2014 İlk Yarı Sektördeki Gelişmeler Genel Bakış Temmuz, 2014 Bilgi Notu 2/2014, Ruhi GÜRDAL (Doç. Dr.) Türkiye Makine ve Teçhizat İmalatı Meclisi 2014 Yılı İlk Yarı Sektördeki Gelişmeler Bilgi Notu, RGA Temmuz 2014 1
Ekonomik Gelişmeler ve İmalat Sanayi İmalat Sanayi ve Makine İmalat Sanayinde Bazı Temel Göstergeler Makine İmalat Sanayi ve Alt Sektörler Dış Ticareti Teşvik: Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkındaki Karar ve Makine İmalat Sanayi 2
Ekonomik Gelişmeler ve İmalat Sanayi 2008 yılında ABD de ortaya çıkan mali krize karşın Türkiye 2007 ile 2011 yılları arasında GSYH'sini %13,45 artırma başarısını göstermiştir. 2009 yılında yaşanan %4,8 daralmaya karşın bu dönemde yıllık ortalama büyüme hızı %3,2 olmuştur. 2010 yılında yakalanan yüksek büyüme oranları 2011 yılının ilk dokuz ayında da sürmüştür. GSYH da büyüme oranı 2011 son çeyrekte ise ilk dokuz aya göre hızlı bir düşüşle %5,3 olmuştur. Aynı dönemde imalat sanayinde de %5,6 ile yaklaşık eşit oranda büyüme sağlanmıştır. Toplamda 2011 yılı GSYH büyüme oranı %8,8 ve imalat sanayi büyüme oranı %10,1 olmuştur. Ancak büyüme ile birlikte 2011 yılında ithalattaki hızlı yükseliş dış ticaret açığının artmasında önemli rol oynamıştır. Bu ise doğal olarak cari açık üzerinde olumsuz etki yaratmıştır. Sonuç olarak tasarruf oranları düşük olan ve borçlanma ile büyüyen ekonomide cari açık riskleri önemli düzeylere çıkmıştır. Hızlı büyümenin yavaşlatılmasının tartışıldığı 2012 yılı ilk ve ikinci çeyreğinde ise GSYH sırasıyla %3,1 ve %2.8 büyürken imalat sanayinde aynı oranlar %2,9 ve %3,2 olarak gerçekleşmiştir. 2012 yılı son iki çeyrek ise büyüme hızının önemli ölçüde düştüğü iki dönem olmuş ve GSYH büyüme oranı üçüncü çeyrekte %1,5 ve son çeyrekte ise %1,4 olmuştur. İmalat sanayinde büyüme oranında düşüş daha sert olmuş ve üçüncü çeyrekte %1,1 olurken son çeyrekte ise %0,1 oranında daralmıştır. Bu dönemde cari açıkta 2011 yılına göre olumlu bir gelişme yaşanmıştır. 2013 yılında Amerikan Merkez Bankasının (FED) parasal genişlemeden çıkış ile faiz artışı konusundaki yaklaşımları, başta hızlı büyüyen ekonomiler olmak üzere cari açığı yüksek ekonomiler için tehdit oluşturmuştur. Türkiye gibi dış kaynaklara bağımlı olarak büyüyen ekonomilerde sermaye çıkışı tehdidin etkileri daha hızlı biçimde ortaya çıkmış ve söz konusu ülkelerde döviz kurlarında yukarı bir hareket gözlenmiştir. TCMB bu dönemde enflasyon hedefi çerçevesinde döviz piyasalarına müdahale ederken uzun dönem faizlerde değişime direnmiş ancak daha sonra gösterge faizinde yüksek oranda bir artış yapmıştır. Dünya piyasalarında önemli gelişmelerin yaşandığı 2013 yılı ilk çeyrekte, GSYH büyüme oranı %2,9 ile 2011 son iki çeyreğe göre yeniden yükselişe geçmiş ve 2013 yılı ikinci çeyrekte %4,5 düzeyine erişmiştir. Üçüncü ve dördüncü çeyrekte ise sırasıyla %4,3 ve %4,4 ile 2013 yılında %4 düzeyinde bir GSYH büyüme oranı yakalanmıştır. 2013 yılında imalat sanayi büyümesi ise %3,8 ile GSYH büyüme oranın altında kalmıştır. 3
2010 yılında kriz sonrası baz etkisinin de katkısıyla GSYH da %9,2 ve imalat sanayinde %13,6 büyüme sağlanmıştır. 2011 yılında büyüme oranları az da olsa yavaşlamış ve imalat sanayi %10,1 büyürken GSYH da %8,8 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2012 yılı ise GSYH büyüme oranı %2,2 ile kriz yılları hariç son dönemlerin en düşük düzeyine gerilemiştir. Aynı dönmede %1,8 olan imalat sanayi büyümesi, imalat sanayinin bu yavaşlamadan daha yüksek oranda etkilendiğini göstermektedir. 2013 yılı bir önceki yıla göre ekonomide az da olsa bir canlanma görülmüştür. Ancak büyüme oranları imalat sanayinde %3,8 ve GSYH da %4 düzeyinde kalmıştır. 4
2013 yılının özellikle ilk ve ikinci çeyreğinin imalat sanayinde diğer sektörlere göre yavaşlamanın daha fazla hissedildiğini söylemek olasıdır. İlk yarıda imalat sanayinin büyüme hızı GSYH büyüme hızının gerisinde kalmıştır. Büyüme oranı ilk çeyrekte %1,8 ikinci çeyrekte %3,6 olmuştur. Üçüncü çeyrekle birlikte imalat sanayinde az da olsa bir canlanma görülmüş ve üçüncü ve dördüncü çeyrekte %4,8 lik büyüme oranları yakalanmıştır. 2013 yılında ise imalat sanayi büyüme oranı %3,8 ile %4 büyüyen GSYH'nin gerisinde kalmıştır. 5
İmalat Sanayi ve Makine İmalat Sanayinde Bazı Temel Göstergeler Makine imalat sanayi 2011 yılında imalat sanayine göre üretimde daha olumlu bir gelişme sağlamıştır. Bu olumlu eğilim 2012 Ağustos ayında endeks değeri olarak 100,6 ya düşerek kırılsa da 2012 yılının ilk yedi ayında sürmüş ve üretimdeki artış hızı açısından imalat sanayi ortalamasına göre daha yüksek bir performans göstermiştir. Yılın son dört ayında hızlı bir artışla Eylül de 122,5 Ekim de 118 Kasım da 127,6 ve Aralık da 124,8 olmuştur. 2013 yılı ilk yedi ayda Makine İmalatı Sanayi üretim endeks değerleri artış eğilimine girmiş ve imalat sanayi üretim endeksine göre çok daha yüksek düzeylerde gerçekleşmiştir. Kısaca Makine İmalatı Sanayi üretimi imalat sanayi ortalamasına göre daha yüksek oranda artmıştır. 2013 Ağustos aynıda 106,2 düzeyine gerileyen üretim endeks değeri Eylül sonrası yeniden yükselişe geçmiş ve Aralık ayında 2009 yılından bu yana en yüksek değer olan 173,9 değerine erişmiştir. Makine İmalatı Sanayi 2013 yılında üretimde oldukça başarılı bir dönem geçirmiştir. 2014 yılı ilk beş ayda da Makine İmalatı Sanayi üretim endeksi değerleri, imalat sanayi ortalamasına göre yüksek değerlerde gerçekleşmiştir. Ocak ayında 137,7 olan üretim endeks değeri Mayıs ayında 147,3 olmuştur. Bu değerler imalat sanayi ortalamasından oldukça yüksektir. 6
Makine imalat sanayi 2011 yılı kapasite kullanım oranları yılın ilk ayları hariç imalat sanayi ortalamasının altında kalmıştır. Makine imalat sanayi KKO açısından 2012 yılı ilk sekiz ayda 2011 yılına göre daha iyi bir performans göstermiş ve KKO açısından imalat sanayi ortalamasına göre daha yüksek değerlere erişmiştir. Üretim endeksi de bu gelişmeyi doğrulamaktadır. Ancak 2012 Eylül ayı ile birlikte sektör KKO, imalat sanayi ortalama KKO altına düşmüştür. Bu değerler 2011 yılında aynı ayların KKO dan da düşüktür. 2013 yılı Ocak ayında 70,4 olan Makine İmalatı Sanayi KKO oranı yıl içinde artarak Nisan ayında yılın en yüksek değeri olan 78,7 düzeyine çıkmış ve ağustos ayında 76.0 geriledikten sonra Aralık ayında 77,8 ile yılı tamamlamıştır. 2014 yılı Ocak ta 77,9 olan KKO, ilk altı ayda az da olsa artış eğilimine girmiş ve Haziran ayında 80,1 ile 2009 yılından bu yana en yüksek değerine erişmiştir. Aynı ay imalat sanayi ortalama KKO 75,3 olmuştur. 7
2010 ikinci çeyreği hariç Makine imalatı sanayinin çalışılan saat başına üretim endeksi son yirmi çeyrekte, 2011 yılına kadar imalat sanayi ortalamasına göre daha olumsuzdur. Sektör endeksinde 2011 yılında iyileşme görülmüş ve 2012 üçüncü çeyreğine kadar imalat sanayi çalışılan saat başına üretim endeksinin üzerine çıkmıştır. 2012 üçüncü ve dördüncü çeyrekte Makine imalatı sanayinin çalışılan saat başına üretim endeksi hızla düşerek imalat sanayinin altında kalmıştır. 2013 yılı ise makine imalatı sanayi çalışılan saat başına üretim endeksi açısından imalat sanayi ortalamasına göre daha olumlu bir dönem olmuştur. Bu endeks verimlilik sorunu yaşayan makine imalat sanayinin 2013 yılında imalat sanayi ortalamasına göre iyileşme sağladığını göstermektedir. Bu eğilim 2014 ilk çeyrekte de devam etmiş ve sektör endeks değeri 108,84 ile 100,96 olan imalat sanayi ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. 8
Çalışan kişi başına üretim endeksi ile çalışan saat başına üretim endeksi benzer eğilim göstermektedir. Sektörde çalışan kişi başına üretim endeks değeri 2013 ilk çeyreğinde 103,6 olurken imalat sanayi ortalaması 96,2 düzeyinde kalmıştır. 2013 yılı boyunca sektör endeks değeri imalat sanayi ortalaması üzerinde gerçekleşmiştir. 2014 yılı ilk çeyrekte de bu eğilim devam etmiş ve sektör endeks değeri 106,6 olurken imalat sanayi ortalaması 97,64 düzeyinde kalmıştır. Bu eğilim geçmiş dönemlere göre sektörde imalat sanayi ortalamasına göre verimlilik açısından olumlu gelişme sağlandığını ortaya koymaktadır. 9
Makine imalat sanayi istihdam endeksi artış hızı, 2010 yılı ikinci çeyreğinden itibaren imalat sanayi istihdam endeksinden çok daha yüksek düzeylerde gerçekleşmiştir. Son on beş çeyrekte makine imalat sanayinde istihdam endeks değerindeki bu eğilim devam etmektedir. 2014 yılı ilk çeyrekte endeks değeri 132,0 ile 2007 yılından bu yana en yüksek değerine ulaşmıştır. Aynı dönemde imalat sanayi istihdam endeks değeri ise 118,4 olmuştur. Makine imalat sanayi bu görünümüyle istihdam sorununa çok önemli katkı sağlayan sektörlerden birisidir. 10
Makine imalat sanayi brüt maaş endeksi 2010 ikinci dönem sonrası tüm dönemlerde imalat sanayi brüt maaş endeksinin üzerindedir ve aradaki fark giderek açılmaktadır. Bu eğilim sektörde maliyet içinde ücret giderlerinin payının imalat sanayi ortalamasına göre giderek yükseldiğini de ortaya koymaktadır. 2014 ilk çeyrekte brüt maaş endeks değeri 195,8 olurken imalat sanayinde 169,1 düzeyindedir. Sektörde nitelikli teknik personel ve ARGE personeli istihdamını özendirecek başta istihdam üzerindeki vergi yükünü kaldırmaya dönük teşvikler olmak üzere, destek mekanizmalarının geliştirilmesi sektörün rekabet gücünü artıracaktır. 11
Makine imalat sanayi ciro endeksi imalat sanayine göre daha yüksek değerlerdedir. 2014 yılı Aralık ayında Makine İmalatı Sanayi ciro endeksi 2009 yılından bu yana en yüksek değer olan 241,7 düzeyine erişmiştir. Aynı dönemde İmalat Sanayi ciro endeksi ise 173,9 olmuştur. Ocak 2014 de hızlı bir düşüşle 176 düzeyine gerileyen makine imalatı sanayi ciro endeksi Şubat ayında 183,8 ile yeniden artış eğilimine girmiş Mart ayında 209,7 Nisan ayında 215,1 ve Mayıs ayında 212,7 ile imalat sanayi ciro endeksin göre daha yüksek değerlerde gerçekleşmiştir. 12
Makine imalat sanayi toplam ciro endeksi imalat sanayine göre oldukça yüksek değerler alırken, yurt içi ciro endeksi ise imalat sanayi ciro endekslerine genellikle yakın düzeydedir. Bu bulgu sektörün büyümeyi iç pazardan çok, dış pazardan sağladığı ivme ile gerçekleştirdiğini ortaya koymaktadır. Yurt içi cironun artması için kamu ve özel kesimin ülkede üretilen makine imalat sanayi ürünlerini kullanmaya özendirilmesi ve makine imalat sanayinin yurt içi talebi karşılamaya dönük teknolojiye sahip ürün grubuna odaklanması gereklidir. Yurt içi ciro endeksi 2013 Aralık ayında 240,3 ile çok yüksek düzeye erişmiş ve 2014 Ocak ayında hızlı bir düşüşle 153,8 e gerilemiştir. Daha sonra yükseliş eğilimine girmiş ve makine imalatı sanayi yurt içi ciro endeksi imalat sanayine göre daha yüksek değerlerde gerçekleşmiştir. 2014 Mayıs ayında 192,8 olan sektör ciro endeksi aynı ayda imalat sanayi için 171,9 düzeyinde kalmıştır. 13
Sektörün yurt dışı ciro endeks değerleri imalat sanayi yurt dışı ciro endeks değerlerinden çok daha yüksektir ve daha hızlı artış göstermektedir. Bu veriler makine imalat sanayinin dış pazarlara dayalı büyümesinin önemli bir göstergesidir. Yurt dışı ciro endeks değeri 2014 Mayıs ayında 249,9 ile zirve yapmış ve 2010 yılından bu yana erişilen endeks değerlerinin üzerinde gerçekleşmiştir. Bu eğilim Makine İmalatı Sanayinin ihracat potansiyelini göstermesi açısından dikkat çekicidir. 14
Sektörün yurt dışı ve yurt içi ciro endekslerinin karşılaştırılması, sektörün dış pazarlardaki atılımını ortaya koymaktadır. Bu bulgu Makine İmalat Sanayi dış satışlarının desteklenmesi yanında, yurt içine yönelik uygulamalara da yer verilmesi ve Türkiye de üretilen makine ve teçhizat alımlarının özendirilmesi gereğini açıkça ortaya koymaktadır. İhale yasası, KDV ve ARGE/ÜRGE desteği gibi alanlarda sektöre özgü uygulamaların geliştirilmesi, dış ticaret açığı veren sektörün Türk ekonomisine katkısını artıracaktır. Tüm bunların yanında sektörün imalat sanayinin yatırımlarına yönelik makine ve teçhizat üretimini gerçekleştirebilmesi için teknoloji ve ürün geliştirme çabalarına odaklanması gereği açıktır. 15
Makine İmalatı Sanayi Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi, İmalat Sanayi Yİ-ÜFE değerlerinin çok altındadır. Artış hızı da çok düşük düzeylerde kalmıştır. Aradaki fark da giderek açılmaktadır. 2003 yılında 100 olan Yİ-ÜFE değeri, Makine İmalat Sanayinde 2014 Haziran ayında 201,17 değerine, imalat sanayinde ise 229,22 değerine erişmiştir. 2009 Ocak ayında 164,06 olan Makine İmalatı Sanayi Yİ-ÜFE değeri 2014 yılı Mayıs ayına kadar beş yılda %22,6 artarken aynı oran imalat sanayi için %50,2 olmuştur. Farkın açılması, sektördeki rekabetin fiyat düzeylerini önemli ölçüde etkilediğini, sektörün girdilerdeki fiyat artışlarını kendi ürünlerine yansıtamadığını ve sermaye yaratma gücünün zayıflığını göstermektedir. 16
Makine İmalat Sanayi Yurt Dışı Üretici Fiyat Endeksi de imalat sanayi YD-ÜFE değerlerinin altındadır. Ancak Yİ-ÜFE deki farka göre daha azdır. 2010 yılından bu yana Makine imalatı sanayi YD-ÜFE %32,4 artmış ve 100,9 dan 2014 Haziran ayında 133,58 düzeyine çıkmıştır. Aynı dönemde imalat sanayi YD-ÜFE ise %42,6 artış ile 97,87 düzeyinden 2014 Mayıs ayında 139,62 düzeyine çıkmıştır. Artış oranı imalat sanayi YD-ÜFE artış oranından düşük olmasına karşın sektörün Yİ-ÜFE de sağlanan artış oranından daha yüksektir. Bulgular Makine İmalatı Sanayinin maliyet artışlarını dış pazarlarda da fiyatlarına yansıtamadığını göstermektedir. 17
Makine İmalat Sanayi ve Alt Sektörler Dış Ticareti NACE 2 gruplamasına göre Makine İmalat Sanayi ihracatı 2003 yılında 2,2 milyar ABD Dolarından 2008 de 7,6 milyar ABD Dolarına çıkmıştır. Yaklaşık 3,5 kat artış göstermiştir. 2009 yılında kriz ile birlikte ihracat 5,9 milyar ABD Dolarına gerilemiş ve daha sonra artış eğilimi devam ederek 2010 yılında 6,8 milyar ve 2011 yılında ise yaklaşık 8,7 milyar ABD Doları düzeyine erişmiştir. 2012 yılında 9,5 milyar ABD Doları olan sektör ihracatı 2013 yılında 10,4 milyar ABD Dolarını aşmıştır. 2013 yılında ihracatta 2012 yılına göre %9,2 oranında artış sağlanmıştır. Bu artış oranı makine imalat sanayinin dış pazarlardaki başarısını ortaya koymaktadır. 2011 yılında önemli bir artış gösteren sektör ithalatı 2012 yılında %3 gerileyerek 22,8 milyar ABD Dolarına düşmüş, 2013 yılında ise hızlı bir artışla 26 milyar ABD Doları düzeyine yükselmiştir. 2012 yılında %42 olan ihracatın ithalatı karşılama oranı 2013 yılında %40 düzeyine gerilemiştir. 2014 yılı ilk altı ayda ihracat 5,6 milyar ABD Doları ve ithalat 12,1 milyar ABD Doları olurken ihracatın ithalatı karşılama oranı %45,8 düzeyine yükselmiştir. 18
Makine İmalat Sanayi nin 2007 yılında %5,97 olan ihracatının toplam Türkiye ihracatı içindeki payı, 2011 yılında %6,48 düzeyine erişmiştir. 2012 yılında ise makine imalat sanayi ihracatının toplam ihracat içindeki payı az da olsa düşerek %6,25 e gerilemiştir. 2013 yılında son yedi yılın en yüksek değeri olan %6,85 düzeyine çıkmıştır. Bu bulgu özellikle son yıllarda sektörün ihracatta önemli bir atılım yaptığını göstermektedir. 2014 yılının ilk altı ayında hedef pazarlar niteliğindeki çevre ülkelerdeki siyasi ve ekonomik karmaşaya karşın bu oran %6,93 düzeyine yükselmiştir. Sektör ihracatının Türkiye toplam ihracatı içindeki payının artışı sektörün ihracat potansiyelini ortaya koymaktadır. Sektör ürünleri ithalatının, Türkiye toplam ithalatı içindeki payında da 2012 yılında az da olsa bir gerileme görülmüş ve %9,63 e düşmüş ve 2013 yılında yeniden artarak %10,36 ya çıkmıştır. Bu oran sektör ürünlerinin Türkiye nin önemli ithal ürünleri arasında yer aldığını göstermektedir. 2014 yılının ilk altı ayında sektör ithalatının toplam Türkiye ithalatı içindeki payı %10,13 ile önceki yıla göre az da olsa gerilemiştir. Söz konusu ithalat talebinin yerli eşdeğer ürünlere yönelmesini özendirecek mekanizmaların, mevcut dış ticaret açığını azaltmada önemli rol oynayacağı açıktır. Tüm bunların yanında sektör iç talebi karşılayacak nitelikte ve ARGE ve ÜRGE çalışmalarına odaklanarak ileri teknoloji ile üretim yapan katma değeri yüksek ürün geliştirme çabalarına ağırlık vermelidir. Bu çabaların desteklenmesi sektörün ekonomiye katkısını artırması açısından kritik önem taşımaktadır. 19
2011 yılında makine imalat sanayinin toplam ihracatı içinde %19,5 payla ilk sırada yer alan Motorlar alt sektörünün bu payı gerileyerek 2012 yılında %17,9 ve 2013 yılında %17,8 olmuştur. Ancak söz konusu alt sektör makine imalat sanayi ihracatı içindeki payı açısından ilk sıradaki yerini korumuştur. 2014 yılı ilk altı ayda ise alt sektörün payı %18,05 düzeyinde gerçekleşmiştir. Endüstriyel Klimalar ve Soğutma sektörü ise 2011 yılında makine imalat sanayinin toplam ihracatı içindeki %13,2 payı ile ikinci sıradadır. Bu pay 2012 yılında %14,7 ve 2013 yılında %13,6 olmuştur. 2014 ilk altı ayda ise %13,41 olarak gerçekleşmiştir. Bu sektörün 2010 yılındaki payının %10,6 olduğu düşünüldüğünde sektörün ihracatta önemli bir atılım yaptığı görülmektedir. İhracattaki payı açısından 2013 yılında Diğer Makineler %7,9 ile üçüncü, Pompalar ve Kompresörler %7,6 ile dördüncü ve Takım Tezgahları %6,3 ile beşinci sırayı almıştır. 2014 ilk beş ayda söz konusu alt sektörlerin payları diğer makinelerde %7,9 pompalar ve kompresörlerde %8,3 ve takım tezgahlarında %6,01 olmuştur. 2013 yılında İnşaat ve Madencilikte Kullanılan Makineler, makine imalat sanayi ihracatından %5,8 pay ile altıncı ve bir önceki yıl ihracatta atılım yapan Tarım ve Ormancılık Makineleri ise %5,5 payla yedinci sıraya yerleşmiştir. Bu sektörün 2014 ilk altı ayda ihracat içindeki payı ise %6,7 ye çıkmış ve sıralamada iki basamak yükselmiştir. 2013 yılında makine imalat sanayi toplam ihracatı içinde payını artıran bazı alt sektörler ise Vanalar, Gıda Sanayi Makineleri ile Tekstil ve Konfeksiyon Makineleridir. 20
Motorlar alt sektörü, ihracatta olduğu gibi makine imalat sanayinin toplam ithalatı içinde ilk sırayı almaktadır. 2011 yılında %16,6 olan alt sektörün, sektör ithalatı içindeki payı yıllara göre gerilemiş ve 2013 yılında %14,2 olmuştur. 2014 ilk altı ayda ise söz konusu pay 2013 yılına göre yükselerek %15,18 olarak gerçekleşmiştir. Bu alt sektörü 2013 yılında %8,7 ile Diğer Makineler alt sektörü izlemiştir. 2013 yılında toplam ithalat içindeki payını %8,6 düzeyine yükselten Pompalar ve Kompresörler alt sektörü üçüncü sıraya çıkmıştır. 2014 yılında ilk altı ayda diğer makinelerin sektör ithalatı içindeki payı önemli ölçüde artarak %10,8 düzeyine yükselmiştir. Benzer yükselme eğilimi Pompalar ve Kompresörler sektöründe de görülmüş ve bu alt sektörün, 2014 ilk altı ay sektör ithalatı içindeki payı %9 düzeyine çıkmıştır. 2013 yılında Sektör ithalatı içinde %8,1 pay ile Tekstil ve Konfeksiyon Makineleri dördüncü olurken, sektör ithalatı içinde %7,6 pay ile İnşaat ve Madencilikte Kullanılan Makineler beşinci sırada yer almıştır. Takım Tezgahları %6,7 ile altıncı sıradadır. 2014 ilk altı ayda İnşaat ve Madencilikte Kullanılan Makinelerin sektör ithalatı içindeki payında önemli bir düşüş yaşanmış ve bu pay %5,5 düzeyine gerilemiştir. Takım Tezgahlarının sektör ithalatı içindeki payı ise artarak %7,1 düzeyine çıkmıştır. GSYH içinde önemli paylara sahip ve iç pazar potansiyeli yüksek İnşaat ve Tekstil sektörlerine yönelik makine ve teçhizat imalatının gelişmesi yanında, ithal hacmi yüksek motorlar, pompalar ve kompresörler ile ileri teknoloji ürünü makine imalatı sektörlerinde yeni yatırımlar ülke ekonomisine önemli katkı sağlayacaktır. 21
Makine imalat sanayinin alt sektörler bazında yıllara göre ihracatı ve ithalatı (NACE 2 Gruplaması) incelendiğinde sektörün bazı alt sektörlerde elde ettiği başarı ortaya çıkmaktadır. 2013 yılında Motorlar, Endüstriyel Klimalar ve Soğutma Makineleri, Pompalar ve Kompresörler, Reaktörler ve Kazanlar gibi birçok alt sektörlerde ihracatın ithalatı karşılama oranı düşmüştür. Tüm alt sektörler göz önüne alındığında Endüstriyel Klimalar ve Soğutma Makineleri dışında dış ticaret fazlası veren alt sektör bulunmamaktadır. Önemli dış ticaret açığı veren alt sektörler yatırım fırsatlarını ve odaklanılabilecek alanları göstermesi açısından dikkat çekicidir. 22
23
24
25
26
Sonuç olarak; Türkiye nin stratejik sektörleri arasında yer alan Makine İmalat Sanayi, 2013 yılında da ihracatını artırma başarısını göstermiştir. 2011 yılında 134,9 milyar ABD Doları olan toplam ihracat içinde yaklaşık 126 milyar ABD Doları olan toplam imalat sanayi ihracatından, makine imalat sanayi %6,94 pay almıştır. 2013 yılında ise 141,4 milyar ABD Dolarlık imalat sanayi ihracatından %7,36 pay alma başarısını göstermiştir. 2013 yılında sektör ihracatta imalat sanayi ortalama performansının üzerine çıkmıştır. 2014 yılının ilk yarısında da benzer eğilim sürmüştür. Makine İmalatı Sanayinin İmalat Sanayi ihracatı içindeki payı az da olsa artarak %7,41 düzeyine çıkmıştır. İlk altı ayda sektörün toplam imalat sanayi ithalatı içindeki payı ise %13,12 ye gerilemiştir. Bulgular sektörün girdi fiyatlarında ortaya çıkan artışları fiyatlarına yansıtamadığını ve ücret düzeylerinin imalat sanayi ortalamasına göre yüksek olduğunu ortaya koymaktadır. Söz konusu olumsuzluklar sektörün sermaye yaratma gücünü azaltmaktadır. Önemli tutarda dış ticaret açığı veren sektör iç pazar potansiyelinden yeterince yararlanamamaktadır. İşbirliği, stratejik ortaklık ve birleşmeler yoluyla güçlü sermaye yapısına sahip kurumların yaratılması, yoğun ARGE ve ÜRGE çabası gerektiren bu sektör için kaçınılmazdır. Sektör ileri teknolojiye sahip ürünler üzerine odaklanırken iç ve dış pazar potansiyelini birlikte değerlendirmelidir. Öncü sektörler arasında yer alan ve bu potansiyele sahip sektörün atılım yapabilmesi için sektöre özgün politikaların geliştirilmesi gereği bulunmaktadır. Sektör niteliği itibariyle az gelişmiş bölgelere göç etme olanağına sahip değildir. 2011 sonrası düzenlenen teşvik belgelerinde yer alan sabit yatırımların %90, inin ilk üç bölgede olması bu düşünceyi desteklemektedir. 27
Teşvik: Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkındaki Karar ve Makine İmalat Sanayi 19 Haziran 2012 28328 sayılı Resmi Gazete: Karar Sayısı: 2012/3305 ; 2014;6058 değişiklik Kararı:15/6/2012 tarihli ve 2012/3305 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararın 11 inci maddesinin beşinci fıkrası, 12 inci maddesinin ikinci fıkrası ve 15 inci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan 31/12/2013 ibareleri 31/12/2014 şeklinde, 12 inci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan 1/1/2014 ibaresi ise 1/1/2015 şeklinde değiştirilmiştir. TEŞVİK SİSTEMİ Temel olarak dört grupta toplanmaktadır. Genel teşvikler bölgelere göre asgari yatırım tutarını karşılayan tüm yatırımlara verilmektedir. Gümrük Muafiyeti ve KDV istisnası başlıca teşvik araçları olup, Sigorta primi işveren hissesi desteği ile Gelir vergisi stopaj desteği ön koşullu olarak verilmektedir. Tabloda gruplara verilen teşvik araçlarının hücreleri yeşil renkli verilmiştir. Boş olan hücreler söz konusu teşvikin grup için geçerli olmadığını ifade etmektedir. Hücrelerdeki açıklamalar ön koşulları açıklamaktadır. Gruplara ilişkin tanımlamalar ise kısaca aşağıdaki gibi ifade edilmektedir. Gümrük vergisi muafiyeti KDV istisnası. Vergi indirimi. Sigorta primi işveren hissesi desteği. Yatırım yeri tahsisi. Faiz desteği. KDV iadesi. Gelir vergisi stopajı desteği Sigorta primi desteği 1.Genel Teşvik Tersanelerin gemi inşa yatırımları için 6. bölgelerdeki yatırımlar için 2.Bölgesel Teşvik 3., 4., 5.ve 6. bölgelerdeki yatırımlar için 6. bölgelerdeki yatırımlar için 6. bölgelerdeki yatırımlar için 3.Büyük Ölçekli Yatırım 6. bölgelerdeki yatırımlar için 6. bölgelerdeki yatırımlar için 4.Stratejik Yatırım 6. bölgelerdeki yatırımlar için 6. bölgelerdeki yatırımlar için 1. Genel Teşvik: Asgari sabit yatırım tutarının 1. ve 2. bölgelerde bir milyon TL, 3., 4., 5. ve 6. bölgelerde ise 500 bin TL olması gerekir. 2. Bölgesel Teşvikler: Sektörün yatırım yapılan İl'de bölgesel teşviklerden yararlanabilecek nitelikte ve asgari yatırım tutarını karşılayacak büyüklükte olması gerekmektedir. 3. Büyük Ölçekli: Asgari yatırım tutarını gerçekleştirme. Makine İmalat Sanayi içi 50 milyon TL 4. Stratejik Yatırım: Bölge farkı gözetmeksizin, asgari yatırım tutarı 50 milyon TL, ithalat bağımlılığı yüksek ürünlerin üretimine yönelik (ithalat>yurt içi üretim kapasitesi), katma değer >%40, yatırım konusu ürün ithalatı >50 milyon TL Makine İmalat Sanayi için Büyük Ölçekli Yatırım 50 milyon TL olarak belirlenirken, Bölgesel Teşviklerde bölgelere göre aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi 500 bin TL ile 4 milyon TL arasında değişmektedir. Makine İmalat Sanayi nin Bölgesel Teşviklerden yararlanamadığı bölgeler Çanakkale nin ilçeleri olan Bozcaada ve Gökçeada ile İstanbul ilidir. BÖLGE EK-1 EK-2 A EK-2 B Asgari Yatırım Tutarı 1. Bölge 4 Milyon TL ANKARA ANTALYA BURSA ESKİŞEHİR İSTANBUL İZMİR KOCAELİ MUĞLA 2. Bölge 3 Milyon TL ADANA AYDIN BOLU ÇANAKKALE DENİZLİ EDİRNE ISPARTA KAYSERİ KIRKLARELİ KONYA SAKARYA YALOVA TEKİRDAĞ 3. Bölge 2 Milyon TL BALIKESİR BİLECİK BURDUR GAZİANTEP KARABÜK KARAMAN MANİSA MERSİN SAMSUN TRABZON UŞAK ZONGULDAK 4. Bölge 1 Milyon TL AFYONKARAHİSARAMASYA ARTVİN BARTIN ÇORUM DÜZCE ELAZIĞ ERZİNCAN HATAY KASTAMONU KIRIKKALE KIRŞEHİR KÜTAHYA MALATYA NEVŞEHİR RİZE SİVAS 5. Bölge 1 Milyon TL ADIYAMAN AKSARAY BAYBURT ÇANKIRI ERZURUM GİRESUN GÜMÜŞHANE KAHRAMANMARAŞ KİLİS NİĞDE ORDU OSMANİYE SİNOP TOKAT TUNCELİ YOZGAT 6. Bölge 500 bin TL BOZCAADA VE GÖKÇEADA MAKİNE TEÇHİZAT İMALATI SANAYİNİN BÖLGESEL DESTEKLERDEN YARARLANABİLECEĞİ İLLER Sektör Kodu:30 US-97 Kodu:29 AĞRI ARDAHAN BATMAN BİNGÖL BİTLİS DİYARBAKIR HAKKARİ IĞDIR KARS MARDİN MUŞ SİİRT ŞANLIURFA ŞIRNAK VAN BÜYÜK ÖLÇEKLİ YATIRIM 50 Milyon TL EK-3 11- Birden fazla bölgede gerçekleştirilecek bölgesel yatırımlar, görece daha fazla gelişmiş bölgenin desteklerinden yararlanır. 28
Makine İmalatı Sanayi Düzenlenen Yatırım Teşvik Belgeleri: 2013 yılında Türkiye Cumhuriyeti Ekonomi Bakanlığı verilerine göre Makine imalatı ile ilgili olarak toplam 314 Teşvik Belgesi düzenlenmiştir. Teşvik belgeleri toplam sabit yatırım tutarı 1.794 milyon TL olup öngörülen toplam istihdam ise 5291 kişidir. Data Sum of Belge Adedi 2.013 Yıl Yatırımın Cinsi Toplam 2013 Sum of Sabit Yatırım (Milyon TL) 2.013 Toplam 2013 Sum of İstihdam 2.013 Toplam 2013 Sum of Belge Adedi Toplamı Sum of Sabit Yatırım (Milyon TL) Toplamı Sum of İstihdam Toplamı Sermaye Komple Komple Komple Bölgesi Destek Sınıfı Diğer Tevsi Diğer Tevsi Diğer Türü Yeni Yeni Yeni Tevsi Yabancı Sermaye 9 6 13 28 345 35 114 494 313 94 729 1.136 28 494 1.136 1. Bölge 4 3 7 14 139 27 88 253 38 57 564 659 14 253 659 BÖLGESEL 2 1 4 7 49 16 83 148 15 35 544 594 7 148 594 BÜYÜK ÖLÇEKLİ 1 0 0 1 88 0 0 88 3 0 0 3 1 88 3 GENEL 1 2 3 6 1 11 5 18 20 22 20 62 6 18 62 2. Bölge 2 1 3 6 142 2 10 154 10 8 47 65 6 154 65 BÖLGESEL 0 0 2 2 0 0 9 9 0 0 36 36 2 9 36 BÜYÜK ÖLÇEKLİ 1 0 0 1 140 0 0 140 0 0 0 0 1 140 0 GENEL 1 1 1 3 2 2 2 5 10 8 11 29 3 5 29 3. Bölge 3 1 2 6 64 1 14 79 265 11 95 371 6 79 371 BÖLGESEL 2 0 2 4 11 0 14 24 15 0 95 110 4 24 110 BÜYÜK ÖLÇEKLİ 1 0 0 1 54 0 0 54 250 0 0 250 1 54 250 GENEL 0 1 0 1 0 1 0 1 0 11 0 11 1 1 11 4. Bölge 0 1 1 2 0 6 2 8 0 18 23 41 2 8 41 BÖLGESEL 0 1 1 2 0 6 2 8 0 18 23 41 2 8 41 Yerli Sermaye 12 94 180 286 52 435 813 1.300 113 1.968 2.074 4.155 286 1.300 4.155 1. Bölge 4 43 101 148 15 242 451 708 47 931 1.077 2.055 148 708 2.055 BÖLGESEL 2 16 26 44 11 126 225 362 18 490 464 972 44 362 972 GENEL 2 26 75 103 4 47 227 277 29 341 613 983 103 277 983 STRATEJİK YATIRIMLAR 0 1 0 1 0 69 0 69 0 100 0 100 1 69 100 2. Bölge 4 16 46 66 16 78 253 347 42 359 646 1.047 66 347 1.047 BÖLGESEL 3 10 30 43 14 68 153 235 37 297 448 782 43 235 782 BÜYÜK ÖLÇEKLİ 0 0 1 1 0 0 71 71 0 0 100 100 1 71 100 GENEL 1 6 15 22 2 10 30 41 5 62 98 165 22 41 165 3. Bölge 2 7 16 25 19 33 63 115 11 118 189 318 25 115 318 BÖLGESEL 1 5 12 18 17 30 58 106 5 97 167 269 18 106 269 GENEL 1 2 4 7 1 3 5 9 6 21 22 49 7 9 49 4. Bölge 1 15 10 26 1 51 31 84 3 283 112 398 26 84 398 BÖLGESEL 1 14 10 25 1 50 31 83 3 278 112 393 25 83 393 GENEL 0 1 0 1 0 1 0 1 0 5 0 5 1 1 5 5. Bölge 1 5 5 11 2 9 12 23 10 95 42 147 11 23 147 BÖLGESEL 1 5 4 10 2 9 11 22 10 95 40 145 10 22 145 GENEL 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 2 2 1 1 2 6. Bölge 0 8 2 10 0 22 2 24 0 182 8 190 10 24 190 BÖLGESEL 0 8 2 10 0 22 2 24 0 182 8 190 10 24 190 Genel Toplam 21 100 193 314 397 470 927 1.794 426 2.062 2.803 5.291 314 1.794 5.291 29
2013 yılında düzenlenen Teşvik Belgelerinde toplam sabit yatırımların %54 ü birinci, %28 i ikinci ve %11 i üçüncü bölge için öngörülmektedir. İlk üç bölgenin toplam içindeki payı %92,3 e ulaşmaktadır. Öngörülen sabit yatırımların %5,1 i dördüncü, %1,3 ü beşinci bölgede ve %1,3 ü altıncı bölgede yer almaktadır. Dikkat çeken bir nokta beş ve altıncı bölgede yabancı sermayeli kuruluşların teşvik belgesi bulunmamasıdır. Büyük ölçekli yatırım kapsamında /destek sınıfında düzenlenen dört teşvik belgesi içinde bir tevsi yatırımı söz konusudur ve komple yeni yatırım bulunmamaktadır. Diğer üçü ise diğer kapsamındaki yatırımlardır. Bu yatırımların bir tanesi birinci bölgede, ikisi ikinci bölgede ve birisi üçüncü bölgede yer almaktadır. Düzenlenen bu üç belgenin üçü de yabancı sermaye yatırımıdır. İstihdamda ise ilk üç bölgenin payı %85,3 düzeyindedir. Dikkat çeken bir nokta yaratılan istihdamın %51,3 ünün birinci bölgede olmasıdır. Bu bulgular sektörün gelişmiş bölgelerde faaliyet gösterebildiğini, teşvikler hangi ölçüde olursa olsun sektörün az gelişmiş yörelere göç etme olanağının bulunmadığı görüşünü pekiştirmektedir. 30
Birinci bölge için düzenlenen Teşvik Belgelerinde yatırımların %56 sı tevsi ve %28 i komple yeni yatırım niteliğindedir. İkinci bölgede ise komple yeni yatırımların payı %15,9 a düşmektedir. Dördüncü ve altıncı bölgelerde komple yeni yatırımlar düşük tutarlarda olmasına karşın diğer yatırımlara göre daha yüksektir. Genel olarak bakıldığında teşvik belgelerinde öngörülen toplam yatırımların %26,2 si komple yeni yatırım, %51,7 si tevsi yatırımı %22,1 si ise diğer yatırımlardır. 31
Teşvik mevzuatında süre 2014;6058 değişiklik Kararı ile 2014 sonuna kadar uzatılmıştır. 2014 yılında ilk beş ayda Türkiye Cumhuriyeti Ekonomi Bakanlığı verilerine göre Makine imalatı ile ilgili olarak toplam 113 Teşvik Belgesi düzenlenmiştir. Teşvik belgeleri toplam sabit yatırım tutarı 540 milyon TL olup öngörülen toplam istihdam ise 1540 kişidir. Data Yıl Yatırımın Cinsi Sum of Belge Adedi Sum of Sabit Yatırım (Milyon TL) Sum of İstihdam Sum of Belge Adedi Toplamı Sum of Sabit Yatırım (Milyon TL) Toplamı Sum of İstihdam Toplamı 2.014 Toplam 2014 2.014 Toplam 2014 2.014 Toplam 2014 Sermaye Türü Bölgesi Destek Sınıfı Diğer Komple Yeni Tevsi Diğer Komple Yeni Tevsi Diğer Komple Yeni Tevsi Yabancı Sermaye 3 0 3 6 10 0 18 28 44 0 57 101 6 28 101 1. Bölge 1 0 1 2 1 0 5 6 0 0 20 20 2 6 20 BÖLGESEL 0 0 1 1 0 0 5 5 0 0 20 20 1 5 20 GENEL 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0 0 0 1 1 0 2. Bölge 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 5 5 1 1 5 GENEL 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 5 5 1 1 5 3. Bölge 2 0 1 3 9 0 12 20 44 0 32 76 3 20 76 BÖLGESEL 2 0 1 3 9 0 12 20 44 0 32 76 3 20 76 Yerli Sermaye 10 44 53 107 28 202 283 512 90 702 647 1.439 107 512 1.439 1. Bölge 3 17 27 47 6 71 100 176 25 277 194 496 47 176 496 BÖLGESEL 1 7 8 16 3 46 63 112 20 148 71 239 16 112 239 GENEL 2 10 19 31 3 25 37 65 5 129 123 257 31 65 257 2. Bölge 3 9 12 24 10 31 73 114 41 120 218 379 24 114 379 BÖLGESEL 3 7 9 19 10 27 58 95 41 97 187 325 19 95 325 GENEL 0 2 3 5 0 4 15 19 0 23 31 54 5 19 54 3. Bölge 1 7 4 12 5 70 89 165 10 154 135 299 12 165 299 BÖLGESEL 1 6 2 9 5 69 13 88 10 144 50 204 9 88 204 BÜYÜK ÖLÇEKLİ 0 0 1 1 0 0 74 74 0 0 75 75 1 74 75 GENEL 0 1 1 2 0 1 2 3 0 10 10 20 2 3 20 4. Bölge 1 4 6 11 1 15 15 32 4 52 46 102 11 32 102 BÖLGESEL 1 4 6 11 1 15 15 32 4 52 46 102 11 32 102 5. Bölge 2 4 4 10 5 6 5 16 10 37 54 101 10 16 101 BÖLGESEL 2 4 4 10 5 6 5 16 10 37 54 101 10 16 101 6. Bölge 0 3 0 3 0 8 0 8 0 62 0 62 3 8 62 BÖLGESEL 0 3 0 3 0 8 0 8 0 62 0 62 3 8 62 Genel Toplam 13 44 56 113 37 202 301 540 134 702 704 1.540 113 540 1.540 32
2014 yılının ilk beş ayında da teşviklerin bölgelere göre dağılımında önemli bir değişim olmamıştır. İlk beş ayda sabit yatırım tutarlarına göre teşviklerin %33,9 u birinci, %21,4 ü ikinci ve %34,3 ü üçüncü bölgeye aittir. İlk üç bölgenin toplamı %89,6 düzeyine erişmektedir. İstihdamda ise ilk üç bölgenin payı %82,8 düzeyine erişmiştir. Önemli bir gelişme ise teşvik belgesi alan kuruluşlar içinde yabancı sermayelilerin payının sayısal, istihdam ve yatırım tutarı açısından çok azalmasıdır. 2014 ilk beş ayda sadece altı yabancı sermayeli kuruluş yatırım teşvik belgesi almıştır. Yabancı sermayeli kuruluşlarca alınan teşvik belgeleri içinde komple yeni yatırım bulunmaması ise diğer dikkat çekici bir noktadır. 33
2013 yılında olduğu gibi 2014 ilk beş ayda da tevsi yatırım teşvikleri ilk sıradadır. Toplam düzenlenen teşviklerde 301 milyon TL tevzi, 202 milyon TL komple yeni yatırım ve 37 milyon TL diğer sabit yatırım öngörülmüştür. Beşinci ve altıncı bölge için düzenlenen teşvik belgelerinde öngörülen sabit yatırımların 14,1 milyar TL si komple yeni yatırım niteliğindedir. Altıncı bölgede tevzi ve diğer yatırım ile ilgili teşvik belgesi düzenlenmemiştir. 34
2012-2013 ve 2014 beş ay düzenlenen teşvikler: 2012 yılından bu yana Makine İmalatı Sanayi için düzenlenen teşvik belgelerinin kapsamı sektördeki yatırım eğilimini ortaya koyması açısından önemli bir gösterge niteliğindedir. Sektörde 2012, 2013 yılı ve 2014 ilk beş ayda düzenlenen teşvik belgelerinde öngörülen sabit yatırımların %46,3 ü birinci bölgededir. İlk üç bölgenin payı ise %90,8 düzeyindedir. Dördüncü bölge ile birlikte bu oran %94,4 e çıkmaktadır. İstihdamda da durum değişmemekte ilk üç bölge öngörülen istihdamdan %85,92 pay almaktadır. Bu bulgular sektörün daha çok başta birinci bölge olmak üzere ilk iki bölgeye odaklandığını ortaya koymaktadır. Bu da sektörün özelliği açısından kaçınılmazdır. 35