İÇİNDEKİLER KISIM 1 KARİYER DANIŞMANLIĞINA GİRİŞ Bölüm 1: KARİYER DANIŞMANLIĞI: TEMEL KAVRAMLAR, BİLGİLER VE SÜREÇLER...3 KARİYER DANIŞMANLIĞI... 5 KARİYER DANIŞMANLIĞI İLE KARİYER REHBERLİĞİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER... 8 KARİYER KOÇLUĞU İLE KARİYER DANIŞMANLIĞININ AYRILAN YÖNLERİ... 11 KARİYER DANIŞMANLARI NERELERDE ÇALIŞIR?... 13 KARİYER DANIŞMANLIĞI EĞİTİMİ VE KARİYER DANIŞMANININ YETKİNLİKLERİ... 14 KARİYER DANIŞMANININ SAHİP OLMASI GEREKEN DEĞERLER... 15 İçtenlik-Saydamlık... 15 Danışanın Koşulsuz Kabulü ve Saygı Duyulması... 17 KARİYER DANIŞMANININ SAHİP OLMASI GEREKEN İLETİŞİM BECERİLERİ... 18 Odaklanma ve Etkin Dinleme... 18 Empati... 19 Özetleme ve Toparlamalar... 22 Sorular... 23 Konuşmaya Teşvik... 24 Pekiştirmek ve Desteklemek... 24 Danışanın Umudunu Artırma... 25 KARİYER DANIŞMANININ MESLEK VE İŞLER HAKKINDAKİ BİLGİ VERİCİ ROLÜ... 28 Danışanın Bilgi İhtiyacının Saptanması... 30 Bilgi Kaynağı Olarak Meslek ya da İş Sahibi İnsanlar... 33 Bilgi Kaynağı Olarak Meslek Sınıflandırma ve Mesleki Bilgi Sistemleri... 34 KARİYER DANIŞMANLIĞINDA KÜLTÜREL FARKLILIKLARIN ÖNEMİ... 36 KARİYER DANIŞMANLIĞINDA SÜREÇLER... 38 İlk Görüşme... 38 Yapılandırma... 40 Çalışma İşbirliğinin Sağlanması ve Güven Oluşumu... 41 Danışanın Dirençlerinin Farkına Varmak... 42 Kariyer Danışmanlığının Amacı ve Danışan Hedeflerinin Belirlenmesi... 43 Sonuçların Değerlendirilmesi ve İlişkinin Noktalanması... 46 Danışmanın Kendini Değerlendirmesi... 48 GRUP KARİYER DANIŞMANLIĞI VE GRUP KARİYER MÜDAHALELERİ... 50 KARİYER DANIŞMANLIĞININ DÜNYADAKİ GELİŞİMİ... 51 TOPLUMSAL GELİŞİMLER EŞLİĞİNDE KARİYER DANIŞMANLIĞININ TÜRKİYE DEKİ GELİŞİMİ... 55 TOPLUMSAL DEĞİŞİMLERİN KARİYER DANIŞMANLIĞI HİZMETLERİNE ETKİSİ... 57 KARİYER GELİŞİM HİZMETLERİNİN ETKİNLİĞİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ VE ARTIRILMASI İÇİN ÖNERİLER... 59 KARİYER DANIŞMANININ ETİK SORUMLULUKLARI... 62 BİRİNCİ BÖLÜMDE YARARLANILAN KAYNAKLAR... 63 v
Bölüm 2: DANIŞANI TANIMAK VE ONUN KENDİNİ TANIMASINA YARDIMCI OLMAK... 69 KARİYER KARARLARINDA ETKİSİ OLABİLECEK DANIŞAN ÖZELLİKLERİ... 70 Danışanın Yaşı... 70 Danışanın Cinsiyeti... 75 Kadın Olmanın Getirdiği Sorunlar... 78 Erkek Olmanın Getirdiği Sorunlar... 783 Danışanın Sosyoekonomik Seviyesi... 85 Danışanın Başarıları, Özsaygı ve Özetkinlik Düzeyleri... 91 Danışanın Yetenekleri ve İstidatları... 93 Danışanın Becerileri... 101 Danışanın İlgileri... 102 Danışanın Değerleri... 105 Danışanın Kişiliği... 107 Danışanın Cinsel Kimlik Yönelimleri... 111 Fiziksel ve/veya Zihinsel Engellilik... 112 Fiziksel Görünüm ve İmaj Normları... 115 Üstün Zekâlılık veya Yeteneklilik... 116 Kariyer Kararsızlığı ve Karar Verme Tarzları... 118 KARİYER DANIŞMANININ DANIŞANIN KİŞİSEL ÖZELLİKLERİNİN FARKINA VARMASINDAKİ ROLÜ... 120 DANIŞANIN DEĞERLENDİRİLMESİNDE ÖLÇME ARAÇLARININ KULLANIMI... 125 Ölçme Araçlarının Psikometrik Özellikleri... 125 Ölçme Araçlarının Danışan Tarafından Gerçekçi Biçimde Ele Alınmasını Sağlama... 130 Ölçme Araçlarından Faydalanırken Danışanın Sürecin İçine Aktif Biçimde Dâhil Edilmesi... 132 Ölçme Araçlarını Seçerken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar... 135 İKİNCİ BÖLÜMDE YARARLANILAN KAYNAKLAR... 136 KISIM 2 ÖZELLİK-ETMEN KURAMLARI Bölüm 3: MİNNESOTA İŞE UYUM KURAMI... 149 BİREYSEL İHTİYAÇLARDAKİ FARKLILIKLAR... 150 DEĞERLER... 152 İŞLERİN VE MESLEKLERİN İHTİYAÇLARI / DEĞERLERİ KARŞILAMA DÜZEYİ... 154 KİŞİNİN İŞİNDEN/MESLEĞİNDEN ALDIĞI DOYUM... 155 BİREYSEL YETENEK/BECERİLERDEKİ FARKLILIKLAR... 156 KİŞİNİN MESLEĞİNDEKİ/İŞİNDEKİ YETERLİLİĞİ... 157 KİŞİ VE ÇEVRENİN BİRBİRİNE UYGUNLUĞU... 158 MESLEKLERİN / İŞLERİN ÖZELLİKLERİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI... 159 KİŞİSEL ÖZELLİKLERLE MESLEKİ ÖZELLİKLERİN EŞLEŞTİRİLMESİ... 160 TARZLAR... 162 İŞE UYUM SAĞLAMA... 163 EMEKLİLİĞE GEÇİŞTE KURAMIN UYGULAMALARI... 169 KURAMIN ÖNGÖRÜLERİ VE BUNLARI DESTEKLEYEN ARAŞTIRMALAR... 172 KURAMIN TÜRKİYE YE UYGUNLUĞU VE KARİYER DANIŞMANLARINA ÖNERİLER... 175 ÜÇÜNCÜ BÖLÜMDE KULLANILAN KAYNAKLAR... 179 vi
Bölüm 4: HOLLAND IN TİPLER KURAMI... 185 TİPLER VE ORTAMLARIN (ÇEVRELERİN) ÖZELLİKLERİ... 186 Gerçekçi Tipler ve Ortamlar... 186 Araştırıcı Tipler ve Ortamlar... 187 Sanatçı Tipler ve Ortamlar... 188 Sosyal Tipler ve Ortamlar... 189 Girişimci Tipler ve Ortamlar... 190 Geleneksel Tipler ve Ortamlar... 193 TİPLERİN OLUŞUMU... 194 TİPLERİ DEĞERLENDİRMEK İÇİN GELİŞTİRİLEN ÖLÇME ARAÇLARI... 195 MESLEKİ ORTAMLAR/ÇEVRELER... 197 ÖLÇME ARAÇLARI OLMAKSIZIN TİPLERİN VE ORTAMLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ... 200 KURAM KAPSAMINDA GELİŞTİRİLEN DİĞER ÖLÇME ARAÇLARI... 201 UYUM, FARKLILAŞMA, TUTARLILIK VE KİMLİK KAVRAMLARI... 202 Uyum... 202 Farklılaşma... 203 Tutarlılık... 207 Kimlik... 208 BİREY İÇİN UYGUN ORTAMLARIN / MESLEKLERİN BELİRLENMESİ... 209 CİNSİYETE GÖRE HOLLAND IN TİPLERİ... 210 KİŞİLİK VE HOLLAND IN TİPLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER... 210 HOLLAND IN KURAMINI DESTEKLEYEN ÇALIŞMALAR... 211 KURAMIN TÜRKİYE DEKİ UYGULAMALARI VE KARİYER DANIŞMANLARINA ÖNERİLER... 213 DÖRDÜNCÜ BÖLÜMDE YARARLANILAN KAYNAKLAR... 216 Bölüm 5: MYERS-BRIGGS TİP KURAMI... 221 ALGILAMA VE KARAR VERMEDE FARKLILIKLAR... 222 Algılama... 223 Karar Verme... 225 ALGILAMA VE KARAR VERMENİN İKİLİ BİRLEŞİMLERİ... 227 Duyumsama-Düşünme... 228 Duyumsama-Hissetme... 228 Sezgi ve Hissetme... 229 Sezgi ve Düşünme... 229 DIŞADÖNÜKLÜK-İÇEDÖNÜKLÜK... 229 ALGILAMA VEYA KARAR VERMEDE BASKIN EĞİLİM... 231 KİŞİLİK MİZAÇLARI... 234 SJ (Duyumsayan-Karar veren)... 234 SP (Duyumsayan-Algılayan)... 234 NF (Sezgiyi Kullanan- Hisseden)... 235 NT (Sezgiyi Kullanan- Düşünen)... 235 16 KİŞİLİK TİPİ... 235 1. Dışadönük-Duyumsayan-Düşünen-Karar Veren (ESTJ)... 236 2. İçedönük-Duyumsayan-Düşünen-Karar Veren (ISTJ)... 237 3. Dışadönük-Duyumsayan-Hisseden-Karar Veren (ESFJ)... 238 4. İçedönük-Duyumsayan-Hisseden-Karar Veren (ISFJ)... 239 5. Dışadönük-Duyumsayan-Düşünen-Algılayan (ESTP)... 240 6. İçedönük-Duyumsayan-Düşünen-Algılayan (ISTP)... 241 vii
7. Dışadönük-Duyumsayan-Hisseden-Algılayan (ESFP)... 242 8. İçedönük-Duyumsayan-Hisseden-Algılayan (ISFP)... 246 9. Dışadönük-Sezgiyi kullanan-hisseden-karar Veren (ENFJ)... 247 10. İçedönük-Sezgiyi kullanan-hisseden-karar Veren (INFJ)... 248 11. Dışadönük-Sezgiyi kullanan-hisseden-algılayan (ENFP)... 249 12. İçedönük-Sezgiyi kullanan-hisseden-algılayan (INFP)... 250 13. Dışadönük-Sezgiyi kullanan-düşünen-karar Veren (ENTJ)... 254 14. İçedönük-Sezgiyi kullanan-düşünen-karar Veren (INTJ)... 259 15. Dışadönük-Sezgiyi kullanan-düşünen-algılayan (ENTP)... 260 16. İçedönük-Sezgiyi kullanan-düşünen-algılayan (INTP)... 261 16 FARKLI TİPİN GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİ... 262 KURAMIN GEÇERLİLİĞİNE YÖNELİK VERİLER VE KURAMI KULLANAN ARAŞTIRMALARDAN ÖRNEKLER... 265 KURAMI TEMEL ALAN ÖLÇÜM ARAÇLARI... 266 MBTI IN KULLANIMINDA DİKKATE ALINMASI GEREKEN NOKTALAR... 269 KURAMIN TÜRKİYE YE UYGUNLUĞU VE KARİYER DANIŞMANLARINA ÖNERİLER... 270 BEŞİNCİ BÖLÜMDE KULLANILAN KAYNAKLAR... 274 KISIM 3 YAŞAM DÖNEMLERİ KURAMLARI Bölüm 6: GOTTFREDSON IN DARALTIM, UZLAŞIM VE ÖZYARATIM KURAMI... 279 KURAMDAKİ TEMEL KAVRAMLAR... 280 Benlik ve Sosyal Alan kavramları... 280 Daraltım Süreci... 283 Uzlaşım Süreci... 287 Özyaratım... 290 KURAMIN GÖRÜŞLERİNİN KARİYER DANIŞMANLIĞINA UYGULANMASI... 293 KURAMI SINAYAN ARAŞTIRMALARDAN ÖRNEKLER... 297 KURAMIN TÜRKİYE YE UYGUNLUĞU VE KARİYER DANIŞMANLARINA ÖNERİLER... 301 ALTINCI BÖLÜMDE YARARLANILAN KAYNAKLAR... 304 Bölüm 7: DONALD SUPER IN MESLEKİ YAŞAM DÖNEMLERİ KURAMI... 307 SUPER IN KURAMINDAKİ TEMEL KAVRAMLAR... 308 Yaşam Süresi, Yaşam Alanı Yaklaşımı ve Yaşam Kariyer Gökkuşağı... 308 Rollerin Önemi... 311 Kariyer Önemi... 312 Benlik Kavramı... 314 Kariyer Olgunluğu ve Kariyer Uyumu... 314 YAŞAM EVRELERİ... 317 Gelişim Evresi... 319 Keşif Evresi... 325 Kuruluş Evresi... 331 Koruma Evresi... 335 Çekilme Evresi... 339 KARİYER DANIŞMANLIĞINA C-DAC YAKLAŞIMI... 341 KURAM KAPSAMINDA GELİŞTİRİLEN ÖLÇME ARAÇLARI... 342 viii
SUPER IN KURAMINI SINAYAN ARAŞTIRMALARDAN ÖRNEKLER... 344 KURAMIN TÜRKİYE DEKİ UYGULAMALARI VE KARİYER DANIŞMANLARINA ÖNERİLER... 345 YEDİNCİ BÖLÜMDE YARARLANILAN KAYNAKLAR... 349 KISIM 4 ÖĞRENME KURAMLARI Bölüm 8: KRUMBOLTZ UN SOSYAL ÖĞRENME VE PLANLI RASTLANTI KURAMLARI... 357 KARİYER DANIŞMANLIĞININ AMACI... 358 ÖĞRENME TÜRLERİ... 359 GENETİK ÖZELLİKLER VE ÇEVRESEL KOŞULLAR... 361 DEĞİŞİME VE GELİŞİME AÇIK ÖZELLİKLER OLARAK BECERİLER, İLGİLER, İNANÇLAR, DEĞERLER VE KİŞİLİK YAPILARI... 362 DANIŞANIN ÖĞRENME SÜRECİNDE KARİYER DANIŞMANLARI TARAFINDAN KULLANILABİLECEK YÖNTEMLER... 364 Gelişimsel ve Problemleri Önleyici Müdahaleler... 364 Amaca Uygun Tasarlanan ve İyileştirici Müdahaleler... 366 PLANLI RASTLANTI KURAMI VE KARİYER DANIŞMANLIĞINDA UYGULANMASI... 374 Açık Fikirlilik Olarak Kariyer Kararsızlığı... 375 Planlı Rastlantı Kuramının Kariyer Danışmanlığında Kullanılmasına Yönelik Adımlar... 379 KURAM KAPSAMINDA GELİŞTİRİLEN ÖLÇME ARAÇLARI... 385 KURAMIN GÖRÜŞLERİNİ DESTEKLEYEN ARAŞTIRMALARDAN ÖRNEKLER... 386 KURAMIN TÜRKİYE YE UYGUNLUĞU VE KARİYER DANIŞMANLARINA ÖNERİLER... 388 SEKİZİNCİ BÖLÜMDE YARARLANILAN KAYNAKLAR... 390 Bölüm 9: SOSYAL BİLİŞSEL KARİYER GELİŞİM KURAMI... 393 KURAMIN ANA KAVRAMLARI... 395 Özetkinlik... 395 Sonuç Beklentileri... 401 Kişisel Hedefler... 403 SOSYAL BİLİŞSEL KARİYER KURAMININ MESLEKİ İLGİLER, SEÇİM VE PERFORMANS İLE İLGİLİ AÇIKLAMALARI... 407 Kariyer İlgilerinin Gelişimi... 407 Seçim Süreci... 409 Performans... 410 KARİYER DANIŞMANLIĞINDA DİKKATE ALINMASI GEREKEN FAKTÖRLER... 411 Danışanın Seçim Alternatiflerinin Genişletilmesi... 411 Danışanın Engellerle Başaçıkmasına Yardımcı Olmak... 412 KURAMIN İŞ DOYUMU VE İŞ PERFORMANSININ ARTIRILMASINA YÖNELİK AÇIKLAMA VE ÖNERİLERİ... 414 KARİYER ÖZETKİNLİĞİ... 420 KURAMIN KAVRAMLARINI ÖLÇMEK ÜZERE GELİŞTİRİLEN ÖLÇME ARAÇLARI... 422 KURAMI SINAYAN VE KAVRAMLARINI KULLANAN ARAŞTIRMALARDAN ÖRNEKLER... 424 KURAMIN TÜRKİYE YE UYGUNLUĞU VE KARİYER DANIŞMANLARINA ÖNERİLER... 425 DOKUZUNCU BÖLÜMDE YARARLANILAN KAYNAKLAR... 428 SONUÇ... 435 ix