KABLOSUZ AĞLAR ODTÜ hdemir @ metu.edu.tr
WLAN WI-FI Kablosuz ağlar IEEE 802 standardının içerisinde bulunmaktadır. IEEE 802 Standardı genel hatları (Siemens Mobile WiMAX Network Architecture (Max Riegel) 2006-09-25).
WLAN WI-FI Wi-Fi (Wireless Fidelity) 802.11 serisi (a/b/g) ISM bandları kullanılmaktadır. 2.4 GHz band (2.4 2.4835 GHz) 5.8 GHz band (5.725 5.850 GHz) Bu bandlarda WPAN, mikrodalgalar, DECT telefonlar da hizmet vermektedir. ETSI Avrupa standardı 13 kanal kullanılmaktadır. Kablosuz erişim noktaları köprü kipinde veya çalışma grubu kipinde çalıştırılabilmektedir.
BAZI STANDARD EKLERİ Standard Ekleri Tarih Frekans Genel Hız Maksimum Hız Mesafe (içeride) 802.11 Temmuz 1997 2.4 Ghz 1 Mbps 2 Mbps - 802.11a Ekim 1999 5 Ghz 25 Mbps 54 Mbps 30 metre 802.11b Ekim 1999 2.4 Ghz 6 Mbps 11Mbps 30 metre 802.11g Haziran 2003 2.4 Ghz 24 Mbps 54 Mbps 30 metre 802.11n Devam Ediyor 2.4/5 Ghz 200 Mbps 540 Mbps 50 metre
DİĞER ÖNEMLİ EKLER Önemli eklentiler: Güvenlik için 802.11i veya WPA2-2004 QoS için 802.11e 2005 Yönetim paketlerini korumak için 802.11w 2008
WLAN - ODTÜ 1999 yılında planlanmış ve o zaman gerekli olan kullanım izinleri alınmıştır. 2000 yılında ilk kablosuz ağ kullanıma açılmıştır Bu maksat ile 3 birim kablosuz ağ ile bağlanmıştır. 2003 yılına kadar yeni yatırım yapılmamış. Bu yılda genel kullanım için 3 adet erişim noktası tasarlanmıştır. (KKM, Kütüphane ve MM) 2005 yılında kullanımın artması (%600 civarında) ile erişim noktası sayısı artmıştır. Aynı yıl 60 adet cihaz alınmıştır. 2006 yılında yeni cihazlar devreye alınmıştır. Bölümler kendi istekleri ile yeni cihazlar almış ve işletmesini BİDB ye devretmiştir. Bu zaman diliminde acil durumlarda kablosuz bağlantı hizmeti devreye girmiştir. Kablosuz bağlantı için ayrıcı ödünç PCMCI kart verilmesi hizmeti de vardır.
WLAN - ODTÜ 31 Adet Cisco 60 Adet HP 2+ Adet Entrasys (Roamabout) Cisco ve HP ler VLAN destekli.
NEDEN YAVAŞ Kablosuz teknoloji çok hızlı gelişiyor. IEEE 802.11n 540 Mbps hızına destek. 2005 yılı sonuna kadar çok kullanıcı hareketi olmaması Kablosuz ağların güvensiz olması Hızlarının düşük olması BNC, hub gibi teknolojiler Maliyetlerin fazla olması
POLİTİKA Kullanım politikası hazırlandı. http://bidb.metu.edu.tr/index.php?go=ng&sub=wlan_kural Herkesin kablosuz ağ kurma çabası Kablosuz ağ altyapısı kurul politikası http://bidb.metu.edu.tr/index.php?go=ng&sub=kablosuz_a g_yayin_politikasi Hepsinin kaynağı http://bilisim-etigi.odtu.edu.tr/ Politikalar değişebilir.
YETKİLENDİRME Başlangıçta çok pahalı yöntemlerdi. Sonradan zor yöntemlerdi. 802.1X artık gerekli. Authpf denendi. Çok başarılı. Yönetimsel sorunlar Eleman yokluğu RADIUS destekli MAC tabanlı yetkilendirme.
YETKİLENDİRME NEDEN? En başta zaten güvenlik önemli değildi. Daha sonra MAC tabanlı güvenlik yeterli idi. Fakat yazılımsal gelişmeler herkesi hacker yaptı. Ne kadar korunabilir. Kullanıcılar bilinçlendirilmeliler. Radius destekli ve gerçekten güvenli ve işletimi kolay bir yetkilendirme??? Her türlü cihazın MAC adresi var. Bazı cihazlar 802.1X desteklemiyor. Kullanıcılar şu anki sistemi dahi kullanamıyorlar! Kullanıcı sayısındaki inanılmaz artış. Çeşitli dizüstü kampanyaları. Ailelerin çocuklarına herşeyi verme istekleri.
YETKİLENDİRME -RADIUS Başlangıçtan beri RADIUS tabanlı yetkilendirme. Uzunca bir süre RADIUS users dosyası kullanıldı. Daha sonra kullanıcı sayısı artınca veri tabanı destekli yetkilendirmeye geçildi. Kullanıcıları yetkilendirmek için web tabanlı bir çözüm üretildi. netregister.cc.metu.edu.tr
NETREGISTER Amaç kullanıcılarımızı çeşitli hizmetler için tek bir merkezden yetkilendirmek. Şu anda 3 farklı amaç için kullanılmaktadır. Kablosuz ağlar yetkilendirmesi Kütüphane önbellekleme servisi yetkilendirmesi Lojmanlar bölgesi ağ servisi yetkilendirmesi
NETREGISTER
KABLOSUZ YÖNLENDİRİCİ DHCPd kullanılıyor. Kablosuz yönlendirici şu anda özgür yazılım ile yapılandırılmış durumda. P2P ye her zamanki gibi izin verilmiyor. Yönlendirici üzerinde çeşitli uygulamalar yapılabilir hale geldi. Zamanla yeni uygulamalar geliştirilecektir. Trafik incelemesi yapılabilir hale geldi.
WIMAX IEEE 802.16 Worldwide Interoperability for Microwave Access Haziran 2001 de oluşturuldu. Wi-Fi bağlantıları için üst bağlantısı Geniş alan bağlantıları için (DSL alternatif) Hızlı bağlantı ihtiyaçları için. Geçici bağlantı talepleri için. Sadece ISM bandları değil. 70 Mbps veya ~110 km görüş hattında olursa. GSM benzeri bir sistem.
WIMAX Erişim noktalarına ve baz istasyonlarına üst bağlantı. GSM için tehdit? Geniş alan kablosuz bağlantı. OFDM (dikey frekans bölmeli çoklama), OFDMA (Dikey Frekans Bölmeli Çoklu Erişim), S-OFDMA (ölçeklenebilir OFDMA) ve MIMO Geniş bir frekans çeşitliliği QoS ve güvenlik Yönetim kolaylığı Uyumluluk WiMAX Forum
WIMAX - KISACA LMDS (Local Multipoint Distribution Service) ten gelme. AT&T temel oldu. IEEE 802.16a 2003 yayınlandı. 802.16e hareketlilik sağladı. Anahtar yönetimi ile güvenlik. Güney Kore de WiBro == 802.16e [2002 de] Aralık 2005 de 802.16e standardı kabul edildi. Pre-WiMAX?? Uyumlu ama sertifikalı değil. Belki güncelleme ile uyumlu olabilir Hemen hemen uyumlu!
WIMAX KISACA Frekans aralığı: 2 11 GHz (Lisanslı veya Lisanssız) Kanal band genişliği: 1.25 20 MHz Modülasyon: Tek taşıyıcı, 256 OFDM, 2048 OFDMA BPSK, QPSK, 16-QAM, 64-QAM, 256- QAM Anten sistemleri: Diversity, MIMO, SDMA Dupleks: FDD, H-FDD, TDD Veri Hızı: 1.5 MBps 70 Mbps 802.16-2004 (802.16d) Sabit WiMAX hatlar için 802.16-2005(802.16e) Mobil WiMAX hatlar için Görüş hattında olmayan kullanıcılar (Non-Line-of-Sight) WiMAX Forum da yaklaşık 430 üye.
NEDEN MOBİL WIMAX? Yüksel kalitede performans İstasyonlar arası hızlı geçiş yöntemleri Güç tasarruflu QoS ve düşük gecikmeli Authorization, Authentication, and Accounting (AAA) Esneklik IP tabanlı Üretici bağımsız Servis sağlayıcılar arası gezinti kolaylığı Çoklu frekans aralıkları ve kanal aralıkları Gelişmiş IP tabanlı mimari Ekonomik çekicilik kazançlı Açık standartlı tasarım Wi-Fi ve WiMAX entegre çip olanağı
WIMAX Intel's WiMAX Vision WiMAX is a key component of Intel's broadband wireless strategy to deliver innovative mobile platforms for broadband Internet connectivity anytime, anywhere. Mobil WiMAX: Intel WiMAX Connection 2250 Sabit WiMAX: Intel PRO/Wireless 5116 http://www.intel.com/netcomms/technologies/wimax/wimax_overview_v2.pdf
WIMAX Motorola Deploys WiMAX for Wateen Telecom- Pakistan in Major Cities in Nine Months Expedience RSU Expedience Base Station Expedience OSU Expedience PC Card http://www.nextnetwireless.com/products_cpe.asp
TÜRKİYE DE WIMAX Intel destekli okullara WiMAX ile İnternet bağlantısı projesi WiMAX foruma ilk üye SUPERONLİNE İstanbul Beşiktaş ve Levent Pekçok deneme lisansı olan kurum var. MOBESE gibi sistemler için ideal. Belediyeler bu konuda çalışmakta.
TÜRKİYE DE WIMAX Olası frekanslar 2.5 GHz, 3.5 GHz ve 5.8 GHz : 2500-2690 MHz bandı IMT-2000 kullanımına ayrılmış fakat henüz kullanılmamaktadır. 5.8 GHz (5725-5875 MHz) frekans bandı ulusal planda askeri sistemlerde tahsisli. 3.5 GHz (3410-3600 MHz) Telsiz Genel Müdürlüğü nce 29.07.1998 tarihinden beri Türk Telekomünikasyon A.Ş. (TTAŞ) nin kullanımına verilmiş. Hala hukuki süreç devam ediyor. 2 adet 25 MHz kanal aralığı kamu kurumlarının kullanımına sunulmuş. 22.09.2006
TK Dr. Tayfun Acarer: Genişbant teknolojilerine yönelik genel bir yetkilendirme modeli Genişbant Telsiz Erişim (GTE) Hizmeti yetkilendirmesi Telekomünikasyon Hizmet ve Altyapılarına İlişkin Yetkilendirme Yönetmeliği eki olması planlanıyor. Siyasi otoritenin belirleyeceği yöntem ve süre içerisinde dağıtılacağı belirtiliyor. WiMAX mobile olarak 2007 ortalarında. http://turk.internet.com/haber/yazigoster.php3?yaziid=16570 Lisanslama ile ilgili bilgiler içeren bir doküman. Kısaca GSM şebekeleri kayırılmış denmektedir. Yerli Ar-Ge çalışmalarının yapılması üzerinde çok duruyorlar. Ne yazikki Ünversite lere herhangi bir Ar-Ge band genişliği tahsis edilmemiş.
TK 802.20 IEEE WWAN 3GPP IEEE WMAN ETSI WirelessMAN HiperMAN 802.16 IEEE WLAN ETSI WirelessLAN HiperLAN 802.11 IEEE WPAN ETSI 802.15 HiperPAN TELSİZ İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİ
TK (DENEME) TTAġ DOĞAN ĠletiĢim Elektronik Servis Hizmetleri ve Yayıncılık A.ġ. 01/06/2005 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl 27/07/2005 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Yozgat-Boğazlıyan Ġstanbul Süperonline Uluslararası Elektronik Bilgilendirme Telekomünikasyon ve HaberleĢme Hizmetleri A.ġ. Doğan ĠletiĢim Elektronik Servis Hizmetleri ve Yayıncılık A.ġ. Turbonet BiliĢim Teknolojileri San. ve Tic. A.ġ. 01/02/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süreyle Ġstanbul 01/03/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süreyle Ġstanbul 31/03/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süreyle Ġstanbul Türk Telekomünikasyon A.ġ. 01/05/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ankara Arıkanlı Holding A.ġ. 15/05/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süreyle EskiĢehir Borusan Telekom ve ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. 24/04/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süreyle Ġstanbul ATLAS ON-LINE ĠletiĢim Sistemleri Tic. A.ġ. 15/05/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süreyle Gebze
TK (DENEME) KOÇ.NET HaberleĢme Teknolojileri ve ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. 01/06/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süreyle Ġstanbul Gebze Türk Telekomünikasyon A.ġ. 01/05/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süreyle Ankara Vipnet ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. 01/07/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Konya Türksat Uydu HaberleĢme Kablo TV ve ĠĢletme A.ġ. 15/05/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ankara Turkcell ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. 31/07/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ġstanbul Bir Numara Telekomünikasyon Pazarlama ve Servis Hizmetleri A.ġ. Bir Numara Telekomünikasyon Pazarlama ve Servis Hizmetleri A.ġ. 15/06/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ankara 01/07/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ġstanbul ĠNTA 01/07/2006 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl Ankara Doğan ĠletiĢim Elektronik Servis Hizmetleri A.ġ. Conbi Yayıncılık ve Telekomünikasyon ve Turizm Ltd. ġti. 01/08/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Adana 31/08/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ġstanbul Nokia Komünikasyon A.ġ. 01/08/2006 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl Ġstanbul
TK (DENEME) Huawei Telekomünikasyon ve DıĢ Tic. Ltd. ġti. Borusan Telekom ve ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. 01/08/2006 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl Ġstanbul 15/08/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ġstanbul Ericsson Telekomünikasyon A.ġ. 15/08/2006 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl Ġstanbul Siemens Sanayi ve Ticaret A.ġ. 15/08/2006 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl Ġstanbul Ankara Selex Komünikasyon A.ġ. 15/08/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ankara Motorola Komünikasyon Ticaret ve Servis Ltd. ġti. PĠNNET ĠletiĢim Hizmetleri SatıĢ Pazarlama ve Yayıncılık A.ġ. Süperonline Uluslararası Elektronik Bilgilendirme Telekomünikasyon ve HaberleĢme Hizmetleri A.ġ. 01/09/2006 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl Ġstanbul 01/09/2006 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl Ġstanbul 15/09/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süre uzatımı Ġstanbul Siemens Sanayi ve Ticaret A.ġ. 15/10/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ġstanbul Teknotel Telekomünikasyon Sanayi ve Ticaret A.ġ. Teknotel Telekomünikasyon Sanayi ve Ticaret A.ġ. 02/10/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ġstanbul 02/10/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Tekirdağ Turbonet ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. 01/10/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay uzatma Ġstanbul
TK (DENEME) AVEA ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. Türk Telekomünikasyon A.ġ. Teknotel Telekomünikasyon Sanayi ve Ticaret A.ġ. 01/10/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süre uzatımı 01/11/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süre uzatımı Ġstanbul Ankara Ankara 01/11/2006 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Tekirdağ Ericsson Telekomünikasyon A.ġ. 15/01/2007 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ankara Vipnet ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. Koçnet HaberleĢme Teknolojileri ve ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. Bir Numara Telekomünikasyon Paz. ve Servis Hiz. A.ġ. Bir Numara Telekomünikasyon Paz. ve Servis Hiz. A.ġ. ZTE Ġstanbul Telekomünikasyon San. ve Tic. Ltd. ġti. 01/01/2007 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süre uzatımı 01/01/2007 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süre uzatımı 01/01/2007 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süre uzatımı 01/01/2007 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süre uzatımı Ġstanbul Ġstanbul 01/01/2007 tarihinden itibaren 1 (bir) yıl Ġstanbul Konya Ankara Tellcom ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ. 01/02/2007 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ġstanbul Aselsan A.ġ. 01/03/2007 tarihinden itibaren 6 (altı) ay Ankara Teknotel Telekomünikasyon Sanayi ve Ticaret A.ġ. 02/04/2007 tarihinden itibaren 6 (altı) ay süre uzatımı Ġstanbul
DAHA İLERİSİ WiMAX ilerlemeye devam ediyor. IEEE 802.16m 1Gbps hızına erişmesi planlanıyor. Mobil olarak 100Mbps Bu demektir ki pre-4g olarak da anılan teknoloji 4G ile entegre olacak. 2009 da hazır olması planlanmakta. Eski teknoloji ile uyumlu olacak?
SON 22 Eylül 2006 Tarihinde Telekomünikasyon Kurulu Üyesi Ahmet Hamdi Atalay'ın Genişbant Telsiz Erişim Hizmetlerinin Yetkilendirmesi ve Teknolojik Gelişmeler Konferansı Kapanış Konuşması Şu ana kadar GSM şebekeleri için 8-10 milyar dolar harcandı, ithal edilen yaklaşık 80 milyon cep telefonuna harcanan yaklaşık 15 milyar doları da katarsanız, Türkiye den son 10 yıl içinde 25 milyar dolar para dışarıya aktarılmıştır. Bunun büyük bir kısmı ülkemiz içinde kalabilirdi, Türkiye de bu potansiyel vardı ve halende var. Bu konuda ilgililer ve İşletmeciler yeterince duyarlı davranmadılar bence. Önümüzdeki 3-5 yıl içinde Kurulacak yeni şebekeler (3G, WiMAX vb.) için 8-10 milyar dolar daha yeni yatırımlar yapılacaktır. Yapılacak bu yeni yatırımlarda yerli katkının maksimum olması için TK olarak gerekli düzenlemeleri yapıyoruz ve bunun yakın destekçisi ve takipçisi olacağız. Bir adam bir çanta, Türkiye de dikili ağacı olmayan ekipman satıcıları istemiyoruz. Türkiye de kalıcı olarak var olmak isteyen, Türkiye li bir firma olmak isteyen, yerli katkı ve yerel istihtama önem veren tüm ulusal veya küresel firmaların yanında olacağız ve onlara imkanlar ölçüsünde her türlü desteği vermeye kararlıyız. Başta işletmeciler olmak üzere ilgili tüm tarafların bu konuya gerekli duyarlılığı göstermesini de bekliyoruz.
Nisan 2007 ODTÜ BİDB Network Group