ise daha düflük s cakl kta hava üflenebilir. Düflük s cakl kl haval VAV sistemlerinde ise üfleme havas 9-10 C de erlerinde tasarlanmaktad r. Bu durumda oda s cakl ile üfleme havas n n s cakl k fark yaklafl k Δt = 16 C olur. Düflük s cakl kta hava, su so utma grubu ç k fl s cakl 4,5 C ye ayarlanarak elde edilebilir. E er projede buz depolama var ise, elektrik yükünü azaltmak için, 4,5 C deki su buz depolama tasar m n n bir parças olarak da elde edilebilir. Düflük s cakl kta hava kullan m buz depolama için bir argüman de ildir. Buz depolama sistemi için en önemli flart, gece elektrik tarifesinin çok ucuz olabilmesidir. Düflük s cakl kta hava su so utma grubunun düflük s cakl kta su üretmesi ile elde edilir. E er su so utma grubu 4,5 C su veriyor ise, so utma sisteminin iflletme gideri artacak ve su so utma grubu ekonomizör devresi kullan lmadan uzun süre devrede kalacakt r. Bu düflük su s cakl klar na ulaflmayan absorpsiyonlu so utma gruplar n n da kullan m mümkün olmamaktad r. Düflük s cakl kl hava sistemi çözümünün önemi, bu durumda binaya verilen hava miktar n n önemli ölçüde azalmas d r. Bu flekilde hava miktar n n azalmas ile hava da t m kanallar n n boyutlar da küçülür. Fan enerjilerinden yap lan tasarruf su so utma grubunun ilave harcayaca enerjiden daha fazla olabilir. Ancak bu tip düflük s cakl kl haval uygulamalarda, özellikle iç zonlarda düflük hava debisinin tasar m debisinin alt na düflmemesi için fan powered VAV kullan lmas zorunludur. Sonuç olarak düflük s cakl kl haval VAV sistemlerinde klima santralleri fanlar n n enerji tüketimi azal r. Ancak, - VAV fanlar ilave enerji tüketir, - Daha düflük s cakl kta su üretmek zorunda olan su so utma gruplar da daha fazla enerji tüketir, - Klima santralinde afl r so utulan hava (9 C) yo- uflma nedeniyle daha fazla enerji tüketir, - Hava kanallar nda genellikle daha fazla s kazanc oluflur (düflük s cakl ktaki hava nedeniyle). Sonuç olarak genellikle düflük s cakl kl hava da t m sistemlerinde tüketilen enerji genellikle daha fazlad r. Y l içinde free cooling den yararlan labilecek süre de azal r. D fl hava entalpisinin dönüfl havas entalpisinden düflük oldu u her durumda free cooling den tam olarak yararlan labilir. Free cooling; d fl hava s cakl n n oda s cakl ndan daha düflük oldu u saatlerde çilleri veya so utma kompresörlerinin çal flt rmadan klima santrallerinin taze hava oran n artt rarak so utma yapabilme alternatifidir. Ya da so utma kulesi devresinde ilave edilen bir eflanjör yard m yla so uk su elde ederek free cooling yap labilir. Düflük s cakl kl haval VAV sistemlerinde (Fan-Powered VAV) klima santrallerinin taze hava miktar, simple VAV sistemlerine göre daha az oldu u için, ara mevsimlerde free cooling den yararlanma süresi daha azd r. 135

21 HAVA - SU S STEMLER Tarihsel anlamda hava-su sistemleri endüksiyon sistemleriyken, günümüzde bu sistemlerde fan coiller kullan lmaktad r. Bu çözümde binan n d fl zonuna duvarlara fan coiller konarken, iç zonda tam haval VAV sistemleri, d fl zonda da sabit debili havaland rma sistemi kullan l r. Yüksek binalarda k fl n s tma ihtiyac olan yerlerde genelde 4 borulu fan coil tasarlan r. ç zonlara hava veren kanal sistemi üzerinden d fl zona da gerekli olan hava verilebilir. Ancak d fl zonda havaland rmay garanti alt na almak ve her zaman hava hareketlerini sa lamak için sabit debili kutular kullan l r. Ancak bu durumda VAV sisteminin kar fl ml de il %100 taze hava ile çal flmas gereklidir. VAV santralinde enerji masraf n düflürmek için havadan havaya tercihen rotorlu bir s geri kazanma sistemi kullan lmal d r. Böylece çevre zonuna sabit hava debili kutular üzerinden gerekli minimum taze hava miktar VAV sisteminden verilir. VAV sisteminin kar fl ml olmas durumunda çevredeki minimum taze hava oran n garanti edebilmek için sabit hava debili kutular üzerinden gere inden en az 2-2,5 misli daha fazla hava üflemek gerekecektir (kar fl ml VAV taze hava oran %35 kabul edildi inde). Bu hava sabit olarak VAV verifl s cakl nda (yaklafl k 15 C de) üflenece inden hem VAV kanallar n n ve klima santralinin büyümesine, hem de k smi yüklerde çevrede kontrolün kaybolmas na sebep olacakt r. Yani k smi yüklerde çevredeki fan coil sistemi re-heat yapmaya ba layacak ve enerji harcamalar çok artacakt r. Not 1. ç zon VAV sistem için ayr bir klima santrali (kombi tip) kullan lmas imkan varsa daha uygundur. Not 2. stanbul ikliminde klima santralinde monte edilen s geri kazan m sistemleri en so uk ve en s cak günlerde çok yararl olmakla birlikte, y ll k verimlikleri (fan motor güçleri daha büyük oldu u için) araflt r lmal d r. Hava-su sisteminin avantaj üfleme havas ve dönüfl havas sistemlerinin kapasitesinde azalma ve tam haval sistemlerin kanallar na göre daha küçük boyutta kanal sistemine sahip olmas d r. Ayr ca cihazlar n yerlefltirilece i mekanik oda büyüklü ünün azalmas, tavan aras nda daha az yer ihtiyac olmas da avantajd r. Ancak hava-su sisteminde s de- ifltiriciler ve pompalar için mekana ihtiyaç duyulmaktad r. Tavan aras nda daha az yer ihtiyac olaca- ndan d fl duvar maliyeti ve binadaki di er düfley elemanlar n maliyeti azalacakt r. Bu sistemin dezavantaj olarak egzoz hava kanal kesitinin duman tahliyesi için yetersiz kalabilmesi söylenebilir ki bu da sandwich sistem uygulamas ile çözülebilmektedir. 136 fiunu tekrar vurgulamak gerekirki, ofis alanlar nda taze hava insan say s na veya hava de iflimine göre hesaplan r. Bu da yaklafl k 2-3 hava de iflimine karfl l k gelir. stanbul gibi iklime sahip yerlerde zaten saatte 6 de iflimi sa layan bir hava debisi so utma ihtiyac n da karfl layabilir. Konulacak 4 borulu fan coil cihazlar, otomasyon vanalar ayr ca bir maliyettir ve sistem ilk yat r m çok yükselmesine sebep olur. Sonuç olarak hava ve su sistemlerinin birlikte kullan lmas gerektiren ihtiyaçlar n olup olmad iyice araflt r lmal d r (Duman egzozu için VAV sisteminin dönüfl kanal kullan lmas ile bu dezavantaj azalt labilir.) Uygulama Örnekleri Uygulama Örne i 1: Türkiye fl Bankas Kuleleri (fiekil 6.18) Ç ZON: VAV DIfi ZON: Fan coil (4 borulu) + Taze hava + Egzoz - 5 bodrum, girifl kat, asma kat ve 41 normal ofis kat ndan oluflan genel müdürlük kulesi ile 26 normal ofis kat ndan bulunan iki ifl kulesinden oluflmaktad r. - Kulelerde klimatizasyon VAV + 4 borulu fan coil sistemi kullan larak yap lm flt r. Sistemin tipik kat kat plan fiekil 6.19 da görülmektedir. Çevre zonda 4 borulu fan coil sistemi, k fl n s kay plar ile enfiltrasyonu, yaz n da s kazançlar n karfl lar. Böylece çevredeki s tma ve so utma fan coil sistemiyle karfl lan r. Kata tek klima santralinden besleme yap lmaktad r. Dikey flafttan ayr lan kat ana da tma kanal havay kontrol kutular na tafl - maktad r. ç zonda VAV kutular bulunmaktad r. Bu kutulardan yüke göre debisi de iflen sabit s cakl kta so uk hava üflenmektedir. Üfleme havas s cakl 16 C mertebesinde olup, bütün y l çekirdek zon so- utulmaktad r. VAV kutular n minimum ayar %40 olarak belirlenmifltir. Havan n ortama verilmesinde swirl difüzörler kullan lm flt r. Ayn kanaldan ayr lan kollarla, so uk hava d fl zona CAV kutular ndan geçerek sabit debide üflenmektedir. CAV kutular de iflen koflullardan ba- ms z olarak ayn sabit debiyi ortama verebilen kontrol kutular d r. D fl zon üflemelerinde slot difüzörler kullan lm flt r. Sabit debi ve s cakl ktaki bu hava, çevre zonun taze hava ihtiyac n da karfl lamaktad r. K fl n VAV sistemden 16 C sabit s cakl kta çevre zonuna verilen havan n ortam s cakl na yükseltilmesi için gerekli olan s tma enerjisi de çevre zondaki fan coil sistemince karfl lan r. Fan coil cihazlar n n borular yükseltilmifl döfleme alt ndan çevrede dolaflmaktad r. Bu sistemle çevre zonda daha düflük asma tavan yükseklikleri ile yetinmek mümkün olmaktad r.

22 fiekil Türkiye fl Bankas Kuleleri 137

23 138 fiekil 6.19A. Türkiye fl Bankas Genel Müdürlük Binas T P K KAT PLANI

24 fiekil 6.19B. Türkiye fl Bankas Genel Müdürlük Binas T P K KAT PLANI 139

25 Uygulama Örne i 2: Yap Kredi Plaza D-Blok (fiekil 6.20) Ç ZON: VAV DIfi ZON: Reheat VAV + Taze hava + Egzoz - Yap 7 bodrum ve 28 normal ofis kat ndan oluflmufltur. - Ofis katlar nda klimatizasyon reheat VAV sistemi kullan larak yap lm flt r. Reheat için s cak su kullan lm flt r. - Bilgisayar ve server odalar için ba ms z çillerler düflünülmüfl, ayr ca kule suyu kullan larak elde edilmifl so utulmufl su k fl aylar yükü için kullan lm flt r. Böylece önemli bir ekonomi elde edilmifltir. - Konferans salonu, fuaye, girifl holü gibi hacimlerde yerine göre konvansiyonel hava santralleri ve çift devirli fanlar kullan larak klimatizasyon temin edilmifltir. Yap n n genel görünüflü ve tesisat katlar da l m fiekil 6.21 de görülmektedir. Sistemin ana tesisat merkezi 7. bodrum katta olup 13. normal katta ara tesisat kat oluflturulmufltur. Ayr ca çat da ve podyumda tesisat hacimleri mevcuttur. Klima sistemi su borulamas na ait ak m flemas dört pafta halinde fiekil 6.22, 23, 24 ve 25 te verilmifltir. Tesisat merkezi 7. bodrum kattad r. Buradaki sistem ikiye bölünerek verilmifltir. Tesisat merkezindeki s tma ak m flemas fiekil 6.22 de görülmektedir. Üç adet s cak su kazan ndan üretilen 80/60 C s cakl ktaki s cak su da t m kolektörüne ulaflmaktad r. Buradaki sirkülasyon pompalar yla s cak su bodrum kat radyatör devresine, klima santrallerine, boylerlere ve 1. devre plakal eflanjöründe elde edilen 75/55 C s cak su 1. devredeki VAV s t c lar na ve yüksek yap ara tesisat kat na beslenmektedir. Yüksek yap s tma ak m flemas fiekil 6.23 te görülmektedir. Ara tesisat kat ndaki da t m kolektöründen 75/55 C s cak su yine klima santrallerine ve ara zon s tma eflanjörüne beslenmektedir. Ara zon s tma eflanjöründe elde edilen 70/50 C s cak su ise kendi sirkülasyon pompalar yla üstündeki katlarda bulunan fan coil devresine, VAV santralleri s t c lar na ve di er klima santrallerine bas lmaktad r. Suyun eflanjöre dönüflü yine toplama kolektöründeki pompa yard m yla olmaktad r. Böylece sistemde iki düfley bas nç zonu oluflturulmufltur. fiekil Yap Kredi Plaza 140

26 fiekil Yap Kredi Plaza D-BLOK GENEL GÖRÜNÜfi VE TES SAT KATLARI 141

27 142 fiekil Yap Kredi Plaza D-BLOK ISITMA AKIM fiemasi

28 fiekil Yap Kredi Plaza D-BLOK ISITMA AKIM fiemasi 143

29 144 fiekil Yap Kredi Plaza D-BLOK SO UTMA AKIM fiemasi

30 fiekil Yap Kredi Plaza D-BLOK SO UTMA AKIM fiemasi 145

31 Zonlar aras iliflki s tma eflanjörleriyle sa lanmaktad r. Alt, ara ve üst zonlarda su s cakl her kademede 5 C azalmaktad r. Ayn sistemin so uk su flemas ise paralel paftalar halinde fiekil 6.24 ve 25 te verilmifltir. 7. bodrum kattaki tesisat merkezindeki so utma ak m flemas fiekil 6.26 da görülmektedir. Üç adet su so utmal so utma grubunda üretilen 6/12 C s cakl ktaki so uk su da t m kolektörüne ulaflmaktad r. Buradaki sirkülasyon pompalar yla so uk su ara tesisat kat merkezine ve ara kat klima santrallerine, fan coil devrelerine ve santrallere beslenmektedir. Suyun so utma gruplar na dönüflü toplama kolektöründeki primer pompalar yard m ile olmaktad r. fieman n sa taraf nda so utma kulesi ba lant s verilmifltir. Ayr - ca burada görülen eflanjör yukar da sözü edilen bilgisayar so utmalar için kullan lmaktad r ve flartlar uygun oldu unda do rudan so utma kulesinden gelen su eflanjörde kullan labilmektedir. 13. kattaki ara tesisat merkezi ve üstündeki katlar so uk su ak m flemas fiekil 6.24 te görülmektedir. Buradaki da t m kolektöründen 6/12 C so uk su klima santrallerine ve ara zon so utma eflanjörüne beslenmektedir. Ara zon so utma eflanjöründe elde edilen 8/14 C so uk su ise kendi sirkülasyon pompalar yla, klima santrallerine ve bilgisayar odalar - na beslenmektedir. Suyun eflanjöre dönüflü yine toplama kolektöründeki pompa yard m yla olmaktad r. Böylece sistemde s cak suya paralel olarak iki düfley bas nç zonu oluflturulmufltur. Zonlar aras iliflki so utma eflanjörleri ile sa lanmaktad r. fieklin sa taraf nda ise yine so utma kulesi ba lant s yer almaktad r. Tipik VAV sistemi kat plan fiekil 6.26 da görülmektedir. Dikey flafttan ayr lan kat da tma kanal havay VAV kutular na tafl maktad r. Kutu ç k fl nda susturucular yer almaktad r. Daha sonra oluflturulan plenum kutular ndan ayr - lan esnek kanallarla hava slot difüzörlere gelmekte ve bu difüzörler yard m yla hava ortama üflenmektedir. Çevre zon VAV kutular nda reheat imkan bulunmaktad r Uygulama Örne i 3 Ç ZON: VAV ÇEVRE ZONU: Sabit hava debili (CAV) + Dört borulu fan coil Bu sistem çevredeki fan coil sistemi k fl n s kay plar ile enfiltrasyonu karfl lar. Böylece çevredeki s tma, s tma ve so utma fan coil sistemiyle karfl lan r. Tek klima santrali kullan ld nda, bu santralden elde edilen sabit s cakl ktaki hava, iç zonda VAV kutular kontrolü de bütün y l boyunca so utma yapar. Ayn hava d fl zona CAV kutular yla sabit debide üflenerek, zonun taze hava ihtiyac n karfl lar ve 146 so utma yükünün karfl lanmas na katk da bulunur. VAV sistemi her iki zonun taze hava ihtiyac n da karfl lamaktad r. Bu nedenle minimum aç kl k ayar bulunmal d r. K fl n C sabit s cakl kta çevre zonuna verilen havan n ortam s cakl na yükseltilmesi için gerekli olan s tma enerjisi de çevre zondaki fan coil sistemince karfl lan r. Söz konusu enerjinin kay p olarak de- erlendirilmesi gerekir. K fl koflullar nda d flar dan al nan so uk hava ana santralde üfleme s cakl na kadar s t l r. Bunun üstündeki s tma çevre zonda karfl lanmaktad r ve bu s tma aksi halde zaten yap lmak zorundad r. K fl döneminde mekanik so utma devrede de ildir. Bu durumda çevredeki fan coil s tma kapasitesi hesaplan rken: - Zon iletimsel s kayb, - Zonun enfiltrasyon kayb, - VAV minimum hava debisinin 22 C ye s t lmas için gerekli s dikkate al nmal d r. Fan coil so utma kapasitesi hesaplan rken üflenen so- uk havan n etkisi dikkate al nmaz ve bir emniyet olarak b rak l r. Tek klima santrali yerine iki santral kullan ld nda, çevre zon için ayr bir primer hava sistemi kullan l r. fiekil 6.27 de flematik tek hat kat plan olarak görülen bu sistemde iç zona VAV santralinden besleme yap lmaktad r. Esas olarak yukar da anlat lan sistemin eflde eridir. Avantajlar : - Kolay ve ekonomik gece ayar yap m /sabah s t lma operasyonu, - Zon kontrolü için mükemmel bir esneklik, - Pencere alt na s t c yerlefltirilmesi, muhtemel down - draft problemine en iyi çözüm olmas, - Sadece bir tek klima cihaz ve tek kanal sistemi olmas, - D fl zonda kanal boyutlar ndan tasarruf dolay s yla asma tavan derinli inde kazanç sa lamas, - Dönüfl - egzoz sistemi ile d fl hava so utma imkan n n ( s geri kazan m ) kolayl kla uygulanmas, - Çevre zonda fan coil sisteminde s kazan m sistemi tatbikat na elverifllilik Dezavantajlar : - lk yat r m maliyeti yüksektir. - Fan coil üniteleri çevre zonda kullan lmas burada yer kayb na neden olmaktad r. - Fan coil ünitelerinin nedeniyle ses problemi olacakt r. - Çevre zonda free cooling yeterince yap lamaz. - Çevre zonda iç hava kalitesi daha düflük kalacakt r. - Çevre zonda gece ventilasyonu (cool down) yap lamaz. - Müstakil duman egzoz sistemi gerektirir.

32 fiekil Yap Kredi Plaza D-BLOK VAV BLOK UYGULAMASI ÖRNEK KAT 147

33 fiekil Ç ZON VAV, ÇEVRE ZONU PR MER HAVA + FAN CO L KL MA S STEM TEK HAT fiemasi 148

34 SULU (FAN COIL) S STEMLER Sulu sistemler esas olarak fan coil (2 veya 4 borulu) sistemleridir. So uk tavan uygulamalar da sulu sistemlerdir. Fan coil sistemlerinde bir merkezde haz rlanan so- utulmufl su ve s cak su, bina içine da t lm fl fan coil cihazlar na gönderilir. So uk su bir su so utma grubunda, s cak su ise bir s cak su kazan nda üretilir. Fan coil cihazlar bir fan ve s geçifl yüzeyi olarak serpantin içeren elemanlard r. Fan yard m ile odadan al n p, serpantinler üzerinden geçirilerek so utulan veya s t lan hava tekrar odaya üflenir. Serpantin içinden so uk su geçiyorsa so- utma, s cak su geçiyorsa s tma yap l r. Dönüfl borular yla merkeze döndürülen su tekrar so utularak veya s - t larak sirküle ettirilir. Bunun için dolafl m pompalar kullan l r. Özellikle çok odal binalarda ve kanal geçirmek için yeterli hacmin bulunmad uygulamalarda tercih edilir. Fan coil üniteleri otel, hastane, ofis ve yüksek katl binalarda kullan lmaktad r. Fan coil üniteleri cam önlerine, asma tavan içlerine yada tavan alt na veya döfleme içine konabilir. E er kullan lan fan coil cihaz n n içinde tek serpantin varsa kurulan sisteme 2 borulu fan coil sistemi, e er fan coil cihaz n n içinde s tma ve so- utma olarak iki serpantin varsa sisteme 4 borulu fan coil sistemi ad verilir. 2 borulu fan coil sistemlerinde da- t m ve toplama yapan iki boru dolafl r. 4 borulu fan coil sistemlerinde iki da t m ve iki toplama borusu vard r. 2 borulu fan coil sisteminde ayn anda ya so utma ya da s tma yap labilirken, 4 borulu fan coil sisteminde ayn anda her fan coil cihaz nda birbirinden ba ms z s tma veya so utma yap labilir. Klasik fan coil sistemlerinde havaland rma yoktur. Bu eksikli i gidermek için: a) d fl duvardan taze hava al narak fan coil üzerinden mekana verilebilir, b) taze hava merkezi kanall bir klima santrali ile mekana verilebilir. Ancak b) fl kk kullan ld nda sistem hava + sulu sistem olarak çal fl r Uygulama Örnekleri Uygulama Örne i 1: Akmerkez Ofisler ( ki Borulu Fan Coil Sistem) Akmerkez kompleksi yaklafl k m 2 toplam inflaat alan na sahiptir (fiekil 6.28). En alt garaj katlar d r. Kalan k sm çarfl, ofis bloklar (iki adet), konut blo u olarak 90 ayr kullan m amac na hizmet vermektedir. Mekanik ve elektrik sistemlerinin odalar bodrumlard r. Çarfl dört katl d r. Normal katlarda dükkanlar en üst katta da lokantalar ve sinema salonlar vard r. Çarfl, ofis bloklar ve konutlar n s tma ve klima sistemleri tamamen ayr olarak planlanm flt r ve uygulanm flt r. Ofislerin kazan ve so utma gruplar ayr olarak bloklar n alt na yerlefltirilmifltir. HVAC Tesisat flemalar n n bir örne i fiekil 6.29A ve B de verilmifltir. fiekil Akmerkez OF SLER (FAN COIL) 149

35 150 fiekil 6.29A. ÜST ÇARfiI C BLOK HAVALANDIRMA POJES

36 fiekil 6.29B. ÜST ÇARfiI C BLOK HAVALANDIRMA POJES 151

37 Bloklar n detaylar afla da özetlenmifltir: a. ki adet Ofis Blo u - ki borulu fan coil sistem, taze hava ve egzoz tesisat uygulanm flt r. - Kalorifer kazanlar iki adet her biri s tma ihtiyac n n 3/4 ü kapasitesinde seçilmifltir. - So utma gruplar iki adet su so utmal tiptir (fiekil 6.30). - Kazanlar ve su so utma gruplar alt bodrum kata yerlefltirilmifltir. - Bu bina bugün yap lacak olsa dört borulu fan coil veya VRV veya VRV ve statik s tma olarak yap labilir. b. Bir adet Konut Blo u - Konut blo u konutlarda da s tma kazanlar blok alt na yerlefltirilmifltir ve merkezi konut s tmas yap lmaktad r. - Is tma cam önlerindeki radyatörler ile yap lmaktad r. - Konutlar n klima sistemi projede yoktu. Daha sonra split klima sistemleri iste e ba l olarak bireysel uygulanm flt r. - Bu gün bu bina yeniden yap lacak olsa klima sistemi konutlar için önceden planlanmal d r. - So utma sisteminde ayr ca, taze hava egzoz tesisat da yap lmal d r. - Konut blo unda su so utmal VRV sistemi bir yenileme program yap l rsa bu gün için de uygulanabilir görünmektedir. c. Çarfl (Al flverifl Merkezi) - Çarfl n n da su so utma gruplar su so utma kulesi ve kalorifer kazanlar ayr olarak planlanm fl ve uygulanm flt r. - Çarfl da gezinti koridorlar için klima sistemlerinde tam haval, kar fl m haval, kombi tipi klima santralleri kullan lm flt r. - Dükkanlarda ise VAV sistem ( s t c l tip) kullan lm flt r. - Ak merkez çarfl daki klima sisteminde s tma sezonunda ve ara mevsimlerde free cooling yap larak çok ciddi oranda enerji ekonomisi yap lmaktad r ve çok yüksek iç hava kalitesi sa lanmaktad r. - Son kattaki lokantalar n oldu u katta egzoz %100 yap lmaktad r. Sinema salonlar için de ba ms z klima sistemleri vard r Uygulama Örne i 2: Kanyon (fiekil 6.31) Kanyon bodrumlar, ofis blo u (fiekil 6.31), çarfl (fiekil 6.32) ve residence tan oluflmaktad r. Kanyon ofis blo u zemin, 32 normal kat, iki ara tesisat kat ve 5 adet bodrum kattan meydana gelmifltir. Normal katlar konut olarak kullan lmaktad r. Ofis kulesinde 26 ofis kat bulunmakta, 27. kat mekanik kat d r. Ofis katlar m 2 leri standartt r. ç dekorasyonlar kirac lar n kendi insiyatifindedir. Katlarda sabit hava debisi CAV kullan lmaktad r. Çekirdek dedi imiz yerde WC ve hol bulunmakta; çekirdek d fl ise kirac ya ait bölümdür. Her ofis kat nda 2 ayr noktadan egzoz yap lmakta ve taze hava verilmektedir katlar n mekanik odas 2. bodrum katta, katlar n mekanik odas 27. kattad r. Yani tüm ofis katlar n n havaland rmas 2 ayr mekanik odadan beslenmektedir. Is tma ve so- utma sistemi ise ana mekanik odadan gelen ve ofis alt nda 4. bodrum katta eflanjör odas na gelen kat alt zon ve kat üst zon olarak 2 ayr zonlama mevcuttur. fiekil Akmerkez SO UTMA GRUPLARI (Ç LLERLER) 152

38 fiekil Kanyon OF SLER DIfi GÖRÜNÜfi (4 BORULU FAN COIL) 153

39 Toplam ofis katlar için 4 adet klima santrali mevcut olup rotary tip s geri kazan m bulunmaktad r. 2 tanesi çat kat olan 27. katta, 2 tanesi ise 2. bodrum kattad r. Ayr ca ofis lobisi içinde 1 adet klima santral yine 2. bodrum kattad r. Kat baz nda santral yoktur. Ofis katlar için 27. katta WC fanlar mevcuttur katlar bir, katlar ise ayr bir WC fan beslemektedir. Katlara toplam verifl havas l/s, egzoz havas ise l/s dir. Her katta bulunan çekirdek içindeki lobiye ise 170 l/s hava verilmektedir. Ayr ca her katta bulunan WC lerden 110 l/s egzoz yap lmaktad r. Her ofis kat n n s tma yükü 36 kw, so utma yükü ise 93 kw d r. Is tma, so utma de erleri her kat için çok az farkl l klar göstermektedir. Ofis katlar n n plan ve uygulama detay ise fiekil 6.35 te verilmifltir Uygulama Örne i 3 Ç ZON: Primer hava + ki borulu fan coil ÇEVRE ZONU: Primer hava + Dört borulu fan coil Bu sistemde çevredeki fan coil sistemi k fl n s kay plar ile enfiltrasyonu karfl lar, yaz n da s kazançlar n karfl - lar. Böylece çevredeki s tma ve so utma fan coil sistemiyle karfl lan r. ç zonda 2 borulu fan coil bütün y l boyunca so utmaya çal fl r ve so utma ihtiyac n karfl lar. Taze hava tek taze hava santralinden temin edilerek, hem iç zona hem de d fl zona verilir. Avantajlar : - Zon kontrolü için mükemmel bir esneklik, - Pencere alt na s t c yerlefltirilmesi, muhtemel down - draft problemine en iyi çözüm olmas, - Sadece bir tek taze hava santrali ve bir tek kanal sistemi olmas, - Kanal minimum boyutta oldu undan, asma tavan derinli inde kazanç sa lamas, - Çevre zonda fan coil sisteminde s kazan m sistemi tatbikat na elverifllili i, - lk tesis fiyat göreceli olarak ucuz olmas d r. Dezavantajlar : - Fan coil ünitelerinin çevre zonda kullan lmas burada yer kayb na neden olmaktad r. - So utma borular n n tavanda olmas nedeniyle kondenzasyon problemi yaflanabilir. - Free cooling yeterince yap lamaz. - Gece ventilasyonu (cool down) yap lamaz. - Fan coil motorlar n n üretece i ses problemi oluflabilir. - So utma grup ve pompalar n n çok uzun bir süre devrede tutulmas n n ek maliyeti vard r. fiekil 6.32A. Kanyon ALIfiVER fi MERKEZ ORTAK MAHAL 154

40 fiekil 6.32B. Kanyon ALIfiVER fi MERKEZ KATLAR fiekil 6.32C. Kanyon ALIfiVER fi MERKEZ DÜKKANLAR 155

41 fiekil 6.33A. Kanyon ALIfiVER fi MERKEZ ISITMA KAZANLARI fiekil 6.33B. Kanyon OF SLER ISITMA KAZANLARI fiekil 6.33C. Kanyon KOMPRESÖRLÜ GENLEfiME TANKI fiekil 6.33D. Kanyon HAVA AYIRICI 156

42 fiekil 6.34A. Kanyon SU SO UTMALI Ç LLER fiekil 6.34B. Kanyon HAVA SO UTMALI Ç LLER fiekil 6.34C. Kanyon KL MA SANTRALLER -1 fiekil 6.34D. Kanyon KL MA SANTRALLER

43 158 fiekil Kanyon OF S BLO U 4 BORULU FAN COIL KAT PLANI DETAYI

44 fiekil Kanyon OF S BLO U 4 BORULU FAN COIL KAT PLANI DETAYI 159

45 DÖfiEMEDEN HAVALANDIRMA S STEMLER Döflemeden havaland rma sistemlerinde (fiekil 6.36), yükseltilmifl döflemenin alt nda kalan yer, da t m plenumu olarak kullan l r veya terminal cihazlar buraya yerlefltirilir. Bu sistem terminallerin tavan aras na yerlefltirildi i sistemler ile z tl k yarat r. Her iki sistem de e er uygun flekilde tasarlanm fl ise kullan c lar n konfor flartlar n sa lar. Döflemeden havaland rma sistemleri, yükseltilmifl döfleme maliyeti sebebiyle ilk yat r m yüksek sistemlerdir. Ancak yükseltilmifl döflemeden enerji kablolama ve bilgisayar altyap s için de faydalan labilinece inden yükseltilmifl döfleme maliyeti projelerde uygun ç kabilir. Bu ilave kullan m imkan na bak lmaz ise döflemeden havaland rma sistemleri; hem yükseltilmifl döfleme maliyeti yüzünden hem de kat yüksekliklerinin daha fazla olmas ve bu yüzden d fl duvarlar n, iç flaftlar n, merdiven ve borular n maliyetinin daha yüksek olmas sebebiyle, bu sistemin kullan m karar n verdirmeyecek kadar pahal d r. Bu sistemlerde egzoz, duman tahliyesi ve springler, vb ihtiyaçlar nedeniyle asma tavan bofllu una da ihtiyaç oldu u unutulmamal d r. Döflemeden havaland rma sistemlerinin tasar m nda çok farkl uygulamalar vard r. Döflemeden havaland rma sistemlerinde havan n da t m nda yer de ifltirmeli havaland rma prensibi kullan l r. Tasar mda tam haval sistemler de kullan labilir. Hava, kat döflemesi ile yükseltilmifl döfleme aras ndaki plenumdan da t l r. fiartland r lm fl hava, so uk üfleme havas ile s cak dönüfl havas kar flt r larak C gibi yüksek s cakl klarda sa lan r. Bu kar fl m havas daha sonra yükseltilmifl döflemedeki ç k fllardan düflük h zla d flar ç kar ve dikey olarak tavana do ru kendi kald rma kuvveti ile yükselir. Yukar ç - karken insanlar n ve ekipmanlar n s s n üzerine al r. Tavan, dönüfl plenumu gibi dönüfl havas n toplar ve hava buradan merkezi sistemle veya kat bazl sistemle geri döndürülür. Asma tavan n üzerindeki plenum, üfleme havas kanal sistemi olmad için, di er sistemlere göre daha az olmaktad r. fiekil DÖfiEMEDEN HAVALANDIRMA S STEMLER 160

46 Döflemeden havaland rma sistemleri içinden kullan m alan bulan bir baflka sistem de; tam haval terminallerin veya fan coillerin d fl zonda yükseltilmifl döflemenin alt nda oldu u durumudur. D fl zonda bulunan ve termostatik olarak kontrol edilen terminal ile de iflen yüklerde kapasite kontrolü ile avantaj sa lanabilir. laveten, kapasitesini yüke göre de ifltiren ve tam haval terminallere göre daha fazla kapasite verebilen fan coillerin kullan m yüksek ticari binalarda özellikle d fl cephede büyük camlar n oldu u durumlarda maliyet düflümü sa lamaktad r. Fan coil kullan lan sistemde de ayn tam haval terminallerdeki gibi hava yükseltilmifl döflemedeki zgaralardan ç kmakta ve mekandaki tavan dönüfl plenumu fleklinde çal flmaktad r. Avrupa daki projelerin neredeyse tamam nda enerji hatlar ve bilgisayar / data hatlar için yükseltilmifl döfleme kullan ld için, döflemeden havaland rma sistemlerinin önemi kabul edilmifltir. ABD de bu sistemlerin kullan m olsa da çok s n rl d r. Bu s n rlaman n nedenleri, ABD de yükseltilmifl döfleme kullan m n n az olmas ve bir hava plenumundan geçen kablolar için ulusal elektrik standartlar n n özel kablo kanal veya plenum garantili özel kablo kullanma zorunlulu u getirmesidir. E er döfleme plenumu sadece kablo için kullan l yor ise böyle zorunluluk yoktur, ancak ayn plenum hava da tmak içinde kullan l rsa zorunluluk do ar. Bu kablolaman n maliyetini artt racakt r ve sistem seçiminde dezavantaj olacakt r. VAV terminalli veya fan coil li döflemeden havaland rma sistemleri iç mekanlar n (iç bölmelerin) zaman zaman de ifltirilmek zorunda kal nabilece i özel yap - larda kullan m yeri bulabilir. Mekanlar n kullan m amac de ifltirildi ine bu sistemlerde sadece döfleme menfezinin yerini de ifltirmek yeterli olmaktad r. ç mekanlar de ifltirildi inde tesisat sisteminde yap lmas gereken de ifliklikler daha kolay yap labilir ve daha ucuza mal olur. Bu tip özel durumu olan yap larda döfleme alt havaland rma sistemleri avantaj sa layabilir Uygulama Örne i: Yap Kredi Bankas Otomasyon Merkezi (fiekil 6.37 ve 38) Merkezi dört borulu fan coil, taze hava ve egzoz sistemi uygulanm flt r. Fan coiller döfleme alt na yerlefltirilmifltir. Sistem bilgisayarlar ndan ç kan s nedeniyle so utma a rl kl çal flmaktad r. Döfleme alt ndaki fan coiller dönüfl havas na taze havay kar flt rarak ortama döfleme üzerindeki merkezlerden havay üflemektedir. Üfleme merkezleri yerde döfleme üzerindedir ve insanlar rahats z etmemek için en düflük üfleme havas s cakl yaklafl k 16 C civar ndad r. Egzoz sistemi ise asma tavandan hava kanallar ile toplanmaktad r. fiekil fiekil

47 KANAL T P STAT K ISITMA (B REYSEL S STEM) Bu sistemlerde d fl üniteyi oluflturan kompresör ve hava so utmal kondenser ünitesi bahçe, teras veya binalar n d fl cephesinde balkonda veya panjur arkas na gizlenmifl vb d fl ortamlara yerlefltirilir. Havay flartland ran evaporatör serpantini, havay dolaflt ran fan, filtre, kontrol paneli iç üniteyi oluflturur. ç ünite ile d fl ünite, so utucu ak flkan borular ve elektrik kablosu ile birbirine ba l d r. Kanal tipi iç ünitelere ba lanan hava kanal sistemi ile flartland r lan hava farkl hacimlere tafl nabilir ve çok noktadan üfleme yap larak homojen da l m sa lan r. Kanal tipi iç üniteler bodrum, garaj, tavan aras, asma tavan ici, mutfak veya dolap gibi bölmelere yerlefltirilerek gizlenebilir. D fl ünitelerde d fl ortama konuldu u gibi, kanal uygulamas yap larak iç ortama da konulabilir. Kanal tipi bir split klima uygulamas nda ana elemanlar, - D fl ünite (fiekil 6.39) - ç ünite (fiekil 6.40A ve B) - Kanal sistemi - Menfezler - Kontrol elemanlar - Aksesuarlardan oluflur. Havaland rma yetene inin yan nda ortamda havan n homojen da t labilmesi, sessizlik, iç ünitenin komflu hacimlere konularak servis ifllemlerinin yaflam mahalli d fl nda gerçeklefltirilmesi, yüksek kapasite, uzun ömür, iç-d fl ünite montaj mesafesinin uzunlu u ve optimum maliyet kanal tipi klimalar n di er önemli avantajlar - d r. Kapasite aral klar Btu/h aras nda de iflir. Kanal tipi klimalar, sadece so uk, s cak-so uk (heat pump) veya gazl s t c l olmak üzere üç tiptir. Sistem seçim kriterlerine göre hava kanall split sistemler seçilerek afla daki çözümler üretilebilir; - Is tma radyatör ile, so utma hava kanall split (sadece so utma yapan model) ile, - Is tma ve so utma hava kanall split (heat pump model) ile (gerekti inde s tma için elektrikli s t - c takviyesi imkan ) - Is tma ve so utma hava kanall split (heat pump model) ile - Is tma ve so utma hava kanall split (sadece so utma yapan model + s cak su bataryal sistemler) ile - Is tma gaz furnace (LPG veya do al gaz ile s tma yapan cihazlar) ile ve so utma (so uk evaporatör ve d fl ünite ilavesi) ile (fiekil 6.41 ve 42) Kanal tipi split klima cihazlar ile ilgili genifl bilgi Is san Çal flmalar 305 Klima Tesisat kitab nda yer almaktad r. Is tma tesisat kat baz nda kombi ile so utma kanall cihazlar ile yap labilir. Is tma statik (cam altlar ndan radyatör ve termostatik radyatör vanas ), so utma kanall split ile yukar dan yap ld ndan sürekli filtre edilmifl taze hava imkan ve her an yüksek konfor ile mekanik tesisat aç s ndan en uygun sistem çözümünü sa lar. Taze hava iç ünitelere direkt flaftlardan getirilebilir. fiartland r lacak mekan için gerekli olan taze hava ihtiyac n sa lamas aç s ndan çok uygun bir sistemdir. D fl ünite için gerekli yer ihtiyac azd r. Kat aralar na yerlefltirilebilir. Maksimum bak r borulama mesafesi 60 m ye ulaflmaktad r. Bu sayede d fl üniteler için en uygun yeri seçme imkan do ar. Sahip oldu u kapasiteler ile, maksimum iki iç - d fl ünite ile bir konut/daireyi flartland rmak mümkündür. fiekil KANAL T P KL MA DIfi ÜN TELER N N YERLEfi M ÖRNE - Çat da 162

48 fiekil 6.40A. KANAL T P KL MA Ç ÜN TE DOLAP Ç NE YERLEfi M ÖRNE - Dolab n d fltan görünüflü fiekil 6.40B. KANAL T P KL MA Ç ÜN TE DOLAP Ç NE YERLEfi M ÖRNE - Dolab n içten görünüflü 163

49 fiekil 6.41A. GAS FURNACE Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE - Dolab n d fltan görünüflü fiekil 6.41B. GAS FURNACE Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE - Dolab n içten görünüflü 164

50 fiekil ÇATI T P GAS FURNACE UYGULAMA ÖRNE 165

51 Yap elemanlar n n kalitelerinin gün geçtikçe daha da artmas ve bunun sonucunda pencere ve kap sistemlerinin neredeyse hiç hava s zd rmamas, infiltrayon (s - z nt ) sayesinde sa lanan do al havaland rman n yeni kaliteli binalarda yeterince gerçekleflmemesini beraberinde getirmifltir. Nefes alamayan bu binalarda havaland rma sistemi yok ise, oksijen yetersizli i oluflmakta, ortamda bakteri ve virüs konsantrasyonu artarak hastal klar n bulaflma riski ve h z artmakta, insanlardan, eflyalardan ve yap malzemelerinden yay lan koku ve gazlar, sigara duman ve toz oluflumu gibi olumsuz etkiler sonucunda iç hava kalitesi çok düflerek sa l ks z bir ortam oluflmaktad r. Sonuçta içinde yaflayan insanlar n verimliliklerinin düfltü ü, sürekli bafl a r s, yorgunluk, uyku hali gibi rahats zl klar yaflad klar ve yaz ortas nda grip salg n na yakaland klar hasta binalar ortaya ç km flt r. Buradaki temel problem havaland rma yetersizli idir. Binalarda havaland rma, iklim ve mevsim flartlar ndan ba ms z olarak yani s tma ve so- utma ihtiyaçlar ndan da önce gelen 12 ay boyunca süren en birincil ihtiyaçt r. flte kanal tipi cihazlar n en büyük avantaj bu özelli e sahip olmalar d r. Bu cihazlar d flar dan ald klar taze havay filtre edip (tozdan ar nd r p); k fl n s tarak, yaz n ise so utarak en iyi konfor flartlar nda ortama vermekte ve böylece so utma için zaten kullan lan klima sistemi ile havaland rmay da gerçeklefltirmektedirler. En iyi konfor en ucuz maliyetle bu sayede sa lanabilmektedir Kanal Tipi Klima ç Ünite Seçimi Kanall klima seçiminde yer tipi veya gizli tavan tipi klimalar seçilebilir: a. Yer Tipi Kanall Klimalar: Bu cihazlar dik tipte olup döflemeye yerlefltirilir. Havay flartland ran evaporatör serpantini, havay dolaflt ran fan, filtre, kontrol paneli iç üniteyi oluflturur. Sistem prensip itibariyle oldukça basit kolay kullan labilen düflük ilk yat r m maliyetine sahip bir sistemdir (Simple is the Best). ç ünite ile d fl ünite so utucu ak flkan borular ile birbirine ba l d r. ç ünitelere ba lanan kanal sistemi ile flartland r lan hava farkl hacimlere tafl nabilir ve çok noktadan üfleme yap larak homojen da l m sa lan r. Bu flekilde flartland r lan mahal içinde her noktada ayn konfor flart sa lanm fl olur. Kanal tipi cihazlar di er split klima cihazlar na göre, baflta havaland rma yapabilme yetene i olmak üzere, ses, homojen hava da l m, kapasite geniflli- i, taze hava alma kabiliyeti gibi özellikleri nedeniyle avantaj sa lar. Yüksek yap larda iç ünitelere verilecek taze hava flaftlardan, ya da uygun flekilde tasarlanm fl bina cephesi panjurlar ndan al nabilir. D fl üniteler yeterli hava al fl - verifli sa land takdirde k smen bina içersine (balkon, d fl cephesi olan flaft vb) monte edilebilirler. D fl ünitelere servis ve bak m yap lmas için teknisyen konuta girmez. ç ünitelerin filtre temizli i d fl nda sürekli servise ihtiyac yoktur. Filtre temizli ini de kullan c kolayl kla yapabilmektedir. fiekil 46 da filtre temizli inin ne denli basit ve h zl gerçeklefltirildi i görülebilir. ç ünite yerlefliminde ses ve hava da t lacak olan hacme yak nl k en önemli kriterlerdir. Bu tür uygulamalarda cihazlar yere monte edildi i için oldukça kolay müdahale edilebilir durumdad r. ç üniteler serbest emiflli ve panjur kap l monte edilebilece i gibi (fiekil 6.43), çok daha sessiz olmas için tamamen kapal dolap içi emifl kanall (üfleme ve emifl kanallar nda esnek kanallar kullan larak hava sesi tamamen sönümlenebilir) ve üfleme da t m kutulu uygulama yap - labilir (fiekil 6.44 ve 45). b. Gizli Tavan Tipi Klimalar: Bu cihazlar ince yap lar dolay s yla asma tavan içine yerlefltirilmeye uygun kanall tip split klimalard r. Gizli tavan tipi split klimalar 20 ile 35 cm aras yüksekli e sahip olduklar ndan asma tavan aral nda rahatl kla uygulanabilirler. Kanal ba lanabilen sistemler olduklar için kanall klima sistemleri ile birlikte an l rlar. Ancak gerek elektronik kontrolleri gerek ak flkan kontrolleri gerekse çal flma mant aç s ndan kanall klimalardan tamamen ayr l rlar. Döfleme tipi (Amerikan tip) kanall klimalara göre elektronik kontroller, hassas s cakl k ayar, kullan c taraf ndan de ifltirilebilen iç ünite fan devirleri, daha küçük kapasiteli iç üniteler gibi özellikleriyle baz durumlarda üstünlükleri vard r. Kullan m amac ve flekline göre di er split klima sistemleri ile birlikte de erlendirilmelidir. Tavan aras uygulamalarda kullan ld klar ndan filtre temizli i ve servis amaçl olarak tavanda cihaz ölçüsünde müdahale kapa b rakmak gerekir (fiekil 6.47). Bu tür klima cihazlar asma tavan içine monte edildiklerinden; - Yer tipi cihazlara göre servis ve bak m daha zordur. - Zor ulafl ld klar için filtre temizli i, vb ifller zaman nda yap lmaz. - Asma tavan içine monte edilen cihazlar n drenajlar n n toplanmas daha zordur. (Genellikle drenaj pompas veya drenaj pompal cihazlar kullan l r.) - Yüksek bas nçl gizli tavan tipi klima cihazlar nda ses problemi oluflabilir. Not: Asma tavan içine yerlefltirilen cihazlar olabildi ince koridor gibi yaflam mahali d fl yerlere yerlefltirilmelidir. (Asma tavan tipi iç üniteye servis vermek yer tipi cihazlara göre çok daha zordur. Gizli tavan tipi cihazlar kullan lacak ise servis göz önünde bulundurulmal d r. Servis zorlu u cihaz performans n ve ömrünü etkiler.) Kanall split cihazlar n en önemli dezavantajlar odalara bölünmüfl mekanlarda her oda için istenen flartlar n sa lanamamas d r. 166

52 fiekil SERBEST EM fil UYGULAMA fiekil DÖNÜfi HAVA KANALLI UYGULAMA fiekil DÖNÜfi HAVA KANALLI UYGULAMA PLANI 167

53 168 fiekil DÖfiEMEYE MONTE ED LEN SPL T KL MA Ç ÜN TELER NDE BAS T VE HIZLI F LTRE TEM ZL YAPILAB L R.

54 fiekil G ZL TAVAN T P Ç ÜN TEYE SERV S H ZMET, YERE MONTAJA GÖRE DAHA ZOR YAPILIR. Dekorasyonda kapak detaylar, servisin kolay yap labilece i boyutlarda olmal ve kolay sökülüp tak labilmelidir. 169

55 Uygulama Örne i: Yüceler Ma azas stoç (fiekil 6.48) Yüceler in stoç taki ma azas nda s tma, so utma ve havaland rma tesisat hava kanall split klimalarla yap lm flt r. Is tma yo uflmal kaskad sistem ile (fiekil 6.49) sulu bataryalarla sa lanmaktad r. Is tma, so utma ve havaland rma ayn kanaldan üst kottan üflenmektedir. Özellikle ofis k s mlar nda s tmada konfor tam olarak sa lanamasa da binan n mimarisi radyatör ile statik s tma yapmaya olanak vermemifltir. Cam önlerinde konvektörler kullan larak alt kotlarda so uk etkisi oluflmas önlenmifltir (fiekil 6.50). Hava kanallar n n katlardaki yerleflimi fiekil 6.51 de verilmifltir. Klimalar n d fl üniteleri çat ya yerlefltirilmifltir (fiekil 6.52). D fl ünite yerleflimi fiekil 6.53 te verilmifltir. fiekil Yüceler Ma azas HAVA KANALLI SPL T KL MA UYGULAMASI 170

56 fiekil Yüceler Ma azas YO UfiMALI KASKAD BACA ÇIKIfiI fiekil Yüceler Ma azas KONVEKTÖRLER fiekil Yüceler Ma azas DIfi ÜN TELER 171

57 172 fiekil Yüceler Ma azas HAVA KANALLARI PROJES

58 fiekil Yüceler Ma azas DIfi ÜN TELER N YERLEfi M 173

59 VRV I. Jenerasyon VRV II. Jenerasyon VRV III. Jenerasyon So utucu Ak flkan R 22 ve R 407C R 410A R 410A Sistemdeki gaz hacmi I.Jenerasyona göre %40 daha az COP So utma 2,67 3,78 4,03 Is tma 2,92 4,13 4,27 En Büyük Kapasiteli D fl Ünite 10 HP ( Btu/h) 16 HP ( Btu/h) 18 HP ( Btu/h) Maksimum Sistem Kapasitesi 10 HP ( Btu/h) 16 HP x 3 = 48 HP ( Btu/h) 18 HP x 3 = 54 HP ( Btu/h) Kapasite Kontrol Aral %15... %100 %3... %100 %3... % 100 Maksimum Kot Fark D fl Ünite Yukar da (m) D fl Ünite Afla da (m) Toplam Borulama Uzunlu u (m) Eflde er Boru Uzunlu u (m) Gerçek Boru Uzunlu u (m) lk Branflmandan Sonraki Maksimum Boru Uzunlu u (m) Bir D fl Ünite Grubuna Ba lanabilen Maksimum ç Ünite Say s D fl Ünite Ölçüleri (cm) (10 HP için) 128 x 144 x x 160 x x 157 x 76 Otomatik Gaz fiarj - - Var D fl Ünite Fan Motoru Speed controlled AC Speed controlled AC Inverter DC D fl Ünite Ses Seviyesi db(a) e kadar* *Gece sessiz modunda Kondenser Fan Cihaz D fl Statik Bas nc (Pa) Tablo VRV S STEMLER N N GEL fi M 174

60 DE fiken SO UTUCU AKIfiKAN DEB L KL MA S STEMLER (VRV) Genel Özellikler Tek bir d fl üniteye (veya d fl ünite grubuna) tek bir bak r boru hatt ile ba lanabilen çok say da iç ünite ile tüm ba ms z mekanlarda s tma ve/veya so utma ve k smi havaland rma yaparak istenilen iklim koflullar n sorunsuz sa layan üstün bir klima teknolojisidir. VRV, ngilizce Variable Refrigerant Volume kelimelerinin (De- iflken So utucu Ak flkan Debisi) k saltmas d r. Son y llarda enerji tasarrufunun, konforun, iflletme maliyetlerinin ve hassas kontrolün ön plana ç kmas yla VRV sistemler HVAC sektöründe önemli bir yer alm flt r. Modüler, kompakt ve esnek yap lar ile çok katl binadan tek bir villaya kadar tüm yap larda esnek uygulama imkan sunmaktad r. Bu sistemler bir tek gidifl ve dönüfl bak r boru hatt ile birden çok iç üniteyi çal flt - rabilen sistemlerdir. Bu özellik VRV sistemler ile Multi Sistemleri birbirinden ay ran en temel özelliktir. Y llar boyunca VRV sistemleri büyük geliflmeler göstermifltir (Tablo 6.54). Günümüzde 5 seri VRV sistem bulunmaktad r. Bu seriler; Sadece So utma (Cooling Only): Sistem sadece so utma amaçl kullan ma imkan verir. Is tma + So utma (Heat Pump): Sistem hem s tma hem de so utma amaçl kullan labilir. Ancak bu seriler so utmada çal flt r l rken tüm iç üniteler so utma modunda çal flmak zorundad r. Herhangi bir iç üniteyi s tma modunda çal flt rmak mümkün olmaz. Ayn durum s tma modunda iken de geçerlidir. Is Geri Kazan ml (Heat Recovery): Sistem ayn anda hem s tma hem de so utma amaçl kullan - ma imkan verir. Su So utmal VRV Is tma + So utma (Water Cooled Heat Pump): Heat pump VRV den fark, s n n hava so utmal kondenser ile d flar at lmay p, su so utmal kondenser yoluyla d flar at lmas d r. Sistem hem s tma hem de so utma amaçl kullan labilir. Bu seriler de heat pump VRV sistemler gibi so utmada çal flt r l rken tüm iç üniteler so utma modunda çal flmak zorundad r. Herhangi bir iç üniteyi s tma modunda çal flt rmak mümkün olmaz. Ayn durum s tma modunda iken de geçerlidir. Su So utmal VRV Is Geri Kazan ml (Water Cooled Heat Recovery): Heat recovery VRV den fark s n n hava so utmal kondenser ile d flar at lmay p, su so utmal kondenser yoluyla d flar at lmas d r. Sistem ayn anda hem s tma hem de so utma amaçl kullan ma imkan verir. Sistemin s geri kazan ml hale dönmesi için yön de ifltirme kutular n n ilave edilmesi yeterli olacakt r VRV Sistemin Ortaya Ç kar lmas ve Gelifltirilmesindeki Temel Nedenler Birebir split ünitelerin 1 iç ve 1 d fl ünitesi bulunmaktayd. Bu nedenle klima uygulamas yap lan mahallerde özellikle d fl ünitelerin monte edilece i yerler temel sorunlar n bafl nda geliyordu. Genellikle çok say da klima cihaz kullan lan uygulamalarda d fl ünite kirlili i afl lamaz bir sorun olarak uygulamac lar n karfl s na ç kmaktayd (fiekil 6.55). Split uygulamalarda kullan lan cihazlar n bak r borulama mesafeleri genellikle 15 metre ile s n rl oldu u için d fl üniteleri uzak mesafelere tafl mak imkans zd. Projelerde çok say da d fl ünite kullan lmak zorunda kal nd için d fl ünitelerin iflgal etti i yer oldukça fazlayd. D fl ünitenin yukar veya afla ya konulmas gereken durumlarda (Örn. Yüksek Bloklar) VRV d fl ndaki tüm sistemler uzun kot fark uygulamalar na izin vermemekteydi. Birebir veya multi split uygulamalar nda her bir iç üniteye d fl üniteden ayr ayr bak r boru hatt çekilmesi gerekiyordu. Bu durum hem bak r borunun çekilmesi için gerekli olan alan n artmas na hem de yüksek montaj maliyetlerine neden oluyordu. Ayr ca multi cihazlarda uzun bak r borulama da yap lam yordu. Split sistemler genellikle on-off (dur-kalk) çal flt için enerji tüketimleri yüksek oluyordu. VRV sistemlerin gelifltirilmesiyle; Bir tek d fl üniteden 16 iç üniteye, 1 d fl ünite grubundan ise 64 iç üniteye kadar cihaz ba lanabilmifltir. Tek bir boru hatt üzerinden tüm iç üniteler kolayca çal flt r labilmektedir. Çok küçük d fl ünite ölçüleri ile yüksek verimlere ulafl lm fl, minimum yer kayb sa lanabilmifltir. Toplamda metre (1 km) bak r boru hatt n n tek bir sistemden çekilebilme avantaj ile her türlü uygulamada istenilen her yere d fl ünite ve iç ünite montaj kolayl kla yap labilmifltir. Kritik devrede 165 metre bak r boru mesafesine ve 50 metrenin üzerinde kot fark uygulamalar na ulafl labildi i için d fl üniteler terasa, çat ya, bahçeye veya bina alt na gizlenebilmifl, d fl ünite kirlili inden tamamen kurtulma imkan sa lanm flt r. VRV sistemlerin enerji tüketimleri afla daki nedenlerden dolay oldukça düflük seviyelere indirilmifl, buna karfl n verimleri önemli ölçüde artm flt r; - Çok hassas elektronik kontrollerin ve hassas so- utucu ak flkan kontrollerinin gelifltirilmesi, - Inverter teknolojisi ve s ral standart kompresörler, - Yeni nesil so utucu ak flkanlarla ve yeni nesil kompresör teknolojileri ile küçük kondenser yüzeyleri elde edilip çok yüksek verimlere ulafl lm flt r. 175

61 VRV Sistemde Kullan lan ç Ünite Tipleri VRV sistemlerde her türlü ihtiyaca ve mekana uygun iç ünite tipleri bulunmaktad r. ç ünite kapasiteleri markaya ve modele göre de iflmekle birlikte 2,2-28kW aras nda de iflmektedir. VRV sistemde kullan lan iç ünite tipleri fiekil 6.56 da, baz uygulama örnekleri de fiekil 6.57A,B,C,D,E,F,G ve H de gösterilmifltir Branflman Kitleri (Refnet Joint) ve Kolektörler (Refnet Header) VRV sisteminde bak r boru tesisat nda oluflan bas nç kayb n ve dolay s yla kapasite düflümünü en aza indirmek, homojen ak flkan ak fl n sa lamak ve montaj h zland rmak için üretici firmalar branflman kiti (Refnet Joint) ve kolektör (Refnet Header) ad verilen fittingsleri standart olarak üretir. Montaj aflamas nda sistemin düzgün çal flmas için mutlaka bu fittingslerin kullan lmas gerekir. Braflman kiti (Refnet Joint), sistemde borunun iki ayr hatta ayr lmas (veya tam tersi birleflmesi) durumunda kullan l r (fiekil 6.58). Kolektör (Refnet Header) ise bir borudan birkaç kola ayr lmaya veya birkaç koldan gelen ak flkan n tek boruda toplanmas na imkan veren bir parçad r (fiekil 6.59). Kolektörler 6 veya 8 ç k fll olarak üretilir. Fittingsler standart olarak kauçuk esasl izolasyon malzemesi ile izole edilmifllerdir. VRV tesisat nda kullan lan fittingsler kapasiteye ve bak r boru girifl - ç k fl çaplar na göre çeflitli ebatlarda üretilir. VRV sistemi çok genifl tesisat limitlerine ve çal flma s cakl k aral na sahiptir. So- utma modunda d fl üniteler d fl ortam s cakl +43 C ile -5 C aras nda, s tma modunda ise -20 C ile +16 C aras nda çal flabilmektedir. D fl ünite kapasite seçimleri yap l rken d fl ortam s cakl na göre kapasite kontrolü yap lmal d r. D fl üniteler d fl ortama konulabildi i gibi ayn zamanda d fl ünite at fl a z na kanal uygulamas yap larak iç ortamlara da rahatl kla konulabilmektedir. VRV tesisat nda deokside edilmifl %99 safl kta dikiflsiz bak r borular kullan l r. Tesisatta kullan lan bak r borular n çaplar kapasiteye göre üretici firma kataloglar ndan tayin edilmeli, proje tasar m ve montaj buna göre yap lmal d r. Bak r borular (s v ve gaz hatt ) yo- uflmay önlemek için mutlak suretle en az 9-13 mm (hatta 25 mm) kal nl nda kauçuk esasl izolasyon malzemesi ile izole edilmelidir. VRV sistemin en büyük avantajlar ndan biri olan uzun tesisat (bak r borulama) mesafesi 190 m (eflde er borulama mesafesi) ve toplam borulama uzunlu u m dir. fiekil CEPHEDEK DIfi ÜN TELER N OLUfiTURDU U GÖRÜNTÜ K RL L 176

62 Duvar Tipi Dairesel At fll Kaset Tipi Kaset Tipi (60x60) Tek Yöne Üflemeli Kaset Tipi ki Yöne Üflemeli Kaset Tipi Dört Yöne Üflemeli Tavan Tipi Gizli Tavan Tipi (Orta Statik Bas nçl ) nce Gizli Tavan Tipi Yüksek Bas nçl Gizli Tavan Tipi Tavan Tipi Kasetli Döfleme (Yer) Tipi Kasetsiz Döfleme (Yer) Tipi fiekil VRV S STEMDE KULLANILAN Ç ÜN TE T PLER 177

63 178 fiekil 6.57A. VRV S STEM DUVAR T P Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE

64 fiekil 6.57B. VRV S STEM KASET T P Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE 179

65 180 fiekil 6.57C. VRV S STEM TEK YÖNE ÜFLEMEL KASET T P Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE

66 fiekil 6.57D. VRV S STEM K YÖNE ÜFLEMEL KASET T P Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE 181

67 fiekil 6.57E. VRV S STEM G ZL TAVAN T P (ORTA STAT K BASINÇLI) Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE 182

68 fiekil 6.57F. VRV S STEM TAVAN T P Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE 183

69 184 fiekil 6.57G. VRV S STEM KASETL DÖfiEME (YER) T P Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE

70 fiekil 6.57H. VRV S STEM KASETS Z DÖfiEME (YER) T P Ç ÜN TE UYGULAMA ÖRNE fiekil BRANfiMAN K T (REFNET JOINT) fiekil KOLEKTÖR (REFNET HEADER) 185

71 VRV sisteminde tesisat limitleri çok genifltir (Tablo 6.60). Bu özellik hem proje safhas nda hem de montaj aflamas nda büyük esneklik sa lamaktad r. Özellikle yüksek bloklarda bu özellik önemli bir avantaj sa lamaktad r. Tesisatta dikkat edilmesi gereken bir di er konu ilk branflmandan sonraki maksimum borulama mesafesinin 40 m nin alt nda olmas d r. Belli flartlar sa land nda bu mesafe 90 m ye kadar ç kabilir. Sistem; d fl ünite(ler) yukar yerlefltirilecekse 50 m (hatta baz üreticilerde bir opsiyonla 90 m), afla yerlefltirilecekse 40 m (baz üreticilerde 90) maksimum kot fark ile çal flabilmektedir. Örne in kat yüksekli i ortalama 3 m al n rsa 16 katl bir binan n en üstüne konulan bir d fl ünite ile zemin kattaki iç üniteler çal flt r labilir. Sistemde bulunan ayn d fl üniteye ba l iç üniteler aras nda maksimum 15 m mesafe olabilmektedir. Böylece tek bir d fl ünite ile 5 kata birden hizmet verme imkan olabilir. Bu sistemlerin eskiden büyük dezavantajlar çok miktarda so utucu ak flkan n (R22) yaflanan mahaller içinde bulunmas yd. Ayr ca tek noktadan olabilecek bir kaçak tüm sistemin çal flmas na engel olacakt r. Direk ekspansiyonlu cihazlar n üfleme hava s cakl klar nedeniyle de (so uk üfleme gibi) konfor aç - s ndan da zafiyetleri bulunmaktad r. Ancak yeni nesil VRV cihazlarda Hot Start ve donma korumas fonksiyonlar vard r. Bu sayede cihazlarda s tma modunda mahele so uk hava üfleme ya da so utma modunda evaparatör yüzey s cakl n n afl r düflmesi ve evaparatör yüzeyinin donmas gibi durumlar meydana gelmez. Ayr ca üfleme havas s cakl n (veya evaporasyon s cakl n ) merkezi otomasyon sisteminden yükseltmek ve cihazdan ç k fl havas n konfor s cakl na uygun s cakl kta üflemek mümkündür Kontrol Sistemi ve Kumanda Seçenekleri VRV sistemde kontrol tam ba ms z olarak sa lanabilmekle birlikte ayr ca mevcut bina yönetim sistemlerine de entegre olabilmektedir. VRV sistemde kontrol sistemini, bireysel kontrol ve merkezi kontrol olarak ikiye ay rmak mümkündür. Kullan lan kumanda tipleri fiekil 6.61 de gösterilmifltir. Kablolu kumanda ve uzaktan kumanda ile iç ünitenin tüm fonksiyonlar (fan h z, üfleme s cakl, zaman ayar, oda s cakl, vs) kumanda edilebilmektedir. Standart olarak her iç ünite için bir adet kumanda gerekmektedir. Merkezi kumandalar ise birden fazla iç ünitenin kontrol edilmesi istendi inde kullan l r. VRV sistemlerde bir adet merkezi kumanda ile maksimum 128 adet iç üniteyi kontrol edebilme imkan vard r. Ancak bir adet kumandayla 16 iç üniteye kadar kumanda edilebilir. Merkezi kumanda iç üniteleri gruplamak, zonlara ay r p kontrol etmek ve tek tek iç ünite de erlerini ayarlamak mümkündür. VRV sistemi bilgisayar vas tas yla ile de kontrol edilebilir. Üretici firman n gerekli yaz l m ile tüm sistem bilgisayarla tek bir merkezden maksimum adet iç üniteye kadar gözlenebilir, hatta veya cep telefonuna istenilen bilgiler gönderilebilir. Ayr ca VRV sistemleri önerilen arabirimler kullan larak, ak ll bina olarak adland r lan Building Management System (BMS) = Bina Otomasyon Sistemi bilgisayar paket programlar ile yönetilen binalarda kullan lan bilgisayarlara do rudan ba lanabilme özelliklerine sahiptir. Minimum / Maksimum Sistem Tipi Kapasite ç - D fl Ünite Toplam ç - D fl Ünite Modeller Aras Borulama Aras Kot Fark Borulama (D fl Ünite Yukar da) Btu/h metre metre metre VRV III - Heat Pump / Sadece So utma "1,000" 50 (90*) VRV II - Is Geri Kazan ml VRV WII - Su So utmal VRV Heat Pump VRV WII - Su So utmal VRV Is Geri Kaz n ml Mini VRV Heat Pump Tablo VRV S STEMLER TES SAT L M TLER "600x600 Dört Yöne Üflemeli Kaset, Dört Yöne Üflemeli Kaset, ki yöne Üflemeli Kaset, Tek Yöne Üflemeli Kaset, Mini Gizli Tavan, nce Gizli Tavan, Gizli Tavan Tipi Orta St. Bas nçl, Gizli Tavan Tipi Yüksek St.Bas nçl, Duvar Tipi, As l Tavan Tipi, Dört Yöne Üflemeli As l Tavan, Kasetli Döfleme, Gizli Döfleme" 186 Kablolu Uzaktan Kumanda Uzaktan Kumanda Merkezi Kumanda Bilgisayarla Kumanda fiekil VRV S STEMDE KULLANILAN KUMANDA VE KONTROLLER

72 VRV Sistemlerin Çal flma Prensibi fiekil 6.62 de tipik bir VRV sistemin (Heat pump veya Sadece So utma) tek bir d fl ünite modülünden ve iç ünitelerden oluflan sistem flemas görülmektedir. Sistemdeki ana ve yan ekipmanlar: - D fl ünite (ler) - ç üniteler - Bak r boru tesisat - Branflman kitleri - Kumandalar Sistemin temel çal flma prensibi bilinen so utma çevriminden çok farkl de ildir. Normal so utma çevriminde oldu u gibi iç ortamdan so utucu ak flkan taraf ndan al nan s n n d flar at lmas na yarayan bir kondenser (VRV d fl ünite), bu kondenserin içinde ak flkan bas nçland rmaya yarayan kompresör/kompresörler, iç ortamdan ak flkan n üzerine s alarak buharlaflmas n sa layan evaporatörler ( ç Üniteler), iç ünitenin içinde hassas ak fl debisini ve bas nc n ayarlayan ak fl kontrol elemanlar bulunmaktad r. So utucu ak flkan olarak kullan lan yüksek verimli R410A gaz n n buharlaflma ve s v laflma özelli inden faydalan larak so utma ifllemi gerçeklefltirilir. VRV sistemi heat pump ve sadece so utma için iki borulu (s v hatt ve gaz hatt ) olup, s geri kazan ml sistemlerde (heat recovery) ise üç boruludur (s v hatt, gaz emifl hatt, gaz basma hatt ). Is Geri Kazan ml (heat recovery) VRV sistemler, standart VRV sistemlere göre boru tesisat ve çal flma prensibi aç s ndan baz farkl l klara sahiptir. Bu farkl l klardan en önemlisi gaz ve likit hatlar ile birlikte üçüncü bir bak r boru hatt çekilmesi gereklili idir. Çekilen bu ilave bak r boru hatt sayesinde her bir iç ünite birbirinden ba- ms z olarak ve ayn anda s tma ya da so utma yapabilmektedir. So utucu ak flkan n BS Üniteleri (ak flkan yön de ifltirme kutular ) arac l yla yönü so utma veya s tma durumuna göre de ifltirilir. Bu sayede s tma amaçl çal flan iç üniteler so utmadaki kondenser görevini üstlenirken di er so utmada çal flan iç üniteler evaporatör görevine devam ederler. Bu sayede kullan c diledi i anda sistemin tamam ndan ba ms z olarak diledi i konumda istedi i iç üniteyi çal flt rabilir (fiekil 6.63). fiekil VRV S STEM fiemasi fiekil ISI GER KAZANIMLI VRV S STEM fiemasi 187

73 VRV Sistemlerin Uygulama Alanlar Birbirinden ba ms z birden fazla bölgenin iklimlendirme ihtiyac n n oldu u ve yük ihtiyac n n sürekli de iflti i otel, hastane, ofis, restoran, ma aza, tiyatro, sinema gibi tüm yap lar, Cam giydirme cepheli yüksek binalar, Mimari unsurlar n ön planda oldu u ya da d fl cephesinde deformasyon istenmeyen tarihi yap lar, Bina içinde so utucu ak flkan borular na göre çok büyük yer kaplayan hava kanallar n n geçirilmesinin zor oldu u yap lar, Mevcut s ma-so utma tesisat n yetersiz kald ve tadilat gerektiren yap lar, Mekanik tesisata yeterince yer ayr lamayan, so utucu sistemin aç k havaya (çat,bahçe) konulmas gereken yap lar, Her noktas nda konfor istenen villalar, Ayr bölümlerdeki kirac gruplar n n kendilerine özel fatura istedi i (harcanan enerji paylafl m ve kontrolü) ifl merkezleri, plazalar, So utma yüklerinin çok de iflken oldu u oteller Merkezi Sistem Uygulamalar Klasik birebir split cihazlar na göre VRV sistemlerin tek d fl üniteden oluflturulabilen s tma - so utma kapasiteleri çok daha büyük ve tesisat limitleri ise oldukça uzun ve her türlü uygulama için olabildi ince esnektir. Bu imkanlardan dolay d fl üniteler zemine, terasa veya bina içine rahatl kla monte edilebilir (fiekil 6.64, 65, 66 ve 67). Ofislerde s cak su ihtiyac n merkezi sistemde karfl lamak art k çok lüks say lmaktad r. Merkezi s cak su tesisat bir ofiste çok gerekli olmad gibi enerji maliyetini de ciddi artt rmaktad r. Merkezi sistem uygulamalar nda sistem tercihi yap l rken dikkate al nmas gereken oldukça fazla kriter bulunmaktad r. Her bir kriterin uygulanacak mekana ve istenen konfora göre farkl kriterleri mevcuttur. Bu kriterler Bölüm VIII de detayl flekilde incelenmifltir. Bununla beraber sistem seçiminde mal sahiplerinin ya da taahhütçülerin üzerinde durdu u en önemli kriter sistem ilk yat r m maliyetidir. Farkl kriterlere göre de erlendirmeler yap ld ktan sonra tüm de erlendirmeye konu olan sistemlerin söz konusu projede ilk yat r m cinsinden maliyetlerinin fiekil ÇATIDA VRV DIfi ÜN TE YERLEfi M ÖRNE fiekil ZEM NDE VRV DIfi ÜN TE YERLEfi M ÖRNE 188

74 detayl olarak incelenmesinin ard ndan karar verilmesi gerekir. Tablo 6.68 de 16 bloktan oluflan, çok katl ve farkl özellik ve ölçülerde yaflam mahalleri bulunan bir konut projesine göre sistem ilk yat r m maliyetleri aç s ndan karfl laflt r lm fl ve tablodaki sonuçlara ulafl lm flt r. Tablo 6.68 in oluflmas na esas örnek proje ve yap lan kabuller: Proje bodrum, zemin, 1, 2 ve 3. katlara sahip ve toplamda 8 daireden oluflan 1 bina için yap lm flt r. Bina konut amaçl kullan lacakt r. Dairelerin her biri yaklafl k 200 m 2 büyüklü ündedir. Daireler için hesaplanan s kay p ve kazançlar stanbul flartlar için yap lm flt r. Binalar ayr k nizamd r. Maliyetler hesaplan rken sistemlerde kullan lan bütün cihazlar, ayr ca tesisatta kullan lan bütün yard mc malzemeler, montaj, iflçilik maliyetleri ve kullanma s cak suyu için gerekli boyler ve yan ekipmanlar da hesaba kat lm flt r. Binada hem s tma hem de so utma tesisat n n yap laca varsay lm flt r. Projede kullan lan iç ünitelerin tümünün gizli tavan tipi olaca varsay lm flt r. Sonuçta yukar daki tabloda VRV sistem ilk yat r m maliyeti 100 birim olarak kabul edilirse, di er sistemler için yaklafl k ilk yat r m birim maliyetleri görülmektedir. Yap lan de erlendirme, sistemlerin yaklafl k ilk yat - r m ve iflletme maliyetleri hakk nda fikir vermesi amac yla oluflturulmufl olup, her proje baz nda ayr ca de- erlendirme yapmak do ru olacakt r (Yap n n türü (fabrika, ofis, yüksek blok, konut vs), yap n n kullan m flekli, mal sahibinin iste i, mimari imkanlar, iflletme maliyeti, yak t imkan, enerji paylafl m, servis kolayl, yedek parça temini, vs) Kat Baz nda Merkezi Sistem Uygulamalar VRV sistem uygulamada kat baz nda çözüm imkan da sunar. Bina da her kat için ayr ayr seçilen d fl üniteler ile iflletme kolayl sa lan r. Özellikle her katta farkl firmalar n yer ald bir binada her kata özel ayr d fl üniteler seçilerek uygulama yap labilir. fiekil TES SAT GALER S NDEK DIfi ÜN TE UYGULAMA ÖRNE fiekil ARA KAT UYGULAMASI DIfiTAN GÖRÜNÜfi ISITMA+SO UTMA TES SATI ISITMA TES SATI 2 BFCU+Kazan Radyatör+Kazan SO UTMA TES SATI 2 BFCU+Hava So utmal Chiller 2 BFCU+Hava So utmal Chiller 1 Daire çin Gizli Tavan Tipi Split Klima (Sadece So utma) Kanall Split (Sadece So utma) VRV (Sadece So utma) Gizli Tavan Tipi Split Klima (Heat Pump) Kanall Split (Heat Pump) Mini VRV (Heat Pump) VRV (Heat Pump) 15,0 20,0 9,4 8,7 17,5 6,3 5,7 11,3 12,5 1 Bina çin So utma Konforu Yüksek Yüksek Yüksek Yüksek Yüksek Yüksek Yüksek Yüksek Yüksek Is tma Konforu Düflük Yüksek Yüksek Yüksek Yüksek Çok Düflük Çok Düflük Orta Orta Sistem Sulu Sulu Gazl +Sulu Gazl +Sulu Gazl +Sulu Gazl Gazl Gazl Gazl Tablo ÇEfi TL ISITMA VE SO UTMA S STEMLER N N VRV S STEM LE YAKLAfiIK LK YATIRIM MAL YETLER AÇISINDAN KARfiILAfiTIRILMASI 189

75 Yüksek Bloklar Özellikle her bir mekan n ba ms z olarak s t lmas veya so utulmas söz konusu olan bu tip binalar için VRV sistem ile farkl uygulama çözümleri üretilebilir. a. Binan n Cephelerinin Yönüne Ba l Is tma- So utma htiyac n n Giderilmesi: Özellikle giydirme cepheli binalar n tüm yönleri günün farkl saat ve zamanlar nda, farkl radyasyon ve iç s yüklerine maruz kalacakt r. VRV sistemle bu tip binalarda farkl cepheler için zonlama yapmak mümkündür, çünkü binan n bir cephesinde s tma ihtiyac varken di er cephesinde so utma ihtiyac olabilmektedir. Bu ihtiyac n giderilmesi için VRV sistemlerle kat baz nda, ofis baz nda ya da merkezi sistem baz nda tasar m ile çözümler üretmek mümkündür. Çözüm üretilirken dikkate al nmas gereken unsurlar afla daki gibi s ralanabilir: - Binan n yüksekli i - Binan n kullan m amac - D fl cephenin yap s (Örne in,giydirme cephe ise cam n rengi, gölgelendirme faktörleri vs) - Is tma ve so utma için harcanan enerjinin paylafl - m için binadaki kullan c lar n da l m - D fl ünitelerin yerleflim yeri seçimi - htiyaç duyulan toplam kapasite Yukar daki sistem seçim kriterlerine göre afla daki çözümler üretilebilir: - Is tma radyatör ile, so utma VRV sistem (sadece so utma yapan model) - Is tma ve so utma VRV Sistem (2 borulu Heat Pump model) - Is tma ve so utma VRV Sistem (3 borulu s geri kazan ml model) b. D fl Ünitelerin Yer Seçimi ve Yerleflimi: Giydirme cepheli yüksek bloklarda klasik split sistem uygulamalar nda önemli sorunlar ile karfl lafl l r. Bu sorunlar n en önemli nedenlerinden biri d fl ünitelerin yerleflim yeri s k nt s d r. Genellikle split d fl üniteleri iç üniteleri aras ndaki bak r boru mesafeleri yer seçimini k s tlayan ana faktördür. Ayr ca her bir hacim için kullan lacak her bir iç ünite bafl na bir d fl ünite gerekece i düflünülürse, (kanall cihazlar hariç) d fl üniteler için ayr lmas gereken yer oldukça fazla olacakt r. VRV sistemler ile iç ünite say s ne kadar fazla olursa olsun tek bir d fl ünite grubu ile tüm iç üniteler tek bir boru hatt ndan beslenebilmektedir. Toplamda 1.000m (1km) bak r borulama mesafesine izin veren yeni VRV sistemler ile d fl üniteler hemen hemen binan n her noktas na tafl nabilmektedir. D fl üniteler genellikle çat ya (fiekil 6.64) veya yere (fiekil 6.65) konulabilir. Ancak yüksek bloklarda d fl ünite yerlefliminde toplam bak r borulama mesafesi ile birlikte d fl ünite ile en sondaki iç ünite aras ndaki kot fark oldukça önemli bir faktördür. Kot fark s n rlar n geçen uygulamalarda ya da kat baz nda çözüm gerektiren durumlarda d fl ünitelerin belirli katlar aras na (fiekil 6.66 ve 67) yerlefltirilmesi gerekebilir. VRV d fl üniteler ile bu tür uygulamalarda oldukça esnek çözümler üretilebilir. Kat aralar na d fl üniteler yerlefltirildi i zaman d fl ünitenin üfledi i havan n tamam n n d fl ortama tahliye edilmesi ayr ca d fl ortam havas n n da kolayca d fl ünitenin bulundu u hacme al nabilmesi gereklidir. Bu nedenle yüksek bloklarda d fl ünitelerin konuldu- u bölümlere dekoratif görünümlü ancak hava ak fl - n kolayl kla sa layabilecek panjurlar yerlefltirilebilir. D fl ünitelerin kondenser fan ç k fllar na da kondenser ç k fl havas n n tahliyesi için hava kanallar yap lmal d r (fiekil 6.69). Kondenser fan n n, d fl ünitenin üfleme a z na ba lanan hava kanallar ndan ve d fl ünite panjurlar ndan dolay oluflan cihaz d fl statik bas nc yenme kabiliyeti olmas gerekir (minimum. 60 Pa). Kat aras çözümlerin d fl nda d fl üniteler yüksek bloklar n teras na konabilece i gibi, bina tesisat galerisi içine de konulabilir. fiekil TES SAT MERKEZ NDEK DIfi ÜN TELERE DIfiARDAN HAVA KANALI BA LANTISI 190

76 Hava So utmal VRV Sistemleri Hava so utmal VRV sistemleri tek bir d fl üniteye (veya d fl ünite grubuna) tek bir bak r boru hatt ile ba lanabilen çok say da iç ünite ile tüm ba ms z mekanlarda s tma ve/veya so utma ve k smi havaland rma yaparak istenilen iklim koflullar n sorunsuz sa layan sistemlerdir. Sistem seçim kriterlerine göre VRV sistem kullan larak afla daki çözümler üretilebilir; - Is tma radyatör ile, so utma VRV sistem (sadece so utma yapan model) ile, - Is tma ve so utma VRV Sistem (2 borulu heat pump model) ile, - Is tma ve so utma VRV Sistem (3 borulu s geri kazan ml model) ile Oda S cakl k Kontrolü, Enerji Ekonomisi Hava so utmal VRV sistemleri son derece geliflmifl elektronik kontrol imkan sa lar. Ak flkan s cakl na ba l iç ünite fan devir ayar, talebe ba l kompresör tüketim kontrolü imkan (inverter kompresör), elektronik genleflme valfleri ile ak flkan miktar ve bas nç kontrolü olana, hassas oda s cakl k kontrolü ve buna ba l olarak enerji tasarrufu sa lan r. Oda s cakl k kontrolü baz markalarda ±0,5 C ye kadar ulaflm flt r D fl Cephe Üzerinde Yer htiyac Yüksek bloklarda mekanik tesisat tasar m yaparken karfl lafl lan problemlerden biri de d fl cephedeki yer ihtiyac d r. D fl cephedeki yer miktar genelde azd r. Bu yüzden seçilen iklimlendirme sistemi d fl ünitelerinin terasta, çat da, yada zemine yerlefltirilme imkan sa lamas çok büyük bir avantaj teflkil eder. VRV sistemde ise d fl ünite ve iç ünite aras kot fark 90 m ye ulafl r. D fl ünite çat ya, zemine koyulabildi i gibi; bina kat aralar na (galeri kat ) da koyularak kanal vas - tas yla d fl ünite üzerinden s d flar at labilir. VRV sistemde maksimum bak r borulama mesafesi 165 metreye ulafl r. Toplam borulama mesafesi de metredir Minimum Yer htiyac VRV sistem d fl üniteleri hem küçük ebatta olmas hem de s tma ve so utmay ayn sistemle yapabilme imkan ile merkezi sistemde yer alan kazan, so utma gruplar gibi cihazlara olan ihtiyac ortadan kald r r (fiekil 6.70). Bu sayede merkezi sistemde bu cihazlar için ayr lan yer depo, garaj gibi çeflitli amaçlarla kullan labilir. Ayr ca yeni nesil so utucu ak flkanlar ile önceki serilere göre daha az so utucu ak flkan ile ayn s tma-so- utma kapasitesi sa lan r. Bu sayede daha küçük çapta borular ile enerji tafl n r, mekanik tesisat flaftlar daha küçük, asma tavan yükseklikleri daha az olur. YER KAZANCI fiekil 6.70A. MERKEZ S STEMDEK YER HT YACI fiekil 6.70B. VRV S STEMDEK YER HT YACI 191

77 Birim zamanda 1 kg so utucu ak flkan ile tafl nan s miktar suya göre yaklafl k 11 kat daha fazlad r. Baflka bir deyiflle ayn s kapasitesine sahip bir sistem elde etmek için so utucu ak flkan n 11 kat su sisteme tafl - mak gerekir. Bu de er mekanik tesisat flaftlar n, asma tavan yüksekliklerini de iflik sistemlere göre karfl laflt rmak için önemli bir veridir Kat Baz nda Çözüm mkan, Zonlama VRV sistem ile bina katlar ayr ayr d fl üniteler ile flartland r labilir. K saca her kat birbirinden ba ms z olarak klimatize edilir. Bu flekilde bireysel çözüm imkan sa lan r. Bireysel sistem, yüksek yap lar n en büyük özelli i olan de iflken yüke göre tüm sistemin çal flmas n engeller ve enerjinin bofla harcanmamas n sa lar. Bu yap larda bir cephede s tma ihtiyac gerekirken, baflka bir cephede so utma ihtiyac do abilir. Heat pump VRV sistem kullan larak bina düfleyde 2 ayr zona ayr larak bir cephede s tma ihtiyac karfl lan rken, di er cephede so utma ihtiyac karfl lanabilir. Heat-recovery VRV sistem kullan larak ayn anda binan n bir cephesinde s tma yap l rken, di er cephede so- utma yap labilir. Bu sistemde ayr ca ayn cephedeki farkl mahallerde ayn anda s tma ve so utma yap labilir. Yüksek bloklarda katlardaki çekirdek zonlarda, asansör daireleri, UPS odalar, elektrik pano odalar gibi mekanlarda tüm y l boyunca so utma ihtiyac vard r. VRV sistem so utmada -5 C ila +43 C, s tmada - 20 C ila +16 C d fl ortam s cakl na kadar çal flmaya devam eder. Bu sayede VRV sistem k fl flartlar nda so- utma ihtiyac na cevap verebilmektedir Enerjinin Paylafl m So utma kapasitesinin de iflkenli i sebebiyle enerjinin eflit paylafl m gereklili i daha önce incelenmiflti. Öte yandan VRV sistem ünitelerinin geliflmifl elektronik özellikleri sayesinde; - Toplam enerji harcamas, - Her iç ünitenin çal flma süresi, - Ünite bafl na harcanan enerji miktar, - ç ünitelerin çal flma e rileri, kolayca grafik halinde elde edilebilmekte ve bu sayede enerjinin eflit paylafl m sa lanabilmektedir. Bu enerji da l m oransal olarak yap lmakta %100 bir ölçüm gerçeklefltirilememektedir Ar za Durumunda Sistem Davran fl Hangi çeflit yap olursa olsun s tma yada so utma sezonunun herhangi bir an nda konfor flartlar nda biran için bile kesinti olmas s k nt ya yol açar. VRV sistemde iç ünitelerden biri veya daha fazlas ar - zalansa dahi sistemin tamam çal flmaya devam eder. Di er taraftan d fl ünitedeki kompresörlerden biri ar - zalansa dahi sistem 8 saate kadar acil fonksiyonda çal fl r. Bu flekilde konfor flartlar nda eksilme olmaz Diversite Faktörü Diversite oran ; bir sistemin tümünde ihtiyaç duyulan toplam kapasitenin genellikle sürekli olarak çal flmas gereken mahallerin toplam kapasitesine oran olarak tan mlanabilir ya da mahale monte edilen iç ünitelerin tamam n n toplam kapasitesinin d fl ünitenin kapasitesine oran d r. Örnek vermek gerekirse; genel hacimlerdeki toplam kapasite ihtiyac 100 birim olan bir uygulama düflünelim. Bunun yan s ra gündüz saatlerinde genelde kullan lmayan yatak odalar için 30 birim daha ilave kapasite gerekti ini varsayal m. Normalde tek bir sistem tercih edildi inde söz konusu sistem için ilk yat r m an nda 130 birim kapasitelik bir cihaz uygulamas yapmak gerekecekti. Örnekte verilen sistem e er VRV sistem ile çözüme ulaflt r lmak istenirse sadece 100 birimlik toplam kapasiteye sahip bir cihazla söz konusu mahal kolayl kla flartland r lacakt r (fiekil 6.71). Bu örnekte al nan diversite oran %130 dur. Diversite oran nda bir baflka yaklafl m ise özellikle yüksek bloklarda ortaya ç kar. Bu tip yap lar n radyasyonla s kazanc gün içinde farkl cephelerde çok büyük farkl l klar gösterir. Bu yüzden sistemin bütün olarak pik yük saatini hesap edip d fl ünite cihaz toplam kapasitesini belirlemek ve ona göre seçim yapmak özellikle yüksek yap uygulamalar nda do ru de ildir. Örneklemek gerekirse bina bat cephesinde pik yük saat 16:00 da gerçekleflirken, güney cephede saat 12:00 de gerçekleflebilir (fiekil 6.72). E er hesap edilen toplam pik yük saat 16:00 da ç k yorsa sistem tasar m ço u kez buna göre yap l r. Ancak güney cephede saat 12:00 de hesap edilen toplam yük saat 16:00 da bulunandan fazla oldu u için (güney cephede seçilen cihazlar saat 16:00 flart na göre seçildi inden dolay ) bina güney cephesi saat 12:00 de istenen konfor flartlar nda olmayacakt r. flte VRV sistemin cazibesi de tam bu noktada ortaya ç - kar. VRV sistem ile binan n her cephesinin maksimum pik yük saatine göre iç ünite seçilip, sistem toplam pik yüküne göre d fl ünite seçilebilir. Baflka bir deyiflle diversite al nabilir. Örnekte bina güney cephesinde maksimum yük saat 12:00 de gerçekleflti i için güney cephedeki iç üniteler 700 birim, bat cephesinde ise maksimum yük 16:00 da gerçekleflti i için bat cephesindeki iç üniteler 900 birim s kazanc n karfl layacak flekilde seçilebilir. Ancak sistem d fl ünite kapasitesi sistemin bütünü için gerçekleflen pik yük saatine göre yani saat 16:00 a göre (1.400 birim) seçilebilir (fiekil 6.73). Bu örnekte al nan diversite oran %115 dir. VRV ile flartland r lan bir sistemde günün her saati, mahal içindeki her noktada maksimum konfor sa lama imkan vard r. Not: Baz VRV firmalar belirli flartlar sa land takdirde cihazlar nda %200 e kadar diversite oran alma imkan vermektedir. 192

78 Taze Hava htiyac Yüksek yap larda yaflayanlar en çok havas zl ktan flikayet ederler. Pencereler aç lamad için, mekanik havaland rma büyük önem tafl r. Bina içinde küf oluflumuna kesinlikle izin verilmemelidir. VRV sistem ile akuple çal flabilen s geri kazan m cihazlar ile taze hava flaftlardan içeri al nabilir. Ayr ca kanal ba lanabilen iç üniteler ile flaftlardan al nan taze hava flartland r lacak ortama verilir. Ancak bu sistemlerde duman egzozu için ayr ca müstakil sistemler kurulmal d r. fiekil HT YACA GÖRE KAPAS TE SEÇ M fiekil 6.72A. SAATLERE GÖRE ISI YÜKÜ fiekil 6.72B. SAATLERE GÖRE ISI YÜKÜ fiekil D VERS TEYE GÖRE DIfi ÜN TE SEÇ M Uygulama Örnekleri Uygulama Örne i 1: Metrocity Ofisler (fiekil 6.74) a. Genel: Metrocity; m 2 toplam alana sahip 4 katl çarfl dan, m 2 toplam alana sahip 27 katl ofis blo undan (fiekil 6.75), m 2 toplam alana sahip 30 ar katl 2 konut blo undan, m 2 sosyal tesisten ve m 2 toplam alana sahip 5 kat otoparktan oluflmaktad r. Temel mimari konseptlerinden biri gün fl n n tüm yürüme alanlar na yay lmas n n sa lad ferahl k olarak nitelendirilebilecek çarfl katlar, bu amaca uygun teflon çat örtüsü ve atriumlar yla dikkat çekmektedir. Standart ma azalar atriumlar çevreleyen yürüme yollar n n etraf na s ralanm flt r. Her kat n do u ve bat ucunda ise kendilerine ait mekanik odalar haiz büyük ma azalar bulunmaktad r. Standart ma azalar n arka cephelerinde kat boyunca uzanan servis koridorlar, müflteri trafi iyle temas etmeksizin mal ikmaline ve genel amaçl ar za-bak m müdahalelerine imkan sa lamaktad r. Çarfl blo unda ayr ca 2. bodrum kat seviyesinde yaklafl k m 2 'lik bir food-court mevcuttur. Çarfl blo unun üstü, gezinti teras ve ana mekanik kat (1. tesisat kat ) olarak kullan lmaktad r. Mekanik kat n üstü ise tenis kortu, aç l r - kapan r yüzme havuzu, kapal fitness mekanlar, lokanta ve bar imkanlar yla bir sosyal tesis kompleksi olarak tasarlanm flt r. Halen yap m aflamas ndad r. Bu mekanlarla çarfl blo u, 16,2 kotuna kadar yükselmektedir. Sosyal tesis seviyesinden itibaren, ofis blo u ile iki apartman blo u bafllamaktad r. Çeyrek daire formundaki ofis blo u alt ve yedinci katlar ndaki mimari hareket d fl nda hemen hemen tip say labilecek 27 kattan müteflekkildir. En alt ve en üst katlar teknik alanlar olarak kullan lmaktad r. Ayr ca her katta birer mekanik oda mevcuttur. Apartmanlarda, yedi ayr tipte toplam 205 daire bulunmaktad r. Bu bloklarda da ofisteki gibi teraslar ve ilk katlar (2. tesisat Kat ) mekanik alanlara ayr lm fl olup, her bir blo un 13. kat na birer eflanjör dairesi yerlefltirilmifltir. 193

79 194 fiekil Metrocity OF SLER

80 Kompleksin, 4. ve 8. bodrum katlar aras otopark alanlar na ayr lm flt r. Bunlardan iki kat çarfl, bir kat ofis, iki kat ise konut bloklar için tahsis edilmifltir. Konut otopark dahilinde ayr ca dairelere ait küçük depolar da mevcuttur. Otopark alan araç kapasitelidir. Kompleksin 9. bodrum kat nda ise ana su depolar ile temizsu ve yang n merkezi bulunmaktad r. b. Is tma So utma Havaland rma (HVAC) Sistemleri: Her bir iflletme bölümünün kendine ait, di erlerinden ba ms z olarak çal flabilen sistemleri mevcuttur. Toplam s tma kapasitesi kw, so utma kapasitesi kw d r. Ofislerin s tma kapasitesi 980 kw, so utma kapasitesi kw dr. Ofis blo u kat baz nda zonlanm fl VRV (de iflken debili so utkan) tesisat yla s t lmakta ve so utulmaktad r (fiekil 6.75). VRV d fl üniteleri, her katta ayn flaft üzerine dizilmifl mekanik odalara monte edilmifltir. Konuttakine benzer bir flekilde, ofis katlar nda yaz/k fl so utmaya ihtiyaç duyan iç zonu flartland - ran VRV iç ünitelerinden dönen s cak gaz, k fl n d fl cephe zonu s tmas için kullan lan iç ünitelere sevk edilebilmekte, bu suretle s geri kazan m sa lanabilmektedir. Taze hava ve egzoz ihtiyac, her katta havadan havaya s geri kazan m üniteli fanlarla yap lmakta (fiekil 6.76), ihtiyaç duyulan yükler VRV iç üniteleri taraf ndan karfl lanmaktad r. Çarfl n n s tmas (85/65 C) iki adet kw, bir adet kw düflük s cakl k kazan vas tas yla temin edilmektedir. Kullan lan yak t do al gazd r ve motorinle yedeklenmifltir. Motorin tesisat ayr ca jeneratörlere de hitap etmektedir. Çarfl n n so utmas (6,5/12 C) befl adet kw, bir adet 575 kw hava so utmal so utma grubuyla temin edilmektedir. Kullan lan so utkan R407 dir. So utma gruplar nda kompresör ve kondenser fanlar seviyesinde akustik tedbirler al nm fl olup halihaz r toplam ses fliddeti standart trafik gürültüsü düzeyindedir. Is tma-so utma suyu da t m, her iki sistem için de benzer prensiplerle tesis edilmifltir. Su s cakl klar n sabit debide emre amade tutan birer primer pompa devresi ve bu devreye ( s tma için bir hidrolik ay r c, so utma için bir by pass hatt yla) ba lanm fl de iflken debili birer sekonder da t m devresi bulunmaktad r. Muhtelif birimler için ayr zon pompalar mevcut olmay p, debi ayarlar tüm tüketim gruplar na ve yeteri say da branflman ç k fl na konmufl statik balans vanalar yla sa lanmaktad r. Ba ms z tüketim birimlerinin enerji ölçümlemesi kontakl kalorimetreler vas tas yla merkezi olarak yap lmaktad r. Yürüme yollar 6 adet kar fl m haval, dönüfl + gidifl fanl, sabit hava debili klima santrali vas tas yla flartland r lmaktad r. Santraller, yang n durumunda bas nçland rma amaçl da kullan lmakta olup, 1. tesisat kat na monte edilmifllerdir. Küçük dükkanlar yüksek hava bas nçl fan coil lerle flartland r lmaktad r. Üç istisna d fl nda hiçbirinin d fl duvar temas olmad ndan ve yüksek dahili s kazançlar nedeniyle küçük dükkanlar yaz k fl so utulmaktad r. Taze hava ve egzoz ihtiyaçlar 5 adet havadan havaya s geri kazan m üniteli, sabit hava debili klima santrali vas tas yla karfl lanmaktad r. Dükkanlar n arka cephelerindeki servis koridorlar yine yüksek hava bas nçl fan coil ler vas tas yla s t lmakta ve so utulmaktad r. Büyük dükkanlar n Her birinin müstakil makine dairesi bulunmaktad r. Bu makine dairelerinde standart olarak her bir büyük dükkan için, kar fl m haval, yaln zca gidifl fanl, sabit hava debili birer klima santrali ile biri yang nda kullan lmak üzere ikifler egzoz aspiratörü tüm flartland rmay temin etmektedir. D fl cephelerin mevcudiyeti ve taze havan n makine dairesi yak nlar ndaki cephe panjurlar ndan do rudan temini gereklili i nedeniyle klima santralleri s tma tesisat na da ba l d r. Garajlar taze hava ve egzoz fanlar vas tas yla havaland r lmaktad r. Taze hava, k fl n 6 C a kadar s t lmaktad r. c. S hhi Tesisat Sistemleri: Su Kayna olarak flehir flebekesi kullan lmaktad r. Günlük su tüketimi yaklafl k yüksek bloklar dahil 400 m 3 tür. Su depolama kapasitesi m 3 ham, 425 m 3 ifllenmifl olmak üzere toplam m 3 tür. Merkezi hidrofor 108 m 3 /h 90 mss (dört pompal, frekans konvertörlü) kapasitesindedir. Bina iflletme bak m ndan sosyal katla birlikte bütün çarfl blo u, konut bloklar ve ofis blo u olarak üç bölüme ayr lm flt r. S hhi tesisat ve yang n sistemlerinde, ara katta depo hacmi ay rman n yol açt güçlükler neticesinde bu üç birimin, farkl bas nçland rma sistemlerine sahip olsalar da ayn flebekeye ba lanmalar nda, kontakl sayaçlarla merkezi ölçümleme kolayl da göz önüne al narak sak nca görülmemifltir. Afla daki zonlama, bu aç dan da de erlendirilmelidir. fiehir flebekesinden al nan su, otomatik ters y kamal ön filtrelerden geçirilerek ham su tanklar nda depolanmakta, buradan bütün tesisin yaklafl k bir günlük su ihtiyac filtrasyon pompalar vas tas yla 20 mikronluk kum filtrelerinden geçirilerek ifllenmifl su tank na aktar lmakta, buradan merkezi hidrofor vas tas yla bas nçland r larak ilgili zonlara da t lmaktad r. Food court mutfaklar zonu için ayr ca UV dezenfeksiyon ve yumuflatma ifllemleri yap lmaktad r. Food court ve personel dufllar haricinde çarfl daki hiçbir slak mahalde kullanma s cak suyu mevcut de ildir. 195

81 196 fiekil Metrocity OF SLER ÖRNEK KAT PLANI - VRV UYGULAMA

82 fiekil Metrocity OF SLER ÖRNEK KAT PLANI - VRV UYGULAMA 197

83 198 fiekil Metrocity OF SLER ÖRNEK KAT PLANI - HAVALANDIRMA

84 fiekil Metrocity OF SLER ÖRNEK KAT PLANI - HAVALANDIRMA (Devam) 199

85 Bloklar n her biri üçer bas nç zonuna ayr lm flt r. Alt zonlar, çarfl temiz su da t m flebekesine seri olarak ba lanm fl ve 2. tesisat kat na monte edilmifl frekans konvertörlü ana blok hidroforlar vas tas yla beslenmektedir. Orta ve üst zon su da t m ise blok teras katlar nda bulunan birer depo ve hidrofordan yap lmaktad r. Teras depolar, ana blok hidroforlar vas tas yla doldurulmaktad r. Ofis blo unda s cak su mevcut de ildir. Konut bloklar nda ise bütün s cak ve so uk su da t m UV dezenfeksiyondan geçirildikten sonra gerçeklefltirilmektedir. Gerek bloklarda gerekse çarfl katlar ndaki zonlama sayesinde ve da t m kolonlar ç k fllar na konmufl bas nç düflürme istasyonlar vas tas yla, katlarda kullan m konforu limitleri içinde homojen bir bas nç da l m tesis edilmifl durumdad r. Temiz su flebekesi ana da t m borular ve kolonlar galvanizli, yatay branflmanlar PPR borudan imal edilmifltir. Pis su ve ya mur flebekesi için ise konut ve ofis bloklar nda astolen, çarfl katlar nda pik boru kullan lm flt r. d. Yang n Tesisat : Çarfl ve garajlarda, kuzey ve güney cephelerinde dörder adet olmak üzere toplam sekiz yang n merdiveni vard r. Kuzey cephesi yang n merdivenleri sosyal tesis seviyesine kadar ulaflmaktad r. Bat cephesinde ayr ca yine sosyal tesis ba lant l bir kaç fl daha mevcuttur. Çarfl yang n merdivenlerinin tamam na hem yürüme yollar ndan hem de servis koridorlar ndan ulafl labilmektedir. Ayn düzen garaj katlar nda da devam etmektedir. Her bir yüksek bloktaki ikifler adet yang n merdiveni ise tüm bu sistemden ba ms z olarak infla edilmifltir. Bunlar, çarfl katlar ndaki blok çekirdeklerinden geçerek her birinin yol kotuna aç l r. Kompleksin tamam NFPA 72'ye uygun adreslenebilir dedektörlü yang n ihbar sistemi, konut bloklar hariç NFPA 13'e uygun sprinkler sistemi ve konutlar da dahil Yang n Yönetmeli i'ne uygun yang n dolap flebekesiyle koruma alt na al nm flt r. Bina duman tahliye ve bas nçland rma sistemleri ise BS 5588 part 10 a uygun olarak gerçeklefltirilmifltir. Sistemde kullan lan tüm ekipmanlar UL ve FM sertifikal d r. Minimum yang n rezervi 300 m 3 tür. Ana yang n pompas gpm 145 psi (1 asil elektrikli, 1 yedek dizel) kapasitelidir. Konut Bloklar n n yang n pompas 300 gpm 140 psi (1 asil ve 1 yedek elektrikli) kapasitelidir. Ofis Blo unun yang n pompas ise 750 gpm 140 psi (1 asil ve 1 yedek elektrikli) kapasitelidir. Sprinkler ve yang n dolap sistemi de bas nç da l - m bak m ndan gerekli zonlara, aynen temiz su sistemindeki gibi ayr lm flt r. Bloklardaki 2. tesisat katlar nda bulunan yang n pompa gruplar çarfl sprinkler sistemine seri olarak ba l d r. Pompalar müflterek olmas na ra men yang n dolap flebekesi sprinkler flebekesinden ayr d r. tfaiye müdahalesine olanak tan mak aç s ndan yüksek bloklardaki birer yang n merdiveni flaft ile çarfl katlar ndaki güney cephesi yang n merdivenlerine her katta haz rl k ve ba lant lar n güvenle yap labilece- i birer itfaiye vanas konmufltur. Ayr ca itfaiyenin bina d fl ndan müdahale edebilmesine imkan tan - yan di er donan m sistemi tamamlamaktad r. Bina, yang n esnas nda, do rudan yang na müdahil olmas gereken ekipmanlarla tali di er ekipmanlar n davran fllar n belirleyen 68 yang n ihbar zonuna bölünmüfltür. Bu zonlardan herhangi birinden gelen yang n ihbar sonucunda, ihbar n gere i, do rudan yang n alarm paneli denetiminde otomatik olarak yerine getirilmektedir. Genifl yürüme alanlar n n ve atriumlar n varl nedeniyle çarfl katlar duman tahliyesi di er ihbar zonlar na nazaran daha farkl olarak çözülmüfltür. Bahsi geçen dizayn standartlar mucibince çarfl, her biri di erinden duman perdeleri vas tas yla ayr lm fl m 2 'lik zonlara bölünmüfltür. Bu flekilde oluflturulan duman havuzlar içinde biriken duman her bir zona hitabeden duman egzoz aspiratörleri vas tas yla d flar at labilmekte, bu esnada da çarfl n n geri kalan tüm hacmi bas nçland - r lmaktad r. Atrium tepelerindeki yang n panjurlar vas tas yla da oluflabilecek afl r bas nç art fl dengelenebilmektedir. Kompleksin bütün yang n kaç fl merdiven ve sas alanlar yla itfaiye asansör flaftlar bas nçland r lmaktad r. Yukar daki tasvirden görülebildi i üzere binada, yang n esnas nda elektrik enerjisinin varl ve güvenilirli i, özellikle duman tahliyesi bak m ndan elzem durumdad r. Bina yang n sisteminin tamam n besleyebilecek güçte jeneratörler, sisteme dahil ekipmanlara müstakil olarak kumanda eden kuvvet panolar ve yang na dayan kl kablo flebekesi, bu ihtiyaca binaen sisteme dahil edilmifl durumdad r. e. Otomasyon: Binada mevcut tüm mekanik ekipmanlar merkezi bir otomasyon sistemi ile kontrol edilmekte veya izlenmektedir. Merkezi sisteme dükkan fan coil leri dahil edilmemifl olup, bu cihazlar n kontrolü müstakil 3-pt. otomatik vana/termostat gruplar vas tas yla yap lmaktad r. Fan coil ler ve VRV sistemi hariç toplam nokta sistem taraf ndan kontrol edilmekte veya izlenmektedir. VRV sistemleri, yukar da da belirtildi i üzere her bir iç üniteyi ayr ayr kontrol edebilen müstakil bir otomasyon sistemi ile donanm flt r. Bunlar n yan s ra so utma gruplar ve s tma kazanlar s ra seçme düzenleri kendi üreticilerine ait kontrol sistemleri vas tas yla yap lmakta olup, merkezi otomasyon sistemi ile izleme düzeyinde haberleflebilmektedirler. 200

86 Örnek Sistem 2: Has Plaza (fiekil 6.77) fiekil 6.78 de verilen örnek proje, s tma,so utma ve havaland rma tesisat VRV sistem + HRV cihazlar ile yap lm fl olan stanbul daki Has Plaza ofis binas na aittir. Bina bodrum kat, zemin kat, 9 normal kat ve teras kattan oluflmaktad r. VRV sisteme ait d fl üniteler zemin katta arka cephede zemine konulmufltur. Her kat için ayr ayr zonlama yap lm fl ve her kat için ayr d fl üniteler seçilmifltir (fiekil 6.79). Bu sayede hem her kat n enerji tüketimleri ayr lm fl, hem de her kat ayr ayr kontrol etme imkan olmufltur. Projede iç üniteler gizli tavan tipi seçilmifl ve asma tavan içinde havaland rma kanallar çekilerek menfez/anemostatlar ile üfleme yap lm flt r. Emifl için her bir iç ünitenin arka taraf na emifl menfezleri konulmufltur. Bu menfezler ayn zamanda iç üniteye servis verebilmek için de kullan lmaktad r (fiekil 6.80). Projede mahallerin taze hava ihtiyac, s geri kazan ml havaland rma cihazlar (HRV) ile sa lanm flt r. Her kat için 2 adet, hava debisi 1.000m 3 /h olan HRV cihazlar asansör hollerinde asma tavan içine yerlefltirilmifllerdir. Is geri kazan m hücresinden geçirilen taze hava %15 oran nda da t larak iç ünitelere verilmifltir (fiekil 6.81). fiekil Has Plaza 201

87 202 fiekil ÖRNEK VAV S STEM UYGULAMA PROJES ÖRNE (OF S B NASI)

88 fiekil DIfi ÜN TE YERLEfi M fiekil G ZL TAVAN T P Ç ÜN TE UYGULAMASI fiekil HRV C HAZI UYGULAMASI 203

89 Su So utmal (Water Cooled) VRV Sistemleri VRV sisteminin bütün avantajlar na sahip, sistemde so utucu ak flkan ile d fl ortam aras ndaki s transferini su ile gerçeklefltiren bir sistemdir. Sistemin so utucu ak flkan taraf ; kondenser, iç üniteler, so utucu ak flkan ve kontrol ekipmanlar ndan, sistemin su taraf ; pompalar, valfler, genleflme tank, s transfer üniteleri (kazan,so utma kulesi), su ar tma cihazlar ndan oluflur. Bu sistemde, yaz modunda iç ünitelerden al nan s, VRV d fl ünitesinde (su so utmal kondenser) suya geçer. Su ise alm fl oldu u sistem s s n so utma kulesi vas tas yla d flar atar. K fl modunda ise, s tma suyu, s cak su kazan ndan ald s y VRV d fl ünitesinde iç ünitelere verilmek üzere so utucu ak flkana iletir. Sistemin otomasyonu frekans kontrollü pompalar, iki yollu on-off kontrollü vanalar ile sa lan r. Sistemin çal flma s cakl k aral su çevriminin s cakl na ba l d r. Bu s cakl k C aras nda muhafaza edilmelidir. Sistemdeki s, 2 borulu su çevrimi vas tas ile kondenser ünitesinden s tma veya so utma prosesine göre al n r veya verilir. Su So utmal VRV sistemin genel teknik özellikleri Tablo 6.82 de verilmifltir. Sistem seçim kriterlerine göre Su So utmal VRV sistemi kullan larak afla daki çözümler üretilebilir; - Is tma ve so utma Su So utmal VRV Sistemi (2 borulu heat pump model) - Is tma ve so utma Su So utmal VRV Sistemi (3 borulu s geri kazan ml model) Su So utmal VRV Tipleri Su So utmal VRV Is tma + So utma (Water Cooled Heat Pump): Bu sistemde, ayn d fl üniteye ba l iç üniteler için farkl zonlarda ayn anda s tma ve so utma yap lamaz, ya bütün sistemde s tma yada so utma yap l r. Ancak farkl d fl üniteye ba l iç üniteler için bir zonda s tma yaparken di er zonda so utma yap labilir. Su So utmal VRV Is Geri Kazan ml (Water Cooled Heat Recovery): Bu sistemde, ayn d fl üniteye ba l bile olsa farkl iç ünitelerde ayn anda s tma ve so utma yap labilir Su So utmal VRV Sisteminin Uygulama Alanlar a. Su Borulamas Uzunlu unun Sorun Olmad Çok Katl Yüksek Binalar: VRV sistem yüksek bloklarda sorunsuz çal flabilme özelli ine sahiptir. Bunun yan nda gerekli pompa kapasitesi ve basma yüksekli i ile su borusu çaplar do ru seçildi i takdirde mesafe limiti olmaks z n VRV d fl ünitelerine s cak/so uk su gönderilebilir. b. Su So utmal VRV Sisteminin Adapte Edilebilece i, Su Çevriminin ve Is Kayna n n Mevcut Oldu u Revize Projeler: Su so utmal VRV sisteminde, sistemin d fl ünitesinde s transferi hava ile de il su ile yap lmaktad r. Dolay s yla sistemde mevcut halde kazan veya so- utma kulesi oldu u takdirde su so utmal VRV sistemi bu s kaynaklar na adapte olup uyumlu bir flekilde çal flabilir. Bu sayede yat r m maliyetleri azalt lm fl olur. Kondenser flletme Bas nc 20 bar Su S cakl C Oda S cakl Kontrol Hassasiyeti Toplam Borulama Mesafesi ± 0.5 C 300 m VRV ç Üniteleri ile Kondenser Ünitesi Aras ndaki Uzunluk VRV ç Üniteleri ile Kondenser Ünitesi Aras Maksimum Eflde er Uzunluk VRV ç Üniteler Aras Maksimum Kot Fark 120 m 140 m 15 m D fl Ünite VRV ç Üniteleri ile Kondenser Ünitesi Aras Maksimum Kot Fark Yukar da Afla da 50 m 40 m Tablo SU SO UTMALI VRV C HAZLARININ GENEL ÖZELL KLER 204

90 c. Alternatif Is Transfer Kaynaklar n n Sisteme Uygulanabilece i (Yer Alt Suyu, Deniz Suyu, Solar Enerji vs) Projeler: E er projenin uyguland yerde sistemin su çevriminin adapte olabilece- i alternatif s kaynaklar (yer alt suyu, deniz suyu, solar enerji vs) var ise, bu sistemin kullan lmas ile yine yat r m maliyetleri azalt lm fl olur. Dolay s yla böyle bir durumda yine su so utmal VRV sistemi iyi bir alternatif olarak göze çarpar. d. Sistemde Düflük Ses Seviyesinin Önemli Oldu u Projeler: So utma kuleleri düflük ses için uygun cihazlard r. So utma kuleleri so utma gruplar na göre sessiz çal flt ndan çevre sessizli inin önemli bir kriter oldu u durumlarda so utma kulesi seçimi, dolay s yla su so utmal VRV sistemleri önemli bir seçenek olmaktad r. e. Su Çevriminin Kullan lmas ndan Dolay, Defrostun Olmad Sistemler: K fl modunda havadaki su buhar +5 C ile -5 C aras nda çok yo- un olmak üzere yo uflur, d fl ünite kondenser yüzeyinin donmas na sebep olur, karlanma yapar. Defrost, bu yo uflan su buhar n çözmek için evaporatör yüzeyinin kondenser olarak çal flmas fleklinde aç klan r. +5 C ile -5 C aras nda havadaki su buhar miktar yo unlu u fazla fakat bundan daha düflük s cakl kta azd r. Bu sebeple daha düflük s cakl kta defrost daha az olur. Bu süreçte iç üniteler s tma yapamaz. ç ve d fl ünite fanlar durur. Bu buz tabakas çözülene kadar, evaporatör, kondenser olarak çal flmaya devam eder. flte bu nedenle, klasik gaz çevrimli sistemler k fl modunda çal fl rken zaman zaman s tma konforunda problem yaratmaktad r. Su so utmal VRV sisteminin özelli i ise s tma için gerekli olan s y havadan de il sudan almas d r. Bu yüzden defrost gibi s tma konforunda eksiklik yaratacak durumlar bu sistemde söz konusu de ildir. Su so utmal VRV sistemi k fl modunda d fl hava flartlar ndan ba ms z çal fl r. f. Bina çine Suyun Tafl nmas n n stenmedi i Sistemler: Sulu sistemler yaflam alanlar nda su ile ortam n s t lmas /so utulmas ilkesine dayan r. E er konfor önemli bir kriter ise geçifl mevsimlerinde iç zonlarda so utma istenirken, çevre zonlarda s tma istenebilir. Bu flu demektir; s tma için ayr çevrim, so utma için ayr çevrim. Bu da yaflam alanlar na, su ihtiva eden dört boru ve drenaj borusu sokmak demektir. Sistemde borularda herhangi bir sebeple su s z nt s olmas yaflam alanlar na suyun akmas sonucunu do urur. Korozyon sebebiyle yine borular n çürümesi, su s - z nt s meydana getirir. E er boru çaplar do ru seçilmediyse tesisatta ses problemi olur. Tesisat n so utucu ak flkan taraf ndaki ana ve yard mc malzemeler: - Su so utmal VRV d fl ünitesi - ç üniteler - Bak r boru tesisat - Branflman kitleri - Kumandalar Tesisat n su taraf ndaki ana ve yard mc malzemeler: - Aç k ya da kapal tip so utma kulesi - Kazan - Denge kab - Eflanjörler - Frekans kontrollü pompalar - ki yollu on-off kontrollü vanalar - Genleflme kaplar - Pislik/hava ay r c lar Sistemde, so utma modunda iç üniteler iç ortamdan ald s y kondenserlere tafl makta burada s, su çevrimine geçmekte gaz s s n suya aktard için yo uflup s v faz na geçerken, su çevrimindeki s ise so utma kulesi vas tas ile d fl ortama at lmaktad r. Burada sistem kontrolünde, so utma kulesine giden su debisi, frekans kontrollü pompa ile sa lan r. Di er taraftan VRV d fl ünitesinin su çevrimine ba l iki yollu on-off kontrollü vanalar ve frekans kontrollü pompalar ile d fl üniteye gidecek su debisi ve s cakl ayarlan r. Is tma modunda ise iç üniteler iç ortama kondenserden ald s y aktarmaktad r. S v faz ndaki so utucu ak flkan kondenserde s tma suyundan ald ise ile gaz faz na geçmekte ve yaflam mahallerine alm fl oldu u s y aktar p yo uflmaktad r. Di er taraftan s tma suyu ise yo uflmal kazan teknolojisi sayesinde alev modülasyonu ile, daima istenen s cakl kta kolektöre gelmekte burada VRV d fl ünitesi ihtiyac na göre iki yollu onoff kontrollü vanalar ve frekans kontrollü pompalar ile gerekli debi ve s cakl kta su VRV d fl ünitesine girmektedir. Su so utmal VRV sisteminde bir d fl ünite iç ortam s tma amaçl çal fl rken, di er d fl ünite baflka bir iç ortam so utma amaçl çal flabilir. Çünkü d fl ünitenin s tma/so utma suyu çal flma s cakl ayn aral klardad r. Sadece de iflen su s cakl na göre kondenserin çal flma verimi de iflir. Bu s cakl k C aras d r. Örnek bir su so utmal VRV sistem örnek tesisat flemas fiekil 6.83 te verilmifltir Su So utmal VRV Is Geri Kazan ml (Water Cooled Heat Recovery) Sistemler Bu türdeki sistemler (fiekil 6.84) su so utmal heat pump VRV sistemlere göre boru tesisat ve çal flma prensibi aç s ndan baz farkl l klara sahiptir. Bu farkl l klardan en önemlisi gaz ve likit hatlar ile birlikte üçüncü bir bak r boru hatt çekilmesi gereklili idir. 205

91 206 fiekil SU SO UTMALI VRV S STEM ÖRNEK TES SAT fiemasi

92 H 2 O R-410A Maksimum 32 ç Ünite fiekil SU SO UTMALI VRV HEAT RECOVERY S STEM 207

93 Çekilen bu ilave bak r boru hatt sayesinde her bir iç ünite birbirinden ba ms z olarak ve ayn anda s tma ya da so utma yapabilmektedir. So utucu ak flkan n BS Üniteleri (ak flkan yön de ifltirme kutular ) arac l yla yönü so utma veya s tma durumuna göre de ifltirilir. Bu sayede s tma amaçl çal flan iç üniteler so utmadaki kondenser görevini üstlenirken di er so utmada çal flan iç üniteler evaporatör görevine devam ederler. Bu sayede kullan c diledi i anda sistemin tamam ndan ba ms z olarak diledi i konumda istedi i iç üniteyi çal flt rabilir. Sistemin su taraf nda ise Su So utmal VRV sisteminden hiçbir fark yoktur (fiekil 6.85 ve 86) Oda S cakl k Kontrolü, Enerji Ekonomisi Daha önce Hava so utmal VRV sistemleri ile ilgili belirtilen tüm elektronik kontroller Su So utmal VRV sisteminde de aynen geçerlidir D fl Cephe Üzerinde Yer htiyac Bina cephesi bu sistem seçildi i takdirde etkilenmez. Hava so utmal VRV sistemlerinde kat aralar na (galeri kat ) d fl ünite konuldu u takdirde gerekli olan panjur ve kanallar bu sistemde gereksizdir. Ayr ca su so utmal kondenserler (d fl ünite) sahip olduklar büyük kapasitelere ra men oldukça küçük yer kaplar. Yaflam alanlar nda çok küçük bir yer yeterlidir. Hatta d fl üniteler flaftlara bile konulabilir (fiekil 6.87). Su So utmal VRV sisteminde d fl ünite için gerekli olan s kayna so utma kuleleri, kazanlar oldu u için bu cihazlara yap da gerekli hacimler ayr lmal d r (çat ya da bodrum kazan dairesi). Kazan dairelerinin çat da tasarlanmas inflaat alan ndan ve uzun baca maliyetinden tasarruf sa lar. Su so utmal VRV sistemi, hava so utmal VRV sistemlerinde oldu u gibi çok büyük tesisat limitlerine sahiptir. D fl ünite ile iç ünite aras kot fark 50 m ye ulafl r (d fl ünite yukarda ise). Bir d fl üniteden maksimum borulama mesafesi 140 m (eflde er boru uzunlu u), toplam boru uzunlu u ise 300 m dir Enerjinin Tafl nmas Yüksek bloklarda enerji seçilen sisteme göre hava, su, so- utucu ak flkan ile tafl n r. So utucu ak flkan ile di er enerji tafl y c lar n ayn s kapasitesini vermek için kütlece karfl laflt rmas na daha önce de inilmiflti. E er enerjiyi tafl mak için sulu sistem seçildiyse tesisatta meydana gelecek herhangi bir problem (korozyon vs) ile olabilecek s z nt yaflam alanlar na su akmas na sebep olur. Boru çaplar do ru seçilmediyse tesisatta ses problemi olur. Öte yandan Su so utmal VRV sisteminde kule ve kazandan gelen su, sadece d fl ünite kondenserine ulafl r. Su, yaflam alanlar nda dolaflt r lmaz Kat Baz nda Çözüm mkan, Zonlama Hava so utmal VRV sistemindeki gibi, Su So utmal VRV sisteminde de bina katlar ayr ayr d fl üniteler ile flartland r labilir. Yüksek yap larda çekirdek-çevre zonlar sebebiyle s geri kazan m n n ne kadar önemli oldu u daha önce belirtilmifltir. Su so utmal VRV sistemi iki s geri kazan m yöntemi sunar. 3 Borulu Is Geri Kazan ml Model: Su so utmal VRV d fl ünitesiyle iç üniteler aras na monte edilen ak flkan yön de ifltirme kutular ile her bir iç ünite birbirinden ba ms z olarak ve ayn anda s tma ya da so- utma yapabilmektedir (fiekil 6.88). Is geri kazan m ayn zamanda ayn s transfer kayna na ba l VRV d fl üniteleri aras nda da gerçekleflebilir (fiekil 6.89). Bu durumda VRV d fl ünitesiyle iç üniteler aras na monte edilen ak flkan yön de ifltirme kutular ile birlikte üçüncü bir bak r boru hatt na da gerek yoktur. Bu sayede istenen konfor flartlar na ba l olarak sistemdeki s kaynaklar (kazan, so utma kulesi) çal flmaz, sadece sirkülasyon pompalar çal fl r. Bu durum özellikle geçifl mevsimlerinde enerji tüketiminde çok büyük tasarruf yarat r Enerjinin Paylafl m Hava So utmal VRV sistemdeki gibi Su So utmal VRV sisteminin gaz taraf nda da enerjinin paylafl m sa lanabilmektedir. Öte yandan sistemin su taraf ndaki enerjinin paylafl m için, sisteme eklenecek kalorimetreler ile çözüm yoluna gidilebilir Ar za Durumunda Sistem Davran fl Hava So utmal VRV sistemindeki sistem davran fl ile tamamen ayn d r. D fl ünitelerden biri ar zalansa dahi di- er d fl üniteler çal flmaya devam eder. ç ünitelerden biri ya da daha fazlas ar zalansa dahi di er iç üniteler çal flmaya devam eder. Sistemin su taraf nda ise ana s kaynaklar nda (kazan, kule) ar za olmad takdirde sistem çal flmaya devam eder Diversite Faktörü Su so utmal VRV sistemi ile %130 diversite al nabilmektedir Defrost Faktörü Yüksek blok uygulamas nda seçilecek sisteme göre s tma ya da so utma modunda çok k sa bir süre bile kesinti olmas mahalde konfor eksilmesine sebebiyet verir. Su So utmal VRV sisteminde sistem so utma performans d fl hava flartlar na ba l iken s tma performans d fl hava flartlar ndan ba ms zd r (fiekil 6.90). Sistemde defrost olmaz. Is tma sezonunun en sert günlerinde dahi sistem tam kapasite çal fl r. Konfor flartlar nda eksilme olmaz Taze Hava htiyac Su so utmal VRV sisteminde s geri kazan m cihazlar ile bina için gerekli olan yeterli taze hava flaftlardan içeri al n r. Ayr ca kanal ba lanabilen iç üniteler ile flaftlardan al nan taze hava ortama verilebilir. Ancak duman egzozu için müstakil sistemler kurumas gereklidir. 208

94 fiekil SU SO UTMALI VRV KONDENSER BA LANTI fiemasi fiekil SU SO UTMALI VRV S STEM SU TARAFI AÇINIM fiemasi 209

95 210 fiekil SU SO UTMALI VRV

96 fiekil ISI GER KAZANIMLI SU SO UTMALI VRV LE ISI GER KAZANIM 211

97 fiekil HEAT PUMP SU SO UTMALI VRV LE ISI GER KAZANIM fiekil SU SO UTMALI VE HAVA SO UTMALI S STEM DIfi HAVA SICAKLI INA BA LI KAPAS TE TABLOSU 212

98 Uygulama Örne i: Koza Plaza (fiekil 6.91) fiekil 6.92 de Koza Plaza ya ait ofis katlar n n mekanik tesisat projeleri yer almaktad r. Sistem kat baz nda çözülmüfl ve su so utmal (water cooled) VRV sistem kullan lm flt r. Ofislerde gizli tavan tipi iç üniteler kullan lmaktad r (fiekil 6.93). Gizli tavan tipi cihazlar asma tavanda içinde yerlefltirilmifl, klimatize edilen hava ortama anemostadlarla verilmektedir (fiekil 694A ve B). Su so utmal VRV sistemin d fl üniteleri küçük olduklar ve sistem s yükünü hava yoluyla gerçeklefltirmedi i için küçük bir alana yerlefltirilebilir. Her kat için dört adet su so utmal heat pump VRV d fl üniteleri flaftlara yerlefltirilmifltir (fiekil 6.94). Sistemin su taraf nda s tma için s cak su kazan, so utma taraf nda ise so utma kulesi kullan lm flt r. D fl ünitelerin so utmas aç k çevrimli so utma kulesiyle yap lmaktad r (fiekil 6.95). Kule aç k tip oldu undan kule suyuyla, d fl üniteleri so utan su aras na eflanjör konulmufltur (fiekil 6.93). Buradaki amaç d fl üniteleri korumakt r. Sistemdeki s tma ve so utma suyunun sirkülasyonu frekans kontrollü pompalar vas tas yla olmaktad r. Sistemin taze hava ve egzoz ihtiyac gene kat baz nda asma tavan içlerine konulmufl olan s geri kazan ml havaland rma cihazlar ile çözülmüfltür ISI GER KAZANIMLI HAVALANDIRMA C HAZLARI Yaflam mahallerinde so utma ve s tma sezonluk ihtiyaçlar iken, havaland rma ve taze hava ihtiyac 12 ayl k ihtiyaçt r. Yaflam mahallerinden yap lan egzoz ile birlikte at lan iç ortam havas taze havaya göre daha kirli olmas na karfl n flartland r lm fl hava niteli indedir. Yani so utulmufl/ s t lm fl, filtre edilmifl iç hava direkt egzoz edilmesi durumunda d fl ortama at lmaktad r. Bunun yan s ra taze hava ihtiyac direkt olarak karfl lanmak istenirse d flar dan al nan taze havan n önce filtre edilmesi sonra flartland r lmas ( s tma-so utma) gerekecektir. Dolay s yla taze havan n ya iç ünitelere direkt olarak al nmas (Örne in gizli tavan tipleri ile) ya da s geri kazan m cihazlar ile hem d flar at lan egzoz havas n n üzerindeki so utma ve s tma etkisinin taze havaya transferi hem de al - nan taze havan n filtre edilerek iç ortama aktar lmas sa lan r. Baz özel tip s geri kazan m cihazlar ile al nan taze havan n DX bataryadan geçirilerek flartland r lmas hatta nemlendirilmesi mümkündür. Dolay s yla s geri kazan m cihazlar kullan larak mekanlar n ihtiyaç duydu u havaland rma ihtiyac sa lan rken büyük oranda enerji tasarrufu ve at k enerjinin geri kazan m mümkün olabilmektedir. Enerjinin geri kazan m çok önemlidir. Çünkü; Dünya daki do al enerji rezervleri azal rken, petrol ve di er enerji fiyatlar da artmaktad r sonlar nda petrol 9 USD/varil iken, 2006 y l nda petrol fiyat 78 USD/varil fiyat gördü. Is geri kazan m n n ekonomikli ini sadece bugünkü enerji fiyatlar n kullanarak hesaplamak yerine, gelecekte artaca n da dikkate almal y z. Bu nedenle s geri kazan m cihazlar n n önemi giderek artacakt r. Özellikle VRV sistemlerde taze hava al namayan iç ünitelerin seçilmesi durumunda s geri kazan m cihaz (fiekil 6.98) havaland rma için zorunludur. htiyaca ba l olarak m 3 /h kapasite aral nda kullan labilecek modeller mevcuttur. Daha büyük ihtiyaçlar do du unda birden çok s geri kazan ml havaland rma cihaz kullan labilir. Yüksek verimli s geri kazan m hücresi sayesinde %75 e varan seviyede s transferi verimine ve %65 e varan seviyede nem transfer verimine ulafl lm flt r. Is geri kazan m cihazlar tavan aras na yerlefltirilen ünitelerden ibaret oldu- u için uygulamalarda yükseklikler oldukça önemlidir. Dolay s yla sistem seçiminde ünite yükseklikleri asma tavan içine s acak flekilde uygulanabilecek cihazlar tercih edilmelidir. Her kanal uygulamas nda oldu u gibi s geri kazan ml cihaz uygulamalar nda da uygulanacak kanallar mümkün oldu unca k sa ve minimum statik dirence neden olacak flekilde tasarlanmal d r. Sessizlik ve esnek uygulama için esnek kanallar tercih edilebilir. Ayr ca VRV cihaz üreticilerinin bizzat kendilerinin üretti i, iç ünitelerle birlikte sistemin bir parças olarak çal flabilen, ortak kumanda sisteminden kontrol edilebilen, s geri kazan m cihazlar mevcuttur. Sistem çözümlerinde sistemin geneli ile ayn anda çal flabilecek bu tip s geri kazan m cihazlar, konfor ve havaland rma aç s ndan büyük avantajlar sa lar. Is geri kazan m cihaz seçimi yap l rken sistemin çal flaca flehir, d fl ve iç hava s cakl k farkl l klar, kazan lacak s enerjisinin y ll k getirisi ve s geri kazan m cihazlar n n fanlar n n y l içinde harcad toplam enerji miktar na karfl l k s geri kazan m cihaz n n kazand raca enerjinin çok iyi hesaplanmas ve buna göre sistem seçimi yap lmas verimlilik aç s ndan önemlidir. 3 tipte HRV cihaz mevcuttur: - Is Geri Kazan m Hücreli Tipler: Is geri kazan m hücresi, üfleme ve egzoz fanlar ndan oluflur. D flar ya at lan egzoz havas ile içeri al nan taze hava aras nda s transferi yaparak enerji tasarrufu sa lar. - Is Geri Kazan m Hücreli ve DX Bataryal Tipler: Is geri kazan m hücresi, üfleme ve egzoz fanlar ve DX bataryadan oluflur. VRV sisteme ba lanarak ortam flartlar nda içeriye taze hava verilmesi için uygundur. - Is Geri Kazan m Hücreli, DX Bataryal ve Nemlendiricili Tipler: Is geri kazan m hücresi, üfleme ve egzoz fanlar, DX bataryadan ve nemlendirme hücresinden oluflur. DX bataryal tipe ek olarak ayr ca nemlendirici hücresine sahiptir. 213

99 214 fiekil Koza Plaza SU SO UTMALI VRV S STEM UYGULAMASI

100 fiekil 6.92A. Koza Plaza KAT PLANI 215

101 216 fiekil 6.92B. Koza Plaza KAT PLANI DETAY

102 fiekil 6.93A. Koza Plaza OF SLER - 1 fiekil 6.93B. Koza Plaza OF SLER

103 fiekil Koza Plaza VRV G ZL TAVAN T P Ç ÜN TELER N ASMA TAVAN Ç NDEK YERLEfi M 218 fiekil Koza Plaza SU SO UTMALI VRV S STEM-DIfi ÜN TELER

104 fiekil Koza Plaza SU SO UTMALI VRV S STEM - EfiANJÖRLER Egzoz Fan Is Eflanjörü Damper Motoru Egzoz Havas Damper DX Batarya Taze Hava Nemlendirici Dönüfl Havas Üfleme Fan Elektrik ve Elektronik Kutusu Üfleme Havas fiekil ISI GER KAZANIMLI HAVALANDIRMA C HAZI (HRV) 220

105 6.3. KONUT OLARAK KULLANILAN YÜKSEK YAPILARDA KL MA S STEMLER GENEL Bilinen tüm sistemler ile her bina s t l p, so utulabilir. Ancak önemli olan hangi sistemin binan n iflletme senaryosuna en uygun olabilece inin belirlenmesidir. Seçilen sistem ortalama 20 y ldan fazla süre kullan - laca na göre, iflletme maliyeti (ekonomik olup olmad ), sessiz ve sorunsuz çal flmas, havaland rma yetene i, vb sistem seçim kriterlerindeki beklentileri ne kadar karfl layabilece i irdelenmelidir. Mimari aç dan bina cephesinin sistem seçiminden ne kadar etkilenece i çok önemlidir. Mimar; sistemleri ve sistemlerin performanslar n bilmeli ve mimari tasar m nda bu faktörleri mutlaka dikkate almal d r. Ancak tesisat mühendisleri de mimarlar n hayal güçlerine ve tasar m na s n rlamalar getirebilecek bask - lar oluflturmamal d r. Mimari projeye, mal sahibinin isteklerini de dikkate alarak en uygun olacak klima sistemini tasarlay p, projelendirmeliyiz Bina Cephesinde Yer htiyac ve Sistemin Bina Cephesine Olan Etkisi Yüksek yap l konutlarda binan n d fl cephesi seçilen sistem ile de iflmekle birlikte klima uygulamalar ndan çok etkilenir. Örne in so utma ve/veya s tma için hava so utmal kondenserler tercih ediliyorsa, bina cephesinde bu d fl ünitelerin görünür halde kalmas istenmez. Bu nedenle bina içlerinde d fl üniteler için yer ayr lmas gerekir. Kondenserler bina içine yerlefltiriliyorsa kondenser havas n n d fl ortama at lmas ve kondenserin so umas için d fl ortam havas n n d fl ünitelerin bulundu u yere al nmas gerekir. Bunun için bina cephesinde belirgin flekilde panjurlara ihtiyaç duyulur. E er sistem hava so utmal de ilse, buna ihtiyaç yoktur. Ayr ca yaflam mahallerinin flartland r lmas nda havaland rma çok önemlidir (Taze hava + egzoz). Bunun için bina cephesinde taze hava ve egzoz menfezleri için yer ayr lmas gereklidir. fiaftlardan taze hava ve egzoz kanallar çekilerek havaland rma ihtiyac ndan kaynakl yer iflgali engellenebilir. Bu tip yap larda çat, teras, bahçe veya bina alt katlar ünite yerleflimleri için oldukça uygundur (Bkz. karfl laflt rma tablosu (A9) nolu kriter) Çevre Zon ve Çekirdek Zon Faktörü Yüksek bloklar yer s k nt s ndan ötürü bina yüksekli inin zeminde kaplad yere oran oldukça büyük tasarlanm fl binalard r. O yüzden bu yap larda radyasyonla s kazanc gün içinde farkl cephelerde büyük farkl l klar gösterir. Ayn flekilde bu dizayn sebebiyle bina çevresinde d fla bakan çok büyük yüzeyler (çevre zon) varken ortada d flar ile hiç iliflkisi olmayan çekirdek hacimler yer al r. Çevre zonda güneflin, d fl hava s cakl n n, rüzgar n etkisiyle sürekli de iflen bir s yükü varken, çekirdek zonda ise yükler de iflik saatlerde farkl l k göstermez ve sabittir. Genelde çekirdek zonda elektrikli cihazlar, ayd nlatma, insan faktörü sebebiyle yaz-k fl sabit bir so utma ihtiyac vard r. Ancak konutlarda bu bölgeler daha çok daire içinde wc-banyo vb, dairelerin d fl nda ise asansör önündeki boflluk, dairelere ulafl m koridoru, vb hacimlerden oluflur. Bu yüzden konutlarda sistem tasarlan rken; genellikle farkl yönlerdeki çevre zonlar daha fazla önem kazan r Rüzgar H z ve Bina Cephesindeki Bas nç Etkisi Bu yap larda rüzgar h z da önemli bir faktördür. Üst katlara ç k ld kça rüzgar h z artar. Rüzgar h z na ba l olarak binan n rüzgar yönündeki cephesinde pozitif bas nç meydana gelirken, ters yönde negatif bas nç oluflur. Bina cephesindeki aç kl klardan rüzgar h z na ba l olarak s zan hava miktar çok fazlad r. Özellikle üst katlarda s cak havan n afla dan yukar yönlenmesi ve özellikle üst katlardan d flar ya do ru bina cephesindeki aç kl klardan d flar ya do ru yo un enfiltrasyon nedeniyle alt katlar negatif bas nçta kalabilmektedir. Ayr ca so uk havan n daha yo un olmas sebebiyle afla ya do ru çökece i, s cak havan n ise yukar do ru ç kma e ilimi gösterece i düflünülürse hava s cakl ndan kaynakl bas nç etkisinin binan n alt katlar nda daha yo un olaca tasar mda göz önünde bulundurulmal d r. Bu nedenle yüksek yap larda lobi ve ana bina girifllerinin ayr ca flartland r lm fl yo un taze hava ile pozitif bas nçta tutulmas gerekir. Öte yandan hem yang n güvenli i aç s ndan hem de rüzgar n bina cephesindeki etkilerinden dolay oluflabilecek by pass riskinin engellenmesi aç s ndan egzoz at fllar ve taze hava al fl menfezleri binan n farkl cephelerinde olmal d r Baca Etkisi Baca etkisi; havan n s cakl ve yo unluk fark nedeniyle s cak ile so uk havan n yer de ifltirme e ilimine verilen add r. Özellikle yüksek yap larda merdiven boflluklar gibi bölgelerde (katlar aras nda iliflkili olan boflluklarda) bu etki oldukça s k görülür. Bu etki nedeniyle s cak hava merdiven bofllu undan üst katlara ç karken, so uk hava alt katlar n oldu u bölgeye çöker. So uk d fl hava ile s - cak iç hava; merdivenlerde ve flaftlarda yukar do ru hareket oluflturur. 221

106 Bu nedenle baca etkisinin önüne geçebilmek, homojen s cakl k da l m sa lamak, yang n güvenli- i için merdiven bas nçland rmas ve bas nç dengesinin sa lanmas gereklidir Enerji Ekonomisi Tüm bu faktörler gözönüne al nd nda tesisat mühendisi so utma ihtiyac n n en aza indirilmesi için flunlara dikkat etmelidir; - Bina içinde s yayan cihazlar n seçiminde enerji tüketimleri ve s yayma kapasiteleri olabildi- i kadar en düflük olanlar n tercih edilmesi, - Binan n yönünün seçimi, - Günefl kesiciler ve yans t c cam yüzeylerin kullan lmas, - Enerjinin tafl ma mesafesinin k salt lmas, - Enerjiyi tafl ma s ras ndaki kay plar n (hava kanal ve borulardaki bas nç kay plar dahil) en aza indirilmesi, - So uk enerjiyi üretmek ve tafl mak için kullan - lan pompa, fan, vb cihazlar olabildi i kadar yüksek verimli seçilmelidir. Di er taraftan s tma ihtiyac n n en aza indirilmesi için flunlara dikkat edilmelidir: - Is yal t mlar n n ideal yap lmas, - Is tma sezonu daha uzun olan yörelerde yön tayininin s tmaya göre yap lmas, - S cak enerjinin üretilmesinde ve tafl nmas nda yüksek verimli cihazlar n kullan lmas, - Gaz yak t kullan lacaksa mutlaka; yo uflmal kazanlar ve oransal brülörler (frekans kontrollü) kullan lmas birkaç örnek olabilir ISITMA S STEM Statik s tma di er sistem alternatiflerine göre daha konforlu bir sistemdir. fiartland r lan ortamda filtre temizli i, bak m gibi servis ihtiyac olmaz, ortam sessizdir. Ortamda hava hareketi olmaz. Hissedilen oda s cakl yüksek olur. E er s tma, hava ile yap l rsa; ortamda hava hareketi oluflur, ses ve gürültü riski vard r. Daha yüksek iç ortam s cakl gerekir. Daha fazla enerji harcan r. S cakl k katmanlar oluflur. Nemlendirme ihtiyac artar. Ayd nlatma armatürlerinin s tma etkisinden faydalan lamaz. Is tma sistemi merkezi veya bireysel yap labilir. Bireysel veya merkezi sistemlerin her ikisinde de yo uflmal tip kazan ve kombiler kullan lmal d r. Sistem maliyeti de erlendirilirken, kurulufl maliyeti ile birlikte iflletme maliyeti aç s ndan, hatta ömür boyu maliyet aç s ndan de erlendirilmelidir. Bu nedenle bireysel sistem seçiminde yo uflmal kombi, merkezi sistemlerde ise yo uflmal kaskad sistem kullan lmal d r. Merkezi sistem uygulamalar nda ihtiyaç duyulan kazan say s iki adet ise, bunlardan birisi yo uflmal olmal, üç adet ise en az ikisi yo uflmal olmal d r. Enerji verimlili i aç s ndan seçilen tüm kazanlar n yo- uflmal olmas önerilir. a. Bireysel sistemde her daire için hermetik bacal kombi uygulamas tart fl lmal d r. Kombi hermetik bacalar n n duvardan d flar ya ç kart l p, her katta baca egzozunun d flar ya verilmesi; Bina cephesinde çirkin görünüm oluflturmaktad r. Baca gazlar ve oluflan d fl hava hareketi ile d fl cephe boyas kirlenir ve renk de ifltirir. Üst katta oturanlar n pencerelerinden içeriye gaz s z nt s oluflur ve iç hava kalitesi bozulur. Sonuç olarak kombi bacas n n duvar delip d flar ya ba lanmas çirkin ve sa l ks z bir görünüm oluflturur. Kombi bacalar n n düfley veya düfley hermetik bacalar ile ba lanmas daha uygundur. Yüksek yap larda özellikle bireysel s tma sistemlerinin tercih edildi i uygulamalarda bina cephesi hermetik bacalar n her kat aras ndan d flar ya ç kma zorunlulu u nedeniyle çok fazla etkilenir (fiekil 6.99). b. Kombi bacalar düfley veya düfley hermetik bacalar ile ba land nda ise yükseklik s n rlamalar söz konusudur. Yüksek yap larda her daireye do- algazl kombi uygulamas n n ne kadar güvenli oldu u da tart flma konusudur. Deprem riski yüksek olan Türkiye de, deprem an nda gaz ba lant lar n n yüksek yap larda ne kadar esneklik gösterebilece i ve emniyet aç s ndan oluflacak risk faktörü de göz önüne al nmal d r. c. Yüksek yap larda kombi uygulamas n n kaç kata kadar (veya yüksekli e) yap labilece ini aç klayan bilinen bir standart da yoktur. Önerimiz ; Bacalar her binada düfley (veya düfley hermetik) yap lmal ve baca gazlar çat dan d flar - ya at lmal d r. Kombi sistemi (düfley baca yap lmas kayd ile) befl kata kadar olan yap larda uygulanabilir, on kattan daha yüksek binalarda ise bize göre uygulanmamal d r (Konu tart flmaya aç kt r). Kombi ile s t lan binalarda, döflemelerde ve komflu duvarlarda s yal t m mutlaka yap lmal d r (Is kay plar n azaltmak için). Döflemelerdeki s yal t mlar ayr ca ses, gürültü geçmesini de önleyecektir. d. Merkezi sistem ile s tma yap lan binalarda her dairenin s tüketimleri kalori sayaçlar kullan - larak hesaplanabilir. Ancak radyatörlerini kapat p tatile gidenler de bir minimum kullan m bedeli ödemelidirler. Minimum kullan m bedeli: Merkezi sistemden dairelere kadar olan tafl ma maliyeti (kazanlar n fl n m ve durma kay plar, borulardaki s kay plar, pompalama enerjisi, vb) 222

107 1- Binan n cephesinde görüntü kirlili i oluflur. 2- Ç kan egzoz gazlar üst katlara girerek iç hava kalitesi bozulur (insanlar az veya çok zehirler). 3- Bina cephesinde boya bozulur, rengi de iflir. Sonuçta cephe görüntüsü daha çirkin olur. SONUÇ: Hermetik baca uygulamas düfley ba lant fleklinde yap lmal d r. Yani kombi bacalar çat dan ç kmal d r. fiekil KOMB BACALARI CEPHE GÖRÜNTÜSÜ 223

108 Di er dairelerden geçen s kazançlar Di er iflletme maliyetlerini (personel vb) kapsamal d r. Minimum kullanma bedeli; birim enerji bedeline ilave edilerek tahsil edilmeli böylece normal kullananlar için ilave bir bedel istenmemelidir. e. Bu nedenle bu tip yap larda bireysel çözümlerin yan s ra merkezi s tma sistemleri de oldukça güçlü alternatiflerdir. Bireysel sistem tercih edilse dahi bacalar n bina cephesinden ç kmadan çat ya kadar ayr ca çekilmesi çok daha uygundur. Her konut bölümündeki s tma cihaz hermetik olarak ba lanabilir ve tek bir merkezi hermetik baca sistemi ile çat ya kadar ç kar labilir (fiekil 6.100A ve 100B). f. Merkezi uygulamalarda yo uflmal kaskad sistemler d fl nda yer tipi üflemeli brülörlü kazanlar n tercih edilmesi durumunda kazanlar n üzerine monte edilecek olan brülörlerin baca çekifline, s tma ihtiyac na ve istenilen kazan suyu s cakl klar na göre modülasyon (kapasite kontrolü) yapabilme özelli ine sahip, frekans konvertörlü özelli e sahip olmas ömür boyu maliyet aç s ndan büyük önem tafl r. Üflemeli brülörlerin kapasite kontrollü ve modülasyonlu olmamas durumunda özellikle büyük kapasiteli uygulamalarda yüksek ses seviyelerine neden olabilece i tasar mda göz önünde tutulmal, frekans konvertörlü ve modülasyonlu brülörlerin standart brülörlere göre çok daha sessiz olaca bilinmelidir. g. Binan n planlamas na, kullan m amac na, mimar n tasar m na ve mal sahibinin iste ine ba l olarak merkezi kazan daireleri, binalar n çat lar na çat kazan dairesi olarak uygulanabilmektedir. Çat kazan dairesi uygulamas ile enerjinin daha rahat ve daha az kay pla tafl nmas, daha k sa kazan bacalar ve baca için ihtiyaç duyulacak hacimler için avantajl olmakla birlikte, birçok binada üst katlar n daha de erli olmas, binan n statik hesaplamalar nda binan n projelendirilmesi aflamas nda hesaplara dahil edilmesi gereklili i aç - s ndan baz handikaplar oluflturur. h. Is tma sistemlerinde merkezi s tma sistemi tercih edildi inde, bireysel sistemden farkl olarak kullanma s cak suyu için ayr ca merkezi ya da bireysel çözüm gelifltirme gereksinimi ortaya ç kar. E er merkezi s tma sistemi ile birlikte kullanma s cak suyu sistemi de merkezi olarak çözülürse; Tüm gün boyunca s cak su ihtiyac olmasa dahi tesisatta sürekli olarak s cak su dolaflt r lacakt r. Bu esnada tesisatta dolaflan suyun üzerinden önemli miktarda s kay plar gerçekleflecektir. Merkezi kullanma s cak suyunun ne kadar kullan ld n n hem miktar hem de s enerjisi harcama yönünden hassas flekilde ölçülerek da t lmas oldukça zordur. S cak su kullan m al flkanl n n her insan ve aile için farkl l klar oluflturdu u, s cak su kullan m miktar n n, konutlarda yaflayan insan say s na ve konutun kullan m zamanlar na göre de iflti ini göz önünde bulundurmak gerekir. Söz konusu muhtemel sorunlar nedeniyle s tma merkezi sistem ile yap lsa dahi, kullanma s cak suyu temininde bireysel kullan m için elektrikli termosifon, elektrikli flofben veya kombi tercih edilmelidir (fiebeke kay plar nedeniyle birim maliyetler yüksektir.) KL MA (VE HAVALANDIRMA) S STEM Konutlarda So utma Kapasitesinin De iflkenli i ve Enerjinin Paylafl m Yüksek katl konutlar genel anlamda klima kullan ld - için lüks konutlar olarak adland r l r. Bu tür konut sahiplerinin bina ile ilgili tüm beklentileri yüksektir. Bu tür konutlar kendi kendine yeten ve mükemmel konfor flartlar n sa layan türde yap lar olmal d r. Bu nedenle sistem seçiminde bafllang çta tasarlanan sistemin olabildi ince uzun ömürlü, beklentileri karfl - layabilecek bak m ve yenileme gerektirmeyen sistemler olmas na özen gösterilmelidir. Tüm bunlar n yan s ra: bu konutlar n kullan m yaz n 1% ile 100% aras nda de iflmektedir. Baflka bir deyiflle konutlar n kullan m çok de iflkendir. Bu yüzden binalarda enerjinin paylafl m çok önemlidir. Bu de iflkenlik seçilecek klima tesisat n n tipini de büyük ölçüde etkiler. Örnek vermek gerekirse so utulmufl su devrelerinde kalori sayaçlar ile enerji paylafl m n n ölçülmesi pratikte zordur. Çünkü su s cakl k farklar çok düflüktür. Konut uygulamalar nda klima sistemlerinden yararlanma sürelerinin daireler baz nda çok de iflken olmas ve enerji maliyetlerinin paylafl m ndaki zorluklar nedeniyle, merkezi sistem yerine bireysel sistem seçimi genellikle daha avantajl d r. Bu tip konutlarda so utma kapasitesinin çok de iflken olmas n n sebepleri; Yaz sezonu bafllang c ile tatil sezonu da bafllar. Ailelerin yaklafl k %40 yazl k evlerine gider. Di er taraftan ailelerin yaklafl k %25 i ise ortalama 1 ay boyunca evlerinin d fl nda baflka flehirlerde tatil yaparlar. Hiçbir flekilde tatil yapmayanlar ise en az ndan so utma yükünün çok fazla oldu u gündüz saatlerinde ifl yerinde ya da akflam saatlerinde, efldost gezisi, al flverifl, lokanta, sinema vs gibi nedenlerle konutlarda bulunmazlar. Konutlarda; s tman n aksine her odada sürekli so utma istenmez. Çünkü d fl ve iç ortam s cakl k farklar s tmada oldu u gibi fazla de ildir. Ayr ca günün her saatinde her odada so utma istenmez (Ör: Gündüz saatlerinde yatak odas ya da gece saatlerinde salon, çal flma odalar ). 224

109 fiekil 6.100A. MERKEZ YO UfiMALI KASKAD S STEM UYGULAMASI (HERMET K BACA BA LANTISI) - ÇATI ISI MERKEZ 225

110 nsanlar gece yatak odalar nda uyurken genellikle so utma için klimalar n çal flt rmak istemezler. Yani yatak odalar kullan lsa dahi ço u zaman kullan m esnas nda so utmaya ihtiyaç duyulmaz. Is t lmayan bir evin s nma süresi: Hafta sonu evlerinde yaklafl k 24 saat, sabah kapat l p akflam s t - lan kombili evlerde birkaç saattir. So utmada ise klima çal flt ktan sonraki en fazla yar m saat içinde konfor flartlar oluflmaya bafllar. çerideki nem al nm fl, s cakl k konfor de erlerine yaklafl lm fl olur Havaland rma htiyac Konforlu çevre koflullar nda insanlar kendilerini daha rahat hissederler. Araflt rmalar rahatl k ve konfor bozuklu undan baflka, hastalanma riskinin ve kaza s kl - n n da havaland rma konforu iyi olmayan yerlerde daha fazla oldu unu göstermektedir. Özellikle yüksek yap larda binan n bas nç dengesinin de bozulmamas için pencere do ramalar n n s zd rmazl ve kontrolsüz aç lmas n n engellenmesi önem verilen hususlardan birisidir. Ayr ca rüzgar etkisi nedeni ile, yüksek yap larda pencerelerin aç lmas istenmez. Bu nedenle do al havaland rma genellikle gerçekleflemedi inden mekanik havaland rma sistemleri ile havaland rma yap lmas gerekmektedir. Binalar n iyi izole edilmifl binalar olmas nedeniyle yaflam mahallerinde taze hava ihtiyac oldukça önemli hale gelmifltir. Bina içerisindeki eflyalar, boya - badana, hal, dolap ve kitaplardan ç kan gazlar da iç hava kalitesini bozmakta, havaland rma ihtiyac n artt rmaktad r. nsanlardan solunum yoluyla ç kan karbondioksit, kapal hacimlerde içilen sigara gibi unsurlar da havaland rma ihtiyac n artt rmaktad r. Havaland rma ve s l konforun iyi olmas n n flartlar ndan biri de oda içindeki hava hareketinin sa lanmas d r. Havaland rma sistemi 12 ay kullan ld ve temiz hava insanlar n en önemli gereksinimi oldu u için so utmadan da önce gelen bir ihtiyaçt r. Yaflam mahalleri için olabildi ince fazla taze hava al nmas iç hava kalitesi aç - s ndan önemli olmakla birlikte afl r havaland rman n da enerji maliyetlerini artt raca unutulmamal d r. Havaland rma sistem tasar m yaparken yaflam mahallerinin (salon, oturma odas, vb) pozitif bas nçta, tuvalet, banyo gibi hacimlerin ise negatif bas nçta (egzoz) tutulmas iç hava kalitesi için zorunludur. Yaflam mahallinin genelinin pozitif bas nçta tutulmas ilkesi taze hava miktar n n belirlenmesinde oldukça önemlidir (Ancak istenmeyen kokular n dairelerden birbirine geçme olas l na karfl hava bas nc n n dengelenmesi gerekir. Yap labilirse asansör önündeki hol ve buradan dairelere kadar olan geçifl koridorlar n art bas nçta tutulmas genellikle daha uygundur.). fiekil 6.100B. HERMET K BACA S STEM ÇATI UYGULAMASI 226