Hirfanlı Santralı Âlternatör Testleri

Böylece, Türkiye'deki, ve bir misal olmak üzere, Amerika Birleşik Devletlerindeki durumu kısaca gördük. Tarihi durum incelenince görülüyor ki bu baş döndürücü ilerleme ve sür'at devrinde dünyadan 50 yü gerideyiz. Ayrıca, 97 Telsiz Kanunu yürürlükte bulunmasına rağmen bazı maddeler, tatbik kabiliyetlerinin bile bulunmaması yüzünden ismi var- cismi yok duruma düşmüştür. Birinci maddenin sarahatine rağmen, bazı yabancı elçiliklerin bile alenen telsiz cihazları kullandıklarını görüyoruz. Bu durumda kanunun, ancak iyi niyetli Türk amatörüne karşı yasak koyucu bir duruma düştüğü görülmektedir. Tahsislerin yapılma şekli hakkında muayyen bir tüzük olmadığından resmi dairelere ait telsizlerin bazan çatıştıkları bile müşahede edilmektedir. Gençlerimizin harçlıklarından arttırdıkları üç-beş kuruşla monte etmeye çalıştıkları bir kulaklıklı alıcıdan bile iki lira ücret alınmasını âmir bir kararname elbette ki tatbik edilemeyecektir. Bütün aksaklıkların sebepleri, daha fazla izahı lüzumsuz kılacak şekilde, açıktır. Telsiz Kanununun değiştirileceğine ait havadislerin yine duyulmağa başlandığı şu günlerde, Türkiye'yi, başka memleketlerde serbest bırakılmak değil, bilhassa teşvik edilmekte olan radyo amatörlüğünün artık yasak olmadığı bir ülke olarak görmeyi ummaktayız. UDK: 62..22: 62.7 Hirfanlı Santralı Âlternatör Testleri Hazırlayanlar : Fikret ÖNCEL Y. Müh. - D. S. İ. Nihat TAY LAN Y. Müh. - E. E. İ. I Genel: Memleketimizde şimdiye kadar kurulan enerji tesislerinde teslim alma testlerinin gayet sathî yapıldığı ve bunun neticesinde işletme elemanlarının çok zaman müşkül durumlara düştüğü malûmdur. Hirfanlı Santralının kabulünde ise ilk defa olarak aşağı yukarj bütün değerleri veren komple bir âlternatör testi yapılmış bulunmaktadır. Meslektaşlarımıza bu testler hakkında malûmat vermeyi faydalı buluyoruz. Testlerin detaylarına geçmeden önce Generatör karakteristiklerini Sarıyar Santralınınkilerle birlikte veriyoruz: Bu değerler müşavir firmaların imalâtçı firmalardan talebetmiş oldukları spesıfikasyon değerleridir. II Testler Hakkında GeneJ Bilgi : Testler hakkında vereceğimiz genel bilgiyi iki kısımda mütalâa edeceğiz: a) Yapılan testler : ) Armatür ve alan sargılarının dirençlerinin ölçülmesi (Her üç generatör için). 2) Açık devre karakteristiği (Her üç generatör için). ) Kısa devre karakteristiği (Her üç generatör için). Santral Hirfanlı Gen. adedi Güç KVA. 46.000 CosP Devir d/d 87,5 Gerilim KV. 0,6 + 5% Kısa devre oranı.0 îkaz Uyarma oranı san- 0,7 GD8 Kgm^.94.00 (24.670t) To San. 5,4 x d 02,5 % X Kendi takat Bazında x; x; x 2 x o 29 2 0 2 Sarıyer 2 44,444 87,5,8 + 5%.,67 7.400.000 9,5 87 25 20 2 67 E M.M. 58

4) Dalga şekli testi (GeneratÖr n için.) 5) İki kutuplu devamlı kısa devre (Generator İÜ için). 6) Fren zamanı (Her üç generatör için). 7) Reosta tam hareket zamanı (Her üç generatör için); 8) Telefon girişim faktörü (Her üç generatör için). 9) Üç kutuplu ani kısa devre (Generatör n için). 0) İki kutuplu ani kısa devre (Generatör II için). ) Dalton ve Cameron (Generatör II için). 2) Açık delta (Generatör n için). ) Randıman testi: a) Senkron motor çalışması (Generatör II için). b) Yavaşlama testi (Generatör II için). 4) Isınma çalışması (Generatör II için). 5) Aşırı hız (Her üç generatör için). 6) Alan düşürme rölesi testi (Her üç generatör için). b) Bu testlerden hesaplanan karakteristik değerler ise şunlardır ) Açık devre karakteristiği. 2) Kısa devre karakteristiği. ) Telefon girişim faktörü 4) Kısa devre oranı (açık ve kısa devre karakteristiği testlerinden). 5) Doğru eksen senkron reaktansı (açık ve kısa devre karakteristiği testlerinden). 6) Armatür ve alan sargıları dirençleri. 7) Tam devirden fren tatbikine ve durdurmaya kadar geçen zaman (Fren zaman testi). 8) İkaz reostasının tam hareketi için geçen zaman (Reosta tam hareket zamanı testi). 9) Sıfır reaktansı (Açık delta testi). 0) Ters reaktans (İki kutuplu devamlı kısa devre veya iki kutuplu anî kısa devre testleri). ) Doğru ve enine eksen başlangıç (* ) (Subtransient) reaktansları (Dalton ve Cameron testi). 2) Rotor ısınması analizi (Isınma testi) ) Stator ısınması analizi (Isınma testi). ( ) Subtransient reaktans için, E. M. M. 54-55 de Doç M. CANAY'ın teklif ettiği «Hızlı geçici reaktans» in daha uygun olduğu kanısındayız. Yayın Kurulu 4) Sürtünme ve vantilâsyon kayıpları (Randıman testi). 5) Stator demir kayıpları (Randıman testi). 6) Stator FR kayıpları (Randıman testi). 7) Rotor I 2 R kayıpları (Randıman testi). 8) İkaz kayıpları (Randıman testi). 9) Toplam kayıplar (Randıman testi). 20) Randıman (Randıman testi). 2) Doğru eksen geçici (Transient) ve başlangıç (Subtransient) reaktanslar ( kutuplu ani kısa devre testi). 22) Dalga şekli (Armonik) analiz (Dalga şekli testi). Testler A.I.E.E. standardına uygun olarak yapılmıştır. Test okumaları Müteahhit English Electric Firması test personeli tarafından D.S.I. Müşahitlerinin nezaretinde yapılmış ve föyler her iki tarafça imzalanmak sureti ile nüsha olarak tanzim edilmiştir. Osilogramlar Hirfanlıda banyo edilmekle beraber teksir imkânları bulunmadığından D.S.İ.'ne verilememiş ve firma tarafından test neticeleri ile birlikte bilâhare yollanmıştır. Testler için bağlantılar her test için ayrı ayrı gösterilecektir. Ancak kumanda devreleri üzerinde yapılan değişiklikleri bir fikir vermek gayesi ile bu kısımda zikretmeyi faydalı bulduk. Testler için bir kumanda masası konulmuştur. Bu masa üzerindeki anahtarlar ve bağlantılar şu şekildedir: W e İtlt '"I '"> JAYtl fıfı (Şekil: ) Şekilden de görülebileceği üzere ünitenin gerilim regülâtörüne ve ikaz şalterine kontrol masasından kumanda edilmektedir. Bunu temin için O.V.R. alan şalteri kontrol devresine yapılan ilâveler Şekil 2 ve de gösterilmiştir. Kontrol masası üzerinde ayrıca anî kısa devre deneylerinde kullanılan. kısa devre şalterinin kumanda anahtarıda bulunmaktadır. III Testler. Okuyanlara kolaylık olmak üzere bu fasılda yapılan testlerle birlikte karakteristiklerin hesaplanmasını, gerekirse neticeler hakkında düşündüklerimizi ve karakteristik değer hakkında E M M. 5G

Test Tablosuna gıt/en uçlar Cfi (Şekil: 2) (Şekil: ) muhtasar bir bilgiyi bir arada vermeye çalışacağız. Armatür ve alan sargüarınm dirençlerinin ölçülmesi. Bu test'te stator sargıları için Kelvin çift köprüsü ve rotor sargıları için Voltmetre - Ampermetre metodları kullanıldı. Test neticesinde okunan ve hesaplanan değerler şöyledir: A Fazı B Fazı C Fazı Ortalama sıcaklık Gen. 0.009 076o 0,009 065a 0.009 07«.7 "C S t a t o r Gen. II 0.008 900a 0.008 908n 0.008 890a. C Gen. III 0.008 957O 0.008 952a 0.008 968a 0,"C E M.M. 56

R o t o r Volt Amper Direnç Ortalama a.685 27.0 0.64 Gen. b.68 27.0 0.6 0.62 c.685 27. 0.60 a.00 22.0 0.62 Gen. II b c 2.99 2.89 2.9-2. 0.64 0.69 0.65 a.8 28.25 0.55 Gen. İli b.825 28.25 0.52 0.5 Ortalama sıcaklık».8 C. C 0.2 "C c.825 28.25 0.52 2 Açık devre karakteristikleri: Bu deneyler magnetık devre özellikleri ile boştaki kayıpların tâyinini temin maksadı ile yapıldı. Deney esnasında generatör uçları açık tutularak gerilim, frekans ve devir sayısı nominal değerlerine getirildi, ikaz akımı azar azar artırılarak generatör uçlarındaki gerilim ve desayısı kaydedildi. İkaz akımının vır artırılma- Ünite I : sına generatör uç gerilimi nominal değerin % 24 üne yükselinceye kadar devam edildi. Bu testler içip 000/0 oranında hususî olarak imâl edilmiş etalon voltaj transformatörleri kullanıldı ve çıkış gerilimleri terminallere direkt olarak bağlanan bu voltaj transformatör^ lerınin sekonderlerinden, etalon voltmetrelerle ölçüldü. İkaz akımı içinde gene etalon bir ampermetre kullanıldı. Her üç ünite için okunan değerler şöyledir: Açık Devre Karakteristikleri Tarih: 9 Mart 960 Hat K = x 00.0 40 0 5.0 6.0 72.6 79.7 89. 98. 05.8 2.0 2.5.0 Gerilimi 00 4000 500 600 7260. 7970 890 980 0580 200 250 00 İkaz K= X 2 67.5 86.0.0.0 6.0 78.0 204.0 2.0 255.0 28.0 26.0 92.0 Akımı 5.0 72.0 222.0 266.0 22.0 56.0 408 0 462.0 50.0 562.0 652.0 782.0 Ünite II : Tarih: 8 Şubat 960 Hat K = x 00.9 40.0 5.0 62.0 70.0 80.0 90 0 00 06.0 2.0 20 0 0.0 Gerilimi.90 4.000 5.00 6.200 7.000 8.000 9.000 0.00 0.600'.200 2.000.000 İkaz K= X 0.2 7.2 22.5 27.8.5 6.5 4.7 5.5 56.5 6 5 75.6 Akımı 2.0 72.0 225.0 278.0 5.0 65.0 47.0 485.0 55.0 565.0 65.0 756.0 Hız /88.0 D/Dak EM.M. 66 -

Ünite III: Tarih: 7 Şubat 9 Hat K = X 00.0 8.2 5.7 59.7 7.0 79.4 89.2 00.2 08.. 22. 2.0 Gerilimi.00.820 5.70 5.970 7.00 7.940 8.920 0.020 ^ 0.80.0 2.20.200 İkaz K= 0 X.4 6. 22.9 26.7 2.0 6.0 4. 47.7 52.9 57. 65.8 77.8 Akımı 4.0 6.0 229.0 267.0 20.0 60.0 4.0.477.0 529.0 57.0 658.0 778.0 Hız * 87.8/88.. D/Dak. Kısa devre karakteristikleri: Bu test için terminaller bilâhare kullanılacak kısa devre şalteri vasıtası ile generatör çıkışları yıldız bağlama ile kısa devre edildi, tkaz akımının yavaş yavaş yükseltilmesi ile kısa devrede meydana gelen akımlar okundu. Açık devre karakteristiğinde olduğu gibi bu testte de etalon akım trafoları (000/5) ve ölçü âletleri kullanıldı. Her üç ünite için okunan değerler şöyledir: Kısa Devre Karakteristikleri Ünite I: Hat Akımı İkaz Akımı K = X6OO.02.52.97 2.50.5.55 4.00 4.50 5.00 62.0 92.0 82.0 500.0 890.0 20.0 2400.0 2700.0 000.0 K= X 2 58.0 86.0.0 4.0 7.0 204.0 229.0 258.0 287.0 6.0 72.0 226.0 296.0 46.0 408.0 458.0 56.0 574.0 Hız Ünite II: Hat := x6o0..50.98 2.55 2.96.50 4.0 4.50 4.99 Akımı 666 900.88.50.776 2.00 2.460 2.700 2.994 ikaz K= x 0 2.6 7. 22.9 29. 4.0 40.5 47.5 52.0 57.7 Akımı 26.0 7.0 229.0 29.0 40.0 405.0 475.0 * 520.0 577.0 Hız 87.4/88.2 D/Dak E MM

Ünite III: Hat Akımı K = x 600.04.56 2.05 2.6.02.50 4.09 4.56 5.00 624 96.20.566.82 2.00 2.454 2.76.000 İkaz Akımı K= XİO.8 7.9 2.7 0.0 4.6 40.2 47. 52.8 57.6 Her iki karakteristiği ve hava aralığı doğrusunu gösteren eğrileri için Ünite ITye ait olanı bir misâl olarak buraya dercediyoruz. Bu eğriler üzerinden alternatörün kısa devre oranını ve doğru eksen senkron reaktansını hesaplamak kabildir. Nitekim kısa devre oranı için «nominal frekansta açık devre nominal gerilimine tekabül eden ikaz akımı değerinin, nominal frekansta kısa devre nominal akımına tekabül eden ikaz akımı değerine oranıdır» tarifini kabul edersek (A.IE.E. Test Code for Syncronous Machines No. 50 Kısım.970) misâl olarak verdiğimiz Generatör II karakteristiklerinden bu değeri 8.0 79.0 27.0 00.0 46.0 402.0 47.0 528.0 576.0 Hız 87.4/88.2 D/Dak. 55 Kısa devre oranı = 477 saplıyabilirız. =.08 olarak he- Senkron reaktans ise pratik olarak senkron empedans ile aynı gerilim değerini ihtiva ettiği kabul edildiği takdirde, nominal kısa devre akımına tekabül eden ikaz akımının, hava aralığı doğrusu üzerinde nominal açık devre gerilimine tekabül eden ikaz akımına oranı olarak hesaplanabilir (per unıt) (A.I.E.E. Test Code No. 50 Kısım.822) Generatör II için bu değer; Senkron reaktans (Xd) = rak bulunmuştur. 477 455 =.06 ola- 4 Dalga şekli testi: Bu testin gayesi Dalga Değişim Faktörü (Wave deviatıon factor) nün hesaplanması olmakla beraber Müteahhit Firma bir harmonik analizi yapmayı daha uygun bulmuştur. Netice olarak normal açık devre geriliminin (fazlar arası ve faz-nötr) osılogramını almaktan ibaret olan test yapılmış ve osilogram yollanmıştır. Dalga değişim faktörü tarifinin «Dalganın ordinatı ile buna tekabül eden sinüs' eğrisinin ayni ordinatı arasındaki farkın maksimumunun sinüs eğrisinin maksimumunun ordinatına oranıdır» (A.I E E Code No. 50 Kısım 90) şeklinde olduğu malûmdur. Osilogram elimizde olduğuna (Şekil : 4) göre bu faktörün dik koordinat veya açısal koordinat sistemlerinin bir tanesi ile çizilecek eğrilerden hesaplanması mümkündür. Müteahhit firmaca bunun yerine yapılmış bulunan harmonik analizinin çok daha fazla kıymet ifade ettiği kanaatindeyiz. Generatör n üzerinde yapılan bu test neticesinde hesaplanan harmonik değerleri şöyledir:. Faz Gerilimi Harmonikler Fondamental Üçüncü Beşinci - Yedinci Dokuzuncu On birinci On üçüncü On beşinci Harmonik Analizi Değerleri Ünite II Dalga Şekli Film No. 2 Mavi % 00.9 0.26 0.40 0.7 0.54 0.09 0.28 20/Şubat/960 Analizi Sarı % 00 0.6 0.2 0.74 0.24 0.94 0.70 0.65 Kırmızı % 00 0.84 0.67 0.2 0.50 0.78 0.67 0.2 E MM 66

2. Hat Gerilimi Harmonikler Fondamontal Üçüncü Beşinci Yedinci Dokuzuncu On birinci On üçüncü On beşinci Film No. Mavi Kırmızı %00.97 0.8 0.0 0.6 0.6 0.0.8 ' 5 İki kutuplu devamlı Sarı Mavi %00.5. 0.4 0.70.66 0.65 0.64 kısa devre Kırmızı Sarı % 00 0.2 0.0 0.9 0.26 0.55 0.20 0.4 testi: Bilindiği gibi ters reaktansın belirtilmesinde kullanılan metodlardan biri de iki kutuplu devamlı kısa devre testidir. Gerçi ayni değer iki kutuplu anî kısa devre testi osilogramlarından da hesaplanabilirse de % 00 gerilimle iki kutuplu anî kısa devre testinde, kısa devre şalterinde patlama vukua gelmiş ve osilogramlar kısa devre edilmeyen faza olan atlama sebebi ile bir kıymet ifade etmemiştir. Bu yüzden reaktans değerinin iki kutuplu devamlı kısa devre testi yolu ile hesaplanmasına D.S.t. Müşahitlerinin de muvafakati ile karar verilmiştir. Bu teste ait prensip şeması şöyledir. (Şekil: S) Görüldüğü gibi makinanın iki fazı bir watmetrenin akım bobini ve bir ampermetre üzerinden kısa devre edilmiştir, ikaz akımının değeri yavaş yavaş yükseltilerek, ikaz akımı, devir sayısı, watmetre, ampermetre ve E geriliminin değerleri okundu. Ters empedâns değeri E VI formülü ile hesaplanabilir. Bundan reaktans değerine geçmek için X 2 = Z 2 El formülü kullanılmıştır. Formüllerdeki E ve I değerleri nominal gerilim ve akıma izafe edilen (per unit) değerleri olup reaktansta tabiatiyle (per unit) olarak bulunmaktadır. (A.I.E.E. Test Code No. 50 Kısım.88). Harmoniklerin mevcudiyetinin bu değere tesirleri kabili ihmal olarak kabul edilmiş ve osilogram alınmasına lüzum hissedilmemiştir. Generatör n üzerinde yapılan bu teste ait okuma değerleri ve hesap neticeleri aşağıda verilmiştir: 6 Fren zamanı testi: Bu test ünitenin ayar kanatları kapandıktan sonra kaç saniyede duracağını tesbit etmek gayesiyle yapılmıştır. Ünitelere frenler otomatik olarak tatbik edilmektedir. Devir nominal değerin % 45 değerine düştüğü vakit frenler röle vasıtasiyle tatbik edilmektedir. Testin esas gayesi frenlerin tatbikini kontrol ve fren tatbikinden sonra ünitenin kaç saniye sonra durduğunu tesbittir. Bu suretle fren sisteminin kifayeti bakımından bir değer elde edilmiş ve ileride mukayese için bir kıstas temin' edilmiş olmaktadır. Her üç ünite için ölçülen değerler nci sayfanın baştarafında verilmiştir. Bu testde devir sayısını ölçmek için elektronik sayıcı kullanıldı. Bu âletin izahı randıman testlerinde verilecektir. 7 Reosta tam hareket zamanı testi: Bu testte ikaz reostasının maksimum değerden minimum değerine kaç saniyede harekef ettiği bir kronometre vasıtasr ile ölçülmüştür. Test esnasında gerilim regülatörü «elle» pozisyonunda tutulmuştur. Her üç ünite için bu değerler şöyledir: Ünite I Ünite n Ünite m 22.5 Saniye 28 > 22 > Ters Reaktans Föyü LNII Mart 960 Ünite II Ters Reaktans. 0 Hız Dev/Dak. 87. 87.6 87. 87.2 Kısa devre edilmiş Fazlardaki akımlar Amper. 852 996 200 98 686 800 2064 Ortalama ters Açık uçlardaki Stator gerilimi Volt. 050 225 500 700 2050 275 2475 reaktans değeri ikaz Akımı Amper 20 40 70 97 28 255 29 = % 27.58 KW. 870 200 740 20 60 840 500 Ters Reaktans % 28.5 % 28.40 % 28.40 % 27.90 % 27.80 % 27.82 % 27.60 E.M.M 56

Ünite FREN-ZAMAN TESTİ Devir Sayısı 85.0 Ünite II : Zaman (Saniye) 64 292 Mülâhazat Frenler tatbik edildi. Makina durdu. Devir Sayısı, 88.0 89.5 Ünite III : Zaman (Saniye) Mülâhazat 70 278.2 Frenler tatbik edildi. Makina durdu. Devir Sayısı 87.8 85.8 8 Telefon girişim faktörü: Zaman (Saniye) Mülâhazat 64 267.7 Bilhassa Birleşik Devletler'de daha fazla ehemmiyet atfedilmekte olan bu faktör esasında üretilen dalga şeklinin tam sinüzoit olmamasından mütevellit harmonikerin telefon sistemlerine olan tesirini karakterize etmektedir. Dalga şeklinin analizi üretilen dalganın formu hakkında kâfi malûmat vermekte isede bu faktörün tâyini de faydadan hali bulunmamaktadır. Gerçi memleketimizde yayılmış bir enterkonnekte şebeke ve bunun rahatsız edebileceği kalabalık bir telefon şebekesi bulunmamakla beraber yapılışının basitliği sebebi ile bu faktörün de tâyini istenmiştir. Meslekdaşlarımıza bir fikir vermek üzere faktörün teorisi ve ölçülmesi hakkında kısa bir bilgi vermeyi faydalı gördük ('). Girişim (Influence, interference): (*) Daha fazla «Transmission and müracaat edilebilir. E MM. 58 bilgi için Westinghouse'un Distribution> adlı kitabına Güç üretiminde gaye 50 frekanslı bir alternatif akım istihsal ederek müşterilere dağıtmaktır. Fakat 50 frekansta tam bir sinüzoit elde etmek imkânsızdır. Bu sebeple eğri formundaki ufak değişiklikler harmoniklerin mevcudiyetini ifade etmektedirler. Girişim olayma tesir eden iki faktör vardır. Birincisi akım ve gerilimin dalga şekli, ikincisi ise transmisyon hattının ve teçhizatın toprağa nazaran dengesidir. Ana frekansla beraber harmoniklerinde mevcut olduğunu daha evvel söylemiştik. Bu harmonikleri iki kısımda mütalâa edebiliriz, (a) üçlü harmonikler, (b) üçlü olmıyan harmonikler. Üçlü olmıyan harmonikler, meselâ: 5, 7, v.s. üç fazlı sistemden 20 derece ileride yani ana gerilimle ayni fazda olurlar ve hatlarda dengeli bileşen olarak gözükürler. Eğer hat ve teçhizat dengeli değilse bun- Frenler tatbik edildi. Makina durdu. lar kalıcı bileşen (residuel) olarak da gözükebilirler. Diğer taraftan üçlü harmonikler meselâ:, 9, 5 üç fazlı sistemle ayni fazda olup hatlarda «kalıcı bileşen» olarak gözükürler. Bu iki bileşenin tesbiti için farklı metodlar kullanılmalıdır. Umumiyetle hatlar ve teçhizat gerek ana frekansa gerekse harmoniklere karşı iyi dengelenmiş bulunurlar. Bazı bağlama şekillerinde üçlü harmonikler belki hatlar üzerinde zorlanabilirler. Transpozisyon yapılmış enerji hatları gerek kapasitans ve gerekse reaktans bakımından dengeli olmıyabilirler, bu dengesizlik 50 frekans için pek ehemmiyetli değildir. Fakat frekans yükseldikçe bu dengesizlikte artar. Transpozisyon yapmak suretiyle bu dengesizliğin önüne geçmek mümkündür. Harmoniklerin tesiri, insan kulağıda dahil olmak üzere, telefon sisteminin frekans hassasiyetine bağlıdır. Nasıl bir telefon sisteminin güç sistemi ile olan bağlantısı frekansa tabi ise, verilmiş " bir harmoniğin girişimi de, frekansına bağlı bir faktörle telefon sisteminin frekans hassasiyetinin çarpımına bağlıdır. Telefon girişim faktörü (T.I.F.) denen bu faktörün frekansa bağlı eğrisi aşağıdadır. 909 ton 00 i/0 lan e } Ll il, M k \tl t' t J\ t \ " <on teco itoo (Şekil: 6) 'i ^- ı,ooa - sut-

Verilmiş bir harmonik akım veya gerilim bileşeninin girişimi amper olarak akımın magnitüdü ile (amper cinsinden) T.I.F. sının çarpımı ile (Î.T. mahsulü denir) veya gerilimin magnitüdü ile (KV cinsinden) T.İ.F. sının çarpımı ile (KV. T. mahsulü denir.) orantılıdır. İçinde bir kaç harmonik bulunan akım ve gerilim dalgalarının mahsulü ise harmoniklerin İ.T. ve KV. T. mahsulleri karelerinin toplamının karekökünü alarak hesaplanabilir. Netice olarak herhangi bir akım veya gerilimin T.İ.F. sının İ T. değerini efektif akıma veya KV. T. değerini efektif gerilime bölmek sur etile bulabiliriz. Normal ampermetre ve voltmetreler T.İ.F. veya İ.T. veya KV. T. değerlerini ölçmekte kullanılabilir. Dengeli T.İ.F. değeri 0000 KVA'den yukarı olan generatörler için 50'yi aşmamalıdır Kalıcı T.İ.F. değeri için de 5000 KVA'den yukarı generatörler için 0 değeri en yüksek değer olarak kabul edilmiştir. (Standard Handbook'dan). Testin Y apılışı : T.İ.F. faktörünü tesbit etmek, için telefon sistemi ve insan kulağına benzetilen bir devre ve akım ölçecek hassas mikroampermetrelerden teşekkül etmiş hususi bir cihaz kullanılır. Bunun şeması ekli olarak verilmiştir. Alette görülen anahtar A vaziyetinde ise gösterge aleti devreden geçen akımı mikroamper cinsinden, V vaziyetinde ise devreye tatbik edilen gerilimi göstermektedir. T.İ.F. değeri T.İ.F. = I/E formülü ile hesaplanacaktır. I ve E değerleri aletten muhtelif bileşenler için aşağıdaki şekilde okunmuştur. a) Dengeli T.İ.F. Bileşeni: Alet test edilecek generatörün çıkışına bir gerilim transformatörü vasıtasile bağlanır. Generatör yüksüz olarak normal devir adedi ve normal gerilim ile çalıştırılır. Gerilim ve akım değerleri her faz için okunmalıdır. Aletin devresinden geçen akım mikroamper cinsinden ve alete tatbik edilen gerilimin hakiki değeri yukarıdaki formüle konduğu takdirde dengeli T.I.F. bulunmuş olur. b) Kalıcı T. I. F. bileşeni, bunun ıkı metodla tespit etmek mümkündür.. Generatör çıkışı üçgen olarak bağlanır. Üçgen bir köşesinden açılır ve test aleti izolasyon transformatörü vasıtasile buraya bağlanır. Ünite yüksüz normal bir devir sayisı ile çalıştırılır. Üçgenin bir ucundaki gerilim normal hat geriliminin 0,577 katı olacak şekilde ayarlanır. Bu takdirdirde ölçülen akımın mikroamper cinsinden değerinin üçte biri ve üçgenin hakiki geriliminin izolâsyon transformatörü tahvil oranına bölünmüş kıymeti yukarıdaki formülde konursa T.İ.F. değeri bulunur. 2. Eğer generatör çıkışını üçgen olarak bağlamak pratik değilse üç adet gerilim transformatörü generatör çıkışlarına primer sargıları yıldız olarak bağlanır. Bu trafoların sekonderleri üçgen olarak bağlanarak üçgen bir köşesinden açılır. T.I.F. ölçü aleti buraya doğrudan doğruya bağlanır : Gerilim transformatörlerinin nötr uçlarının generatör nötrüne bağlanmasına dikkat edilmelidir. Generatör yüksüz olarak, normal devir ve gerilimde çalıştırılır, okunan değerlerin formüle nakli birinci metoddaki gibidir. Mukavelelerde pek istenmemesine rağmen gerek dengeli gerekse kalıcı T.İ.F. faktörlerini % 0 gerilim değerine göre de tâyin etmek tavsiyeye şayandır. (Bureau of Reclamation's Standard'dan). (Şekil. 7) 2 E.M.M. 56

Her üç ünite için ölçülen değerler şöyledir: Ünite I: Dengeli: Kalıcı Ünite M : Dengeli: Kalıcı Ünite III : Dengeli: Kalıcı 98 Volt.0 Yüklü T.İ.F. = % 0.505 Faz Arası Hat Gerilimi 0600 Faz Gerilimi 6.5 Volt 620 0 Yüklü T.İ.F. = % 0 98.2 Volt 0600.0 Yüklü T.İ.F. = % 0.505 6.0 Volt 620 0 Yüklü 02 Volt 0600.0 Yüklü T.İ.F. = %.0 2 Volt 620 0 Yüklü T.İ.F. = % 0 Devir Devir 88 87.8 87.8 Burada (Yüklü) tabiri ile aletin mikroamper okuması kasdedılmektedır yanı mikroamper bir veya mujıtelif katlarına ayarlanarak gerilim okunmaktadır. T.I.F. ise bu «Yüklü» değerinin okunan gerilime bölünmesiyle hesaplanmaktadır. 9 Üç kutuplu kısa devre : Bu testin gayesi alternatörün geçici (Transient) ve başlangıç (Subtransient) reaktanslarını (boyuna eksen) tâyin etmektedir. Ünite nominal devriyle dönmekte iken nominal gerilimin % 25, % 50, % 75 ve % 00 ile üç kutuplu olarak kısa devre edilmiş ve bu anda alınmış olan osilogramlarla reaktanslar hesaplanmıştır. Hesap tarzının basit olarak izahı şekildedir. Kısa devre edilmeden evvelki gerilim bilinmektedir, eğer transient ve subtransient akımların değeri hesaplanmışsa I reaktanslar değerinden hesaplanabilir E ve I E nominal gerilim ve akıma izafe edilen (per unit) değerleri olarak kullanılırsa reaktanslarda (per unit) olarak bulunacaktır. Akımın bulunması ise çizim yolu ile yapılan bir ekstrapolasyonla yapılmaktadır. Bunun izahını kısaca veriyoruz. Önce bir normal dik koordinatlar sisteminde osilogramdan alınan pik değerleri işaretlenir. Apsiste pik numaraları ve ordinatta piklere teka- bül eden akım değerleri (per unit) olarak tekler pozitifte çiftler negatifte (veya ters olarak) olmak üzere orta eğrisi ve daha sonra da dalganın A.C. bileşeni çizilir. Dalganın A.C. bileşeni bu şekilde bulunduktan sonra yem bir çizime geçilir. Gene dik fakat ordinati logaritmık bir eksen sıstemininde (per unit) değeri kullanılarak A.C. bileşeni resmedilir. Apsiste gene pikler bulunmaktadır. Bu eğri ile beraber A.C. değerinden devamlı kısa devre akımının çıkarılması ile elde edilen bir eğri de çizilir. Devamlı kısa devre akımı doğru eksen senkron empedans eğrisinden kısa devreden hemen evvelki gerilim değerine tekabül eden ikaz akımı kullanılarak bulunur Bu eğriler birinci pikin ordinatlarından geçmelidirler. Birinci pik apsisin bir hanesine getirildiği takdirde kısa dev-. renin tatbikine tekabül eden sıfır zamanı umumiyetle apsinin sıfırına gelmiyecektir Bu takdirde kısa devrenin tatbikine tekabül eden sıfır zamanı çizimde işaretlenmeli ve eğriler bu sıfır zamanına kadar uzatılmalıdır. Ük bir kaç siki esnasında (A.C. bileşeni - devamlı kısa devre akımı) eğrisini çizerken üç, dört perıyod içinde eğrinin düşmesini lâyıkı veçhile göstermek üzere zaman ve akım ölçeklerini seçmek mühimdir. Bu eğri bir kaç periyod sonra bir doğru olarak devam etmektedir, bu doğruyu sıfır eksenine kadar uzatırsak eğrinin transient bileşenini elde ederiz Transı- HMM.56

ent bileşenle eğri arasındaki farkın zamana göre değişimi de bir doğrudur. Bu doğruyu da ayni diyagram üzerine resmetmek mümkündür. Bu doğruda tabiatiyle birinci pik değerinden geçecektir. Transient bileşenine devamlı kısa devre akımının ilâvesi ile elde edilen doğrunun sıfır zamanı eksenini kestiği nokta transient akımını verecektir. Çi'A A.C. eğrisinin sıfır zamanı ekseninin kestiği nokta ise subtransient akımını verecektir. fj' d \ Bu değer (['A akımına yukarıda belirttiğimiz fark doğrusunun sıfır zamanı ekseni üzerindeki değerini ilâve etmek suretile de bulunabilir. Ayrıca (A.C. bileşeni - devamlı kısa devre akımı) eğrisinin sıfır zamanı ekseni kestiği noktadaki değerinin 0,68 ine düşmesi için geçen zaman Transient zaman sabiti Tj) olarak bulunabilir. Ayni şekilde fark doğrusunun sıfır zamanı eksenindeki değerinin 0,68 ine inene kadar geçen zamanda (subtransient boyuna eksendeki zaman sabitli T d ) olarak bulunabilir. (A.Î.E.E. Test Code No. 50 Kısım.84). Test % 25, % 50, % 75 ve % 00 için yapılmış ve her gerilim değeri için bu reaktanslar hesaplanmıştır. Bu suretle çıkış gerilimine bağlı olarak transient ve subtransient reaktanslarmın eğrileri elde edilmiştir. Bu eğriler üzerinde reaktansların nominal akım ve nominal gerilim için değerleri yani doymamış ve doymuş reaktans değerleri 45 AKÜMÜLÂTÖR hesaplanmıştır. Biz burada testin yapılışında kullanılan şematik diyagramı ve osilogramlardan hesaplanan reaktans değerlerini vermekle iktifa edeceğiz. Müteahhit firma akımların hesabında kullanılan eğrileri vermemiş olup, sadece osilogramları ve neticeleri bildirmiştir. Esasen basit bir çizimden ibaret olan hesap tarzının detaylarının da istenmesine D.S.j. Müşahitlerince lüzum görülmemiştir. Akımın osilograf'a nakli şemadan da görüleceği üzere koaksiyal şöntler ve tıkaç devreleri ile yapılmıştır. Gerilim ise doğrudan doğruya bir gelirim trafosu ile nakledilmektedir. Her tecrübeden evvel boşta filimler alınarak voltmetre okumaları vasıtasiyle osilogramlar kalibre edilmiştir. Bu kalibrasyon değerleri de ayrı bir okuma föyüne alınıp her iki tarafça imzalanmıştır. Testin şematik diyagramı şöyledir. (Şekil : 8) FABRİKASI 4S Memleketimizin en modern ve en büyük fabrikası mamulüdür. 4S 0 Akülerin kralıdır r 0 Ucuzdur M ^.-. Uzun ömürlüdür A Garantisi EAS markasıdır. w

m Hirfanh Film No. 2 4 5 6 7 8 9 0 2 4 5 6 7 Filmin ismi Açık devre hat gerilimi > > faz» Gerilim kalibrasyonu Akım» Yük çizgisi Yük çizgisi Gerilim kalibrasyonu Akım» Sıfır» Yük çizgisi Yük çizgisi Sıfır kalibrasyonu Sıfır kalibrasyonu Gerilim» Akım» Yük çizgisi Yük çizgisi Kalibrasyon için doldurulan föy ise şöyledir. OSİLOGRAF KAYITLARI Ölçülen Değerler Rotor () Stator () (V) Hat 57 0600 57 0600 9 2750 48 2500 Osilogram kayıtlarında 25 500 60 7950 482 2500 Osilogram kayıtlarında 0 Osilogram kayıtlarında 0 0 0 _0 0 0 6 7950 5 2500 Osilogram kayıtlarında Osilogram kayıtlarında (V) Faz 620 Kalibrasyon 0600 V 620 V 0600 V 2500 A 0600 V 2500 A Sıfır Sıfır Sıfır 0600 V 2500 A Film hızı 00"/sec 20"/sec 50"/sec 20"/sec 0/Şubat/960 Düşünceler -, Dalga şekli:.% 25 faz ani kısa devre sıfır No. 9 ^daki değer.. % 50 faz ani kısa devre sıfır No, 9 daki değer. ) '% 75 faz ani kısa devre. ) ) % 00 faz ani kısa devre volt ve 'amper kalibrasyonu No. 7 ve 8 deki Meğer. )% 75 iki kutuplu ani kısa devre )faz'ın ilk pikleri kayıt dışına çık- )mıştır. % 00 iki kutuplu ani kısa devre (arızalı).

-.. f Bu değerler şu şekilde kullanılacaktır. ve 4 numaralı filmler % 25 ve % 50 tecrübeleri için kulanılacaktır. numaralı filimde volt 0600 V. olmak üzere osilogramdaki ölçek bulunacaktır. 4 numaralı film ise akım 2500 A. olarak ölçeklenecektir. Ölçekler bulunduktan sonra kısa devre osilogramlarında ayni ölçekler kullanılacaktır. Hesaplar değerleri ise şöyledir: Film No. Voltaj. Faz A Faz B Faz C Ortalama 5 %26 6 %50 0 % 75 % 00 (X' d=5.4 (X"d=24.6 (X' d=4.4 (X"d=2.9 (X' d=4.0 (X"d=24.4 (X' d=.7 (X"d=2.4 X' d=5.0 X"d=2.8 X' d=4 X"d=2.8 X' d=4.8 X"d=22.6 X' d=.0 X"d=2.4 X' d=4.5 X"d=2.8 X' d=.2 X"d=22.5 X' d=.6 X"d=22.4 X' d=.7 X"d=20 9 X' d=4.97 X"d=24.07 X' d=.87 X"d=2.40 X' d=. X"d=2. X' d=2. X"d=2.2 Çizilen eğrilerden ise şu değerler hesaplan-mıştır: Transient reaktans : Nominal akım için X' d=4.9 % Nominal gerilim için X' d=2. % Subtransient» : Nominal akım için. X"d=2.95 % Nominal gerilim için X"d=2.2 % 0 Ikı kutuplu ani kısa devre : Bu test vasitasiyle hesaplanacak olan ters reaktans değerleri iki kutuplu devamlı kısa devre deneyi ile hesaplanmıştır. Üç kutuplu ani kısa devre testinin aynı sırasını takip -eden bu test vasitasiyle gerilime bağlı olarak ters reaktans eğrisini elde etmek mümkündür. Ancak % 00 kısa devresinde kısa devre şalterındekı atlama ve dolayısiyle infilâk neticesinde bu testlerden vazgeçilmiştir. Dalton ve Cameron: Üç kutuplu ani kısa devre testinden Transient ve Subtransient boyuna eksen reaktanslarının yukarıda izah etmiştik. Subtransient reaktansm enine eksendeki bileşeni içinse A.İ.E.E nin test standartlarında bir metod belirtilmemiştir Bu büyüklük boyuna eksendeki ile beraber Hirfanh (Dalton ve Cameron) denilen bir usûlle ölçülmektedir. Metodun esası A.İ.E.E. Test Code No. 50 Kısım.865'te~ belirtilen usûle dayanmaktadır. Burada test hakkında teorik malûmat verme yoluna gıtmiyeceğız ('). Testin yapılışı ve kullanılan formüller hakkında kısaca izahat vermeyi faydalı buluyoruz. Test için kullanılan bağlantı şeması Şekil 9 da verilmiştir. Şekilden de görülebileceği gibi 2 numaralı ünitenin rotoru kısa devre edilmiş ve normal ( ) Daha fazla bilgi için F.K. Dalton ve A. W. W. Cameron'un Electrical Ergineering Ekim 952 sayısında veya A.İ.E.E. Transactions 7(952) S. 752-757 de yayınlanan «Simplıfied Measurement of subtransient and negative sequence reactances in salientpole synchronous machines» adlı makaleye müracaat edilebilir. 2/Mart/960 Ünite II : ENİNE EKSEN SUBTRANSİENT REAKTANSI DALTON ı/e CAMERON METODU Fazlar R Y Y B B R R Y Y B B R R Y Y B B R Rotor Konumu A A A B B B, C C C lar Volt K=X5.0 0.0 6.5 2.0.5 5.5 0.0 7.0 4.0 Apmer K=X00 ' 4.4 4.4 4.4 4.4 4.4 4.4 4.4 4.4 4.4 Volt 99.5 650 747.5 680 2002.5 72.5 665 755 200 Değerler Apmer 242 242 242 242 242 242 242 242 242 Frekans 50 50 50 50 50 50 50 50 50 6 E M.M. 56

neticesinin X"d için daha tercihe şayan olduğu ve bu test neticesi olarak sadece X"q değerinin kabul edilmesi gerektiği kanaatındayiz. 2 Açık delta : Bu test ünitenin sıfır reaktansını tesbit için yapılmıştır. Testin esası alternatörün seri olarak bağlanmış sargılarından heran hep aynı yönde bir akım geçirerek bunu ve tatbik edilen gerilimi ölçmek suretiyle sıfır reaktansını hesaplamaktır Test için kullanılan şema şu şekildedir. Vtf 2 mal,na cuf (Şekil 9) devirle dönmekte olan numaralı ünitenin iki fazından alınan muhtelif gerilimler 2. nci ünitenin iki fazına tatbik edilmiş ve alet değerleri okunmuştur. rotorun statora göre üç ayrı konumu için.tekrar edilmiştir. Bu okumalara ait föy 6ncı sayfada verilmiştir. Her ikili faz kombinezonu için şu kıymetler hesabedilmiştir. Vj V 2 VT A = B = C = (, 2,, enli İ2 İ dişleri (A B), 2(B C), (C A) kombinezonları için kullanılmıştır). K = (A+B+C)/ (Şekil Bu test için okumalar ise şöyledir : Hirfanlı /Mart/960 Ünite II : SIFIR REAKTANSI O k u m a l a r Bu değerlere göre enine ve boyuna eksen Subtransient reaktansları şu formüllerle hesaplanmıştır. K M K+M,X"d =, X"q = Bu değerler 2 2 her üç rotor pozisyonu için ayrı ayrı hesaplanmış ve reaktanslar bu üç deeğrin vasatisi olarak bulunmuştur. Hesaplanan değerler şöyledir : Poz A Pob B Poz C Ortalama x;, x: 26.5 26. 26. 26 25 % 2.8 % 2.8 %.0 % 2.87 Neticeden de görülebileceği gibi üç kutuplu kısa devre deneyinden bulunan X"d nın en yüksek değeri % 24.07 olmasına rağmen bu deneyden % 26.25 olarak bulunmuştur Diğer testin Değerler Volt Amper 586 60 789 855 96 08 62 260 268 86 48 544 545 692 Bu değerlerden X o reaktansı (per unit) olarak E X o = olarak hesaplanmıştır. E M M. 56 7

Bu değerlerden hesaplanan X o ların vasatisi olarak X o = % 2.52 bulunmuştur. Randıman testi: Ünite randımanını tesbit için iki seri test yapılmıştır. Bunlar senkron motor çalışması ve yavaşlama testleridir. Bu testlerin nasıl yapıldığını ve neticelerini söylemeden bu metodla randımanın nasıl hesaplanacağını kısaca anlatmayı faydalı gördük. Ünitenin randımanı şu formülden hesaplanır : Kayıplar Randıman = 00 Çıkış + kayıplar Formülden de anlaşılabileceği gibi randımanın tesbiti kayıpların tesbitinden ibarettir. Kayıplar ise şu şekilde sıralanabilir : a) Sürtünme ve vantılâsyon kayıpları, b) Demir kayıpları, c) Stator FR ve dağılma kayıpları, d) Rotor PR kayıpları, e) İkaz generatörü ve reosta kayıpları. Bunlar içinden stator ve rotor I 2 R kayıpları dirençler bilindiğinden hesapla bulunabilir. Yalnız bu işlem yapılırken akımlara tekabül eden sargı sıcaklıklarını bilmek ve buna göre direnç tashihlerini yapmak gerektir. Bu ise ısınma çalışması testinden alınan neticelerle kolayca yapılabilir. Sürtünme ve vantilâsyon, demir ve dağılma kayıpları ise yavaşlama testiyle bulunabilir. Yavaşlama metodunda esas olarak generatörü türbinden ayırmak icabederse de bilhassa büyük hidrolik ünitelerde buna imkân olmadığından türbin kayıpları için firmanın vermiş olduğu değerlere itimat etme veya bu kaybı umumi formüllerle hesaplama mecburiyeti vardır. Yukarıda bahsettiğimiz kayıpları yavaşlama metodu ile tesbit ederken bir kaç seri test yapılır. Bu testlerin ilki şöyledir. Ölçülecek ünite diğer bir ünite ile paralel çalıştırılır. Ölçülecek ünitenin emme borusundaki su bastırılır ve ünite senkron motor olarak dönmeye başlar. Döndürücü gurup vasıtasiyle hızı % 20'ye çıkartılır ve bu anda bağlama şalteri açılır, ayni zamanda ölçülecek ünitenin alan şalteri de açılarak yavaşlamaya terkedilir. Sürtünme vantilâsyon kayıpları şu formülle hesaplanır: KW = WR 2 xnxa.082x06 (T,-Tj) veya 77 dn KW = -xwr 2 xnx ' 0 0 dt Formüllerden de görüldüğü gibi bu kayıpların hesabında WR 2 gibi bir kıymeti kabul zorunda kalmaktayız. Yüzde yüz tecrübeye dayanmıyan bir metod olması hasebi ile bu değerin başka metodla tahkik edilmesi icabeder. Bu tahkik keyfiyeti bilâhare izah ' edeceğimiz senkron motor çalışması testi ile yapıl-. maktadır. îzah tarzını basitleştirmek gayesi ile sürtünme ve vantilâsyon kayıplarını bulunmuş farzedıp devam ediyoruz. Üniteler ayni şekilde döndürülür, normal devirin üstüne çıkılmca bağlama şalteri ve' ikaz şalteri açılır. Tecrübe edilecek ünite kısa devre şalteri vasıtasiyle kısa devre edilir. İkaz şalteri kapatılır ve ikaz akımı kısa devre karakteristiğinden nominal akıma tekabül eden değere ayarlanır. Evvelce söylediğimiz formüller yardımı ile kayıp hesaplanır, bundan sürtünme ve vantilâsyon kayıpları çıkarılırsa geriye kalan değer stator I 2 R ve dağılma kayıplarıdır. Ayni şekilde.bağlama şalterlerinin açılmasından sonra ikaz akımını çıkış uçlarında nominal gerilim elde edecek şekilde ayarlarsak, yavaşlama metodu ile ölçülecek kayıplar sürtünme ve vantilâsyon kayıpları ile demir kayıplarının top lamı olacaktır. Kayıpların yavaşlama metodu ile nasıl hesaplandığını kısaca gördükten sonra bu değerlerin senkron motor çalışması testi ile nasıl tahkik edildiğini de kısaca izah edelim. Ölçülecek ünite başka bir ünite ile beraber çalıştırılır. Emme borusundaki sü boşaltılır ve senkron motor halinde çalışmaya geçilir. Ölçülecek makinanın gerilimi ikaz akımı vasıtası ile nominal değerine ayarlanır. Çevirici makinanın ikaz akımı ise minimum armatür akımı verecek şekilde ayarlanır. Bu halde ölçülen makinanın çektiği güç ölçü âletlerinden 'okunur. Ayni- iş muhtelif gerilim değerleri için tekrar edilir. Bu ölçülen güçten hesapla bulunan armatür, I 2 R kayıpları çıkartılırsa, demir, sürtünme ve vantilâsyon kayıpları bulunmuş olur. Muhtelif debu formüllerde : KW = Kılowatt cinsinden kayıplar. WR 2 = Dönen kısımların atalet momenti (lb. ft 2 ). N = Kaybın ölçülmesi istenen devir sayısı. A = Münasip bir devir sayısı adedi. TÜ-T! = Devrin (N+A) değerinden (N A) değerine kadar düşmesi için geçen saniye olarak zaman. dn = Dakika devir olarak yavaşlama hızı. dt 8 E.M.M. 56

ğerler için V 2 ordinatta kayıplar apsiste olmak üzere çizilen eğrinin X eksenini kestiği noktadaki apsis değeri ise sürtünme ve vantilâs ka yıplarını verecektir. Bu suretle yavaşlama metodu ile bulunan değerlerin tahkiki yapılmış olur. Şimdi bu seri testlerin nasıl yapıldığını ve neticelerim görelim: Senkron motor çalışması : Şekil de veril- Bu test için bağlantılar miştir. Hû ttırt attthtv 20nci sayfadaki okumalardan yapılacak hesap ikaz kayıplarını çıkartmak olacaktır. İkaz kayıplarını ise ikaz akımı ve geriliminin çarpımı olarak kolayca bulabiliriz. Buna göre neticeler şu şekilde olacaktır: Faz arası gerilim.0 kv. 0.90 0.6-0.25 9.96 9.06 8 06 6.8 5.80 4.85.92 Toplam KW. 82.0 784.4 754.6 79.4 696.6 68 0 585.4 528.0 482.4 42.4 50.8 İkaz KW. 49.0 79.5 40.0 5.8 2.6 25.5 9.5.2 9.2 6.6 95 Net KW. 78.0 740.7 74.6 68.6 664.0 62.5 565.9 54 8 47.2 45.04 56.85 Net KW apsiste ve kv. ordinatta olmak üzere net kayıplar eğrisi çizilmiştir. Bu eğrilerin çizilmesinden sonra kıymetlendirilmesi yavaşlama metodunda yapılmıştır. V* 2 (Şekil : ) (Şekil: 2) / CBB =L C T S SOOO/5 E.M.M. 56 9

HİRFANLI Test 2 4 5 6. 7 8 5 9 0 H Test 2 4 5 6 7 8 9 0 E.M.M - lar R Y K=xlOO 09 06 02.5 99.6 90.6 80.6 68. 58.0 48.5 9.2 a k i k i Hat.0 0.90 0.60 0.25 9.96 9.06 8.06 6.8 5.80 4.85.92 Y B Hat I R K=xl00 K=x20 09 06. 02.7 99.7 90 80.9 68.2 58.0 48.7 9. K. Volt Y B.0 0.90 0.6 0.27 9.97 9.0. 8.09 6.82 5.80 4.87.9 Ortalama Ortalama.9.9.86.82.84.82.80.82.86 2.20 2.60 sargı taşıyıc SENKRON Akımı B MOTOR ÇALIŞMASI Watt Saatler 2 K=x20 K=xl000 K=xl000.9.95.88.82.8.8.8.86.80 2.0 2.65 20.88 2.27 20.70 2.94 6.60 7.00 5.62.78.7 0.95 9 9 Hat Amper R.80.80.72.70.68.64.60.64.72 4.40 5.20 sühuneti 0 C t yatak sühuneti B.80.90.76.64.66.66.66.72.60 4.20 5.0 20.72 7.95 7.0 4.0 8.2 4.90.65 2.62 2.9 0.2 8. Toplam KW 82.0 784.4 754.6 79.4 696.6 68.0 585.4 528.0 482.4 42.4 60.8 (Termokupl) 58 C Toplam K=xl000 4.60 9.22 7.7 5.79 4.8.90 29.27 26.40 24.2 2.07 8.04 Amper 584 550 527 500 475 420 68 05 255 22 69 (Cıvalı termometre) Zaman Saniye ikaz İkaz Akım K=xl0 58.4 55.0 52.7 50 0 47.5 42.0 6.8 0.5 25.5 2.2 6.9 Volt 84.2 79.5 75.8 7.8 68.7. 60.6 55.0 4. 6.2 0.0 2. Volt K=xl 84.2 79 5 75.8 7.8 68.7 60.6 i 5.0 4. 6.2 0.0 2. Devir/Dak. 87.7 87.4 87. 87.4 87.4 87.6 87.4 87.7 87.4 87.6 24.Şubat.l960 Devir/Dak 87.7 87.4 87. 87.4 87.4 87.6 87.4 87.7 87.4 87.6

Yavaşlama Testleri : Testler yukarıda izah ettiğimiz şekilde yapılmışlardır. Kullanılan bağlantı şeması Şekil 2 de verilmiştir. Bu testlerden alınan neticeleri bildirmeden evvel okumaların nasıl kıymetlendırildiğini kısaca anlatalım. Devir sayısı elektronik devir sayıcısı vasıtası ile ölçülmektedir Bu alet ogas olarak muayyen bir devir adedinin geçmesi için lüzumlu zamanı ölçmektedir. Gurup şaftına bağlanan bir manyetik uç tam karşısına gelecek şekilde yerleştirilmiş bir bobinin önünden geçerken impulslar yollamaktadır. Bu impulslar bir elektronik sayıcı vasıtası ile kıymetlendırilmektedır. Zamanı muhtelif devir adetleri için ölçmek kabildir. Tecrübelerde bu (ölçme devir sayısı)24 olarak alınmıştır. Her 24 devir sonunda geçen zaman alette gözükmektedir ve 5 saniye bu vaziyette sabit kaldıktan sonra endikasyonlar silinmekte ve müteakip 24 devrinin zamanının ölçülmesine başlanmaktadır. 24 devir için geçen zamana I dez - sek buna tekabül eden devir sayısı N = 60X24 I olacaktır. Buna göre ± ve I 2 ola- rak ölçülen ıkı devir sayısı N, ve N 2 arasındaki fark. ^N=N 2 =N = 60X24 ( ) = 60X24 I a Ii Iı I2 olacaktır. Devrin N 2 den N x e düşmesi Iı XI, için geçen zamanı ise iki 24 devirlik periyodun ortaları arasındaki zaman farkı olarak kabul edi- lırse A t = = i, + 2 2 2 I a olarak bulunur. Yalnız bu halde birbirini takibeden iki periyot nazarı itibara alınmıştır. Eğer ıkı periyot arasında muhtelif periyotlar geçmişse bu periyotların zamanını ilâve etmek gerekir Bu takdjrde meselâ /\ N birinci ile dördüncü periyot için hesaplanışta ^ t = I x + I 4 + 2 (Ij -f. i ) olacaktır. /\ N ve /\ t bu şekilde bulunduktan sonra baştarafta verdiğimiz formüle dönersek kayıplar 77 kw = X WR - X N x - 0 0 77 K = x WR 2 X N denerek kw = K 0 0 A t olarak kolayca hesaplanır. (*) Formülde bulunan Knın, N devir sayısı nominal devir sayısı olarak alındığına göre, sabit olduğu meydandadır Bu K değerini hesapla bulmanın mahzurlu olduğunu söylemiştik Bu mahzuru bertaraf etmek için hesaplarda senkron motor çalışması testinden istifade edilmiştir. Şoylekı, Açık Devre Yavaşlama testlerinden 0 numafalı test neticesinden II = 7.759 I 2 = 7.46660 değerleri ve bunlarla 0.29 = 440 57,9294406-7,28646 422,064 57,9294406 N 7,28646 t = Ij + I 2 = 5,225 ve A t 5,225 = 0,47852 değerleri bulunur. Bu değerlerle : KW = K x 0.47852 yazılır. 0 numaralı teste tekabül eden hat gerilimi 0480 V'tur. Senkron Motor Çalışması testi neticesinde çizildiğini söylediğimiz Net kayıplar eğrisinde bu gerilime tekabül eden kayıp 702 kw olarak gözükmektedir". Bu değeri yukarıdaki formüle koyarsak. k = 702 0.47852 = 467olarak k' değeri bulu- nur. Bu değer hesaplarda 470 olarak kullanılmıştır. (*) Daha fazla bilgi için D. T. Bath'ın 956 C.İ.G.R.E. konferansında vermiş olduğu «A Digital Electronic System for Deceleration Meassurements in Retardation Test on Waterwheel Driven Generators» adlı tebliğe müracaat edilebilir. EM.M 56 2

Test okumaları şu şekildedir Ünite : l 26/Şubat/960 Açık Devre Yavaşlama Testi lar Test Hat Gerilimi İkaz Gerilimi İkaz Akımı Devir/Dak. 2 4 5 6 7 8 9 0 2 K = = xloo 0 40.6 48.0 57.0 67.6 77.9 88.0 97.8 00.4 04.8 07.4. 5.0 K = xl 5.7 25.0 0.0 6.0 44.0 5.0 58.0 67.0 70.0 7.0 76.0 8.0 86.0 K = xlo 0 7.5 2. 25.4.2 6.0 4.0 45.5 49.6 5.5 5. 56.8 60.0 HAKİKİ DEĞERLER Test Hat Gerilimi İkaz Gerilimi ikaz Akımı Devir Dak. 0 5,7 0 2 4.060 25,0 75 4.800 0,0 2 4 5.700 6.0 254 5 6.760 44.0 2 6 7.790 5.0 60 7 8 9 0 2 Ünite II : Test. 6.88 6.99 7.4 7.29 7.44 7.60 7.77 7.94 8.0 Test 8. 6.9965 7.844 7.46 7.7062 7.9967 8.07 8.800 9.780 0.040 0.480 0.740.0.500 rest 2. 7.004 7.4 7.0 7.4748 7.6558 7.842 8.085 58.0 67.0 70.0 7.0 76.0 8.0 86.0 ^Stator sargısı Rotor sargısı 40 N -«455 496 Stator sargısı 55 "Rotor sarsışı 5 568 600 J AÇIK DEVRE YAVAŞLAMA TESTİ Yavaşlama zamanları Test. Test 4. Test 5. 6.860 6.926 6.959 6.96 7.00 6.972 7.0806 7.2065 7.46 7.256 7.9 7.9 7.429 7.584 7.545 7.647 7.786 7.768 7.808 7.9974 7.9890 8.009 8.28 8.229 Test 9. 6.994 7.962 7.4574 7.784 8.0422 8.72 Test 0. 7.05 7.958 7.466 7.759 8.0767 8.4224 Test. 7 066 7.2406 7.5224 7.7827 8.609 8.256 ölçme devir sayısı 4 X 6 = 24 Test devamınca taşıyıcı yatak sıcaklığı (Cıvalı termometre) Sıcaklıklar (Termokupl) Ortalama Test 6. 7.04 7.0642 7.2692 7.486 7.7 7.9568 8.24 Test 2. 7.0225 7.270 7.57 7.905 8.269 S7 0 C 8 C 6.5 C 2.5"C 9.5 C 26.Şubat.l960 Test 7. 7.008 7.085 7.2256 7.456 7.7022 7.964 8.2440 Test. 7.084 7.294 7.65 7.9702 8.65

Hirfanlı. Ünite II : Test. 2 4 5 6 7 8 9 0 KISA DEVRE YAVAŞLAMA TESTİ Elektriki ölçüler 0 k u m a a r Hat Akımı İkaz Gerilimi İkaz Akımı K=x600 K=Xİ K=Xİ0 0.47.65 2.02 2. 2.64 2.95.2.67.98 4.28 6.9 24.0 27.0.0 8.0 4.0 48.0 5.0 60.0 65.0 70.0 0 69 90 22 270 06 40 60 425 460 497 HAKİKİ DEĞERLER 29.Şubat.l960 Devir/Dak. Test. 2 4 5 6 7 8 9 0 İkaz Hat Akımı Gerilimi 0 6.9 882 24.0 990 27.0 22.0 98 8.0 584, 4.0 770 48.0 872 5.0 2202 60.0 288 65 0 2568 70.0 Ortalama Sıcaklık C (Termokupl) Dev./Dak. İkaz Akımı Stator Rotor 0 4.0 4.0 69 i 90 22 7.0 7.0 270 06 40 9.0 8.0 60 425 2.0 20.0 460 497 24.0 22.0 Ünite II: Test. 7.457 7.2968 7.450 7.640 7.7805 7.9620 Test 7. 7.762 7.886 7.646 7.8548 8.8-8.878 KISA DEVRE YAVAŞLAMA TESTİ Yavaşlama zamanları Test 2. Test. Test 4. Test 5. 7.958 7.56 7.050 7.276 7.68 7.277 7.2827 7.45 7.549 7.5064 7.4684 7.646 7.7260 7.6922 7.666 7.8484 7.972, 7.8865 7.8680 8.0744 8.57 8.0892 8 082 8 Test 8. 7.95 7.447 7.6498 7.907 8.72 8.4645 Test 9. 7.740 7.487 7.68 7.9709 8 2848 8.607 fest 0. 6.920 7.50 7.Î00 7.690 8.000 8.460 Ölçme devir sayısı 4 x 6 = 24 Taşıyıcı yatak sıcaklığı test devaminca 57 C dır. (Cıvalı termometre) 29.Şubatl960 Test 6. 7.75 7.758 7.587 7.8 8.0496 8.02 Test. 6.956 7.699 7.4500 7.7584 8.0998 8.4820 (Devamı Gelecek Sayıda) E MM. 66 2