SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI TÇMB / AR-GE / Y01.01 Hazırlayan: ASIM YEĞİNOBALI

TÜRKİYE ÇİMENTO MÜSTAHSİLLERİ BİRLİĞİ SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI TÇMB / AR-GE / Y 01.01 Prof. Asım YEĞİNOBALI Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği Temmuz 2009, ANKARA

6. BASKI ISBN 975-8136-14-3 TÇMB / AR-GE ENSTİTÜSÜ Yerleşim Adresi: Cyberpark, Cyberplaza C Blok Zemin, Kat 1 ve 2 Bilkent/ANKARA Yazışma Adresi: P.K. 2 Bakanlıklar 06582 ANKARA Tel: (0312) 444 50 57 Faks: (0312) 265 09 06 www.tcma.org.tr info@tcma.org.tr FERSA MATBAACILIK Ostim 36. Sokak 5/C-D Yenimahalle/ANKARA www.fersaofset.com info@fersaofset.com Kaynak göstermek kaydıyla bu kitaptan alıntı yapılabilir. Orjinal metin yazımı ve şekiller: Keziban YAKUT

ÖNSÖZ Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği tarafından çimento ve betonda mineral katkı maddesi olarak kullanılan tras, yüksek fırın cürufu ve uçucu küller konusunda yayınlanmış olan kitapcıklar dizisine silis dumanı ile ilgili olan bu çalışma ilâve edilmektedir. Silis dumanı günümüzde yüksek dayanım ve performanslı çimento ve betonların üretiminde çok sık kullanılan bir katkıdır. Ülkemizde az miktarda elde edilmesine rağmen endüstride kullanılmakta ve üniversitelerimizde araştırmalara konu olmaktadır. Hazırlanan bu kitapcığın çimento beton üretici ve kullanıcılarına ve ilgili akademisyenlerimize yararlı olacağını umuyoruz. Adnan İĞNEBEKÇİLİ Yönetim Kurulu Başkanı Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği 3

İÇİNDEKİLER 1. GİRİŞ... 7 2. SİLİS DUMANININ ELDE EDİLİŞİ ve ÖZELLİKLERİ... 9 2.1 Elde Ediliş... 9 2.2 Piyasaya Arz... 13 2.3 Kimyasal Bileşim... 14 2.4 Renk... 15 2.5 Özgül Ağırlık... 15 2.6 Birim Ağırlık... 15 2.7 Tane Özellikleri... 16 3. SİLİS DUMANI KATKISININ ÇİMENTO HAMURU ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ... 18 3.1 Su İhtiyacı ve Kıvam... 18 3.2 Hamur-Agrega Arayüzeyi... 18 3.3 Puzolanik Reaksiyonlar... 20 3.4 Hidratasyon Isısı... 21 3.5 Priz Süreleri... 22 3.6 Jel Gözenek Suyu... 22 3.7 Çimento Tipi ile İlişki... 23 3.8 Diğer Mineral Katkılar ile İlişki... 23 3.9 Kimyasal Katkılar ile İlişki... 23 4. SİLİS DUMANI KATKISININN TAZE BETONUN ÖZELLİKLERİNE ETKİLERİ... 24 4.1 Su İhtiyacı, İşlenebilme, Çökme Kaybı... 24 4.2 Terleme ve Plastik Rötre... 25 4.3 Priz Süreleri... 26 4.4 Renk... 26 4.5 Birim Ağırlık... 26 5. SİLİS DUMANI KATKISININ SERTLEŞMİŞ BETONUN ÖZELLİKLERİNE ETKİLERİ... 27 5.1 Gözeneklilik, Geçirgenlik, Su Emme... 27 5.2 Agrega-Hamur Arayüzeyi... 28 5.3 Basınç Dayanımı... 28 5

5.4 Çekme ve Eğilme Dayanımları... 33 5.5 Aderans... 33 5.6 Darbeye Karşı Dayanıklılık... 34 5.7 Elastisite Modülü... 34 5.8 Poisson Orantısı... 34 5.9 Kuruma Rötresi... 34 5.10 Sünme... 36 6. SİLİS DUMANININ BETONUN DAYANIKLILIĞINA OLAN ETKİLERİ... 37 6.1 Geçirgenlik... 37 6.2 Zararlı Kimyasal Maddeler ve Sulfatlara Karşı Direnç... 39 6.3 Alkali-Agrega Reaksiyonu... 41 6.4 Çelik Donatı Korozyonu... 42 6.5 Donma-Çözülmeye Karşı Direnç... 44 6.6 Aşınmaya Karşı Direnç... 45 6.7 Yüksek Sıcaklığa ve Yangına Karşı Direnç... 45 7. SİLİS DUMANI İÇEREN ÇİMENTO ve BETONLARIN BİLEŞİMLERİ... 47 7.1 Silis Dumanlı Çimentolar... 47 7.2 Silis Dumanlı Betonların Bileşimi... 47 8. SİLİS DUMANI İLE İLGİLİ STANDARDLAR ve UYGULAMA ESASLARI... 51 8.1 Silis Dumanı Konusunda Standardlar... 51 8.2 Silis Dumanlı Betonlarla İlgili Uygulama Esasları... 51 9. ARAŞTIRMA KONULARI... 54 10. KAYNAKLAR... 57 KULLANILAN SEMBOLLER C-S-H : Hidrate kalsiyum silikat jeli M-S-H : Hidrate magnezyum silikat jeli C 2 S : 2CaO.SiO 2 C 3 S : 3CaO.SiO 2 C 3 A : 3CaO.Al2O 3 CH : Ca(OH) 2 MH : Mg(OH) 2 ASTM : American Society for Testing and Materials (Amerikan standardı) SD ç PÇ SDÇ s/ç s/b SA : silis dumanı : çimento : normal portland çimentosu : sulfatlara dayanıklı portland çimentosu : su/çimento orantısı : su/bağlayıcı malzeme orantısı : süper akışkanlaştırıcı katkı 6

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 1. GİRİŞ Silisyum metalinin veya ferrosilisyum alaşımlarının üretiminde bir yan ürün olarak elde edilen, endüstriyel bir atık olan silis dumanı * nın değerlendirilmesi konusundaki ilk çalışmalar çevre koruması amacı ile 1950 li yıllarda Norveç de başlamıştır. Çok ince taneli ve yüksek oranda amorf silis içeriği nedeni ile etkin bir puzolan olan bu maddenin çimento katkısı olarak kullanımı gene Norveç de 1969 yılında denendi. Bu konudaki uygulamalar ve silis dumanının beton içindeki davranışı ile ilgili araştırmalar daha ziyade İskandinav ülkelerinde olmak üzere 1980 li yılların başına kadar oldukca yavaş gelişti. Beton için akışkanlaştırıcı katkı maddelerinin kullanıma girmesi, silis dumanının bir çok beton özelliği üzerindeki olumlu etkilerinin ortaya çıkması ve çevre kirliliğine karşı endüstriyel atıkların daha sıkı kontrolu gibi faktörler silis dumanı konusundaki çalışmaların son yirmi yıl içerisinde hızla yaygınlaşmasına neden olmuştur. Süperakışkanlaştırıcı kimyasal katkılardaki gelişmeler sonucu yüksek dayanımlı ve yüksek performanslı betonların vazgeçilmez bir bileşeni haline gelen silis dumanı bu gün endüstrisine problem yaratan bir atık değil para ile alınıp satılan değerli bir madde haline gelmiştir. Eldeki rakamlara göre dünyadaki yıllık silis dumanı üretimi 1 milyon ton cıvarında olup bunda A.B.D.nin payı 130.000 ton, Norveç inki ise 120.000 ton kadardır [1]. Silis dumanı bazı ülkelerde katkılı çimento üretiminde kullanılmakta olup portland silis dumanlı çimento türü Avrupa ve Türkiye standardlarında yer almaktadır. Ayrıca, kimyasal katkı ve silis dumanı ile başka maddeleri içeren patentli karışımlar klinker ile birlikte öğütülerek yüksek dayanım ve performanslı çimentolar elde edilebilmektedir. * İngilizcede olduğu gibi Türkçede de bu madde için çeşitli isimler kullanılmaktadır. Amerikan Beton Enstitüsü ve Amerikan standardları silica fume deyimini tercih etmektedir. Türk Standardları Enstitüsü de son çıkardığı standardlarda silis dumanı deyimini benimsemiştir. İlgili endüstride ise kullanılan isim baca tozu dur. 7

Silis dumanı katkılı çimento ve betonlar yüksek dayanım ve dayanıklılık isteyen yerlerde kullanılmaktadır. Uygulama alanları olarak yerinde dökülmüş veya prefabrike yüksek dayanımlı veya erken dayanımı yüksek beton elemanları, ağır aşınmaya maruz döşemeler ve yol kaplamaları, erozyona ve oyulmaya maruz hidrolik yapılar, zararlı kimyasallara maruz betonlar, deniz yapıları, yüksek dayanımlı hafif beton elemanlar, beton elemanların onarımı ve güçlendirilmesi, çelik donatının korunması, yüksek performanslı çimento şerbet ve sıvaları sayılabilir. Türkiyede silis dumanı Antalya da Eti Elektrometalurji A.Ş. tesislerinde elde edilmektedir. Ferrosilisyum ve silikoferrokrom baca tozları olarak yıllık üretim miktarları toplam 1.000-2.000 ton arasında değişmektedir. Buradan elde edilen silis dumanı 1980 li yılların sonlarından itibaren özellikle üniversitelerimizde çimento ve beton katkı maddesi olarak çeşitli araştırmalarda kullanılmıştır. Bileşimleri Tablo 2.1 de verilen silis dumanları zaman zaman inşaat, yalıtım ve ateş tuğlası endüstrilerinden alıcı bulmuştur. Son yıllarda bazı hazır beton üreticileri tarafından kullanılmaktadır [2]. Bu kitapcık silis dumanı katkısının özellikleri ile çimento ve betonda kullanımını, çeşitli hamur, harç ve beton özelliklerine olan etkilerini konu alan bazı araştırmaları özetlemektedir. İlgili standardlardan, pratikte kullanılan beton karışımlarından örnekler verilmekte, araştırılması yararlı olacak hususlara değinilmektedir. Yazarken büyük ölçüde Amerikan Beton Enstitüsü nün ilgili komitesince hazırlanan rapor ve içindeki kaynaklardan yararlanılmıştır [3]. Konu üzerinde Türkiye de yapılan çalışmalara da yer verilmesine çalışılmıştır. 8

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 2. SİLİS DUMANININ ELDE EDİLİŞİ VE ÖZELLİKLERİ 2.1 Elde Ediliş Silis dumanı silisyum metali veya ferrosilisyum (FeSi) alaşımlarının üretimi sırasında kullanılan elektrik ark fırınlarında yüksek saflıktaki kuvarsitin kömür ve odun parçacıkları ile indirgenmesi sonucu elde edilen çok ince taneli tozdur. Fırınların düşük sıcaklıktaki üst bölümlerinde SiO gazı hava ile temas ederek hızla okside olur ve amorf SiO 2 olarak yoğunlaşarak silis dumanı bileşiminin hemen tamamını oluşturur. Alaşımdaki silisyum içeriğine bağlı olarak silis dumanındaki SiO 2 miktarı da artar. Bu miktar silisyum metalinde %98 e ulaşır [3]: Alaşım türü Silis dumanındaki SiO 2 (%) %50 Ferrosilisyum 61 84 %75 Ferrosilisyum 84 91 Metal silisyum 87 98 Araştırmalarda ve pratikte kullanılan silis dumanları genellikle %75 ve yukarı oranlarda ferrosilisyum içeren alaşımlardan elde edilmiştir. Daha düşük oranlı silis dumanlarının kullanımı konusunda fazla bilgi yoktur. Örnek olarak tipik bir ferrosilisyum üretim şeması Şekil 2.1 de gösterilmiştir [2]. Üretim sürecinde %95 cıvarında SiO 2 içeren kuvarsit, demir-çelik hurdası veya demir cevheri ile metalurjik koktan oluşan ham maddeler belirli oranlarda tartılıp karıştırıldıktan sonra 600 kva gücündeki elektrik ark-direnç fırınına sevk edilirler. Bu fırınlarda elektrod malzemesi olarak antrasit ve ziftten oluşan söderberg hamuru kullanılır. Demir ve silisyum oksitler karbon ile indirgenerek ferrosilisyum alaşımını oluştururlar. Fırın tabanında biriken alaşım uygun aralıklarla oluklardan alınarak kalıplarda soğutulur, kırılıp ufak parçalar halinde piyasaya sunulur. Üretimde yer alan bazı reaksiyonlar basitleştirilmiş olarak şöyle sıralanabilir: 9

Fe 2 O 3 + 3C = 2Fe + 3CO SiO 2 + 2C = Si + 2CO SiO 2 + 2C+nFe = Fe n Si + 2CO Fırına verilen karışım ısıtıldığında: SiO 2 + C = SiO + CO SiO + 2C = SiC + CO SiO 2 + 3C = SiC + 2CO 2SiO 2 + SiC = 3SiO + CO 3SiO 2 + 2SiC = Si + 4SiO + 2CO Fırın gazı soğutulduğu zaman: 2SiO = SiO 2 + Si 3SiO + CO = 2SiO 2 + SiC SiO + CO = SiO 2 + C Şekil 2.1 deki şemanın üst kısmında görüldüğü gibi fırın bacasından çıkan ve torba filtrelerde toplanan baca tozu (silis dumanı) silolarda birikir. Silis dumanı olarak nitelendirilebilen diğer bir baca tozu da silikoferrokrom (SiFeCr) üretimi sonucu elde edilmektedir. Tipik üretim şeması Şekil 2.2 de ferrokrom (FeCr) alaşımı üretimi ile birlikte gösterilmiştir [2]. Kromsit, kuvarsit, eritici olarak kullanılan kireç ile boksit katkısı ve metalurjik kok ile birlikte elektrik ark fırınına beslenir. Fırında oksitlerin indirgenmesi sonucu SiFeCr alaşımı tabanda birikirken yüzeyde de sıvı bir cüruf tabakası oluşur. Metal alaşım ve cüruf uygun aralıklarla oluklardan alınarak biribirlerinden ayrılır. Üretim sırasında yer alan bazı reaksiyonlar basitleştirilmiş olarak şöyle sıralanabilir: 2FeO+2C = 2Fe+CO 2Cr 2 O 3 +6C = 4Cr+6CO nsio 2 +2nC = nsi+2nco 2Cr 2 O 3 +FeO+nSiO 2 +2(n+4)C = 4CrFenSi+2(n+4)CO 10

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI Şekil 2.1. Ferrosilisyum üretim şeması ve baca tozlaırının toplanması [2]. 11

12 Şekil 2.2. Siliko ferrokrom ve ferrokrom üretim seması [2].

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 2.2. Piyasaya Arz Silis dumanı piyasaya: elde edildiği gibi, sulandırılmış olarak, sıkıştırılmış olarak veya topak halinde sevkedilebilmektedir. Elde edildikten sonra çimento, uçucu kül gibi dökme olarak veya torbalar içinde kullanılması mümkündür. Etibank Antalya tesislerinde zaman zaman 80x80x140 cm boyutlarında bez torbalar kullanılmıştır. Çok ince taneli oluşu ve gevşek birim ağırlığının azlığı nedenleri ile taşıma, depolama ve harmanlama gibi işlemlerde özel itina ister. Ayrıca boşaltma sırasında toz halinde etrafa kolayca yayılır. Bu gibi sakıncaları önlemek için silis dumanı su ile karıştırılarak bir bulamaç halinde de piyasaya sürülebilir. Genellikle ağırlıkca %40-60 oranında suya karıştırılır ve gerekirse akışkanlaştırıcı kimyasal katkılar da ilâve edilir. Bulamaç halindeki silis dumanının varillerde taşınması ve betona katılması daha kolay ve ekonomik olmaktadır. Bu amaçla 200 L lik variller veya 20 L lik damacanalar kullanılmaktadır. Silis dumanının sıkıştırılmış hale getirilmesi için silolarda basınçlı hava ile ince tanelerin birbirlerine yapışmaları sağlanır ve daha iri taneli bir malzeme oluşturulur. Bu malzeme 25 kg veya 900 kg lık torbalarda piyasaya sürülür. İstendiğinde toz halinde kimyasal katkılar katılır. Silis dumanının mekanik olarak sıkıştırılması da uygulanan bir yöntemdir. Ayrıca, az miktarda su ile karıştırılarak topak haline getirilmesi mümkündür. Değişik büyüklüklerde oluşan topaklar sertlikleri nedeni ile doğrudan betoniyere katılmazlar ve ancak klinkerle birlikte öğütülerek katkılı çimento üretiminde kullanılabilirler. Ferrosilisyum endüstrisinde çalışan işçilerle ilgili bazı sağlık tüzükleri silis dumanını sağlığa zararlı maddeler arasında saymaktadır. Ancak, silis dumanının çimento ve betonda katkı maddesi olarak kullanılması sırasında çalışanların sağlığı üzerinde olumsuz bir etkisi görülmemiştir. Gene de çok ince taneli silis içeren bu madde ile çalışılan yerlerde solunan havada tozlanmanın en aza indirilmesi ve çalışanların gerekli koruyucu önlemleri alması önerilmektedir [3]. 13

2.3 Kimyasal Bileşim Silisyum metali ile %75 ferrosilisyum alaşımları veya bunların karışımlarından elde edilen silis dumanlarının bileşimlerinde SiO 2 miktarı %85 i geçmekte, genellikle %90 cıvarında olmaktadır. Bazı tipik ortalama değerler Tablo 2.1 de verilmiştir. Tablo 2.1 Silis dumanlarının kimyasal bileşimi (%) Alaşım Türü Si [3] Fe-Si (%75) [3] Fe-Si (%75) [2] SiFeCr [2] SiO 2 93.65 93.22 94.50 70-85 Al 2 O 3 0.28 0.31 0.88 2-5 FeO 3 0.58 1.12 0.70 1-2.5 CaO 0.27 0.44 0.80 1-2 MgO 0.25 1.08 1.25 4-8 Na 2 O 0.02 0.10 - - K 2 O 0.49 1.37 - - Cr 2 O 3 - - - 1-4 S 0.20 0.22 0.23 0.5-1.3 C 3.62 1.92 0.90 1-1.5 Kızdırma kaybı 4.36 3.10 0.75 1-3.5 45 µm elekte 5.4 1.8 - - kalan (%) Özgül yüzey 20.000 17.200 - - BET (m 2 /kg) Puzolanik Aktivite - Çimento ile (%) 102 96.5 - - - Kireç ile (MPa) 8.9 - - - Su gereksinimi (%) 138.8 139.2 - - Gevşek hacim - - 330 150-250 ağırlığı (kg/m 3 ) Silis dumanlarında asitde çözünen klor miktarı ağırlıkca %0.016-0.025 arasında değişmektedir [3]. X-ışınları difraktogramlarında silis dumanının tamamı ile amorf bir yapıya sahip olduğu görülmektedir. Şekil 2.3 [4]. 14

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI Amorf yapı Şekil 2.3 Silis dumanının mineralojik yapısını gösteren X-ışın difraktogramı [4]. 2.4 Renk Silis dumanı çoğunlukla değişik tonlarda gri renktedir. SiO 2 renksiz olduğuna göre rengin koyuluğu karbon miktarına bağlı olarak artar. Demir oksit fazlalığı ise renge hafif kahverengi bir ton verir. 2.5 Özgül Ağırlık Silis dumanının özgül ağırlığı ortalama 2.20 cıvarındadır. Bu değer alaşım türüne ve kaynağa göre biraz değişebilmektedir [3]. Si Alaşım Türü Özgül Ağırlık Si 2.23 Si+FeSi(%75) 2.26-2.27 FeSi(%50) 2.30 FeSi(%75) 2.21-2.23 2.6 Birim Ağırlık Silis dumanının gevşek birim ağırlığı 130-430 kg/m 3 arasında değişir. Genellikle %50 silis dumanı içeren sulandırılmış (bulamaç) halinde bu değer 1300-1400 kg/m 3 düzeyine kadar yükselebilir. Piyasaya sıkıştırılmış olarak sevkedilen silis dumanında ise birim ağırlık ortalama 550 kg/m 3 cıvarındadır. 15

2.7 Tane Özellikleri Silis dumanı genellikle camsı, düzgün yüzeyli küresel taneciklerden meydana gelir (Şekil 2.4). Çok ince taneli ve hafif olduğundan özgül yüzey bazında inceliği Blaine metodu ile tayin edilememektedir. Bunda cihaz hücresine %50 boşluk oranı ile sıkıştırılmasındaki güçlük rol oynar. Çok ince taneli cisimlerde özgül yüzey Azot Adsorpsiyon (BET) metodu ile tayin edilebilmektedir. Burada özgül yüzey, tanelerin dış yüzeyleri ile içlerindeki açık boşlukların iç yüzeylerinden oluşan alanı 1 molekül kalınlığında bir tabaka ile kaplayacak azot gazı miktarından hesaplanmaktadır. Bu yöntem, taneler arasından hava geçiş hızını esas alan Blaine metodundan farklı olduğundan iki metodla elde edilen sayısal sonuçların doğrudan karşılaştırılması mümkün değildir. Ancak, aşağıdaki değerler gene de silis dumanının inceliği konusunda bir fikir vermektedir [3]. Metod Özgül yüzey (m 2 /kg) Portland çimentosu Blaine 300-400 Uçucu kül Blaine 400-700 Granüle Y.F.cürufu Blaine 350-600 Silis dumanı Azot (BET) 13 000-20 000 a) b) Şekil 2.4 Silis dumanının a) tarayan, b) geçirgen ışıklı elektron mikroskoplarla çekilmiş resimleri [4, 3]. 16

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI Silis dumanındaki karbon büyük yüzey alanı nedeni ile sonucu etkilediğinden özgül yüzey değerleri ile birlikte karbon miktarının veya kızdıma kaybının da verilmesi önerilmektedir. Silis dumanının tane boyu dağılımına tipik bir örnek Şekil 2.5 de verilmiştir. Görüldüğü gibi tanelerin hemen tümü 1 µm dan küçük olup ortalama tane boyu 0.1 µm cıvarındadır. Ortalama çimento tanesinin çapı 10 µm kabul edilirse silis dumanının çimentodan 100 kere daha ince olduğu sonucuna varmak mümkündür. Doğal olarak tane boyu dağılımı silis dumanı türüne ve kaynağına bağlı olarak değişir. Genellikle silis dışı gayrisaflıkları içeren taneler 45 µm dan daha büyük olabilirler. Ancak bunların ağırlıkca miktarı %5-6 yı geçmez. Daha küçük tane (%) Tane çapı (µm) Şekil 2.5 Silis dumanı tane boyu dağılımı [3]. 17

3. SİLİS DUMANI KATKISININ ÇİMENTO HAMURU ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Silis dumanı katılan çimento hamurunda belirli bir kıvam için gerekli su ihtiyacı, yapışkanlık, viskosite, terleme ve özellikle agrega arayüzeyindeki iç yapı değişikliğe uğrar. Bu değişiklikler, ileride değinileceği gibi, taze ve sertleşmiş betonun bazı özelliklerini de etkiler. 3.1 Su İhtiyacı ve Kıvam Çok ince ve yuvarlak silis dumanı taneleri daha iri çimento tanelerinin arasına girerek burada sıkışan suyu dışarı iterler ve taze hamurun kıvamı üzerinde etkili hale getirirler. Bu olumlu etkiye karşın silis dumanı tanelerinin oluşturduğu büyük yüzey alanı su ihtiyacını arttıracak ve kıvamı olumsuz etkileyecektir. Dolayısı ile sonuç hamurdaki çimento ve silis dumanı miktarları ile su/ bağlayıcı malzeme (s/b) orantısı gibi faktörlere bağlı olarak değişebilecektir. Araştırmalara göre çimentonun %5 i kadar katılan silis dumanı su ihtiyacını fazla değiştirmemekte, daha büyük miktarlarda ise su ihtiyacı artmaktadır [5]. Benzer şekilde, çimentonun %7.5 dan fazlası yerine silis dumanı katıldığında hamurun akma sınırı ve viskositesinin arttığı, daha az miktarlarda ise azaldığı bulunmuştur [6]. Yüksek dozajlı veya düşük s/ç orantılı hamurlara katılan silis dumanı yapışkanlığı arttırmaktadır. Buna neden olarak bağlayıcı malzeme taneleri arasında temasın artması ve iç terlemenin azalması gösterilmektedir. 3.2 Hamur-Agrega Arayüzeyi Özellikle genç yaşlardaki betonlarda iri agrega taneleri ile çimento hamuru arasındaki arayüzey bölgesi hamurun diğer bölgelerinde daha zayıftır. Bunun nedenleri şöyle sıralanabilir: Taze betonun terlemesi sırasında iri agrega taneleri altında toplanan su arayüzey bölgesinde s/ç orantısını yükseltir ve boşluk yüzdesi artar, 18

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI Gene aynı nedenle çimento ana bileşenlerinden kalsiyum silikatların (C 2 S, C 3 S) hidratasyonu sonucu ortaya çıkan kalsiyum hidroksit (CH) kristalleri bu bölgede daha büyüktür ve miktarca daha fazladır. Hidratasyonun başlıca ürünü ve hamurdaki esas bağlayıcı madde olan kalsiyum silikat hidrat (C-S-H) jellerine oranla CH nin bağlayıcılık değeri çok daha azdır. Ayrıca kristallerin boyu büyüdükce toplam yüzey alanı ve dolayısı ile van der Waal kuvvetleri daha da zayıflar. İri agrega yüzeyi boyunca katı taneler çeper etkisi nedeni ile daha gevşek bir düzen içinde yer alırlar. Burada hamur boşluk oranı daha da artar. Araştırmacılar silis dumanı katkısının beton dayanımı üzerindeki olumlu etkisini daha ziyade agrega-hamur arayüzeyini kuvvetlendirmesine bağlamaktadırlar. Bazılarına göre çimentonun %15 i yerine katıldığında ortalama her çimento tanesine karşın iki milyon silis dumanı tanesi girmektedir [7, 8, 9]. İnce silis dumanı taneleri arayüzeydeki boşlukları doldurmakta, terleme azaldığı için agrega taneleri altında daha az su toplanmakta ve daha yapışkan hale gelen hamur ile agrega taneleri arasındaki fiziksel aderans artmaktadır. Sellevold a göre çok ince taneli mineral katkılar -kalker tozu dahil- çimentonun ilk yaşlardaki hidratasyonunu hızlandırmaktadır [10]. Ayrıca bu tür ince taneler CH kristalleri için de daha fazla sayıda çekirdeklenme noktası sağladıklarından arayüzeydeki iri CH kristalleri yerine daha küçükleri oluşmaktadır. Şekil 3-1 de katkısız ve silis dumanı katkılı hamurların agrega ile olan arayüzeyleri gösterilmiştir [5]. a) katkısız tane hamurdaki arayüzeyi belirtmektedir. Çimento taneleri (ç) arasında su ile dolu boşluklar görülmektedir. b) de aynı arayüzey sertleştikten sonra resmedilmiştir. C-S-H ve CH kristalleri, kısmen etrenjit (etr.) içeren boşluklar görülmektedir. Şeklin c) ve d) bölümlerinde ise silis dumanı katkılı taze ve sertleşmiş hamurlardaki durum gösterilmiştir. Silis dumanı (SD) taneleri boşlukların doldurmakta, CH kristallerini küçültmektedir. Ayrıca ilâve puzolanik C-S-H jeli de meydana gelerek boşlukları azaltmakta, dayanımı arttırmaktadır. 19

Şekil 3.1 Silis dumanı katkısının arayüzeye etkisi [5]. 3.3 Puzolanik Reaksiyonlar Çok ince taneleri ve yüksek amorf silis içeriği nedeni ile silis dumanı çimento hamurundaki CH ile reaksiyona girerek puzolanik C-S-H jeli oluşturur. Bu konuda yapılan basitleştirilmiş bir çalışmada SD/CH orantısı 2 olan bir çözeltide silis dumanı bütün kalsiyum hidroksiti 7 günde bağlayarak C-S-H jeli oluşturmuş, SD/CH orantısı 1 olan çözeltide ise bu reaksiyon 28 günde tamamlanmıştır [11]. Araştırmacılara göre silis dumanı katkılı hamurdaki puzolanik jel normal olarak oluşmakta olan C-S-H jelinin boşlukları içinde yer almakta ve sonuç olarak çok yoğun bir jel yapısı meydana gelmektedir [12]. Diğer bir çalışmadan elde edilen sonuçlar Şekil 3.2 de gösterilmiştir. s/ç orantısı 0.23 olan bir hamurda CH tüketimi silis dumanı miktarına bağlı olarak artmakta, %40 katkı oranı ile 28 günde tüm CH tüketilmiş olmaktadır [3]. Huang ve Feldman a göre de silis dumanı ilk 8 saat içerisinde hidratasyonu hızlandırıp daha fazla CH açığa çıkarmasına rağmen sonraları CH nin etkin bir şekilde bağlanmasını sağlamaktadır [13]. Silis dumanlarında düşük alkali ve yüksek silika miktarları puzolanik aktiviteyi arttırmaktadır. 20

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI % CaO kızdırılmış ağırlık Kür süresi (gün) Şekil 3.2 Silis dumanlı hamurlarda CH miktarı (%CaO olarak) [3]. 3.4 Hidratasyon Isısı Çimentonun belirli bir miktarı yerine katılan puzolanlar hamurda açığa çıkan hidratasyon ısısını azaltırlar. Silis dumanı katıldığında ise durum başlangıçta biraz farklı olabilmektedir. Şekil 3.3. deki ısı yayınma eğrilerindeki pikler 5.saat cıvarında C 3 S hidratasyonu, 6-10 saatları arasında da aluminatların hidratasyonu veya puzolanik reaksiyonlarla ilişkilidir. Katkı miktarı arttıkca birinci pik daha erken oluşmaya başlarken şiddeti de artmaktadır. Silis dumanı yüzdesi arttıkca ikinci pikin de şiddeti, dolayısı ile çimento bazında ısı yayınma hızı artmaktadır. Süre ilerledikçe katkılı hamurlar katkısızla aynı veya daha az ısı yayınlamaktadırlar [14]. Diğer araştırmacılar da silis dumanı katkısının ilk 2-3 saat içinde hidratasyon ısısını arttırdığını, ancak ileri yaşlarda eşit çimento dozajı bazında açığa çıkan ısıyı azalttığını belirtmektedirler. Başlangıçdaki ısı artışı silis dumanının çimento hidratasyonunu hızlandırması ile açıklanmaktadır [15, 16, 17]. Silis dumanı katkısının hidratasyon ısısı üzerindeki etkisi çimentonun ne kadarı yerine katıldığına ve akışkanlaştırıcı kullanılma durumlarına bağlı olarak da değişebilmektedir. Silis dumanı katkısının betonda sadece hidratasyon ısısını azaltmak amacı ile kullanılması tavsiye edilmemektedir [18]. 21

Saatde ısı yayınma hızı kal/g Süre (saat) Şekil 3.3 Silis dumanı katkılı hamurlarda hidratasyon ısısı 3.5 Priz Süreleri Silis dumanı katkılı çimento hamurları genellikle daha geç priz alırlar. Katkı miktarı çimento ağırlığının %10 unu geçmedikçe bu etki önemsenmeyebilir. Kullanılan akışkanlaştırıcı katkıların da priz geciktirici etkileri olabilmektedir [5]. 3.6 Jel Gözenek Suyu Silis dumanı katkısı arttıkca hidratasyon ürünlerindeki Ca/Si orantısı azalır ve C-S-H jeli daha fazla alkali ve aluminat bağlayarak jel gözenek suyundaki alkalilerin azalmasına neden olur. Ayrıca CH nin de silis dumanı tarafından bağlanması sonucu ortamın ph değerinde düşüş görülür [19]. Ancak, pratikte kullanılan silis dumanı miktarında bu düşüş çelik donatı çubuklarında korozyon riskini arttıracak kadar olmaz. Ayrıca silis dumanı katkılı çimento hamurlarında geçirgenliğin azalması da olası bir riski fazlası ile dengeleyecek niteliktedir [3]. 22

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 3.7 Çimento Tipi ile İlişki Silis dumanı katkısı özellikle C 3 S hidratasyonunu hızlandırmaktadır [20]. Bu reaksiyondan meydana gelen CH yi de bağlayarak C-S-H jeline dönüştüreceğinden silis dumanının C 3 S miktarı yüksek çimentolarda daha etkili olacağı söylenebilir. 3.8 Diğer Mineral Katkılar ile İlişki Silis dumanının uçucu kül ve yüksek fırın cürufu gibi diğer mineral katkılarla ilişkisi araştırılmıştır. Silis dumanı diğer puzolanların neden olduğu düşük ilk dayanımları yükseltmekte yararlı olabilmektedir. Çimento hidratasyonu sırasında başlangıçta oluşan CH silis dumanı tarafından bağlanmakta, diğer puzolan(lar) da geriye kalan CH ile reaksiyona girmektedir. Bu şekilde uygun oranlar kullanıldığında silis dumanı ve mineral katkılar ile hem erken hem de ileri yaşlardaki dayanımlar olumlu etkilenebilmektedir [21, 22]. Uçucu kül katkılı hamurlarda uzayan priz süreleri %8 oranında katılan silis dumanı ile bir miktar kısaltılabilmektedir [23]. 3.9 Kimyasal Katkılar ile İlişki Klor içermeyen priz hızlandırıcı katkılar ile kalsiyum nitrat gibi korozyon önleyiciler silis dumanı içeren hamur ve betonlarda normal şekilde kullanılabilmekte, etkilerinde farklılık görülmemektedir. Hava sürükleyici katkıların ise dozajını bir miktar arttırmak gerekmektedir. Silis dumanı genellikle süperakışkanlaştırıcı katkılarla birlikte kullanılır. Bu katkı maddelerinin içerdiği polimer molekül zincirleri çimento tanelerinin yüzeyinde adsorbe olurlar. Çimento tanelerinin biribirlerini iterek hamur içinde kolayca dağılmalarını sağlarlar ve aynı kıvam için gerekli karışım suyunu azaltırlar. Ortamda silis dumanı taneleri bulunması halinde de bu etkinin başlıca nitelikleri değişmemektedir [3]. 23

4. SİLİS DUMANI KATKISININ TAZE BETON ÖZELLİKLERİNE ETKİSİ 4.1 Su İhtiyacı, İşlenebilme ve Çökme Kaybı Bölüm 3.1 de değinildiği gibi çimentonun %5 i gibi az miktarlarda katılan silis dumanı çimento hamurunun kıvamını ve dolayısı ile taze betonun işlenebilmesini fazla etkilememektedir. Ancak daha yüksek katkı oranlarında belirli bir işlenebilme düzeyi için gerekli su miktarı silis dumanı miktarı ile birlikte artmaktadır (Şekil 4.1). Sellevold a göre taze betonda kıvamı sabit tutmak için katılan her 1 kg silis dumanı için karışım suyunu 1 L arttırmak gerekmektedir [24]. İlâve su dayanımı düşüreceğinden silis dumanlı betonlarda akışkanlaştırıcı veya süper-akışkanlaştırıcı katkı kullanılması olağan hale gelmiştir. Katkı dozajı, katkının türüne, silis dumanı miktarına ve istenilen su/ bağlayıcı orantısına bağlı olmaktadır. Şekil 4.1 Silis dumanı katkısının betonda su ihtiyacına etkisi [24]. Silis dumanı içeren çimento hamuru daha yapışkan olduğundan taze betonda ayrışma olasılığı azalır. Ancak, kötü karışım hesabı, yüksek çökme değeri, aşırı vibrasyon gibi betonda ayrışmaya neden olabilecek faktörler gene geçerlidir. Diğer taraftan yüksek dozda silis dumanı kullanıldığında artan yapışkanlık 24

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI işlenebilmeyi de zorlaştırır. Bu tür betonlarda başlangıç çökme değerinin normal betonunkinden 5 cm daha fazla olması önerilmektedir [25]. Silis dumanlı betonlarda kullanılan akışkanlaştırıcı veya süperakışkanlaştırıcı katkılar değişik miktarlarda çökme kaybına neden olabilirler. Burada katkı ve çimento türlerinin de rolü olduğundan kullanılacak malzeme ile önceden deneme karışımı yapılması ve çökme kaybının belirlenmesi önerilmektedir [3]. Katkı türünün ve beton karışımına giriş zamanının doğru seçimi ve ilk çökme değerinin yüksek tutulması alınabilecek önlemler arasındadır [26]. 4.2 Terleme ve Plastik Rötre Silis dumanı tanelerinin büyük yüzey alanı taze beton içindeki serbest suyun önemli bölümünü bağlar. Ayrıca bu taneler boşluk ve gözenekleri doldurarak suyun beton yüzeyine çıkışını yavaşlatırlar. Sonuç olarak silis dumanı katkılı betonlarda terleme katkı miktarı ile orantılı olarak önemli miktarda azalır (Şekil 4.2) [3, 5, 27]. Şekil 4.2 Silis dumanının betonda terlemeye etkisi [7]. Silis dumanı katılmış betonlarda terlemenin çok azalması veya hiç meydana gelmemesi özellikle beton yüzeyinden buharlaşmanın fazla olduğu ortamlarda plastik büzülmeden dolayı çatlama riskini arttırır. Çatlakların oluşması priz 25

başlangıcına kadar sürebilir. Bu süre içinde beton yüzeyinin kürüne itina edilmesi veya beton yüzeyinin örtülerek buharlaşmanın önlenmesi yararlı olur [3, 5]. 4.3 Priz Süreleri Bölüm 3.4 de değinildiği gibi silis dumanı katkısı çimento hamurunda priz sürelerini uzatır. Benzer etki taze betonda da görülür. İlâveten betonda kullanılan süperakışkanlaştırıcı katkıların da priz süreleri üzerinde etkileri söz konusudur. Örneğin, çimentonun %15 i yerine silis dumanı katılmış ve süperakışkanlaştırıcı kullanılmış betonlarda priz başlangıç ve bitiş sürelerinde sırası ile 1 ve 2 saatlik uzamalar gözlenmiştir [5]. Diğer taraftan, evvelce değinildiği gibi aktivitesi daha az olan puzolanların sebep olduğu priz gecikmeleri silis dumanı ilâvesi ile kısmen telafi edilebilmektedir. 4.4 Renk Silis dumanı içeren taze ve sertleşmiş betonların rengi daha koyudur. Koyuluk silis dumanının ve içerdiği karbonun miktarı ile artar. Beton yaşlandıkça bu renk farkının ortadan kalkabileceği belirtilmektedir [28]. 4.5 Birim Ağırlık Silis dumanının özgül ağırlığı çimento ve agregaya oranla daha azdır. Bu nedenle beton birim ağırlığında biraz azalmaya neden olabilir. Ancak, silis dumanlı betonlarda diğer malzeme miktarları da değişeceğinden genellikle önemli bir ağırlık farkı söz konusu değildir [3]. 26

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 5. SİLİS DUMANI KATKISININ SERTLEŞMİŞ BETONUN ÖZELLİKLERİNE ETKİLERİ 5.1 Gözeneklilik, Geçirgenlik ve Su Emme Cıvalı porozimetre ile yapılan deneyler silis dumanı katkısının sertleşmiş çimento hamur ve harçlarında iri gözenekleri azaltarak daha fazla sayıda küçük gözenek oluşturduğunu ve gözeneklerin daha homojen olarak dağıldığını göstermiştir. (Şekil 5.1) Ancak iç yapıdaki toplam gözeneklilik değişmemektedir. Homojen yapı küçük gözeneklerdeki suyun daha yavaş ve kontrollu olarak buharlaşması ile ilişkilendirilmektedir [29, 30]. Şekil 5.1 Sertleşmiş çimento hamurunda gözenek dağılımı [29]. Silis dumanı katkısı kılcal boşlukları küçülterek süreksiz hale getirdiği için betonda geçirgenliği azaltır. Örneğin, çimento hamurunda 3.8x10-13 m/s olarak ölçülen su geçirgenliği %10 ve %20 miktarlarında silis dumanı katıldığında sırası ile 0.9x10-13 m/s ve <0.1x10-13 m/s gibi değerlere düşmektedir [31]. Katkısız betonlara oranla silis dumanı katkılı betonların daha yavaş su emdiği bildirilmektedir [32]. 27

5.2 Agrega - Hamur Arayüzeyi Sertleşmiş çimento hamuru ile agrega arasında yaklaşık 50 µm kalınlığındaki arayüzey bölgesinin hidratasyon başlangıcından itibaren hamurun diğer bölgelerinden daha farklı bir yapı ile oluştuğu belirtilmişti. Uçucu kül, yüksek fırın cürufu ve özellikle silis dumanı katkıları bu bölgenin morfolojisini olumlu yönde değiştirerek beton dayanımının artmasına katkıda bulunurlar. Silis dumanı katkısı ile bölgenin kalınlığı azalır. Bölgedeki CH kristalleri küçülür, eğimleri değişir, gözeneklilik azalır ve buradaki hamurun iç yapısı zamanla diğer bölgelerdekine benzemeye başlar. Şekil 5.2 Silis dumanının beton dayanımına etkisi [25]. 5.3 Basınç Dayanımı Silis dumanı katkısının beton dayanımına olan etkisi Şekil 5.2 deki gibi açıklanabilir. Diğer puzolanlar gibi yeni C-S-H jelleri oluşmasını sağlamaları yanı sıra ince silis dumanı taneleri agrega-hamur arayüzey bölgesini sıkılayıp kuvvetlendirerek beton dayanımını arttırırlar. Buna karşın belirli bir işlenebilirlik için su ihtiyacını artırmaları gibi olumsuz etkileri de vardır. Dolayısı ile be- 28

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI tondaki optimum silis dumanı miktarı bu etkilerin göreceli değerlerine bağlı olacak ve çimento, agrega, akışkanlaştırıcı katkı tip ve miktarları ile bakım koşulları gibi klasik faktörlerden de etkilenecektir [25]. Bazı araştırmacılara göre silis dumanı katkısının beton dayanımına olan olumlu etkisi agrega-hamur arayüzeyinin kuvvetlenmesinden dolayıdır. Zira aynı çimento/silis dumanı orantısında silis dumanı katkılı ve katkısız çimento hamurlarının dayanımları arasında belirgin bir fark görülmemiştir [30, 33]. Diğer taraftan, en önemli faktörün daha sıkı ve kaliteli bir çimento hamuru oluşması olduğu da öne sürülmektedir [34]. Puzolanik katkıların beton özellikleri üzerindeki etkilerini kıyaslamak amacı ile geliştirilen bir eşdeğerlik faktörü K, aşağıdaki gibi ifade edilmektedir [35]. K = ( s /ç) P ( s /ç) P/ç ( s /ç) Bu faktör katkısız bir beton karışımının ( s /ç) orantısı ile aynı yaşta, aynı beton özelliğini (örneğin dayanımını) sağlayan katkılı bir betonun ( s /ç) P orantısı ve katkılı dozajı, p kullanılarak hesaplanmaktadır. Bu faktöre göre silis dumanının olumlu etkisi diğer puzolanlarınkinden daha fazladır. Örneğin, silis dumanı ile K faktörü 7 ve 28 günlük dayanımlar bazında 2-5 arası değerler alabilmekte, diğer bir deyimle 1 kg silis dumanı bu yönden 2-5 kg çimentoya eşdeğer sayılabilmektedir. Uçucu küllerde ise K değeri 90 günlük dayanımlarda ancak 1 değerine ulaşabilmektedir [18, 25]. Şekil 5.3 e göre belirli miktarda silis dumanı içeren betonlar içinde, akışkanlaştırcı katkılardan bağımsız olarak, s /ç orantısı-dayanım ilişkisi geçerlidir. 29

Şekil 5.3 Betonlarda s/ç oranı-dayanım ilişkisi [35]. Silis dumanının beton basınç dayanımına olumlu etkisi erken yaşlarda daha belirgindir. Normal bakım koşullarında bu etki 3-28 gün arasında kendini gösterir. Ancak s/b orantısını 0.40 cıvarına indirerek 1 günlük dayanımları dahi yükseltmek mümkündür [5]. Şekil 5.4 de görüldüğü gibi süperakışkanlaştırıcı kullanıp s/b orantısını 0.40 da sabit tutarak dökülen betonlarda çimentonun %30 una kadar varan miktarlarda katılan silis dumanı ilk bir kaç günden itibaren dayanımları arttırmaktadır [20]. İleri yaşlarda olumlu etki azalmakta olup bazı araştırmacılara göre silis dumanlı betonlarda dayanım 90. günden sonra düşebilmektedir [36]. Diğer taraftan, 4-6 yıl sonra dahi dayanımlarda azalma olmadığını bildirenler de vardır [37]. Diğer puzolanlarda olduğu gibi silis dumanının olumlu etkileri iyi bakım koşulları ile geliştirilebilmektedir (Şekil 5.5). Şekilden ortaya çıkan diğer bir husus bakım yapılsa dahi silis dumanı katkısının betonlarda 28 günden sonraki dayanımları azaltmasıdır [38]. Tüm silis dumanlı betonlar için geçerliliği tartışmalı olan bu davranışa diğer puzolan katkılı betonlarda rastlanılmamaktadır. Maage ye göre silis dumanının puzolanik reaksiyonu bazı uçucu küllerinki kadar sıcaklığa duyarlı değildir [39]. 30

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI Şekil 5.4 Silis dumanı katkısının beton basınç dayanımına etkisi [20]. Şekil 5.5 Silis dumanlı betonlarda dayanım artışı [38]. 31

Puzolan katkılı çimento ve betonların yavaş dayanım kazanmaları silis dumanı katkısı ile dengelenebilmektedir [23, 40, 41]. Şekil 5.6 da %30 uçucu kül içeren bir betona silis dumanı katılmasının olumlu etkileri görülmektedir. Şekil 5.6 Uçucu küllü betonun dayanımı üzerinde silis dumanı katkısının etkisi [40]. Betonun 28 günlük dayanımını arttırmayı amaçlayan çalışmalarda silis dumanının genellikle çimentonun %5-%20 si oranlarında betona katıldığı ve gerekli işlenebilmeyi sağlamak için %10 dan yukarı miktarların süperakışkanlaştırıcı katkılarla birlikte kullanıldığı görülmektedir. Yüksek dayanımlı betonlarda silis dumanı çimentonun ağırlıkca yaklaşık %15 i yerine katılmaktadır. Bu betonlarda çimento dozajını 400-500 kg/m 3 sınırının üstüne çıkarmak veya s/b orantısını 0.30 un altına indirmek gibi zorlamalar fazla yarar sağlamamaktadır [33, 42]. Silis dumanı katkısı yüksek dayanımlı hafif beton üretiminde de yararlı olmaktadır. Genleşmiş kil agregası kullanarak ve %20 silis dumanı ile birim ağırlığı 1735 kg/m 3 ü geçmeyen, basınç dayanımı 100 MPa a ulaşan betonlar elde edilmiştir [43]. Doğal hafif agregalarla yapılan bir çalışmada 32

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI ise %15 silis dumanı katkısı ile birim ağırlığı 2000 kg/m 3, basınç dayanımı 50 MPa cıvarında olan betonlar elde edilmiştir [26]. 5.4 Çekme ve Eğilme Dayanımları Silis dumanı katkılı betonlarda çekme veya eğilme dayanımlarının basınç dayanımına oranı katkısız betonlarınkine benzer. Basınç dayanımı arttıkca çekme ve eğilme dayanımları da artar. Ancak artış hızı giderek yavaşlar [44, 45]. Silis dumanı miktarının artması veya süperakışkanlaştırıcı kullanılmaması eğilme-basınç dayanımları orantısının katkısız betonlarınkinden daha küçük olmasına yol açmaktadır [5]. 5.5 Aderans Silis dumanlı betonlarda iç terleme azaldığından agrega alt yüzeylerinde olduğu gibi çelik donatı çubuklarının altında da su birikimi ve boşluk oluşumu azalır. İlâveten, daha sıkı ve yapışkan olan taze beton, agregayı, donatı çubuklarını ve betonun temasta bulunduğu diğer malzemeyi daha etkin olarak sarar, aradaki aderans kuvvetlenir. Değişken tip agregalar ve %5 den %30 a kadar silis dumanı katkısı içeren betonlarda hamur-agrega arasındaki aderansın kuvvetlendiği çok sayıda araştırmacı tarafından bildirilmektedir. En az %5 silis dumanı katkısı arayüzeyindeki kırılma enerjisini önemli ölçüde arttırmaktadır [46-50]. Silis dumanlı betonlarda çelik donatıya olan aderans artmaktadır. Ezeldin ve Balaguru ya göre %20 oranına kadar katılan silis dumanı ile donatı aderansı beton basınç dayanımının kare kökü ile orantılı olarak artmaktadır [51]. Gjørv ve arkadaşları da %16 ya kadar silis dumanı katkılı betonlarda nervürlü çubuklara olan aderansın katkı miktarı ve basınç dayanımı ile birlikte arttığını bildirmişlerdir [52]. Aderans artışı %20 nin üzerindeki katkı miktarları ile daha belirgin olmaktadır [5, 27]. Hafif agregalı betonlarda da silis dumanı katkı miktarına bağlı olarak donatı aderansını 3-5 kat artırabilmektedir [27, 53]. 33

Arayüzey bölgelerindeki iyileşme silis dumanlı betonların diğer betonlara ve metal levha gibi diğer malzemeye daha kuvvetli yapışması yolu ile de kendini göstermektedir. [32, 54, 55]. Silis dumanlı hamurlarda karbon veya çelik liflere olan aderans da kuvvetlenmektedir. Ancak, artan gevreklik nedeni ile lif tamamen sıyrılmadan önce hamurun çatlaması olasılığı vardır [5]. 5.6 Darbeye Karşı Dayanıklılık Silis dumanı katkılı betonların dinamik yüklere karşı direncini belirlemek için yapılan bir çalışmada %25 e kadar silis dumanı katkısı içeren beton numuneler belirli yükseklikten düşen bir kütlenin ardışık darbelerine maruz bırakılmışlar, ağırlık kayıpları ve ultrasonik puls geçiş hızları ölçülerek katkısız beton değerleri ile karşılaştırılmışlardır. Sonuçlara göre özellikle %10-15 katkı oranları betonun darbeye karşı direncini arttırmaktadır [56]. 5.7 Elastisite Modulü Betonda elastisite modulü dayanımla birlikte artar, ancak artış katkısız betonlara göre daha yavaş olur. Bazı araştırmacılara göre normal ve silis dumanlı betonlarda gerilme-birim deformasyon ilişkisi veya aynı dayanımdaki elastisite modulü fazla farklılık göstermez [57, 58, 59]. Diğer bir grup araştırmacı silis dumanı katkısının elastisite modülünü arttıracağını ancak bu artışın dayanımdaki artış kadar fazla olmayacağını öne sürmüştür [5, 27]. 5.8 Poisson Orantısı Araştırmalara göre silis dumanı içeren yüksek dayanımlı betonlarda dayanım 92-113 MPa arasında değişirken Poisson Orantısı da 0.21-0.26 arasında değişir [60, 61]. Normal betonlarla arada belirgin bir davranış farkı bulunmadığı anlaşılmaktadır. 5.9 Kuruma Rötresi Silis dumanlı betonlarda rötre, katkı miktarı, s/b orantısı ve ilk günlerdeki bakım koşullarından etkilenmekte, bu faktörlere bağlı olarak elde edilen sonuçlar nor- 34

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI mal betonla elde edilenlerden farklı olabilmektedir. Katkı miktarı %10 dan az olduğunda rötre normal betonlardan farklı değildir. Daha yüksek silis dumanı miktarları, s/b orantısının 0.60 dan büyük olması, yetersiz ıslak bakım ve ileri yaşlar kuruma rötresini göreceli olarak arttırmaktadır [3, 5, 32]. Başlangıçta 28 gün süre ile bakım yapılmış betonlarda silis dumanı katkısının etkisi çok belirgin olmamaktadır (Şekil 5.6) [20, 62]. Yüksek dayanımlı silis dumanı katkılı betonlarda rötrenin aynı dayanımdaki normal betonlara göre daha az olduğu bulunmuştur [59, 60, 63]. Bentur ve Goldman s/b orantısı 0.33 olan, çimentonun %13 ü yerine silis dumanı katılmış ve 28 gün suda kür edilmiş betonlarda rötrenin katkısız betona göre büyük ölçüde azaldığını bildirmişlerdir. Ancak araştırmacılara göre eşit buharlaşan su miktarı bazında kıyaslandığında daha küçük gözeneklerden su kaybının silis dumanlı betonlarda daha büyük rötre gerilme ve deformasyonlarına yol açması beklenebilir [15]. Şekil 5.7 Silis dumanlı betonlarda kuruma rötresi [20]. 35

5.10 Sünme Çimento yerine ağırlıkca %15-25 miktarlarında katıldığında silis dumanı 50-100 MPa dayanım sınıflarındaki betonların sünmesini fazla etkilememektedir. [59, 61, 64]. Silis dumanı ile elde edilen yüksek dayanımlı, düşük çimento/ bağlayıcı orantılı betonların sünmesi normal dayanımlı katkısız betonlarınkinden daha düşüktür [65, 66]. Her iki grup beton için 180 günlük sünme katsayısı olarak sırası ile 0.42 ve 2.60 gibi değerler bulunmuştur [67]. 36

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 6. SİLİS DUMANININ BETONUN DAYANIKLI- LIĞINA OLAN ETKİLERİ 6.1 Geçirgenlik Betonun zararlı çevre etkilerine karşı dayanıklılığı büyük ölçüde geçirgenliği ile ilişkilidir. Normal betonlarda olduğu gibi silis dumanlı betonlarda da geçirgenlik bileşim, bileşenlerin özellikleri, yerleştirme koşulları ve bakım gibi faktörlere bağlıdır. Ancak, geçirgenliğin azalması bağlayıcı hidratasyonundan etkilendiğinden burada bakım metodu ve süresi daha da önem kazanmaktadır. Bölüm 5.1 de açıklandığı gibi silis dumanı hamurlarda gözenek yapısını daha geçirimsiz hale getirmektedir. Arayüzey bölgesinin de sıkılanması sonucu silis dumanı katkılı betonlarda benzer bakım koşullarındaki normal betonlara göre geçirgenlik azalmaktadır. Bu yönden etkili faktörü K, basınç dayanımı için bulunan değerlerden daha fazladır [3, 5]. Bu olumlu etki düşük dozlu betonlarda daha belirgindir. Örneğin çimento miktarı 100 kg/m 3 olan bir betona %10 silis dumanı ilâvesi ile geçirgenlik katsayısı 1.6x10-7 m/s den 4x10-10 m/s ye (yaklaşık 250 dozlu beton değerine) doğru azalmıştır [68]. Betonda ASTM C 1202 metoduna göre klor iyonu geçirgenliğinin elektrik akımı ile hızlı bir şekilde tayini sık kullanılan ve diğer geçirgenlik ölçen metodlarla uyum içinde olan bir yöntemdir [69]. Tablo 6.1 de bu metodla çeşitli betonlarda -silis dumanlılar dahil- ölçülen tipik klor geçirgenlik değerleri verilmektedir. Şekil 6.1 de betonda klor geçirgenliğinin silis dumanı miktarına bağlı olarak azalışı gösterilmiştir [3]. 37

Tablo 6.1 Betonlarda klor geçirgenliği [3]. Beton türü Normal beton (s/ç>0.6) Normal beton (s/ç=0.4-0.5) Normal beton (s/ç<0.4) %5-15 silis dumanlı, düşük s/b orantılı beton, lateksli beton %15-20 silis dumanlı, düşük s/b orantılı beton, polimerli betonlar Klor geçirgenliği Fazla Geçen elektrik yükü (kulomb) 4000 den fazla Orta 2000-4000 Az 1000-2000 Çok Az 100-1000 ihmal edilebilir 100 den az Şekil 6.1 Betonda silis dumanı miktarı ile geçirgenlik arasındaki bağıntı. 38

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 6.2 Zararlı Kimyasal Maddeler ve Sulfatlara Karşı Direnç Kimyasal maddelerin betonu yıpratıcı etkileri çeşitli yollardan olabilir. Asitler kalsiyum hidroksit ile reaksiyona gererek suda çözünen tuzlar meydana getirirler. Betondan ayrılan tuzlar geçirgenliği arttırır ve zararlı etkilere karşı direnci azaltırlar. Sulfatlar katyona bağlı olarak alçı ve etrengit oluşturarak betonda şişme ve çatlamalara yol açarlar veya C-S-H jelini ayrıştırırlar. Bu yıpratıcı reaksiyonların çoğunda çimentodaki C 3 A içeriğinin olumsuz rolü büyüktür. Silis dumanı çimentonun genellikle %15 ine kadar katıldığı için C 3 A miktarını daha fazla katılan diğer puzolanlar kadar azaltmaz. Ancak geçirgenliği etkin bir şekilde azaltması ve kalsiyum hidroksiti bağlamaktaki yüksek aktivitesi dolayısı ile daha başlangıçtan itibaren betonda zararlı etkilere karşı en az diğer puzolanlar kadar direnç sağlar. Çimentoya %10-30 oranlarında katılan silis dumanı ile harçların sodyum, magnezyum ve kalsiyum klorürlere karşı direncinin önemli ölçüde arttığı gözlenmiştir [70]. Klorür çözeltileri içinde bekletilen harç numunelerinin çeşitli özelliklerinin incelendiği bir çalışmada da silis dumanı katkısının olumlu etkileri ortaya çıkmıştır [71]. Mehta düşük s/b orantılı betonların katkısız, lateksli ve çimentonun %15 i kadar silis dumanı içeren türlerinin çeşitli asitlere karşı dirençlerini araştırmıştır. Silis dumanlı beton %1 hidroklorik, %5 asetik ve %1 sülfürik asit çözeltilerine karşı diğer iki betondan daha iyi direnç göstermiştir [72]. Nitrat ve asitlerle ilgili diğer bazı çalışmaların benzer sonuçları Sellevold ve Nilsen tarafından özetlenmiştir [32]. Normal portland çimentosuna %10-15 kadar silis dumanı katıldığında sulfatlara dayanıklı çimento (ASTM Tip V) benzeri bir çimento elde edilebilmektedir. Silis dumanı katkısı özellikle sodyum sulfata karşı etkili olmaktadır [72-76]. Şekil 6.2 de görüldüğü gibi ASTM C 1012 metodu uyarınca %5 lik sodyum sulfat çözeltisinde bekletilen harç çubuklarından %10-20 silis dumanı katkısı ile yapılanlar sulfatlara dayanıklı çimento ile yapılanlardan daha az genleşme 39

göstermişlerdir [74]. C 3 A miktarı yüksek çimentolar ve bunların %30 katkılı türleri ile yapılmış harç çubukları sodyum sulfat çözeltisine maruz bırakıldığında en az yıpranan silis dumanı katkılı harç olmuştur [73]. Beton boru yapımında kullanılmak üzere hazırlanan %5 silis dumanı katkılı beton numuneler %10 luk sodyum sulfat çözeltisinde 92 hafta bekletildiklerinde katkısız betondan çok daha az ağırlık kaybına uğramışlardır [77]. Şekil 6.2 Sodyum sulfat çözeltisinde harçların genleşmeleri [74]. Silis dumanı katkısının magnezyum sulfata karşı olan etkisi ise genellikle olumsuzdur. Bu davranış oluşan puzolanik C-S-H jelinin bağlayıcı özelliği olmayan hidrate magnezyum silikat (M-S-H) jeline dönüşmesi ve koruyucu magnezyum hidroksit (MH) tabakasının azalarak bu reaksiyona yardımcı olması ile açıklanmaktadır [75, 78]. Silis dumanı katkısı normal ve sulfatlara dayanıklı çimentolarla yapılan hamurların %4.5 SO 3 yoğunluğunda magnezyum sulfat çözeltisi içindeki davranışlarını olumsuz etkilemiştir. Her iki çimento ile de ağırlık ve dayanım kayıpları katkısız numunelere oranla on misline yakın artmıştır [75]. 40

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI Silis dumanı ve silissi uçucu kül katkılarını içeren harç ve betonların sulfat dirençleri ASTM C 452 ve C 1012 metodlarına ilâveten numuneleri %10 luk sodyum ve %8.4 lük magnezyum sulfat çözeltileri içinde bekleterek araştırılmıştır. Çimento yerine %16 oranında katılan silis dumanı ile sodyum sulfata karşı en iyi direnç elde edilmiştir. Katkı maddeleri ve özellikle silis dumanı magnezyum sulfata karşı direnci olumsuz etkilemişlerdir [76]. Silis dumanı katkısının harçların amonyum sulfata karşı olan direncini olumlu etkilediği yolunda bulgular vardır [79]. Ancak etkinin çok belirgin olmadığı da bildirilmektedir [72]. 6.3 Alkali-Agrega Reaksiyonu Betonda zamanla genleşme ve çatlamalara yol açan alkali-agrega reaksiyonları genellikle alkali-karbonat ve alkali-silika reaksiyonları olarak iki ana grupta ele alınır. Silis dumanı katkısının alkali karbonat reaksiyonunun kontrol altına alınmasında fazla etkili olmadığı bildirilmektedir [80]. Alkali-silika reaksiyonu ise betona silis dumanı gibi bazı puzolanların yeterli miktarda katılması halinde geciktirilebilmekte veya önlenebilmektedir. Puzolanların ince taneleri içindeki silis çimento hamuru gözenek sıvısındaki alkalileri hızla bağlayarak yoğunlukları ve sıvının ph değerini azaltır. Bu durumda gözenek sıvısında azalan alkalilerin agregadaki reaktif silis ile reaksiyona girmeleri zorlaşır. İlâveten, katkılı hamurda geçirgenliğin azalmış olması da olumlu etki yapmaktadır. Perry ve Gillott a göre opal türü bir agrega ile kullanıldığında silis dumanı çimentonun %20 si gibi yüksek bir oranda katılması halinde genleşmeyi kontrol altına almakta, %5 gibi az miktarda katıldığında ise genleşmeyi arttırarak daha zararlı olmaktadır [80]. Silis dumanının yeterli miktarda katılması kadar uygun bileşimde olması da önemlidir ve puzolanik aktivitesi ile bu reaksiyonu önlemedeki etkinliği arasında güvenilir bir korelasyon bulunmamaktadır [81]. 41

Farklı mineral katkılar ve deney yöntemleri ile yapılan çalışmalarda çimentonun en az %10 u yerine katılan silis dumanı alkali-silika reaksiyonunu kontrolda en etkili olmuştur [82]. Hooton a göre de ASTM C 441 deneyi uygulanan yüksek alkalili bir çimentonun en az %10 u yerine silis dumanı katıldığında genleşme 14 günde %0.02 nin altına çekilebilmiştir (Şekil 6.3) [74]. Şekil 6.3 Silis dumanı katkısının ASTM C 441 deneyine göre harç çubuklarının genleşmesine etkisi [74]. Özet olarak, silis dumanı çimentonun yeterli bir bölümü yerine katılması halinde alkali-silika reaksiyonunun kontrolunda genellikle diğer puzolanlardan daha etkili olabilmektedir. Ancak, kullanılacak silis dumanı ile agreganın önceden birlikte denenmesi önerilmektedir. 6.4 Çelik Donatı Korozyonu Beton içine gömülü çelik donatı çubuklarının çevresindeki ph değeri yüksek (13 cıvarında) olan ortam çeliğin yüzeyindeki demir oksit tabakasının pasif halde kalmasını ve korozyonun ilerlemesini önleyici bir rol oynamasını sağlar. Bu tabaka klor iyonlarının ortama girmesi veya havadaki CO 2 gazının içeri sızması (karbonatlaşma) gibi etkilerle ph değerinin yaklaşık 11.5 un altına 42

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI düşmesi sonucu koruyuculuk işlevini kaybeder ve çelikte korozyon başlar. Dolayısı ile çelik çubukları yeterli kalınlıkta bir beton örtüsü (pas payı) ile korumak, bu bölgede betonu mümkün olduğu kadar geçirimsiz kılmak ve klor iyonlarından korumak alınacak başlıca önlemlerdendir. Puzolanik katkılar çimento hamurundaki CH ile reaksiyona girerek ilâve C-S-H jeli oluştururlar, betonda dayanımın artmasını ve geçirgenliğin azalmasını sağlarlar. Bu sırada ph değerinin de azalabileceği yolunda görüşler vardır. Ancak, artan geçirimsizlik sonucu klor ve karbondioksitin beton içerisine sızmaları yavaşlayacağından puzolanik katkıların net etkilerinin genellikle olumlu olduğu kabul edilir. Araştırma sonuçlarına göre silis dumanı katkısı dolayısı ile artan geçirimsizlik donatı çevresindeki betonda oksijen yayınmasını da azaltmakta, elektrik direncini yükseltmektedir. Betonda %30 oranında katılan silis dumanı ile bile ph değerinin 12 nin altına düşmediği bildirilmektedir [19]. Silis dumanı katkısı iyi beton yapım kurallarına uyulduğu takdirde karbonatlaşmanın ilerleme hızını da fazla etkilememekte hatta, süperakışkanlaştırıcı katkı ile beraber kullanıldığında, azaltmaktadır (Şekil 6.4) [5, 68, 83]. 8 - Karbonatlaşma derinliği (mm) 6-4 - 2-0/0 0/1 0/2 10/0 10/1 10/2 SD/SA (% çimento) Şekil 6.4 Silis dumanı ve süperakışkanlaştırıcı katkıların betonda karbonatlaşmaya etkisi [83]. 43

Hızlandırılmış deneylerde %10-20 oranlarında katılan silis dumanı ile korozyon başlangıcının önemli ölçüde geciktirildiği gözlenmiştir [84]. Silis dumanı katkısı sodyum klorür çözeltilerine karşı çelik donatı korozyonu üzerinde olumlu etki yapmaktadır. Ancak, karışımda tuz çözeltisi bulunması durumunda veya magnezyum klorür çözeltilerine karşı olumlu etkiden söz etmek zordur [85, 86]. 6.5 Donma-Çözülmeye Karşı Direnç Betonun donma-çözülme etkisine karşı direnci geçirimsizliği ve boşluk yapısı ile yakından ilişkilidir. İyi beton yapım kurallarına uyulması (düşük s/ç orantısı, iyi sıkıştırma ve etkin kür) ve kimyasal katkılar yolu ile hava sürüklenmesi alınacak başlıca önlemlerdir. Saucier %15 silis dumanı katkılı, yüksek dayanımlı betonlarda 28 günlük kür sonunda ASTM C 666 metodunu uygulayarak %95 gibi yüksek bir dayanıklılık faktörü elde etmiştir [61]. Gene yüksek dayanımlı (s/b=0.35) ve %10, 15 ve 20 oranlarında silis dumanı içeren, 14 gün kür edilmiş betonlarda da dayanıklılık faktörü %90 ı geçerken katkısız kontrol betonunda %56 da kalmıştır [74]. Uçucu kül ve silis dumanı katkılı yüksek dayanımlı betonlarda dayanıklılık faktörü sırası ile %98 ve %96 olmuştur [59]. Bir grup araştırmacıya göre s/b orantısı 0.25 iken silis dumanı %30 a varan katılma oranlarında donma-çözülme direncini olumlu etkilemekte, ancak daha yüksek s/b oranlarında etki olumsuz olmaktadır [87]. Başka bir çalışmada da 14 gün kür edilmiş betonlarda silis dumanı katkısının s/b orantısından bağımsız olarak olumsuz sonuçlarına değinilmektedir [88]. Hava katkılı ve s/b orantısı 0.40 olan betonlarda çimentonun %20 - %30 u yerine katılan silis dumanı donma-çözülme direncini düşürmüştür. Silis dumanı %5 oranında katıldığında ise az bir miktar olumlu etki gözlenmiştir. Geçirgenliği az olan silis dumanlı hamurlarda oluşan hidrolik basıncın olumsuz etkiye neden olduğu ileri sürülmektedir [89]. Ayrıca, düşük s/b orantılı betonlarda silis 44

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI dumanı katkısı arttıkca hava sürüklenmesi zorlaşmakta ve hava kabarcıkları arasındaki gerekli kritik mesafenin de daha küçük olması gerekmektedir. Uygun miktarda hava sürüklenmiş betonlarda silis dumanı katkısının olumsuz etkisi pek görülmemektedir [88]. Hava katkılı veya katkısız betonlarda çimentonun %7.5 veya %15 i yerine katılan silis dumanının donma-çözülme direnci üzerindeki etkisi s/b orantısına bağlı olarak değişebilmektedir. Olumlu etki s/b orantısı 0.60 olduğunda az, 0.45 olduğunda ise daha fazladır. Yüksek dayanımlı (s/b=0.32) betonlarda ise etki olumsuzlaşmaktadır [90]. Özet olarak, silis dumanı katkısının betonda donma-çözülme direnci üzerindeki etkisi konusundaki araştırmalardan çelişkili sonuçlar alınmaktadır. Bunda kullanılan malzeme özellikleri, beton karışımı, kür süresi ve hava katkısı gibi parametrelerdeki farklılıklara ilâveten uygulanan deney metodu da rol oynamaktadır. 6.6 Aşınmaya Karşı Direnç Beton yüzeylerinin servis koşulları altında bozulup çatlayarak parçalanması trafik yükleri altında veya akarsuların etkisi ile erozyon ve oyulma şeklinde meydana gelir. Silis dumanı katkısı gerek hamur gerekse hamur-agrega arayüzey dayanımlarını arttırması nedeni ile betonun bu gibi yıpratıcı etkilere karşı direncini arttırmaktadır [91]. Böhme cihazı ile yapılan deneylerde çimentonun %10 u kadar katılan silis dumanı ile aşınma kaybının %40 mertebesinde azaltılabileceği bulunmuştur [92]. 6.7 Yüksek Sıcaklığa ve Yangına Karşı Direnç Betonun yüksek sıcaklıklara karşı direnci bileşen ve karışım özelliklerinden etkilendiği gibi yapılarda elemanın boyutları, nem durumu ile sıcaklığın derecesi, artış hızı ve etki süresi de rol oynar. Bilindiği gibi betonda sıcaklık 100 o C iken serbest, 200 o C cıvarında iken kristal suyu buharlaşmaya başlar, hamurdaki kireç hidrat 500 o C da, C-S-H jeli ise 700 o C da bozunmaya başlar. Bu arada agregada da, bileşimine bağlı değişimler söz konusudur. 45

Silis dumanı içeren betonlarda yüksek sıcaklıklara karşı direnç katkı miktarına ve dayanım düzeyine bağlı olarak değişebilmektedir. Silis dumanı miktarı %20 nin üzerinde olan yüksek dayanımlı betonların direnci normal dayanımlı betonlara göre daha azdır. Olumsuz etki özellikle betonların rutubetli iken ani sıcaklık artışına maruz kalmaları halinde görülmekte, beton yüzeyinde kabarma ve parçalanmalar meydana gelmektedir. Buna neden olarak bu tür betonlarda yapının daha sert ve gevrek oluşu, daha sıkı ve küçük gözenekli olan çimento hamurunda yavaş hareket eden suyun buhar basıncının yükselmesi gösterilmektedir. Beton elemanın boyutları büyüdükce bu olumsuz etki daha belirgin olmaktadır [5]. Diğer taraftan, standard yangın deneylerinde silis dumanı katkısı %20 nin altında olan normal dayanımlı betonların katkısız betonlara oranla daha fazla direnç gösterdikleri veya benzer direnç göstermekle beraber yüzeylerinin daha fazla kabardığı gözlenmiştir [93]. Jahren e göre yüksek dayanımlı betonlarda silis dumanı bulunmasa bile yangın direnci düşük olmaktadır. Ana neden silis dumanı değil, bu tür betonlarda s/b orantısının düşük, hamur yapısının da sıkı olmasıdır [94]. Yüksek fırın cürufu, silis dumanı ve süperakışkanlaştırıcı katkıların uygun oranlarda kullanıldığı harç karışımlarında su emmenin azaldığı, asitlere ve 700 o C sıcaklıklara kadar ısıl direncin arttığı gözlenmiştir. Bu karışımlarda optimum silis dumanı katkısı %10 olmuştur [95]. 46

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 7. SİLİS DUMANI İÇEREN ÇİMENTO VE BETONLARIN BİLEŞİMLERİ 7.1 Silis Dumanlı Çimentolar Yüksek dayanımlı veya performanslı betonlarda silis dumanı miktarı genellikle çimentonun %15 i kadar olmaktadır. Silis dumanlı çimentolardaki silis dumanının da bu miktarı geçmemesi beklenir. Silis dumanlı çimentoların üretimi ilk olarak İzlanda da başlamış, bunu diğer ülkeler izlemiştir. Kanada da iki büyük çimento şirketi %6.5-%8 oranlarında silis dumanı içeren katkılı çimentolar üretmekte ve bunları normal portlanddan %10 kadar daha pahalı olarak piyasaya sürmektedirler [5]. Türk standardı olarak kabul ettiğimiz Avrupa standardı TS EN 197-1 Avrupa ülkelerinde olduğu gibi ülkemizde de genel çimentolar içinde %6-%10 arasında silis dumanı içeren Portland Silis Dumanlı Çimento ya yer vermektedir [96]. Ayrıca, silis dumanı ile süperakışkanlaştırıcı katkıları da içeren bazı karışımların patentli olarak formule edilerek klinkerle birlikte öğütüldükleri ve yüksek performanslı çimentolar üretildiği bilinmektedir [97]. 7.2 Silis Dumanlı Betonların Bileşimi Silis dumanı içeren betonların bileşimini belirlemek için gereken karışım hesapları normal betonlarınkinden farklıdır. Bunda yüksek dayanım, geçirimsizlik gibi bazı özelliklerin vurgulanması ile süperakışkanlaştırıcı kullanma gereği de rol oynamaktadır. Adım adım izlenecek genel bir karışım hesabı metodu bulunmamaktadır. Evvelce denenmiş karışımlar esas alınarak önce projede kullanılacak malzeme ile deneme karışımları yapılması önerilmektedir [3]. Yüksek dayanımlı betonlarda çimento dozajı 355-565 kg/m 3 cıvarında değişmekte, ilâveten çimento ağırlığının %5-%15 i kadar silis dumanı katılmakta ve s/b orantısı 0.20 ye kadar düşürülmektedir. Geçirimsizlik ve dayanıklılığın önem kazandığı yerler için hazırlanan betonlarda 47

325-390 kg/m 3 arası çimento, %3.5-%10 kadar silis dumanı kullanılmakta ve s/b orantısı 0.35-0.45 arasında değişmektedir [3]. Normal beton için kullanılan karışım hesaplarındaki s/b orantısı-dayanım ilişkilerinin s/b orantısına göre yeniden belirlenmeleri gerekmektedir. Kullanılacak kimyasal katkıların çeşitliliği, su azaltıcı etkilerine rağmen priz sürelerini ve zamana bağlı olarak çökme değerlerini etkilemeleri deneme karışımlarının önemini arttırmaktadır. Pratikte kullanılmış olan silis dumanı katkılı ve yüksek dayanımlı beton bileşimlerinden bazı örnekler Tablo 7.1 ve 7.2 de verilmiştir [98]. 48

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI Tablo 7.1 Yüksek dayanımlı silis dumanı katkılı beton karışımlarından tipik örnekler [98]. Karışım No. 1 2 3 4 5 6 s/b 0.287 0.290 0.220 0.231 0.320 0.280 Bileşenler (kg/m 3 ) Su 160 155 144 151 141 158 Çimento 475 487 564 475 327 564 Silis dumanı 24 47 89 74 27 - Uçucu kül 59 - - 104 87 - İri agrega 1070 1070 1070 1070 1120 1070 İnce agrega 659 676 593 593 742 647 Kimyasal katkılar (L/m 3 ) SA(YA) 11.6 11.2 20.1 16.4 6.3 11.6 SA(YAG) - - - - 3.2 - Akış. (AG) 1.06 0.97 1.46 1.50-1.12 Çökme (mm), Basınç dayanımı (MPa) Çökme 250 215 255 235 205 195 28 gün dayanımı 89 92 119 107 73 79 91 gün dayanımı 100 96 132 119 89 87 Notlar: 1) Su miktarı kimyasal katkı suyunu da içermektedir. 2) Agrega en büyük tane boyu 5 numaralı karışımda 25, diğerlerinde 12.5 mm.dir. Doygun kuru yüzey ağırlıklar verilmiştir. 3) Kimyasal katkı sembolleri TS 3452 deki gibi olup YA yüksek miktarda su azaltıcı, A su azaltıcı, G priz geciktirici anlamınadır. 4) Standard silindir dayanımları verilmiştir. 49

Tablo 7.2 Projelerde kullanılmış yüksek dayanımlı, silis dumanı katkılı beton karışımlarından örnekler [98]. Karışım No. 1 2 3 4 5 6 s/b 0.35 0.37 0.27 0.31 0.25 0.25 Bileşenlerin (kg/m 3 ) Su 195 165 135 145 130 134 Çimento 505 451 500 315 513 416 Silis dumanı - - 30 36 43 34 Uçucu kül 60 - - - - - Y.fırın cürufu - - - 137 - - İri agrega 1030 1030 1100 1130 1080 1100 İnce agrega 630 745 700 745 685 710 Kimyasal katkılar (L/m 3 ) SA - 11.25 14.00 5.90 15.70 5.00 Akış.(A) 0.98 - - 0.90 - - Priz gec.(g) - 4.50 1.80 - - 0.45 Hava katkısı - - - - - 0.125 Basınç dayanımı (MPa) 28 günlük 65 69 93 83 119 75 91 günlük 79 87 107 93 145 - Notlar: 1) Kimyasal katkı sembolleri Tablo 7.1, Not 3) deki gibidir. 2) Karışım No.2 ve 6 köprü, diğerleri çeşitli ülkelerde yüksek bina inşaatlarında kullanılmışlardır. 50

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 8. SİLİS DUMANI İLE İLGİLİ STANDARDLAR VE UYGULAMA ESASLARI 8.1 Silis Dumanı Konusunda Standardlar Silis dumanı konusundaki standardların çoğunluğu bu katkının daha ziyade harç ve beton üretimi sırasında kullanılacağı varsayımı ile hazırlanmıştır. Aranılan özelliklerin silis dumanının çimento katkısı olarak kullanılması halinde de büyük ölçüde geçerli olacağı ve bir bölümünün çimento özellikleri ile birlikte ele alınacağı düşünülmektedir. Örneğin TS EN 197-1 Portland Silis Dumanlı Çimento üretiminde kullanılacak silis dumanının bileşimi konusunda aşağıdaki sınırları getirmektedir: Amorf SiO 2 = en az %85 Kızdırma kaybı = en fazla %4 Özgül yüzey (BET) = en az 15 m 2 /g Standardda çimentoların kimyasal özellikleri ile ilgili olarak SO 3 miktarının %3,5-%4.0 ü, klorür miktarının %0.1 i geçmemesi gerektiği belirtilmekte ve dolaylı olarak kullanılacak silis dumanı (veya mineral katkı) bileşimi de kontrol altına alınmaktadır. Ayrıca puzolanik katkıların hazırlanması ve homojenliği konularında genel hususlara değinilmektedir [96]. Harç ve betona katılacak silis dumanları konusundaki bazı standardlardaki bilgiler Tablo 8.1 de özetlenmiştir. 8.2 Silis Dumanlı Betonlarla İlgili Uygulama Esasları Silis dumanlı betonların hazırlanması, dökümü ve bakımı gibi hususları içeren şartnamelerde katkısız betonlarınkinden farklı veya ek bilgilere de yer verilir. Başlangıçta, silis dumanı (toz, sıkıştırılmış toz veya sulu halde) ile kimyasal katkıların özellikleri, betonun bileşimi (özellikle silis dumanı miktarı), betondan istenilen dayanım ve dayanıklılık düzeyleri belirtilir. 51

Harmanlama sırasında silis dumanı toz halinde ise önceden çimento ile karıştırılır veya diğer malzeme karıştırıldıktan sonra betoniyere katılır. Sulu halde ise sıvı kimyasal katkıların katılması sırasında betoniyere sokulur. Burada hacimsel farklılıklara dikkat edilmelidir. Genel olarak 1 m 3 beton için kullanılan sıvı haldeki akışkanlaştırıcı ve süperakışkanlaştırıcı katkılar sırası ile 0.65 L ve 5.2 L cıvarında olurken silis dumanı bulamacının hacmi 55 L yi bulabilir [3]. Homojenliği sağlamak için betoniyerde karıştırma süresinin uzatılması istenebilir. Silis dumanlı betonlar yapışkan oldukları için 20-25 cm çökme kıvamlarında bile içlerinde yüksek miktarda hava kalabilir. Bu nedenle etkin vibrasyon sağlanmalıdır. Çökme değerinin yüksek olması ve gerekirse şantiyede ilâve kimyasal katkı kullanılması tavsiye edilmektedir. Silis dumanı katkısı taze betonda terlemeyi azalttığı için beton yüzeyinin ne zaman ve hangi yöntemle perdahlanacağına karar verilmesi gerekir. Bu amaçla önce küçük bir yüzeye dökülen beton üzerinde deneme yaparak karar verilmesi önerilmektedir [3]. Terlemenin az oluşu silis dumanlı betonlarda plastik rötre ve çatlama olasılığını arttırır. Bu nedenle çeşitli yöntemlerle beton yüzeyine etkin ıslak kür sağlanması gerekir. Beton yüzeyinden kritik su buharlaşma hızı normal betonlarda 1 kg/m 2 /saat kabul edilirken silis dumanlı betonlarda bu sınırın 0.5 kg/m 2 /saat kabul edilmesi önerilmektedir [3]. Düşük su miktarı ile s/b orantısı dolayısı ile silis dumanlı betonların priz aldıktan sonra da etkin bir şekilde kür edilmeleri silis dumanından tam olarak yararlanabilmek için gereklidir. Bu amaçla kür kimyasalları veya ıslak örtüler kullanılabilir. 52

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI Tablo 8.1 Harç ve betonda kullanılacak silis dumanı konusunda bazı standardlar Bileşim ve özellikleri ASTM C 1240 [99] AASHTO M 307 [3] CSA [3] SiO 2 (%, en az) 85 85 85 Kızdırma kaybı (%, en fazla) 6.0 7.0 6.0 SO 3 (%, en fazla) - 3.0 1 Rutubet (%, en fazla) 3.0 3.0 (*) 3.0 (*) Na 2 O eþdeðer alkali(%, en fazla) 1.5 (*) 1.5 (*) - Elekte kalan (%, en fazla) 10 (45mm) 0 (30mm) 10 (45mm) Özgül yüzey BET (m 2 /g, en az) 15-30 (*) - - Puzolanik aktivite, portland çimentosu ile, 7 günde 7 ve 28 günde 7 günde (% kontrol, en az) 85 100 85 Hacim sabitliði (otoklav, % en fazla) - 0.8 0.2 Rötre, 28 günde (% kontrol, en fazla) 0.10 (*) 0.03 (*) 0.03 (*) Alkali reaktivite, 14 günde (% genleþme azalması, en az) 80 (*) 80 (*) 80 (*) Notlar: 1) ASTM Amerikan, CSA Kanada, AASHTO Amerika Eyalet Kara Yolları Birliği standardıdır. 2) İsteğe bağlı olarak denenecek özellik sınırları (*) ile gösterilmiştir. 3) Deney metodları ve özellik değişim toleransları gibi ilâve bilgiler için ilgili standarda başvurulmalıdır. 53

9. ARAŞTIRMA KONULARI Son yirmi yıl içerisinde yeni bir mineral katkı olarak çimento ve beton teknolojisine giren silis dumanı konusunda çeşitli alanlarda araştırmaların devam etmesi önerilmektedir. Portland silis dumanlı çimentoların iç yapı, dayanım ve dayanıklılık özelliklerinin aynı klinkerden üretilmiş normal portland çimentoları ile mukayeseli olarak incelenmesi yararlı olacaktır. Silis dumanı katkısının çimento hidratasyonu üzerindeki etkisi iç yapı veya kimyasal reaksiyonlar veya betonun davranışı incelenerek ele alınmaktadır. Bu yaklaşımların birlikte yer aldığı entegre çalışmalara gerek vardır. Aynı işlenebilme düzeyinde silis dumanlı betonların çökme değeri normal betonlarınkinden fazla olmak durumundadır. Dolayısı ile taze hamur, harç ve betonlarda işlenebilme düzeyini belirlemek için daha geçerli yöntemler geliştirilmelidir. Bu konuda reolojik parametreleri ele alan araştırmalar yararlı olmakta, ancak taze betonun şantiyedeki davranışına güvenle uygulanacak bir metoda halâ gerek duyulmaktadır. Silis dumanı ile birlikte kullanılan bazı kimyasal ve süperakışkanlaştırıcı katkıların yan etkileri, çökme kayıpları ve bunların azaltılması gibi konularda araştırmaların devamı yararlı olacaktır. Silis dumanlı betonlarda dayanım artışı çimento hamuru ile arayüzeylerdeki fiziksel ve puzolanik etkilere bağlanmaktadır. Hidratasyon sürecinde, taze ve sertleşmiş beton aşamalarında bu etkilerden hangisinin daha belirgin olduğunun ve dayanım artışı mekanizmasındaki diğer parametrelerin belirlenmesi silis dumanı miktarının ve beton karışımının optimize edilmesine yardımcı olacaktır. Silis dumanı çimento hamurundaki iri gözeneklerin küçülmesine ve süreksiz hale gelmesine yol açarak geçirimsizliği arttırır. Bu tür betonlarda gerek gözenek yapısının incelenmesi gerekse geçirgenliğin ölçülmesi için daha 54

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI sağlıklı ve güvenilir deney yöntemlerine gerek vardır. Alınacak sonuçlar geçirimsiz beton üretimi için silis dumanı miktarı ile beton karışımının optimize edilmesine ve uygun kür koşullarının belirlenmesine ışık tutacaktır. Araştırmaların çoğu laboratuvar koşullarında ve oda sıcaklığında yer almaktadır. Pratikte ise beton farklı sıcaklıklara ve nem durumlarına maruz kalarak olgunlaşmaktadır. Silis dumanlı betonlarda farklı kür rejimlerinde iç yapının, dayanımın ve diğer özelliklerin nasıl geliştiğinin araştırılması yararlı olacaktır. Silis dumanı katkısı betonda plastik rötre ve çatlamalarda artışa neden olabilmektedir. Beton karışımı, kimyasal katkılar, betonun yerleştirilmesi ve bakımı gibi konularda bu olumsuz etkiyi azaltacak önlemler geliştirilmelidir. Kuruma rötresi ile sünme arasındaki ilişki zaten tam olarak belirlenmemişken süperakışkanlaştırıcıların kullanımı konuyu daha karmaşık hale getirmektedir. Silis dumanlı betonlarda bunları birlikte ele alan çalışmalar yapılması önerilmektedir. Silis dumanlı, hava katkılı veya katkısız betonların donma-çözülme direnci üzerinde yapılan araştırmalardan çelişkili sonuçlar alınmaktadır. Bu konuda normal betonlar için uygulanan standard deney yöntemlerinin silis dumanlı betonlar için sağlıklı sonuç vermediği öne sürülmekte ve yeni yöntemler geliştirilmesi önerilmektedir. Silis dumanlı betonların sulfat direnci konusundaki çalışmaların çoğu sodyum sulfat çözeltileri kullanılarak yapılmış ve silis dumanı katkısının olumlu etkisi belirlenmiştir. Magnezyum sulfat çözeltisine karşı etki ise olumsuzdur. Çalışmaların diğer zararlı çözeltileri içererek devam ettirilmesi yararlı olacaktır. Beton içerisindeki çelik donatının korozyonu betonarme yapıların dayanıklılığını belirleyen önemli faktörlerden biridir. Laboratuvar deneyleri bu konuda silis dumanı katkısının betonda klor geçirgenliğini azaltarak ve elektrik direncini arttırarak olumlu rol oynadığını göstermektedir. Ancak yapılarda donatı korozyonu çok sayıda faktörden etkilenmektedir ve laboratuvar sonuçları ile 55

uygulamadaki davranışlar arasında daha iyi korelasyonlara gerek vardır. Bu amaçla yapılardaki korozyonu da inceleyerek standard deney yöntemlerinin karşılaştırılması, ve daha güvenilir yöntemler bulunması önerilmektedir. Bu tür çalışmaların pratikte uygulanan yapım ve onarım yöntemlerinin geliştirilmesine de katkıda bulunacağı umulmaktadır. Silis dumanlı betonlar yüksek sıcaklıklara karşı iyi direnç göstermekle beraber yüksek dayanımlı betonların yüzeylerinde kabarma ve ani çatlama meydana gelebilmektedir. Bunda silis dumanı katkısının ne kadar rol oynadığının belirlenmesi ve olumsuz etkileri azaltacak yolların araştırılması yararlı olacaktır. Genel olarak silis dumanlı betonların dayanıklılığı konusundaki araştırmalar laboratuvarlarda ve çoğu kez hızlandırılmış yöntemlerle yürütülmüştür. Bu betonlarla yapılan yapıların gerçek servis koşulları altında zamana bağlı davranışlarının gözlenmesi silis dumanı katkısının çeşitli yıpratıcı mekanizmalara karşı ne derecede etkili olduğunun daha iyi anlaşılmasına yol açacak ve ilerideki uygulamalara ışık tutacaktır. Silis dumanı katkısının yalnız portland çimentosu betonlarında değil diğer özel betonlarda da kullanılması ile ilgili araştırmalara gerek duyulmaktadır. 56

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 10. KAYNAKLAR 1. Yeğinobalı, A., Silis dumanının beton katkı maddesi olarak değerlendirilmesi, Endüstriyel Atıkların İnşaat Sektöründe Kullanılması Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, 149-167, İMO, Ankara, 1993. 2. Eti Elektrometalurji A.Ş. İşletmesi yetkililerinden alınan bilgiler, Antalya, 1993, 2001. 3. ACI Committee 234, Guide for the use of silica fume in concrete, American Concrete Institute, Farmington Hills, 2000. 4. Tonak, T., Sipahi, F. ve Atay, Y., Elektrometalurji sanayi atık ürünü silis dumanının çimento üretiminde kullanılması, Endüstriyel Atıkların İnşaat Sektöründe Kullanılması Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, 169-183, İMO, Ankara, 1993. 5. Khayat, K.H. ve Aitcin, P.C., Silica fume in concrete: an overview, ACI SP-132, 835-865, American Concrete Institute, Detroit, 1992. 6. Ivanov, Y.P. ve Roshavelov, T.T., The effect of condensed silica fume on the rheological behavior of cement pastes, Int. Conf. on Rheological Behavior of Cement Pastes, Proc., 23-26, Liverpool, 1990. 7. Mindess, S., Bonding in cementitious composites: how important is it?, Symp. on Bonding in Cementitious Composites, Proc., 3-10, Pittsburgh, 1988. 8. Detwiler, R.J., Subcritical crack growth in the cement paste-steel transition zone, Cement Concrete Research, v.20, n.2, 277-284, 1990. 9. Cohen, M.D., Olek, J. ve Dolch W.L., Mechanism of plastic shrinkage cracking in portland cement and portland cement-silica fume paste and mortar, Cement and Concrete Research, v.20, n.1, 103-119, 1990. 10. Sellevold, E.J., The function of condensed silica fume in high strength concrete, Symp. on Utilization of High Strength Concrete, Proc., 39-49, Stavanger, Norway, 1987. 11. Buck, A. ve Burkes, J.P., Characterization and reactivity of silica fume, 3 rd Int. Conf. on Cement Microscopy, Proc., 279-285, Houston, 1981. 12. Grutzeck, M.W., Roy, D.M. ve Wolfe-Confer, D., Mechanism of hydration of portland cement composites containing ferrosilicon dust, 4 th Int. Conf. on Cement Microscopy, Proc., 193-202, Duncanville, Texas, 1982. 13. Huang, C. ve Feldman, R.F., Influence of silica fume on microstructural development in cement mortars, Cement and Concrete Research, v.15, n.2, 285-294, 1985. 14. Huang, C. ve Feldman, R.F., Hydration reactions in portland cement-silica fume blends, Cement and Concrete Research, v.15, n.4, 585-592, 1985. 15. Bentur, A. ve Goldman, A., Curing effects, strength and physical properties of high strength silica fume concretes, J.Materials in Civil Engineering, v.1, n.1, 46-58, 1989. 16. Meland, I., Influence of condensed silica fume and fly ash on the heat evolution in cement pastes, ACI SP-79, 665-676, American Concrete Institute, Detroit, 1983. 57

17. Sellevold, E.J. ve diğerleri, Silica fume-cement pastes: hydration and pore structure, Report BML 82.610, 19-50, Norwegian Institute of Technology, Trondheim, 1982. 18. Malhotra, V.M., Fly ash, slag, silica fume and rice-husk ash in concrete: a review, Concrete International, v.15, n.4, 23-28, 1993. 19. Diamond, S., Effects of microsilica (silica fume) on pore solution chemistry of cement pastes, J.American Ceramic Society, v.66, n.5, C82-C84, 1983. 20. Malhotra, V.M. ve diğerleri, Condensed silica fume in concrete, CRC Press Inc., Boca Raton, Florida, 1987. 21. Malhotra, V.M. ve Carette, G.G., Silica fume concrete-properties, applications and limitations, Concrete International: Design and Construction, v.5, n.5, 40-46, 1983. 22. Brickely, J.A. ve diğerleri, Some characteristics of high strength concrete, Canadian Journal of Civil Engineering, v.18, n.5, 885-889, 1991. 23. Temiz, H. ve Yeğinobalı, A., Uçucu kül ve silis dumanı katkılı çimento hamur ve harçlarının bazı özellikleri, Endüstriyel Atıkların İnşaat Sektöründe Kullanılması Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, 213-226, İMO, Ankara, 1995. 24. Sellevold, E.J., Review: microsilica in concrete, Project Report No: 08037-EJSTJJ, Norwegian Building Research Institute, Oslo, 1984. 25. Jahren, P., Use of silica fume in concrete, ACI SP-79, 625-645, American Concrete Institute, Detroit, 1983. 26. Yeğinobalı, A., Yüksek dayanımlı doğal hafif agregalı beton, TÜBİTAK Proje No: INTAG/ TOKİ-626 Sonuç Raporu, Ankara, 1997. 27. Bürge, T.A., High strength lightweight concrete with condensed silica fume, ACI SP-79, 731-745, American Concrete Institute, Detroit, 1983. 28. Gjørv, O.E. ve Løland, K.E., Condensed silica fume in concrete, Report No: BML 82.610, Norwegian Institute of Technology, Trondheim, 1982. 29. Mehta, P.K. ve Gjørv, O.E., Properties of portland cement concrete containing fly ash and condensed silica fume, Cement and Concrete Research, v.12, n.5, 587-595, 1982. 30. Bentur, A., Goldman, A. ve Chen, M.D., The contributions of the transtion zone to the strength of high quality silica fume concretes, Symp. on Bonding in Cementitious Composites, Proc., v.114, 97-103, Pittsburgh, 1988. 31. Hooton, R.D., Permeability and pore structure of cement pastes containing fly ash, slag and silica fume, ASTM STP-897, 128-143, American Society for Testing and Materials, Philadelphia,1986. 32. Sellevold, E.J. ve Nilsen, T., Condensed silica fume in concrete: a world review, Supplementary Cementing Materials for Concrete, 165-243, CANMET, Ottawa, 1987. 33. Goldman, A. ve Bentur, A., Bond effects in high strength silica fume concretes, ACI Materials Journal, v.86, n.5, 440-447, 1989. 34. Cong, X. ve diğerleri, Role of silica fume in compressive strength of cement paste, mortar and concrete, ACI Materials Journal, v.89, n.4, 375-387, 1992. 58

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 35. Sellevold, E.J. ve Radjy, F.F., Condensed silica fume (microsilica) in concrete: water demand and strength development, ACI SP-79, 677-694, American Concrete Institute, Detroit, 1983. 36. Carette, G.G., Malhotra, V.M. ve Aitcin, P.C., Preliminary data on long-term strength development of condensed silica fume concrete, CANMET Int. Workshop on Condensed Silica Fume in Concrete, Montreal, 1987. 37. Aitcin, P.C. ve Laplante, P., Long term compressive strength of silica fume concrete, J.Materials in Civil Engineering, v.3, n.3, 164-170, 1990. 38. Maage, M. ve diğerleri, Long term strength of high-strength silica fume concrete, ACI SP- 121, 399-408, American Concrete Institute, Detroit, 1990. 39. Maage, M., Strength and heat development in concrete: influence of fly ash and condensed silica fume, ACI SP-91, v.2, 923-940, American Concrete Institute, Detroit, 1986. 40. Carette, G.G. ve Malhotra, V.M., Early-age strength development of concrete incorporating fly ash and condensed silica fume, ACI SP-79, v.2, 765-784, American Concrete Institute, Detroit, 1983. 41. Türker, F., Silis dumanı, tras, portland çimentosu oranlarının ve kür sıcaklığının harçlarda basınç ve çekme dayanımına etkisi, Endüstriyel Atıkların İnşaat Sektöründe Kullanılması Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, 197-213, İMO, Ankara, 1993. 42. Yogendran, V. ve diğerleri, Silica fume in high strength concrete, ACI Materials Journal, v.84, n.2, 124-129, 1987. 43. Zhang, M.H. ve Gjørv, O.E., Characteristics of lightweight aggregates for high strength concretes, ACI Materials Journal, v.88, n.2, 150-158, 1991. 44. Johansen, R., Report: 6, Long-term effects, Report STF 65 A 81031, Cement and Concrete Research Institute, Trondheim, Norway, 1983. 45. Goldman, A., M.Sc. Thesis, Technion, Israel Institute of Technology, Dept. of Civil Eng., Haifa, Israel, 1987. 46. Chen, Z. ve Zhang, X., Distribution of Ca(OH) 2 and the CSH phase in the oolithic marble/ hydrated cement paste interfacial zone, 8th Int. Cong. on Chemistry of Cement, Proc., v.iii, 449-453, Rio de Janeiro, 1986. 47. Odler, I. ve Zurz, A., Structure and bond strength of cement aggregate interfaces, Symp. on Bonding of Cementitious Composites, Proc., v.114, 21-27, Boston, 1988. 48. Chen, Z. ve Wang, J., Effect of bond strength between aggregate and cement paste on the mechanical behaviour of concrete, Symp. on Bonding of Cementitious Composites, Proc. v.114, 41-47, Boston, 1988. 49. Wu, K. ve Zhou, J., The influence of the matrix-aggregate bond on the strength and brittleness of concrete, Symp. on Bonding of Cementitious Composites, Proc. v.114, 29-34, Boston, 1988. 50. Wang, J.Liu, B., Xie, S. ve Wu, Z., Improvement of paste-aggregate interface by adding silica fume, 8th Int. Cong. on Chemistry of Cement, Proc., v.iii, 460-465, Rio de Janeiro, 1986. 59

51. Ezeldin, A. ve Balaguru, P., Bond behavior of normal and high-strength fiber reinforced con crete, ACI Materials Journal, v.86, n.5, 515-524, 1989. 52. Gjørv, O.E., Monteiro, P.J.M. ve Mehta, P.K., Effect of condensed silica fume on the steelconcrete bond, ACI Materials Journal, v.87, n.6, 1990. 53. Robins, P.J. ve Austin, S.A., Bond of lightweight aggregate concrete incorporating condensed silica fume, ACI SP-91, v.2, 941-958, American Concrete Institute, Detroit, 1986. 54. Johansen, R. ve Dahl, P.A., Bond properties of silica fume concrete, Bruk av silika: Betong, Norske Sivilingeniørs Forening seminerinde sunuldu. Oslo, Norway, 1983. 55. Chen, Z. ve Zhang, X., Investigation on the zinc/hydrated cement paste interfacial zone, 8th Int. Cong. on Chemisty of Cement, Proc., v.iii, 444-448, Rio de Janeiro, 1986. 56. Ekinci, C.E. ve Yeğinobalı, A., Silis dumanı katkılı betonların çarpma dayanımı, 4.Ulusal Beton Kongresi, Bildiriler Kitabı, 279-289, İMO, İstanbul, 1996. 57. Helland, S., Hoff, A. ve Einstabland, T., High strength concrete, Norsk Betongdagr seminerinde sunuldu, Trondheim, Norway, 1983. 58. Løland, K.E., Strength and deformation properties of hardened concrete, Bruk av Silika; Betong, Norske Sivilingeniørs Forening seminerinde sunuldu, Oslo, Norway, 1983. 59. Luther, M. ve Hansen, W., Comparison of creep and shrinkage of high-strength silica fume concretes with fly ash concretes of similar strength, ACI SP-114, v.1, 573-591, American Concrete Institute, Detroit, 1989. 60. Wolsiefer, J., Ultra high-strength field placable concrete with silica fume admixture, Concrete International: Design and Construction, v.6, n.4, 25-31, 1984. 61. Saucier, K., High strength concrete for peace keeper facilities Mis.Paper SL-84-3, U.S. Army Engineer Waterway: Exp. Sta., Vicksburg, MS, 1984. 62. Carette, G.G. ve Malhotra, V.M., Mechanical properties, durability and drying shrinkage of portland cement concrete incorporating silica fume, Cement, Concrete and Aggregates, v.5, n.1, 3-13, 1983. 63. Hansen, W., Creep and drying shrinkage of very high strength concrete, Dept. of Civil Engineering, University of Michigan, Ann Arbor, MI, 1987. 64. Buil, M. ve Acker, P., Creep of silica fume concrete, Cement and Concrete Research, v.15, n.3, 463-466, 1985. 65. Tomaszewicz, A., Pilot tests on creep in high strength concrete, Report no. 5, SINTEF Report STF65 A85006, Norwegian Cement and Concrete Research Institute, Trondheim, 1985. 66. Smadi, M. ve diğerleri, Shrinkage and creep of high-medium and low-strength concretes, including overloads, ACI Materials Journal, v.84, n.3, 224-234, 1987. 67. Tachibana, D. ve diğerleri, High strength concrete incorporating several admixtures, 2nd Int, Symp. on High Strength Concrete, Proc. 309-330, Berkeley, CA, 1990. 68. Gjørv, O.E., Durability of concrete containing condensed silica fume, ACI SP-79, 695-708, American Concrete Institute, Detroit, 1983. 60

SİLİS DUMANI ve ÇİMENTO ile BETONDA KULLANIMI 69. ASTM C1202, Standard test method for electrical indication of concrete s ability to resist chloride ion penetration, American Society for Testing and Materials, Annual Book of standards, v.04.02, 622-627, W.Conshohocken, PA, 1998. 70. Feldman, R.F. ve Huang, C., Resistance of mortars containing silica fume to attack by a solution containing chlorides, Cement and Concrete Research, v.15, n.3, 411-420, 1985. 71. Aköz, F., Yüzer, N. ve Koral, S., Silis dumanı katkılı ve katkısız harçlara sodyum klorür ve magnez-yum klorürün etkileri, 4.Ulusal Beton Kongresi, Bildiriler Kitabı, 305-316, İMO, İstanbul, 1996. 72. Mehta, P.K., Studies on chemical resistance of low water/cement ratio concretes, Cement and Concrete Research, v.15, n.6, 696-978, 1985. 73. Mather, K., Current research in sulfate resistance at the waterways experiment station, ACI SP-77, 63-74, American Concrete Institute, Detroit, 1982. 74. Hooton, R.D., Influence of silica fume replacement of cement on physical properties and resistance to sulfate attack, freezing and thawing and alkali silica reactivity, ACI Materials Journal, v.90, n.143-161, 1993. 75. Cohen, M.D. ve Bentur, A., Durability of portland cement-silica fume pastes in magnesium sulfate and sodium sulfate solutions, ACI Materials Journal, v.85, n.3, 148-157, 1988. 76. Yeğinobalı, A., ve Dilek, F.T., Silis dumanı katılmış çimento harçlarının sülfat direnci, TÜBİTAK Proje No: İNTAG-608 Sonuç Raporu, Ankara, 1994. 77. Carlsson, M., Hope, R. ve Pedersen, J., Use of condensed silica fume in concrete, ACI SP-91, v.2, 1013-1030, American Concrete Institute, Detroit, 1986. 78. Bonen, D., A microstructural study of the effect produced by magnesium sulfate on plain and silica-fume bearing portland cement mortars, Cement and Concrete Research, v.23, n.3, 541-553, 1993. 79. Popovic, K., Ukraincik, V. ve Djurekovic, A., Improvement of mortar and concrete durability by the use of condensed silica fume, Durability of Building Materials, v.2, n.2, 171-186, 1984. 80. Perry, C. ve Gillot, J.E., The feasibility of using silica fume to control concrete expansion due to alkali-aggregate reaction, Durability of Building Materials, v.3, 133-146, 1985. 81. Kawamura, M., Takemoto, K. ve Hasaba, S., Effectiveness of various silica fumes in preventing alkali-silica expansion, ACI SP-100, v.2, 1809-1819, American Concrete Institute, Detroit, 1987. 82. Davies, G. ve Oberholster, R.E., Use of the NBRI accelerated test to evaluate the effectiveness of mineral admixtures in preventing the alkali-silica reaction, Cement and Concrete Research, v.17, n.1, 97-107, 1987. 83. Vennesland, ø. ve Gjørv, O.E., Silica concrete-protection against corrosion of embedded steel, ACI SP-79, 719-729, American Concrete Institute, Detroit, 1983. 84. Rasheeduzzafar, S. ve diğerleri, Reinforcement corrosion resisting characteristics of silica fume blended-cement, concrete, ACI Materials Journal, v.89, n.4, 337-344, 1992. 61

85. Aköz, F., Yüzer, N. ve Koral, S., Silis dumanı katkılı ve katkısız harç içindeki çeliğe farklı konsantras- yonlardaki sodyum klorürün etkisi, Endüstriyel Atıkların İnşaat Sektöründe Kullanılması Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, 185-200, İMO, Ankara, 1995. 86.Aköz, F., Yüzer, N. ve Koral, S., Silis dumanı katkılı ve katkısız harç içindeki çeliğe farklı konsantras-yonlardaki magnezyum klorürün etkisi, 4.Ulusal Beton Kongresi, Bildiriler Kitabı, 317-326, İMO, İstanbul, 1996. 87.Yamato, T., Emoto, Y. ve Soeda, M., Strength and freezing and thawing resistance of concrete incorporating condensed silica fume, ACI SP-91, v.2, 1095-1117, American Concrete Institute, Detroit, 1986. 88.Malhotra, V.M., Painter, K.M. ve Bilodeau, A., Mechanical properties and freezing and thawing resistance of high-strength concrete incorporating silica fume, Cement, Concrete and Aggregates, v.9, n.2, 65-79, 1987. 89.Carette, G.G. ve Malhotra, V.M., Mechanical properties, durability and drying shrinkage of portland cement concrete incorporating silica fume, ASTM Concrete Aggregates, v.5, n.1, 1-3, 1983. 90. Hooton, R.D. ve McGrath, P., Influence of self-desiccation on non-air entrained silica fume mortars on resistance to freezing and thawing, CANMET/ACI Workshop on Use of Silica Fume in Concrete, Washinton, D.C., 1-13, 1991. 91. McDonald, J.E., Properties of silica fume concrete, Technical Report REMR-CS-32, U.S. Army Engineer Waterways Exp. Sta., Vicksburg, Virginia, 1991. 92. Ekinci, C.E. ve Yeğinobalı, A., Silis dumanlı betonlarda sürtünme yolu ile aşınma kaybı, İnşaat Mühendisliğinde Gelişmeler II. Teknik Kongre, Bildiriler Kitabı, 359-368, İstanbul, 1995. 93. Shirley, S.T., Burg, R.G. ve Fiorato, A.E., Fire endurance of high-strength concrete slabs, ACI Materials Journal, v.85, n.2, 102-108, 1988. 94. Jahren, P.A., Fire resistance of high strength/dense concrete with particular reference to the use of condensed silica fume, ACI SP-114, v.2, 1013-1049, 1989. 95. Yeğinobalı, A., Soboloev, K. ve Kıyıcı, B., Yüksek fırın cüruflu yüksek dayanımlı çimentonun ısıl direnci, Çimento ve Beton Dünyası, yıl.5, s.26, 31-47, 2000. 96. TS EN 197-1, Genel çimentolar-bileşim, özellikler ve uygunluk kriterleri, Türk Standardları Enstitüsü, Ankara, 2001. 97. Sobolev, K. ve diğerleri, The art of better cement making: consideration of strength, Cement and Concrete Technology in the 2000 s, Symp. organized by TÇMB, Proc., v.1, 200-207, İstanbul, 2000. 98. ACI Committee 363.2R, Guide to quality control and testing of high strength concrete, American Concrete Institute, Farmington Hills, 2000. 99. ASTM C 1240-976, Standard specification for silica fume for use as a mineral admixture in hydraulic cement concrete, mortar and grout, American Society for Testing and Materials, Annual Book of Standards, v.04.02, 635-640. W.Conshohocken, PA, 1998. 62