GURCİ SELÇUK Ahmed Şemo nun Kızı

Transkript

1 GURCİ SELÇUK Ahmed Şemo nun Kızı Gurci Selçuk Eşir, aşiret, kabile yada oymak... Kural değişmez. İnsanlar liderin etrafında kümeleşir, kan bağıyla birbirine örülür, bir bütün olarak doğanın ve sosyal yaşamın zorluklarına göğüs gerir. Her aşiret kendi değer yargısını kendi eliyle yoğurur, kendi kimliğini kendisi yaratır. Kendisinin efendisidir. Gölgede olmak istemez. Aşiretin özgürlük tutkusu ve bağımsız kimliğini devam ettirme isteği aynı zamanda varoluş nedenidir. Bu özleminden taviz veremez, elinden Gurci Selçuk alınmasına göz yumamaz. Ölümüne direnir, gerekirse ölür. Aşiret, canlı ve hareketli sosyal bir bütünlüktür. Başından geçen önemli olaylar kuşaktan kuşağa sözel olarak aktarılır, hikayeleşir, destanlaşır. Aşiret kimliğine güç ve anlam yükler. 20 yy boyunca Iğdır bölgesindeki Kürt aşiretleri de bu genel kuraldan kaçamadı. Pastoral yaşamları; acı, tatlı sosyal ve siyasal altüst oluşlarla sarsıldı; yok oluşla var oluşu birlikte yaşadı doğumlu Gurci Selçuk, başında kofi si, üzerinde kat kat derye siyle, bizleri zaman tünelinin bir ucuna, aşiret değerlerinin bütün görkemiyle hüküm sürdüğü bir döneme davet ediyor. Korkunç bir hafıza gücünün ona verdiği ayrıntılar arasında, bizlerin bir zamanlar nerede olduğumuzu hatırlatan silik izleri görebiliyorsunuz. Gurci Selçuk öz halamdır. Tüm hayatım boyunca ilk kez bu söyleşi nedeniyle bu denli uzun süreli yan yana oturmuştuk. Ama ne yazık ki, ne o Türkçe konuşabiliyor ne de benim Kürtçe konuşma kabiliyetim onu tatmin edecek düzeydeydi. İki yabancı gibi oturup, tercüman olarak görev yapan kuzenim Fatma nın aracılığıyla birbirimizi sorguladık. Gurci Selçuk un tüm anlatımı, başlı başına bir kitaptır. Önemli kısımları sizlere sunuyorum. 312

2 Iğdır Sevdası Hayatım Dı salek de İdir drevıye ez hatıme dınyê (Kaça-Kaç da (1919) dünyaya gelmişim) Ne zaman dünyaya geldiğimi yıl olarak bilmiyorum. Ancak annemin anlattığına göre o yıl Ermeni ve Kürt milisleri arasındaki çatışma çok hızlanmış; Ermeni komitacılar Iğdır ovasının dört yanında Müslümanlara karşı saldırıya geçmişlerdi. Yavaş yavaş Ağrı dağı eteğindeki köylere geliyorlarmış. Nitekim bir gün Gelturan aşiretine bağlı Bulakbaşı köyüne saldırıp dağıtmışlar. Derken Axura ve Tezxerav köyleri de bu saldırılardan payını almış. Sıra Adetli ve Hıdırlı köyüne geldiğinde ailem güvenlik nedeniyle köyü boşaltarak Kerre dediğimiz savunmaya elverişli kayalık alana çekilmişti. Annem o yıl bana hamileymiş. Böyle bir gün bir mağarada dünyaya gelmişim. ( Cemileye Elke adlı başka bir kadın da benim gibi o yıl Kerre de dünyaya gelenler arasındaydı.) Dünyaya geldiğimde mağarada sadece annem Fatma yla babaannem Gulizar Hanım varmış. Evin erkekleri ellerinde silah Kerre nin aşağı kısımlarında Ermeni çetelerle çatışma halindeymiş. Hespan wan hêrık bun (Atları ufak tefekti) Annemin anlattığına göre saldırıya gelen Ermeni kuvvetlerinin yanında ayrıca Kazak birlikleri de varmış. Bu süvari birliklerinin atları garip şekilde ufak tefek, uzun tüylü imişler. Ermeni saldırıları bir zaman daha devam etmiş. Ne zaman ki Abdülmecit Bey in (Hamidiye Alay Komutanı) kovaladığı Yezidiler Doğubeyazıt bölgesinden gelerek bize yakın yerden İran a ya da Ermenistan a sığındıkları zaman olaylar azalmıştı. Ez ne şıvanım ez serşıvanım! (Çoban değil baş çobanım!) Başkent (Aralık) tamamen boşalınca babam maiyetindeki milis güçleriyle kasabanın bir mahallesini işgal etmişti. O sırada Eleşref Bey ve Kerem Bey komutasındaki diğer bir milis gücü de kasabaya girmiş. Kerem Bey ileri atılmış, babamın onun izni olmadan bir mahalleyi ele geçirmesini hoş karşılamamış: Ehmede Şemo tu şıvaneki çıma wisa xwe dırej dıki? (Ahmed Şemo, sen bir çobansın niçin sınırını aşıyorsun) Kerem Beg, caw xwe weke jı mın ra bınêre, ez Ehmede Şemo me. Ez ne şıvanım ez ser şıvanım (Kerem Bey, gözünü aç gözüme bak! Ben Ahmed Şemo yum. Sıradan bir çoban değil, baş çobanım.) 313

3 Gurci Selçuk Aşiretim Gêloi GÊLOİ AŞİRET ŞECERESİ Aşiretim Gêloi aslen İran dan gelmedir. Bu yüzden halen aşiretimiz Acem olarak çağrılır. Gêlo dedem İran daki baba evini bilmediğimiz bir nedenden dolayı terk edip tek bir aile olarak Iğdır bölgesine gidip yerleşmişti. Gêlo dedemizin üç hanımı varmış. Hanımları Helikan aşiretinden olduğundan sonraki yıllar aşiretimiz kendisini en çok bu aşirete yakın hissetmişti. Gêlo dedemin hanımlarından birisinin adı da Besik imiş. Bu nenemiz çok saf ve kendi halinde olduğundan aile içinde onunla ilgili bugüne kadar yaşayan bir tekerleme doğmuş: Besik hınek sefık e yani Besik nenemiz biraz saftır şeklinde. Gêlo dedemin 12 oğlu varmış. Dedem, oğullarından birini (Ceco) zekât vermiş böylece bugünkü Gêloi aşireti, geriye kalan on bir oğlunun zürriyetinin çoğalmasıyla meydana gelmiş. Şemo dedem Motanlı bir hanımla evliymiş. Bu evliliğinden Gêlo ve Şaqul adlı çocukları dünyaya gelmiş. Şemo dedemin gönlünde Gêloi bir kadınla evlenmek varmış. Mıstoya Gêlo nun kızı Gulizar nenem bugün DÜÇ sınırları içinde kalan bir köyde yetim kalmış bir kızmış. Şemo dedem Gulizar nenemi zorla kaçırmış. Bu evliliğinden Ahmet, Mısto ve Emo adlı üç oğlu dünyaya gelmiş. Şemo dedemin Gulizar isimli hanımından çocukları zayıf ve çelimsiz olduklarından bu aileye Kelax ismi takılmış. ( Kelax biz göçerlerin çok zayıf koyunlara verdiğimiz bir addır.) Babamın İki Evliliği Babam Ahmed Şemo iki evlilik yapmıştı. İlk hanımının adı Zeyno idi. Zeyno nun annesi Yusufê Gêlo nun kızı Gozê idi. Gozê, Burukan aşiretinden 314

4 Iğdır Sevdası bir beyle evlenerek bugün DÜÇ sınırları içinde kalan (ve artık yok olmuş) bir köyde yaşıyordu. Kinyas Kartal ın ailesi de aynı köyde(torunkent) ikamet ediyordu. MALA ŞEMO (ŞEMO AİLESİ) Annem Zeyno nun Ailesi Berdêl (Takas) Evlilik Dedem Şemo, oğlu Ahmed in evliliğini Berdêl dediğimiz geleneğe bağlı kalarak yapmıştı. Berdêl bir anlamda iki ailenin kendi kızlarını oğullarıyla evlendirip takas etmesidir. Böyle olunca Qelend dediğimiz başlık parasına da gerek kalmıyordu. Şemo dedem kızı Susan ı Fethi Bey in ailesine gelin vermiş buna karşılık Zeyno yu oğlu Ahmet e almıştı. Susan çok güzelmiş buna karşılık Zeyno hoş bir kadın olmasına karşın kısa boylu ve çelimsizmiş. Dedem bir 315

5 Gurci Selçuk ara pişmanlık duyup, Keşke Susan ı bu kara kız için değişmeseydim! diye hayıflanmış. (Zeyno, Ahmet ten yaşlıymış.) Susan ın Zamansız Ölümü Susan ilk çocuğuna hamileymiş. Aşiret içinde devam eden geleneğe göre yeni evlenen kızlar bir zaman sonra baba evine bir koç getirerek, babanın ona vermiş olduğu emeği onurlandırmak isterler. Buna aşiret içinde xêra bavê xwe (babasının hayrı) ve xêr xwastın (hayır istemek) ziyareti denir. Susan da böyle bir günde baba evinde iken birden bire rahatsızlanmış, çocuğunu doğururken vefat etmişti. Bu acılı olaya şahit olan Zeyno, Hayatımda asla çocuklarımı berdêl le evlendirmeyeceğim diye yemin etmişti. Zeyno doğacak kızına görümcesi Susan ın adını verecekti. Zeyno bê zar ma (Zeyno çocuksuz kaldı) Zeyno nun ilk doğumundan Emine isimli bir kızı olur ama birkaç aylık iken ölür. İkinci çocuğu da kız olmuş, adını Susan koymuşlar. Zeyno üçüncü çocuğuna hamile iken bir doğum sorunu yaşamış. Yedi gün doğum zorluğuyla yatakta kalmış. Bebek bir türlü dünyaya gelmiyormuş. Bebek anne karnında ölünce köyün kadınları Zeyno yu kendi yöntemlerince ameliyat etmişler. Bebeği parçalayarak anneden çıkarmışlar. Bu arada Zeyno nun rahmi de zarar görmüş. Nitekim onu da kesip atmışlar. Bu trajik olaydan sonra Zeyno nun hamile kalması artık imkansızlaşmıştı. Senin malını da ben yiyeceğim Babamın ikinci evlilik yapmaya niyeti yokmuş. Ama bir olay babamı böyle hareket etmeye zorlamıştı. Kardeşi Emo yla arasında çıkan bir tartışmada, Emo: Ahmet, benim üzerime öyle ağalanma! Nasıl olsa oğlun yok. Tek kızın Susan ı oğluma alacağım, senin malını da ben yiyeceğim demiş. Zeyno bu sözlere çok içerlemiş. Kocasına bir erkek evlat verememenin acısını yüreğinde duymuş. O akşam kocasına: Ahmet, seni kendi ellerimle evlendireceğim. Emo nun sözleri bir bıçak gibi yüreğime saplandı demiş. Babam, karşı gelmiş: Zeyno, ben senin üzerine evlenmem! Zeyno, planından vazgeçmemiş, gizliden uygun bir kız aramaya koyulmuştu. Bir gün Ali Yusuf a (Mirzo Kısk ın dedesi): Kocamı evlendireceğim eğer bildiğin soylu bir kız varsa beni haberdar et!, diye tembihlemiş. Ali Yusuf sorup soruşturmuş, nihayet Zeyno ya şu haberi getirmiş: 316

6 Iğdır Sevdası Ali Mirze Bey in kızı Fattê yi kocana al! Fattê çok genç, istesek vermezler.. Ahmed Şemo ya verecekler.. Kalıko, çıteri ez qiza Ali Mirze biyınim? (Bey Amca! Nasıl edip de Fattê yi bir göreyim?) Zeyno kocasına durumu anlatmış. Ahmed Şemo kızı görmeye isteklenmiş. Ali Mirze Bey le aynı köyde oturan Redkan aşiretinden Xelite Emo isimli bir tanıdıktan yardım istemiş: Bey Amca! Nasıl edip de Ali Mirze Bey in kızı Fattê yi bir göreyim? Sen meraklanma! Benim kızım onun arkadaşı. Kızıma diyeceğim yarın Fattê- yi beraberinde Taşburun yolu Gurci Selçuk torunlarıyla üzerindeki Kaniye-Qerka ya götürsün. Orada birlikte ip eğirsinler. Kızım, Fattê ye, Hele sen ipini uzat git diyecek, o zaman Fattê yola yakın bir yere gelecek. Sen de bileceksin ki o kız Fattê dir. Sabah olunca Ahmed Şemo ve Xelite Emo birlikte çeşmeye yakın bir tepeye gitmişler. Fattê elindeki iği (teşi) tutarak yola doğru gidince babam da tepeden inip yola çıkmış. Fattê nin yanından geçerken dikkatlice kızı süzmüş. Xelite Emo olup biteni uzaktan izliyormuş. Bir ara şöyle bağırmış: Ahmed Şemo, dê bı cawen xwe rınd lê bınêre! ( Kendi gözlerinle kıza iyi bak!) Annem daha sonra bu ilk karşılaşmayı anlattığında, Anlayamadım niçin Ahmed Şemo gibi evli bir erkek bana öyle yakın geldi. Üstelik Xelite Emo nun manalı sözünü anlayamamıştım derdi. Annem 12-13; Ahmed Şemo da 42 yaş civarında imiş. Babam genç ve cilveli Fattê ye gönlünü kaptırmıştı. Her bra ser diya mın jı hev bûyin (Annem yüzünden iki kardeş ayrıldılar) Gêloylular, Fattê yi istemeye gitmişlerdi. Ali Mirze Bey, berdêl türünden bir evlilik önerir. Kızı Fattê yi babama verecek buna karşılık oğlu İsa, üvey ablam Susan la evlenecekti. Ancak Zeyno berdêl evliliklerin uğrusuzluk getirdiğine inandığı için kızını vermek istememiş. Ali Mirze Bey in 317

7 Gurci Selçuk kardeşi Mıhê de bu evlilik planına karşı gelmiş. Onun gönlünde Fattê yi oğlu Mirze ye almak buna karşılık kızı Zelêxan ı İsa ya vermekmiş. Ancak kardeş hanımları Pero ve Hênık Hanımlar, bu evliliğe karşı gelmişler, her ikisi de Ben kızımı asla diğerine vermem diyerek inatlaşmışlar. İki eltinin neden olduğu bu tartışma Ali ve Mıhê kardeşlerin mallarını bölerek birbirinden ayrılmasına neden olmuştu. Ali Mirze ve Ailesi Berdêl evlilik önerisi karşılık bulmayınca bu kez qelend karşılığında Fattê yi istemişler. Normal bir evlilik için istenen başlık 30 koyun kadarmış. Ancak babam hem yaşlı hem de zengin olduğundan başlığı iki katına yani 60 koyuna çıkarmıştı. Annem üç yıl nişanlı kaldıktan sonra bir sonbahar günü (1918) gelin gelmişti. 318

8 Iğdır Sevdası Qizamın wisa rınd e mina Gurcikek! (Kızım eşi bulunmaz güzel bir kız!) Fattê nin ilk çocuğu benim. Benim adımı önce Bahar koymuşlar. Bıro dayım (İbrahim Ağa) bu ismi bana vermişti. Bahar, nenem Pero nun vefat etmiş kız kardeşinin adıydı. Gulizar nenem gider gelir beni sever, Qizamın wisa rınd e mina Gurcikek!, dermiş. Bu göçerler arasında güzel kadınlar için söylenirmiş. Bu yüzden benim adım Gurci olarak kalmıştı. Bazen komşular Gulizar nenemi alaya alırlar, Bu kara kızın neresi güzel? diye sorarlarmış. O da övgüyle: Benim kızım, çekik gözleri, al yanaklarıyla bir esmer güzeli, dermiş. Fattê çocuk yapmaya devam etti.. Benden sonra Fattê (Biz annemizi hep Fattê diye çağırırdık) bir düşük yaptı. Annemin üçüncü çocuğu benden iki yaş küçük kardeşim A.Hamit tir (1921). Bundan sonra her iki yılda bir çocuk ailemize katıldı. Cemile (1923) ve A.Mecit (1925) sırayla dünyaya geldiler. Annem kardeşim A.Müslüm ü dünyaya getirdiğinde (1926) ailemiz sıkıntılı anlar yaşıyordu. Bir yandan sürgün kanunuyla mağdur olma durumu bir yandan da Kızılbaşoğlu aşiretiyle çatışma halindeydik. Bav hat! Bav hat! (Baba geldi! Baba geldi!) Evdılleye Yusuf un öldürülmesini izleyen günlerdi (1929 İlkbahar). Babam Iğdır a gidip Nuri Bey i ziyaret etmişti. Cephane ve silah yardımı talebinde bulundu. Eğer o yıllar Nuri Bey in yardımı olmasaydı babamın Ağrı Teşkilatını örgütleyen Temıre Emo, Şeyh Zahır ve Şeyh Abdülkadir gibi güçlere ve Kızılbaşoğlu aşiretine karşı gelmesi mümkün olamazdı. Babam geri döndüğünde Müslüm 3 yaşında bir çocuk olarak babama doğru heyecanla koştu, Bav hat! Bav hat! diye bağırdı. Babam onu kucakladı, birlikte eve doğru geldiler. Babamın elinde bir sigara çubuğu vardı. O zamanlar sarılı sigara olmadığında açık tütünü uzun bir çubukta içerlerdi. O akşam A.Müslüm hastalandı. Annemin anlattığına göre babam gece yarısı birden uyanmış, Fattê kötü bir rüya gördüm. Rızgê nin köpekleri elbiselerimi parçalıyordu demiş. Tam o sırada da A.Müslüm yatağında acı içinde kıvranıyormuş. Aniden vefat etmişti. O yıl kardeşim Seyran dünyaya geldi (1929). Numan Efendi öldürüldüğünde Yakup dünyaya geldi (1930 Sonbahar) Babam tutuklanıp Erzurum cezaevinde iken Yakup vefat etti (1931 Sonbahar). Bundan sonra Gulizar ve Almas dünyaya geldiler. Son beşik Asiye bir yaşında vefat etti. 319

9 Gurci Selçuk Ağalar ve Beyler Sürgünü Hükümet ağa ve beyleri sürgüne gönderdiğinde (1926) listede babamın adı da varmış. Bir gün Kızılbaşoğlu aşireti liderlerinden Hesene Tozo babama Iğdır dan bir mektup getirdi. Mektubu Numan Efendi göndermişti. Mektubunda, Ahmet Ağa ben yakalandım; sürgüne gönderecekler. Sen kaç bir zaman için kerre de saklan ama kesinlikle İran a gitme. Kaymakam vekilliği yıllarımdan tanıdığım Yüzbaşı Nuri Bey sana bilahare yardım edecek. Numan Efendi Gêloi aşiretindendi. Babası (Ceco) Gêlo dedemizin öz oğluydu. Bu yüzden babamı çok severdi. İlkbahar zamanıydı. Babam yanına nenem Gulizar ve Fattê yi alarak kerre de saklandı. Annem kardeşim Abdülmüslüm e hamileydi. Ben ve Zeyno anam köy yerinde kalmıştık. Koyunlar yeni doğurmuştu, ben de ortalıkta koşturup duruyordum. Ev sahipsiz kaldığından Zeyno anam koyunları otlatmaya bizzat kendisi gidiyordu. Hamit Bey, Kerem Bey ve daha başkalarının yakalanıp sürgüne gön- 320

10 Iğdır Sevdası derdikleri haberleri geliyordu. Dedem Ali Mirze ve ailesi de İran a kaçmaya hazırlanıyordu. Her yerde büyük bir panik yaşanıyordu. Kaçmak için fazla zamanları yoktu. Her an askerler gelebilirdi. İbrahim dayımın (Bro) Iğdır merkezde bir çok dükkanı vardı. Tapuları alelacele tandırın soğuk külleri arasına sakladılar. Eşyalarını yanlarına alamadan tüm aile hüzünlü bir şekilde İran a doğru yola koyuldu. Çok geçmeden askerler köye geldiler, eşyalara el koyup götürdüler. Ortalık biraz sakinleştikten sonra Nuri Bey babamı yanına çağırtıp işlerini düzenledi. O günden sonra babam Nuri Bey den birçok konuda yardım aldı. Aralarında iyi bir dostluk gelişmişti. Babam serbest olunca o yaz evimiz Sinek yaylasına gitti Mecit Hun un Doğumu (1925 Mayıs, Guhıra-Evdi-Ağa, Ağrı Dağı) Mecit in doğduğu yıl ailemiz Ağrı Dağı nda yaylaya çıkmıştı. İlkbaharla aşiretimiz köyün yakınında veya kerre de çadırlarını açıyor, koyunların yavrulamasından ve kuzuların biraz büyümesinden sonra obamız daha serin olan yukarılara çıkıyordu. O yıl ailemiz kerre den ayrılıp Guhıra-Evdi-Ağa ya taşındı. Koyunların sağılma zamanıydı. Böyle bir günde Mecit yayla yerinde dünyaya geldi. (1925 Mayıs) İki ay sonra tekrar sıcaklardan korunmak için Arpa-Tepe mıntıkasına göç ettik. Mecit in dünyaya geldiği yıl İran dan gelen kaçaklar Mıhê Kazak amcamın atlarını çalmışlardı.yabani olarak otlayan bu at sürülerinin sayısını kimse tam olarak bilmezdi. İki kadın çok uzaklardan geldiler Mecit üç dört aylıktı. Obamız Arpa-Tepe ye taşınmıştı. Bir gün yayan yürüyen bir kılavuzun arkasında iki süvari kadın çadırlarımıza geldiler. Kadınlar beyaz çarşafla örtünmüşlerdi. Dağ taş gittikleri her yerde, Ahmed Şemo nun evini arıyoruz, nasıl buluruz? diye sormuşlar, bu şekilde evimize kadar gelmişlerdi. O gün Medet Gulê nin Ardê yle evlilik törenleri yapılıyordu. Fattê annem genç yaşın vermiş olduğu merak ve heyecanla düğün dernekleri kaçırmazdı. Zeyno annem Mecit e çok düşkündü; düğün yerindeki kadınların nazarı değer korkusuyla Mecit i dışarı çıkarmaz, onunla evde kalmayı tercih ederdi. İki atlı kadın eve geldiklerinde Zeyno annem evde yalnızmış. 3-4 aylık Mecit de mışıl mışıl uyuyormuş. Kadınlar uzak yerden geliyorlardı. Birisinin adı Besrê idi. Hasanhan 321

11 Gurci Selçuk aşiretinden Ferzende nin hanımıydı. Cibranlı Halit Beyin akrabası olan Ferzende Ağrı Dağı Teşkilatının önemli isimlerinden birisiydi. Onun yaralandığı haberi üzerine iki kadın çok uzaklardan çıkıp gelmişlerdi. Diğer kadın Şeyh Abdulhadi nin hanımıydı. Şeyh Abdulhadi, bölgede tanınan Şeyh Kasım ın kardeşiydi. Şeyh Kasım da isyancıların arasındaydı. (Not: Ferzende 1925 yılında Şeyh Sait isyanın hemen akabinde İran a sığınır. Mücahit) Şeyh Abdulhadi nin evi ziyaret olmuş Şeyh Abdulhadi nin karısı başından geçen şu olayı anlatır. Yedi erkek çocuk doğurdum. Çocuklarım bir yaşına girince kocam onları eline alıp, kötü dualar okuyarak ölmesini istedi. Bu şekilde bütün çocuklarımı kaybettim. Nihayet sıra yedinci oğluma gelince kocama yalvardım, Ne olur hiç olmasa bu çocuk yaşasın! dedim. Fakat fayda Gurci Selçuk etmedi. Kocam, Hanım bu çocuklardan bize bu dünyada fayda yok öbür dünyada biz onların hayrını göreceğiz dedi. Aradan kısa bir zaman geçti hem kocam hem de oğlum öldüler. Bu olaydan sonra insanlar evimizi ziyaret yeri olarak gördüler. Ben de evde oturup gelen gidenleri kabul etmekle günümü geçiriyorum. Besrê hanım kendisine Ağrı Dağında eşlik etmemi isteyince onunla yola çıktım. Halit Begê Ferzende lı ku ye? (Ferzende nerede?) Kadınlar oturup çay içtiler. Babam geldi. Besrê Hanım babamdan Ferzende yi nerede bulabileceğini sordu. Babam yerini biliyordu ama söylemedi. O gün Ferzende nin nasıl yaralandığına dair şu hikaye anlatılırdı: Ferzende, bir grup arkadaşıyla İran hükümeti yetkililerinden bir görüşme teklifi almıştı. Mektup geldiğinde yanlarında Şeyh Kasım da varmış. Şeyh, Ben rüya gördüm oraya gitmeyelim, bizi bir uğursuzluk bekliyor demiş. Buna rağmen kadınları geride bırakarak sadece erkekler İran a geçip, kale gibi surları yüksek bir binanın içinde ağırlanmışlar. Bir ara kapı açılmış içeri giren şişman bir asker Şeyh Kasım a tokat atmış. Bu davranışa tepki gösteren Kürtler İranlılara saldırmışlar. İranlı askerlerin ateş açması yüzünden çoğu orada ölmüş, Ferzende de yaralı olarak kaçmıştı. Bu konuşmalar bittikten sonra Şeyh Abdulhadi nin hanımı Mecit i kucağına aldı. Ben bu çocuğa kaynım Şeyh Kasım ın adını vermek istiyorum dedi. 322

12 Iğdır Sevdası İsyancıların bir kısmı hırsızlık ve gasp olaylarından uzak duruyorlardı. Bunlar daha çok bölgenin dışından gelmiş kimselerdi. Cibranlı aşiretinden Ferzende gibi bir çok insan başkalarına zarar vermekten kaçınırlardı. Babam, içlerinde İbrahim Hseki Telli, Süleyman Ahmed gibi savaşçıların olduğu bu kesimi sever, yardımını esirgemezdi. Ayakkabı ve elbise gibi ihtiyaçlarını karşılardı. Allah ıma şükürler olsun! Dileğim yerine geldi Evimiz Guhıra-Evdi-Ağa daydı. Mecit yeni doğmuş henüz iki günlüktü. Evimize bir sabah erkenden dul bir kadın gelmişti. Yanında bir sürü yetim kalmış çocuğu vardı. Kadın ağlamaklı ve perişan bir haldeydi. Karakuyu köyünden Xattê Qaso (Xattêye Eli) Çakmaz soyadlı- isimli bu kadın o yaz evini alıp Doğubeyazıt tarafına gitmişti. Bir oğlu Qotan aşiretinin yanında gavan (sığır çobanı) olarak çalışmaya başlamış ancak bir kıza sarkıntılık olayı nedeniyle aşiret lideri bu ailenin çadırlarına ve mallarına el koymuş, Defolun geldiğiniz yere gidin! diyerek de obadan kovmuştu. Kadın kendisini babamın ayaklarına attı, Benim kimsem yok. Bize yardım et! dedi. Sonra da Mecit in battaniye sarılı kundağına yakın gitti, Ben bu bebeğin belek ine (battaniye) sığınmışım. Belki bu bebek büyür de bize sahip olur dedi. Babam, İsa Bey den dul kadının eşyalarını ve oğlunun hakkını fazlasıyla alıp geri döndü. Kaderin garip tecellisi yıllar sonra Mecit büyüdü, o kadının yetimlerine yardımda bulundu, onları korudu. Artık yaşlanmış olan kadın bir gün Mecit in elini öpüp, Allah ıma şükürler olsun! Dileğim yerine geldi demişti. Çocukların İsimleri Babamın Kağızmanlı dostlarından Yusuf ve Ali Beyler (Kağızman yerlileri) bizleri yaz ayları kendi yaylaları Çemd e davet ederlerdi. Yusuf Bey in Müslüm adında bir oğlu vardı. Genç ve yakışıklıydı. Zeyno bir gün dedi ki, Eğer oğlumuz olursa adını Müslüm koyacağım Fattê o yaz hamileydi. Erkek çocuk dünyaya gelince adını Müslüm koyduk. Diğer kardeşlerime gelince; Gulizar kız kardeşime nenem Gulizar - ın; Seyran a da dayımın hanımı Horê nin kız kardeşinin adı verilmişti. Almas kardeşimin adına gelince: Zeyno annemin kız kardeşlerinden birisi Burukan aşiretinden Yakup Efendi yle evliydi, onun kızının adı da Almas imiş. Diğer kardeşim Cemile nin adı da, Zeyno annemin ağabeyi Ali Bey in 323

13 Gurci Selçuk Gurci Selçuk, oğlu Ahmet, gelini Fatma ve torunlarıyla kızına atfen verilmişti. Ben doğduktan sonra annem düşük yapınca ve babamın hâlâ erkek evlat sahibi olmaması nedeniyle babam annemi Karahacılı köyünde ikamet eden Şeyh Edin in yanına götürmüş. Şeyh, anneme muska yazmış, dualar okuyup kutsamış. Şeyh in A.Hamit ve A.Mecit adında iki oğlu varmış. Babam o gün şöyle bir niyet yapmış: Eğer oğlum olursa isimlerini Şeyh in çocuklarına atfen koyacağım Bu şekilde Hamit ve Mecit in isimleri daha onlar doğmadan kararlaştırılmıştı. Ağrı Dağı İsyanı (Teşkilata Glidağ) Sürgün kanunu nedeniyle bazı aşiretler Ağrı Dağına sığındılar. Askerlerin elinden kaçan Bro Hseki Telli ve diğer aşiret liderleri de gruplar halinde Ağrı Dağına gelip orada karargah kurdular. Kısa sürede bir teşkilat oluştu. Bize zorla şapka giydirecekler, karılarımızın yüzündeki peçeyi açacaklar şeklinde bir propaganda yapılıyordu. Sonbaharda Adetli köyüne döndük. Daha sonra İngiliz olduğunu öğrendiğimiz bir Şeyh (!) ev ev dolaşıp Kürt aşiretlerini Türklere (Romê Rêş) karşı kışkırtıyordu. Bu şeyhi bende birçok defalar gördüm. Yüzü peçeyle kaplıydı. Yanında yaşlarında bir çocuk vardı. Bizim eve de geldi, babamla Türkçe konuşarak anlaştı. Ne konuştuklarını anlamıyordum ama yüz ifadelerinden ciddi bir konuda konuştukları belli oluyordu. Daha sonra anlatılanlara göre Şeyh, Türklerin arkasından gitmeyin. Beni izleyin. Buralarda tuz çıkartıp size dağıtacağım diyormuş. Son bir kere evimize daha geldi. Babam 324

14 Iğdır Sevdası alışılageldiği gibi kuzu kesmiş, onu ağırlamıştı. Uzun tartışmalardan sonra babamı ikna edemeyince küsüp gitmişti. Onun ardından babam ev halkına bu adamın şeyh olmadığını ve ona güven duymadığını defalarca söylerdi. Babam Nuri Bey le görüşüp Ali Mirze dedemin tekrar İran dan Türkiye ye dönmesini sağladı. Ancak dedemin ailesi sınırı geçerken Bıro dayım kaza kurşunuyla kardeşi Eso tarafından vurularak öldürüldü. (1928) Kızılbaşoğlu Gêloi Aşiret Çatışması Hepo nun neden olduğu ilk kan (1924 Sonbahar) Mıhê Kazak dedemizin oğlu Hepo, Ağrı Dağı nda Korhan köyünde yaşıyormuş. Yanına Kızılbaşoğlu aşiretine mensup birisini çoban olarak almıştı. Bir ayağı topal çoban ailesiyle beraber gelip köye yerleşmişti. Bir gün çoban köye üzgün döner. Kurtlar sürüye saldırmış bir koyunu da parçalayıp öldürmüştü. Bu habere çok kızan Hepo çobanı dövmeye başlar. Hepo nun karısı da o anda ekmek pişiriyormuş. Kocasının bu hiddetine anlam verememiş: Çobana bu kadar eziyet etme. Ölen sadece bir koyun! Hepo karısının bu şekilde müdahale etmesine tahammül edemez, kaptığı taşı tüm şiddetiyle karısına fırlatır. Zavallı kadın olay yerinde can verir. (Karısı Hacı Husso nun kızı, Mahmut Güveren in kız kardeşiydi.) Hepo bu talihsiz olaydan çobanı sorumlu tutar ama intikamını başka bir güne saklar. Bir gün çobanına, Eşeklere yağ ve peynir yükle Iğdır a gideceğiz diye emretmiş. Kendisi at üstünde önden gidiyor çoban da eşekleri arkadan sürüyormuş. Bu şekilde şehire varıp alış verişlerini tamamlamışlar; yağ peynir satıp soğan, patates, şeker gibi ev ihtiyaçlarını alıp geri dönerler. Erhacı yakınlarında Mir tepeleri denilen yerde Hepo çobanını öldürür, cesedini bir taşın altına gizler. Eşeklerin yüklerini açıp ortalığa dağıtır, sonra hiçbir şey olmamış gibi atına atlayıp Iğdır a geri döner. Birkaç gün handa konakladıktan sonra tekrar Korhan a döner. Oğlunun akıbetini merak eden çobanın annesi Hepo ya gelir, Oğlum nerede? diye sorar. Hepo soğukkanlı: Nasıl olur? Henüz gelmedim mi? Üç gün önce yolcu etmiştim. İşlerim olduğundan birkaç gün geç geldim. Çobanın annesi (Huri) mensubu olduğu Kızılbaşoğlu aşireti liderlerine gidip yardım ister. Gruplar her tarafta iz sürer, nihayet kurtlar tarafından parçalanmış eşeklerden birisinin leşi bulunur. Derken ortalığa dağılmış soğan ve patateslerin yanı başında bir taşın altında çobanın cesediyle karşılaşırlar. 325

15 Gurci Selçuk Taşlıça Köyü: Soldan ikinci Gulizar Aktaş (Hun), Cengiz Aktaş, Fatma Aktaş (Oturan) Çobanın ailesi bu ölümden Hepo yu sorumlu tutar fakat Hepo inatla suçunu inkar eder. İki aşiretin ileri gelenleri bir araya toplanıp soruna bir açıklık getirmek isterler. Babam Gêloi aşiretine liderlik yapıyordu. Hesene Tozo nun da hazır bulunduğu toplantıda babam Hepo yu sorgulamış: Hepo, Huri nin oğlunu sen mi öldürdün? Hayır!, diye kesin bir dille cevaplamış Hepo. Hepo suçunu kabul etmediğinden karşı tarafa geleneklerin öngördüğü kan parası da ödenememiş. Bu nedenle Kızılbaşoğlu ve Gêloi aşiretleri arasına soğukluk girmişti. Temıre Gulê kolundan yaralandı (1926 Sonbahar) Bu olaydan birkaç yıl sonra bir sonbahar günü bir grup silahlı adam kırda otlayan sürülerimizi toplayıp İran sınırına doğru götürürler. Sürüler Temıre Gulê ye (Aziz Güney in babası) aitti. Başında da iki çoban vardı. Saldırganlar çobanlardan birini öldürür, Mirza İsa nın amcası oğlu olan diğer çoban Karahacılı köyüne koşar, baskını haber verir. Temıre Gulê köyde yalnızmış. Atına atladığı gibi tek başına İran sınırına doğru yola çıkar. Kaçakları tam sınırı geçerken kıstırır. Temıre Gulê iki saldırganı öldürür, kendisi de kolundan yaralanır, buna rağmen sürüyü alıp 326

16 Iğdır Sevdası köye geri getirmeyi başarır. Haber duyulur duyulmaz babamın Hepo ya olan kızgınlığı daha da artmıştı: Onun yüzünden üç insan öldü, üç kan bedeli var. Üstelik yüz adama bedel Temıre Gulê gibi birisi de kolundan yaralandı Babamın bu sert çıkışı yüzünden Mıhê Kazak ailesiyle aramız bozulmuştu. Aradan zaman geçti, bir gün Hepo nun öldürüldüğü haberi geldi. Mıhê Kazak bu ölümden babamı sorumlu tutmuştu: Hepo ağalığı Ahmed Şemo nun elinden alacaktı. Kıskandığı için oğlumu öldürttü Bu yüzden Gêloi aşireti içerisinde Aqo-Gêlo ayrımı yaşandı. Bir ilkbahar sabahı çadırlarımız kerre de iken, Hepo nun oğlu evimize geldi. Babasını kendisinin öldürdüğünü üzülerek itiraf etti: Babam bizi her gün döverdi. Bir gün dayanamayıp uyurken öldürdüm Babam atlılarla, Mıhê Kazak ve diğer aşiret ileri gelenlerine haber göndertti. Toplanan cemaat Hepo nun oğlunun ifadesini aldı. Böylece babam da iftiradan kurtulmuştu. Dünyaya bedel Evdılleye Yusuf namaz kılarken öldürüldü (İlkbahar 1929) Evdılle yaşlarında üç çocuk babasıydı. Cesareti nedeniyle bütün aşiretler tarafından sevilirdi. Yanında birkaç çobanla aşiretimize ait 2000 koyunu Ağrı Dağında otlatıyordu. Bir gece yarısı saldırganlar sürüyü kuşatmaya almış. Amaçları kimseye özellikle Evdılle ye zarar vermeden sürüyü alıp gitmekmiş. Çatışma başladığında Evdılle namaz kılıyormuş. Aldığı kurşun yarasıyla olay yerinde vefat etmişti. Bu çatışmada Emo (Emoya Mıstoya Şaqul) da öldürülmüş, saldırganlar 2000 koyunla gözden kaybolmuştu. (Evdılle, Abdurrahman ve Şevket Aktaş ın babasıdır. Bu olay günü Kore Harbi Gazisi Zürbe dünyaya gelir) Haber aşiretimiz üzerine kara bulut gibi çökmüştü. Bir yandan en cesur gençlerimizden ikisini kaybetmiş bir yanda da sürülerimiz elden çıkmıştı. Babam Evdılle ye son derece bağlıydı. Bunu izleyen günlerde Şeyh Abdülkadir arabulucu sıfatıyla evimize gelmişti. Babam kararlı konuşmuştu: Bu yaz yaylaya Ağrı Dağında çıkacağım. İki oğlumun ölümü pahasına dahi olsa Evdılle ve Emo nun intikamını alacağım. Hele namazı üzerinde öldürülen Evdılle için gerekirse canımı feda edeceğim 327

17 Gurci Selçuk Gêloi Aşiretinin Kader Günü: Arê-Yusuf-Beg Çatışması (Ağustos 1929) O yaz Arê-Yusuf-Beg denilen yerde obamızı kurmuştuk. İki aşiret arasında karşılıklı tehditler devam ediyordu. Bir gün Bro Hseki Telli nin oğlu Davut ve Cihagire Reso evimize geldiler. Davut babasının şu mesajını iletti: Ahmed Ağa, karşı taraf kişilik silahlı bir grup oluşturmuş size karşı savaşmaya hazırlanıyor. Bir barış heyeti yakında gelip sizinle konuşacak eğer gücünüz yetiyorsa barışmayın yoksa da onların barış koşullarını kabul edin. Benden yardım beklemeyin gücüm yetmez. Ben kaçağım üstelik aşiretimden uzağım. Ferzende, Süleyman Ahmed ve Mıhê Mirze de benim gibi çaresizler Babam şu cevabı verdi: Git İbrahim Ağaya söyle Ahmed Şemo Şeyh in barış önerisini kabul etmeyecek Babam kaderiyle baş başa bırakıldığını anlamıştı. Helikanlı aşireti reisi Halit Ağa ya haber gönderterek birkaç evin obamıza gelip katılmasını istedi. Halit Ağa da evi zoma mıza gönderdi. Barış Heyeti Barış görüşmesi sırasında evimize gelenler arasında İhsan Nuri, Bıro Hseki Telli, Şeyh Abdülkadir, Seyda Resul, Mıhê Mirze, Süleyman Ahmed, Hacı Süleyman, Ferzende Bege Halis Beg, Ermeni Zilan Bey, Süleyman oğlu Kazım geldiler. Çadırın orta yerine Şeyh Abdülkadir oturdu. Diğerleri onun etrafında sıralandılar. Numan Efendi toplantıda yoktu. Ferzende ve İhsan Nuri yakışıklıydılar fakat Zilan Bey oldukça çirkindi. Ez çıteri jı te ra lı hev bem? Toplantıyı Şeyh Abdülkadir açtı: Ahmed Şemo, barış yapalım Ben nasıl barış yapayım? Üç adamım öldürülmüş 4500 koyunum öncekilerle beraber- gasp edilmiş Hesene Tozo mülayim ve çok iyi bir insandı. Şeyh ısrar etti: Haydi elinizi birbirinize uzatın Babam gönülsüz elini uzattı. Elimi uzatıyorum ama barışmıyorum. Bunu böyle bilin. Hesen Tozo yla babam el sıkıştılar. Hesene Tozo nun gözlerinden yaş geldi. Ehmed bu kadar inatçı olma, ben de bir oğlumu kaybettim. Görüşmeler uzadı. Bir ara içlerinden birisi ayağa kalktı, eliyle babamı tehdit etti: 328

18 Iğdır Sevdası Kendine öyle güvenme Ahmed Şemo. Madem ki barışmıyorsun ben de yarın gelip seni ve bütün erkeklerini öldüreceğim. Senin karını da en öndeki deveye bindirip kendime eş götüreceğim Barış olmadan heyet obamızdan ayrıldı. Kan ter içinde bir kadın koşarak evimize geldi.. Ertesi gün erkenden yaşlı bir kadın evimize geldi. Bütün gece koştuğundan kan ter içindeydi. Heyecanla: Gêlo nun torunuyum. Kızım Kızılbaşoğlu aşiretinden evli. Kocasının anlattığına göre 300 kişilik silahlı bir grup obanızı basmaya geliyor. Kızım, kocası uyuduktan sonra bu haberi bana getirdi. Ben de gizliden yola çıktım bütün gece koşup size geldim. Aman tedbirinizi alın!. Babam aşireti topladı. Eli silah tutan erkek sayısı 20 kadardı. Baskın sırasında Gêloi Aşireti Silahlı Birimleri Toplantıda Mıhemmede Hesen yoktu. Bir gün önce buğdayları atlara yükleyip uzaktaki bir değirmene gitmişti. Babam elindeki adamları üç gruba ayırdı. Hacı Medet (Güney) komutasında Mirze Aziz (Aktaş) ve altı kişiyi Axura tarafına; Hacı Haşem (Çakmaz) komutasında Hacı Abbas, kardeşi Bêtır, Yusufe Nado, amcam Emo ve Koço yu da Kevıre Gul denilen mıntıkaya; Hesso Xelef komutasındaki Helikanlı birliğini de Zemyan deresine nöbete gönderdi. Kendisi ve Temıre Gulê de obada kalan güçleri örgütlemeye başladılar. Babam savunma güçlerini örgütlerken Sanoya Yusuf adlı bir akrabamız Gulizar nenemin yanına geldi. Teyze müsaade et! Hem çocukları (Hamit ve Mecit) hem de develeri alıp götüreyim. Bizim evler meşeliklerin yukarısında emniyetli bir yerdedir Nenem öneriyi reddetti. Kimsen demesin Gêloylular korkudan çocuklarını sakladılar Sanoya Yusuf develeri alıp gitti. Gece yarısına kadar her şey sakin görünüyordu. Bir ara Yusufe Nado eve geldi. Barış Heyeti için hazırlanan etten çok yemiş, midesi rahatsızlan- 329

19 Gurci Selçuk mıştı. Üstelik olup bitenden de memnun görünmüyordu: Ne gelen var ne giden. Eğer yaşlı kadın yalan söylediyse cezalandıracağım Kew kew bû (Sabahın koyu maviliği etrafı örtüyordu) Biz çocuklar uykuya daldık. Sabahın çok erken saatinde gürültüye uyandık. Saldırganlar yaya olarak Zemyan deresi tarafından geliyorlardı. Etrafı koyu bir mavilik örtüyordu. Babam yatağına yakın oturmuş adamalarına emir yağdırıyordu: Herkes kanının son damlasına kadar savaşacak, herkes evinin önünde ölecek diyordu. Tam o sırada mermiler çadırlara yağmaya başladı. Hacı Haşem ilk ateşte bacağından yaralandı. Bir kurşun da babamın önüne düşmüştü. Babam ayağa kalktı bir yandan fişekliğini kuşanırken bir yandan da kadınlara ve çobanlara bağırdı: Çabuk iki teneke altını, Hamit, Mecit ve Fatma yı Yusufa Sano nun evine gönderin. Çobanlar da koyunları ve inekleri oba yerinden uzaklaştırsınlar. Babamın istekleri hemen yerine getirildi. Bize saldırı haberini getiren yaşlı kadın korkuyla kuline (mutfak) girip saklanmıştı. Babamın çadırını bekleyen iki nöbetçi vardı. Ancak Mıhêmmed Hesen in evinde kimse olmadığından babam iki yardımcısını oraya gönderdi, tek başına çadırın önündeki taşın arkasında mevzi alıp ateş etmeye başladı. Herkes kendi çadırının önünde bir siper etmiş, ateş ediyordu. Çatışma epeyce devam etti. Güneşin ilk ışıkları oba yerini aydınlatınca çatışma daha da hızlandı. Kadınlara ateş edilmiyordu. Ninem Gulizar uzun bir çoraba doldurduğu mermileri bana veriyor ben de koşarak babama götürüyordum. Bir ara Hacı Medet komutasındaki birliğin cephanesinin bitmek üzere olduğu haberi geldi. Zeyno anam ve Gulizar nenemin cimrilik tarafları tutmuş, mermileri az az veriyorlarmış. Babam bu habere çok kızdı: Gidin bütün cephane sandıklarını kırın herkese bol bol mermi dağıtın! Sandıklar kırılıp, mermiler dağıtıldı. Saldırganların bir amacıda mümkün olduğu kadar hayvanımızı telef etmekti. Koyunlar ve inekler obadan uzaklaştırılmıştı. Develeri de Sanoya Yusuf götürmüştü. Develerin sırtına konan, cihaz denilen kocaman eyerler evimizin önünde şurada burada dağınık duruyorlardı. Sabahın alaca karanlığında saldırganlar bu eyerleri gerçek deve zannettiklerinden üzerlerine epeyce mermi sıkmışlardı. (Boyunları iple bağlı buzağılar kaçamadıkları için 330

20 Iğdır Sevdası kurşunlara hedef olup telef olmuşlardı.) Bu arada bazı ilginç olaylar da yaşanıyordu. Ozmane Yusuf isimli bir akrabamız sabahın alaca karanlığında bir taşın arkasına saklanmış ateş ediyormuş. Babam da öyle zannetmiş ki o da saldırganlardan birisi. Üzerine epeyce mermi yağdırmıştı. Gün ağarınca bunun Ozmane Yusuf olduğunu anlayıp kendisine kızmıştı. Bacağından yaralı Hacı Haşem yarı baygın mutfak bölümünde yatıyordu. Kendine gelir gelmez silahını kapıp babamın yardımına koşuyordu. Erkekler bütün güçleriyle savaşırken kadınlar da boş durmuyordu. Zeyno adlı bir kadın (Kıçê nin hanımı, Gulizare İsik in annesi) gür sesiyle saldırganlara küfrediyor, morallerini bozmaya çalışıyordu. Onların liderlerinin isimlerini çağırıp alay ve küfür ediyordu. Bir ara da Qamoya Yusuf adlı bir akrabamız atına bindi, dört nala obada koşturdu, savaşçılara cesaret vermeye çalıştı. Haydi Temıre Gulê dayan! Hesso Xelef o tarafı temizledi! Haydi Ahmed Şemo! Medet aslan gibi dövüşüyor Mıhêmmede Hesen sordu: Ahmed heye an tûne? (Ahmet hayatta mı yoksa ölü mü?) Mıhêmmed Hesen atlarıyla değirmenden geldiğinde gün öğlene dönmek üzereydi. Oba yeri savaş alanına dönmüştü. Mıhêmmed Hesen elinde silahı koşarak çadıra geldi. Gulizar ninemi görünce sorduğu ilk şey: Ahmed heye an tûne? oldu. Babamın hayatta olduğunu öğrenince cesaret aldı, yakasını yırtıp, Ez hatım! (Geldim!) diye bağırdı. Mıhêmmed Hesen in gelmesiyle Gêloiler cesaretlenmişti. Bu arada saldırganlar da çadırlara epeyce yaklaşmışlardı. Babam Mıhêmmed Hesen in gelişini fırsat bilerek, yerinden fırladı Ya Allah ya Xude! diye bağırarak atağa geçti. Hacı Medet de babamın yanına geldi. O anda tüm Gêloi erkekleri siperlerinden çıktılar yeri göğü inleten bağırma ve silah sesleriyle ileri atıldılar. Bu hamleyi beklemeyen saldırganlar dağınık bir şekilde kaçmaya başladılar. Silahlarını omuzlarına atmış Zemyan deresine doğru koşuyorlardı. Onlar da Celali aşiretinin onurlu insanlarıdır Saldırganları kovalayan silahlı birliklerimiz obadan bir hayli uzaklaşmışdı. Bu arada Seyre adlı bir kadın düşman cenazeleri üzerine yoğurt döküp köpeklere yedirmeye çalışıyordu. Babam geldiğinde bu habere çok kızdı. Kadını dövüp köpekleri uzaklaştırdı. Sinirli şekilde, Onlar da Celali aşiretinin onurlu insanlarıdır. Onları kendi elimle kefenleyip gömeceğim dedi. Babam ölüleri kendi eliyle kefenledi; Arê-Kaniye-Korhan denilen mıntıkada defnetti. Bir tarafta Kızılbaşoğlu aşiretine mensup 7 mezar bir tarafta da biri kadın 4 erkek Gêloi mezarları. Babamın kendi eliyle kazdığı bu 331

21 Gurci Selçuk mezarlar bugün halen aynı yerde durmaktadır. Helal olsun Ahmed Şemo! Kızılbaşoğlu aşireti, ölülerinin köpeklere yedirildiği şeklindeki habere çok üzülmüştü. Bir gece özel bir timi Arê-Kaniye-Korhan a gönderip mezarları açtırmış, haberin doğruluğunu bizzat kendi gözleriyle görmek istemişlerdi. Ancak ölülerin kefenlenip gömüldüğünü görünce sevinmişler. Sakan ve Kızılbaşoğlu aşireti ileri gelenleri Ahmed Şemo ya bir teşekkür mektubu gönderdiler: Hela olsun Ahmed Şemo! Sen onurlu bir insansın. Senin gibi düşmana 100 can feda olsun! Babamın bu adil davranışı yöre aşiretleri arasında halen konuşulur. Karahacılı Köyü Babam o kışı Adetli köyünde geçirmek istemedi. Adetli köyü kayalıkların altında olduğundan savunmaya elverişli değildi. Yeni bir baskını olabilir diye kışı Karahacılı köyünde Temıre Gulê nin evinde geçirdik. Her gün köyün dört bir yanında nöbet tutuluyor, olası bir saldırıya karşı hazır bekleniyordu. İlkbaharda çadırlarımızı Kıraçbağ tarafında sazlıkların yanında kurduk. O yaz Sinek yaylasına gittik. Bizim obamız Kaniye-Pez-Berdan da kuruldu. Dedemin obası Kandil e gitti. Teyyare! Teyyare! Mın nexın! (Ey savaş uçakları sakın beni vurmayın!) Sinek yaylasındaydık. (1930 Ağustos) Bir sabah büyük bir gürültüyle uyandık. Savaş uçakları çadırlarımızın üzerinde uçuyordu. Zeyno çadırın önünde ekmek pişiriyordu. Gulizar ninem ellerini havaya kaldırmış alçaktan uçan savaş uçaklarına: Teyyare!Teyyare! Mın nexın! Ez diya Ehmed ım (Ben Ahmet in annesiyim. Beni vurmayın!) diye bağırıyordu. Askerler Geliye Zilan daki (Zilan Deresi) direnişçileri dağıtmış, şimdi konvoy halinde Ağrı Dağına doğru yol alıyorlardı. Her taraf askerle kaynıyordu. Süvari birlikleri bir yanda gidiyor, piyadeler onları izliyordu. Ağrı Dağı Teşkilatı dağıldıktan sonra (1930 Eylül) Adetli köyü yasak bölge içine alınmıştı. O kış artık baba dede köyümüze dönmemiz mümkün değildi. Babam Salih Paşa yla görüşerek aşiretimize bir kışlak yeri istedi. Salih Paşa babama Karakuyu, Quçe, Taşlıca, Xan ve Karahisar köyleri teklif etti. Erhacı köyündeki dört mahallenin ağaç, odun gibi yapı malzemesini kullanması için de izin verdi. Böylece Erhacı dan getirilen ağaç kütükleriyle Karakuyu köyünde derme çatma evler yapıldı, aşiretimiz kışı orada geçirdi. 332

22 Iğdır Sevdası Numan Efendinin Öldürülmesi Tu dıbê bêhna çiçek de (Sanki çiçek kokusu geliyor) Babam Numan Efendiyi çok severdi. Onun evimize her gelişinde sevgiyle dolar, onu saygıyla ağırlar, varıyla yoğuyla onu onurlandırırdı. Babam Numan Efendi hakkında, O içeriye girdiği zaman sanki çiçek kokusu geliyormuş gibi gönlüm hoş duygularla doluyor derdi. Numan Efendi Iğdır ın önemli memurlarındandı. Okumuş, tahsil görmüştü. Herkes onu tanır saygı duyardı. Aslen Doğubeyazıtlıydı. Iğdır a memur olarak geldiğinde Doğubeyazıtlı bir kadınla evliydi. Üç çocuğu vardı. Ancak sürgüne gönderildiği yıl (1926) kolera salgını yüzünden karısı ve üç çocuğu ölmüştü. Numan Efendi sürgün yerinde tanıştığı Arnavut kökenli dul bir kadınla evlendi. Kadının yetişkin bir kızı vardı. Numan Efendi yaylada evimizi ziyarete gelir babamla uzun uzun sohbet ederdi. Evimiz Baharlı Mahallesine yerleştikten sonra da Numan Efendi birkaç kez evimize geldi. Ahmed çocuklarını okut! diye hep nasihat ederdi. Bir gün Hamit i yanında götürüp ilkokula kaydetti. (1930 Sonbahar) Mecit te onlarla beraber gitmişti. Numan Efendinin öldürülmesinden birkaç ay sonra kardeşi Abdurrahman Doğubeyazıt tan gelip ev yerini sattı, Numan efendinin hanımı ve kızı da Batıya bilmediğimiz bir tarafa gittiler. Aradan yıllar geçti, Mecit askerliğini yapıyordu ( ), bir gün Numan Efendinin üvey kızının Tuzluca ya memur olarak geldiği haberini duyduk. Genç kız, Annem öldü. Amcalarım Ahmed Şemo ve Temıre Gulê yi arıyorum. Ahmed amcamın vefat ettiğini öğrendim. Başka kimseyi de tanımıyorum diyerek araştırma yapıyormuş. Mecit askerlik dönüşü Tuzluca ya gitti ancak Numan Efendinin kızı artık orada değildi. Kimsenin bilmediği bir şehire gitmişti. O günden sonra da o kızdan hiç kimse bir haber alamadı. Ölüm Timi: Dayı Mıhêmmede Üzeyir ve Yeğen Elo Numan Efendi nin intikamını almak için babam ve Kerem Bey Orgof köyünden Mıhêmmede Üzeyir le anlaşırlar. İshak ın öldürülmesi için babam, Kerem Bey, Osman Bey, Behçet Bey ve Eşref Bey in her biri 100,000 lirayı Mıhêmmede Üzeyir e verecekti. Babam en güzel atını da Mıhêmmede Üzeyir in emrine verdi. (Doğubeyazıt eşrafından Osman, Behçet ve Eşref Beyler, Numan Efendinin arkadaşları ve ilk hanımının akrabalarıydılar.) İlkbaharda Sinek yaylasına çıktık. Bu arada Behçet ve Eşref Beyler her yerde İshak ı takibe almışlardı. Her gün evimize. İshak Erzurum da, 333

23 Gurci Selçuk D.Beyazıt ta gibisinden haberler geliyordu. En sonunda İshak ı Ağrı şehir merkezinde kıstırmışlardı. İshak birisiyle kol kola gidiyormuş. Mıhêmmede Üzeyir tabancayı Elo ya vermiş. Elo İshak ı takibe almış, uygun bir zamanda sırtına kurşunları boşaltmış, elinde silah şehir merkezinde koşmaya başlamış. Polisler Elo yu bir çeşmenin başında yakalamışlar. Daha ilk sorguda her şeyi itiraf etmişti: Durun! Bana falanca adamlar para verdi Mıhêmmede Üzeyir haberi iletmek için atına atlayıp yayla yerine dört nala yola çıkmıştı. Yorgunluğa dayanamayan zavallı hayvan evimizin önüne yığılıp kaldı, soluyarak can verdi. Gışt hatıne gırtın... (Hepsi tek tek yakalandılar) Askerler önce Kerem Bey i yakaladılar. Kerem Bey ninem Gulizar a haber göndertmişti: Beni yakaladılar, Ahmed gizlensin! Babam yakalanmamak için kaçtı, Doğubeyazıt ta İsa Bey in evinde bir zaman saklandı. Arada bir yaylaya geliyor ancak eve uğramıyordu. Zeyno annemle gizliden görüşüyordu. Bir gün babam bir evde misafir iken askerler çadırın etrafını sarıp, babamı yakalamışlar. Babamı önce Ağrı ya götürdüler. Orada üç gün hapiste tutular. Bu arada babam bir yolunu bulup akrabalarımızdan Qaso yu (Mala Sürmeli) yanına çağırtmış, ona en kısa sürede Temıre Gulê yi yanına getirmesini istemişti. Temıre Gulê geldiğinde babam şu istekte bulunmuş: Ben yakalandım ve ne kadar yıl ceza evinde kalacağımı da bilmiyorum. Evimi, çocuklarımı ve mallarımı sana emanet ediyorum. Git evimdeki altınları da kendi evine götür. Çocuklarım büyüyünceye kadar her şeyim sana emanet! Erzurum Cezaevi, Kelat Babamı daha sonra Erzurum Cezaevine (Kelat) nakledildi. Sanıkların hepsini ölüm cezasıyla yargılamaya başlamışlar. Babamla Kerem Bey aynı odada kalıyorlarmış. Mele Şeviç adlı genç birisi de adi suçtan içerdeymiş. Mele, babamla Kerem Bey in günlük işlerine yardımcı oluyor onlara çay falan yapıyormuş. Bir gün yatakları hapishanenin bahçesind havalandırıyormuş. Annem, yatakların üzerine örtülmesi için carcim dediğimiz çok güzel bir kilimi hapishaneye göndermişti. O gün Mele bu carcim i de dışarı çıkarıp duvarın üzerinde güneşlendiriyormuş. Hakimin evi hapishanenin bitişiğindeymiş. Hakimin hanımı carcimi görünce satın almak istemiş, mele, Carcimin sahibi ben değilim diyerek teklifi geri çevirmişti. Bu durumu anlatınca, babam, Gelecek sefer kadını gördüğünde söyle eğer kocası bize yardım ederse kilimi ona bedava vereceğim! demiş. Birkaç gün 334

24 Iğdır Sevdası sonra Mele kadını görmüş ve babamın dediklerini ona aktarmıştı. Bir gece babamı gizliden hakimin evine götürürler. Babam bu tanışmayı fırsat bilip, başından geçenleri anlatır. Hakim: O adamı öldürtmek için nasıl her biriniz 100 er binler verdiyseniz şimdi de bu kadar parayı bana vereceksiniz, ben de sizi kurtaracağım Babam cezaevine döndükten sonra Kerem Bey ve diğerlerine durumu anlatmış. Herkes evine haber göndertmiş.. Ahmede lo! Tu pêşiya me here! (Hadi Ahmet! Sen önden git!) Mahkeme günü ölümle yargılanacaklarını biliyorlarmış. Kerem Bey babama: Ahmede lo! Tu pêşiya me here! diyerek onun en öndeki sıraya oturmasını istemiş. Babam soğukkanlıydı..kerem Bey in bunu yapmakta ki amacı hani olur ya ölüm kararı çıkarsa herkes babama bakarak metanetini korusun diyeymiş. Babam söz alıp şöyle demiş: Elo denilen bu şahsı tanımıyoruz. Bizler tanınmış aşiret liderleriyiz. Elo bizi bu işe bulaştırmakla bizden para almayı amaçlıyor Hakim zaten babama yardım söz vermişti. Serbest bırakıldılar. Iğdır a geldikten sonra babam ve diğerleri aralarında para toplayıp cezaevindeki Elo ya yardım gönderdiler. Babamın serbest bırakıldığı yılın sonbaharı Temıre Gulê ve bir kısım Gêloiler Karakuyu köyünden Taşlıca ya taşındılar. Sonbaharda kardeşim Mecit te ilk okula başladı. Amcam Mısto (Mustafa) Mısto amcam ben doğduktan beş altı ay sonra (1919 Ağustos) Taşburun Ermenilerine karşı yapılan saldırıda şehit düşmüştü. Mısto, anlatılanlara göre cesur ve atılganmış. (Üç kardeş yaş sırasına göre Ahmed, Mısto ve Emo) Mısto amcamın iki karısı varmış. İlk evliliğini Mıhêmmede Hesen in kız kardeşi Nurê yle yapmış, bu evlilikten olan iki çocuğu ölmüştü. Gêloi aşireti ileri gelenlerinden Bala Ağa ölünce Mısto amcam onun dul eşini de kendisine getirmişti. Bala Ağa, Gêloi aşiretine babamdan önce liderlik yapan Mısto Şexali nin oğluydu. Rus yönetiminde memur olarak çalışıyor, Glava görevini yürütüyormuş. Ancak bir gün bilinmeyen bir nedenle Taşburun da ölmüştü. Ermeniler tarafından zehirlendiği yönünde şüpheler varmış. Bala Ağa nın hanımı Bremuski aşiretindendi. (Mala Mıhêmmede Eset) Ailesi kızlarını götürmek istemiş ama Mısto amcam Telle adlı bu kadınla evlenerek onu aşiretimiz içinde alıkoymuştu. Bu kadından Nadır isimli bir oğlu olmuş; çocuk 13 yaşında aniden ölmüştü. Mısto amcam şehit düştü- 335

25 ğünde zürriyeti yoktu. Gurci Selçuk Mısto ber Taşburunê şehid ket (Mısto Taşburun önlerinden şehit oldu) Ermenilerle savaş yaz aylarında kızışmıştı. Abdülmecit Bey komutasındaki Hamidiye alayları Ermenileri yenilgiye uğratıp Kızılçakçak sınır kapısına dayanmış; Doğubeyazıt ta İsa (Konyar) Bey Korum Ermenilerini Iğdır a doğru kovalamıştı. Savaş bizim bölgede tüm şiddetiyle devam ediyormuş. Bir yaz günü aşiret birlikleri Türk askeriyle beraber Taşburun a saldırmışlar. Annemin anlattığına göre askerler per perişan durumdaymışlar. Ayaklarında çarık, çoğu zaman karınları aç savaşıyorlarmış. Ali Mirze Bey ve Yusufe Hesso (Gur Hesso) komutasındaki Gıskan ve Sakan aşiretleri, Ahmede Şemo ve Temıre Gulê komutasındaki Gêloi aşireti yanlarında Türk askerleri olmak üzere Taşburun a saldırmışlar. Taşburun Ermenileri hem kalabalık hem de iyi örgütlüymüşler. Saldırıda amcam Mısto yaralanmıştı. Amcamı yaralı haldı Atıcı daki oba yerine götürmüşler, ancak birkaç gün yaşam mücadelesi verdikten sonra kendi çadırın da vefat eder. Mezarı atıcı köyündedir. Taşburun saldırısında Gêloi aşireti üç şehit vermişti: Amcam Mısto, Mehmude Yusufe Elo (Temıre Gulê nin kız kardeşiyle nişanlı) ve Şevi halamın oğlu. Hamit ve Mecit Kardeşlerim Numan Efendinin kayıt yaptırdığı yıl Hamit (9 yaşında) ilkokula başladı (1930 Sonbahar). Aynı dönem sınıf arkadaşlarından birisi de Kerem Bey in oğlu Enver Bey di. Ayrıca Dervışe Sınco ve Bekıre Sınco nun oğulları da onlarla beraber gidip geliyorlardı. Mecit (7 yaşında) ilkokula başladığı yıl (1932 Sonbahar) iki kardeşim her gün birlikte okula gidip gelmeye başladılar. Abdurrahman Aktaş Hamit ders çalışmayı sevmezdi. Zamanının çoğunu dışarıda arkadaşlarıyla top oynamakla geçirirdi. Bir keresinde top oynarken ayakkabılarını çıkartıp bir kenara koymuş, oyun bittikten sonra ayakkabılarını yerinde bula- 336 Gulizar Aktaş (Hun)

26 Iğdır Sevdası mayınca kör pişman eve gelmişti. Babam habere çok kızmışı. Hamit i epeyce haşladı, suratına birkaç tokat indirdi. Hamit in yanakları tokadın şiddetiyle kıpkırmızı olmuştu. Babam Hamit in vurdumduymazlığına ve dersleri ihmal etmesine tahammül edemiyordu: Gune mın bê te! (Senin haline acıyorum!) diyerek sinirli sinirli bahçede dolaşırdı. Mecide mın dest Mısto Şexali bıke (Benim Mecit im dedesi Mısto Şexali gibi olacak) Babam, Mecit i çok severdi. Onu hiçbir zaman ne dövdüğünü ne de azarladığını gördüm. Mecit derslerinde çok başarılıydı. Disiplinliydi. Ders çalışmayı severdi. Pekiyi dereceyle sınıfını geçiyordu. Mecit in çalışkanlığı babam için övünç kaynağıydı. Aile toplantılarında gururla, Mecide mın dest Mısto Şexali bıke diyerek sevgisni belli ederdi. Mısto Şexali, Gêloi aşiretinin yetiştirdiği en büyük liderlerden birisiydi. Onun ciddiyeti, disiplini ve karizması aşiret içinde dilden dile anlatılırdı. Mecit, tu bave mın i (Mecit, sen benim babamsın) Hamit ve Mecit kardeşler birbirlerine karşı inanılmaz sevgiyle bağlıydılar. Bu sevginin kaynağı Hamit ti. Hamit Mecit ten 4 yaş büyük olmasına rağmen, her fırsatta Mecit e, Mecit sen benim babamsın derdi. Mecit in okul başarısını kıskanmaz, aksine bununla gururlanırdı. Yeni bir şey alındığında kendi eliyle kardeşine verir, Mecit sen giy biraz eskisin ondan sonra ben giyeyim derdi. Şamil (Ayrım) Bey İki yaz Kağızman a bağlı Çemd Yaylasına gitmiştik. Şamil Bey arada bir çadırımızı ziyarete gelirdi. Şamil Bey in en büyük eğlencesi avcılıktı. Bunun için özel eğitilmiş şahinleri ve köpekleri vardı. Köpeklerinden birisinin adı Altun idi. Şamil Bey ne zaman emir verse köpeği gelip giden misafirlerin ayakkabılarını ve bastonlarını ağzına alır sahibine götürürdü. Bir genç, emir eri gibi hareket eder; başları maskelenmiş, ayaklarına zil bağlanmış şahinleri taşır, onları çiğ etle beslerdi. Bazen de maskeyi çıkartıp doğanları gökyüzüne fırlatırlardı. Zil sesi ta uzaklardan duyulurdu. Şamil Bey av partisine katılmaz babamla sohbet ederdi. Konuşmaları genellikle Kürtçe olurdu. 337

27 Gurci Selçuk Hacı Ali Ekber (Tufan) ve Eseda Mazan Yayla zamanı çadırlarını obamıza kuran Azeri dostlarımızdan birisi de Melekli köyünden Hacı Ali Ekber ve Esat Beyler idi. Esat Bey i aile içinde Eseda Mazan ismiyle bilirdik. Babam Eseda Mazan la Erzurum da koyun ticareti yapardı. Ticari dostlukları ve kirveliğimiz vardı. Ahmed Şemo nun Vefatı (1944 Mayıs) (Gurci Selçuk, babasının vefatını özel bir duygu yoğunluğu ve ayrıntıyla anımsadı. Hafıza gücü karşısında pes ettim. Bunca yıl sonra babasının vefatının son beş gününü bunca detaylı hatırlayan kaç kişi var aramızda, diye sorguladım kendimi. Bu müthiş hafızaya saygı olarak, Gurci halamın anlatımındaki zaman çizelgesine bağlı kalmayı görev bildim. Mücahit) İlkbahar günüydü. Kıl çadırlarımız Arê-Kozê denilen, Doğubeyazıt yoluna yakın bir mıntıkada kurulmuştu. Kuzular doğmuş, yaylaya gitme hazırlıkları yapılıyordu. Ben Cemal le evli, oğlum Mehmet e hamileydim. Evim köy (Karakuyu) yerindeydi Annelerim Fatma ve Zeynep çadırlarda yatıp kalkıyorlardı. Hamit askerdi. Mecit Iğdır Ortaokulunda öğretmenlik yapıyor, kirvemiz Eseda Mazan ın evinde yatıp kalkıyordu. Gün 5: Halam Etar babamın bacağını sigarayla dağladı Babam Hoşhaber köyüne taziye yerine gitmişti. Gelturan aşiretinden Mısto Elmas ın kardeşi koyun yününü kırpmada kullanılan makası (hevring) getirmek için köye giderken attan düşüp ölmüştü. Babam geri geldiğinde Emine teyzem evimizdeydi. Babam halama şöyle demiş: Otururken sağ bacağımda dizimin altında bir ağrı hissettim. Ağrı gittikçe arttı. Dayanamayıp eve geldim Emine teyzem yaranın olduğu yere bakmış, ağrıyı dindirir umuduyla elindeki sigarayı içerek yaraya bastırmıştı. Babam geceyi çadırda geçirdi. Gün 4: Mecit geceyi bizim evde geçirdi Ertesi gün sabahleyin babamın Doğubeyazıt a gitmesi gerekiyordu. Ahmet Kartal, kardeşim Hamit in de adının karıştığı bir dolandırıcılık işinden yargılanıyordu. Babam bu nedenle mahkeme de ifade verecekti. Sabahleyin faytonla yola çıkmıştı. Yolculuk sırasında yarası şişmiş babama eziyet etmişti. Babam geceyi D.Beyazıt ta geçirdi. Mın şev xemd dit Gridağ hılşıya (Rüyamda Ağrı Dağının yerle bir olduğunu gördüm) O gün Mecit köye gelmişti: Çobanımız yok. Babam köyden bir çoban 338

28 Iğdır Sevdası tutmamı istedi dedi. Qeleciye Hepo yu çoban tuttu. Geceyi bizde geçirdi. O gece bugün bile ayrıntılarını çok iyi hatırladığım şöyle bir kabus görmüştüm: Ağrı Dağı volkan püskürtmeye başladı. Her taraf ateş içindeydi. Ben ağlayarak sağa sola koşuyordum. Birden kendimi Ağrı Dağına doğru giden bir yolda buldum. Hem hıçkırıklara boğuluyorum hem de yürüyordum. Kardeşim Hamit önüme çıktı. Ona sarılıp, Hamit, Hamit! Artık bu vadide mahsur kaldık. Artık hiç kurtuluşumuz yok. Çok da susamışım dedim. Hamit bana bir su birikintisi gösterdi. Eğilip avucumla suyu içtim. Su acıydı hem de çok acı. Eğer bu suyu içsem ciğerim yanacak dedim kendi kendime. Üzgün eve döndüm. Oturup yün alıp ip eğirmeye başladım. Dedem Ali Mirze (o sırada vefat etmişti) kapıyı açtı, bana dönerek, Kızım o ipi elinde tutma getir benim mezarımın taşına bağla. dedi Kabustan irkilerek uyandım. Korkuyla titriyordum. Kardeşim Mecit i uyandırıp ona rüyamı anlattım. Sabah oluncaya kadar ikimizde uyumadık. Mecit öğretmen olduğu için erkenden Iğdır a gitti. Gün 3: Lıngê wi wisa werımiye..(bacağı öyle şişmiş ki..) Sabahleyin rüyamı Emê Felek (Qolukentli) isimli akrabamıza anlattım. O da, İnşallah hayra alamettir dedi. Öğlene doğru çoban geldi, Ahmed amcayı faytonla köye getirdiler. Ayağını gördüm. Öyle şişmiş ki... dedi. Eşim Cemal da geldi. Telaşlıydı. O da haberi doğruladı: Ayağı öylesine şişmişti ki çorabı keserek çıkartmak zorunda kaldım Oba yerindeki Zeyno ve Fatma nın olup bitenlerden haberi yoktu. Babam köyde iken aşiret ileri gelenleri toplanmış durumu tartışmışlar. Yaralı ayağın ayı postuna sarılması halinde iyileşebileceği şeklinde bir öneri gelmiş. Mıhêmmede Hesen ve Hesse Kudret zaman kaybetmeden silahlarını alıp Ağrı Dağına doğru yola çıkmışlar. Ben de aceleyle Şeyh Hesen i bulup babamın yanına getirdim. Şeyh Hesen, Sakan aşiretinden Şeyh Yusuf un oğluydu. Hem alimdi hem de doktorluğu vardı. Babam Şeyhi görünce, Şeyh, bizim gençler dağa gidip bir ayı getirecekler, ayağımız posta sararsam belki yara iyileşir dedi. Şeyh beni bir köşeye çekti, Ben Ahmed Şemo yu çok severim. Zaman kaybetmeyin Iğdır a gidin. Bacağı ayı postuna sarmayın diye önerdi. Ancak aşiretin ileri gelenleri kendi yöntemlerine bir şans verilmesini istiyorlardı. Mecit ve kirvemiz Eseda Mazan babamı faytona bindirip köyden çadırlara götürdüler. Akşama doğru Mıhêmmede Hesen atın sırtında kocaman bir ayıyla çıkageldi. Zemyan deresinde öldürmüşlerdi. (O zamanlar Ağrı Dağı yasak bölge) Ayıyı post edip babamın yaralı ayağına sardılar. Gece olunca köye döndüm. 339

29 Gurci Selçuk İki yıl önce babam bir geceyi koyunların arasında dağ başında geçirmek zorunda kalmış, onu izleyen günler idrar yanmasından şikayetçi olmuştu. Doktor, Herhalde soğuk aldınız diye önemsememişti. Annelerimin anlattığına göre o günden sonra idrar sorunu gittikçe ciddileşmişti. Babam faytonda şöyle demiş: Ah! Canım öyle kar yemek istiyor ki! Hacı Haşem Zor dağlarına doğru yola çıkmış. Akşama doğru elinde bir kova karla çadıra geldi. Gün 2: Mecit babamı Iğdır a götürdü Sabahleyin erkenden annem Fatma köye geldi. Babam o gece hiç uyumamıştı. Sabahleyin postu kaldırdıklarında, daha önce var olan sivilcelerin yok olduğunu görmüşler ama babam hâlâ kendisini iyi hissetmiyormuş. İşlerimizi yoluna koyup annemle beraber çadırlara doğru yola koyulduk. Mire Hüseyin adlı akrabamıza rastladık. Ağlamaklıydı. Babamın durumu ağrılaşmış, Mecit faytonla babam ve Seyran ı Iğdır a götürmüştü. Bu haber üzerine köye geri döndük. Babam o geceyi kirvemiz Eseda Mazan ın evinde geçirdi. Gün 1: Bana Mele Sıdıq ı çağırın.. Sabahleyin erkenden Eme Felek ve Cemal, Iğdır a gittiler. Annem Fatma ve kardeşi Musa da atla yola çıktılar. Ben de obaya Zeyno annemin yanına gittim. Annemin sonradan anlattığına göre Eseda Mazan ın evine yaklaştıklarında Mecit i evin etrafında ağlayarak dolaştığını görmüşler. Annem merakla sormuş: Mecit niye ağlıyorsun, yoksa Ahmet e bir şey mi oldu? Babam çok hasta. Annem odadan içeri girdiğinde babam sırt üstü yatıyormuş. Annemi görünce doğrulmuş, zorlukla konuşarak: Fattê, ben öleceğim. Beni çadırlara evime götürün, demiş. Cemal i yanına çağırmış: Cemal, elbiselerimi getir giydir. Cüzdandaki parayla Hacca gitmeye niyetliydim. Al bu parayı cenaze masraflarımı karşıla. Bir de biliyorum Mecit çok ağlıyor, onu teskin et! Babam, Bana Mele Sıdıq ı getirin. Beni o gömsün demiş. Mele Sıdıq, Halfeli köyünde ikamet ediyordu. Ona haber göndermeye vakitleri yoktu. Bu yüzden Müftü (Mehmet Aydın), babam, Mecit ve Seyran faytona binip 340

30 Iğdır Sevdası çadırlara dönmüşler. Annem atla onları arkadan takip etmiş. Bırak herkes doyunca ağlasın... Babam uzun boylu ve kiloluydu. Müftü kısa boylu ve sıska olduğundan babamı indirmekte zorlanmışlar, babamın eli faytonun demirlerine takılmış kanamış. Mecit kahverengi bir mendili yırtarak babamın yarasını sarmıştı. Babamı bu halde çadırın içine getirip yatağa uzattılar. Babamın gelmesiyle Gêloylular akın akın oba yerine doluştular. Iğdır dan da faytonlar gelmeye başladı. Babam uzandığı yerde zorlukla konuşuyordu. Annelerime dönerek: Zeyno, Fattê kendinizi kaybetmeyin! Bu kuzuları ve koyunları ayak altından uzaklaştırın. Birazdan burası çok kalabalık olacak. Herkes ağlıyordu. Kız kardeşi Hatun kendisini yerden yere atıyor, ağıtlar yakıyordu. Emê Felek te bir köşe de oturmuş acıklı ölüm ezgileri söylüyordu. Hepimiz hüngür hüngür ağlıyorduk. Müftü, Böyle ağlamak günahtır diye Hatun halama müdahale edince, babam: Müftü bırak herkes doyunca ağlasın, dedi. Mecit de çadırın dışında ağlıyordu. Halam Emine, Ağlama Mecit! diye teskin edince, babam bunu işitti: Emine, bırak oğlum benim için ağlasın, dedi. Bre mın e axret hat! (Ne mutlu bana ahret kardeşim geldi!) Tesadüf olarak Mele Sıdıq ve Ali (Uca) Bey dağdaki koyunlarını teftişten dönüyorlardı. Ahmed Şemo nun evine uğrayıp bir ayran içelim! demişler. Babamın ölüm yatağında görünce şaşırıp üzüldüler. Mele Sıdıq çadırdan içeri girdi: Ahmet ne oldu sana? Bu ne hal? Babam sevinçle cevap verdi: Bre mın e axret hat! Tu ser sera mın ra hat! (Ne mutlu bana ki ahret kardeşim geldi!) Dinye wisa şirin e ez hez dıkım saateki dı dıjım (Yaşamak öyle güzel ki! Keşke bir saat daha yaşayabilsem!) Babam kendisini zorlayarak Mele Sıdıq la sohbet etti. Mele Sıdıq, Ahmed Şemo kelimeyi şahadeti getir dedi. Babam, Elbette Mele Sıdıq. Bu beni mutlu edecek Babam daha sonra şeriat hükümlerinden sorular sordu. Mele Sıdıq cevapladı. Babamın yüzü durgunlaştı. Dudakları son kez kıpırdadı, Mele, dinye wisa şirin e ez hez dıkım saateki dı dıjım dedi ve hayata gözlerini yumdu. Mele Sıdıq mendilini çıkarıp ağlayınca babamın öldü- 341

31 Gurci Selçuk ğünü anladık. O anda bütün aşiret gözyaşına gömüldü. Walle ez naçım, an mina gısk mı gırêde sitıl (Vallahi gitmem! Yoksa keçiye yaptığı gibi beni kazana kelepçeletip götürecek) Aşiretimiz içinde kötü bir gelenek oluşmuştu. Aşiret lideri Mısto Şexali öldüğünde mal varlığı kendi aşiretimiz tarafında talan edilmiş, mirasına el konmuştu. Babamın vefatında da sonra buna benzer bir durum tekrar ediyordu. Önce tahsildar karnemiz ortadan kayboldu. Bu kağıt olmadan sürülerin bize ait olduğunu kanıtlayan hiçbir şey yoktu. Mecit uğraşıp o kağıdı buldu. Bu sefer koyun ve keçilerin kaybolduğunu işitiyorduk. Aşiret mensubu bir şahısın bir keçimizin kulağını keserek kendi sürüsüne dahil ettiği ihbarı geldi. Mecit savcılığa şikayette bulundu. Jandarmalar bu şahsı keçiye kelepçeleterek mahkemeye götürdüler. Bir daha böyle bir şeyi yapmaması koşuluyla serbest bıraktılar. Bu olayın üzerinden birkaç hafta geçmişti. O zamanlar bakır kazanlarımız her iki üç ayda bir Iğdır a lehimlenmeye gönderilirdi. Nasıl olmuşsa bu şahsın da kazanı bizim evin kazanlarına karışıp Iğdır a gitmişti. Kazanlar geri geldiğinde birileri bu şahsı haberdar etmiş: Duyduğumuza göre kazanlar Iğdır dan gelmiş, git kendi kazanını iste! Vallahi gitmem. O (Mecit Hun) bu sefer benim kolumu kazana kelepçeletip mahkemeye göndertir! Bu kazan uzun yıllar evimizde kaldı. Mecit Askerde O yılın sonbaharı Mecit askere gitti. Mecit askerlik dönüşü başından geçen şu olayı anlatmıştı. Kuro ew dırej... Mecit subay olarak yeni bölüğüne atanmıştı. Alayın bahçesinde dolaşırken bir grup askerin yakınından geçmiş. Askerler kendi aralarında Kürtçe konuşuyorlarmış. Mecit esmer ve uzun boylu olduğundan onu Zaza zannetmişler. Askerlerden birisi: Ulan anasını s... bu sırık boylu Zazası, bizi yaman dövecek ha! Mecit yanlarına yaklaşmış, Kürtçe: Peki ya ben de sizin gibi Kürt isem! Küfür eden er kendini Mecit in eline atıp özür dilemiş. İşin garibi bu asker sonradan Mecit in emir eri olmuş. 342

32 Iğdır Sevdası Fahrettin e Tuzak Kirvemiz Eseda Mazan ın oğlu Fahrettin le Mecit yedeksubay okulunda beraberlermiş. II. Dünya Savaşı yılları olduğundan açlık bir sorunmuş. Mecit yatakhaneyi mutfaktan ayıran tahta bölmede bir delik açmış, arada bir gizliden ekmek aşırıyormuş. Mutfaktaki görevli ekmeklerin eksik çıktığını görünce tuzak kurmaya karar vermiş. Mecit tedbirli hareket etmeye karar vermiş. Hiçbir şeyden habersiz Fahrettin i yanına çağırmış: Fahrettin, hele elini şu delikten içeri sok bak ne var? Niçin? Canım bir bak elin bir şeylere değiyor mu? Fahrettin de masum şekilde elini uzatmış. Mutfaktaki görevli çavuş Fahrettin in elini yakalamış. Yanındaki askerlere: Hırsızı yakaladım. Koşun bakalım kim bu? Askerler gelince karşılarında Fahrettin i bulmuşlar. Fahrettin suçsuz olduğunu söylemişse de suç üstü (!) yakalanmanın sıkıntısını yaşamış tabii. Kinyas Kartal Kinyas Bey, Zeyno annemin amcası oğluydu. Waynê-Vırê (Kaça-Kaç 1919) zamanında Erivan da yatılı bir okulda mahsur kalmıştı. Ailesi ve aşireti Van a gidince aralarındaki bağ da tamamen kopmuştu. Hatırlıyorum bir gün Zeyno annem ekmek pişiriyordu, birden ağladı. Fattê, Zeyno ne oldu niçin ağlıyorsun? diye sorunca, Zeyno, Hüseyin amcamın oğlu Kinyas aklıma düştü. Kim bilir başına neler geldi dedi. Kinyas, Aras nehrini bir Rus kızıyla geçiyor... Kinyas Bey, Rus tarafında kalıp okulunu bitirmişti. Başından bir aşk hikayesi geçmiş, sınıf arkadaşı Leyla adlı güzel bir Rus kızı Kinyas a aşık olmuştu. Babası yüksek bir devlet görevlisi Leyla Hanım, evlilik konusunda babasını ikan etmiş, nikah hazırlıklarına başlamıştı. Geleneklere göre çiftler nikahtan önce gezintiye çıkar, birkaç şehir dolaştıktan sonra nikah masasına otururlarmış. Kinyas evlilik için tek şart koymuş: Eğer bana yardım edip ayrı kaldığım aileme kavuşursam seninle evlenirim Kinyas a deli gibi tutkun kız düşünmeden öneriyi kabul etmiş. Nasıl ve nereden Türkiye ye kaçarız? diye araştırmaya koyulmuşlar. Markara köprüsü yakınında bir yerden Aras ı geçmek için bir yer tespit etmişler. Kimse şüphelenmeyecek şekilde üç defa Erivan a gidip gelmişler. Nihayet bir gün (1928 Sonbahar) kaçmaya karar verirler. Aras nehri kıyısındaki sazlıkların arasından sıyrılıp suyu geçmek 343

33 Gurci Selçuk isterler. Rus devriyeleri bunları fark eder, üzerlerine ateş açar. Yara bere almadan Türkiye ye geçmeyi başarırlar. Hılloi aşiretine Redkan aşiret grubu- ait Hacı Ağa köyü varmış. Kinyas Bey bir çobandan aile dostu Hesene Hıllo nun evini sormuş, kapıdan içeri girip tanıtmış, başından geçenleri anlatmış. Amcamın kızı Zeyno Ahmed Şemo nun hanımıdır. Beni oraya götürün demiş. Gece yarısına doğruydu. Ev halkı yataklara girmiş uyumak üzereydi. Kapı çalındı. Zeyno kapının arkasındaki sesi tanımıştı: Bu amcam oğlu Kinyas olmalı onun çocukluk sesine benziyor dedi. Gerçekten de kapıda bekleyen Kinyas Bey in ta kendisiydi. Sarışın mavi gözlü Rus kızı Leyla Hanım da onunla beraberdi. Kızım kelimeyi şahadet getir ki Kinyas kurtulsun Babam, bir an önce dini nikah yapılmasından yanaydı. Ama Leyla Hanım, Müslüman adetlerine göre evlenmeyi reddediyor, kelimeyi şahadet getirmekten uzak kaçıyordu. Nikah kıyacak Şeyh Sait odanın bir köşesinde çaresiz bir halde oturuyordu. Kinyas Bey in aklına iyi bir fikir gelmişti. İki annemi bir odaya çekti, şunu söyledi: Ağır hasta numarasıyla baygın uzanacağım, siz de avazınız çıktığı kadar ağlayın, bu ara Hoca Efendi, eğer Leyla kelimeyi şahadet getirirse Kinyas tekrar iyileşir, desin. O kelimeyi şahadet getirir getirmez nikahı kıyın Kinyas Bey, bir fırsatını bulup kendisini boylu boyunca uzattı, önce Ah! Ölüyorum dedi sonra sesiz şekilde öylece kalakaldı. İki annem ağlamaya (!) ve dövünmeye başladılar. Leyla Hanım durakladı, işin ciddi (!) olduğunu anlayınca telaşlandı, içli içli ağlamaya koyuldu. Rusça bir şeyler söylüyor, ağlamasına devam ediyordu. Sonradan Kinyas Bey in anlattığına göre Leyla Hanım o an Vay benim bahtsız Kinyas ım! Bütün bu şehirleri dolaştık, bütün bu acılara birlikte katlandık ailene kavuşasın diye, şimdi de ölüp bizi terk ettin diye söylenip ağıt yakıyormuş. Bir ara Fattê annem gerçekten ağlamaya başladı. Her şey olup bittikten sonra Fattê annem, Rus kızı öyle içten ağlıyorduk ki ben de dayanamayıp onun için ağladım diye itiraf etmişti. Şeyh usulce Kinyas Bey e yaklaştı. Oda sessizliğe büründü. Bir şeyler okuyup üfledi. Sırayla herkese kelimeyi şahadet getirtti. Sıra Leyla Hanım a gelince Rus kızı tereddüt etti fakat Şeyh ciddi yüz ifadesiyle yerde yatan Kinyas Bey i işaret edip, Onun kurtulması için bunu yapmalısın anlamında el kol hareketi yaptı, Leyla Hanım zar zor kelimeyi şahadeti tekrarladı. Şeyh Sait üç defa 344

34 Iğdır Sevdası tekrar ettirdi. Kuran ı açıp okumaya başladı. Kinyas Bey doğruldu, sevinçle Leyla ya sarıldı. Böylece dini nikahları bizim evde kıyılmış oldu. Babam Numan Efendi ye haber göndertti. Onun yardımıyla Van yöresindeki Burukan aşiretine Kinyas Bey in geldiği haberi iletildi. Birkaç gün sonra 100 atlı, görkemli bir düğünle gelini alıp gittiler. Zeyno annem de düğün halayına karışıp Van a, baba evine gitmişti. Rus gelinin çocuğu olmadı. Kinyas Bey ikinci evliliğe cesaret edemiyordu. Leyla Hanım, Eğer böyle bir şey yaparsan seni kendi ellerimle öldürürüm. Ben hayatımı senin için feda ettim, ailemi ve ülkemi terk edip senin için buralara geldim, vefasızlığını affetmem! Bu tehditlere rağmen Kinyas Bey, Ali Bey in kızı Cemile Hanım la gizli nikah kıydı. Bu evlilikten bir oğlu oldu. Aradan yıllar geçmiş. Çocuk büyüyüp 8 yaşında gelmişti. Bir gün Kinyas Bey ve Leyla Hanım, köy yerini ziyarete giderlerken çocuk, Baba!Baba! diye koşarak Kinyas Bey e gelip sarılmıştı. Kinyas Bey gerçeği itiraf etmek zorunda kalmıştı. Ali Mirze Bey Dedem zayıf,uzun boylu ve yakışıklıydı. Omuzları dar, başı hafiften eğikti. Sakin yaratılışlıydı. Buna karşılık oğlu İbrahim Ağa iri yapılı geniş omuzlu ve ser req yani atılgandı. Dedem Ali Mirze Bey, ben doğmadan çok önceleri glava lık yapmış; bir olay nedeniyle de bölgede ün yapmıştı. Ali Mirze Bey Tehtê-Reş e (uzak bir yere) sürgüne gönderilmiş Bir gün Gelturan aşiretine mensup yedi kişi Çarlık jandarması tarafından tutuklanıp Tiflis e gönderilir. Kürtlerin Rus yönetimi nezdinde sözü en geçen Eleşref Bey (Bege Gulıcehar Ağa) Tiflis e gider, aralarında Bayê Bışo gibi aşiret ileri gelenlerinin bulunduğu yedi kişiyi serbest bıraktırmaya çalışır ama başaramaz. Hatta üzerindeki general rütbelerini çıkartıp rehin verir, Yeter ki bu saygın insanları serbest bırakın! der ancak onları kurtaramaz. Bu kez glava Ali Mirze Bey Tiflis e gider. Yedi kişinin serbest bırakılması karşılığında kendisinin tutuklanmasını ve mahkeme sonuçlanıncaya kadar da rehin olarak alı konmasını ister. Yedi kişi serbest bırakılır, dedemi de Tehtê Reş e (uzak bir yer) gönderilir. Dedem bir yıl tutuklu kalır. Glava, glava! Bejna bılınd... (Ey selvi boylu Glavam...) Dedemin bu özverisi ve fedakarlığı bölge halkı arasında büyük takdir 345

35 Gurci Selçuk kazanır. Ailesi de onun bu davranışıyla hem övünür hem de onun için türküler besteler. Emine teyzem babası için o zamanlar bestelenmiş şu türküye söylerdi: Glava, glava! Bejna bılınd e, nav kelka wi zırav e. (Ey selvi boylu, zarif yapılı glava!) Ali Mirze Bey iki evlilik yapmıştı. Öz amcasının kızıyla yapmış olduğu ilk evliliğinden bir kızı olmuş; erkek evladı olmadığından ikinci evliliğini Redkan aşiretinden Pero Hanım la (Hacı Ömer Şark ın annesi Bahar Hanım ın amcası kızı) yapmıştı. Dedemin ilk evliliğinden olan kızı çok güzelmiş. Uzun saçları yere değdikten sonra ikiye katlanıp tekrar kafasına kadar geliyormuş. Bir gün evlerin taşınması sırasında 7-8 yaşlarındaki bu kızı atın üzerindeki bir heybenin bir yanına, dengelemesi için de taş parçalarını diğer yarısına koymuşlar. At kontrolden çıkmış, sağa sola koşturmuş, yükünü kayalara vurup parçalamış, kız da ölmüştü. Ali Mirze Bey in Vefatı (1942 İlkbahar) Ali Mirze Bey, oğlu Musa nın yanında yatıp kalkıyordu. Pero nenemin vefatından (1941) sonra sağlık durumu bozulmaya başladı. Felç gibi bir durum oldu. Bir ilkbahar günü vefat etti. Ali Mirze Bey, oğlu Eso ya kızgındı. Uzun yıllar onu görmeyi reddetmişti. Eso dayım, babasının ölüm döşeğinde olduğunu öğrenince sessizce odanın bir köşesine oturmuş, babasına karşı son görevini yerine getirmek istemişti. Ölüm döşeğindeki Ali Mirze Bey yarı baygın yatağında yatıyormuş. Bir ara gözlerini açmış, etrafa bakınmış, rafın üzerindeki Kuran-ı Kerimi okumak istemiş. Eso dayımdan başka da odada kimse yokmuş. Üzüntülü ses tonuyla, Benim vefasız oğlum. Bana Kuran ı getir demiş. Ali Mirze Bey, Eso dayımın getirdiği Kuran ı okurken vefat etmişti. Mısto Şexali Gêloi aşiretinin babamdan önceki lideri Mısto Şexali dedemizdi. Mısto Şexali anlatılanlara göre babam gibi uzun boylu, iri yapılı ve daha esmerceymiş. Yürüdüğü zaman insanlar korkuya kapılır, kendilerine çeki düzen verirlermiş. Fakat bu korku; şiddet ve tehditten çok görünüş ve davranıştan kaynaklanırmış. Zehmê Mısto Şexali zehf gıran bû (Mısto nun insana korku veren bir görünüşü vardı) Aile şeceremizde nesilden nesle intikal eden bir özelliğimiz var: Biz 346

36 Iğdır Sevdası buna Zehm diyoruz, yani başkalarının üzerinde korku ve çekingenlik yaratan fiziksel ve ruhsal görünüşümüz. Mısto Şexali nin zehm i gerçektende çok güçlüymüş. Onunla ilgili şu olay anlatılırdı: Mustafa Ağa jı te ra uğur bê! (Mustafa Ağa size uğurlar olsun!) Mısto Şexali dedemden şikayetçi Üzeyire Husso adlı birisi Torun ailesinden, Evdi Ağa nın oğlu Hesen Bey den yardım istemiş. Hesen Bey: Sen hiç merak etme, yarın birlikte yola çıkar Mısto Şexali ye gideriz. Ben ona ne söyleyeceğimi bilirim Sabahleyin atlarına binip Adetli köyüne doğru yola çıkmışlar. Önlerine çıkan ırmağı geçerlerken Mısto Şexali de atla karşıdan geliyormuş. Derenin orta yerinde karşılaşmışlar. Mısto Şexali den hesap sormaya kararlı Hesen Bey in o an sanki dili tutulmuş, sadece saygılı şekilde, Mustafa Ağa jı te ra uğur bê! diyebilmiş. Üzeyire Husso bu durumu çok garipsemiş, biraz uzaklaştıktan sonra dayanamayıp: Hesen Bey, ne oldu? Hani Mısto Şexali den hesap soracaktın! Evi yıkılası, görmedin mi! Adamın kendisi koyu esmer, üzerindeki palto simsiyah (kınca reş), üzerine bindiği at ondan siyah, öyle zannettim ki Azrail geliyor. Deste Kınca Reş Mısto Şexali nin simsiyah renkte, üzeri nakışlı bir paltosu varmış. Onu her gittiği yere giyermiş. Bu yüzden bir zamana sonra Gêloi aşiretine halk arasında Deste Kınca Reş yani Siyah Elbiseliler lakabı takılmış. Mısto Şexali korkusuz ve cesurmuş. Mısto Şexali glava olarak Taşburun ve civar köylerinin yönetim işlerinden sorumluymuş. Oğlu Cevho Surya imiş. Kardeşinin oğlu Bala da (annesi Cumkanlı) glavalık yaparken Taşburun da zehir verilerek öldürülmüştü. Babam çocuklarının Mısto Şexali ye benzemelerini isterdi. Kardeşim Mecit esmer teni, uzun boyu ve çalışkanlığıyla babamın sevgisini kazanmıştı. Babam övünçle, Mecit inşallah Mısto Şexali gibi olacak derdi. Karakuyu Mezrası Karakuyu köyünün mezrası yoktu. Sultanabat Beylerinin çayırları köye kadar dayanmıştı. Beyler Iğdır da mal mülk sahibi, güçlü insanlardı. Aklıma gelenler arasında Sultan Bey, Beyler Bey, Xançer Bey, Ali Bey, Mehmet Bey, Xanbaba Bey vb Bir gün Mecit köye gelip Hacı Haşem ve Mıhêmmede Hesen gibi ileri gelenleri bir araya topladı: Aranızda para toplayın. Beylerin çayırlarını dava edip köye kazan- 347

37 Gurci Selçuk dıracağım Hacı Haşem teklif üzerine: Mecit, sen yeter ki bu toprakları kazan, yarısı senin yarısı köyün Hayır, Apo! Herkes kendisine ne düşüyorsa onu alacak Mecit, peki bu mümkün mü? Apo, eğer ben Mısto Şexali nin torunuysam başaracağım Kömürleri çıkardık.. Rus yönetimi zamanında Karakuyu köyünde Yezidiler oturuyormuş. Daha o zaman Sultanabat Beyleri bu çayırların sahipleriydiler. Kaça-Kaç zamanında, Iğdır ı terk etmeden önce Beyler kendilerine ait arazilerin sınırlarını belirlemek için, sınırları yarım metre derinlikte kazıp içine kömür atmışlar. Tekrar Iğdır a geldiklerinde, mahkemelik bir durum olursa kömürler bu toprakların daha önce onlara ait olduğunu gösteren bir kanıt olacakmış. Geceleyin kazı yapıp kömür aramaya koyulduk (1947). Birden birisi, Kömürü buldum diye bağırınca sevinçle oraya gittik. Gerçekten de bir çizgi üzerinde yerler eşilip belli aralıklarla kömürler saklanmıştı. O gece sabaha kadar çalışıp kömürleri taşıdık. Çukurları tekrar kapatıp evimize döndük. Birkaç gün sonra Mecit Ankara ya gidip, Beylere karşı dava açtı. Mahkeme birkaç yıl devam etti. Sonunda karar köyün lehine çıkmıştı. Bu habere en çok da Xançer Bey kızmıştı. Oğluna sille tokat girişmiş: Ulan bak, beraber okuduğun Kürt toprağımızı elimizden aldı, sen... Zeyno ve Fattê Annelerimiz Ev ortamında biz üvey annemiz Zeyno yu daha çok sever, onu anne bilir ve çağırırdık. Gerçek annemize kısaca Fattê derdik. Zeyno hem bizlere düşkün hem de emektar bir kadındı. Bizi büyüten, sorunlarımızla ilgilenen oydu. Bu yüzden hala bugün bir sadaka verdiğim zaman, Annem Zeyno nun hayrına derim. Fattê gerçek annemizdi ama çok genç olduğu için başına buyruktu. Babam da hanımlarından Fattê ye daha düşkün olduğunda bir dediği iki olmuyordu. Mecit in Evliliği Babamın vefatından sonra evin altınlarının bir kısmını bana emanet edilmişti. Evimiz Karakuyu köyünde idi. İlkbahar günüydü. Bir gece yarısı Emerê Susık (Hoca Mehmet Çetinkaya nın babası) evimize geldi. Gurci dedi, kardeşin Mecit yakında nişanlanıyor, dört altın bir beşibirlik göndermeni istedi Şaşırıp kalmıştım. Kardeşim evleniyordu ama haberim yoktu. Kızgınlıkla Mecit kiminle evleniyor? diye sordum. 348

38 Iğdır Sevdası Vallahi, Topal Ömer bir Türk kızı bulmuş! O gün altınları vermedim. Naciye qemer û çav reş, wisa rınd bu! (Naciye esmer kara gözlü bir dilberdi) Birkaç gün sonra Mecit geldi. Bu konuyu benimle konuşmaktan çekiniyordu. Mecit, doğru mu, nişanlanıyormuşsun? Evet, abla Kiminle? Bitlisli Mehmet in kızıyla Kerem Bey in kızı Kudret Hanım la evlenen Bitlisli Reşit Keki yi ismen tanıyorduk, ama Mehmet Bey i tanımıyordum. Nişana Fattê annem gitti. Naciye bir esmer güzeliydi. Sonbaharında düğün yapıldı. Berbûk (gelin almaya giden kadınlar) görevini de Hüsnü Bey in iki kızı üstlenmişti. Naciye yi Şeyh Xano nun evine gelin götürdüler. Naciye evlendiğinde Kürtçe bilmezdi. Babamın Variyeti Babam vefat ettiğinde üç kantar deve (Her bir kantar yedi deve demekti); 1000 e yakın koyun, keçi; atımız, az da olsa sığırımız vardı. Babamın vefatından sonra hayvanların içine şetele (uğursuzluk) girdi. Sayıları gittikçe azaldı. Bir olayı özellikle hatırlıyorum: Evimiz Aladağ a yaylaya çıkmıştı. Keleşe Melek çobanımızdı. Mecit bir ara onu tembihledi, Sakın develeri kewges e (ısırgan otu) yakın götürme dedi. Çadırın önünde oturmuş çay içiyorduk. Çobanımız bağırarak bize doğru geldi. Gacer isimli devemiz ısırgan otu yemiş, yere yığılmıştı. Develer bu otu yediklerinde zehirlenerek ölürdü. Biraz debelendikten sonra zavallı hayvan gözlerimizin önünde can verdi. Gacer sürünün en önemli devesiydi. O olmadan sürü gitmezdi. Evin erkeği gibiydi. Maddi ve manevi değeri bizim için çok büyüktü. Mecit bu olaya öylesine çok içerledi ki üç gün yemek yemedi. Deve Katarlarımız Deve sahibi olmak zenginlik belirtisiydi. Anlattıklarına göre babam develeri almak için koyun sürüsünün nerdeyse tamamını satmak zorunda kalmıştı. Develer çok amaçlı hizmet veriyordu: Hem kendi taşıma işlerimizde kullanıyor hem de başkalarına kiralanıyordu. Yaylaya gidiş gelişlerde obayı 349

39 Gurci Selçuk taşıma; şeker, un gibi gıda maddeleri Markara köprüsünden başka yerlere götürme belli başlı işler arasındaydı. Hatta Ankara ya ve Trabzon a kadar yük taşıdıkları da olurdu. Develerimiz için özel eğitilmiş çobanlarımız vardı. Ancak her zaman bir baş çobanımız olurdu. Bütün sorumluluk onun üstündeydi. Bizim en vefakar baş çobanımız Axura köyünden Terekeme asıllı Ali (Bağa) Ağaydı. 12 yıl baş çoban olarak görev yaptı. Yaşlanmıştı. Bir gün ayağında yılancık dediğimiz bir çıban çıkınca artık yürüyemez olmuştu; işi bıraktı. Bir gün de ölüm haberini aldık. Hepimiz onu çok seviyorduk. Emektar ve dürüst bir insandı. Develerin üzerindeki heybeler ve başlarına takılan cihazlar İran dan ısmarlanmıştı. Halit Ağa babamın gönderdiği her koça karşılık bir tane nakışlı baş cihazı göndermişti. Bunlardan sadece bizim develerde vardı. Me gazi dıkın, Tırkan, Tırkan, dıhatın (Türkan gel, dediğimizde yanımıza gelirdi) Her kantarın başında bir erkek deve (nêr) bulunurdu. Develere isim takardık. Mesela erkek develerden birisinin adı Nêrizer (sarı deve) idi. Geriye kalan develerin hepsi dişiydi. Ancak bunlardan birkaç tanesini Evrane yani doğum yapan deve olarak beslerdik. Evrane lere çok hafif yükler konurdu. Çünkü onlar genellikle cılız ve hassas olurlardı. Geriye kalan dişi develere meya derdik. Meya lar siyah gözlü, hoş develerdi. Erkek develerle ilişkiye girmesine müsaade edilmezdi. Asıl yükü onlar taşırdı. Meya develerimizin adları çeşit çeşitti. Aklımda kalanlar Delli Meya, Meya Sevaz, Meya Tokaz, Meya Tango, Meya Tırkan, Meya Xanım, Meya Nisbet vb. Ne zaman develerden birisini örneğin Tırkan, Tırkan çağırsak hemen yanımıza gelirdi. Meya ların olması için özel yetiştirilmiş, buxur denilen damızlık develere ihtiyaç vardı. Erkek develer özel bir besiye alınır; yağlar ve etler her tarafından sarkardı. İlk zamanlar bizim buxur yoktu. Eşleşme zamanı babam İran a Halit Ağa ya haber gönderir, birkaç gün sonra süslü püslü kocaman erkek bir deve kadir kıymet kapımıza gelirdi. Iğdır bölgesinde buxur yalnızca Taşburun da Azeri bir ailede (Mecit Kumtepe nin ailesi) vardı. Bir gün Taşburun daki Azeri ailenin (Mala Şirvanlılar) buxur larını sattıkları haberi geldi. Babam yanına 12 yaşlarındaki Mecit i de alarak Taşburun a buxur u satın almaya gitti. Onlar da buxur u bize hediye etmişlerdi. Bu nedenle daha sonra bu aileyle kirve olduk. Emo amcamın oğlu Nadır (Yalçın) develerle gider gelirdi. Genellikle kimse develerin ne taşıdığını bilmezdi. Bir gün Nadır başından geçen şu olayı anlattı: Bizim kervan yola düşmüş gidiyordu. Azeri birisine ait başka bir 350

40 Iğdır Sevdası kervan da karşıdan geliyordu. Develer birbirine yakın gelince huysuzlaşıp birbirlerine saldırdılar. Bizim develerden birisinin yükleri yırtılmış, ipekli kumaşlar yere saçılmıştı. Nadır la birlikte katarımızı götüren diğer çobanlar, Nadır nasıl olsa bu mallar yabancı birisinin gel çalalım demiş ama Nadır onları babama ihbar etmekle tehdit etmiş. Develerimiz bazen de beyaz un taşırdı. Bir keresinde beyaz un yüklü develer birkaç saatliğine çadırımızın önünde mola vermişti. Kız kardeşlerim kıllor (saç altında pişirilen özel bir pasta) yapımında kullanmak için beyaz un aşırıp yerine siyah un koymuşlar. Mecit, babamı olup bitenden haberdar edince, babam ev halkını azarladı: Hırsızlık benim aileme uğursuzluk ve hainlik getirir Gerçektende kervan yola koyulduğunda Fındık adlı bir devemiz ayağını kırdı. Ayağı kırılan deve hemen kesilirdi. Babamın vefatından sonra bir çok devemiz telef oldu elimizde 18 deve kaldı. Bir gün Adetli köyünde develerle ot taşıyorduk. Develerden birisi yere uzanmış can çekişiyordu. Mecit vakit kaybetmeden Pulurlu Ahmet i getirdi ve develerin tamamını ona sattı. Mecit ve Hamit kardeşler eldeki sürü ve atları satıp bir manifatura dükkanı açtılar. (Hunoğlu Manifatura ) Veresiye, hatır gönül işi yüzünden iflas ettiler. Mağaza daha bir yılını doldurmadan çıkan yangınla zarar gördü, kapandı. Torun Beyleri Eleşref Bey, Gulicehar Ağa nın oğludur. Eleşref Beyin çocuğu olmadı. Eğer bugün Adetli köyü yakınındaki mezarlığa giderseniz orada büyük bir kümbet vardır. O Gulicehar Ağanındır. Hemen yanında bir yer mezarı vardır. O da Eleşref Beyindir. Bir keresinde annem Fattê yle birlikte mezarlığı ziyarete gitmiştik. Eleşref Bey in mezar taşı düşmüştü; onu tekrar dik koymak için ikinci bir taşa ihtiyaç vardı. Babası Gulicehar Ağa nın kümbetinden taş aldım bunu yaparken sesli şekilde: Gulicehar Ağa, beni bağışla. Senin oğlun sana sahip çıktı, kümbet yaptırdı ama onun mezarına sahip çıkacak oğlu olmadı. Müsaade et bu taşı oğlunun mezarına koyayım,dedim. Annem duygulanmış olacak ki oturup ağladı. Gulicehar Ağa nın oğlu Eyüp Paşa nın Rus hükümetiyle arası açılmış Osmanlı Devletine sığınmıştı. Osmanlı Hükümeti kendisine Eleşkirt tarafla- 351

41 Gurci Selçuk rında yedi köy vermişti. Eyüp Paşa nın kızı Horê Hanım, Hacı İsa dayımla evlendi. Eleşref Bey Eleşref Bey Rus ordusunda general rütbesiyle görevliydi. Beş evlilik yaptı ama çocuğu olmadı. Ana, men hara Kürt hara! (Ben nere, Kürt nere!) İlk eşi Aliye Hanım idi. Erivan daki Azeri Hanlarından birisinin kızıydı. Aliye Hanım evliliği istememiş, kendisine ısrar eden annesine, Ana, men hara Kürt hara! diyerek direnmiş ama sonuçta evlenmişti. Redkan aşiretinden Hacı Husso Bey, Alıkızıl köyüne yerleşikti. Bir gün Eleşref Bey Hacı Husso ya haber göndertmiş, Bu akşam evinize misafirliğe geleceğim demiş. O da, Beyim buyur gel. Her akşam 10 saat sürer, her saat 60 dakikadır. Ve her dakikanın bir hükmü vardır. İnşallah ziyaretiniz hayır getirir Eleşref Bey, Hacı Husso nun evine konuk olmuş. Tam oturup dinlenecek iken bir atlı uzaktan dört nala gelmiş. Eleşref Bey dürbünüyle atlıya bakmış. Gelen kendi nökeriymiş (ev hizmetçisi). Beyim Aliye Hanımın durumu çok ağır. Sizi görmek istiyor Bey eve varıncaya kadar Aliye Hanım vefat etmiş. Eleşref Bey, Memkan ve Azizan aşiretinden iki kadınla evlendi ama çocuğu olmadı. Dördüncü evliliğini Nino adlı bir Ermeni kızla yaptı. Nino, Ermeni sevgilisiyle kaçınca Eleşref Bey onu öldürtüp Aras nehrine attırdı. Eleşref Bey son evliliğini Zeyno annemin amcası kızı Nave Hanım la yaptı. Ondan da çocuğu olmadı. Kardeşim Hamit in Cüretkârlığı Düğün yeriydi. Iğdır ın önemli simaları davet edilmişti. Bunların arasında Enver Güneş ve kardeşim Hamit te vardı. Her ikisi yan yana oturmuş günün zevkini çıkarıyorlardı. Orta yerde davul ve zurna eşliğinde hareketli parçalar çalıyor herkes neşeyle sağa sola koşturuyordu. Kürt düğünlerinde def, davul çalan köçekler halk arasında mırtıb olarak bilinir. Bu özel grubun nereden geldikleri ve kim oldukları konusunda tam bir bilgi yoktur. Torun ailesinin de aşiretler üstü bir durumda olması nedeniyle, nereden ve nasıl geldikleri konusunda şüpheli bilgiler her iki gurup arasında benzerlikler kurulmasına neden olur. Düğünün en hareketli yerinde davulcu pişkin bir ifadeyle kardeşim Hamit e yaklaştı: Beyim bana bir sigara uzat! 352

42 Iğdır Sevdası Ben bey falan değilim. Enver Bey hem beydir hem de amcanızın oğludur. Sigarayı ondan isteyin. Aman Hamit, beni yine rezil ettin!, diye atıldı Enver Bey. Bizlere de sadece doyasıya gülmek kalmıştı. Eleşref Beyin Ciddiyeti Eleşref Bey hiçbir zaman despotluğu ve haksızlığı kabul etmezdi. Bütün aşiretlerin sorunlarına eşit şekilde yaklaşırdı. Yanında 100 atlıyla oba oba dolaşır, halkın sorunlarını dinlerdi. Maiyetindeki askerlerin yeme içmesini oba halkından kabul etmezdi. Her asker ekmek ve katığını yanında taşımakla sorumluydu. En nihayet bir bardak çaylarını büyük bir vefa ve minnetle kabul ederdi. Bir araya topladığı oba halkı ve reisleriyle sorunları tartışırdı. Örneğin eğer bir aile çok yoksul ise zenginlerden alır ona verirdi, eğer bir aşiret devlete veya başka bir aşirete karşı haksızlığa uğramışsa onların bu sorunuyla canı gönülden ilgilenirdi. Eleşref Bey konum itibarıyla bütün aşiret ağalarının üstünde ve onlara emir verecek konumdaydı. Herkeste onun kişiliğine ve adil davranışına sonsuz güvenle bağlıydı. Onun zamanında Kürtlerin Rus yönetimi nezdinde ciddi bir ağırlığı vardı. Eleşref Bey ve Dedem Şemo (Şemegor) Şemo dedem, bir gözünü güneşte kapattığı için halk arasında Şemegor (Kör Şemo) lakabıyla tanınırdı. Ailesi çok yoksuldu ama kendisi oldukça gururlu, baş eğmezdi. Bir yere gittiğinde yırtık elbiselerinin üzerine özenle sakladığı paltosunu giyer, yoksulluğunu belli etmez, kibirli kibirli sohbet edermiş Bu yüzden yöre aşiretleri ve Beyler onu saygın bir kişi olarak bilir, kendisine Şemdin Ağa diye hitap ederlerdi. Bir gün kardeşi Eto, Kars tarafındaki Cemaleddin isimli Kürt aşiretine çoban olmuştu. Şemo da yeni evliymiş. Hem kardeşini teslim etmek hem de tek ineğiyle bu yaylada kalmak için beraber yola çıkmışlar. Şemo yaylada iken Eleşref Bey oba halkının hal hatırını sormak niyetiyle oba reisinin evinde misafir edilmiş. Beyle görüş günü bütün oba halkına açıkmış. Herkes hiçbir çekingenlik hissetmeden Bey in yanına gidip sorununu anlatıyor veya en azından ona saygıyla tu bı xêr hati! (hoş geldin!) diyormuş. Şemo, Beyin geldiğini öğrenince hanımını çağırmış: Gulizar, paltoyu tertemiz et! Beyi ziyarete gideceğim 353

43 Walleh Beg! Goşt dıqıjin caw mın dıçe, tikeyi goşt nadın Üzerinde ağır çuhadan Ermeni paltosu, Şemo ciddi yüz ifadesiyle çadırdan içeri girmiş. Eleşref Bey kendisini hemen tanımış: Şemdin Ağa Gurci Selçuk Arka sıra soldan sağa: Gurci Selçuk, Naciye Hun, Gulizar Aktaş; Ön sıra soldan sağa: Nazire Hun (Yiğit), Almas Güney siz buralar! Hayırdır, demiş. Orada toplananlar ve oba reisi şaşırmışlar. Nasıl olur da koskocaman Bey onların çoban olarak tuttukları birisinin kardeşine bu kadar iltifat eder!. Şemo da mağrur bir edayla: Kardeşimi çoban verdim. Onun yanında geldim diye cevaplamış. Peki bunlar sana ne veriyorlar. Halinden memnun musun? Kalabalığın içinden birisi laf yetiştirmiş: Allah bu çobanın belasını versin! Koyunlarımızı çalıyorlar umurunda bile olmuyor. Bey öne çıkmış, Şemo yu korumasına almış: Sakın bir daha böyle bir şey söylemeyin yoksa misafirliğinizi kabul etmem, çıkıp giderim. O Şemdin Ağa dır. Yoksul olmuş, kardeşiyle size çobanlığa gelmiş diye değeri yok öylem mi! Söyle Şemdin Ağa bunlar sana nasıl muamele ediyor? Şemo ete çok düşkünmüş. O anda aklına gelen ilk söz: Walleh Beg! Goşt dıqıjin caw mın dıçe, tikeyi goşt nadın. (Beyim, et pişiriyorlar gönlüm düşüyor ama bir parça bile ikram etmiyorlar) Sonra da üstüne eklemiş: Bir ineğim var onu da kesip yiyemem ya! Bey, adil olmayan bu duruma bir çözüm bulmaya karar vermiş. Oba reisinden dört, diğerlerinden de durumlarına göre bir veya iki koyun alıp Şemo ya vermiş. Şemo zengin birisi olarak köye dönmüş. 354