BAHÇE BİTKİLERİ
BAHÇE BİTKİLERİ TARIMI Bitkisel Üretimin Meyve ağaçları, asma, sebze ve süs bitkileri yetiştiriciliği ile uğraşan dalına Bahçe Bitkileri Tarımı adı verilir. Daha yaygın olarak Bağ - Bahçe Tarımı terimi kullanılır.
ISLAH Genetik, sitogenetik, biyoteknoloji TEMEL BİLİMLER Matematik, fizik, kimya MUHAFAZA Soğuk tekniği, termodinamik BAHÇE BİTKİLERİ UYGULAMALI BİLİMLER Fizyoloji, biyoloji, ekoloji ÖRTÜALTI YETİŞTİRİCİLİĞİ İnşaat-makine mühendisliği HASTALIK VE ZARARLILAR Zooloji, entomoloji, fitopatoloji
BAHÇE BİTKİLERİNİN SINIFLANDIRILMASI Bu sınıflandırma şeklinde, bitki türleri morfolojik özelliklerine göre sınıflandırılır. Çiçek yapıları (çiçek tipi, çiçek organlarının yapısı ve çiçek rengi) öncelikle tanımlanır. Bitkiler aleminin sistematik olarak sınıflandırılması: SİSTEMATİK SINIFLANDIRMA SINIF ALT SINIF TAKIM FAMİLYA Rosales Rosaceae CİNS TÜR Malus domestica ALT TÜR Rosaceae familyası çiçeği ÇEŞİT Amasya elması
Elma Malus domestica Cins ismi Tür ismi Çeşit Amasya Elması, Golden, Starking, Granny Smith, Fuji, Gala
SİSTEMATİK SINIFLANDIRMA Carl von Linne (1707-1778) - İsveçli taksonomist 3658 bitki sınıflandırmıştır! Eserleri - Systema Naturae - Bibliotecha Botanica - Fundementa Botanica - Genera Plantarum - Classes Plantarum
MEYVELER (Meyve Özelliklerine Göre) 1. Yumuşak Çekirdekliler (Elma, Armut, Ayva, Yeni Dünya, Trabzon Hurması) 2. Sert (Taş) Çekirdekliler (Kiraz, Vişne, Şeftali, Kayısı, Erik, Kızılcık, İğde) 3. Sert Kabuklular (Fındık, Ceviz, Badem, Antepfıstığı, Kestane) 4. Turunçgiller (Portakal, Mandarin, Limon, Altıntop, Turunç) 5. Üzümsü meyveler (Çilek, Dut, Ahududu, Böğürtlen) 6. Akdeniz Meyveleri (Zeytin, İncir, Muz, Yeni Dünya, Nar) 7. Keyif Bitkileri (Çay)
SEBZELER (Yenilen Kısımlarına Göre) 1. Meyvesi Yenenler (Domates, Biber, Patlıcan, Karpuz, Kavun, Hıyar, Kabak, Bamya) 2. Baklagiller (Fasülye, Bezelye, Bakla, Börülce) 3. Çiçek Yapıları Yenenler (Karnabahar, Brokkoli, Enginar) 4. Kök, Yumru, Soğanları Yenenler (Soğan, Sarımsak, Pırasa, Havuç, Şalgam, Turp) 5. Yaprakları Yenenler (Lahana, Ispanak, Marul, Salata, Tere, Maydanoz, Roka)
ASMALAR 1. Ürünü İçin Yetiştirilen Türler Vitis vinifera L. %96 (Sofralık, Kurutmalık, Şaraplık-Şıralık) Vitis labrusca %4 (Sofralık, Şıralık) 2. Filokseraya ve Nematodlara Dayanıklı Anaç Olarak Kullanılan Amerikan Türleri Vitis riparia Bunların hem birbiriyle Vitis rupestris Vitis berlandieri hem de Vitis vinifera ile melezlenmelerinden çok Vitis sayıda anaç elde edilmiştir.
SÜS (TASARIM) BİTKİLERİ 1. Kesme Çiçekler (Karanfil, Gül, Gerbera, Orkide) 2. İç Mekan (Saksılı) Süs Bitkileri (Kaplı olarak iç mekanda yetiştirilen tüm tek ve çok yıllık bitkiler) 3. Dış Mekan (Tasarım) Süs Bitkileri (Süs ağaç ve çalıları, mevsimlik tek ve çok yıllık çiçekler, yer örtücü bitkiler, çimler) 4. Doğal Çiçek Soğanları (Doğadan toplanan ve/veya kültüre alınarak çoğaltılan doğal soğanlı, yumrulu ve rizomlu bitkiler)
BİTKİSEL ÜRETİM DEĞERİNİN, TÜİK in 2011 yılı değerlerine göre bitkisel üretim için kullanılan alan 24.941 000 ha olup, bu alanın %20,8 i (5 192 000 ha) üzerinde bahçe bitkileri tarımı ve % 79,2 sinde (19 749 000 ha) tarla bitkileri tarımı yapılmaktadır. MEYVE ÜRETİMİNİN, % 23,5 Üzüm, % 13,3 Sert çekirdekliler % 19,5 Yumuşak çekirdekliler % 19,5 Turunçgiller % 10 Zeytin % 6,4 Sert kabuklular % 7,8 Diğer (Dut, Çilek, Ahududu, Nar, Trabzon hurması, Keçiboynuzu,Muz, İncir, Kivi, Avakado) oluşturmaktadır. SEBZE ÜRETİMİNİN, % 79 Meyvesi yenen, % 5,6 Yaprağı yenen, % 10,6 Soğansı, yumru ve kök, % 3,2 Baklagil sebzeler, % 1 Diğer sebzeler oluşturmaktadır.
Çizelge 2.1 Bahçe bitkilerinin tarım alanlarımız içinde kapladığı alan (1000 ha) BAHÇE BİTKİLERİNİN ORANI (%) TOPLAM BAHÇE BİTKİLERİ GENEL ZEYTİN ÜRETİM ALANLARI MEYVE ÜRETİM ALANLARI BAĞ ALANLARI SEBZE ÜRETİM ALANLARI TARLA BİTKİLERİ NADAS EKİLEN YILLAR 2000 18.207 4.826 793 535 2.553 600 26.379 4.481 17,0 2005 18.148 4.876 806 516 2.776 662 26.607 4.760 17,9 2008 16.582 4.259 761 483 2.904 774 24.505 4.922 20,1 2009 16.336 4.323 741 479 2.894 778 24.295 4.893 20,1 2010 16.460 4.249 729 478 2.956 784 24.394 4.947 20,3 2011 15.846 4.017 734 473 3.033 798 23.630 5.038 21,3 2012 15.463 4.286 831 462 3.085 814 24.941 5.192 20,8
Türkiye nin bitkisel üretimi içinde Bahçe Bitkilerinin alan olarak yeri (TÜİK 2011) BAHÇE BİTKİLERİ: %20,8 %3,1 %7,4 %2,0 %3,1 %16,9 %67,5 Ekilen Nadas Sebze Meyve Bağ Zeytin
Türkiye meyve üretimi (TÜİK 2012) %6,4 %7,8 %10 %23,5 Üzüm %13,3 %19,5 Yumuşak Çekirdekliler Turunçgiller 19,5% Sert Çekirdekliler Sert Kabuklular Diğer Meyveler Zeytin MEYVE ÜRETİMİ 2012 YILI ÜRETİM (TON) % TOPLAM ÜRETİM 17 820 000 YUMUŞAK ÇEKİRDEKLİ MEYVE TÜRLERİ 3 484 919 19,5 SERT ÇEKİRDEKLİ MEYVE TÜRLERİ 2 418 362 13,3 TURUNÇGİLLER 3 475 024 19,5 SERT KABUKLU MEYVE TÜRLERİ 1 151 354 6,4 ÜZÜMSÜ MEYVE TÜRLERİ 1 312 490 7,3 ÜZÜM 4 185 126 23,5
Toplam: 26,5 milyon ton SEBZE ÜRETİMİ (2012) Meyvesi Yenenler (Domates, Karpuz, Kavun, Hıyar, Biber, Patlıcan) % 79,6 Baklagiller (Taze Fasülye, Taze Bezelye, diğerleri) 3,2 Kök, Yumru, Soğanları Yenenler (Kuru soğan, şalgam, havuç, taze soğan, sarımsak) Yaprakları Yenenler (Lahana ve diğer Turpgiller, Salata- Marul, Ispanak) 10,6 Çiçek Yapıları Yenenler (Karnabahar, Enginar) 0,8 Diğer 0,2 5,6
Çizelge 2.2. Meyve üretiminin tür bazında dağılımı (TUİK 2012) MEYVELER 2012 YILI ÜRETİM (TON) TOPLAM ÜRETİM 17 820 000 YUMUŞAK ÇEKİRDEKLİ MEYVE TÜRLERİ ARMUT 442 646 AYVA 136 577 ELMA 2 888 985 MUŞMULA 4 606 YENİDÜNYA 12 105 3 484 919 SERT ÇEKİRDEKLİ MEYVE TÜRLERİ ERİK 300 046 İĞDE 4 896 KAYISI 760 000 KİRAZ 470 887 KIZILCIK 12 368 ŞEFTALİ-NEKTARİN 611 165 VİŞNE 186 443 ZERDALİ 35 483 2 381 288 ZEYTİN 1 820 000 4 201 000 TURUNÇGİLLER ALTINTOP 226 738 LİMON 710 211 MANDARİN 874 832 PORTAKAL 1 661 111 TURUNÇ 2 132 3 475 024 SERT KABUKLU MEYVE TÜRLERİ ANTEPFISTIĞI 150 000 CEVİZ 203 212 BADEM 80 261 FINDIK 660 000 KESTANE 57 881 1 151 354 ÜZÜMSÜ MEYVE TÜRLERİ ÇİLEK 351 834 DUT 74 170 İNCİR 275 002 KEÇİBOYNUZU 14 166 MUZ 207 727 NAR 315 150 TRABZON HURMASI 32 392 KİVİ 37 247 AVAKADO 1 463 AHUDUDU 4 080 ÜZÜM 4 185 126 5 497 619
Çizelge 2.2 Sebze üretiminin tür bazında dağılımı (TUİK 2012) SEBZELER 2012 Yılı TOPLAM ÜRETİM 26 557 674 YAPRAĞI YENEN Lahana (Baş) 481.511 Lahana (Yaprak) 85.023 Enginar 32.173 Kereviz 1.559 Marul (Göbekli+Kıvırcık) 350.482 Ispanak 222.225 Pırasa 229.359 Pazı 5.953 Tere ve Roka 12.165 Semizotu 6.945 Maydonoz 56.614 Nane 12.598 Dereotu 2.901 1 499 508 BAKLAGİL Fasulye 621.036 Bezelye 101.959 Bakla 40.471 Börülce 20.566 Barbunya 84.134 868 166 MEYVESİ YENEN Kavun 1.688.687 Karpuz 4.022.296 Balkabağı 93.612 Kabak (sakız) 302.374 Hıyar 1.741.878 Patlıcan 799.285 Bamya 36.001 Domates 11.350.000 Biber (Sivri) 748.422 Biber (Dolmalık) 383.213 SOĞANSI, YUMRU, KÖK SEBZELER Sarımsak (Kuru, Taze) 105,201 Soğan (Kuru, Taze) 1.886.785 Havuç 714.280 Turp (Bayır, Kırmızı) 146.442 Şalgam 1.537 Yerelması 883 DİĞER SEBZELER Karnabahar 169.097 Kuşkonmaz 7 21 165 768 3 024 232
TARIM SEKTÖRÜNDEKİ İTHALAT-İHRACAT KALEMLERİNİN DOLAR CİNSİNDEN DEĞERLERİ (2009-2010 DIŞ TİCARET MÜSTEŞARLIĞI VERİLERİ) SEKTÖRLER Değer 2000 2005 2008 2009 2010 2011 2012 Oran (%) Değer Oran (%) Değer Oran (%) Değer Oran (%) Değer Oran (%) Değer Oran (%) Değer Oran (%) Tahıl ve bitkisel ürünler 781 2,59 873 1,12 905 0,65 1.154 1,06 1.220 1,01 1.027 0,72 1.075 0,67 Bahçe bitkileri ürünleri 104 0,34 312 0,40 673 0,49 681 0,63 782 0,64 768 0,54 720 0,45 Tarım ve Hayvancılık 1.651 5,47 3.314 4,26 3.923 2,86 4.336 4,01 4.919 4,08 5.148 3,64 5.170 3,24 Hayvan ve hayvan ürünleri 15 0,04 34 0,04 135 0,09 146 0,13 174 0,14 298 0,21 368 0,23 Balıkçılık 24 0,07 139 0,17 240 0,17 188 0,17 156 0,12 186 1,31 190 0,11 Tarım ve Ormancılık 1.659 5,50 3.328 4,28 3.936 2,86 4.347 4,02 4.934 4,10 5.166 3,65 5.191 3,26 Madencilik ve taşocakçılığı 400 1,32 810 1,04 2.155 1,57 1.682 1,55 2.687 2,23 2.805 1,98 3.161 1,98 İmalat sanayi 25.517 84,63 68.813 88,65 Toplam 30.151 100 77.623 100 125.18 7 91,27 95.449 88,39 137.1 54 100 107.983 100 105.46 6 87,64 120.33 8 100 125.96 2 89,1 143.289 90,02 141.36 0 100 159.164 100 Değer 2013 Oran (%) 1.104 0,76 656 0,45 4.933 3,39 391 0,26 238 0,16 4.958 3,41 3.547 2,44 129.388 89, 10 145.215 100
Bahçe Bitkileri Ürünlerinin Genel İhracat Değerleri İçerisindeki Yeri (milyon dolar) SEKTÖRLER 2000 2005 2008 2009 2010 2011 2012 2013 I. TARIM 4.019.377 9.668.441 13.558.893 13.260.372 15.039.712 17.887.224 19.127.253 21.352.808 A. BİTKİSEL ÜRÜNLER 3.468.130 7.528.146 10.104.146 9.930.289 11.148.665 13.073.097 13.603.744 14.905.493 Hububat,Bakliyat,Yağlı Tohumlar ve Mamulleri 1.141.539 2.220.692 3.806.566 3.648.365 4.112.524 5.459.028 5.882.530 6.586.157 Yaş Meyve ve Sebze 396.750 968.626 1.770.762 1.955.040 2.184.303 2.339.308 2.180.176 2.351.780 Meyve Sebze Mamulleri 362.316 866.424 1.097.900 1.034.853 1.119.555 1.204.755 1.259.674 1.331.417 Kuru Meyve ve Mamulleri 418.923 636.747 1.081.512 1.111.730 1.243.308 1.372.595 1.364.650 1.439.207 Fındık ve Mamulleri 587.910 1.928.987 1.416.010 1.183.971 1.544.484 1.762.755 1.796.990 1.773.285 Zeytin ve Zeytinyağı 59.114 307.476 186.646 209.359 189.520 181.212 201.151 439.742 Tütün 488.377 563.781 699.038 737.821 698.728 677.121 845.418 906.814 Kesme Çiçek 13.201 35.415 45.713 49.150 56.242 76.322 73.154 77.092 B. HAYVANSAL ÜRÜNLER 171.345 412.942 854.194 828.729 962.309 1.421.426 1.661.916 1.988.676 Canlı Hayvan,Su Ürünleri ve Mamulleri 171.345 412.942 854.194 828.729 962.309 1.421.426 1.661.916 1.988.676 C. AĞAÇ VE ORMAN ÜRÜNLERİ 379.903 1.727.354 2.600.553 2.501.354 2.928.738 3.392.701 3.861.594 4.458.639 Ağaç Mamulleri ve Orman Ürünleri 379.903 1.727.354 2.600.553 2.501.354 2.928.738 3.392.701 3.861.594 4.458.639 II. SANAYİ 22.593.098 62.243.740 110.681.534 81.306.928 93.520.669 111.537.870 114.226.873 119.048.130 A. TARIMA DAYALI İŞLENMİŞ ÜRÜNLER 3.444.844 6.548.796 9.294.485 7.665.490 9.086.993 11.023.599 11.483.180 12.489.069 B. KİMYEVİ MADDELER 1.904.339 6.750.348 13.608.594 9.664.715 12.720.421 16.347.328 17.513.306 17.441.096 C. SANAYİ MAMULLERİ 17.243.916 48.944.595 87.778.455 63.976.723 71.713.255 84.166.943 85.230.387 89.117.966 III. MADENCİLİK 567.789 1.513.969 3.258.401 2.507.373 3.658.875 3.876.383 4.179.511 5.042.322 101.629.00 TOPLAM (*) 27.180.265 73.426.151 127.498.828 0 113.685.989 134.571.338 151.695.192 151.707.002
Bahçe bitkileri dış satımının türlere göre dağılımı (DIŞ TİCARET MÜSTEŞARLIĞI VERİLERİ, 2011) İhracat Kalemleri Gelir (1000$) Miktar (ton) İç Fındık Domates (taze/soğutulmuş) Kuru Üzüm Kuru Kayısı (zerdali dahil) Limon ve Lime (taze/kurutulmuş) Mandarin,klemantin,viking vb.(taze/kurutulmuş) Üzüm İncir (taze/kurutulmuş) Portakal (taze/kurutulmuş) Kiraz Zeytin Altıntop ve pomelo (taze/kurutulmuş) Hıyar ve kornişon Capsicum/pimenta cinsi meyveler İç Badem Elma Şeftali ve Nektarin Çilek Kayısı (zerdali dahil) İç Ceviz Kabak (Balkabağı, kabak ve su kabağı) Armut Kuru Soğan Antep Fıstığı(kabuklu, taze/kurutulmuş) Antep Fıstığı (kabuksuz, taze/kurutulmuş) Havuç ve Şalgam Patlıcan Mantar (Agaricus cinsi ve diğer mantarlar) Karpuz Pırasa ve diğer soğanımsı sebzeler Erik ve çakal eriği Kavun Kestane(kabuklu, taze/kurutulmuş) Kestane (kabuksuz, taze/kurutulmuş) Kabuklu Fındık Hurma (taze/kurutulmuş) Marul (baş marul ve diğer marullar) Lahana Ispanak, Yeni Zelanda ve bahçe ıspanağı Fasulye ve barbunya Kuru Erik Karnabahar ve Brokoli Sarımsak 1.054.280 400.691 520.190 296.503 266.481 292.700 162.593 196.610 230.258 156.393 25 107.945 67.059 74.914 65.189 28.515 28.049 19.855 41.613 59.756 25.420 10.252 20 4.799 24.057 9.362 9.419 7.821 6.551 4.322 14.163 3.174 16.280 21 4.456 4.424 751-864 1.128 886 610 310 161.461.534 560.291.324 224.947.399 101.549.819 367.217.267 405.892.964 209.395.604 63.932.990 327.190.172 55.038.861 8.576 165.717.434 88.633.805 69.721.932 7.508.624 68.773.939 43.539.536 21.425.890 56.201.910 5.439.985 35.088.906 16.199.705 5.608 663.286 1.664.483 52.173.220 11.419.503 474.322 27.204.023 8.164.115 25.591.951 5.393.651 5.442.004 15.988 1.487.893 2.916.241 881-707 889 343 1.257 309
TÜRKİYE NİN BAHÇE BİTKİLERİ GEN POTANSİYELİ BİTKİ GEN MERKEZİ (ANAVATANI) Bitkilerin ilk ortaya çıktıkları ve evrimlerini tamamladıkları yerlerdir.
Tanınmış Rus Botanikçisi (1887-1943) N.I. Vavilov 1926 yılında yayınladığı Studies on the Origin of Cultivated Plants isimli eserinde dünyada 8 bitki gen merkezi belirlemiştir. 1. Çin 2. Hindistan 3. Orta Asya 4. Yakın Doğu 5. Akdeniz 6. Etiyopya 7. Güney Meksika-Orta Amerika 8. Güney Amerika
Ülkemiz; Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerdedir.
Bu yüzden ülkemiz eşsiz bir tür ve çeşit zenginliğine sahiptir. Dünya da yetiştirilen 138 meyve türünden 75 i; 80 sebze türünden 60 ı ülkemizde yetiştirilirken; dünya üzüm üretiminin %96 sını sağlayan Vitis vinifera L. asma türünün gen merkezi Anadolu dur. Anadolu, asmanın yanı sıra aralarında zeytin, elma, armut, badem, ceviz, fındık, çilek, erik, antepfıstığı, nar, kiraz ve vişnenin de olduğu 38 meyve türü ile 7 sebze türünün (lahana, kavun, pırasa, karnabahar, kereviz, nane, pazı) anavatanıdır.
Ülkenin tür ve çeşit zenginliğinin yararları: 1. Farklı iklim koşullarına uyabilecek çeşitleri seçebilmek 2. Dış ve iç Pazar isteklerine, farklı değerlendirme şekillerine (sofralık, kurutmalık, konservelik vb.) uygun çeşitleri seçebilmek 3. Hastalıklara karşı dayanıklı çeşitleri seçebilmek
BAHÇE ÜRÜNLERİNİN BESİN DEĞERİ Bahçe ürünlerini beslenme açısından çok değerli kılan en önemli özellikleri vitaminler ve minerallerce zengin olmalarıdır. Bunun yanı sıra, kurutulmuş (üzüm, incir, kayısı, erik) ve sert kabuklu (fındık, badem, ceviz, antepfıstığı) meyvelerin kalori değerleri yüksektir. Ayrıca özellikle siyah renkli sofralık, kurutmalık ve şaraplık üzümler ile nar ve kırmızı pancar, yüksek antioksidan içerikleri nedeniyle son yıllarda değerleri artan ürünlerdir. Meyve ve sebzelerin lifli yapıları, sindirim sisteminin düzgün çalışması açısından çok önemlidir.