Kimya Her Yerde. Ünite

Ünite 4 Kimya er Yerde Su ve ayat 208 azır Gıdalar ve Temizlik Malzemeleri 224 Polimerler, Kozmetikler, İlaçlar, Kırtasiye Malzemeleri 242 Sanayide Kimya 260 Çevre Kimyası 276

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 208 İnsanlar su olmazsa hayatlarını devam ettiremez. Gübrelenmiş toprakta yetişmiş bitkiler İnsan Gübrelenmiş vücudunun toprakta büyük yetişmiş bir bitkiler çoğunluğu sudur. Bulutlar, yağmur ve kar yağışına neden olan su kaynaklarıdır. Gübrelenmiş toprakta yetişmiş bitkiler SU VE AYAT Su, canlı hayatının temel ihtiyaçlarındandır. Bütün canlıların yaşaması ve gelişmesi için suya ihtiyacı vardır. Çünkü su, canlı organizmaların büyük bir kısmını oluşturur. Örneğin insan vücudunun kütlece %70 ini, ağaçların kütlece %60 ını su oluşturur. Canlı hücrelerde meydana gelen biyolojik tepkimeler sulu çözeltilerde gerçekleşir. Doğadaki canlılardan özellikle insanlar, dünya yüzeyine düzensiz bir şekilde dağılmış su kaynaklarını hızla kirleterek kullanılabilirlik olasılığını azaltmaktadır. Kullanılabilir suyun doğada bulunuşu zamana ve mekâna göre büyük değişiklikler gösterir. Bu nedenle yeryüzündeki sular deniz suyu ve tatlı su olmak üzere ikiye ayrılır. Dünyadaki su kaynaklarının çok büyük bir kısmı okyanus ve denizlerde yer alır. Dünyadaki tatlı su kaynakları değerlendirildiğinde, yeraltı sularının tatlı su kaynaklarının %75 ini oluşturduğu söylenebilir. Yeraltı suları, kullanılabilir su kaynaklarının tamamını oluşturur: Yeraltı suları %95 Göller ve nehirler %3,5 Toprağın nemi %1,5 Su kaynakları genel anlamda dört farklı gurupta sınıflandırılabilir. Yüzey suları: Göl, nehir, çay, deniz ve okyanuslar Atmosferik sular: Kar, dolu ve yağmur Yeraltı suları Kozmik sular: Uzaydan meteoritlerle gelen sular Suyun atmosfer, karalar ve okyanuslar arasındaki döngüsüne su döngüsü denir. Su döngüsü güneş enerjisiyle desteklenen açık bir sistemdir. Yeryüzündeki suyun büyük bir kısmını buzullar, okyanuslar, denizler, göller ve nehirler oluşturur. Su döngüsü sırasında aşağıda belirtilen olaylar meydana gelir; Su, güneş ışınlarının etkisi ile denizler, göller ve nehirlerden buharlaşarak atmosfere geçer. avadaki su buharı yoğunlaşıp soğuyarak bulutları meydana getirir. Bulutlar belli bir soğuma oranına ulaştığında yağmur, kar ve dolu şeklinde yeryüzüne yağış olarak düşer. Yeryüzüne düşen suyun bir kısmı deniz, göl ve akarsulara karışırken bir kısmı da topraktan süzülerek yeraltı sularına karışır. Su döngüsü Bitkilerde fotosentez ve terleme etkinliğiyle su döngüsünün meydana gelmesine katkıda bulunmaktadır. Su döngüsü, suyun devamlı olarak yeryüzü ve atmosfer arasında sıvı halden gaz hale ve gazdan sıvı hale dönüşmesi olayıdır. Günümüzde suyun tasarruflu kullanılması büyük önem taşımaktadır. Suyu doğru kullanarak binlerce ton su tasarrufu sağlanabileceği bir gerçektir. Evlerde musluğu açık bırakmamak, bulaşıkları elde değil makinelerde yıkamak, diş fırçalarken ya da el yıkarken musluğu kapamak, bozuk muslukları tamir etmek/ettirmek su tasarrufu konusunda farkındalık oluşturmamız gereken alışkanlıklardır. Dünya nüfusunun hızla çoğalması, buna karşılık su kaynaklarının sabit kalması nedeniyle dünya nüfusunun %20 si yeterli içme suyundan mahrumdur. 2050 yılında dünya nüfusunun %40 ının su kıtlığı çekeceği tahminler arasındadır. Doğanın yeniden su üretemeyeceği, geri dönüşen suyun milyonlarca yıl önceki suyun aynısı olduğu unutulmamalıdır. Soru

- Dişleri fırçalarken suyu akar durumda bırakmamak - Bozuk muslukları tamir ettirmek - Çamaşır makinesini tamamen dolduğunda çalıştırmak - Daha kısa sürede duş yapmak - Yağmur suyu birikimi yapmak Yukarıdakilerden kaç tanesi su tasarrufu sağlayan olaylardır? Verilenlerin tamamı suyun tasarruflu kullanımını sağlayan tedbirlerdendir. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 Yanıt E Suyun canlılar için önemi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) İnsan organizmasının önemli bir kısmı sudan meydana gelir. B) ayatın devamlılığı için en önemli besin kaynağımızdır. C) Aşırı terleme ve ishal durumlarında su ihtiyacı azalır. D) Kan dolaşımının sürekliliğinde etkendir. E) Vücuttaki zararlı maddeler su ile atılır. Aşırı terleme ve ishal halleri dışında sağlıklı bir insanın günlük su ihtiyacı en az 1,5 litredir. Bu tür rahatsızlıklarda su ihtiyacı daha da artmaktadır. Yanıt C Su döngüsü ile ilgili; I. Suyun atmosfer, karalar ve okyanuslar arasındaki döngüsüdür. II. Güneş enerjisi ile desteklenir. III. er döngü bitiminde toplam su kütlesi artar. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt B 209

SULARDA SERTLİK ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Sert sular elbiselerin renginin solmasına ve yıpranmasına neden olur. Sular yerkabuğunda denizlere ve göllere doğru akarken farklı toprak türleri olan bölgelerden geçer. Bu bölgelerdeki bazı tuzlar örneğin, Mg 2+ ile Ca 2+ tuzları ve özellikle CaCO 3 ve CaSO 4 tuzları bu sularda çözünür. Böylece yeraltı sularında kalsiyum (Ca 2+ ) ve karbonat (CO 2-3 ) iyonları oluşur. Daha sonra bu sular, gerekli işlemlerden geçtikten sonra, borularla içme suyu olarak evlerimize kadar taşınır. İçme sularını ısıtıcıyla ısıttığımızda su buharlaşır; kalsiyum karbonat iyonları ise Kireçli topraktan geçen yağmur suları tekrar birleşerek ısıtıcı üzerinde kalsiyum karbonat tuzu içinde Ca 2+ iyonları oluşur. Böylece sert olarak çöker ve tortu oluşturur. Evlerde su kaynatmakta su meydana gelir. kullanılan kaplarda birikmiş tortular ise kaba sirke koyup kaynatmakla giderilebilir. İçerisinde kalsiyum (Ca 2+ ), magnezyum (Mg 2+ )gibi iyonlar bulunduran sular sert su olarak tanımlanır. Sert su, kireçli su olarak da bilinir. Suyun içerdiği çözünmüş kalsiyum ve magnezyum tuzları, suların sertliğini belirler. İki tür sert su vardır; geçici sert su ve kalıcı sert su. Geçici sert su bikarbonat iyonu (CO - 3 ) içerir. Suların sertliği Ca(CO 3 ) 2 ve Mg(CO 3 ) 2 tuzlarından kaynaklı ise su ısıtılarak yani kaynatma ile bu tuzlar karbonatları şeklinde çöktürülür. Kalıcı sert su ise CaSO 4 ve MgSO 4 tuzları kaynaklıdır. Kalıcı sertlik, suyun kaynatılması ile giderilemez. Na 2 CO 3 veya Na 3 PO 4 eklenir ve ortamdaki Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları karbonatları ya da fosfatları şeklinde çöktürülür. Sert sular çamaşır makinesinin ısıtıcısını kireçlendirir. İçerisinde Ca 2+ ve Mg 2+ gibi iyonları az sayıda bulunduran sular ise yumuşak su olarak adlandırılır. Suların sert ve yumuşak olması suyun içimi sırasında ağızda farklı bir tat bırakır. Yumuşak sular, sert sulara göre daha tatlı ve içimi güzel olan sulardır. Doğrudan şişelenebilir kaynak sularının sertlik derecesi oldukça küçüktür. Yani yumuşak sulardır. Ancak doğal kaynakların bir çoğu sert sudur. Örneğin Pamukkale travertenleri, o bölgede bulunan kaynak sularındaki Ca 2+ ve CO 3 2 iyonlarının çok fazla olmasından ve bu iyonların CaCO 3 tuzu şeklinde çökmesinden dolayı oluşmuşlardır. Sert ve Yumuşak Suların Kullanımı Arasındaki Farklar Sert sular sabunda bulunan maddelerle birleşerek çökelti oluşturur. Bu durum sabunun köpürmesini engeller. Sabun temizleme işlevini yerine getiremez ve sert sular fazla sabun kullanılmasına neden olur. Temizlik için kullanılan suyun yumuşak olması temizlik maddelerinde tasarruf sağlar. Sert sular, temizlikte kullanıldığında cam ve porselen eşyalarımızda çizilmelere ve matlaşmalara neden olurlar. Sert sularla yıkanan giysiler üzerinde oluşan tortular, zamanla grileşmeye ve renklerinin solmasına neden olur. Bu durum Sert suyla yıkanan bulaşıklar ve bardaklarda kireç lekeleri oluşur. giyim eşyalarının daha çabuk eskimesinin en önemli nedenlerinden birisidir. Bu yüzden bulaşık makinelerinde ve çamaşır makinelerinde kullanılan suyun yumuşak olması gerekir. Sert sular, yıkanan maddelere zarar verdiği gibi makinenin kendisine de zarar verir. Isıtıcının etrafında ya da su borularının içinde biriken tortu ısının iletilmemesine, borulardaki suyun akışının yavaşlamasına neden olur. Bu durum aletlerin çabuk arızalanmasına ve elektrik tüketiminin artmasına neden olur. 210 Sert su borularda tıkanma yapar. Sert suların her zaman kalp ve damar sağlığını koruyucu, kemik erimesini önleyici, kemik yapısını güçlendirici ve zeka gelişimini hızlandırıcı gibi özellikleri tıbbi uzmanlar tarafından da kabul görmüştür. Soru Sert sular ütülerde kireçlenme yaparak zamanla elektrik tüketimini artırır.

I. Boruların aşınması II. İçiminde tadının acı olması III. Sabunu köpürtmemesi Yukarıdakilerden hangileri sert suyun olumsuz özelliklerindendir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Sıcak olarak ısıtma sisteminde dolaşan sert sudaki kalsiyum (Ca 2+ ) iyonları borularda tortu oluşmasına neden olur. Sert suyun içiminde tadı acımsıdır. Sert sular, sabunda bulunan maddelerle birleşerek çökelti oluşturduğundan sabunun köpürmesi engellenir. Yanıt E ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Sudaki sertlik ile ilgili; I. Geçici sertlik kaynatma ile giderilebilir. II. Kalıcı sertlik dinlendirme yolu ile giderilebilir. III. Sert su, kaynatılıp buharlaştırıldığı kapta kireçlenmeye sebep olur. A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III Yanıt D 30 mg Ca 2+ iyonu 200 ml su 40 mg Ca 2+ iyonu 200 ml su 15 mg Ca 2+ iyonu 300 ml su I II III Yukarıdaki verilen su örneklerinin en sertten en yumuşağa doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) I > II > III B) III > II > I C) II > I > III D) III > I > II E) II > III > I Yanıt C Su sertliği ile ilgili, I. Su, çökelti verebilecek miktarda iyonlar içeriyorsa suyun sert olduğundan bahsedilir. II. Sert sular, temizlikte kullanıldığında cam ve porselen eşyalarımızda çizilmelere ve matlaşmalara neden olur. III. Evlerde su kaynatılan kaplarda oluşan tortular sirke ile giderilebilir. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt E 211

Sert Suların Yumuşatılması ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Kaynatılan sert sudaki kireç çöker. Sonuçta su yumuşar. Şehir şebekelerine verilen sular arıtım aşamasında belirli ölçülere kadar yumuşatılmaktadır. Ancak bir çok yerde bu yumuşatma yeterli olmaz. Bu nedenle evlerde ya da iş yerlerinde kullanılan suyun yumuşatılması ihtiyacı olabilir. Suyun kaynatılması sertliğin giderilmesi için kullanılan en basit yöntemdir. Kaynatılan sudaki sertlik veren iyonlardan olan Ca 2+ iyonu Ca 2+ + CO 2 Isı 3 CaCO 3 (k) şeklinde çöker. Böylece su bir miktar yumuşamış olur. Ayrıca suya sertlik veren Mg 2+ ve Ca 2+ iyonları ile suya sertlik vermeyen Na + iyonlarının yer değiştirilmesi temeline dayanan bir yumuşatma yöntemi de vardır. Bunun için sert su iyon değiştirici reçine yastıklarından geçirilir. Bu sistemde, sert su reçine içinden süzülerek geçirilir. Süzülme sırasında reçinede bulunan Na + iyonları ile suda bulunan Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları yer değiştirir ve sert su yumuşatılmış olur. Na + iyonları tükendiğinde reçine yastık artık sert suyu yumuşatamaz. Reçine yastığı tekrar kullanılabilir yapmak için derişik NaCI çözeltisinden geçirilir. İyon değiştirici maddeler; zeolit ya da yapay (suni) reçine olabilir. Zeolit, doğal gözenekli sodyum-potasyum alüminyum hidroksilikat polimeridir. Doğal ve sentetik (permutit) türleri vardır. Kullanma Sularının Arıtımı Bir tesisin suyunun yumuşatılması işleminde kullanılan yumuşatma sistemi Reçineye bağlanmış Ca 2+ ve Mg 2+ Musluk Yumuşak su çıkışı Sert su Kopmuş Na + İyon değiştirici reçine yastık Mg 2+ Ca 2+ İyon değiştirici reçinenin çalışması İçme ve kullanma sularının taşıması gereken bazı özellikler vardır. Bu özellikler; Su, kokusuz, renksiz, berrak ve içimi serinletici olmalı Su hastalık yapan mikroorganizma içermemeli Suda sağlığa zararlı kimyasal maddeler bulunmamalı Su, kullanıma uygun sertlik derecesine sahip olmalı Normal sertlikte su şeklinde özetlenebilir. Fenoller ve yağlar suya kötü koku ve tat veren maddelerdir. Bu nedenle sular bu maddeleri içermemelidir. Sular renksiz, berrak ve içilebilir sıcaklıkta (8-12 C) olmalıdır. Suyun ideal oksijen konsantrasyonu ise 5 mg/l sınırına sahiptir. Suda bulunabilen bazı mikroorganizmalar tifo, kolera ve sarılık gibi hastalıklara neden olur. Sudaki zararlı mikroorganizmaları yok etmek için en etkili yol dezenfeksiyondur. Arsenik, kadmiyum, krom, kurşun, cıva ve selenyum gibi zehirli maddeler suda kimyasal kirliliğe neden olur. Arsenik zehirlenmelerinde felç, sinir sistemi bozuklukları; cıvanın vücutta birikmesi ile baş ağrısı, yorgunluk, ruhi bozukluklar gibi sorunlar görülebilir. Kadmiyum bileşikleri baş ağrısı, susuzluk hissi, sinirlilik ve öksürük gibi rahatsızlıklara neden olur. Şehir sularındaki bulanıklık estetik açıdan önemli olduğu gibi suyun tadını da etkiler. Suda bulunan asılı katı maddeler ve çözünmüş organik maddeler bulanıklığa neden olur. Çeşme suyu Bu nedenle bulanıklık suda istenmeyen maddelerin varlığına işaret eder. Dezenfektasyon amaçlı yapılan klorlama işlemi bulanık sularda daha zararlı maddelerin ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle klorlama işleminin yapılabilmesi için sudaki bulanıklık değerinin belirli bir seviyede olması gerekir. Öte yandan bulanıklığın kaynağı evsel kirlenme, doğal bozunma ve endüstriyel kirlenme de olabilir. 212 Soru

İyon değiştirme yöntemi ile ilgili, I. Suya sertlik veren Mg 2+ ve Ca 2+ iyonları ile suya sertlik vermeyen Na + iyonlarının yer değiştirilmesi temeline dayanan bir yumuşatma yöntemidir. II. İyon değiştirme maddesi sonsuz ömürlüdür. III. Uygulanan işlem sonrası su dezenfekte edilmeden içilebilir. I. İyon değiştirme yöntemi olarak kullanılan iyon değiştirici reçinelerde suya sertlik veren Mg 2+ ve Ca 2+ iyonları ile Na + iyonları yer değiştirerek su yumuşatılır. II. İyon değiştirici reçineler derişik NaCI çözeltisinden geçirildiğinde tekrar kullanılabilir. III. Su dezenfekte edilerek kullanılır. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt A Aşağıdakilerden hangisi içme ve kullanma sularının taşıması gereken özelliklerden değildir? A) Kokusuz, renksiz olmalı B) astalık yapan mikroorganizmaları içermemeli C) Saf olmalı, iyonlardan arındırılmış olmalı D) Sağlığa zararlı kimyasal maddeler içermemeli E) Sertlik derecesi uygun olmalı Yanıt C Sudaki sertliğin giderilmesi, iyon değiştirici reçineler ile yapılır. Yukarıdaki şekilde iyon değiştirici reçinelerin nasıl görev yaptığı gösterilmiştir. Buna göre, I. Yumuşak su Na + iyonlarınca zengindir. II. Sertlik veren maddeler reçinedeki sodyum iyonu ile yer değiştirir. III. Sodyumun sertlik oranı kalsiyumdan çoktur. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Yanıt B 213

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Bir tesisin suyunu arıtma işleminde kullanılan arıtma sistemi Su Arıtım Süreçleri Suyun arıtılması yalnızca suların sertliğinin giderilmesi ile sağlanmaz. Ayrıca içtiğimiz suların hastalık yapıcı mikroorganizmalar ve çeşitli kirleticilerden de arındırılması gerekir. Çünkü doğada bulunan mevcut su kaynakları (göl, akarsu, baraj, kuyu vb.) bazı istisnalar dışında içme, kullanma ve sanayinin ihtiyaçları için doğrudan kullanılmaya uygun değildir. Su arıtımındaki aşamalar dinlendirme, kireç giderme, koagülasyon, havalandırma, klorlama ve koku giderim evreleridir. Suyun Dinlendirilmesi: Barajlar ve büyük dinlendirme havuzlarında gerçekleştirilen işlem, bulanık suyun dinlendirilmesi sırasında birçok yabancı maddenin dibe çökmesi esasına dayanır. Çöken maddeler, bulanıklığa neden olan katı ve suda çözünmeyen maddelerdir. Suyun dinlendirilmesi Kireç Giderme: Sert suda bulunan Mg(CO 3 ) 2 ve Ca(CO 3 ) 2 bileşikleri, sert sudan, sönmüş kireç (Ca(O) 2 ) ilavesiyle çöktürülür ve uzaklaştırılır. O iyonu, bikarbonat iyonu ile tepkimeye girerek su ve karbonat iyonu oluşturur. Karbonat iyonu, Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları ile tepkimeye girerek metal karbonatları halinde çöker. Kireç giderme Kokulu, yoğun ve yeşilimsi bir gaz olan klor, son derece aktif ve tehlikelidir. Klor, suda üreyebilen mikropları öldürdüğü için içme sularını ve yüzme havuzlarını arındırmakta kullanılır. Bu nedenle suların sık sık klorlandırılması gerekir. Koagülasyon: Atık su arıtımında, koloidal maddelerle askı halindeki çok küçük taneciklerin çökelmesini kolaylaştırmak için suya ilave edilen maddelere koagülant denir. Koagülasyon aşaması, koagülantların suya ilave edilişiyle hızla karıştırılması ile koloidal ve askıdaki katı maddelerle birleşip kolayca çökebilmesi esasına dayanır. Koagülasyon avalandırma: Çöktürme havuzlarından geçen atık sular, çelik borular ile havalandırma havuzlarına gönderilir. Bu havuzlarda, suya kirlilik veren maddelerin mikroorganizmaları okside ederek uzaklaştırması için hava oksijeni verilir. ava filtresi boyutu 0,3 mikrona kadar olan partiküllerin yaklaşık %95 ini giderebilmektedir. avalandırma İçme ve kullanma suyunun klorlanması 1932 yılında İstanbul da 1936 yılında Ankara da başlamış, 1940 tan sonra ülke çapında yaygınlaştırılmıştır. Klorlama ve Koku Giderilmesi: Suların hastalık yapıcı mikroorganizmalardan temizlenmesine dezenfeksiyon denir. En çok kullanılan dezenfeksiyon yöntemi klorlamadır. Klor suya karıştırıldığında sudaki bakteri ve mikroplarla tepkimeye girerek bunları parçalar. Dolayısıyla etkilerini yok eder. Klor, çok eski zamanlardan beri kullanılan iyi bir mikrop öldürücüdür. Klorlama 214 Soru

İşlemler Özellik I. Kireç giderme Geçici su sertliğini giderme II. Koagülasyon Koloidal maddelerin çökelmesini sağlama III. avalandırma Dipte biriken çamurun giderilmesi Su arıtımında kullanılan işlemlerden hangilerinin özelliği yanlış verilmiştir? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III I. Kireç giderme, geçici su sertliğini giderme işlemidir. II. Koagülasyon, koloidal maddelerin çökelmesini sağlama işlemidir. III. avalandırma, suya kirlilik veren maddeleri, mikroorganizmaları okside ederek uzaklaştırma işlemidir. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Yanıt B Aşağıdakilerden hangisi su arıtımındaki aşamalardan biri değildir? A) Kireç giderme B) avalandırma C) Klorlama D) Flotasyon E) Koku giderme Yanıt D Sudaki bulanıklık ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Suda bulunan asılı katı maddeler ve çözünmüş organik maddeler kaynaklıdır. B) Dezenfektasyon bulanıklığı giderir. C) Evsel kirlenme kaynaklı olabilir. D) Bulanıklığın giderilmesi su arıtım basamaklarından birisidir. E) Koagülasyon ile giderilir. Yanıt B 215

Evlerde Su Arıtımı ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Evlerde kullanılabilen su arıtma cihazı Doğal kaynak suyu Seyreltik çözelti Seyreltik çözelti Seyreltik çözelti Seyreltik çözelti Ozmos Ozmos (a) Ozmos (a) (a) Basınç Gaz Derişik çözelti Derişik çözelti Ters ozmos (b) Ters Ters ozmos ozmos (b) (b) Derişik çözelti Derişik çözelti Basınç Gaz Evlerde su arıtımı amacıyla kullanılan araçlarda sisteme giren şebeke suyu arıtılmış şekilde içme suyuna dönüşür. Bu cihazlarda 5 farklı filtre kullanılır. Suyla temasa geçen ilk filtre 5 mikron boyuta sahiptir. Çamur, pas ve asbest gibi tortuları tutarak suyun bulanıklığını giderir. Karbon filtre, başta klor olmak üzere kötü koku ve tat veren kimyasal maddeleri tutar. 1 mikron boyutlu filtre suyu Karbon filtre son kez süzer. Sonraki aşamada ters ozmos prensibi ile çalışacak membran filtre kullanılır. Filtreye gelen basınçlı su, gözenekleri milimetrenin milyonda birinden çok daha küçük olan membrandan geçerek en düşük molekül düzeyinde filtre edilir. Bu işlem sırasında suda bulunması olası zararlı karışımların ve mikropların tamamı dışarı atılır. Sudaki çözünmüş madde miktarı ortalama %90 düşürülerek suyun özü elde edilir. Bilinen en küçük boyutlu virüs membran gözeneğinden 20 kat büyüktür. Bu nedenle virüsler membrandan ge- Membran filtre çemez. Son aşamada membran filtreden elde edilen su tatlandırılır ve güvenli içme suyuna dönüştürülür. Sistemdeki filtrelerin kullanımlarının süreli olmasından dolayı zaman zaman değiştirilmeleri gerekir. Musluklara takılarak kullanılan filtreler, kullanım ilkelerine uygun kullanıldığı takdirde suyun sertliğini giderme konusunda işlev görebilir. Ev tipi filtreler genellikle kimyasal arıtma yapar, mikrobiyolojik arıtma sağlayamazlar. Ancak UV lamba veya gümüş filtre gibi özel birimler kullanılırsa su mikroplardan arındırılabilir. İşlenmiş içme suyu, yeraltı havzalarından elde edilen, ters ozmos ile saflaştırılıp ozonlanan ve damak lezzetine uygun olması için mineral ilave edilen sudur. Doğal kaynak suyu ya da işlenmiş içme sularının tercih edilmesi kişiye bağlıdır. İşlenmiş içme suyunun doğal kaynak suyundan farkı içme suyuna minerallerin ilave edilmesidir. Bu nedenle mineral düzeyi her zaman aynı düzeyde tutulabilir. Ancak doğal kaynak suyunda mineral yapısı mevsimsel olarak değişim gösterir. İşlenmiş içme suyu kaynağına bağlı olarak gazlı veya gazsız olabilir. Tercihe göre kaynağından çıkarıldıktan sonra da karbondioksit ile zenginleştirilerek gazlı hale getirilebilir. Doğal kaynak suları işleme tabi tutulmazken işlenmiş içme suları, dezenfeksiyon, filtrasyon, çöktürme, saflaştırma gibi işlemlere tabi tutulduğundan doğal su olarak değerlendirilemez. Deniz Suyundan İçme Suyu Eldesi Deniz suyundan içme suyu elde etmenin dayandığı prensip ters ozmos dur. Ters ozmos da aynen ozmos olayındaki gibi farklı derişimlere sahip iki çözelti yarı geçirgen zarla (membran) ayrılmıştır. Derişik çözelti tarafına ozmotik basınçtan daha yüksek bir basınç uygulandığında olay tersine döner (Yanda b şekli). Bu durumda derişik çözeltinin sıvı kısmı (çözücüsü) seyreltik çözeltiye doğru hareket eder. Böylece seyreltik çözelti daha seyreltik hale gelir. Derişik çözelti olarak deniz suyu (tuzlu su) kullanıldığında üzerine uygulanan 30-80 bar civarındaki basınç ile tuz ve diğer iyonlarından ayrıştırılarak içme suyunun değerlerine getirilebilir. Damıtma, deniz suyundan içme suyu elde etme yöntemlerinin bir diğeridir. Deniz suyu atmosfer basıncından düşük basınçlarda dolayısıyla 100 C nin altında kaynamaya bırakılarak damıtılır. Deniz suyunu tuzundan arındırma yöntemlerinden bir diğeri de deniz suyu basınçlanarak içinden metan gazı geçirmektir. Bu işlemde su yüzeyinde kısa sürede metan ve su moleküllerinden oluşan kristaller oluşur, geride ise tuz kalmış olur. Isıtılan kristallerden metan gazının buharlaşmasıyla su eldesi sağlanır. 216 Soru

İşlenmiş suların doğal kaynak suyundan en önemli farkı aşağıdakilerden hangisidir? A) Minerallerin ilave edilmesi B) Sertliğinin fazla olması C) Zararlı mikroorganizmaları içermesi D) Dezenfeksiyon edilmemiş olması E) Filtrasyon edilmemiş olması İşlenmiş suların doğal kaynak suyundan farkı içme suyuna minerallerin ilave edilmesidir. Yanıt A ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Aşağıdakilerden hangisi kaynak suları için doğru, işlenmiş sular için yanlıştır? A) Mineral düzeyi her zaman aynı düzeyde tutulabilir. B) Mineral yapısı mevsimsel olarak değişim gösterir. C) Gazlı ya da gazsız olabilir. D) İşleme tabi tutulur. E) İçme suyu olarak daima kullanım üstünlüğü vardır. Yanıt B Evlerde kullanılan su arıtımı cihazları ile ilgili, I. Şebeke suyunu arıtmak amaçlı kullanılır. II. Filtreleme yöntemine dayanır. III. Uzun süreli kullanımları sakıncalıdır. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt E I. Ters ozmos II. Damıtma III. Dekantasyon Yukarıdakilerden hangileri deniz suyundan içme suyu eldesinde kullanılır? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt B 217

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. Suyun dezenfeksiyonu işlemi ile ilgili, I. Kullanılan işlem ters ozmos prensibine dayanır. II. Sulardaki hastalık yapıcı mikroorganizmaların yok edilmesi veya etkisiz hale getirilmesi amacıyla uygulanır. III. Klor ve hidrojen peroksit işlemde yaygın kullanılan maddelerdir. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III 2. I. Suyun kaliteli ve içilebilir nitelikte olması için yararlı iyonlardan uygun miktarda içermelidir. II. Sert sular bazı temizlik maddelerinin kir çıkarma etkisini azaltır. III. Suda + ve O iyonlarının artması suyun sertliğini azaltır. IV. avalandırma, su arıtımında kullanılan yöntemlerden biridir. V. Su arıtımında aşamalardan biri olan havalandırma işleminde suya kirlilik veren maddeler, mikroorganizmalar okside edilerek uzaklaştırılır. Yukarıdaki cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar veren bir öğrenci kaç numaralı bilginin yanlış olduğunu söyleyebilir? ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. İyon değiştirici reçinelerde; I. Na + iyonu sudaki Mg 2+ iyonu ile yer değiştirir. II. Kimyasal olay meydana gelir. III. Ca 2+ iyonu sudaki Mg 2+ iyonu ile yer değiştirir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III 5. İçme suyunun arıtılmasında uygulanan koagülasyon sürecinde; I. Suda koloidal çözünmüş maddelerin çöktürülmesi sağlanır. II. Su zararlı mikroorganizmalardan ayıklanır. III. Su kaynatılır. yukarıdakilerden hangileri yapılır? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III 6. Aşağıda suların kaynatılması sonucunda meydana gelen bir kimyasal denklem verilmiştir. A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 suda Ca 2+ + CO 2-3 + ısı CaCO 3 + Yumuşatılmış su 3. Doğal kaynak suyu ve işlenmiş içme suyu ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır? 218 A) İşlenmiş içme suyu minerallerin eklenmesi ile oluşur. B) Doğal kaynak suyunda mineral yapısı mevsimsel olarak değişim gösterir. C) İşlenmiş içme suyu, kaynağına bağlı olarak gazlı veya gazsız olabilir. D) İşlenmiş içme suyu saf su olarak nitelendirilir. E) İşlenmiş içme suyunda mineral düzeyi her zaman aynı düzeyde tutulabilir. dibe çöker Tepkime ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez? Soru u A) Suların kaynatılması, suyun sertliğinin giderilmesinde kullanılan yöntemlerden biridir. B) Yumuşak sular kemik gelişimi için faydalıdır. C) Su kaynatıldığında, suya sertlik veren iyonlar kalsiyum karbonat şeklinde dibe çöker. D) Su, ilk duruma göre yumuşamış olur. E) İçindeki iyon sayısı azaldığından içme suyu olarak kullanılabilir.

1. Ters ozmos, bir dezenfeksiyon işlemi değildir. Dezenfeksiyon, klor ve hidrojen peroksit gibi maddelerin kullanıldığı sulardaki zararlı mikroorganizmaların yok edilmesi amacıyla uygulanan işlemdir. Yanıt D ÇÖZÜMLER 4. İyon değiştirici reçinelerde sert suyun yumuşatılması sağlanır. Kimyasal olaydır. Na + iyonu, sudaki Mg 2+ ve Ca 2+ iyonları ile yer değiştirir. Yanıt C ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 2. Suda + ve O - iyonlarının artması değil de Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarının artması suyun sertliğini artırır. Yanıt C 5. Koagülasyon işlemi sudaki koloidal ve askıdaki katı maddelerin kolayca çöktürülmesidir. Yanıt A 3. İşlenmiş içme suyu saf su değildir. İçerisine minerallerin eklenmesiyle oluşur. Yanıt D 6. Tepkime suların kaynatılması sonucunda meydana gelen tepkimedir. Yumuşak sular kemik gelişimi için faydalıdır cümlesi verilen tepkime ile ilgili değildir. Yanıt B 219

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. Doğadaki kaynak sularına saf suda denir. 2. Kokusuz, renksiz, berrak ve içimi serinletici olması içme suyunun özelliklerindendir. 3. Kaynatma yöntemi ile suyun kalıcı sertliği giderilebilir. 1. Suda kaynatılarak giderilemeyen sertliğe...... sertlik denir. 2. Sudaki mikroorganizmaları öldüren kimyasallara...... denir. 3. Sürekli... suyun kullanıldığı bir ısıtıcı zamanla kireçlenir. 4. Kimyasal işlemler ile mineral oranları istenilen düzeylere ayarlanan suya işlenmiş su denir. 4. Sert su ile yıkanan bulaşık ve lavabolarda beyaz...... oluşur. 5. En çok kullanılan dezenfektan malzemesi klor gazıdır. 5. Isıtıcılar etrafında bir tabaka oluşturan kireç...... sağlar ve ısının iletilmesini engeller. 6. Kaynak sularında çözünmüş iyon derişimi arttıkça sertlik derecesi artar. 6. İyon değiştirici reçinelerde sudaki Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları reçinedeki... iyonu ile değiştirilir. 7. Deniz suyundan ozmos yöntemi ile içme suyu elde edilebilir. 7. Kalıcı sertliği gidermek için Na 2 SO 4 kullanıldığında uygulanan yönteme...denir. 8. Sert sularla temizlik yapılmasının hiçbir zararlı sonucu yoktur. 8. İçilebilir su bekletildiğinde dibinde... oluşturmamalıdır. 9. Kullanılabilir su, saf su olarak nitelendirilir. 9.... suyun devamlı olarak yeryüzü ve atmosfer arasında sıvı halden gaz hale ve gazdan sıvı hale dönüşmesi olayıdır. 10. Klorlama yöntemi ile sulardaki sertlik giderilebilir. 10. Evlerde... amacıyla kullanılan araçlarda sisteme giren şebeke suyu arıtılmış şekilde içme suyuna dönüşür. 220 Soru 1. Y 2. D 3. Y 4. D 5. D 6. D 7. Y 8. Y 9. Y 10. Y 1. kalıcı 2. dezenfektan 3. sert 4. lekeler 5. yalıtım 6. Na + 7. çöktürme 8. tortu 9. Su döngüsü 10. su arıtımı

1. I. Sülfürik asit II. Yemek tuzu III. Klor IV. Sirke V. Amonyak Suları mikroplardan arındırarak içilebilir hale getirmek için yukarıdaki maddelerden kaç tanesi kullanılabilir? AÇIK UÇLU SORULAR 1 4. Şehir şebeke suyu ile ilgili; I. Doğrudan kullanılan kaynak suyudur. II. İşlenmiş sudur. III. Dezenfekte edilmiş sudur. yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur? 2 ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 2. I. NO - 3 II. Mg 2+ 5. III. CI - IV. SO 2-4 V. N + 4 Yukarıdakilerden hangisi suya sertlik veren iyonlardandır? Sert su 1. kap İyon değiştirici reçine yastığı Yumuşak su III 2. kap 3. I. Bir bölgedeki toprakta CaCO 3 tuzu oranı fazla ise o bölgedeki yeraltı suları sert olur. II. Suların sert ya da yumuşak olması suyun içimi sırasında ağızda farklı bir tat bırakır. III. Sudaki karbondioksit ve oksijen suya sertlik verir. IV. Suyun sertlik miktarını değiştirmek suyu rahatlıkla tüketebilmemiz için yeterli değildir. V. Sağlığımız açısından, suyun daha nitelikli olması için çeşitli işlemlerle suyun arıtılması gerekir. Yukarıdaki cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar veren bir öğrenci kaç numaralı bilginin yanlış olduğunu söyleyebilir? Yukarıdaki düzenekte birinci kapta bulunan sert su iyon değiştirici reçineden geçirilerek yumuşak su haline getiriliyor. Bu olayla ilgili; I. Birinci kaptaki Ca 2+ iyonları sayısı ikinci kaptakinden fazladır. II. Reçine yastığında Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları tutulur. III. İkinci kaptaki Mg 2+ iyonları sayısı birinci kaptakinden fazladır. IV. Bir iyon değiştirici reçine yastığı ile belirli bir miktardaki su yumuşatılabilir. V. İkinci kaptaki su, Na + iyonlarınca zengindir. yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur? III 4 221

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. Dünyadaki su kaynakları ile ilgili; I. Dağılımları homojenlik gösterir. II. Su kaynaklarının büyük bir çoğunluğu tatlı su kaynaklarıdır. III. Ülkeler için stratejik bir öneme sahiptir. 2. A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III III D) I ve III E) II ve III I Kokusuz, renksiz, berrak olmalı II TEST 1 4. Yağız; öğretmenin sorduğu sert suların genel özellikleri ile ilgili; I. Sabun ile etkileştiğinde köpük oluşturmaz. II. Kaynatılıp buharlaştırıldıkları kaplarda artık bırakmazlar. III. Tadı hoş olmayan sulardır. IV. Yiyeceklerin pişmesini olumsuz etkilerler. V. İçlerinde ağırlıklı olarak Mg 2+ ve Ca 2+ iyonları bulundururlar. cümlelerini sıralıyor. Buna göre, Yağız ın yazdığı hangi cümle yanlıştır? A) I B) II C) III D) IV E) V Sağlığa zararlı kimyasal maddeler içermemeli İçme suyu Saf olmalı Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda içme suyu ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir. Buna göre bu bilgilerden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I ve III 5. I. Kireçli su çamaşırların daha iyi temizlenmesini sağlar. II. Sert suların içilmesi kemik gelişimine faydalıdır. III. Sulara tat veren içindeki iyon ve minerallerdir. IV. İçme sularında değişik iyonlar bulunur. Yukarıdaki ifadeler doğru (D) ve yanlış (Y) olarak I, II, III ve IV yolunu izleyerek değerlendirildiğinde sıralama aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiş olur? A) Y, D, D, Y B) D, Y, D, Y C) Y, D, D, D D) D, D, Y, Y E) Y, Y, D, D 3. Sertlik iyonlarının yüzdesi 50 40 30 Ca 2+ 2+ Mg Mg 2+ Ca 2+ 20 Ca2+ Mg 2+ 6. 1. Klorlama 2. Reçine 3. Kalsiyum X Y Z İller 4. Sodyum 5. Magnezyum 6. Yumuşak su Şekildeki grafikte X, Y ve Z illerinde kullanılan içme sularındaki kalsiyum ve magnezyum iyonlarının oranları verilmiştir. Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Su sertliği en fazla olan il Y dir. B) İçimi en yumuşak olan su X ilindeki sudur. C) Z ilinde kullanılan içme suyuna sertlik veren iyonların toplamı %70 tir. D) İçme suyundaki kalsiyum miktarı en fazla olan il Z dir. E) Z ilindeki içme suyu, diğer illerdekine göre orta sertliktedir. Yukarıda verilen tablodan yararlanarak aşağıdaki sorulardan hangisini yanıtlayamayız? A) Kireçli suyun diğer adı nedir? B) Suyun sertliğinin giderilmesinde kullanılan iyon hangisidir? C) Suya sertlik veren iyonlar hangileridir? D) Suyun sertliğinin giderilmesinde hangi madde kullanılır? E) Su arıtımında kullanılan madde hangisidir? 222 1. C 1. C 2. E 2. E 3. C 3. D 4. C 4. B 5. B 5. C 6. B 6. A 7. E Soru

7. İçme suyunun arıtılması süresince İşlem Amaç I. avalandırma a. Dezenfektan II. Klorlama b. Okside etme III. Dinlendirme c. Çöktürme işlemleri ile belirtilen amaçların doğru eşleştirilmiş hali aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? I II III A) a b c B) b a c C) c b a D) b c a E) a c b 10. Çeşme suyu I Su kaynatılır. Isıtıcı Dinlendirilir. Banu kaptaki suyun bir kısmını başka bir kaba aktarır ve suyu kaynatır. Kaynatma işleminden sonra kaptaki suyu dinlendirir. Banu, birinci ve ikinci kaptan birer bardak su alır ve içer. Buna göre, yapılan deneyin sonucu, I. İkinci kaptaki suyun sertliği artmıştır. II. İkinci kaptaki suda Mg 2+ miktarı artmıştır. III. Kaynatma işlemi suyun sertliğini azaltır. II ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE yukarıda verilenlerden hangileri olabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III 8. Ters ozmos yöntemi ile su arıtılmasında; I. Deniz suyu kullanılır. II. Yalnızca tuz ayrıştırılır. III. Suyun buharlaştırılması esasına dayanır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I ve III E) II ve III 11. Dezenfeksiyon işleminde sular; I. Oksijen gazı II. astalık yapan mikroorganizmalar III. Klor gazı maddelerinden hangilerinden ayrıştırılır? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III 9. I. ( ) Kaynak sularının içerdikleri mineral oranları mevsimsel değişiklik gösterir. II. ( ) Kaynak suyu işlenerek mineral dağılımı değiştirilebilir. III. ( ) Zeolit yöntemi sert suların yumuşatılmasında kullanılır. IV. ( ) İşlenmiş su içilebilir. V. ( ) Yeraltı sularının tamamı sert sudur. Yukarıdaki cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar veren bir öğrenci kaç numaralı bilginin yanlış olduğunu söyleyebilir? A) I B) II C) III D) IV E) V 12. Doğanın yeniden su üretemeyeceği, geri dönüşen suyun milyonlarca önceki suyun aynısı olduğu düşünülerek su tasarrufu için yapılması gerekenler aşağıdakilerden hangisi olamaz? A) Evlerde musluğu açık bırakmamak B) Bulaşıkları bulaşık makinesinde değil elde yıkamak C) Yıkanırken küvet yerine duşu tercih etmek D) Sebze ve meyve yıkadıktan sonra arta kalan suyla çiçekleri sulamak E) Tıraş olurken gereksiz durumlarda musluğu kapatmak 1. C 7. B 2. E 8. D 3. C 9. E 4. C 10. C 5. B 11. A 6. B 12. B 7. E 223

AZIR GIDALAR VE TEMİZLİK MALZEMELERİ ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Gübrelenmiş toprakta azır gıda yetişmiş bitkiler AZIR GIDALAR Günümüzde dünya nüfusunun artış hızına karşılık kaynakların sınırlı oluşu, insanın zamanı oldukça tasarruflu ve verimli kullanması gerekmektedir. Teknolojinin gelişmesi, kent nüfusunun artması, kadının iş hayatına yoğun bir şekilde katılması, yoğun iş temposu, çocukların okulda daha uzun süre kalması, daha çok seyahat etme veya yalnız yaşama tercihleri vb. gibi etkenler, insanları hazır ve hızlı yemeklere yöneltmeye başlamıştır. amburger yiyen çocuk azır gıda; insanlar ve hayvanların artan ihtiyaçlarına karşılık olarak ortaya çıkan talebe karşı oluşmuş, üretilmesi ve tüketilmesi kolay, raf ömrü uzun olan çeşitli kimyasallar, koruyucu maddeler içeren besin maddelerine denir. azır gıdaları aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz; Toz ürünler; azır çorbalar, meyve içecekleri, tatlılar Unlu mamüller; azır ekmek, kek, gofret, kraker Fermantasyon ürünler; Ekmek, peynir, yoğurt, tereyağı, turşu, alkollü içecekler Dondurulmuş ürünler; Ayıklanmış sebzeler, patates kızartması, balık, dondurulmuş meyveler Konserveler; azır salçalar, marmelatlar, sebzeler, ton balıkları azır Gıdaların azırlanma Süreçleri 224 Gübrelenmiş toprakta azır gıda yetişmiş bitkiler Gübrelenmiş toprakta azır gıda yetişmiş bitkiler epimiz mutlaka bir manavda, bakkalda ya da pazarda sebze, meyve veya kuru gıda maddeleri almışızdır. Bunları alırken mutlaka en iyisini, en tazesini almaya çalışmışızdır. Ancak tonlarla hazır gıda üretimi yapan fabrikalarda durum hiçte böyle değildir. Buralarda toplu mal alımı olmakta, iyi, ezik, çürük, taze ya da bayat bir çok hammaddenin hepsi birlikte alınırken, aynı zamanda içlerine çeşitli kimyasallar katılmaktadır. Konserve azır gıdaların üretimi aşamasında koruyucular, boyalar, emülsiyonlaştırıcılar, tatlandırıcılar kullanılmaktadır. Ayrıca pastörizasyon, UT sütün işlenmesi gibi uygulamalar gerçekleştirilmektedir. Alura REDAC, amarant, azorubin ve eritrosin gibi renklendiriciler hazır gıdaların üretiminde kullanılan kimyasal katkı maddeleridir. Yine gıdalarda kullanılan E621 (Monosodyum glumat) gibi lezzet arttırıcı tatlandırıcılar insan sağlığı için olumsuz etkilere sahiptir. Düşük kalorili karışımlar ve alkolsüz içeceklerde de alternatif tatlandırıcı olarak sakkarin ve aspartam gibi maddeler kullanılmaktadır. Meyvelerin çürümesine neden olan kimyasal reaksiyonların önlenmesi ve bakterilerin çoğalmamasının sağlanması için koruyucu olarak sitrik asit, sodyum benzoat vb. maddeler patates cipsi, meyve suyu, işlenmiş et gibi gıdaların üretimine dahil olur. İnce parçacıkların diğer madde içinde kolaylıkla dağılabilmesi için lesitin, polisorbat 60 gibi emülsiyonlaştırıcılar, margarin, çikolata gıdalarında yaygın kullanım alanı bulur. Pastörizasyon işlemi gıda sanayinde besin maddelerini hastalık yapıcı mikroorganizmalardan arındırmak amacıyla uygulanan ısıtma yöntemidir. Pastörizasyonda sütün 70-75 C ısıda 15 saniye ya da 90 C ısıda 1 saniye bekletilmesi söz konusudur. Kutu sütlerinde ise UT (Ultra-ight Temperature) yöntemi kullanılır. Süt 135-150 C sıcaklıkta 2-4 saniye ısıtılır. UT li süt 4 ay, pastörize süt ise 3 gün dayanır. Pastörizasyon ve UT teknolojisinde kullanılan ısıl işlemler sütteki faydalı bakterileri ve onların ürettiği enzim ve vitaminleri tahrip eder. Soru

I. azır gıdaların pratik ve çekici gelmesi II. azır gıdaların gelişen teknoloji ile doğal gıdalardan daha sağlıklı olması III. azır gıdaların çeşitliliği Günümüzde hazır gıdaların kullanımının yaygınlaşması yukarıdakilerden hangileri ile ilgilidir? azır gıdalar pratik ve çeşitli olmasından dolayı yaygın olarak kullanılmaktadır. Doğal gıdalardan daha sağlıklı değildir. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt C Aşağıdakilerden hangisi yapay bir gıda sayılmaz? A) Çikolata B) Meyve suyu C) Margarin D) Fındık E) Patates cipsi Yanıt D Aşağıdakilerden hangisi hazır gıdaların üretimi sırasında kullanılan temel maddelerden değildir? A) Koruyucular B) Tatlandırıcılar C) Katalizör D) Boyalar E) Emülsiyonlaştırıcılar Yanıt C I. Dayanma süresini artırma II. Isıl işlem kullanma III. Sütteki faydalı bakterileri ve bakterilerin ürettiği enzim ve vitaminleri tahrip etme Yukarıdakilerden hangileri süte uygulanan UT işleminin özelliklerindendir? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III Yanıt E 225

GIDA KATKI MADDELERİ ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Gıda katkı maddesi Gübrelenmiş toprakta yetişmiş bitkiler Normal koşullarda tek başına tüketilmeyen veya gıda hammaddesi olarak kullanılmayan, tek başına besleyici değeri olan/olmayan, gıdanın tat, koku, görünüş, yapı ve diğer niteliklerini korumak, düzeltmek amacıyla kullanılmasına izin verilen maddelere gıda katkı maddesi denir. Gıda katkı maddelerindeki kullanım amaçlarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz; Gıdaların görünüşünü, lezzetini, yapısını iyileştirmek Biyolojik ve besleyici değerini korumak veya düzenlemek Gıdalardaki istenilmeyen değişiklikleri engellemek Gıdaların kalitesini, dayanıklılığını ve raf ömrünü uzatmak Gıdalardaki bozulma ve mikrobiyal gelişmeleri önlemek Gıdaların zehirleyici ve hastalık yapıcı etkilerini ortadan kaldırmak Gıda çeşitliliği sağlamak azır gıdalar, paketleri üzerinde, kullanım amaçlarına göre özel adlar "E" numaraları ile belirtilir. "E" numara sistemi ile gıda katkı maddelerinin temel işlevlerine göre sınıflandırılması: Katkı maddesi Katkı maddesi kodu 1. Renklendiriciler E 100-180 2. Koruyucular E 200-297 3. Antioksidanlar ve asit düzenleyiciler E 300-321 4. Emülgatörler ve stabilizatörler E 322-500 5. Asit-baz sağlayıcılar E 500-578 6. Tatlandırıcılar ve koku verenler E 620-637 7. Geniş amaçlı gıda katkı maddeleri E 900-927 E sistemine göre temel gıda katkı maddesi Gıda katkı maddesi Besinleri bakteri, küf vb. bozulmalarından korumak ve raf ömrünü uzatmak için kullanılan katkı maddesinin kodu aşağıdakilerden hangisidir? A) E 100 180 B) E 200 297 C) E 300 321 D) E 500 578 E) E 620 637 Besinleri bakteri, küf, maya bozulmalarından korumak ve raf ömrünü uzatmak için kullanılan katkı maddesi koruyuculardır. Katkı maddesi kodu ise E 200-297'dir. Yanıt B Gıda katkı maddesi Gıdaların etiketlerindeki "Üretim tarihi" ürünün üretildiği tarihtir. Ürünün kalitesinin en iyi olduğu tarihi gösterir. "Son kullanma tarihi" ise ürünün imalatçısı tarafından belirlenen, ürün kalitesini korurken kullanılması gerekli son tarihi ifade eder. Gıda alırken ambalajın üzerindeki son kullanma tarihi mutlaka kontrol edilmelidir. Bu tarihler belirlenirken gıdanın 2-4 C sıcaklıklarında saklanacağı dikkate alınır. Bu nedenle gıda bu sıcaklık koşullarında tutulmamışsa son kullanma tarihinin de bir önemi kalmayabilir. Gıdaların son kullanma tarihinden sonra tüketilmesi gıda zehirlenmelerine yol açabilir. Tavsiye edilen tüketim tarihi bulunan gıdalara süt ürünleri, pişirilmiş etler örnek verilebilir. Bulgurun üretim tarihi ve son kullanma tarihi 226 Soru

Aşağıdakilerden hangisi gıda katkı maddelerinin zararlarından değildir? A) Üretilmeleri sırasında içlerine katılan gıda boyaları ve kimyasalların kanserojen olması B) Obeziteye neden olma C) Raf ömürlerinin uzun olması D) Çocuklarda gelişim sürecini yavaşlatma E) Yetişkinlerde şeker, kalp ve damar hastalıklarına neden olma Gıda katkı maddeleri gıdaların raf ömrünü uzatır. Yanıt C ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE I. Normal koşullarda tek başına tüketilmez. II. Gıdanın tat, koku ve görünüşünü düzeltmek veya korumak amacıyla kullanılır. III. E numara sistemi ile sınıflandırılır. azır gıdalarda kullanılan katkı maddeleri ile ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt E I. Renklendiriciler II. Tatlandırıcılar III. Emülgatörler IV. Koruyucular V. Asit düzenleyiciler Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesi gıda katkı maddelerindendir? A) 5 B) 4 C) 3 D) 2 E) 1 Yanıt A Marketten alınan bir yoğurt kabının üzerinde ÜRT:20.06.14 SKT: 11.07.14 yazmaktadır. Buna göre, I. Ürün 20 aziran 2014 tarihinde üretilmiştir. II. Ürün kalitesini korurken kullanılması gerekli son tarih 11 Temmuz 2014 tür. III. Yoğurdun 11 Temmuz 2014 tarihinden sonra tüketimi gıda zehirlenmesine yol açabilir. A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II Yanıt E 227

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Sabun, günlük hayatta en çok kullanılan temizlik maddelerinin başında Gübrelenmiş gelmektedir. toprakta yetişmiş bitkiler TEMİZLİK MALZEMELERİ İnsanlar eski çağlardan bu yana çok çeşitli temizlik malzemeleri kullanmışlardır. Temizlenmek için süt, kül, kil ve bitki özlerini kullanan insanların, sabunu kullanmaya başlaması M.S.200 lere dayanır. Yediğimiz yemeğin artıklarının temizlenmesinden ev temizliğine, vücudumuzun temizliğine, giydiğimiz çamaşırların temizliğine kadar birçok alanda temizlik maddeleri kullanılmaktadır. Günümüzde yaygın olarak kullanılan temizlik malzemelerine örnek olarak, sabun, deterjan, çamaşır sodası, çamaşır suyu, kir ve yağ çözücüler verilebilir. SABUN Yağların bazik ortamda hidrolizlenmesi sonucu oluşan uzun zincirli (C 12 -C 18 ) karboksilli asitlerin sodyum (Na) veya potasyum (K) tuzlarına sabun, bu olaya ise sabunlaşma adı verilir. Sabunlaşma olayının tepkimesi aşağıdaki gibidir. Sabun C 2 COO C 17 35 C 2 O C COO C 17 35 + 3NaO 3C 17 35 COONa + C O C 2 COO C 17 35 Sodyum stearat C 2 O Gliseril stearat (sabun) Gliserin (Yağ) Genel olarak, yumuşak ve sert olmak üzere iki çeşit sabun vardır. Sodyum tuzu olanlar sert sabun (beyaz sabun), potasyum tuzu olanlar yumuşak sabun (arap sabunu) olarak adlandırılır. Aşağıda sert sabunun ve yumuşak sabunun açık formülleri gösterilmiştir. Sabun üretiminde baz olarak KO kullanılırsa yumuşak sabunlar elde edilir. C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 COO Na + Sodyum stearat (Beyaz sabun) (C 17 35 COONa) C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 COO K + idrofob (apolar kısım) idrofil (polar kısım) Potasyum stearat (Arap sabunu) (C 17 35 COOK) Not Sabunlar suyu seven (hidrofil) yapıdaki baş kısım ile suyu sevmeyen (hidrofob) kuyruk kısmından oluşurlar. Kirlerin temizlenmesi sırasında apolar yapıdaki hidrofob (suyu sevmeyen) kısım kire tutunurken, polar yapıdaki hidrofil (suyu seven) kısım ise suya tutunarak, kiri yerinden koparır. 228 Sabunun hafif ve güzel kokusu temizliği ve saflığı hatırlatır, dolayısıyla sabun temizliğin sembolüdür. Yumuşak sabunlar, suda sert sabunlara göre daha kolay çözündükleri için sıvı sabun ve traş köpüğü yapımında kullanılırlar. Sabunlar suda hidroliz olurlar ve ortamı bazik yaparlar. Sabun yapımında kullanılan yağlar bitkisel ya da hayvansal kaynaklı olabilir. Bitkisel yağlar (mısır yağı, hindistan cevizi yağı, pamuk yağı, zeytinyağı vb.) ile yapılan sabunlar suda kolaylıkla çözünür ve bol köpük yaparlar. ayvansal yağlar ile yapılan sabunlar ise sert ve suya dayanıklıdırlar. Yavaş çözünürler. Suyun sertliği sabun yapımında oldukça önemlidir. Sert sular ile yapılan sabundan tam verim alınamaz. Sabun üretiminde kullanılan bazı tuz çözeltileri yardımıyla sabunun ortamdaki diğer maddelerden temizlenmesi sağlanır. Kullanılacak tuz yüksek kalitede olmalıdır. Soru

Sabun molekülleri ile ilgili; I. Sulu çözeltileri bazik özellik gösterir. II. Yapılarında Na + veya K + iyonu bulunur. III. Polar ve apolar kısımlar içerir. A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Sabunlar kuvvetli baz ile zayıf asitlerden oluştuğundan bazik özellik gösterir. Yağ asitlerinin Na + veya K + iyonları ile yaptıkları tuzlara sabun denir. Polar ve apolar kısımlar içerir. Yanıt E ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Sabun molekülü ile ilgili; I. Üretimlerinde bitkisel ya da hayvansal yağlar kullanılır. II. Yağ asitlerinin KO ile tepkimesinden sert sabunlar elde edilir. III. Yumuşak sabunların yapısında sodyum (Na + ) iyonu vardır. A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III Yanıt A I. Sabun molekülünün polar kısmı yağlı kir ile etkileşir. II. Sabun moleküllerindeki hidrokarbon zinciri su ile etkileşen kısımdır. III. Yağ asitlerinin KO ile tepkimesinden elde edilen sabunun yaygın adı arap sabunudur. IV. Sabun molekülünün baş kısmı apolar kısımdır. Yukarıdaki ifadeler doğru (D) ve yanlış (Y) olarak I, II, III ve IV yolunu izleyerek sıralandığında aşağıdakilerden hangisi doğru olur? A) Y, D, D, D B) Y, Y, D, Y C) D, D, Y, Y D) D, Y, D, Y E) Y, D, Y, D Yanıt B I. Sabunun bileşiminde yağ asitleri bulunur. (D) (Y) II. Sabun molekülünde baş ve kuyruk kısımları vardır. (D) (Y) III. Sabunlar sert sularda çok etkilidir. (D) (Y) IV. Sert sabunlar yapılarında Na elementi içerir. (D) (Y) V. Yumuşak sabunların sudaki çözeltisi turnusol kağıdını kırmızıya çevirir. (D) (Y) Yukarıda her cümlenin sonunda doğru (D) ve yanlış (Y) sembolleri bulunmaktadır. Buna göre, bu cümleleri okuyan bir öğrenci kaç tanesini yanlış (Y) olarak işaretler? A) 5 B) 4 C) 3 D) 2 E) 1 Yanıt D 229

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Çamaşırlardaki kirleri çözmek için makinelerde deterjan kullanılmaktadır. DETERJANLAR Kir sökücü anlamına gelen deterjan petrol türevlerinden elde edilir. Toz, krem ya da sıvı olanları vardır. Deterjanın en önemli özelliği sert sularda bile köpürebilmesidir. Yaygın olarak kullanılan deterjan lauril alkolden elde edilen sodyum lauril sülfat tır. Deterjan sabunun yaptığı her işi yapmasına rağmen sabun, kullanım alanında deterjanın yerini alamamaktadır. C 3 (C 2 ) 10 C 2 O SO 3 Na + Sodyum lauril sülfat C 3 (C 2 ) 11 O SO 3 Na (Dodesil benzen sülfonat) Deterjan Apolar uç (idrofob uç) (kuyruk) Polar uç (idrofil uç) (baş) Moleküldeki uzun hidrokarbon zinciri kuyruk kısmı, tuz yapısındaki baz uç ise baş kısmıdır. Kuyruk kısmı apolar (hidrofob) baş kısmı ise polardır (hidrofil). Deterjanların Temel Bileşenleri Kir Sabun molekülü Su molekülü Kirin yapıştığı yüzey 1) Yüzey aktif maddeler: Yüzey aktif maddeler deterjanların temel bileşenidir. Yüzey aktif maddeler suyu seven (polar uç) ve suyu sevmeyen (apolar uç) kısımlardan oluşurlar. Yüzey aktif maddeler suyun yüzey gerilimini düşürerek, yıkama işleminin temizleme ve köpük oluşturma görevini yerine getirirler. 2) Köpük düzenleyiciler: Deterjanların içeriklerinde yüzey aktif maddelerin yanında bir köpük düzenleyici ve bir dayanıklaştırıcı (stabilizatör) kullanılması gerekir. Bu maddelerin fonksiyonu kiri temizlemek değil, köpüğün oluşumu ve kalıcılığı ile ilgilidir. 3) Sertlik gidericiler: Sert sulardaki Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarını tutmak için kompleks fosfatlar kullanılır. Sertlik giderici maddeler sayesinde deterjanlar, sert sularda daha etkin bir temizlik sağlayabilir. 4) Katkı maddeleri: Ağartıcılar (beyazlatıcılar), pas önleyiciler, optik beyazlatıcılar, koloidal taşıyıcılar, dolgu maddeleri (nem çekiciler ve topaklanmayı önleyiciler), dezenfektanlar, ovucular, enzimler, parfümler deterjan katkı maddeleridir. Sabun ve Deterjanların Temizleme Özelliği 230 Kirden temizlenmiş yüzey Sabun moleküllerinin kiri yapıştığı yüzeyden koparıp su ortamına taşıması Kirler genellikle yağ ve benzeri apolar organik maddeleri içerirler. Su ise polar bir moleküldür. Bir maddenin diğeri içinde çözünebilmesi için molekül yapılarının benzerlik göstermesi gerekir. Kir ve su molekülleri yapı olarak birbirine benzemediklerinden dolayı birbirleri ile karışmazlar. Bu nedenle kiri temizlemek sadece su kullanarak mümkün olmaz. Sabun ve deterjan gibi yapısında hem polar hem de apolar kısım bulunduran maddeler kullanmak gerekir. Kir apolar olduğundan, kirli maddenin bulunduğu suya sabun ya da deterjan eklendiğinde molekülün apolar (hidrofob) ucu kiri sarar. Polar (hidrofil) uç ise su ile güçlü bağlar oluşturur. Böylece kir bulunduğu ortamdan suya geçer ve kirli yüzey temizlenmiş olur. Soru

1 2 bileşiği ile ilgili; I. Sabun molekülüdür. II. Birinci kısım su, ikinci kısım kir ile etkileşir. III. Kuyruk kısmı apolar, baş kısmı polardır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III Sabun, karboksilli asitin Na veya K tuzudur. Bileşik karboksil grubu içermediğinden deterjandır. Birinci kısım yani apolar kısım kir ile etkileşirken, ikinci kısım yani polar kısım su ile etkileşir. Yanıt D ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Deterjan ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Yüzey aktif maddedir. B) Doğal yağlardan elde edilir. C) Bazik karakterlidir. D) Kir çözücü anlamına gelmektedir. E) Yağları ve kirleri çözerek suya aktarır. Yanıt B Deterjanlar ile ilgili; I. Petrol türevlerinden elde edilirler. II. Sabuna göre doğayı daha az kirletirler. III. Sabunların yaptığı her işi yaparlar. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III > Yanıt C Deterjanlar ile ilgili; I. Sert sularda kullanılamazlar. II. Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları ile suda çözünmeyen tuzlar oluştururlar. III. Karboksilli asitlerin tuzlarıdır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II Yanıt E 231

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Sabunla kirden arınma Deterjanlar bulaşık temizliği, kıyafetlerin temizliği gibi birçok temizlik işinde kullanılabilir. SABUN VE DETERJAN ARASINDAKİ BENZERLİKLER Suda çözünürler. Temizleyici ve dezenfekte edicidirler. Moleküllerinde polar ve apolar kısımlar vardır. Sulu çözeltileri baziktir. Organik maddelerdir. Yüzey aktif madde içerirler. Molekülde uzun bir hidrokarbon zinciri ve tuz yapısında bir baz kısmı vardır. idrokarbon kısmına kuyruk, baz kısmına baş denir. Sabun ve Deterjan Arasındaki Farklılıklar Sabun sert sularda deterjan kadar iyi temizlemez. Sert sularda bulunan Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları sabundaki Na + ve K + iyonlarıyla yer değiştirerek çökelek oluşturur. Böylelikle sabun molekülü aktivitesini yitirir. Oysa deterjanlar sert sulardaki iyonlarla çökelek oluşturmaz. Bu nedenle sert sularda da temizleme işlevini sürdürürler. Yapısında benzen halkası taşıyan deterjanlar (alkil benzen sülfonat deterjanları) benzen halkası oldukça kararlı olduğundan doğada mikroorganizmalar tarafından parçalanamazlar ve çevre kirliliği yaratırlar. Oysa uzun hidrokarbon zincirine sahip olan sabunlar kolaylıkla parçalanırlar. Bu nedenle sabunların çevreyi kirletici etkisi deterjanlara göre daha azdır. Sabun bitkisel veya hayvansal yağlardan elde edilirken, deterjanlar petrol türevlerinden elde edilirler. I. Deterjanlar sulara sertlik veren Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları ile çökelek oluştururlar. II. Sabunlar yüzey aktif madde içermezler. III. Deterjanlar, sert sularda sabunlardan daha çok köpük oluştururlar. IV. Deterjanların sert sularda temizleme özelliği sabunlardan fazladır. Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y) ile değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde edilir? A) Y, D, Y, Y B) Y, Y, D, D C) D, D, Y, Y D) Y, D, Y, D E) D, Y, D, Y Sabun köpüğü Deterjan köpüğü Deterjanlar sert sulardaki iyonlarla çökelek oluşturmaz. Bu yüzden sabunlara göre sert sularda temizleme özelliği fazladır. Ayrıca daha çok köpük oluşturur. Sabunlar yüzey aktif madde içerirler. Yanıt B alıların temizliğinde çeşitli temizlik maddeleri kullanılmaktadır. 232 I. Sert ve yumuşak sularda köpürürler. II. Bitkisel ya da hayvansal yağ içerirler. III. Polar ve apolar uçlar içerirler. Yukarıdakilerden hangileri sabun ve deterjanlar için ortak özellik değildir? A) Yalnız II B) I ve III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Sabunlar sert suda çökelek oluştururlar. Deterjanlar, bitkisel ve hayvansal yağlardan oluşmaz. İkisi de polar ve apolar uç içerir. Soru Yanıt C

Sabun ve deterjan ile ilgili; I. İkisinde de hidrofil ve hidrofob uçlar vardır. II. Sabunlar sert sularda çok köpürür. III. Sabunlar sert sulardaki Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları ile çökelek oluştururlar. A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Sabun ve deterjanın ikisinde de polar ve apolar yani suyu seven (hidrofil) ve suyu sevmeyen (hidrofob) uçlar vardır. Sabunlar sert sularda köpürmez, çökelek oluşturur. Yanıt D ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE C 17 35 COONa X Y bileşiği ile ilgili olarak; I. Beyaz sabundur. II. X ile gösterilen kısım kire tutunur. III. Temizlik malzemesidir. A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Yanıt E Kirin su içinde sabun molekülleri tarafından sarılması şematik olarak gösterilmiştir. Buna göre, I. Kir apolar, su polar olduğundan sabundaki iki uçta temizleme işlemine katılır. II. Sabunun apolar kısmı suya bağlanır. III. Sabunun hidrofil kısmı kire bağlanır. A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III Yanıt A 233

ÇAMAŞIR SODASI ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Çamaşır sodası yağlı bulaşıklar için iyi bir temizleyicidir. Formülü Na 2 CO 3 olan çamaşır sodasının kimyasal adı sodyum karbonattır. Suda çözündüğünde oluşan Na + iyonları sertliğe neden olan Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları ile yer değiştirerek çökelek oluşumunu sağlar. Böylece çamaşır sodası sert suyu yumuşatmış olur. Yani suyun sertliği giderilmiş olur. Çamaşır sodasının temizleme özelliği de vardır. Suda çözündüğünde su ile hidroliz olan çamaşır sodası, sodyum hidroksit ile sodyum bikarbonat oluşturur. Çamaşır sodası idroliz Na 2 CO 3 + 2 O NaO + NaCO 3 (Çamaşır sodası) (Sodyum hidroksit) (Sodyum bikarbonat) Tepkime sonucu oluşan NaO çözeltisinde yağların hidrolizi gerçekleşir ve sodyum tuzu (sabun) oluşur. Bu şekilde çamaşır sodası ile yağlı yüzeyler temizlenmiş olur. ÇAMAŞIR SUYU Çamaşır suyu yükseltgenme yoluyla maddeleri beyazlatma veya ağartma etkileri olan kimyasal adı sodyum hipoklorit (NaCIO) olan temizlik ve hijyende kullanılan maddedir. Günlük hayatımızda en çok kullandığımız çamaşır suyu aşağıdaki tepkimeye göre elde edilir; 2NaO + Cl 2 NaClO + NaCl + 2 O Çamaşır suları özellikle mikrop öldürücü olarak kullanılmaktadır. Mandıralarda, su sağlayan ünitelerde, ev işlerinde mikrop öldürücü olarak kullanılır. Ayrıca birinci dünya savaşında yaraların tedavisinde de kullanılmıştır. Çamaşır suyu Çamaşır suları, klorlu çamaşır suyu ve oksijenli çamaşır suyu olmak üzere iki çeşittir. Klorlu çamaşır suyu NaClO'nun % 5'lik sulu çözeltisidir. Ağartıcı etkisi vardır. Oksijenli çamaşır sularında ise sodyum perborat monohidrat (NaBO 3. 2 O) bulunur. Oksijenli çamaşır sularının ağartma özelliği yoktur. Bu nedenle renkli çamaşırlarda da kullanılır. Genel olarak çamaşır suları kolay bozunurlar. Sıcaklık, metal iyonları, çözeltinin p değeri, ışık gibi etkenler çamaşır suyunun bozulmasına neden olur. UYARI Çamaşır suyu asla amonyak içeren temizleyicilerle ya da tuz ruhu gibi asidik temizleyicilerle birlikte kullanılmamalı, çıplak elle temastan kaçınılmalı, buharı uzun süre solunmamalıdır. ijyen Amacıyla Kullanılan Temizlik Maddeleri Bulunduğumuz ortamların ya da yediğimiz gıdaların fazla miktarda zararlı mikroorganizma içermesi durumunda gıda zehirlenmeleri ve çeşitli enfeksiyonlar oluşabilmektedir. Bu nedenle yaşadığımız ve çalıştığımız ortamların, gıdalarımızın ve üretildikleri ortamların hastalık yapıcı mikroorganizmalardan arındırılması gerekir. Temizlik malzemeleri kuvvetli baz ya da asit özellik taşır. Kireç çözücüler CI, tuvalet temizleyiciler CI, 2 SO 4, yağ çözücüler NaO, lavabo açıcılar ise NaO ve KO içerir. 234 Çamaşır suyu kirlenen beyaz çamaşırları beyazlatır. UV ışınları dezenfeksiyon ve steril amacı ile kullanılabilir. Dezenfeksiyon zararlı mikroorganizmaların inaktif edilmesi, sterilizasyon ise mikroorganizmalardan arındırma işlemidir. UV ışınları genellikle ortam havası ve yüzeylerin dezenfeksiyonunda, suyun ve cerrahi aletlerin sterilizasyonunda kullanılır. İnsan üzerinde olumsuz etkiye sahip olması ise başlıca dezavantajdır. Soru

Çamaşır sodası ile ilgili; I. Kimyasal formülü NaOCI dir. II. Sulu çözeltisi baziktir. III. Suda çözündüğünde suyun sertliği azalır. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Çamaşır sodasının formülü Na 2 CO 3 'tür. Na 2 CO 3 + 2 O S NaO + NaCO 3 tepkimesine göre baziktir. Suda çözündüğünde Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarını MgCO 3 ve CaCO 3 halinde çöktürerek sertliği giderir. Yanıt D ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Çamaşır suyu ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır? A) Kimyasal adı sodyum hipoklorittir. B) Sulu çözeltisi sıcaklıktan ve ışıktan etkilenmez. C) Ağartıcı (renk giderici) etkisi vardır. D) Oksitleyici bir maddedir. E) Dezenfektan etkisi vardır. Yanıt B I. Çamaşır sodası temizlik malzemesi olarak kullanılır. II. Çamaşır suyu asitler ile birlikte kullanılmamalıdır. III. Çamaşır suyu ev işlerinde mikrop öldürücü olarak kullanılır. IV. Bir çamaşırın renginin solması fiziksel bir olaydır. Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y) ile değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde edilir? A) Y, D, D, Y B) D, Y, D, Y C) D, D, D, Y D) Y, Y, D, D E) D, D, Y, Y Yanıt C I. Ortam havasının dezenfeksiyonu II. Suyun sterilizasyonu III. Ev temizliği Yukarıdakilerden hangileri UV ile sterilizasyonun kullanım alanlarındandır? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt B 235

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. Aşağıdakilerden hangisi pastörizasyon ve UT yöntemi arasındaki farklardandır? A) Uygulama sıcaklığı ve dayanma süresi B) Isıl işlem kullanma C) Faydalı bakterilere, enzim ve vitaminlere zarar verme D) Süte uygulanabilme E) Gıda sanayinde kullanım sıklığı ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. Deterjanların temel bileşenleri ile ilgili; I. Yüzey aktif maddeler yapısal bileşenlerdir. II. Köpük düzenleyiciler temizlik işi ile ilgilidirler. III. Ağartıcılar katkı maddelerindendir. A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III 5. Aşağıda bazı öğrencilerin sabun ve deterjan ile ilgili aralarında geçen konuşmalar verilmiştir. 2. I. Sabun II. Çamaşır Sodası III. Deterjan Yukarıda verilen maddelerden hangilerinin temizleme özelliği vardır? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III Tuncay Sabunlar do al yollardan elde edilirken, deterjanlar sentetiktir. Seda Ya asitlerinin sodyum tuzlar beyaz sabun, potasyum tuzlar ise arap sabunudur. Sabun ve deterjan ya temizleme özelli i gösterir. 3. NaOCl sulu çözeltisi çamaşır suyudur. Nil Çamaşır suyu, çamaşırları ağatma işlevinde kullanılır. 5 4 1 Temizlik malzemeleri 3 2 Yağ asitlerinin NaO veya KO çözeltilerine sabun denir. Buna göre, hangi öğrencilerin söyledikleri doğrudur? A) Yalnız Tuncay B) Yalnız Nil C) Tuncay ve Seda D) Seda ve Nil E) Tuncay, Seda ve Nil 236 Beyaz sabun, yağ asitlerinin NaO ile tepkimesinden oluşur. Sabunların suda çözünmeyen kısmına köpük düzenleyiciler denir. Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda temizlik malzemeleri ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir. Buna göre, bu kutucuklarda yazılan bilgilerden hangisi yanlıştır? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 6. X: C 3 (C 2 ) 12 C 6 5 SO 2 ONa Y: C 3 (C 2 ) 12 COONa Yukarıdaki X ve Y maddeleri ile ilgili; I. X, deterjandır. II. Y, sabundur. III. X ve Y tuzdur. A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II Soru

1. UT yönteminde uygulama sıcaklığı ve sütün dayanma süresi daha fazladır. Yanıt A ÇÖZÜMLER 4. Yüzey aktif maddeler deterjanların yapısal bileşenlerindendir. Köpük düzenleyiciler temizleme işi ile ilgili olmayıp, köpük oluşumu ve kalıcılığı ile ilgilidir. Ağartıcılar yapısal maddelere katkı sağlarlar. Yanıt D ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 2. Sabun, çamaşır sodası ve deterjan maddeleri temizleme özelliğine sahiptir. Yanıt E 5. I. Sabunlar bitkisel ve hayvansal kaynaklı olduğundan doğal yollardan elde edilir. Deterjanlar ise petrol türevlerinden elde edilir. Sentetiktir. II. Yağ asitlerinin Na tuzları beyaz sabun, K tuzları ise arap sabunudur. III. Sabun ve deterjanın ikisi de yağı temizleme özelliği gösterir. Yanıt E 3. Sabunların suda çözünmeyen kısmı apolar (hidrofob) uçtur. Köpük düzenleyici değildir. Yanıt C 6. X: C 3 (C 2 ) 12 OSO 2 - Na + Y: C 3 (C 2 ) 12 COONa X benzen halkası içerdiğinden deterjandır. Y ise sabundur. Sabun ve deterjanlar birer tuzdur. Yanıt E 237

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. azır gıdanın raf ömrü uzadıkça kalitesi artar. 2. Pastörize süt ile UT süt aynı maddelerdir. 3. azır gıdalara şeker tadı vermek amacıyla aspartam kullanılır. 1. azırlanması ve tüketilmesi kolay olan, katkı maddesi içeren besinlere... denir. 2. Gıdaların mikroorganizmalar tarafından bozulmasını önlemek ve ömürlerini uzatmak için kullanılan katkı maddeleri... lar olarak sınıflandırılır. 3.... yöntemi uzun ömürlü sütleri elde etmek için kullanılan bir yöntemdir. 4. Bir gıdanın içindeki mikrobiyal maddelerin artması gıdanın değerini artırır. 4. Katkı maddesinin kimyasal adı yerine kullanılan tanıcı işaret... harfi ile belirlenir. 5. ayvansal ya da bitkisel kaynaklı yağlar, sabun ve deterjanların ana bileşenlerindendir. 5. C 17 35 COOK bileşiğinin yaygın adı...... dur. 6. Çamaşır sodası suya sertlik veren iyonları çöktürerek suyun sertliğini azaltır. 6. Sabunlar... ve yumuşak sabunlar olarak sınıflandırılırlar. 7. Sabun ve deterjanlar yüzey aktif maddelerdir. 7. Oda gibi ortamların ışınlar ile sterilizasyonunda...... ışınlar kullanılmalıdır. 8. Sabunun sulu çözeltisi asit özelliği gösterir. 8. Yağ asidinin sodyum tuzunun genel adı...... sabundur. 9. Yüzey aktif maddeler suda ve yağda çözünürler. 9. Yağların bazik ortamda hidrolizlenmesi sonucu oluşan karboksilli asidin sodyum ya da potasyum tuzlarına...... denir. 10. Sabun molekülü hidrofil ve hidrofob uç içerir. 10. Çamaşır suyu, deterjan ve sabundan...... tanesi ağartıcı olarak kullanılır. 238 Soru 1. Y 2. Y 3. D 4. Y 5. Y 6. D 7. D 8. Y 9. D 10. D 1. hazır gıda 2. koruyucu 3. UT 4. E 5. arap sabunu 6. sert 7. UV 8. sert 9. sabun 10. bir

1. Katkı Maddesi Türü İşlevi I. Koruyucular Bakterilerin çoğalmasının önlenmesi II. Emülsiyonlaştırıcılar İnce parçacıkların diğer madde içerisinde dağılmasını sağlama III. Boyalar Meyvelerin çürümesine neden olan kimyasal reaksiyonların önlenmesi azır gıdalarda kullanılan katkı maddelerinden kaç tanesinin işlevi yanlış verilmiştir? AÇIK UÇLU SORULAR 4. C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 COO Na + Yukarıda verilen bileşik ile ilgili aşağıdaki soruları yanıtlayınız. a) Apolar grup (hidrofob) hangisidir? b) Polar uç (hidrofil) hangisidir? c) angi molekülün yapısını gösterir? d) Kuyruk kısmı hangisidir? e) Baş kısmı hangisidir? ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1 2. I. Yağ asitlerinin sodyum tuzlarına... sabun denir. II. Sabun ve deterjan moleküllerinin suda çözünmeyen hidrokarbon kısmına... denir. III. Sabun ve deterjan moleküllerinin tuz yapısında bulunan baz kısmına... denir. IV. Petrol türevlerinden elde edilen, temizleme özelliği olan toz, sıvı ve krem durumundaki kimyasal maddeler... dır. V. Yağların bazik ortamda hidrolizlenmesi sonucu oluşan uzun zincirli karboksilli asitlerin sodyum ve potasyum tuzlarına...denir. Yukarıda verilen cümlelerde boş bırakılan yerlere gelmesi gereken kelimeler nelerdir? 5. a. X, b. Y, c. Sabun, d. X, e. Y C 2 COO C 17 35 C 2 O C COO C 17 35 + 3NaO 3C 17 35 COONa + C O C 2 COO C 17 35 C 2 Yukarıda yağların bazik ortamda hidrolize uğrayıp uzun zincirli (C 12 - C 18 ) karboksilli asitlerin sodyum (Na) veya potasyum (K) tuzlarına dönüşmesi olayı verilmiştir. Bu olayın adı nedir? O I. beyaz, II. kuyruk (apolar uç), III. baş (polar uç), IV. deterjan, V. sabun 3. I. Kireç çözücüler II. Yağ çözücüler III. Lavabo açıcılar IV. Tuvalet temizleyiciler V. Çamaşır suyu VI. Bulaşık deterjanı Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesi evlerimizde hijyen amacıyla kullandığımız temizlik malzemeleri içerisinde yer alır? Sabunlaşma 6. I. Klorlu ve oksijenli olmak üzere iki türü vardır. II. NaO ile CI 2 'nin tepkime ürünüdür. III. NaCIO 3 formülü ile sembolize edilir. IV. Apolar ucu ile kirleri temizler. V. Yağ sökücü etkisi yoktur. Yukarıdakilerden kaç tanesi çamaşır suyu için yanlıştır? 6 2 239

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. azır gıdalarda kullanılan katkı maddeleri ile ilgili; I. Tek başına gıda değillerdir. II. Sadece üretim aşamasında kullanılırlar. III. Gıdanın kimyasal yapısını değiştirmezler. A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III TEST 1 4. Potasyum bromat ekmek yapımında ve unlu mamüllerde hacmi artırmak ve ekmeğin rengini beyazlatmak amacıyla kullanılan bir katkı maddesidir. Buna göre, günlük hayatın vazgeçilmezi olan ekmeği alırken aşağıdakilerden hangisine dikkat edilmelidir? A) Ekmeği bayatlamadan tüketmek B) Ekmeği yemeklerle birlikte tüketmek C) Beyaz ekmekten uzak durmak D) Ekmek poşetinin üzerinde "Katkı maddesi içermez" uyarısını görmeden ekmeği satın almamak E) Ekmek tüketmeyi terk etmek 2. Tuğba; öğretmenin sorduğu hazır gıdalar ile ilgili; I. Pastörizasyon yönteminde sütün içindeki tüm mikroorganizmalar ölür. II. UT sütün raf ömrü, pastörize sütten daha uzundur. III. Pastörize sütün besin değeri UT süte oranla daha yüksektir. IV. azır gıdalar, doğal gıdalardır. V. Kent nüfusunun artması hazır gıdalara olan gereksinimi artırmıştır. cümlelerini sıralıyor. Buna göre, Tuğba nın yazdığı cümlelerden kaç tanesi doğrudur? 5. I. Gıdaların görünüşünü iyileştirmek II. Gıdanın lezzet yapısını iyileştirmek III. Üründe mikrobiyal gelişmeleri artırmak Yukarıdakilerden hangileri gıda katkı maddelerinin kullanım amaçlarındandır? A) Yalnız III B) I ve II C) I ve III A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 6. I amburger 3. I. azır gıdalarda kullanılan katkı maddeleri gıdanın besin değerini korumak amacı ile kullanılır. II. azır gıdalarda kullanılan katkı maddeleri kimyasal maddelerdir. III. azır gıdalar koruyucu madde içermezler. IV. azır gıdalar ile yapılan beslenme sağlıklıdır. Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y) ile değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde edilir? A) Y, D, Y, D B) D, D, Y, Y C) Y, D, Y, Y D) Y, Y, D, D E) D, Y, Y, D III Kraker azır gıdalar Meyveli yoğurt Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda hazır gıdalar ile ilgili bazı örnekler verilmiştir. Buna göre, bu örneklerden hangileri doğrudur? A) Yalnız III B) I ve II C) I ve III II 240 1. A 2. C 3. B 4. D 5. B 6. E Soru

7. C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 1. kısım O SO 3 Na 2. kısım Yukarıda formülü verilen temizlik malzemesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Yüzey aktif maddedir. B) Birinci kısım apolar uçtur. C) İkinci kısım suda çözünür. D) Kir ile ikinci kısım etkileşir. E) İkinci kısım baş, birinci kısım kuyruktur. 10. D Çamafl r suyunun tamam oksitleyicidir. Y D Deterjanlar, sert sularda Mg +2 iyonlar n çöktürür. Çamafl r suyu, kapal yerlerde uzun süre solunmamal d r. Çamafl r suyu, renk giderici (a art c ) olarak kullan l r. Y Çamafl r suyu ev ve iflyerlerinde mikrop öldürücü olarak kullan l r. D Deterjan ile sabunlar n molekül yap lar birbirine benzer. Y Deterjanlar n kiri temizlemesi fizikseldir. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE D Y D Y D Y D Y 1 2 3 4 5 6 7 8 8. Yağ asitlerinin NaO ile tepkimesinden elde edilen tuzlar ile ilgili; I. Sulu çözeltileri elde kayganlık hissi uyandırırlar. II. Yağda ve suda çözünen uçları vardır. III. Sert sularda iyi çözünürler. Yukarıda birbiri ile bağlantılı cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili yönde ilerlendiğinde hangi çıkış noktasından çıkılır? A) 2 B) 3 C) 5 D) 7 E) 8 A) Yalnız I B) I ve III C) I ve II 11. I. C 17 35 COONa II. C 17 35 COOK III. C 12 23 SO 3 Na Yukarıdaki bileşiklerden hangilerinin temizleme gücü suların yumuşak ya da sert olma özelliğine bağlı değildir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III 9. I. Sabunlar her suda çözünemez. (D) (Y) II. Sabunlar sert sularda çökelek oluşturur. (D) (Y) III. Sabunun kimyasal yapısı çamaşır suyuna benzer. (D) (Y) IV. Sabun molekülünün kuyruk kısmı apolardır. (D) (Y) V. Deterjanlar yağ lekelerini sökemez. (D) (Y) Yukarıda her cümlenin sonunda doğru (D) ve yanlış (Y) sembolleri bulunmaktadır. Buna göre, bu cümleleri okuyan bir öğrenci kaç tanesini yanlış (Y) olarak işaretler? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 12. Aşağıdakilerden hangisi temizlik malzemesi olarak kullanılmaz? A) Beyaz sabun B) Çamaşır sodası C) Deterjan D) Gliserin E) Arap sabunu 7. D 8. C 9. B 10. B 11. C 12. D 241

POLİMERLER, KOZMETİKLER, İLAÇLAR, KIRTASİYE MALZEMELERİ ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Araba lastikleri polimer maddelerden üretilmektedir. POLİMERLER Çok sayıda küçük moleküllerin uzun bir zincir şeklinde birleşmesiyle büyük moleküller oluşturması olayına polimerleşme, oluşan büyük moleküllere de polimer, bu tepkimeye de polimerleşme tepkimesi denir. Polimer molekülü içerisinde tekrarlanan küçük ve basit kimyasal birime mer (tekrarlanan birim) polimeri elde etmek için başlangıçta kullanılan küçük moleküle monomer denir. Monomer moleküllerde karbon atomları arasında ikili (=) ya da üçlü (K) bağlar bulunmaktadır. Çok sayıda monomerin birleşmesi sonucunda oluşan büyük yapılara polimer, monomerin polimere dönüşmesi olayına da polimerleşme denir. Y Y X = X Y Y Y Y Y Y Y + X = X +... X X X X Y Y Y Y Y Y Y Y Polimerleşme olayının çizgi-maket modeli Y Y X X Y n nm [ M ] n Monomer M'dir. Mer ise [ M ] 'dir. Monomer + monomer= dimer Monomer + monomer + monomer = trimer Monomer + monomer + monomer + monomer= tetramer n[monomer]= polimer (n > 1000) En az, bin monomerin birbirine bağlanmasıyla oluşan maddeler polimer olarak adlandırılır. Polimerler doğal ve yapay olabilirler. Doğal polimerlere, karbonhidratlar, ipek, enzimler; yapay (sentetik) polimerlere, naylon, kauçuk, teflon, PVC, polietilen örnek olarak verilebilir. Bazı Polimer Çeşitleri Polietilen filminin üretimi Monomer Polimeri Kullanım alanı C = C Etilen C = C Cl Vinil klorür (kloretilen, kloreten) C C n Polietilen C C n Cl Polivinil klorür (PVC) (Polikloretilen) Kolay şekillendirilebildiğinden günlük hayatta ambalaj malzemesi, poşet ve torba yapımında telefon kablolarının yapımında kullanılır. Ayrıca plastik olduğu için elektriği iletmez. Günlük hayatımızda elektrik kablolarının yalıtımında, kapı, pencere yapımında, çatı ve yer kaplamasında ve atık su borularının yapımında kullanılır. F F C = C F F Tetrafloretilen (Tetrafloreten) C = C O Stiren (Fenileten) F F C C F F n Politetrafloretilen (Politetrafloreten) (TEFLON) C C O n Polistiren (PS) Yapışmaz tava ve tencere yapımında, otomobil ve uçak sanayinde kullanılır. Çatı kaplamacılığında, çiçek saksılarının yapımında, ambalaj sanayinde kullanılır. 242 Poşetler polietilenlere örnektir. n C C CN CN Akrilonitril CC CC CN CN nn Poliakrilonitril (PAN) (PAN) (ORLON) (Orlon) Soru Günlük hayatta halı dokumacılığında ve örgülü giyim eşyalarının yapımında kullanılan ve yaygın adı orlon olan maddedir.

Polimerleşme olayı ile ilgili; I. Polimeri oluşturan başlangıç maddesine monomer denir. II. Polimer içinde tekrarlanan birime mer denir. III. Polimer, monomerinin kimyasal özelliklerini gösterir. A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III I. Polimeri oluşturan başlangıç maddesine monomer denir. II. III. Polimer içinde tekrarlanan en küçük birime mer denir. Monomerler kimyasal değişimle polimere dönüştüğünden kimyasal özellikleri farklıdır. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE D) I ve II E) I, II ve III Yanıt D Propilenin polimerleşme tepkimesi, n C = C C C şeklindedir. Buna göre, C 3 C 3 n I. C 2 = C C 3 bileşiği monomerdir. II. Monomer bir alkendir. III. Monomerin bir tane molekülünde altı tane bağ vardır. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt B Aşağıdakilerden hangisi plastik boru, pencere ve kapı yapımında kullanılan PVC nin yapısını göstermektedir? A) C C B) Cl C C C) C C n n n D) F F C C F F n E) C = C Cl F n Yanıt B 243

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Yapay kauçuk ayakkabı tabanlarında kullanılmaktadır. Doğal ve Yapay Kauçuk: İzopren molekülünün polimerleşmesi ile oluşur. Doğal kauçuk fazla esnek olmayan, sıcakta yapışkan, soğukta ise kırılgan yapıya sahiptir. Bu nedenle kullanım alanı sınırlıdır. C 3 C 3 C 2 = C C = C Na n C C = C C n C = C C = C C C = C C n İzopren Poliizopren 1,3 bütadien BuNa kauçuğu Sentetik kauçuk, petrolden elde edilen bütadienin polimerleştirilmesinden elde edilir. Sentetik kauçuk otomobil lastikleri, su ve yağ hortumları, ses yalıtımları, balonlar, araç tamponları, ameliyat ve temizlik eldivenlerinde kullanılır. Polietilen teraftalat (PET) meşrubat, yiyecek ve içecek kapları, sentetik fiber gibi kullanım alanlarına sahiptir. Kevlar, zırh, sağlam halat yapımı ve yanmayan koruyucu giysi yapımında kullanılmaktadır. Akrilik elyaflar giyim, ev tekstili ürünlerinde, araba tavanı, branda yapımında, inşaatlarda dolgu maddesi olarak kullanılır. n Aşağıdaki polimerlerden hangisinin kullanım alanı yanlış verilmiştir? Polimer Kullanım alanı A) PE Mutfakta pişirme kabı B) PS Çatı kaplamacılığı C) Kevlar Sağlam halat yapımı D) PVC Pencere çerçeveleri E) PET İçecek kapları PE: Polietilen olup pişirme kabı olarak kullanılmaz. Yanıt A Teflon tavaların yapımında tetrafloretilen maddesi kullanılmaktadır. Polistiren (PS) bileşiği ile ilgili; I. Doğal polimerdir. II. Çatı kaplamacılığında ve çiçek saksılarının yapımında kullanılır. III. Monomeri stirendir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III Polistiren, stirenin polimerleşmesi ile oluşan yapay polimerdir. Polistiren, çatı kaplamacılığında ve çiçek saksılarının yapımında kullanılır. Yanıt A 244 Giysilerin yapımında kullanılan orlon, akrilonitrilin polimerleşmesi ile elde edilmektedir. Günlük hayatta ambalaj malzemesi, poşet ve torba yapımında, telefon kablolarının yapımında kullanılan bir polimerdir. Monomerinin adı da etilen olan bu polimer aşağıdakilerden hangisidir? A) PVC B) Polietilen C) Polistiren D) Politetrafloreten E) Polikloretilen Polietilen, kolay şekillendirilebildiğinden günlük hayatta ambalaj malzemesi, poşet ve torba yapımında, telefon kablolarının yapımında kullanılır. Soru Yanıt B

I. Yapışmaz tava yapımı II. Saklama kabı yapımı III. Kapı, pencere yapımı IV. Çimento yapımı V. Çatı kaplama Yukarıda verilenlerden kaç tanesi polimer kullanım alanlarındandır? Yapışmaz tava, saklama kabı ve pencere yapımı, çatı kaplama vb. polimerlerin kullanım alanlarındandır. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 Yanıt D C 2 = C 2 molekülü ile ilgili; I. Monomer olarak kullanılır. II. Mer i C C şeklindedir. III. Polimerleşince polietilen oluşur. A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I,II ve III Yanıt E n C = C C C Cl Vinil klorür Cl n Polivinil klorür tepkimesi ile ilgili; I. Monomer ikili bağ içerir. II. Oluşan ürün, reaktife göre daha sert ve dayanıklıdır. III. Ürün farklı tür monomerlerin tekrarından oluşmuştur. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III Yanıt C D) I ve III E) II ve III 245

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Dağcılık araçları polimerlerden yapılır. Polimerlerin Geri Dönüşümlerinin Önemi Kullanım dışı kalan polimerlerin tekrar kullanıma kazandırılması günümüzde büyük bir öneme sahiptir. Doğal kaynakların hızla yok olması, doğanın kirlenmesi ve yaşam üzerindeki olumsuz etkilerin belirginleşmesi sonucunda çevre ile ilgili kaygılar artmıştır. Polimerlerin geri dönüşümlerinin başlıca avantajları, Dönüşümleri bazen yüzyıllar alan polimerlerin çevreyi kirletmelerinin önlenmesi Çoğu petrol türevi olan polimerleri sıfırdan üretmek yerine dönüşümleri ile enerji tasarrufunun sağlanması ammadde ihtiyacının azalması Nüfus artışı ile tüketim arasındaki dengeyi korumak olarak sıralanabilir. Çevre faktörü dikkate alınmadan gerçekleştirilen endüstriyel gelişmeler, özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde büyük olumsuzlukların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Polimer üretiminin yüksek rakamlara ulaşması ile polimer atık problemine, çöp merkezlerine uygun depolama, geri kazanım ve yakma gibi yöntemlerle çözüm aranmaktadır. Polimerler inşaattan elektrik/elektronik sektörüne, mobilya ve otomobilden tarım sektörüne kadar çok geniş bir kullanım alanına sahiptir. Bu nedenle özellikle katı polimer atıklar için işlenme yöntemleri geliştirilmektedir. Kontrollü şekilde yakma, toprağa gömme ya da geri dönüşüm bu yöntemlerdendir. Polimerlerin geri dönüşüm süreçlerinde oldukça önemli olan geri dönüşüm sembolleri kullanılır: Polistiren ısı yalıtımında kullanılır. Polimerin Uluslar arası kodu 1 PETE 2 DPE 3 PVC 4 LDPE 5 PP Polimerin adı Polietilen tereftalat Yüksek yoğunluklu polietilen Plastikleştirici içermeyen polivinilklorür (UPVC) Plastikleştirici içeren polivinilklorür (PPVC) Alçak yoğunluklu polietilen (AYPE) Polimerin özelliği Saydam ve tok. Elyaf olarak da kullanılabilir. Beyaz/siyah renkli, en sık kullanılan plastik Sert, saydam olabilir. Esnek, elastik, saydam Yumuşak, esnek, plastik Kullanım alanları Gazlı içecekler ve maden suyu şişeleri, uyku tulumları ve yastıklar için dolgu Alışveriş ve derin dondurucu poşetleri, süt, şampuan ve temizlik şişeleri Su, zeytinyağı, meyve suyu şişeleri, boru ve boru parçaları Sulama hortumu, ayakkabı ve ayakkabı tabanı, kan ve serum torbaları Çeşitli şişe ve kapların kapakları, alışveriş torbaları, sanayi torbaları, film ve örtüler Polipropilen (PP) Sert ve esnek Dondurma kapları, ambalaj kutuları, örgülü sebze-meyve torbaları Geri kazanılan polimerin kullanım alanları Deterjan şişeleri, saydam filmler, halı elyafı Deterjan şişeleri, taşıma kasaları, mobil çöp bidonları Deterjan şişesi, yer karosu, boru ve boru parçaları Endüstriyel yer kaplamaları Çöp torbaları, inşaat örtüleri, fidan ve fidanlık kap ve torbaları Çöp ve kompost bidonları, kara yolları işaret araç ve gereçleri 6 PS Polistiren (PS) Köpük polistiren (EPS) Kırılgan, saydam ve camsı Köpürtülebilen, hafif, esnek, ısı yalıtan Yoğurt kapları, plastik kaplar, saydam/saydam olmayan bardak Sıcak içecek kapları, paketleme malzemesi, oyuncak malzeme Elbise askı ve kancaları, ofis araç ve gereçleri, CD kutuları 7 OTER Diğer Akrilikler ve naylonlar dahil diğer plastikleri kapsar. 246 PET ve diğer plastiklerden değişik kaplar yapılır. Polimerlerin geri dönüşümlerine ait işlem basamakları; Polimer atıkların toplanması Preslenip yoğunlaştırılması Sınıflandırılarak işlenmeleri şeklindedir. Uygun yöntemlerle toplanan polimerlerin sınıflandırılmasının amacı polimeri mümkün olduğunca saf olarak elde etmektir. Sınıflandırma işleminin elle yapılması, ekonomik olmaması, toplama işlemini yapanların zararlı kimyasallarla etkileşmesi, birbirine çok benzeyen malzemelerin (PET ve PVC gibi) birbirine karıştırılması gibi olumsuzluklara sahiptir. Soru

Uluslararası sembolü, 1 PETE şeklinde olan polimer ile ilgili; I. Polietilen tereftalat olarak adlandırılır. II. Gazlı içeceklerin şişelerinde kullanılır. III. Geri dönüşümü gerçekleşmez. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Geri dönüşüm sembolü 1 şeklinde olan polimer, polietilen tereftalattır. Kısa adı PETE dir. Gazlı içeceklerin şişelerinin imalatında kullanılır. Yanıt B ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE I III Atık polimerlerin geriye dönüşümü olabilir. II Isıya dayanıklı malzemelerdir. Polimerler Doğada kirliliğe sebep olurlar. Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda polimerler ile ilgili bilgiler verilmiştir. Buna göre, bu kutucuklarda yazılan bilgilerden hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III Yanıt C Aşağıdakilerden hangisi polimerlerin geri dönüşümlerinin avantajlarından değildir? A) Çevre kirliliğinin azaltılması B) ammadde ihtiyacının azalması C) Enerji tasarrufu sağlaması D) Geri dönüşüm ile üretilen tüm ürünlerin sağlıklı olması E) Nüfus artışı ile tüketim arasında dengeyi korumak Yanıt D 247

Kozmetik Malzemeler ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Parfüm Kozmetik genel manada vücudun temizlenmesi, görünümün güzelleştirilmesi, çekiciliğin artırılması amacıyla kullanılan ürün ve maddelerdir. Sabunlar, pudralar, şampuanlar, makyaj malzemeleri, parfüm ve deodorantlar sıkça kullanılan kozmetiklerdir. Saça renk vermek için kullanılan boyalar ve şekillendirmede kullanılan jöleler de yaygın kozmetiklerdendir. Saç boyası Kozmetik ürünlerden saç spreyleri, parfümler ve pudralar solunum yoluyla, rujlar ve sprey tarzında kullanılan bazı parfümler yutularak, göz çevresi kremleri, saç boyaları ve kremlerde deriden vücuda girer. Alerjilere neden olan maddelerin önemli bir kısmını da kozmetikler oluşturur. Alerji, tahriş veya temas yoluyla meydana gelen cilt hastalıkları kozmetikler arasında parfümler, saç boyaları, saç jöleleri, güneş kremleri kaynaklı olabilmektedir. Kozmetik uzmanları kan ve lenf sistemlerinde, bağışıklık sistemi kanseri ve lösemi gibi türlerde artış Ruj tespit etmişlerdir. Özellikle saç boyalarının bu konuda ağırlıklı bir yeri vardır. Ayrıca saç jölesinin uzun süre saçta bırakılması saç derisinde ağrı oluşması ve ciltte alerji gibi etkiler yapar. Kozmetik Malzemelerin Başlıca Bileşenleri ile İşlevleri Saç jölesi Kozmetik malzemelerin başlıca bileşenleri boyalar, nemlendiriciler, parfüm bileşenleri, çözücüler, anti-mikrobiyal maddelerdir. Boyalar: Organik, anorganik ve sentetik türleri vardır. Alüminyum oksit, baryum sülfat, karmen, antikinon, ksanten, klorofil bakır kompleksi vb. Nemlendiriciler: avadaki nemi tutarak derinin nemini korumak için kullanılırlar. Aynı zamanda deriden su kaybı hızını da kontrol ederler. Kalsiyum klorür, gliserol, sorbitol, propilen glikol, heksilen vb. Parfüm Bileşenleri: Güzel, hoş bir koku elde etmek için bir çok maddenin karıştırılmasıyla hazırlanan maddelerdir. Genellikle alkol esaslı koku bileşenleri kullanılır. Çözücüler: Organik, anorganik ve sentetik türleri vardır. Alkol, aseton, lesitin vb. Anti-mikrobiyal Maddeler: Kozmetik ürünlerde mikroorganizmaların üremesini engelleyen maddelerdir. Alkoller (Lauril alkol, stearil alkol gibi), bitki yağları (hindistan cevizi yağı, zeytinyağı gibi), yağ asitleri (palmitik asit, laurik asit gibi) vb. Nemlendirici krem Aşağıda verilen maddelerden hangisi uçucu kozmetik ürünlerden değildir? A) Parfüm B) Saç spreyi C) Ruj D) Traş losyonu E) Deodorant Kozmetik bir malzeme olan rujun yağ oranı yüksek olduğundan deride kalıcıdır ve sürülerek kullanılır. Yanıt C 248 Soru

Kozmetik ürünler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Doğal ya da yapay olabilirler. B) Aşırı kullanımları sağlık problemi oluşturur. C) Yalnız güzel görünmek için kullanılırlar. D) ayvansal ya da bitkisel kaynaklı olabilirler. Kozmetik ürünler güzel görünmenin yanında dış etkenlerden korunmak, kötü kokuları gidermek gibi birçok amaçla kullanılırlar. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE E) Parfüm ya da losyon şeklinde olabilirler. Yanıt C I. Deri yapısına uygun seçimler yapmak II. İçeriğindeki kimyasalları araştırmak III. Güneş ışığı ile etkileştirmemek Yukarıdakilerden hangilerinin uygulanması kozmetiklerin sakıncalarını azaltıcı yönde etki yapabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt E Kozmetik bileşen Özelliği I. Nemlendiriciler Derinin nemini korur II. Antimikrobiyal maddeler III. Parfümler Mikroorganizmaların üremesini engeller oş koku veren maddeler Yukarıdaki kozmetik bileşenlerinden hangilerinin karşısında verilen özelliği doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III Yanıt E 249

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Tablet ilaç Göz damlası İLAÇLAR İlaç, canlı üzerinde meydana getirdiği etki ile bir hastalığın iyileştirilmesini veya semptomlarının (bulgularının) azaltılması amacıyla tedavisini veya bu hastalıktan korunmayı mümkün kılan, canlılara hap, şurup, iğne, merhem vb. farklı formlarda verilen kimyasal maddelerdir. Bir başka deyişle ilaçlar vücut işlevlerini (reaksiyonlarını) koruyan, geliştiren, düzenleyen veya değiştiren kimyasal maddelerdir. Tablet, toz halindeki ilaçların çeşitli bağlayıcı maddeler ile karıştırılarak özel makinelerde sıkıştırılmasıyla elde edilirler. Mide, bağırsak kanalında su alıp şişer ve dağılırlar. İlaç Draje, tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaştırmak amacıyla, üzerleri koruyucu şeker tabakasıyla kaplanarak elde edilir. Şurup, yüksek miktarda şeker içeren sıvı ilaç şeklidir. Fazla şekerli olduklarından içerlerinde bakteri ve mantarlar üreyemez. Damla, ufak hacimde verilen ve damla saymak suretiyle kullanılan solüsyondur. Ağızdan kullanılabildiği gibi göz, kulak, burun gibi organlarda da kullanılabilir. Merhemler, vücuda dışarıdan uygulanan tereyağ kıvamında vazelin, lanolin vb. katkı maddeleriyle hazırlanan yarı Şurup katı ilaçlardır. En hızlı ve etkili ilaç veriliş yolu damar yoludur. İğne gibi damar içerisine verilen ilaçlar doğrudan kan akımına katılarak en kısa zamanda hedefteki organa ulaşır. Emilim sırasında görülen ilaç kaybı bu yöntemde söz konusu değildir. Enjeksiyonluk çözeltiler steril olmalı, vücut sıvılarının p değerine (7,4) eşit veya ona yakın p değerinde olmalı, vücut sıvıları ile izoozmotik veya onlara yakın ozmolite de olmalıdır. Dolgu maddeleri, tableti belli bir ağırlığa getirmek için kullanılır. Dolgu maddesi olarak en çok nişasta ve sakkaroz kullanılır. Tabletlerin yaklaşık 2/3 ü dolgu maddeleridir. I. İlaçlar sadece tedavi amaçlı kullanılır. II. Bir ilaç formu olan draje, tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaştırmak amacıyla elde edilir. III. Bir ilaç farklı insanlarda aynı etkiyi yapmaz. IV. İlaç alındığında vücuttaki tüm biyolojik sistemleri etkilemektedir. Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y) ile değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde edilir? A) Y, D, Y, D B) D, Y, D, Y C) Y, Y, D, D D) Y, D, Y, Y E) D, D, Y, Y I. İlaçlar tedavi ve destek amaçlı kullanılır. II. Draje, tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaştırır. III. Bir ilaç insanlarda benzer etkiyi gösterir. IV. İlaç, duyarlı ve seçicidir. Yanıt D İğne insanlarda damar içerisine uygulanan ilaç formudur. 250... canlı üzerinde meydana getirdiği etki ile bir hastalığın iyileştirilmesini veya bulguların azaltılması amacıyla tedavisini mümkün kılan ve farklı formlarda verilen kimyasal maddedir. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere yazılması gereken kelime aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) İlaç B) Losyon C) Kolonya D) Sabun E) Yara bandı Canlı üzerinde meydana getirdiği etki ile hastalığın iyileştirilmesini veya bulguların azaltılmasını sağlayan kimyasal madde ilaçtır. Soru Yanıt A

İlaçlar ile ilgili; I. Vücut fonksiyonlarını değiştirme etkileri vardır. II. Bitkisel kaynaklı olabilirler. III. Tedavi amaçlı kullanılırlar. I. Vücut fonksiyonlarını değiştirme gibi etkileri vardır. II. Bitkisel, hayvansal ya da sentetik kaynaklı olabilirler. III. İlaçlar tedavi amaçlı kullanılırlar. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III Yanıt E Aşağıdakilerden hangisi bir ilaç formu değildir? A) Şurup B) Tablet C) Stend D) Merhem E) Damla Yanıt C Tablet şeklindeki ilaç formları ile ilgili; I. Toz halinde bulunurlar. II. Dolgu maddeleri ile belirli bir ağırlık kazandırılır. III. Kesik, silindir ya da yuvarlak şekillerde bulunur. A) Yalnız I B) Yalnız II C) II ve III D) I ve II E) I, II ve III Yanıt C İlacın enjeksiyon formu ile ilgili; I. En hızlı ve etkili ilaç veriliş yoludur. II. Enjeksiyonluk ilaçların steril olması şarttır. III. Enjekte edilen ilacın p değeri ve ozmotik basıncı vücuda uygun olmalıdır. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt E 251

OKULDA KİMYA ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE Kalem Yapıştırıcı Kağıt Günümüz dünyasında bir insan ömrünün yaklaşık yirmi yılı okulda geçmektedir. Bu nedenle insanın yediği, içtiği, giydiği maddelerin sağlık açısından ne kadar önemi varsa eğitimi süresince kullandığı malzemelerinde sağlık açısından o kadar önemi vardır. Kullanılan malzemelerin hangi maddelerden yapıldığı, içinde bulunan katkı maddelerinin sınırı ne kadar zorladığı, bu maddelerin öğrenci sağlığı üzerinde ne gibi etkilerinin olduğu Silgi iyice araştırılmalıdır. Kırtasiye malzemelerinden kalem, silgi, su matarası, beslenme çantası, yine ayakkabılar, okul giysileri yanında sınıf içinde kullanılan tebeşir, beyaz tahta kalemleri gibi bir çok malzemenin hangi kimyasallardan yapıldığı iyi bilinmeli ve satın alırken bunlara dikkat edilmelidir. Kalitesiz kırtasiye malzemeleri, ucuz ve kalitesiz boyalar, oyun hamurları ve silgiler bilinçsiz olarak tüketilebilmektedir. Gıdaların konulduğu plastik çantalar, suluklar da risk taşımaktadır. Bu ürünlerde yer alan boya ve uçucu kimyasal maddeler, fıtalatlar, azor, kanserojen, alerjen boya maddeleri, ağır metaller ve formaldehit pek çok sağlık sorununa neden olabilir. Azo boyar maddeleri kolayca çözündüğü için terlemiş bir elle tutulduğunda bile vücuda difüzlenebilir. Kokulu kırtasiye ürünleri bağımlılığa neden olabilir, söz konusu maddelerin kanserojen etkileri olduğu bilinmektedir. Yine kırtasiye ürünlerinden olan tebeşirin alerji ve astımı tetikleyebileceği unutulmamalıdır. Alternatif ispirtolu kalemlerde toksit içermesi ve bu toksitlerin yazım esnasında havaya karışması sebebiyle zehirlenmeye kadar pek çok sorunu beraberinde getirir. Yapıştırıcı olarak kullanılan malzemelerin tiner bazlı olması bağımlılık yapması açısından oldukça sakınca taşımaktadır. Plastik çanta Kağıt sektörü, kağıdın kullanımı ve yapısı itibari ile hemen hemen tüm sektörlerle ilişki içindedir. Kağıtta kalite yani kağıdın gücü ve dayanıklılığı, kağıt yapımındaki işlem ve kullanılan kimyasal maddelere bağlıdır. Ucuz kağıt üretme yöntemleriyle elde edilen kağıtlar dayanıksız ve asitlidir. Bu tür kağıtlar zamanla sararır, kırılganlaşarak dağılır. Kağıdın asitli ortamda üretilmesi kağıdın eskimesinde en temel nedendir. Kağıt üretimi için gerekli hammaddeler odun, yıllık bitkiler (kendir, kenevir, bambu vb.) ve kimyasallardır. Ayrıca selüloz ve lignin kağıt için gerekli maddelerdir. Selüloz odun fiber(lif) hücrelerinin duvarını oluştururken lignin Tebeşir ise fiberleri ve hücreleri bir arada tutar. Kağıt hamurunun üretiminde ilk süreç mekanik süreçtir. Fabrikada yumuşak ağaçların kabukları soyulur. Suyun içerisinde hamurlaştırılmış bitki lifleri haline getirilir. amura, kalitesine uygun olan beyazlaştırıcı malzemeler veya renklendirme için çeşitli kimyasallar karıştırılır. amurun sudan arındırılması ise presleme ve kurutma aşamasında gerçekleşir. Silindirde sıkıştırılan hamur düzleşir. Kurutma işleminde pürüzlerin giderilmesi işlemlerinin ardından kağıt istenilen boyutta kesilir. Kağıdın bozunmasında etken olan asit, hava kirliliği, ağartma maddeleri ve mürekkeplerden kaynaklı oluşabilir. Baskı mürekkebi ya da matbaa mürekkebi, kitap, gazeteler, dergiler, paralar, afiş ve broşürlerin hazırlanmasında kullanılır. Tüm mürekkepler gibi baskı mürekkebi de genel olarak dört bileşenden oluşur: Renklendiriciler, katkı maddeleri, bağlayıcılar ve taşıyıcı maddeler. Endüstrinin her alanında olduğu gibi matbaacılıkta da petrol ürünlü solventler kullanılmaktadır. Bu solventler çoğunlukla baskıda kullanılan baskı kalıplarının işlenmesinde ve yine aynı kalıpların baskı sonrasında mükekkep artıklarının temizlenmesinde kullanılır. Bu durum sağlığı olumsuz etkiler. 252 Soru

I. Boyasız ya da olabildiğince az boyalı kırtasiye malzemelerini tercih etmek II. Ağır metal veya kurşun vb. maddeler içermediğine ilişkin not aramak III. Kokulu kırtasiye malzemelerini tercih etmek Kırtasiye malzemelerini alırken yukarıdakilerden hangilerine dikkat edilmelidir? Kokulu kırtasiye malzemeleri bir çok organik kimyasallar bulundurduğundan sağlığa zararlıdır. ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III Yanıt B I. Ağır metaller II. Su III. Fıtalat IV. Azo içeren boyar madde V. Etil alkol Yukarıdakilerden kaç tanesi kırtasiye malzemelerinde kullanılan zararlı maddelerdendir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 Yanıt C Matbaa mürekkeplerinin zararlı kimyasal etkisinin nedeni olan madde aşağıdakilerden hangisidir? A) Formaldehit B) Metil alkol C) Solvent çözücüler D) Dietil eter E) Ağır su Yanıt C I. Mekanik süreç II. Presleme ve kurutma III. Kimyasalların karıştırılması Kağıt üretiminde uygulanan işlemlerin uygulama sıralaması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) I, II, III B) I, III, II C) II, I, III D) II, III, I E) III, I, II Yanıt B 253

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. Monomeri C C I. Monomeri ikili bağ içerir. II. C C şeklinde gösterilir. n olan polimer ile ilgili; III. Küçük birimlerin birbirine eklenmesiyle oluşmuştur. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. İlaçlar alınabilme kolaylığına göre çeşitli şekillerde hazırlanabilirler. X: Toz halindeki ilaçların bağlayıcı maddelerle sıkıştırılmış hali Y: Vücuda dışarıdan uygulanan tereyağ kıvamında vazelin, lanolin vb. katkı maddeleriyle hazırlanmış hali Z: Yüksek miktarda şeker içeren sıvı ilaç hali Buna göre, yukarıdaki şekilde tanımlanmış ilaç formları aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? X Y Z A) Draje Tablet Şurup B) Tablet Merhem Şurup C) Tablet Merhem Draje D) Damla İğne Merhem E) Merhem Şurup Tablet 2. I. II. Polimer C 2 C C 3 n C 2 C n Kısa adı PP PS 5. I. Eski kağıtlar II. Kozmetikler III. Matbaa mürekkebi IV. Porselen V. Boyalar Yukarıdakilerden kaç tanesinin sağlığa zararlı maddeler içerebileceği söylenebilir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 III. [ CF 2 CF 2 ] n PTFE Yukarıdaki polimerlerden hangilerinin kısa adları doğru verilmiştir? 6. Mer i 254 A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III 3. Aşağıdaki kırtasiye malzemelerinden hangilerinin alımı sırasında içerdiği maddelere dikkat etmek gerekli değildir? A) Pastel boya B) Suluk C) Ahşap cetvel D) Silgi E) Keçeli kalem C C şekildeki gibi olan polimer ile ilgili; I. Kısa adı PE dir. II. Geri dönüşüm logosu 7 şeklindedir. III. Monomerinde hidrojen atomu sayısı, karbon atomu sayısının iki katıdır. A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III Soru

1. n C C Monomer C C Polimer Polimer kendisine göre çok küçük olan monomerden oluşmuştur. Monomer ikili bağ içerir. Yanıt E n ÇÖZÜMLER 4. X: Toz halindeki ilaçların bağlayıcı maddelerle sıkıştırılmış hali tablettir. Y: Vücuda dışarıdan uygulanan tereyağ kıvamında vazelin, lanolin vb. katkı maddeleriyle hazırlanmış ilaç formu merhemdir. Z: Yüksek miktarda şeker içeren sıvı ilaç formu şuruptur. Yanıt B ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 2. I. Verilen polimerin adı polipropilendir ve kısa adı PP dir. II. Verilen polimerin adı polistirendir ve kısa adı PS dir. III. Verilen polimerin adı politetrafloretendir ve kısa adı PTFE dir. Yanıt E 5. Porselen seramiğin en üstün türü olup kilin hammadde olarak kullanıldığı bir üründür. Günlük hayatımızda sıkça kullanım alanı bulur ancak insan sağlığına olumsuz etkisi olduğu söylenemez. Yanıt D 6. C C maddesinin monomeri C = C, polimeri C C n 3. Kırtasiye malzemelerinden pastel boya, suluk, silgi, keçeli kalem vb. ürünlerde yer alan boya ve kimyasal maddeler pek çok sağlık sorununa neden olabilir. Ancak ahşap cetvel bunları içermez. Yanıt C şeklindedir. Polimerin adı polietilen olup kısa adı PE dir. Monomerinin kapalı formülü C 2 4 olduğundan monomerinde hidrojen atomu sayısı karbon atomu sayısının iki katıdır. Verilen geri dönüşüm logosu ise akrilikleri ve diğer plastikleri kapsar. Yanıt C 255

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. Polimerleşme tepkimelerinde tekrar edilen en küçük moleküle monomer denir. 2. Polimerleşme tepkimesi, parçalanarak monomer oluşturma tepkimesidir. 3. Polimerler monomerlerinin tüm özelliklerini taşırlar. 1. İki monomerin birbirine bağlanması sonucu...... oluşur. 2. n(cf 2 = CF 2 ) ( CF 2 CF 2 ) n tepkimesi...... tepkimesidir. 3. PTFE kısa adı ile bilinen polimerin yaygın adı...... dur. 4. Polimerler sadece alkenlerden oluşurlar. 4. C 2 = CCI monomeri polimerleşme tepkimesi verdiğinde kısa adı... olan ürün oluşur. 5. Teflon polimerinin monomeri tetrafloretendir. 5. Polimer içinde tekrarlanan en küçük birime...... denir. 6. Etkin bir koruma kozmetik ürününün güvenilirliğini ve kalıcılığını artırır. 6...., ciltte su tutucu veya su kaybı hızını kontrol ederler. 7. Kozmetik ürünler cildin ancak belli bölgelerine uygulanabilir. 7. Sürüldüğü yüzeylerde mikroorganizma faaliyetlerini engelleyen koruyucu maddelere... maddeler denir. 8. İğne insanlarda damar içerisine, uygulanan ilaç formudur. 8. Tabletlerin şeker, çikolata gibi maddelerle kaplanmış haline... denir. 9. Kağıdın yapısında yalnızca selüloz bulunur. 9. Sıvı haldeki bazı ilaç formları kulak, göz, burun gibi organlara... lar halinde uygulanır. 10. Atık polimerlerin geri kazanımı ile hammadde ihtiyacı azalır. 10. Kalem kutusu, silgi, yapıştırıcı gibi maddeler okul...... malzemelerindendir. 256 Soru 1. Y 2. Y 3. Y 4. Y 5. D 6. D 7. Y 8. D 9. Y 10. D 1. dimer 2. polimerleşme 3. teflon 4. PVC 5. mer 6. Nemlendiriciler 7. anti-mikrobiyal 8. draje 9. damla 10. kırtasiye

1. AÇIK UÇLU SORULAR 4. I. Cildi besler. II. Cildi nemlendirir. III. Cildin ancak belli bölgelerine uygulanabilir. IV. Vücudun temizlenmesinde kullanılabilir. V. Bitkisel, hayvansal ya da kimyasal olabilir. VI. Nemlendiricilerin antioksidan özelliği vardır. Yukarıda verilen ifadelerden kaç tanesi kozmetik malzemeler için yanlıştır? ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 2 Yukarıdaki bileşiklerden kaç tanesi bir polimerin monomeri olabilir? F 2. n C C F F F Tetrafloretilen F F C F C F n Teflon (Politetrafloretilen) Yukarıda tetrafloretilen bileşiğinin polimerleşme tepkimesi verilmiştir. Buna göre; I. Monomerin adı nedir? II. Polimerin yaygın adı nedir? III. İkili bağ içerenin adı nedir? IV. Monomerin kapalı formülü nedir? V. Teflon nerelerde kullanılır? 4 5. I. İğne II. Merhem III. Damla IV. ap V. Şurup Yukarıdaki ilaç formlarından kaç tanesi bütün vücuda etkilidir? 3 3. I. C 2 = C 2 II. C 3 C = C 2 III. CF 2 = CF 2 IV. C 2 = C I. Tetrafloretilen, II. Teflon, III. Tetrafloretilen, IV. C 2 F 4, V. Tencere ve tava yapımında Yukarıda verilen monomerlerin polimerleşmesi ile oluşan polimerlerin kısa adları nedir? 6. I. Polimer atıklar ürün tanıtım kodlarına göre geri dönüşüm kutularında toplanmalıdır. II. PS kısa adı ile bilinen polimerin monomeri etilendir. III. PVC kısa adlı polimerin geri dönüşüm logosu 1 şeklindedir. IV. Atık polimerin geri kazanımında enerji elde etme dikkate alınır. Yukarıdaki ifadeler doğru (D) ve yanlış (Y) olarak I, II, III ve IV yolunu izleyerek sıralandığında değerlendirme nasıl olur? II. PE, II. PP, III. PTFE, IV. PS D, Y, Y, D 257

ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE 1. Polivinil klorür, teflon, orlon gibi maddelerin genel adı aşağıdakilerden hangisidir? A) Polimer B) Dimer C) Monomer D) Trimer E) Tetramer TEST 1 4. n C 2 = C C C Cl Cl n tepkimesine göre, I. Monomer C 2 = CCI dir. II. Mer [ C 2 CCl ] 'dir. III. Polimer [ C 2 CCl ] n dir. IV. Ürünün kısa adı PE dir. A) I ve IV B) II ve III C) I, III ve IV 2. F F n (X) S C C F F F F n (X) S C Teflon C n F F n Yukarıdaki tepkime ile ilgili; Teflon F F I. X ile gösterilen bileşiğin açık formülü C = C F F F F C = C F F şeklindedir. II. X in bir tane molekülünde 4 tane flor atomu vardır. III. Oluşan ürün, aynı tür monomerlerin tekrarından oluşmuştur. 5. III Geri dönüşümleri yoktur. D) II, III ve IV E) I, II ve III I Mer'ler birbirine kovalent bağlarla bağlanır. Polimerler Doğal ya da yapay olabilirler. Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda polimerler ile ilgili bilgiler verilmiştir. II A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II Buna göre, bu kutucuklarda yazılan bilgilerden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 3. n [C 2 = C] S C C n Yukarıda verilen tepkime ile ilgili; I. Polimerleşme tepkimesidir. II. Kimyasal bir tepkimedir. III. Monomerin bir tane molekülünde 2 tane C atomu vardır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III 6. Vücuda uygulanan kozmetik ürünlerin görevlerine ilişkin; I. Besleyicilik II. Koku gidermek III. Ödem oluşumunu engellemek yukarıdakilerden hangileri sayılabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III 258 D) I ve III E) II ve III 1. A 2. E 3. C 4. E 5. D 6. B Soru

7. İlaçlar ile ilgili; I. Ağız yoluyla alınabilenleri vardır. II. Damlalar halinde kulak, burun ve gözde kullanılabilirler. III. Tamamında tat önemli bir faktördür. A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III 8. İlaçlar farklı formlarda üretilen kimyasal maddelerdir. Buna göre, aşağıdaki ilaç formlarından hangisi hakkında verilen bilgi yanlıştır? Form Özellik A) Draje Tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaştırma B) Tablet Toz halindeki ilaçların sıkıştırılmış şekli C) Şurup Düşük miktarlarda şeker içerme D) İğne ızlı ve etkili ilaç veriliş formu E) Merhem Vücuda dışarıdan uygulanma 10. Polimerin adı Sembolü I. Alçak yoğunluklu polietilen II. Polipropilen 4 LDPE 6 PS III. Polietilentereftalat 1 PETE Yukarıdaki polimerlerden hangilerinin geri dönüşüm sembolleri yanlış verilmiştir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 11. I. Monomer madde alkan olamaz. II. Monomerler polimerlerden oluşur. III. Polimerleşme tepkimelerinde monomerlerin kimyasal özellikleri değişir. IV. Polimer maddelerin en yaygın kullanılan adı plastiktir. Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y) ile değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde edilir? ÜNİTE - 4 KİMYA ER YERDE A) D, D, Y, Y B) Y, D, Y, D C) D, Y, D, Y D) D, Y, D, D E) Y, Y, D, D 9. n C = C C C tepkimesi ile ilgili olarak; I. Oluşan ürünün geri dönüşüm logosu 5 şeklindedir. II. Monomer bir alkindir. III. Oluşan polimer PVC dir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III n 12. n C 2 = C C 2 C CN CN n Akrilonitril Poliakrilonitril ORLON Yukarıdaki tepkime ile ilgili; I. Orlon bir polimerleşme ürünüdür. II. Polimer, günlük hayatta halı dokumacılığında ve örgülü giyim eşyalarının yapımında kullanılır. III. Monomer bir hidrokarbondur. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III 7. B 8. C 9. E 10. B 11. D 12. B 259