TÜBİTAK BİDEB DAİRE BAŞKANLIĞINA

TÜBİTAK BİDEB DAİRE BAŞKANLIĞINA 15.3.2017 Konu: Eriyonit Mineralinin Akciğer Kanseri Üzerine Etkileri başlıklı Tübitak ödülü alan makalenin internet linkinden kaldırılması ve düzeltme açıklaması yapılması. 1.11.2015 17.29 tarihli http://www.bilimgenc.tubitak.gov.tr/content/eriyonit-mineralininakciger-kanseri-uzerine-etkisi internet linki altında; TÜBİTAK BİLİM VE GENÇ Dergisinde yayımlandığı anlaşılan, Eriyonit Mineralinin Akciğer Kanseri Üzerine Etkileri başlıklı bir makale yer almaktadır. Bu makale 2014 yılı Ortaöğretim Öğrencileri Araştırma Projeleri Yarışması, Coğrafya dalında yapılan başvuru listesinde ERİYONİT MİNERALİ VE AKCİĞER KANSERİ VAKALARI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN ARAŞTIRILMASI VE CBS (COĞRAFİ SİSTEMLERİ) ORTAMINDA ANALİZİ başlığı adı altında yer almaktadır. Ekibi: Ferhat Babacan ve Furkan Ali Yalçın olduğu ve TÜBİTAK Ortaöğretim Öğrencileri Proje yarışması Coğrafya Alanı 2.ciliği ile ODTÜ Uluslararası ESRI Kullanıcıları Konferansı Yarışması 1.liği ödülleri aldıkları belirtilmektedir. Bu çalışmada belirtilen bilgilerin tamama yakın kısmı doğru olmayıp, kamuoyunu yanıltmaya ve doğru bilgiye ulaşmayı önlemeye yöneliktir. Bu makale bundan sonra yapılacak araştırmalara referans kaynak teşkil edeceği, BİLİMSEL BİLGİ olarak kullanılacağı bilinmelidir. Çalışmanın Kaynaklar bölümünde verilen Atabey, E. 2005.Tıbbi jeoloji ile Barış, Y.İ. ve Atabey, E. 2009. Türkiye de mesleksel ve Çevresel Hastalıklar adlı kaynaklara yer verilmiş. Ancak bu kaynaklara bakılarak doğru bilgilenme olmadığı ve yararlanılmadığı yapılan çalışmada verilen bilgilerden de anlaşılmaktadır. Çalışmanın kaynaklar kısmında, ADIMIN GEÇMİŞ OLMASI ve çalışmada verilen bilgilerde katkım varmış gibi bir anlam çıkmakta, bu durumun önemini bir kere daha ortaya koymaktadır. Sanki çalışmada yer alan eriyonitle ilgili bilgiler bu kaynaklardan edinilmiş izlenimi vermekte ve çalışmada doğru verilmeyen bilgilerin ortağı olma durumum ortaya çıkmaktadır. Nitekim bir Üniversiteden bir öğretim üyesi çalışmayı bana göndermiş, ben de kendisine yapılan çalışmadaki bilgilerin doğru olmadığını belirttiğimde, kaynaklarda adımı görünce çalışmaya güvendiğini belirtmiştir. En önemlisi bu çalışmayla kamuoyunun ve bilim camiasına doğru olmayan bilgilerin sunulması. Bu çalışmaya, Türkiye dışında tüm dünya da internet yoluyla erişebilmektedir. Eriyonit Mineralinin Akciğer Kanseri Üzerine Etkileri başlıklı http://www.bilimgenc.tubitak.gov.tr/content/eriyonit-mineralinin-akciger-kanseri-uzerine-etkisi linki ile ulaşılan (aşağıda sayfanın sonunda yer alan) MAKALENİN İNTENETTEN KALDIRILMASINI, AYRICA TÜBİTAK TARAFINDAN ÖDÜLLENDİRİLEN ÇALIŞMANIN, DOĞRU BİLGİYE ULAŞMA AÇISINDAN, YENİDEN GÖZDEN GEÇİRİLEREK DÜZELTME METNİ YAYIMLANMASINI TALEP EDERİM. Saygılarımla. Dr. Eşref ATABEY Jeoloji Yüksek Mühendisi Tıbbi Jeoloji Uzmanı Asbest Söküm Uzmanı İşçi Blokları Mah. 1524. Sok. 12/10 Çankaya/Ankara Tel: 0 5358511161 E-mail: esrefatabey@gmail.com WEB:esrefatabey.com.tr 1

Makale hakkında görüşümün yer aldığı inceleme raporu Bölüm Paragraf Satır Cümlenin metindeki ifadesi Giriş öncesi 3 2..eriyonit minerali üç bölüm yolla bulaştığı (hava,su ve temas) Giriş 1 1 Eriyonit, ısı-su yalıtımına, aşınmaya ve kimyasal maddelere çok dayanıklı lifli yapıda asbeste benzeyen Mezotelyoma ya sebep olan eriyonitten daha ince lifsi yapıya sahip mordenit (eriyonit gibi zeolit türü mineral) içinde aynı durum geçerlidir... Sonuç ve Tartışma bölümü (BULGULAR) Doğrusu Eriyonit minerali tozunun su ve temas (deri) yoluyla kanser yaptığı tıbben şimdiye kadar kanıtlanmamıştır. Eriyonitin bu tanımı doğru değil. Lifsi yapıda olmayıp iğnemsi yapıdadır. Eriyonit endüstride mineral olarak kullanılmamaktadır. Dolayısıyla ısı-su yalıtımına, aşınmaya ve kimyasal maddeler çok dayanıklı ifadesi hatalıdır. Asbestten tamamen farklı mineralojik özellikler taşır. Mordonit lifsi yapıda olmayıp, mezotelyoma yaptığı literatürde yoktur. 2 2.paragrafta yer alan bilgilerin tamamı ASBEST MİNERALLERİ özellikleri, tarihçesi ve kullanımına ait olup, ERİYONİT ile ilgisi yoktur. 3 3.paragrafta verilen, eriyonitin kullanımı ile ilgili bilgi yanlıştır. 2 Şekildeki eriyonit haritası doğru olmadığından yorumuda doğru değildir. 3 2 Bu veriler eriyonit minerali ile akciğer kanserine bağlı ölüm vakaları arasında bir parelelliğin olduğunu 3.paragraftaki, çalışmada verilen eriyonit haritasına dayanarak, yapılan yorumlama doğru değildir. Şekil ERİYONİT MİNERALİNİN EN YAYGIN OLDUĞU İLLER haritası hayali ve doğru değildir. Haritada eriyonit gösterilen; Çankırı, Kütahya, Eskişehir ve İzmir illerinde eriyonit saptanmamıştır. Eriyonit sadece Nevşehir ilinde birkaç yerde saptanmıştır. Çankırı, Kütahya, Eskişehir ve İzmir de birkaç yerde asbest olup, haritada gösterilen İstanbul da her iki mineralde saptanmamıştır. 2

göstermektedir. Sonuç 1 eriyonitin görüldüğü iller ile akciğer kanserine bağlı ölüm vakaları arasında bir parelelliğin olduğunu göstermektedir. 1.paragraftaki bu ifade doğru değildir. 2 Sonuç bölümündeki ilk şekildeki TÜRKİYE ERİYONİT HARİTASI gerçek dışı, doğru olmadığından, 2. Paragrafta yapılan yorumlamada doğru değildir. Haritaya dayanarak neredeyse tüm Türkiye eriyonitli gösterilmiş ve AKCİĞER KANSERİYLE BAĞLANTI KURULMUŞTUR. Bu çok yanlış ve yanıltıcı bilgidir. Harita doğru olmadığından,3.paragrafta haritaya bağlı yapılan yorumlama da doğru değildir. Öneriler Öneriler kısmında 3 ve 4. Maddelerindeki öneriler doğru değildir. Eriyonit minerali endüstride kullanılmamıştır/kullanılmamaktadır. Dolayısıyla 4.maddedeki öneri eriyonit minerali kullanılması yasaklanmalıdır.. ifadesi doğru değildir. Ancak eriyonit içeren volkanik tüf kayaları kullanılmamalı demek doğru ifade olur. Kaynaklar Kaynaklar kısmında verilen; Örgün, Y. ve ark., "Natural and anthropogenic radionuclides in rocks and beach sands from Ezine region (Çanakkale), Western Anatolia, Turkey". Applied radiation Isotope, 2007. - Örgün, Y. ve ark., "A Study Of Indoor Radon Levels In Rural Dwellıngs Of Ezine (Çanakkale, Turkey) Using Solid- State Nuclear Track Detectors, Radiat Prot Dosimetry, 131: 379-384, 2008. referansı Ezine sahil kumlarındaki radyoaktivite, Ezine ev içi radon gazı ölçümleriyle ilgili olup, bu çalışmayla ilgisi bulunmamaktadır. Sonuç bölümündeki ilk şekilde gösterilen eriyonitli yerler doğru değildir. Bu harita ola olsa zeolit yatakları haritası olabilir. Zeolit grubu minerallerin yaklaşık 150 çeşidi vardır. İçlerinde sadece eriyonit minerali iğnelerinin kanser yaptığı kanıtlanmıştır. Sonuç bölümündeki ikinci şekildeki, eriyonit mineraline bağlı ölüm vakaları haritası doğru değildir. 3

TÜRKİYE DE ERİYONİT MİNERALİNİN BULUNDUĞU NEVŞEHİR YÖRESİ HAKKINDA YAPILAN ÇALIŞMALARDAN BİR KAÇI (hatta bu konuda, Atabey, E. 2002, Tüm Kapadokya risk altında mı?, TÜBİTAK Bilim ve Teknik, Mart. Sayı: 412, 64-67sayısında yayımlanmıştır). Dr. Eşref Atabey in çalışmaları KİTAPLAR Atabey, E. (2005). Tıbbi Jeoloji. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası yayınları: 88, 210s. Atabey, E. (2009). Türkiye de Asbest, Eriyonit, Kuvars ve Diğer Mineral Tozları ve Etkileri. Ankara: MTA Yerbilimleri ve Kültür Serisi: 6, 191s. ISBN:978-605-4075-44-7. Atabey, E. (2013). Nevşehir İli Tıbbi Jeolojik Unsurları ve Halk Sağlığı. Nevşehir: Nevşehir Belediyesi yayınları. Atabey, E. (2006). 1. Tıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı, (Ed: Atabey, E.) TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası Yayınları.95 Atabey, E. (2008). Uluslar arası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı. (Ed: Atabey, E.). Ankara: YMGV Yayını ISBN:978-975-7946-33-5, Eşref Atabey, 2015. Elementler ve Sağlığa etkileri. Hacettepe Üniversitesi Mezotelyoma ve Medikal Jeoloji Uygulamave Araştırm Merkezi yayın No: 1.Ankara. Eşref Atabey. 2015. Kapadokya Tıbbi Jeoloji-Mezotelyoma (Aksaray-Niğde-Nevşehir-Kırşehir). Hacettepe Üniversitesi Mezotelyoma ve Medikal Jeoloji Uygulamave Araştırm Merkezi yayın No: 2. Ankara. Eşref Atabey. 2016. Niğde ili Tıbbi Jeolojik Unsurları ve Halk Sağlığı. Niğde Belediyesi Kültür yayınları. Atabey, E. ve Dirik, K. (2008). Uluslar arası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Sempozyum Teknik Gezi Kitabı, Ankara: YMGV Yayını ISBN:978-975-7946-32-8. Y. İzzettin Barış, Y. İ. ve Atabey, E. (2009). Türkiye de Mesleksel ve Çevresel Hastalıklar, Köseleciler 1933, Bursa: Magic Digital Center. 221s. MAKALE Atabey, E. 2002, Tüm Kapadokya risk altında mı?, TÜBİTAK Bilim ve Teknik, Mart. Sayı: 412, 64-67. Atabey, E. 2003, Zeolitin öteki yüzü, Cumhuriyet Bilim Teknik, 13 Eylül, Sayı: 860, 10-11. Atabey, E. 2007b.Kapadokya yöresi jeolojik unsurları ve halk sağlığı. Kapadokya nın Jeolojisi sempozyumu kitabı. 17-20 Ekim 2007, Niğde. Atabey, E. 2007c. Mihalıçcık (Eskişehir) ile Bekilli (Denizli) yöresi lifsi amfibol asbest oluşumları ve akciğer kanseri ilişkisi (Mezotelyoma). 60. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri özleri kitabı, 286-288. 16-20 Nisan, 2007 Ankara Atabey, E. 2007d. Aksaray-Nevşehir arası eriyonit minerali içeren volkanik tüflerin dağılımı ve akciğer kanseri ilişkisi (Mezotelyoma). 60. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri özleri kitabı, 289-292. 16-20 Nisan, 2007 Ankara Atabey, E. 2008a. Türkiye deki Tıbbi Jeoloji Konularına Genel Bakış, Uluslar arası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Kitabı.. YMGV Yayını ISBN:978-975-7946-33-5,Ankara. Atabey, E. 2008b. Türkiye de sağlık riski oluşturan krizotil ve amfibol asbest ile eriyonit minerali içeren kayaların dağılımı,uluslar arası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Kitabı. YMGV Yayını ISBN:978-975-7946-33-5,Ankara. Atabey, E. 2008g. Tıbbi Jeolojik Unsurlar ve Halk Sağlığı, Tıbbi Jeolojinin Önemi, Tıbbi Jeolojik Araştırmalarda MTA nın Yeri. Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteni, 2008/6. Ankara. BİLDİRİ Atabey, E. (2002). Kanser Nedeni Erionitli Tüfler ile Göl Çökelleri İlişkisi, 55, Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildirisi, Ankara Atabey, E., (2002). Tüm Kapadokya Mezotelyoma Nedeni Erionitli Tüf Tehlikesi Altında mı? Beslenme, Çevre ve Kanser Sempozyumu Bildiri Özleri, 31 Mart-2 Nisan, Ankara Atabey, E. 2007. Aksaray-Nevşehir Arası Eriyonit Minerali İçeren Volkanik Tüflerin Dağılımı ve Akciğer Kanseri İlişkisi (Mezotelyoma). 60. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri özleri kitabı, 289-292. 16-20 Nisan, 2007 Ankara Atabey, E. (2007). Kapadokya yöresi jeolojik unsurları ve halk sağlığı. Kapadokyanın Jeolojisi sempozyumu kitabı. 17-20 Ekim 2007, Niğde. Atabey, E. (2008a). Türkiye deki Tıbbi Jeoloji Konularına Genel Bakış, Uluslar arası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Kitabı.. YMGV Yayını ISBN:978-975-7946-33-5,Ankara. Atabey, E. (2008b). Türkiye de sağlık riski oluşturan krizotil ve amfibol asbest ile eriyonit minerali içeren kayaların dağılımı,uluslar arası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Kitabı. YMGV Yayını ISBN:978-975-7946-33-5 Eşref Atabey. 2014. Avanos ilçesi (Nevşehir) tıbbi jeolojik unsurları ve halk sağlığı (depremselliği, içme suyu kalitesi, içme suyunda arsenik ve florür sorunu, eriyonit minerali ve sağlık, insanlarda kil yeme alışkanlığı ve sağlık). Avanos Sempozyumu Bildirileri. 25-25 Ekim 2014. 259-283. 4

Eşref Atabey. 2015 Tıbbi Jeoloji ve Prof. Dr. Yusuf İzzettin BARIŞ (Nevşehir araştırması) b) Eriyonit minerali ve Nevşehir yöresinde eriyonitli formasyonların dağılımı 1.Uluslararsı katılımlı Mezotelyoma ve Tıbbi Jeoloji sempozyumu. 12-14 Kasım 2015 Ankara. Eşref Atabey. 2015. Türkiye de illere göre asbest dağılımı (Türkiye asbest haritası). 1.Uluslararsı Katılımlı Mezotelyoma ve Tıbbi Jeoloji sempozyumu. 12-14 Kasım 2015 Ankara. Raporlar Atabey, E. 2000.Tuzköy ve Karain (Nevşehir)yeni yerleşim yer seçimi ve jeolojik ön etüt raporu, MTA Rapor No: 10329. Atabey, E. 2001. Tuzköy kasabası (Gülşehir-Nevşehir) yeni yerleşim yeri jeolojik etüt raporu, MTA Rapor No: 10400. Atabey, E. 2004. Karain köyü mevcut yerleşim yeri ile yeni yerleşim yeri jeoloji etüdü ve öneriler. MTA rapor No: 10705. Atabey, E. ve Ünal, H. 2005. İmrenler Beldesi (Beyşehir-Konya)jeolojik unsurlar ve etkileri raporu, MTA Rapor No: 10825. Atabey, E. 2007a. Karain köyü yerleşim yerine alternatif yeni yerleşim alanı jeolojik özellikleri ve öneriler, MTA rapor No: 10973. Atabey, E. 2007b. Tuzköy Tuzmak (Gülşehir) Tıbbi Jeolojik Raporu, MTA rapor No: 11007. Atabey, E. ve Ünal, H. 2008. Batı Anadoludaki Jeolojik Unsurlar ve Halk sağlığı Projesi, 2006-2007 yılı araştırmaları Tıbbi Jeoloji Etüt raporu. (Ankara, Aksaray, Antalya, Aydın, Balıkesir, Bartın, Bilecik, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Denizli, Eskişehir, Hatay, İstanbul, İzmir, Karabük, Karaman, Kastamonu, Kırıkkale, Kırklareli, Kırşehir, Kilis, Kocaeli, Konya, Kütahya, Manisa, Muğla, Nevşehir, Niğde, Sakarya, Uşak, Tekirdağ, Yalova, Zonguldak) MTA Rapor No: 11067. Atabey, E. ve Şahan, M. 2009. Tıbbi Jeoloji Projesi 2008 yılı Araştırma Raporu (Karadeniz, İç ve Doğu Anadolu Bölgesi) (Ankara,Çankırı, Çorum, Kırıkkale, Nevşehir, Yozgat, Amasya, Tokat, Erzincan, Sivas, Zonguldak, Bartın, Karabük, Kastamonu, Sinop, Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Gümüşhane, Rize, Bayburt, Artvin, Ardahan). MTA Rapor No:11099. Atabey, E. 2009. Tuzköy Beldesi (Gülşehir-Nevşehir) Eriyonit Minerali Tozu Etkisindeki alanın Tıbbi Jeolojik Etüt Raporu, MTA Rapor No: 11232. Atabey, E. 2009. Nevşehir İli Kapsamında Yapılan ücretli Tıbbi jeolojik etüt Raporları (6 adet), MTA Rapor No: Atabey, E. 2010. Tıbbi Jeoloji Projesi 2009 yılı Etüt Raporu (Akdeniz, İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi) (Muğla, Aydın, Burdur, Antalya, Isparta, Afyonkarahisar, Konya, Karaman, Mersin, Aksaray, Ankara, Niğde, Nevşehir, Yozgat, Sivas, Adana, Osmaniye, Hatay, Kahramanmaraş, kayseri, Kilis, Gaziantep, Şanlıurfa, Mardin, Diyarbakır, Batman, Adıyaman, Malatya, Elazığ, Muş, Bingöl). MTA Rapor No:11242. Atabey, E., Çubukçu, E. ve Emri, S. 2013. Ürgüp (Nevşehir) Karacaören taşocağı ve Kayakapı alanı tıbbi jeolojik etüdü (eriyonit minerali için). T.C.Sağlık Bakanlığı kanser Dairesi-Ankara Doç. Dr. Evren Çubukçu vd. nin çalışması Evren, H.E., Yurdakul, Y., Akkaş, E. ve Ulusoy, İ. 2015. Kapadokya'nin Eriyonit İçeren İgnimbiritleri: Süregelen Bir Sorun. Conference: 68th Geological Congress Of Turkey Prof. Dr. Yusuf İzzettin Barış ın çalışmaları Barış, Y. İ., 1987. Asbestos and erionite related chest diseases, Semih Ofset Matbaası, 1987. Ankara. Barış, Y. İ., 1994. Bu doktoru rehin alalım: Anadolu da bir kanser araştırması, 110s., Kent Matbaası, 1994. Ankara. Barış, Y. İ., 2002. Türkiye de asbest ve fibroz zeolit (eriyonit) ile ilgili akciğer hastalıkları. Beslenme, Çevre ve Kanser Sempozyumu Bildiri Özleri, 22-23, Ankara Barış, Y. İ., 2003a. Anne Bana Kerpeteni Getir Anadolu nun bitmeyen akciğer ve karın zarı kanseri. 224s., Bilimsel Tıp Yayınevi, 2003. Ankara. Barış, Y. İ., 2004. Tıp ve Jeoloji. 57. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri Özleri, 26-27, Ankara. Barış, Y. L. 2005.Türkiye de asbest ve eriyonit sorunu ve insan sağlığına etkileri (mesotelyoma). 1.Tıbbi Jeoloji Sempozyumu Bildiri Özleri, TMMOB jeoloji Mühendisleri Odası yayınları: 95, 53-64, Ankara Barış, Y. İ., Akay, H. ve Emri, S. 2007. Türkiye de asbest ve eriyonit ile ilgili hastalıklar. Toraks Dergisi, 8, Ek 1, ISSN: 1302-7808. Ankara. Barış, Y. İ. 2008a. Türkiye de asbest ve eriyonit Sorunu. Uluslararası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı (Ed. Eşref Atabey), 18, YMGV Yaynı, ISSN: 978-975-7946-33-5.İstanbul. Barış, Y. İ. 2008b. Minerallerle ilgili meslek hastalıklarının tarihçesi. Uluslararası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı (Ed. Eşref Atabey), 37, YMGV Yaynı, ISSN: 978-975-7946-33-5. İstanbul. Barış, Y. İ., Saracci, R., Simonato, L., Skidmore, J. W. ve Artvinli, M. 1981. Malignant mesothelioma 5

andradiological chest abnormalities in two villages in Central Turkey. An epidemiological and environmental investigation. Lancet, 1, 984-987. Barış, Y. İ., Simonato, L., Artvinli, M., Pooley, F., Saracci, R., Skidmore, J. Ve Fischbein, A. 1987. Epidemiological and environmental evidence of health effects of exposure to erionite fibers: a four year study in the Cappadocian Region of Turkey. Int. J. Cancer, 39, 10-17. http://www.bilimgenc.tubitak.gov.tr/content/eriyonit-mineralinin-akciger-kanseri-uzerine-etkisi linkin yer alan, hatalı çalışma aşağıdadır. Eriyonit Mineralinin Akciğer Kanseri Üzerine Etkisi 01/11/2015-17:29 Bu çalışmanın çıkış noktası, eriyonit mineralinin yaygın olduğu alanlarda, akciğer kanseri vakalarına bağlı ölüm oranlarındaki fazlalığın fark edilmesi oluşturmuştur. Bu nedenle Türkiye genelindeki akciğer kanserine bağlı ölüm oranları araştırılmış, eriyonit mineralinin yaygın olduğu alanlar ile bir paralellik olup olmadığı üzerinde durulmuştur. Yapılan araştırma belgesel araştırma niteliğindedir. Bu nedenle belgesel kaynak derlemesi yöntemi kullanılmıştır. Eriyonitin yayılış alanlarının belirlenmesinde literatür taraması yapılmış, haritaların oluşturulmasında ise Arc. GİS.10 programı kullanılmıştır. Yapılan literatür taramasında, eriyonitin akciğer kanserine neden olduğu bilgisine ulaşılmıştır. Hastalığın eriyonit mineraline bağlı olarak üç yolla bulaştığı (hava, su ve temas) anlaşılmıştır. Bu nedenle her üç yolla en fazla bulaşmanın olduğu iller belirlenerek, bu alanlara ait CBS ortamında haritalar hazırlanmış, ve bu illere ait ölüm vakaları tablo haline getirilmiştir. Türkiye deki diğer illere ait akciğer kanserine bağlı ölüm oranları da belirlenerek tablo halinde veriler düzenlenmiş ve eriyonitin yaygın olduğu alanlarda ölüm oranlarının fazla olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca yapılan araştırma sonucunda en etkili bulaşma yolunun solunum yoluyla bulaşma olduğu tespit edilmiştir. Giriş Eriyonit, ısı-su yalıtımına, aşınmaya ve kimyasal maddelere çok dayanıklı lifli yapıda bir silikat mineralidir. Eriyonit asbeste benzeyen, volkanik bölgelerdeki toprakta bulunan zeolit çeşididir ve asbeste göre daha güçlü kanserojen etkiye sahip olduğu belirlenen bir mineraldir (Metintaş, 2013). Mezotelyoma lı akciğer örneklerinde yapılan elektron mikroskop çalışmaları, hastalığın nedeninin iğne şekilli erionit kristallerine bağlı olduğunu ortaya koymuştur. Mezotelyoma ya sebep olan eriyonitten daha ince lifsi yapıya sahip mordenit (eriyonit gibi zeolit türü mineral) içinde aynı durum geçerlidir(köktürk,1995). Lifsi yapısı nedeniyle yün ve pamuk ipliği gibi eğrilebilir, kumaş biçiminde dokunabilir ya da dövülerek keçe haline getirilebilen asbest ve benzeri olan eriyonit, antik çağlardan 19. yüzyılın sonlarına kadar giysi, çanak, çömlek, kandil fitili ve savaş zırhı yapımında yaygın olarak kullanılmıştır. Eriyonitin ticareti ve sanayide kullanılması 19. yy sonlarında ülkemizde zengin eriyonit yataklarının bulunup işletilmesiyle başlamıştır. 20. yy başlarından itibaren su borularında sızmaya karşı izolasyon malzemesi olarak, çatı kaplamada kullanılan levhaların üretimde, yer karoları imalatında, gemi sanayinde, beton üretiminde, ses izolasyonunda, çeşitli dekorasyon malzemesi üretiminde, sürtünmeye karşı direncinden dolayı çeşitli araba parçaları üretiminde giderek artan oranda kullanılmıştır. Eriyonitin kullanım alanlarının artmasına bağlı olarak ülkemizde görülen akciğer kanserine bağlı ölüm vakalarının artması problem durumu olarak belirlenmiş ve bu nedenle akciğer kanserine bağlı ölüm vakıaları ve eriyonitin ülkemizdeki yayılış alanları arasındaki paralelliğin belirlenmesine yönelik olarak, çalışma şekil almıştır. Amacı Eriyonitin yaygın olarak görüldüğü alanlar ile bu alanlarda görülen akciğer kanseri vakaları arasındaki bağlantının ortaya konulması. Bu amaca ulaşabilmek için aşağıdaki sorulara cevap aranmıştır: 1. Eriyonit mineralinin yayılış gösterdiği alanlarda en çok hangi kanser türüne rastlanmaktadır? 6

2. Eriyonit mineralinin yayılış gösterdiği alanlarda akciğer kanserine bağlı ölüm sayıları ne kadardır? 3. Eriyonit mineralinin yaygın olmadığı alanlardaki akciğer kanserine bağlı ölüm sayıları ne kadardır? 4. Eriyonit mineralinin yaygın olduğu alanlar ile yaygın olmadığı alanlar arasında akciğer kanserine bağlı ölüm vakıaları arasında belirgin fark var mıdır? Yapılan çalışmada, eriyonitin ülkemizdeki dağılımı ile akciğer kanserine bağlı ölüm vakıalarının Türkiye deki dağılışı arasındaki paralellik, harita üzerinde görsel olarak ortaya konulmuştur. Bu nedenle, özellikle Sağlık Coğrafyası alanında yapılacak çalışmalara sağlayacağı katkı nedeniyle önem arz etmektedir. Yöntem Yapılan araştırma tarama modeli niteliğindedir. Tarama modeli; geçmişte ya da halen var olan bir durumu var olduğu şekliyle betimlemeyi amaçlayan araştırma yaklaşımıdır (Karasar, 2010). Araştırmanın evrenini, Türkiye de eriyonit (zeolit) mineralinin bulunduğu iller oluşturmaktadır. Yapılan çalışmada elde edilen veriler, CBS ortamında, Arc. GİS. 10.1 proğramı kullanılarak analiz edilmiş, konuyla ilgili haritalar hazırlanarak, eriyonitin dağılış alanları ve bu alanlarda görülen akciğer kanserine bağlı ölüm vakıaları görselleştirilmiştir. Tablolar ise Excel ortamında hazırlanmıştır. Araştırmada eriyonite bağlı olarak kanser vakıa sayıların tespitinde TÜİK ve Sağlık Bakanlığına ait veriler esas alınmıştır. Belgeler incelenmiş ve karşılaştırma yöntemi ile sonuca varılmaya çalışılmıştır. Elde edilen veriler ışığında, eriyonitin bulaşma yollarına göre (hava, temas ve su yolu) illere ait haritalar hazırlanmıştır. Bu illere ait akciğer vakalarına ait ölen hasta sayıları tespit edilerek, yeni bir harita hazırlanmış ve ölüm sayıları ile bulaşma yolları karşılaştırılarak en çok hangi yolla hastalığın yaygınlaştığı ve ölüm oranlarının arttığı belirlenmeye çalışılmıştır. Sonuç ve Tartışma Bulgular Elde edilen veriler çerçevesinde hazırlanan tablo ve haritalar incelendiğinde, eriyonit mineralinin yaygın olduğu alanlarda akciğer kanseri nedeniyle ölen hasta sayılarında belirgin bir fazlalığın olduğu görülmektedir. Eriyonit mineralinin en yaygın olduğu alanlarda ve erionitin diğer görüldüğü alanlarda, Akciğer kanserine bağlı ölüm sayılarında, erionitin görülmediği alanlara oranla belirgin bir fazlalık olduğu bulgusuna ulaşılmıştır. Nevşehir ilimiz 2673 kişi ile en fazla ölüm vakıasının yaşandığı ildir. 7

Türkiye de eriyonit mineralinin bulunmadığı alanlar incelendiğinde en fazla ölüm sayısının 91 kişi ile Aydın iline, en az sayının ise 12 kişi ile Kilis iline ait olduğu görülmektedir. Bu veriler eriyonit minerali ile Akciğer kanserine bağlı ölüm vakıaları arasında bir paralelliğin olduğunu göstermektedir. Sonuç Yapılan çalışma sonunda elde edilen bulgular; eriyonitin görüldüğü iller ile akciğer kanseri vakaları arasında bir paralellik olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda akciğer kanserine bağlı ölüm oranlarının bu alanlarda diğer alanlara göre daha fazla olduğu da tespit edilmiştir. Türkiye de tespit edilen Akciğer Kanseri vakalarının ve erionit dağılımı arasındaki paralelliğin Coğrafi Bilgi Sistemi yardımıyla görselleştirmesi yoluyla yapılan bu çalışmada, eriyonit mineralinin yayılış alanları ile akciğer kanseri vakıalarının en fazla görüldüğü alanlar birbirine paraleldir hipotezi doğrulanmaya çalışılmıştır. Bu amaçla eriyonit mineralinin yaygın olduğu iller ve bu illerdeki akciğer kanserine bağlı ölüm vakıaları araştırılarak, diğer illerdeki akciğer kanserine bağlı ölüm vakıaları ile karşılaştırılmıştır. 8

Yapılan çalışma sonucunda; diğer illere göre akciğer kanserine bağlı ölüm vakıalarının erionit mineralinin yaygın olduğu illerde daha fazla olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen veriler ile erionit mineralinin yaygın olduğu ve akciğer kanserine bağlı ölüm vakıalarının görüldüğü illere ait haritalar hazırlanmış, aralarındaki paralellik görsel olarak ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ülkemizde CBS kullanılarak yapılan, sağlık coğrafyası alanındaki çalışmaların son derece sınırlı olması yapılan çalışmayı önemli kılmaktadır. Öneriler 1. Türkiye de eriyonit mineralinin yaygın olduğu alanların daha detaylı haritaları hazırlanmalıdır. Hazırlanacak haritalar sayesinde yerleşime uygun olmayan alanlar tespit edilebilir. 2. Ülkemizde eriyonit/zeolit varlığının ortaya konulduğu alanlarda, zeolit minerallerine ait oluşumlar, daha sık aralıklarla alınmış örneklerle, daha detaylı incelenmeli ve eriyonit mineralinin varlığı ya da yokluğu net olarak ortaya konulmalıdır. 3. Eriyonitin kullanıldığı alanlarda kişi ve çevre sağlığına yönelik daha dikkatli taramalar yapılmalı ve halk sağlığını koruyucu önlemler alınmalıdır. 4. Mimaride asbest gibi eriyonit kullanımı da yasaklanmalıdır. Kaynaklar - Atabey, E., Tıbbi Jeoloji. TMMOB Jeoloji Müh. Odası Yayını, Yayın No:88, 2005. - Barış,Y. İ., "Türkiye de Asbest ve Eriyonit İle İlgili Akciğer Hastalıkları", İstanbul (http://www.mesotheliomatr.org/ulusal/asbest2.html), 2005. (Erişim Tarihi:18.12.2013). - Barış,Y., Atabey,E., "Türkiye de Mesleksel ve Çevresel Hastalıklar", İstanbul (http://www.mesotheliomatr.org/ulusal/asbest2.html). (ErişimTarihi:18.12.2013). - Kavak, O., Dalgıç, A., Şenyiğit, A., "İnsan Sağlığına Etki Eden Mineraller ve Analiz Yöntemleri", Dicle Tıp Dergisi. Cilt:31, Sayı:1, 69-75, 2009. 9

- Karasar, N., "Bilimsel Araştırma Yöntemleri", Nobel Yayınları. Ankara, 2010. - Köktürk, U., "Zeolit Minerali ve Çevre Sağlığına Etkileri", Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu, İzmir, 1995. - Örgün, Y. ve ark., "Natural and anthropogenic radionuclides in rocks and beach sands from Ezine region (Çanakkale), Western Anatolia, Turkey". Applied radiation Isotope, 2007. - Örgün, Y. ve ark., "A Study Of Indoor Radon Levels In Rural Dwellıngs Of Ezine (Çanakkale, Turkey) Using Solid-State Nuclear Track Detectors, Radiat Prot Dosimetry, 131: 379-384, 2008. - Türk Kanser Araştırma ve Savaş Kurumu Derneği (http://turkkanser.org.tr/news.php?id=60). (Erişim Tarihi: 15.12.2013) Ekip Tanıtımı Ferhat Babacan Furkan Ali Yalçın Ödüller: Tübitak Ortaöğretim Öğrencileri Proje Yarışması Coğrafya Alanı 2.'liği ODTÜ Uluslararası ESRI Kullanıcıları Konferansı Yarışması 1.'li 10