Türkiye nin Gelecekteki Nükleer Enerji Programının Emniyetini Sağlama: Stratejik bir Nükleer Emniyet Risk Analizi

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Türkiye nin Gelecekteki Nükleer Enerji Programının Emniyetini Sağlama: Stratejik bir Nükleer Emniyet Risk Analizi"

Transkript

1 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 5 Türkiye nin Gelecekteki Nükleer Enerji Programının Emniyetini Sağlama: Stratejik bir Nükleer Emniyet Risk Analizi Doruk Ergun Araştırma Görevlisi, EDAM Can Kasapoğlu Araştırma Görevlisi, EDAM Fakülte Üyesi, Girne Amerikan Üniversitesi

2 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 6 GİRİŞ 1 Türkiye nin enerji talebinin, her yıl yaklaşık yüzde 7 oranında artarak gelecek on yıl içinde iki katına çıkması beklenmektedir. Çok kısıtlı ucuz ve temiz enerji kaynaklarına sahip bir ülke olarak, Türkiye büyük ölçüde ithal enerjiye bağımlıdır. Türkiye nin tükettiği petrol ve doğalgazın neredeyse tamamı ithal edilmektedir ve Dünya Bankası verilerine göre, ülkenin toplam enerji tüketiminin yüzde 70 inden fazlası ithalat yoluyla karşılanmaktadır 2. Bu nedenle, 2012 yılında yaklaşık 60 milyar dolar olan enerji ithalatı, ülkenin mevcut cari açığının ardındaki başlıca etkenlerden birisidir. Ülke, kömür rezervlerine sahiptir; ancak bu rezervlerin büyük kısmı düşük kaliteli linyit kömüründen oluşmaktadır ve kirletici emisyon kaynağıdır. Türkiye önemli bir rüzgar ve güneş enerjisi üretim potansiyeline sahiptir, fakat bu seçeneklerin geliştirilmesinin maliyeti yüksektir ve mevcut şebeke koşulları, ülkenin enerji açığını karşılamak için yeterli miktarlarda yenilebilir enerjinin iletilebilmesine olanak vermemektedir 3. Dolayısıyla nükleer enerji, mevcut koşullar altında arz güvenliği sağlamak için elverişli bir seçenek olarak öne çıkmaktadır. Bu seçenek - finansman modeli nedeniyle özellikle Akkuyu örneğinde - kayda değer ölçüde düşük bir fiyata elektrik sağlayacak ve sera gazı emisyonlarının artışını düşürecektir. Ayrıca, nükleer santrallere ev sahipliği yapma yoluyla teknik bilgi (know-how), deneyim ve uzmanlık elde edilmesi beklentisi, Türk politika yapıcıları teşvik eden bir diğer husustur. Ankara son altmış yıl içinde nükleer enerji üretimine zaman zaman ilgi göstermiş olsa da, bu teşebbüsler politik ve ekonomik nedenlerden dolayı başarısız olmuştur. Türkiye nin mevcut yönetimi bu hedefin gerçekleştirilmesi için somut adımlar atmış ve ülke iki anlaşma imzalamıştır; bunların biri Mersin Akkuyu da dört adet VVER-1200 ünitesinin inşası için Rusya ile imzalanan hükümetler arası anlaşma, diğeri ise Sinop ta dört adet ATMEA-1 reaktörünün inşası için (Mitsubishi Heavy Industries ile Areva şirketlerinden oluşan) Japon-Fransız konsorsiyumu ATMEA ile imzalanan anlaşmadır. Türk hükümeti, Türkiye Cumhuriyeti nin kuruluşunun yüzüncü yılı olan 2023 hedeflerinin bir parçası olarak, dört adet VVER-1200 ünitesinin hepsinin ve ATMEA nın ilk ünitesinin 2023 e kadar faaliyete başlamasını hedeflemektedir. Türkiye nin nükleer düzenleyici kurumu olan Türkiye Atom Enerjisi Kurumu da (TAEK) düzenleyici bir çerçeve oluşturmaya yönelik çabalarını hızlandırmıştır; Türkiye, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) tarafından çıkarılanlar da dâhil olmak üzere, uluslararası nükleer güvenlik ve emniyet düzenlemelerinin istekli bir üyesi olmaya devam etmektedir 4. Bununla birlikte, nükleer santrallerin kurulması çeşitli avantajlar ve riskler doğurmaktadır. Birincisi, böyle bir gelişme, Türkiye ye enerji jeopolitiğinde bir avantaj sağlayacak ve Türkiye nin milli kapasitesini arttıracaktır. İkincisi, nükleer santraller devletlerarası savaş durumlarında ve gayri nizami çatışmalarda, yüksek değere sahip askeri hedefler oluşturacaktır. Üçüncüsü, nükleer tesislerin kasıtlı saldırılar, kazalar ya da doğal afetler nedeniyle göreceği hasarların felaket düzeyinde sonuçları olabilir. Nükleer santrallerin (NPP) işletiminde üç ana unsur kullanılır ve bu unsurlar, bu santrallerin saldırılara karşı güvenlik zaaflarının temelini oluşturur. Birincisi, enerji üretimi sürecinde kullanılan tehlikeli radyolojik ve nükleer materyallerin varlığı

3 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 7 ve yakıt döngüsü sonucunda üretilen atıktır. Nükleer tesislere, nihai olarak bir erimeye yol açacak bir sabotaj yapılmasının, nükleer tesisin etrafındaki insanlar ve çevre üzerinde muazzam bir etkisi olacaktır. Ayrıca, teröristler ve suç örgütleri tarafından böylesi tehlikeli maddelerin çalınması ve daha sonra (örneğin kirli bombalar yoluyla) kullanılması, kamu güvenliği ve ulusal güvenlik için önemli bir tehdit oluşturacaktır. Nükleer tesisleri saldırılara karşı hassas kılan ikinci operasyonel unsur, radyolojik ve nükleer materyallerin işlenmesi için gerekli kritik bilgilerdir. Askeri amaçlarla kullanılmaya uygun uranyum ya da nükleer harp başlıkları üretmek için gerekli teknik bilgiler (know-how) kadar hayati öneme sahip olmamakla birlikte, yanlış ellere geçtiğinde, bir nükleer tesisin iç işleyişi ve nükleer ve radyolojik materyallerin kullanımı ile ilgili bilgiler, gelecekte radyolojik serpinti yoluyla yapılabilecek saldırıları planlamak için kullanılabilir. Bu teknik bilgilere sahip olan kişiler, yani tesisin çalışanları ve nükleer bilim insanları, önemli ulusal varlıklardır ve bu kişilerin güvenliği, bir ülkenin bilimsel ve teknolojik ilerlemesi için çok büyük öneme sahiptir. Potansiyel saldırganlar tarafından gelecekteki saldırıların planlanmasında kullanılabilecek olmaları nedeniyle, çalışma programı, tesis planları ve güvenlik ve emniyet önlemleri gibi nükleer santrallerin işleyişi ile ilgili bilgiler de çok önemlidir. Üçüncü ve son olarak, nükleer santraller kritik ulusal altyapılardır (KUA) ve bunların işleyişindeki aksaklıklar, önemli ekonomik maliyetlere yol açabilir. Nükleer tesisler gibi yüksek değerli KUA ların korunamaması, görevdeki hükümet ve sorumlu güvenlik güçleri için siyasi maliyetler doğurabilir. Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı tarafından sunulan bir politika tavsiye raporunda, KUA zarar görmesi ya da yok olması toplumsal düzenin ve kamu hizmetlerinin devamlılığının sağlanmasında güçlük yaratacak; işlevlerini kısmen ya da tamamen yerine getiremediğinde vatandaşların sağlığına, güvenliğine, emniyetine ve ekonomik faaliyetler ya da hükümetin etkin ve verimli işleyişine olumsuz etki edecek yapılar olarak tanımlanmaktadır 5. Dolayısıyla, kritik ulusal altyapıların karşı karşıya kaldığı tehlikelerin kapsamlı bir değerlendirmesinin yapılması çok önemlidir. Bu, çevrelerindeki güvenlik zaaflarının ve büyük risklerin çeşitliliği nedeniyle nükleer tesisler için bilhassa geçerlidir. Bununla birlikte, hâlihazırda, konu ile ilgili olarak Türk devlet kurumları ya da sivil toplum kuruluşları tarafından yayınlanmış herhangi bir açık-kaynaklı belge mevcut değildir. Bu çalışma, Türkiye nin önerilen nükleer enerji altyapısının fiziki güvenliğine yönelik potansiyel riskler hakkında bir analiz sağlayarak bu açığı kapatmayı amaçlamaktadır. Çalışmada ilk olarak, nükleer santrallerin güvenlik zaafları analiz edilerek nükleer santrallere yönelik potansiyel tehditler genel olarak incelenecektir. Burada temel odak noktası radyolojik sabotaj, hassas ve kritik materyalin çalınması ya da saptırılması 6, içerideki kişilerden kaynaklanan tehditler ve hassas bilgilere erişilmesi üzerinde olacaktır. Siber saldırılar, hibrid saldırılar bağlamında incelenecek olmakla birlikte, söz konusu saldırılar bu çalışmanın kapsamının dışındadır. 7 Çalışmada daha sonra bölgesel eğilimler vurgulanacak ve bölgedeki devletlerin doğrudan ya da vekâleten Türkiye nin sivil nükleer programını hedef alma potansiyelleri incelenecektir. Bunun ardından çalışmada Türkiye deki aktif terör örgütleri ele alınacak ve Türkiye nin hem içinde hem de dışında faaliyet gösteren radikal sol terör örgütleri, ayrılıkçı terör örgütleri ve radikal dini motivasyonlu terör örgütleri incelenerek bunların, Türkiye nin gelecekteki nükleer altyapısına saldırma iradesine, imkâna ve kabiliyete sahip olup olmadıkları incelenecektir.

4 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 8 Bir Nükleer Santralin ve Çevresindekilerin Fiziki Güvenliğine Giriş Amerika Birleşik Devletleri Nükleer Düzenleme Komisyonu nun (U.S. NRC) nükleer santrallerin ve materyallerin fiziki korunmasına ilişkin düzenlemesi 8 (buradan itibaren 10 CFR 73 olarak anılacaktır), nükleer tesisler için radyolojik sabotaj, nükleer materyalin çalınması ya da başka amaçla kullanılması, iç tehdit, dış saldırılar ile birlikte koordine edilebilecek kara ve bombalı araç saldırıları ve siber saldırılardan oluşan beş temel tehdit kategorisi belirlemektedir. Radyolojik Sabotaj Radyolojik sabotaj, nükleer bir santraldeki ekipmanın tasarlanmış güvenlik işlevlerini ve operatör işlemlerini engellemeyi ve söz konusu güvenlik işlevlerinin eksikliğinden kaynaklanan önemli çekirdek hasarlarına ya da radyoaktif sızıntılara yol açmayı hedefler. 9 Nükleer santraller, işletilmelerine olanak veren çok sayıda sisteme ek olarak, aşağıdaki üç temel alanda zafiyet taşımaktadır: nükleer zincirleme reaksiyon üzerindeki kontroller, zincirleme reaksiyon durduktan sonra bile sıcak nükleer yakıtın erimesini önleyen soğutma sistemleri ve son derece radyoaktif tüketilmiş nükleer yakıt için depolama tesisleri. 10 Nükleer tesisler söz konusu zaafları telafi etmek için çok sayıda güvenlik ve emniyet önlemine sahip olacak şekilde tasarlanmakla birlikte, enerji uzmanları Holt ve Andrews, 2011 Fukushima felaketini oluşturan olaylar gibi ciddi koşullar altında, reaktörü kontrol altında tutma sistemlerinin radyoaktif materyalin serbest kalmasını tam olarak durduramayacağına işaret etmektedir 11. Sabotajcılar tarafından nükleer tesise düzenlenecek bir saldırı tesisin çalışmasını uzun süre aksatabilir, ancak tesise, personele ve çevresindekilere en fazla zarara, yukarıda belirtilen üç zayıflığı oluşturan hedef kümeleri yol açacaktır. 10 CFR 73, radyolojik sabotajları ve nükleer materyalin çalınmasını önlemek için nükleer santrallerin savunulması gereken saldırganların genel özelliklerini ana hatları ile veren bir tasarıma esas tehdit (DBT) sunmaktadır. 10 CFR 73.1 e göre, tesisler, aşağıdakilere karşı savunma icra etmek için hazırlıklı olmalıdır: (i) aşağıdaki tarzların her birinde operasyon yapma yeteneğine sahip saldırgan bir kuvvet tarafından kararlı ve şiddetli bir harici saldırı, ya da şaşırtma harekatları dahil olmak üzere gizlice saldırı ya da aldatıcı harekatlar: Aşağıdaki niteliklere, yardıma ve ekipmana sahip olan, tek bir giriş noktası yoluyla saldıran tek bir grup, birden fazla giriş noktası yoluyla saldıran birden fazla grup, birden fazla giriş yoluyla saldıran bir ya da daha fazla grup ya da bir ya da daha fazla bireyin bir kombinasyonu, ya da farklı giriş noktaları yoluyla saldıran bireyler: (A) İyi eğitimli (askeri ve diğer nitelikler dahil) ve motivasyonu yüksek, ölmeye ve öldürmeye hazır, başarılı bir saldırı için gerekli spesifik ekipmanları ya da yerleri belirlemek için yeterli bilgiye sahip bireyler; (B) Bilgi sahibi kişilerden aktif (örneğin giriş ve çıkışı kolaylaştırma, alarmları devre dışı bırakma, şiddet içeren saldırıya katılma) ya da pasif yardımı (örneğin bilgi sağlama) ya da her ikisini de içeren iç yardım; (C) Elde taşınır otomatik silahlar da dahil, susturucular ile donatılmış ve etkili uzun menzilde atış sıhhatine sahip uygun silahlar; (D) Etkisiz hale getiren maddeler ile giriş için kullanmak ya da reaktörü,

5 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 9 tesisi, taşıyıcıyı ya da konteyner bütünlüğünü ya da koruma sisteminin özelliklerini başka şekilde tahrip etmek için patlayıcılar da dahil olmak üzere, elde taşınabilen ekipman; (E) Personeli ve elde taşınan ekipmanı nakletmek için kullanılabilecek kara ve deniz araçları; ve (ii) Bir iç tehdit ve (iii) Dışarıdan bir saldırı ile birlikte koordine edilebilecek bombalı bir kara aracı saldırısı ve (iv) Dışarıdan bir saldırı ile birlikte koordine edilebilecek bombalı bir deniz aracı saldırısı ve (v) Bir siber saldırı. Füzeler gibi daha karmaşık silahlar yoluyla devletler tarafından yapılabilecek saldırıların yanı sıra, teröristler tarafından gerçekleştirilebilecek kasıtlı uçak düşürme gibi eylemler yukarıdaki tasarıma esas tehdide dâhil edilmemiştir; çünkü ABD mevzuatına göre, bu tür saldırılara karşı işletme şirketi değil, devlet sorumludur. Yine de 9/11 saldırıları ABD li düzenleyicileri 25 Şubat tarihinde - özellikle B5b kısmında - nükleer santral lisans sahiplerine patlamalar ya da yangın nedeniyle tesisin büyük alanlarının kaybedilmesi ile bağlantılı durumlar altında çekirdek soğutma, kontrol altında tutma ve tüketilmiş yakıt havuzu soğutma kabiliyetlerini muhafaza etmek ya da eski haline getirmek için emniyet önlemleri geliştirmesini belirten bir emir yayınlamak zorunda bırakmıştır 15. Ayrıca sektör, 2011 Fukushima felaketinden sonra, saha dışındaki güvenli yerlere acil durum ekipmanı yerleştirerek felaket düzeyinde bir olaydan sonra bile güvenliği muhafaza etmeyi amaçlayan kendi FLEX yaklaşımını benimsemiştir 16. Dolayısıyla bugüne kadar ABD tarafından verilen tepki, en azından sektör tarafında, nükleer santral sahaları üzerinde uçuşa yasak bölgeler oluşturmak gibi koruyucu önlemlerden ziyade, (uçak çarpmaları gibi) kasıtlı saldırıların verebileceği potansiyel zararı azaltmaya ve acil durum müdahale önlemlerini güçlendirmeye odaklanmıştır. Benzer şekilde, Sinop ta inşa edilmesi beklenen ATMEA-1 üniteleri ve Akkuyu için planlanan VVER-1200 üniteleri gibi 3. Nesil Basınçlı Su Reaktörleri, reaktör binasının karşısına soğutma suyu için dizel acil durum santralleri ve pompa istasyonları konumlandırmak gibi yöntemler kullanarak, büyük yolcu uçağı çarpmalarına dayanacak şekilde tasarlanmışlardır. 17 VVER-1200 gibi 3. nesil nükleer santrallerin ayrıca, yedek sistemler ve alt-sistemlerin fiziki olarak ayrılması, tüm AC enerjinin uzun süreli kaybı durumlarında bile kullanılabilecek güvenlik sistemleri, erimiş bir reaktör çekirdeğini önemli ölçüde radyoaktif serbest kalma yaşanmadan kontrol altında tutma kabiliyeti ve yangın korumasına gelişmiş yaklaşımlar gibi ilave tasarım özellikleri ile de donatılmış oldukları öne sürülmektedir. 18 Bununla birlikte saldırganlar, diğer yöntemlerin yanı sıra yukarıda belirtilen yöntemleri arka arkaya uygulayarak nükleer santrallerde kayda değer hasara yol açabilirler. Saldırganlara karşı başarılı bir savunma, üç ana bileşeni içermelidir. Bunların ilki, CCTV kameraları, sensörler, çevre nöbetçileri ve alarm iletişim sistemleri gibi önlemleri kullanarak, yakın zamanda olabilecek ya da yeni başlamış bir saldırıyı belirleyip izlemeyi ve alarm vermeyi hedefleyen tespit bileşenidir. İkinci

6 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 10 evre, saldırganların ilerleyişini yavaşlatarak acil müdahale ekiplerine durumu değerlendirmek, gerekirse destek çağırmak, ideal bir engelleme (örneğin önceden belirlenmiş güvenli bir engelleme noktasına erişmek gibi) için gerekli koşulları yaratmak ve böylece tehdidin etkisiz hale getirilmesi olasılıklarını arttırmak için zaman kazandırmayı amaçlayan geciktirme evresidir. Bazı geciktirme unsuru örnekleri çitler, dikenli tel bariyerler, kurşun geçirmez muhafazalar ve araç bariyerleri gibi fiziki bariyerlerdir. Son evre ise, tehdidi, birçok saldırgan eylem senaryosunun yanı sıra bir tasarıma esas tehdite ve sahaya özel zayıflıklara dayanan planlara göre ele almayı hedefleyen müdahale evresidir. Bir müdahale planlanırken, müdahale eden kuvvetler bir kritik durdurma noktası (CIP), yani müdahale eden koruyucu kuvvete bir ya da daha fazla hedefi korumak için taktik ve stratejik avantaj sağlayan korunaklı bir konum ya da uzaktan çalıştırılan geciktirme ve önleme sistemleri konumu belirlemelidir. 19 Gerekli beceriye sahip ve deneyimli saldırganlar, tespit bileşeninden mümkün olduğunca uzun bir süre kaçınmaya, geciktirme süresini kısaltmaya ve müdahale önlemlerinin üstesinden gelecek karşı önlemler kullanmaya çalışacaklardır. Başarılı bir sabotaj gerçekleştirmek için, saldırganlar şaşırtmalar yapmak ve alarm sistemlerini kapatmak gibi aldatıcı yöntemler kullanabilirler; ayrıca saldırıyı yapmadan önce ülkenin istihbarat kurumları tarafından tespit edilmekten kaçınmaya çalışacaklardır. Bir saldırıdan önce, tespit ekipmanını ve alarm sistemini kapatmak için siber saldırılar ve içeriden kişiler kullanılabilir. Tesisin içi ve emniyet önlemleri hakkında bilgi sahibi olan saldırganlar her zaman hedeflerine giden en kısa yolu seçmeyebilirler; bunun yerine, tespit edilme olasılığını en aza indirgeyerek ya da CIP den kaçmalarına olanak vererek kendilerine taktik bir avantaj sağlayan yolları tercih edebilirler. 20 Gerekli imkan ve kabiliyete haiz saldırganların, birden fazla yoldan saldıran ve arka arkaya - örneğin içeriden bir kişinin yardımıyla ya da yardımı olmadan alarm sistemlerini kapatmak, çevredeki nöbetçileri uzaktan etkisiz hale getirmek, çevre güvenliğini aşmak için bombalı araçlar kullanmak, vb. gibi - çeşitli yöntemleri kullanan birden fazla saldırgandan (ya da hücreden) oluşması muhtemeldir. Saldırganlar, güvenlik güçlerinin sahadaki tesis emniyetini takviye etmek için gelirken kullanacakları güzergahlar gibi saha dışı güvenlik yardımı rutinleri hakkında bilgi sahibi olmaları durumunda, sabotaj sırasında takviye birliklerin tesise ulaşmasını engelleyebilirler. Bu nedenle, tesisteki her kritik savunma bileşeninin ve sahadaki güvenlik personeli ile saha dışındaki güvenlik personeli arasındaki iletişimin, tek bir saldırgan eylem ile etkisiz hale getirilemeyecek şekilde tasarlanması çok büyük öneme sahiptir. Akkuyu ve Sinop taki nükleer santrallerin güvenlik ve emniyet tasarımları ile ilgili ön güvenlik analiz raporları (ÖGAR), henüz Türk makamlarına sunulmamıştır. Bununla birlikte, Akkuyu nun Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) raporundan, planlanan güvenlik önlemleri hakkında bazı teknik bilgiler çıkarılabilir. 21 ÇED raporu, derinlemesine bir emniyet yaklaşımının tasarıma dahil edilmesinin planlandığını öne sürmektedir. Bunlar, tek bir saldırgan eylemin iletişim ve tespit sistemlerini devre dışı bırakmasını önlemek için tesis operasyonlarının her biri için otonom yardımcı sistemler tasarlanmasını, çekirdek aşırı sıcaklık ve acil durum soğutma sistemlerinde pasif güvenlik sistemlerine dayanılmasını, yangın, sel, buhar verme, füzeler ve nükleer santral boru sistemlerine karşı güvenlik ekipmanlarının birbirlerinden fiziki olarak ayrılmasını içermektedir 22. Ayrıca ÇED raporu, acil durum güç kaynağı sistemlerinin otonom yükte 72 saat, yakıt ikmali yapılması halinde ise 10 gün süreyle çalışmasını 23, böylece acil bir durumda müdahale edecek kişilere müdahalelerini koordine etmeleri ve uygulamaları için olanak verilmesini öngörmektedir. Akkuyu ÇED raporu, uçak düşmeleri ile ilgili olarak, Türk makamlarının hava

7 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 11 koridorlarının Akkuyu sahası dışında hareketine izin verileceğini öne sürmektedir. 20 tonluk bir uçağın (ÇED raporunda bir Phantom RF-4E savaş uçağı örneği verilmektedir) nükleer santrallere çarpması olasılığı tesisin tasarımına dahil edilmekle birlikte, büyük ticari uçakların çarpması, tasarıma esas olayların (DBE) ötesinde bir olasılık olarak değerlendirilmiştir. 24 Ancak rapor aynı zamanda, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK) tarafından getirilen ön koşullarda küçük uçak, askeri uçak ve büyük ticari uçak çarpmalarının özel olarak dikkate alınmasını gerektirdiğini ve bu yöndeki çalışmaların yürütülmekte olduğunu belirtmektedir 25 - bu konuda ÖGAR da daha fazla bilgi verilmesi beklenmektedir. Ayrıca, Milli Savunma Bakanlığı tarafından yazılan ve ÇED raporunda alıntılanan bir tavsiye mektubunda, Akkuyu santralinin inşa edileceği alanın, öncelikli hava ve füze savunma bölgeleri içine dahil edileceği belirtilmektedir 26. ÇED raporuna göre, kullanılmamış yakıt depolama tesisi, tüketilmiş yakıt depolama tesisi ve pompalama istasyonları, uçak çarpmalarını dikkate alan bir şekilde tasarlanacaktır. Sabotaja ek olarak, saldırganlar, nakil halindeki radyoaktif yakıtı ve atıkları da hedef alabilirler. Bu konu aşağıdaki bölümde daha derinlemesine ele alınacak olmakla birlikte, saldırganlar, nükleer materyalleri nüfus merkezleri ya da limanlar ve havaalanları gibi stratejik öneme sahip sahalar yoluyla nakledildikleri sırada hedef almaları durumunda, önemli insani, çevresel ve ekonomik maliyetlere yol açabilirler. Bu tür hedeflerden biri, gelecekteki nükleer santrallere nükleer yakıt ve atık taşımak için kullanılabilecek olan İstanbul Boğazı dır. İstanbul, ülke nüfusunun altıda birini barındırmakta ve ülke GSYH sinin dörtte birini sağlamaktadır. 27 Ortalama olarak günde 140 gemi Boğaz dan geçmekte ve den fazla deniz aracı ise kentin Avrupa ve Asya yakaları arasında yolcu taşımaktadır. 28 Bir kazadan kaynaklanan nükleer sızıntı kentin sakinlerini, çevresini ve ekonomisini olumsuz etkileyebilir, ancak mümkün olduğunca fazla zarar vermek için tasarlanmış kasıtlı bir saldırı çok daha yıkıcı olabilir; bu nedenle Türk makamlarının bu tür bir senaryo için güvenilir önlemler almaları gereklidir. ÇED raporunda ne yazık ki İstanbul Boğazı konusunun raporun kapsamı dışında olduğu belirtilmekte ve sadece Boğaz dan hassas materyalin geçişi ile ilgili mevcut uygulamalar ve uluslararası anlaşmalardan söz edilmektedir 29. Yukarıda bahsedilen ÖGAR a ek olarak, proje şirketinin, tesisi işletmeye başlamak için bir ön gereklilik olarak bir acil müdahale planına (AMP) ihtiyacı vardır. AMP, Çevre ve Şehircilik Bakanlığının izin verdiği yetkili bir kurum tarafından hazırlanacaktır 30. Projeye göre, doğal afetler, kazalar ve sabotajların tümü kaza olarak kabul edilmektedir. Ayrıca, proje sahası 7126 sayılı Sivil Savunma Kanununa göre Hassas Bölge niteliği taşıdığından Afet ve Acil Durum, Sivil Savunma, Sabotaj, Savaş, Hasar Onarım ve Milli Alarm Planları nın hazırlanması ve onay için Mersin Valiliği İl Afet ve Acil Durum Yönetimi Müdürlüğü ne sunulması gereklidir 31. Hassas ve Kritik Radyoaktif Materyalin Çalınması ya da Saptırılması Chicago Üniversitesi ndeki Argonne Ulusal Laboratuarına göre, dokuz tane radyoaktif izotop potansiyel olarak kirli bombalar yapmak için kullanılabilir. 32 Bu izotoplar şunlardır: amerikyum-241, kaliforniyum-252, sezyum137, kobalt-60, iridyum-192, plütonyum-238, polonyum-210, radyum-226 ve stronsiyum-90. UAEA, yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumu, uranyum-233 ü, toryumu ve diğer plütonyum izotoplarını, özel güvenlik ve emniyet önlemleri gerektiren maddeler listesine eklemektedir, 33 ABD nin Nükleer Düzenleme Komisyonu ise ışınlanmamış karışık oksit yakıtı (MOX) dahil etmektedir. 34 Nükleer santraller yakıt olarak yaygın şekilde uranyuma dayanmaktadır, ayrıca plütonyum, MOX ve

8 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 12 toryum da kullanılabilir ve atık olarak üretilebilir; yakıt döngüsünün bir sonucu olarak sezyum-137 ve kobalt-60 gibi yüksek oranda radyoaktif maddeler de üretilir. Ferguson ve diğerleri tarafından yapılan ve yarı ömrüne, taşınabilirliğine ve yaygınlığına bağlı olarak nükleer maddelerin şiddet amaçlı kullanılabilirliğini inceleyen bir çalışmada, kobalt-60, sezyum-137, iridyum-192 ve stronsiyum- 90 ın muhtemelen teröristlerin eline geçebileceğini ve halk için büyük risk oluşturabileceğini öne sürülmektedir. 35 Başarılı bir şekilde basit nükleer silahlar yapmak ya da kullanmak bir yana, teröristlerin gerekli ekipmanları ve büyük miktarda radyoaktif materyali bulup bulamayacakları akademik ve bilimsel çevrelerde bir tartışma konusudur ve bu çalışmanın kapsamının dışındadır. Radyolojik serpinti düzenekleri (RDD) - ya da kirli bombalar - teröristlerin ve suç örgütlerinin teknik erişimi dahilinde olabilir; ancak yine de nükleer materyalin çıkarılması, depolanması ve kullanılması, terör örgütlerinin çoğunun kabiliyetlerini aşan çetin bir iş olacaktır. Yine de böyle bir saldırı olasılığının düşük olduğunu varsaysak bile, teröristlerin bir nükleer sahaya sızmayı ve bu sahadan nükleer materyal çalmayı başardıklarının halk tarafından öğrenilmesi durumunda, eylemin kendisi bile panik oluşturmak, güvenlik güçlerine olan güveni zayıflatmak ve ülkenin nükleer programı hakkında kuşkular uyandırmak için yeterli olacaktır. Bu nedenle, terör örgütlerinin terör saldırılarında radyolojik serpinti düzeneklerini kullanabilme kabiliyetlerine ve kullanıp kullanmamalarına bağlı olmaksızın, kritik radyoaktif materyallerin çalınması ya da başka amaçla kullanılması kendi başına bir tehdittir. Hırsızlığa ya da saptırmaya karşı önlemler birçok yönden radyolojik sabotajların durdurulmasına yönelik önlemler ile örtüşür, ancak bazı farklar mevcuttur. Farklılıklardan birisi, saldırganların hırsızlıktan sonra tesisi terk etme gerekliliğidir, yani hem giriş hem de çıkış yollarına ihtiyaç duyarlar. 36 Buna karşılık, sabotajcılar görevlerini yerine getirmek için ölümü göze almış olabilirler ya da operasyonlarını uzaktan gerçekleştirebilirler, dolayısıyla çıkış yollarına mutlaka ihtiyaç duymazlar. Ayrıca, bu aynı zamanda radyolojik sabotajla ilgili bir durum da olmakla birlikte, radyolojik materyalin çalınması ya da saptırılması ile ilgili tasarıma esas tehdit, radyoaktif yakıtın ve atığın taşıma sırasındaki, diğer bir deyişle saldırılara karşı en savunmasız oldukları andaki zaafının üzerinde özellikle durulmasını gerektirir. Radyolojik materyal kara, deniz ya da hava yoluyla taşınabilir. Tarihsel olarak, hava yoluyla taşıma, güvenlik riskleri nedeniyle en az tercih edilen yöntemdir, ancak emniyet ve zaman hususları dikkate alındığında bazen tercih edilen taşıma şekli olabilir. Bu çalışmadaki analiz, radyolojik materyalin Türk topraklarına gelişinden sonra ya da Türk topraklarından çıkışına kadar - yani, nükleer tesis ile kara sınırı, liman ya da havaalanı arasında - kara yoluyla nakliyesinin emniyetine odaklanacaktır, çünkü bu, teröristlerin ya da suç örgütlerinin söz konusu yüke saldırmaları için en olası güzergâhtır. Bu çalışmanın hazırlandığı sırada, tesis operatörlerinin yakıtı, atığı ve diğer kritik materyalleri Sinop nükleer santraline nasıl nakledecekleri henüz belli olmamıştır. Dolayısıyla buradaki ön analiz, kuramsal olarak muhtemel lojistik alternatiflere ve topografiye bağlı olacaktır. Akkuyu Nükleer A.Ş. web sayfasındaki bir makaleye göre, yetkili makamlar, tesisin ihtiyaç duyduğu yakıtı 37 ve ortaya çıkacak atığı deniz yoluyla taşımayı planlamaktadır; bu da deniz limanlarının kullanılmasını gerektirmektedir. Akkuyu nükleer santral sahasının 150 kilometrelik (~90 mil) yarıçapı içinde üç tane liman mevcuttur: Yeşilovacık (yaklaşık 15 km uzaklıkta), Silifke-Taşucu (~30 km), ve Mersin (~140 km). Yeşilovacık limanı halen inşaat halindedir ve bölgedeki üç termik santrale ve iki çimento fabrikasına malzeme taşımak için kullanılması planlanmaktadır. Taşucu limanının Akkuyu daki nükleer santral için bir montaj ve inşaat sahası olarak kullanılması, 38 nükleer santralin inşa aşaması sırasında

9 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 13 Şekil 1: Akkuyu NGS sahası ve yakınındaki limanlar

10 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 14 yılda yaklaşık 52 geminin limanı kullanması planlanmaktadır. 39 İnşaat yükü için yardımcı olması ve nükleer yakıtın taşınması amacıyla nükleer santral sahası içine iki ilave rıhtım inşa edilmesi de planlanmaktadır. 40 Üçüncü şahısların (balıkçı tekneleri ve turistik tekneler gibi) bu iki limana ve tesis sahasının yakınındaki koylara girmeleri yasaklanacaktır. 41 İşletme aşaması sırasında, dört reaktörün her biri için yılda bir adet geminin nükleer santrale nükleer yakıt taşıması beklenmektedir Proje şirketi, ekipman ve materyalin yüzde 80 ini tesise doğrudan deniz yoluyla taşımayı planlamaktadır, kalan yüzde 20 nin ise kara yoluyla taşınması beklenmektedir, ancak nükleer yakıt ve atık transferlerinin hepsi sahadaki rıhtım kompleksi yoluyla gerçekleştirilecektir 44. Proje şirketinin kara taşımacılığı için iki ana alternatifi vardır. Şu anda Mersin limanını ya da diğer iki limanı Akkuyu sahasına bağlayan herhangi bir demiryolu mevcut değildir. Bölge dağlıktır, dolayısıyla demiryolu inşası uzun sürecek ve maliyetli olacaktır. Dolayısıyla radyoaktif materyaller, bölgedeki limanlardan ya da havaalanlarından birine vardıktan sonra kamyonlar ile nakledilebilir. 45 Herhangi bir senaryoda, kamyonların planlanan nükleer santrale ulaşmak için geçebilecekleri iki yol vardır. Bunların ilki D-400 devlet karayoludur; bu karayolu Türkiye nin Akdeniz kıyısının büyük kısmından geçmektedir ve büyük bir bölümü tehlikeli, virajlı ve Toros Dağlarının sarp kayalık bölgelerinden geçen iki şeritli bir yoldur. Kritik nükleer materyallerin mevcut durumuyla bu yoldan nakledilmesi, bir terörist tehdit olmasa dahi son derece tehlikelidir. Alternatif yol ise, 2015 başında tamamlanması beklenen Akdeniz Sahil Yolu projesidir. 46 Düzinelerce tünel ve viyadüğün inşasından sonra, yeni yol dağlardan geçecek ve seyahat mesafesini önemli ölçüde kısaltacaktır. Lojistik nedenlerden dolayı, ikinci yol birincisine tercih edilebilir; ancak potansiyel saldırganlar tarafından yol kesme noktası olarak kullanılabilecek viyadüklerin ve tünellerin sayısı da ciddi bir güvenlik zorluğu doğurmaktadır. Akkuyu ÇED raporunda ana hatları ile belirtilen plan, tesis içinde bulunan limanlara gelen yakıt sevkiyatlarının kamyonlarla nükleer santrale taşınmasını öngörmektedir, bu da yol kesme riskini önemli ölçüde düşürmektedir. 47 Bu planda, inşaat malzemelerinin büyük bir bölümü, Akdeniz Sahil Yolu projesinin bir bölümü olan Mersin-Antalya karayolu yoluyla taşınacaktır. Proje şirketi, nükleer santral sahasının çevredeki ilçelere ve karayollarına olan bağlantılarını arttırmak için yolların geliştirilmesini de planlamaktadır. Sinop taki nükleer santralin, havaalanından yaklaşık 10 km ve şehir merkezinden ve Sinop limanından 18 km uzaklıkta bulunan Abalı da inşa edilmesi planlanmaktadır. 100-km (60 mil) yarıçap içinde daha küçük limanlar bulunmakla birlikte, en yakın büyük liman, Türkiye nin en büyük limanlarından biri olan ve yaklaşık 175 km (~105 mil) uzaklıkta bulunan Samsun limanıdır. Samsun ülkenin orta kısımları ile demiryolu bağlantısına sahiptir, ancak Sinop a demiryolu erişimi yoktur. D-010 devlet karayolu Karadeniz sahilinden geçmektedir ve Abalı yı Sinop a, Samsun a ve Karadeniz e kıyısı olan diğer şehirlere bağlayan ana güzergâhtır. Bu karayolu, son on yılda yapılan yatırımların bir sonucu olarak, D-400 e kıyasla daha elverişli koşullar sunmaktadır. Yolun Abalı ve Sinop ile Sinop ve Samsun arasındaki kısımları daha az engebelidir, dolayısıyla saldırganlar için daha az sayıda dar geçit sunmaktadır. Şu anda, proje şirketi ile hükümetin nihai olarak mutabakata varacakları koşullar kesin olmaktan çok uzaktır; ancak her iki taraf, lojistik ve güvenlik nedenlerinden dolayı, Akkuyu da olduğu gibi Sinop nükleer santral tesis sahası içinde de ilave limanlar inşa edilmesini seçebilirler. Ayrıca, Türkiye de bir yakıt çubuğu tesisi kurulması olasılığı da mevcuttur. Türkçe basın kaynaklarına göre, Türkiye bu konuyu Japonya ile imzalanacak Ev Sahibi Ülke Anlaşmasına ilave etmeyi ummaktadır. 48 Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Taner Yıldız a göre, Türkiye nükleer yakıtı hala ithal etmeyi planlamaktadır, ancak

11 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 15 kendi yakıt çubuklarını üretecek ve kendi yakıt paletlerini her iki nükleer santralde kullanılacak çubuklara yükleyecektir. 49 Bu tesisin nerede bulunacağı henüz belli değildir, ancak muhtemel yakıt çubuğu üretim tesisi ve hassas radyoaktif materyalin tesis ile nükleer santraller arasında nakliyesi için benzer tasarıma esas tehdit analizlerinin yapılması gerekecektir yılı sonunda, Akkuyu santralinin inşa edileceği arazi özel güvenlik bölgesi ilan edilmiştir. Sinop nükleer santraline de benzer bir statü tanınması muhtemeldir. Bu statü nedeniyle: özel güvenlik bölgelerinde ve yine özel güvenlik bölgesi olarak ilan edilen deniz bölgesine tesis personeli, yetkili komutanlığın görevlileri ve özel izin verilen kişilerden başkası giremez, oturamaz. Nükleer santrale ait terminal tesislerin dış sınırlarından itibaren dört yüz metrelik mesafede yürütülecek her türlü teknik çalışma, ilgili bakanlıklar ve kurumların yetkili makamlarının nükleer santral yetkilileri ile mutabakatından sonra gerçekleştirilecektir. Santralin güvenlik bölgesinin dış sınırından itibaren iki yüz metreye kadar olan mesafe içerisinde yanıcı ve patlayıcı maddelerin üretimi, depolanması ve nakliyesi yasaktır. 50 Söylenenlere göre, tespit sisteminin bir parçası olarak, Türk makamları ayrıca Akkuyu nükleer santraline ve en yakında bulunan Gülnar ilçesine gelen tüm yolları da sürekli olarak izleyecektir. 51 Sistem, 4 tanesi araç ve plaka tanıma ve 8 tanesi görsel izleme için olmak üzere toplam 12 kameradan oluşacaktır. Bu sistem, yardımcı güç sistemlerini de içerecek ve kayıtları en az bir ay süreyle tutacaktır. Sistem, Gülnar daki jandarma komutanlığından idare edilecek ve jandarma veri tabanlarıyla bütünleşik hale getirilecektir. Akkuyu nükleer santralindeki güvenlik personeli, jandarma komutanlığındaki ana sistem ile bağlantılı ilave bir sunucu yoluyla görsel izleme sistemini izleyebilecektir. Bu önlemler tesisin dış tehditlere karşı güvenliğinin sağlanması için gerekli adımlardır; ancak Türk ve Rus yetkililerin içeriden kaynaklanabilecek tehditleri de dikkate almaları gereklidir. İçerideki Kişilerden Kaynaklanan Tehdit ve Hassas Bilgiler Radyoaktif materyallerin taşınması ve hassas teknolojiler hakkında - güzergah, emniyet önlemleri ve programlar gibi - bilgilere sahip olmak, saldırganların başarı şansını önemli ölçüde arttıracaktır. Bu bilgiyi elde etmenin bir yolu, içerideki kişi veya kişilerden yardım almaktır. Benzer şekilde, içerideki bir kişi, alarm ve kamera sistemlerini kapatarak, dikkatleri başka yöne çekerek ve tesisin yerleşim planları ve güvenlik önlemleri hakkında bilgiler sağlayarak sabotajcılara yardımcı olabilir. Bilgisayar sistemlerine erişime sahip içerideki kişiler, siber saldırılara olanak vermek için güvenlik duvarlarını kapatabilirler ya da diskler ya da taşınabilir bellekler yoluyla bilgisayarlara kötü niyetli yazılımlar yükleyebilirler. İçerideki kişiler, tesislere kendileri sabotaj düzenleyebilirler ya da güvenlik görevlilerini etkisiz hale getirerek süreci kolaylaştırabilirler. Daha önce kaydedilen nükleer hırsızlık ya da saptırma teşebbüsü olaylarının çoğunda, ister bu amaçla yerleştirilmiş ajanlar isterse sadece para kazanmak isteyen fırsatçı çalışanlar olsun, içerideki kişilerin aktif ya da pasif katılımı söz konusudur yılında yaşanan bir örnekte, yüzde 21 zenginleştirilmiş 1,7 kg uranyum, portal monitörlerinin kapalı olduğu bir anda çalışanlardan biri tarafından elma dolu bir pazar çantası içinde bir Rus nükleer

12 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 16 yakıt tesisinden dışarı kaçırılmıştır. 52 Nükleer sabotaja gelince, bugüne kadar bilinen en ciddi olay 1982 de Güney Afrika da yaşanmıştır; tesisin inşa aşaması sırasında içerideki bir kişi doğrudan reaktör başlarına, muhafaza binası içindeki diğer bir hedefe ve ana kontrol odası altında bir arada bulunan elektrik kablolarına yerleştirilen patlayıcıları patlatmıştır 53. Söylenenlere göre, Türk Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT), Akkuyu Nükleer Santrali nin - stajyerler ve yükleniciler dahil (4.000 Rus ve Türk) çalışanının hepsini araştıracak, güvenlik soruşturmalarını yapacak ve sabıka kayıtlarını sorgulayacaktır yılında yapılan bir çalışmada, Lee, en gelişmiş ABD koruma önlemleri ile donatılmış bir Rus işletmesinde bile, içeriye iyi yerleştirilmiş sadece beş kişinin başarılı bir hırsızlık gerçekleştirmek için yeterli olabileceğini öne sürmüştür. 55 Ayrıca, Zaitseva ve Hand e göre, içerideki kişilerin katıldığı bilinen tüm nükleer silah yapımında kullanılabilecek radyoaktif materyal hırsızlığı olaylarında, içerideki kişiler alt kademelerdeki çalışanlardır. 56 Kişilerin soruşturulması süreci tamamlandıktan uzun süre sonra bile, tesiste istihdam edilen ya da tesisi ve tesisin çok sayıda işlevini inşa eden ve işleten özel yükleniciler için çalışan kişilerin aklı çelinebilir ya da bu kişiler rüşvetle cezbedilebilir. Bu durum, MİT in ve devletin diğer güvenlik birimlerinin her zaman ihtiyatlı olması gerektiği anlamına gelmektedir. Bunn ve Sagan ın öne sürdüğü gibi, güvenlik soruşturmaları genellikle çok etkili değildir ve özellikle cebire maruz kalmaları durumunda en güvenilir çalışanlar bile içerideki tehdit oluşturan kişiler haline dönüşebilir. 57 İçerideki kişilerin saldırılara katılmaları şart değildir, ancak kritik bilgileri paylaşarak nükleer santrallerin emniyeti için benzer tehditler oluşturabilirler. 10 CFR de, aşağıda sıralananları içeren koruma önlemleri bilgilerinin korunması için spesifik gereklilikler belirtilmiştir: sahanın fiziki güvenlik planı; sahaya özel haritalar, krokiler ya da çizimler; alarm sistemi yerleşimleri; acil durum güç kaynakları; fiziki güvenlik düzenleri ve prosedürleri; güvenlik iletişim sistemleri; parola ve kilit kombinasyonları; beklenmedik durum planları; saha içi ve saha dışı müdahale kuvvetlerine ilişkin ayrıntılar; materyallerin sevkiyat programları ve diğerlerinin yanı sıra, emniyet önlemleri ve inceleme raporları hakkındaki bilgiler. 58 Akkuyu ÇED raporuna göre, tesisin inşaatı sırasında den fazla inşaat personeli istihdam edilecektir. 59 Aşağıdaki tabloda (orijinal olarak Akkuyu ÇED 60 ) görülebileceği gibi, bu sayının 2019 yılında, ilk reaktörün devreye girmesinden hemen önce en üst noktaya ulaşması, ardından dört reaktörün hepsinin tamamlanmasının planlandığı 2023 yılına kadar kademeli olarak azalması beklenmektedir - ancak bu programın gerçekleşmeme olasılığı mevcuttur. Operatörler, bu zaman dilimi içinde, her yıl bir tane reaktörü tamamlamayı ve devreye almayı planlamaktadır ve bu reaktörlerin her birinin işletilmesi için personel gerekmektedir. Tablo 1: Akkuyu daki Reaktörlerin Devreye Alınması Boyunca Kümülatif Personel Sayısı Yıl Proje Aşaması İnşaat Personeli İşletme Personeli Toplam 2018 İnşaat 12,579-12, İnşaat 12,584-12, İnşaat / İşletme 10,886 1,000 11, İnşaat / İşletme 9,090 2,000 11, İnşaat / İşletme 6,138 3,000 9, İnşaat / İşletme - 4,000 4,000

13 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / yılındaki tavan noktasında tesis sahasında bulunan kişilerin sayısı kademeli olarak düşecek olmakla birlikte, nükleer santraller - birkaç nedenden dolayı yukarıda belirtilen diğer tehditlerin yanı sıra - içerideki kişilerden kaynaklanan tehditlere karşı 2020 ile 2023 yılları arasında özellikle savunmasız olacaktır. Tesisler devreye girmeden önce, potansiyel sabotajcılar ve/veya saptırma failleri sadece tesisin işletimi ile ilgili birkaç hassas teknolojiye ve materyale erişme yeteneğine sahip olacaktır - diğer radyoaktif materyallerin yanı sıra nükleer yakıt mevcut değildir - dolayısıyla risk asgari düzeydedir. Ancak tesisler birer birer devreye girdikten sonra, saldırganlar için fırsat penceresi kayda değer ölçüde açık hale gelecektir. Tesisi işletmek için gerekli personelin (her bir reaktör için kişi) seçilmesi, taranması ve izlenmesi zorlu ancak yapılabilir bir iştir; ancak aynı işin binlerce inşaat işçisi için yapılması çok daha zor olacaktır - şu da gerçektir ki, inşaat personelinin yaratacağı temel tehdit, bilgiye erişimden ziyade hassas ekipmanlara ve materyallere fiziki erişim ile daha alakalı olacaktır. Bu durum, örneğin inşaatın genellikle birden fazla yüklenici tarafından üstlenilmesi ve bunların da inşaat aşaması boyunca zaman zaman işçileri değiştirmesi gibi ilave faktörler ile daha karmaşık bir hale gelmektedir. Diğer bazı faktörler şunlardır: deniz ve kara trafiği hacminin, sadece tesisleri işletmek için gerekli olan trafik hacminden kayda değer ölçüde daha yüksek olacak olması; her iki operasyonun aynı anda yürütmenin oluşturacağı kargaşa ve tam kapasiteye ulaşmadan önce yeni işe alınan güvenlik personelinin ve kurulan sistemlerin test edilmesi ve hazırlanması gerekliliği. Bu karmaşıklıklar, potansiyel saldırganların ve içerideki kişilerin kullanmayı isteyebilecekleri zayıflıklar oluşturabilirler. Proje şirketi, bu zorlukları düzeltmek amacıyla, inşaat personelinin çalışmaya başlayan ünitelere erişimini kısıtlamayı planladığını belirtmiştir. ÇED raporuna göre, üniteler çalışmaya başladıklarında kontrollü erişim alanlarına dönüştürülecekler ve UAEA düzenlemelerine uygun olarak fiziki güvenlik önlemleri ile korunacaklardır 61. Diğer bir tehlike, terör örgütlerinin, tesislerde çalışan nükleer bilim adamlarından nükleer teknoloji hakkında kritik bilgiler elde etmek için şiddet içeren yöntemler kullanabilecek olmalarıdır. Örneğin, hassas radyolojik materyalin güvenliği ve nakliyesi ile ilgili olarak nükleer bilim adamlarından elde edilebilecek bilgiler, teröristler tarafından gelecekte bir radyolojik serpinti düzeneği yapma teşebbüslerinde yardımcı olacak şekilde kullanılabilir. Terör ya da suç örgütleri, bunu başarmak için adam kaçırma, şantaj ve korkutma gibi nükleer emniyeti dolaylı olarak tehdit eden yollara başvurabilir. Ayrıca teröristler, nükleer santralin çalışmasını aksatmak için üst düzey tesis çalışanlarını ve nükleer bilim adamlarını öldürmeye teşebbüs edebilirler. Bu nedenle, tesis personelinin, güvenlik kuvvetlerinin ve devletteki ilgili makamların güvenliğini sağlamak için gerekli adımların atılmasına ek olarak, emniyet önlemleri tesis çalışanlarının (özellikle hassas teknolojilere erişime sahip olanların) kimlikleri, bilim adamı profilleri, emniyet protokolleri ve uygulanabilen yerlerde, üst düzey çalışanların her gün işe gidip gelmek için kullandıkları otobüslerin tarifeleri ve güzergahları gibi hassas bilgilerin, terör ve suç örgütleri tarafından erişilebilir olmamasını sağlamalıdır. Siber Güvenlik Siber saldırılar, fiziki güvenliğe odaklanan bu çalışmanın kapsamı dışında kalmaktadır, ancak siber saldırıların hibrid saldırılar düzenlemek için kullanılabileceğini belirtmek gereklidir. Siber saldırılar, destek sistemleri ve ekipmanlarının yanı sıra, nükleer santralin güvenlik, emniyet ve acil durumlara

14 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 18 hazırlıklılık işlevlerini devre dışı bırakmak ya da aksatmak için kullanılabilir. Nükleer Tesislerde Bilgisayar Güvenliğine İlişkin UAEA Referans Kılavuzu na 62 göre, nükleer tesislere yapılacak siber saldırılar aşağıdakilere yol açabilir: - Bilgilere izinsiz erişim (gizlilik kaybı) - Bilgi, yazılım, donanım, vb. nin engellenmesi ve değiştirilmesi (bütünlük kaybı) - Veri iletim hatlarının bloke edilmesi ve/veya sistemlerin kapatılması (kullanılabilirlik kaybı) - Veri iletişim sistemlerine ve bilgisayarlara izinsiz giriş (güvenilirlik kaybı). UAEA kılavuzu, nükleer santralin fiziki güvenliği ile ilgili tasarıma esas tehditten önemli ölçüde değişiklik gösterebilecek siber tasarıma esas tehditlerin oluşturulması için değerli bir kaynak görevi görmektedir. Siber uzayın, şu anda taarruzi önlemlerin avantaja sahip olduğu bir alan olduğunu, oyunun kurallarının açıkça belirlenmiş olmadığını ve müdafi ve taarruzi siber kabiliyetlerin sürekli olarak geliştiğini belirtmek önem taşımaktadır. Sistemler donanım düzeyinde kurcalanabileceği ve yukarıda belirtilen şekilde gizlilik, bütünlük, kullanılabilirlik ve güvenilirlik kaybı ile sonuçlanabileceğinden, yetkili makamlar siber güvenliğin tesisin operatörleri güç düğmesine basmadan önce başladığını akılda tutmalıdır. DEVLET KAYNAKLI TEHDİTLER Giriş kısmında değinildiği gibi, nükleer santraller inşa eden ve enerji kaynaklarını çeşitlendiren Ankara nın, tehdit hesaplamalarını ve stratejik varlıklar kategorizasyonunu gözden geçirmesi gereklidir. Askeri bir perspektiften bakıldığında, planlanan nükleer santraller kurulduktan sonra yabancı kaynaklı silahlı saldırılar için yüksek değerli hedefler teşkil edecektir. Konvansiyonel açıdan, Ankara potansiyel hasımlarına karşı askeri üstünlüğe sahiptir. Türk Hava Kuvvetleri, gelişmiş bir F-16 filosuna sahip önde gelen hava kuvvetlerinden birisidir. Ankara sadece Türk hava sahasında hava üstünlüğüne sahip olmakla kalmamaktadır; aynı zamanda tanker uçak, etkili keşif sistemleri ve havadan havaya ve havadan karaya gelişmiş füzeler edinerek derinlikte taarruz imkan ve kabiliyeti kazanmaktadır. Bu varlıklar ve konseptler, Türk Hava Kuvvetleri nin, caydırıcılık yaratmasına ve olası tehditlere karşı etkin cezalandırıcı harekât kabiliyetleri kazanmasına olanak vermektedir. Ayrıca Türkiye, gelecek yıllarda satın alınacak 100 kadar F-35 uçağı ile Hava Kuvvetleri ni modernize etmektedir. 63 Ordu, Altay Ana Muharebe Tankı, Fırtına 155mm Kundağı Motorlu Obüs, T-129 Taarruz Helikopteri ve CH-47 ağır yük helikopterleri gibi en son teknolojiye sahip sistemler ile önemli bir satın alma ve üretim programından geçmektedir. 64 Ayrıca deniz kuvvetleri, Doğu Akdeniz e kıyısı bulunan devletlerin çoğu ile kıyaslandığında konvansiyonel üstünlüğe sahiptir. Dolayısıyla, askeri stratejik denge ve politik durum dikkate alındığında, Türkiye nin planlanan nükleer enerji altyapısına yönelik bir kara harekâtı, deniz harekâtı ya da amfibi operasyon ya da bir hava kuvvetleri tehdidi beklememekteyiz. Bununla birlikte, Türkiye nin hemen yanı başındaki balistik füze yayılması ve bölgesel gerilimler, planlanan nükleer enerji altyapısı için önemli bir askeri tehdit oluşturabilir. Birincisi, balistik füzeler kara harekâtı ya da birliklerin sınır bölgelerinde konuşlandırılmaları gerekmeden kullanılabileceğinden ötürü,

15 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 19 Türkiye nin konvansiyonel üstünlüklerini bir ölçüde boşa çıkarabilirler. İkincisi, Türkiye kendi başına balistik füze savunma kabiliyetine sahip değildir ve bu açığı kapatmak için halen T-Loramids adlı bir ihale üzerinde çalışmaktadır. Üçüncüsü, bir balistik füze saldırısının nispeten kısa ön uyarı süresi ve erken emarelerinin yetersizliği, planlanan kritik enerji altyapısının korunması ile ilgili olarak Ankara yı hazırlıksız yakalayabilir. Türkiye nin Gelecekteki Nükleer Enerji Altyapısına Yönelik Balistik Füze Tehdidi Türkiye, on yıllar boyunca yoğun bir balistik füze yayılması yaşayan bir bölge olan Orta Doğu ile sınır komşusudur. Ayrıca Türkiye nin iki komşusu olan İran ve Suriye, Türk nükleer santralleri için potansiyel bir tehdit oluşturabilecek balistik füze envanterlerine sahiptir. Enerji bağımlılığını azaltmaları ve Türkiye nin enerji portföyünü yeni bir seviyeye taşımaları nedeniyle, nükleer santraller Ankara nın hasımları için yüksek değerli stratejik hedefler olarak görülebilir. Suriye ve Irak taki politik-askeri durum, Tahran ile müttefiki olan Şam daki Baasçı rejim, Ankara nın bölgesel liderlik tutkusu ile bir rekabet konumuna getirmiştir. Gelecekteki bir askeri gerginlik senaryosunda, İran ve Suriye nin Türkiye nin nükleer santralleri için tehdit oluşturma potansiyelleri, aşağıda analiz edilen ve menzili, hareket kabiliyetini, sayısal avantajı, savaş başlığı seçimini, atış sıhhatini ve Ankara nın planlanan füze savunması kabiliyetlerini içeren bir dizi parametreye bağlı olacaktır. Buna ek olarak, tüm askeri harekâtlar politik bir bağlam içinde gerçekleştiğinden, Şam ve Tahran ın bu tür bir saldırı ile ilgili politik motivasyonları da önem taşıyacaktır. Daha önce belirtildiği gibi, Ankara, nükleer santraller kurarak, kritik ulusal altyapılar bakımından yüksek değerli hedefler inşa etmektedir. Bu nedenle, potansiyel devlet kaynaklı tehditleri, aşağıdaki şekilde kabiliyet-odaklı bir yaklaşım yoluyla ele almak doğru olacaktır: Menzil, Sistemler ve Savaş Başlıkları Suriye nin mevcut balistik füze menzili, Scud sınıfı füzeler (B,C ve sınırlı sayıda daha uzun menzilli D türleri) yoluyla Akkuyu yu hedeflemek için yeterli olmakla birlikte, İran ın füze envanteri, Karadeniz Bölgesi ndeki Sinop ilinde inşa edilmesi planlanan ikinci tesis de dahil olmak üzere Türkiye nin her yerini vurma kabiliyetine sahiptir. Bununla birlikte, Suriye nin Baasçı rejiminin - tabii Türkiye nin nükleer enerji projesi gerçekleştiğinde böyle bir rejim kalırsa - Sinop u vurabilmesinin yegane yolu, bu çalışmanın yazıldığı tarihte Esad rejiminin kontrolü altında olmayan sınıra çok yakın bölgelerden (savaş başlığı seçimine bağlı olarak yaklaşık 700km tahmini menzile sahip) en uzun menzilli Scud-D füzelerinin fırlatılması olacaktır. IISS in Military Balance 2014 yayınına göre, Baasçı Rejim Kuvvetleri, Scud türleri, SS-21, M-600 ( İran F-110 Fateh füzesinin Suriye versiyonu) ve bir FROG roket sistemi ile donatılmış üç karadan karaya füze tugayına sahiptir. 65 İlginçtir ki, Military Balance 2014 te, bu tugaylardan birisinin 4. Zırhlı Tümen in komutası altında olduğu belirtilmektedir. 66 Normalde, doktrin ve muharebe kuruluşu, stratejik bir füze tugayını bir zırhlı tümenin alt-birlikleri arasında görevlendirmez. Bununla birlikte, 4. Zırhlı Tümen, Baasçı rejimin muhafız birliklerinden birisidir ve devam eden iç

16 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 20 savaş sırasında yoğun olarak kullanılmıştır. Bu durum, rejimin askeri doktrini ve muharebe kuruluşu ışığında stratejik silahlarına verdiği önemi göstermektedir. Bu bakımdan, Esad rejiminin Batı yla yaptığı kimyasal anlaşmasının, Suriye nin stratejik silah envanterinin tamamını kapsamaması çarpıcıdır. Rejimin iç savaştan sonra ayakta kalması durumunda balistik füze kabiliyetlerini muhafaza etmesi güçlü bir olasılıktır. Ayrıca iç savaş, rejimin silahlı çatışmalarda füze unsurlarını kullanma isteğini kanıtlamıştır. Suriye nin silahsızlanması ile ilgili iki uyarı mevcuttur. Birincisi, deklare edilmemiş kimyasal maddelerin ve diğer kabiliyetlerin Esad ın ellerinde bırakılması riskidir. Suriye, hazırlanmamış mühimmatın yanı sıra 23 saha, 41 tesis ve ton kadar askeri amaçlı kimyasal madde ve öncül madde deklare etmiştir. Bununla birlikte muhalefet kaynakları, geri kalanı büyük ölçüde ölümcül VX maddesinden oluşan toplam kimyasal envanterin %20 sinin deklare edilmediğini, dolayısıyla el değmeden kaldığını iddia etmektedir. Ayrıca, biyolojik silahlar silahsızlanma anlaşmasına dahil edilmemiştir 67. Bu nedenle, Türkiye nin planlanan nükleer saldırılarına karşı bir Suriye balistik füze saldırısının simüle edilmesi, kitle imha silahlarını (KİS) ve konvansiyonel harp başlıklarını içeren senaryolarda farklılıklar gösterecektir. Bu çalışmada ele alınacağı gibi, Scud serisinin sorunlu atış sıhhatleri ile birlikte konvansiyonel harp başlıkları kullanılması, yüzlerce füzeden oluşan bir balistik füze salvosu gerektirecektir. Bununla birlikte, biyolojik ya da kimyasal harp başlıkları, tüm hesapları değiştirebilir. Diğer bir deyişle bu iki senaryo, nükleer enerji tesislerinin konvansiyonel harp başlıkları ile imha edilmesi olasılığı ve biyolojik ve kimyasal harp başlıkları yoluyla nükleer enerji tesislerinin kontaminasyonu ve halkın terörize edilmesi arasındaki farka işaret etmektedir. Biyolojik ve kimyasal kontaminasyon üzerine çalışmalar, bir mil karelik bir alanı kontamine etmek için 0,2 libre botulinum toksin ya da 0,02 libre şarbon sporunun yeterli olduğunu, ancak aynı ölümcül etkiyi yaratmak için libre sarin sinir gazı gerekli olduğunu göstermektedir. 68 Bu büyüklükte bir miktar, Akkuyu daki nükleer santral alanının toplam büyüklüğünün iki katını ve çekirdek nükleer enerji üretim alanının üç katını kapsayacaktır. Bir yanda, Baasçı rejimin biyo-toksinleri ve biyo-ajanları silah haline getirme seviyesi hakkında çelişkili raporlar mevcuttur. 69 Diğer yandan, kimyasal silah anlaşmasının ardından, stratejik silah açığını kapatmak amacıyla Esad ın biyolojik silah araştırma ve geliştirmeye daha fazla bel bağlayabileceği makul bir varsayımdır. Tahran ın olası balistik füze tehdidi dikkate alındığında, coğrafi uzaklık, İran ın sınır bölgelerinden fırlatılsalar bile km lik asgari gerekli menzili aşamayacak olan Şahab-1 ve Şahab-2 gibi daha kısa menzilli sistemleri yararsız kılmaktadır. Bu nedenle bu çalışmada Ankara nın, Suriye den farklı olarak, İran ın elinde bulunan daha uzun menzilli füzelerden endişe etmesi gerektiği savunulmaktadır; bu füzelerden Şahab-3, yaklaşık kg lik bir harp yükü kapasitesiyle en az km menzile sahiptir. 70 Aktarılan durum ve coğrafi parametreler sadece kullanılabilecek füzeleri sınırlamakla kalmamakta, aynı zamanda Tahran ın Fateh-110 ve Zelzal serisi gibi harekat alanı sistemlerindeki sayısal avantajına da engel olmaktadır. Türkiye nin planlanan kritik enerji altyapısını vurmayı seçmesi durumunda, Tahran ın diğer seçenekleri yaklaşık km menzile sahip Kadir-1 Füzesi ile km nin üzerinde menzile sahip yeni katı yakıtlı Siccil Füzesi olacaktır. 71 Ayrıca bu iki füze, Şahab-3 füzesinin aksine, Türkiye nin kritik nükleer enerji altyapısına İran topraklarının derinliklerinden ulaşabilirler. Bununla birlikte, yukarıda belirtildiği

17 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 21 gibi, füze sayısı sınırlı olacaktır. Örneğin CSIS, 2013 yılı itibariyle Kadir-1 ve Şahab-3 füzelerinin toplam sayısının arasında olduğunu, Siccil-2 füzelerinin sayısının ise daha önce tahmin edilenden çok daha düşük olduğunu rapor etmiştir. 72 Gerekli Füze Sayısı, İsabet ve Atış Sıhhati Sorunu Türkiye nin planlanan kritik nükleer enerji altyapısını hedefleyen konvansiyonel savaş başlıklı balistik füzeleri içeren bir tehdit senaryosunda, fırlatılan füzelerin sayısı iki nedenden dolayı çok önemlidir. Birincisi, çok yoğun bir füze saldırısı, öngörülen BFS (balistik füze savunması) bataryalarını iş göremez duruma getirerek (saturation) Ankara nın gelecekteki balistik füze kabiliyetlerini aşabilir. İkincisi, Suriye ve İran ın çoğunlukla Scud tabanlı füze envanteri, Scud serisinin kronik atış sıhhati sorunu ile karşı karşıyadır. Dolayısıyla, sırasıyla Akkuyu daki planlanan nükleer üretim tesislerinin ve çevresinin büyüklüğü olan hektarlık bir alanı kapsamak için, çok sayıda füze gerekecektir. Balistik füzelerin isabet doğruluğu, aşağıdaki şekilde açıklanabilecek dairesel hata ihtimaline (CEP) göre ifade edilir:...belirli bir hedef noktası için fırlatılan füzelerin yarısının düştüğü dairenin yarı çapıdır. Bu parametre, imha ihtimalinin ya da bir hedefi imha etmek için gerekli silahların sayısının hesaplanmasında yararlıdır. Ancak gelişmiş güdüm sistemlerinin etkisini değerlendirmek için farklı bir füze hatası açıklaması gereklidir, çünkü füzelerin isabet doğruluğunu etkileyen birkaç hata kaynağı vardır. Ayrıca, toplam güdüm hatası, ayrı hataların karelerinin toplamının kare köküne eşit olduğundan, toplam sistem isabetsizliği, büyük ölçüde tek bir büyük hata kaynağı tarafından belirlenir. Üç temel güdüm hatası kategorisi, fırlatma konumu doğruluğu, seyir sırasındaki hatalar ve hedef-yer hatalarıdır. 73 Türkiye nin Akkuyu daki planlanan nükleer santralini vurmayı planlayan herhangi bir devletin, soğutma suyu pompaları ve elektrik altyapısı gibi tüm ilgili tesisleri içeren 125 hektarlık bir alanı kapsayacak saldırı için planlama yapması gerekecektir. Daha yoğunlaşmış bir yaklaşım bile, çekirdek nükleer enerji üretimini hedefleyerek hedef alanı sadece 75 hektara düşürebilecektir. 74 Hava üslerinin füzelere karşı zayıflığını değerlendiren bir RAND Corporation çalışmasında, yaklaşık 95 hektarlık bir üs alanı için gerekli füze sayısı (Scud-C örneği: 2.394,4 fit bir CEP ve 241 fit öldürücü yarı çap ile) 276 olarak hesaplanmıştır. 75 Şu da gerçektir ki, bir hava üssü ile bir nükleer tesis arasında yapısal farklılıklar mevcuttur. Yine de herhangi bir devlet, Türkiye nin planlanan kritik altyapısını konvansiyonel savaş başlıkları ile vurmak için yüzlerce balistik füzeye ihtiyaç duyacaktır. Karayoluyla Taşınma Özelliği ve Yakıt Eğilimleri Suriye balistik füze cephaneliğinin tamamı ve İran balistik füze envanterinin büyük kısmı, karayoluyla taşınabilirdir. 76 Bu özellik, Türk kritik enerji altyapısına karşı potansiyel saldırıların tespit edilmesini zorlaştırmaktadır. Ayrıca İran ın Siccil-2 füzesindeki gibi katı yakıt sistemleri, fırlatma döngüsünü kayda değer ölçüde kısaltmakta ve herhangi bir önleyici saldırı seçeneğini önemli ölçüde güçleştirmektedir. 77 Karayoluyla taşınabilir füzeler, hareketli taşıyıcı-rampaların (TELAR) yerleri sürekli olarak değiştirilerek Türk misillemesinden kurtarılabilir. Bu tür bir yöntem,

18 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 22 planlanan nükleer santrallere ikinci dalga füze salvolarının icra edilmesine olanak verebilir. Türkiye nin Planlanan Füze Savunması ve Nükleer Santraller için Koruma Türkiye, bu tehditlere karşılık olarak, 2009 yılından bu yana T-Loramids adı verilen uzun menzilli bir füze ve hava savunma sistemi projesi yürütmektedir. Ankara, bu çalışmanın hazırlandığı sırada, Eurosam ın Aster-30 Block-1, Raytheon-Lockheed Martin ortaklığının Patriot PAC-3 ve CPMIEC tarafından teklif edilen tartışmalı Çin yapımı HQ-9 sistemi arasında karar verme aşamasındaydı. Bu sistemlerin farklılıklarına bakılmaksızın, Türkiye nin gelecekteki füze savunma kabiliyetleri, planlanan nükleer santrallerin korunması düşünüldüğünden birkaç anlama gelmektedir. İlk husus, füze-önleyici füze denklemidir. Açıkçası, Türkiye nin T-Loramids projesi seçenekleri - Baasçı Suriye rejiminin elindeki SS-21, Scud-B ve Scud-C ile İran ın elindeki Şahab-1, Şahab-2 ve diğer kısa menzilli sistemler gibi - taktik ve kısa menzilli balistik füzelere (KMBF) karşı etkili olacak olmakla birlikte, uzun menzilli sistemler, T-Loramids tekliflerinin önleme kabiliyetlerinin oldukça ötesine geçebilecektir. Örneğin, MBDA nın Aster-30 Block-1 e yönelik raporları göz önünde tutulursa, sistem 600 km ye kadar menzile sahip kısa menzilli ve taktik balistik füzeleri önleyebilmektedir. 78 Benzer şekilde, Patriot PAC-3 sisteminin Şahab-1 ve Şahab-2 gibi KMBF leri ve taktik balistik füzeleri önleme kabiliyetine sahip olduğu, daha uzun menzilli tehditlere karşı ise biraz kabiliyete sahip olduğu belirtilmektedir. 79 Katar ve BAE nin daha gelişmiş THAAD sistemlerini satın alma çabaları ve İsrail in Arrow programı, daha uzun menzilli balistik füzeler ve mevcut nokta savunmaları bakımından tehdit ve önleyici füze açığının açık bir kanıtıdır. Dolayısıyla, Ankara nın gelecekteki füze savunma seçenekleri planlanan kritik nükleer enerji altyapı için belirli bir ölçüde koruma sağlayacak olmakla birlikte, T-Loramids in karar aşamasının te sonuçlandırılacağı varsayıldığında, bu proje Türkiye için bir tehdit oluşturabilecek füzelerin tümü için yine de sihirli bir kesin çözüm olmayacaktır. İkincisi, T-Loramids ihalesindeki tüm teklifler nokta savunması için uygundur, yani Ankara nın nükleer santrallerin güvenliğini sağlamak istemesi durumunda, santrallerin yakınına konuşlandırılmaları gereklidir. Örneğin Patriot PAC- 3, balistik füzelere karşı, km lik bir alanı savunabilir, 80 Aster-30 Block-1 aşağı yukarı aynı savunmayı sağlayabilir, HQ-9 sisteminin ise, her ne kadar kağıt üzerinde olsa da, balistik füzelere karşı 35 km lik bir menzili olduğu belirtilmektedir. 81 Bu nedenle, planlanan füze savunma sistemlerinin konuşlandırma yerleri, bunların satın alınması kadar önem taşımaktadır. Üçüncüsü, Ankara nın T-Loramids için yapacağı seçim, Scud tabanlı sistemlere karşı savunma gerekliliklerini karşılamalıdır, çünkü Türkiye nin bölgesel güvenliği için temel tehdidi bu füzeler oluşturmaktadır. Patriot serisi, diğer iki teklife kıyasla en iyi muharebede kanıtlanmış sicile sahip olmakla övünmektedir. Aster-30 Block-1, menzil, hız ve radar kesiti bakımından Scud füzelerini taklit etmek için şu anda en uygun sistem olan İsrail yapımı Black Sparrow füzesine karşı önleme testlerini başarıyla gerçekleştirmiştir. 82 Bu başarılar iyimserlik sağlayabilecek olmakla birlikte, Suriye nin envanterindeki Scud-D ya da İran yapımı Şahab-3 gibi (çoğunlukla Kuzey Kore sistemlerine dayanan) daha uzun menzilli tehditler söz

19 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 23 konusu olduğunda, Blue Sparrow gibi daha gelişmiş simülasyonlar ile başka testler yapılması gerekecektir. 83 Aster-30 serisinin gelecek modifikasyonları ve Aster-30 Block-1 NT, Blue Sparrow testleri için uygun olabilir. 84 Bununla birlikte, Türkiye başlangıçtaki Aster kararını ve Block-1 NT için bir yükseltmeyi seçse bile, km nin üzerinde menzile sahip balistik füzeler yine de bir tehdit oluşturabilir. 85 Ayrıca, Çin yapımı HQ-9 sisteminin testleri, diğer iki rakibinin testleri kadar şeffaf değildir. Patriot serisinin aksine, Çin yapımı sistem gerçek bir muharebede hiç kullanılmamıştır. Bu nedenle, Türkiye nin Çin teklifini tercih etmesi durumunda, yukarıda belirtilen belirsizlikler ilave sorunlar doğuracaktır. Türkiye nin füze savunma kabiliyetleri, daha geniş kapsamlı NATO füze savunma kalkanı bağlamında dikkate alınmalıdır. Kuzey Atlantik İttifakı, entegre bir (komuta, kontrol, iletişim, bilgisayar, bilgi ve istihbarat) yoluyla savunma kabiliyetlerini arttırabilir. Bu çerçevede, atmosfer dışı (örneğin SM-3) ve atmosfer içi (örneğin Patriot PAC-3) önleyici füzelere ek olarak uydu, kara ve deniz tabanlı radarlar ve sensörler (AN/TPY-2, Smart-L, AN/SPY-1 gibi), çok katmanlı bir sevk ve idare içinde kullanılır. 86 Bu füze savunması yaklaşımının kilit noktası, düşman bir füzenin uçuş yolu hakkında kesin bilgi sunarak önleme doğruluğu sağlayan gelişmiş bir önleme ağına olanak veren entegre hareket tarzıdır. Aster ve Patriot serileri, bu entegre NATO sistemindeki son savunma katmanlarıdır. Dolayısıyla, Ankara nın Çin yapımı sistemi seçmesi durumunda, Türkiye, bu seçeneğin Müttefikler tarafından kesinlikle kabul edilmediğini görerek kendi füze savunması varlıklarını NATO füze kalkanına entegre edemeyecektir. 87 Son olarak, hem Türkiye nin ulusal füze savunma projesinin hem de NATO füze kalkanının zaman çizelgesi, nükleer santralin korunmasını etkilemektedir. Türkiye nin 2014 ya da 2015 yılında bir sistem hakkında karar vermesi durumunda, ilk üniteleri 2019 ya da 2020 de almaya başlayacaktır. Bu zaman çizelgesi, ülkenin nükleer enerji altyapısı için uygundur, çünkü santrallerin yaklaşık olarak aynı dönemde devreye girmeleri planlanmıştır. NATO füze kalkanı programı, bu bakımdan iyimserlik sağlamaktadır. Gerçekten de, Aegis sistemine ve SM-3 önleyici füzelere sahip ilk BFS kabiliyetli güdümlü füze destroyeri, 2014 başında Rota daki İspanyol deniz üssünde konuşlandırılmıştır. Akdeniz de düzenli devriyeler yapmak üzere dört tane harp gemisinin konuşlandırılması planlanmaktadır. 88 Romanya ve Polonya daki kara tabanlı sistemlerin - Avrupa Phased Adaptive Approach konseptinin üçüncü aşamasını belirleyecek olan - konuşlandırılmasının sırasıyla 2015 ve 2018 de tamamlanması beklenmektedir. 89 Balistik füze tehdidinden ayrı olarak, Türkiye nin nükleer santrallerinin korunması değerlendirilirken seyir füzeleri de dikkate alınmalıdır. Teorik olarak, bu sistemler iki şekilde tehlikelidir. Birincisi, seyir füzeleri, isabetli güdüm sistemlerine sahip insansız hava araçlarıdır ve genel olarak nispeten daha düşük harp yükü kapasitelerine rağmen balistik füzelerden daha hassastır. İkincisi, seyir füzeleri düşük irtifalarda uçabildikleri, dolambaçlı yollar izleyebildikleri, araziden faydalanabildikleri ve bir hedefe farklı yönlerden yaklaşabildikleri için, bu füzelerin uçuş yolları savunmayı zora düşürebilir. 90 Türk Hava Kuvvetleri nin havadan havaya muharebedeki üstünlüğü dikkate alındığında, hava platformlarından fırlatılan bir seyir füzesi tehdidi ile daha uzun bir süre başa çıkılabilir. Gelişmiş güdüm ve sevk gücü gerekliliklerinden dolayı seyir füzelerinin pahalı sistemler olması nedeniyle, Türkiye nin güvenlik çevresindeki savunma ekonomisi eğilimlerinin izlenmesi gereklidir.

20 Türkiye de Nükleer Enerji ve Emniyeti / 24 Teorik olarak seyir füzeleri, hava savunmasını ve yüksek riskli hedefleri vurmak için bir çatışmanın başlangıç aşamasında kullanılırlar. 91 Bu nedenle, Türkiye ye yönelik potansiyel seyir füzesi tehditleri, bir balistik füze tehdidi senaryosu ile bağlantılı olarak ele alınmalıdır; bu senaryoda, hava ve füze savunma sistemlerine seyir füzeleri ile yapılan saldırıları, kritik altyapıya karşı balistik füze salvoları izleyecektir. Bu noktada, Türkiye nin nükleer santrallerine yönelik gelecekteki seyir füzesi tehdidine ilişkin iki ana husus mevcuttur. Birincisi, Suriye ve İran, su üstü platformlardan ateşlenebilen ve gemisavar seyir füzelerini teorik olarak kara hedeflerine taarruz ve KİS atış vasıtası olarak kullanılmak üzere modifiye edebilirler. 92 Tahran kısa bir süre önce, km menzile sahip yeni bir seyir füzesi olan Meshkat ın geliştirildiğini beyan etmiştir. 93 İlginçtir ki, 2005 yılında Tom Warner, Financial Times gazetesi için Ukrayna dan İran a ve Çin e Kh-55 seyir füzeleri için gizli bir silah transferi hakkında bir makale kaleme almıştır. 94 Bildirilen Meshkat sistemi bir Kh-55 modifikasyonu ise, ki muhtemelen öyledir, bu gelişme yeni endişelere yol açacaktır, çünkü Kh-55 nükleer başlık taşıyabilen bir atış vasıtasıdır. 95 Hem Patriot sisteminin 96 hem de Aster-30 Block-1 97 in testler sırasında seyir füzelerini önleyebildikleri söylenmektedir. Missile Threat, Çin yapımı HQ-9 sisteminin de seyir füzesi önleme kabiliyetlerine sahip olduğunu belirtmektedir. 98 Bununla birlikte, daha önce belirtildiği gibi seyir füzeleri, füze savunmaları için ciddi sorunlar oluşturmaktadır; bu nedenle, gerçek muharebe sonuçları test sonuçlarından ve bilgi formlarında belirtilen teknik hususlardan farklılık gösterebilir. Seyir füzesi tehdidi konusunda diğer bir seçenek, aktif stratejilerdir. Uçuş halindeki seyir füzelerinin önlenmesi yerine, bu füzelerin platformları, ilgili tesisleri ve stokları, önleyici bir tarzda imha edilebilir. 99 Böylesi bir askeri strateji, derin taarruz kabiliyetine, yeterli istihbarata, emniyet mesafeli mühimmata, uygun platformlara, operasyonel güvenlik için SEAD (düşman hava savunmasının durdurulması) önlemlerine ve potansiyel su üstü platformlarını korumak için iyi koordine edilmiş hava-deniz muharebe kabiliyetlerine bağlı olacaktır. Türkiye nin böyle bir hareket tarzına uygun güç unsurları şu anda olabilecek en iyi durumda değildir, ancak geleceği ümit vericidir. Birincisi, Türk Hava Kuvvetleri gelecek birkaç on yıl içinde 100 kadar F-35 JSF ye (Müşterek Taarruz Uçağı) sahip olacaktır. 100 İkincisi, Ankara 2006 yılından bu yana kendi ulusal satha atılan seyir füzesi olan SOM u üretmek için çaba harcamaktadır. 101 Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumuna (TÜBİTAK) ve bu kurumun Savunma Sanayii Araştırma ve Geliştirme Enstitüsüne (SAGE) göre, bu füze şu anda 180 km lik bir menzili aşmaktadır, düşman hava savunmalarından kaçınabilmektedir ve F-35 JSF ye entegre edilecektir. 102 Bu nedenle askeri açıdan, F-35 ile SOM un bir platform-akıllı mühimmat kombinasyonu, düşman komuta ve kontrolünü, yer tesislerini, su üstü platformlarını, uçak hangarlarını ve füze depolama tesislerini uzak mesafelerden hedeflemek için fazlasıyla yeterli olacaktır. Üçüncüsü, Türk Hava Kuvvetleri, derin taarruz seçeneklerini ve görevde kalma sürelerini arttırmak için savaş uçaklarına havada yakıt ikmali yapabilen bir KC-135R 103 tanker uçak filosuna sahiptir. Ayrıca Türkiye, on adet A400M ağır nakliye uçağı satın alma sürecindedir. Bu alım, 2018 yılında tamamlanacaktır. Öncelikle bir ağır nakliye unsuru olarak kullanılmakla birlikte, Airbus şirketi A400M nin tanker uçak görevi görmek üzere hızla konfigüre edilebileceğini bildirmektedir. 104 Son olarak Türkiye, operasyonel güvenliği arttırmak amacıyla, AGM-88 anti-radar füzeleri ile donatılmış bir SEAD filosuna (151 inci filo) 105 sahiptir. 106

Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi

Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi -- EDAM TÜRKİYE DE NÜKLEER ENERJİ VE EMNİYETİ Editör : Sinan Ülgen, EDAM Bu araştırma Nuclear Threat Initiative

Detaylı

KIRŞEHİR ULAŞTIRMA RAPORU

KIRŞEHİR ULAŞTIRMA RAPORU 2013 KIRŞEHİR ULAŞTIRMA RAPORU Gökhan GÖMCÜ Kırşehir Yatırım Destek Ofisi 15.04.2013 KIRŞEHİR ULAŞTIRMA RAPORU 1. Karayolu Taşımacılığı Karayolu taşımacılığı, başlangıç ve varış noktaları arasında aktarmasız

Detaylı

5.5. BORU HATLARI 5.5-1

5.5. BORU HATLARI 5.5-1 5.5. BORU HATLARI Türkiye coğrafi ve jeopolitik açıdan çok önemli bir konumda yer almaktadır. Ülkemiz, dünyanın en büyük ham petrol ve doğal gaz rezervlerinin bulunduğu Ortadoğu ve Orta Asya ülkeleri ile

Detaylı

İŞ YATIRIM MENKUL DEĞERLER A.Ş. İŞ SÜREKLİLİĞİ PLANLAMASI A. AMAÇ

İŞ YATIRIM MENKUL DEĞERLER A.Ş. İŞ SÜREKLİLİĞİ PLANLAMASI A. AMAÇ Sayfa No: 1/7 A. AMAÇ Bu politika, nin deprem, yangın, fırtına, sel gibi doğal afetler ile sabotaj, donanım veya yazılım hatası, elektrik ve telekomünikasyon kesintileri gibi önceden tahmin edilebilen

Detaylı

Sayın Büyükelçi, Değerli Konuklar, Kıymetli Basın Mensupları,

Sayın Büyükelçi, Değerli Konuklar, Kıymetli Basın Mensupları, Sayın Büyükelçi, Değerli Konuklar, Kıymetli Basın Mensupları, Bugün, ulusal savunmamızın güvencesi ve bölge barışı için en önemli denge ve istikrâr unsuru olan Türk Silahlı Kuvvetleri nin etkinliğini ve

Detaylı

KITASINDA ETKİN BÖLGESİNDE LİDER ÖNSÖZ

KITASINDA ETKİN BÖLGESİNDE LİDER ÖNSÖZ HAVA KUVVETLERİ KOMUTANLIĞI VİZYON 2035 KITASINDA ETKİN BÖLGESİNDE LİDER ÖNSÖZ Vizyon-2035 Dokümanı, Hv.K.K.lığının geleceğe yönelik hedeflerini belirlemek amacıyla; Dünya ve Türkiye de güvenlik anlayışındaki

Detaylı

Elektrik Altyapılarında Bilgi Güvenliği Riskleri ve Çözümler

Elektrik Altyapılarında Bilgi Güvenliği Riskleri ve Çözümler Elektrik Altyapılarında Bilgi Güvenliği Riskleri ve Çözümler M. Fikret OTTEKİN 27 Nisan 2013 Akıllı Şebekeler Sempozyumu, Ankara Elektrik Altyapı Sistemlerinde Hiyerarşi Çeşitli ürünler Diğer kullanıcılar

Detaylı

FUKUSHIMA KAZASI SONRASI NÜKLEER GÜVENLİK AÇISINDAN ÇIKARTILAN DERSLER

FUKUSHIMA KAZASI SONRASI NÜKLEER GÜVENLİK AÇISINDAN ÇIKARTILAN DERSLER FUKUSHIMA KAZASI SONRASI NÜKLEER GÜVENLİK AÇISINDAN ÇIKARTILAN DERSLER Dr. Serhat KÖSE Türkiye Atom Enerjisi Kurumu 9 Mart 2013 Fizik Mühendisleri Odası 1 İÇERİK Giriş Nükleer Güvenlik Fukushima sonrası

Detaylı

1. Ulaştırma. www.kuzka.gov.tr. TR82 Bölgesi Kastamonu Çankırı Sinop

1. Ulaştırma. www.kuzka.gov.tr. TR82 Bölgesi Kastamonu Çankırı Sinop 1. Ulaştırma Ulaştırma; sermaye, işgücü, hizmetler ve malların ülke düzeyinde ve uluslararası düzeyde en hızlı biçimde hareket etmesi için büyük önem arz etmektedir. Bu altyapının güçlü olmasının yanı

Detaylı

AB CUSTOMS AGENCY ACADEMY

AB CUSTOMS AGENCY ACADEMY Özet Beyan 2013 AB Gümrük Müşavirliği ve Danışmanlık A.Ş Uzmanları Tarafından Hazırlanmıştır Tüm Hakları Saklıdır. https://www.abcustoms.eu SUNUŞ Dış ticaret mevzuatı sıklıkla revizyona tabi tutulması

Detaylı

CEYHAN DA SANAYİ KURULUŞLARI BOTAŞ

CEYHAN DA SANAYİ KURULUŞLARI BOTAŞ CEYHAN DA SANAYİ KURULUŞLARI BOTAŞ AYLAR İTİBARIYLA TAŞINAN HAM PETROL MİKTARLARI (BİN VARİL) "Son 12 Ay" YIL AY IRAK- TÜRKİYE CEYHAN- KIRIKKALE BATMAN- DÖRTYOL 2011 Aralık 12.653 1.739 1.232 17.743 2011

Detaylı

TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ

TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ Ülkü Füsun ERTÜRK Maden atıkları ve Tehlikesiz Atıkların Yönetimi Şube Müdürlüğü Kimya Müh. Antalya, 24-26.04.2012 Maden Atıklarının Yönetimi Projesi

Detaylı

Kaynak: KGM, Tesisler ve Bakım Dairesi, 2023 Yılı Bölünmüş Yol Hedefi. Harita 16 - Türkiye 2023 Yılı Bölünmüş Yol Hedefi

Kaynak: KGM, Tesisler ve Bakım Dairesi, 2023 Yılı Bölünmüş Yol Hedefi. Harita 16 - Türkiye 2023 Yılı Bölünmüş Yol Hedefi ULAŞIM Kara taşımacılığı 2023 hedeflerinde büyük merkezler otoyollarla bağlanırken, nüfusu nispeten küçük merkezlerin bu otoyollara bölünmüş yollarla entegre edilmesi hedeflenmektedir. Harita 16 ve Harita

Detaylı

GENEL RİSK DEĞERLENDİRMESİ ÖRNEK FORMU

GENEL RİSK DEĞERLENDİRMESİ ÖRNEK FORMU GENEL RİSK DEĞERLENDİRMESİ ÖRNEK FORMU Risk Değerlendirme No: Tarih: İşveren: İşyeri Adresi: Yapılan İş Nedir? (Kısaca açıklayınız) İşçi sayısı: Erkek Kadın Çocuk Çırak Öğrenci RİSK DEĞERLENDİRMESİ YAPILMASININ

Detaylı

Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi. Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür

Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi. Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür TEYDEB Ar-Ge Projesi Projenin Adı : Coğrafi bilgi sistemi temelli, mobil

Detaylı

T.C. DEVLET DEMİRYOLLARI İŞLETMESİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İZMİR LİMANI. Turan YALÇIN Liman İşletme Müdürü

T.C. DEVLET DEMİRYOLLARI İŞLETMESİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İZMİR LİMANI. Turan YALÇIN Liman İşletme Müdürü T.C. DEVLET DEMİRYOLLARI İŞLETMESİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İZMİR LİMANI Turan YALÇIN Liman İşletme Müdürü LİMAN Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan Türkçe Sözlük te liman, gemilerin barınarak yük alıp boşaltmalarına,

Detaylı

Emisyon Envanteri ve Modelleme. İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik

Emisyon Envanteri ve Modelleme. İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik Emisyon Envanteri ve Modelleme İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik İçerik Emisyon Envanteri Emisyon Kaynaklarına Göre Bilgiler Emisyon Faktörleri ve Hesaplamalar Modelleme Emisyon Envanteri

Detaylı

GDF SUEZ de Su Ayak İzi ve Su Risklerinin Yönetimi. Peter Spalding: HSE Manager, GDF SUEZ Energy International April 2015

GDF SUEZ de Su Ayak İzi ve Su Risklerinin Yönetimi. Peter Spalding: HSE Manager, GDF SUEZ Energy International April 2015 GDF SUEZ de Su Ayak İzi ve Su Risklerinin Yönetimi Peter Spalding: HSE Manager, GDF SUEZ Energy International April 2015 GDF SUEZ Önemli Rakamlar 2013 de 81,3 milyar gelir 147,400 dünyada çalışan sayısı

Detaylı

AKINCI PALETLİ ZIRHLI MUHAREBE ARACI

AKINCI PALETLİ ZIRHLI MUHAREBE ARACI AKINCI 12 PALETLİ ZIRHLI MUHAREBE ARACI GÖREVE ÖZGÜ ÖZELLIKLER Çok maksatlı görev yeteneği Mekanize / Zırhlı piyade Keşif Düşük ve yüksek yoğunluklu muharebeler Piyade müstakil operasyonları Özel operasyonlar

Detaylı

türkiye de nükleer santral projelerinde göz ardı edilenler

türkiye de nükleer santral projelerinde göz ardı edilenler Baran Bozoğlu TMMOB Çevre Mühendisleri Odası Genel Başkanı türkiye de nükleer santral projelerinde göz ardı edilenler 69 Bilindiği üzere, 26 Nisan 1986 saat 01:23 de Ukrayna nın başkenti Kiev in 140 km

Detaylı

Lojistik. Lojistik Sektörü

Lojistik. Lojistik Sektörü Lojistik Sektörü Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Kasım 014 1 Ulaştırma ve depolama faaliyetlerinin entegre lojistik hizmeti olarak organize edilmesi ihtiyacı, imalat sanayi

Detaylı

LOJİSTİK SEKTÖRÜ BÜYÜME ORANLARI

LOJİSTİK SEKTÖRÜ BÜYÜME ORANLARI RAPOR: TÜRKİYE NİN LOJİSTİK GÖRÜNÜMÜ Giriş: Malumları olduğu üzere, bir ülkenin kalkınması için üretimin olması ve bu üretimin hedefe ulaşması bir zorunluluktur. Lojistik, ilk olarak coğrafyanın bir ürünüdür,

Detaylı

T.C. MEHMET AKİF ERSOY ÜNİVERSİTESİ KİMYASAL, BİYOLOJİK, RADYOLOJİK VE NÜKLEER TEHLİKELERE İLİŞKİN GÖREV YÖNERGESİ

T.C. MEHMET AKİF ERSOY ÜNİVERSİTESİ KİMYASAL, BİYOLOJİK, RADYOLOJİK VE NÜKLEER TEHLİKELERE İLİŞKİN GÖREV YÖNERGESİ T.C. MEHMET AKİF ERSOY ÜNİVERSİTESİ KİMYASAL, BİYOLOJİK, RADYOLOJİK VE NÜKLEER TEHLİKELERE İLİŞKİN GÖREV YÖNERGESİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Yasal Dayanak, Tanımlar ve Kısaltmalar Amaç MADDE 1- (1) Bu

Detaylı

ENERJİ GÜVENLİĞİ ÇALIŞTAYI Türkiye Nükleer Güç Programı 2030

ENERJİ GÜVENLİĞİ ÇALIŞTAYI Türkiye Nükleer Güç Programı 2030 VİZYON BELGESİ(TASLAK) ENERJİ GÜVENLİĞİ ÇALIŞTAYI Türkiye Nükleer Güç Programı 2030 (03-05 Aralık 2015, İstanbul) BÖLÜM 1 Nükleer Güç Programı (NGP) Geliştirilmesinde Önemli Ulusal Politika Adımları Temel

Detaylı

Türkiye nin Nükleer Silahlanmaya Bakışı

Türkiye nin Nükleer Silahlanmaya Bakışı Bilge Strateji, Cilt 5, Sayı 9, Güz 2013, ss.9-13 Türkiye nin Nükleer Silahlanmaya Bakışı 1 Sinan ÜLGEN* Türkiye nin özellikle askeri alandaki nükleer stratejisine baktığımızda nükleer silahlanma konusunun

Detaylı

Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti. Politika ve Strateji Geliştirme. Ozon Tabakasının Korunması. İklim Değişikliği Uyum

Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti. Politika ve Strateji Geliştirme. Ozon Tabakasının Korunması. İklim Değişikliği Uyum Politika ve Strateji Geliştirme Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti Ozon Tabakasının Korunması İklim Değişikliği Uyum 1 Birleşmiş Milletler İklim değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve ilgili uluslararası

Detaylı

1. Hatay Lojistik Zirvesi Açılış Sunumu Hatay ın Gelişmesi İçin Lojistik Çalışmalar 18 Ekim 2012

1. Hatay Lojistik Zirvesi Açılış Sunumu Hatay ın Gelişmesi İçin Lojistik Çalışmalar 18 Ekim 2012 1. Hatay Lojistik Zirvesi Açılış Sunumu Hatay ın Gelişmesi İçin Lojistik Çalışmalar 18 Ekim 2012 Atilla Yıldıztekin Lojistik Yönetim Danışmanı Atilla@yildiztekin.com Lojistik? Son 5 Yılda Türkiye de hazırlanan

Detaylı

İşçi sağlığı ve güvenliğine (İSAGÜ) yönelik önlemlerin alınması ve etkin bir şekilde uygulanması, İSAGÜ bilincinin oluşması ile ilgilidir.

İşçi sağlığı ve güvenliğine (İSAGÜ) yönelik önlemlerin alınması ve etkin bir şekilde uygulanması, İSAGÜ bilincinin oluşması ile ilgilidir. 1. GİRİŞ İşçi sağlığı ve güvenliğine (İSAGÜ) yönelik önlemlerin alınması ve etkin bir şekilde uygulanması, İSAGÜ bilincinin oluşması ile ilgilidir. 1 Limanlar, Türkiye ekonomisinin en önemli destek üniteleridir.

Detaylı

FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ

FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ Sayın Yetkili, CYMSoft-Turksens Fiber Optik Güvenlik Çözümlerimiz ile ilgili tanıtım metinleri ve iletişim bilgilerimiz ekte tarafınıza sunulmuş olup; her türlü sorunuzu cevaplamaktan

Detaylı

ANTARKTİKA TÜRK ARAŞTIRMA İSTASYONU NUN YERİ VE TÜRK KUTUP ARAŞTIRMA GEMİSİ: (Seyir Rotaları, Personel Yapısı, Gemi Kapasitesi)

ANTARKTİKA TÜRK ARAŞTIRMA İSTASYONU NUN YERİ VE TÜRK KUTUP ARAŞTIRMA GEMİSİ: (Seyir Rotaları, Personel Yapısı, Gemi Kapasitesi) ANTARKTİKA TÜRK ARAŞTIRMA İSTASYONU NUN YERİ VE TÜRK KUTUP ARAŞTIRMA GEMİSİ: (Seyir Rotaları, Personel Yapısı, Gemi Kapasitesi) Yük. Müh. Hamdi Sena Nomak* İstanbul Teknik Üniversitesi, Denizcilik Fakültesi

Detaylı

DTD YÖNETİM KURULU BAŞKAN YARDIMCISI TOBB ULAŞTIRMA ve LOJİSTİK MECLİSİ ÜYESİ EBK SERAMİK KÜMESİ ÜYESİ TURKON DEMİRYOLU GENEL MÜDÜR YRD.

DTD YÖNETİM KURULU BAŞKAN YARDIMCISI TOBB ULAŞTIRMA ve LOJİSTİK MECLİSİ ÜYESİ EBK SERAMİK KÜMESİ ÜYESİ TURKON DEMİRYOLU GENEL MÜDÜR YRD. DTD YÖNETİM KURULU BAŞKAN YARDIMCISI TOBB ULAŞTIRMA ve LOJİSTİK MECLİSİ ÜYESİ EBK SERAMİK KÜMESİ ÜYESİ TURKON DEMİRYOLU GENEL MÜDÜR YRD. Multi Modal İmkanlar Mart 2012 2010 yılında sadece Hamburg

Detaylı

Enerji Yatırımları Fizibilite Raporu Hazırlanması Semineri Enerji Yatırımlarının Çevresel ve Sosyal Etkilerinin Değerlendirilmesi 29 Mart 2012

Enerji Yatırımları Fizibilite Raporu Hazırlanması Semineri Enerji Yatırımlarının Çevresel ve Sosyal Etkilerinin Değerlendirilmesi 29 Mart 2012 Enerji Yatırımları Fizibilite Raporu Hazırlanması Semineri Enerji Yatırımlarının Çevresel ve Sosyal Etkilerinin Değerlendirilmesi 29 Mart 2012 H.Bülent KADIOĞLU Çevre Mühendisi Golder Associates Sunum

Detaylı

FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ

FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ Sayın Yetkili, CYMSoft-Turksens Fiber Optik Güvenlik Çözümlerimiz ile ilgili tanıtım metinleri ve iletişim bilgilerimiz ekte tarafınıza sunulmuş olup; her türlü sorunuzu cevaplamaktan

Detaylı

tepav türkiye ekonomi politikaları araştırma vakfı Etki Analizi Kapasitesini Güçlendirerek Çevre Başlığında Uygulama ve Farkındalık Yaratma Projesi

tepav türkiye ekonomi politikaları araştırma vakfı Etki Analizi Kapasitesini Güçlendirerek Çevre Başlığında Uygulama ve Farkındalık Yaratma Projesi tepav türkiye ekonomi politikaları araştırma vakfı Etki Analizi Kapasitesini Güçlendirerek Çevre Başlığında Uygulama ve Farkındalık Yaratma Projesi Danışma Kurulu Toplantısı Ankara, 1 Mayıs 2007 Danışma

Detaylı

Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü

Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi (ÇSED) - Ekler Haziran 2014 Ek 2.1: Ulusal Mevzuat URS-EIA-REP-203876 Genel Çevre Kanunu, Sayı: 2872 ÇED Yönetmeliği

Detaylı

ŞUBE MÜDÜRLÜKLERİ GÖREV TANIMLARI

ŞUBE MÜDÜRLÜKLERİ GÖREV TANIMLARI ŞUBE MÜDÜRLÜKLERİ GÖREV TANIMLARI Valilik Makamının 04/11/2015 tarih ve 1260 Sayılı Olur ları kapsamında şube müdürlüklerinin görev tanımları yeniden düzenlenmiştir. Buna göre; I- PLANLAMA VE ZARAR AZALTMA

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU Temmuz 2014 OZON NEDİR Ozon (O 3 ) üç tane oksijen atomunun birleşmesi ile oluşmaktadır. Ozon, atmosferde

Detaylı

1 Şubat 2015 PAZAR Resmî Gazete Sayı : 29254

1 Şubat 2015 PAZAR Resmî Gazete Sayı : 29254 1 Şubat 2015 PAZAR Resmî Gazete Sayı : 29254 BÜYÜKŞEHİR BELEDİYELERİ VE İL ÖZEL İDARELERİ TARAFINDAN AFET VE ACİL DURUMLAR İLE SİVİL SAVUNMAYA İLİŞKİN YATIRIMLARA AYRILAN BÜTÇEDEN YAPILACAK HARCAMALARA

Detaylı

Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600

Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600 Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600 Başlarken Acil Durum Yönetim Sistemi Kendilerini acil durumlarda da çalışmaya hedeflemiş organizasyon ve kurumların komuta, kontrol ve koordinasyonunu sağlama

Detaylı

YÖN339 Taşımacılık Yönetimine Giriş. Ders - III. Yrd. Doç. Dr. A. Özgür KARAGÜLLE Arş. Grv. Gültekin ALTUNTAŞ

YÖN339 Taşımacılık Yönetimine Giriş. Ders - III. Yrd. Doç. Dr. A. Özgür KARAGÜLLE Arş. Grv. Gültekin ALTUNTAŞ YÖN339 Taşımacılık Yönetimine Giriş Ders - III Yrd. Doç. Dr. A. Özgür KARAGÜLLE Arş. Grv. Gültekin ALTUNTAŞ Giriş Taşıma, taşınacak eşyanın bir başlangıç noktası ile bitiş noktası arasındaki fiziksel hareketi

Detaylı

İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kurulu Çalışma Grupları

İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kurulu Çalışma Grupları İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kurulu Çalışma Grupları İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kurulu altında oluşturulan Çalışma Grupları şunlardır: 1. Sera Gazı Emisyon Azaltımı

Detaylı

2013/101 (Y) BTYK nın 25. Toplantısı. Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] KARAR

2013/101 (Y) BTYK nın 25. Toplantısı. Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] KARAR 2013/101 (Y) Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] BTYK nın 2009/102 no.lu kararı kapsamında hazırlanan ve 25. toplantısında onaylanan Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin koordinasyonunun

Detaylı

TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR. Osman İYİMAYA Genel Müdür

TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR. Osman İYİMAYA Genel Müdür TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR Osman İYİMAYA Genel Müdür Enerji hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olarak başta sanayi, teknoloji,

Detaylı

TAEK in Görevleri ve Yaptığı İşler. Dr. Sinan Aytekin TÜRKÖZ

TAEK in Görevleri ve Yaptığı İşler. Dr. Sinan Aytekin TÜRKÖZ TAEK in Görevleri ve Yaptığı İşler Dr. Sinan Aytekin TÜRKÖZ 17.05.2011 TAEK - ADHK 2 TÜRKİYE ATOM ENERJİSİ KURUMU (1) 1955, Nükleer enerjinin barışcıl amaçlar ile kullanılması (UAEA) 27.08.1956; 6821 Sayılı

Detaylı

Resmî Gazete Sayı : 29361

Resmî Gazete Sayı : 29361 20 Mayıs 2015 ÇARŞAMBA Resmî Gazete Sayı : 29361 TEBLİĞ Orman ve Su İşleri Bakanlığından: HAVZA YÖNETİM HEYETLERİNİN TEŞEKKÜLÜ, GÖREVLERİ, ÇALIŞMA USUL VE ESASLARI HAKKINDA TEBLİĞ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam,

Detaylı

Nükleer Tesislerde Radyasyondan Korunmaya İlişkin Düzenleyici Faaliyetler

Nükleer Tesislerde Radyasyondan Korunmaya İlişkin Düzenleyici Faaliyetler Nükleer Tesislerde Radyasyondan Korunmaya İlişkin Düzenleyici Faaliyetler Dr. Özge Ünver Nükleer Güvenlik Dairesi Türkiye Atom Enerjisi Kurumu I. ULUSAL RADYASYONDAN KORUNMA KONGRESİ 19-21 Kasım 2015 TAEK

Detaylı

Ön Değerlendirme Raporu 16/04/2010. halka arz

Ön Değerlendirme Raporu 16/04/2010. halka arz Ön Değerlendirme Raporu 16/04/2010 halka arz 1 Özet Bilgiler HALKA ARZ VE ORTAKLIK YAPISI Afken Holding in altyapı yatırımları konularında uzmanlaşmış tecrübesi 1976 yılına dayanmaktadır. Günümüzde ana

Detaylı

Fukushima Nükleer Santral Kazası ve

Fukushima Nükleer Santral Kazası ve Nükleer i Nükleer Kazası ve Prof. Dr. Cemal Niyazi Sökmen Nükleer Enerji Mühendisliği Bölümü Hacettepe Üniversitesi 9 Mart 2013 Özet Nükleer i 1 Nükleer i 2 3 4 5 Sahadaki Reaktörler Nükleer i No Tip Koruma

Detaylı

Hem OHSAS 18001 yönetim sisteminde hem de iş güvenliği mevzuatlarında Acil durum hazırlığı ve bu durumda yapılması gerekenler tanımlanmıştır.

Hem OHSAS 18001 yönetim sisteminde hem de iş güvenliği mevzuatlarında Acil durum hazırlığı ve bu durumda yapılması gerekenler tanımlanmıştır. ACİL DURUM Afet olarak değerlendirilen olaylar ve dikkatsizlik, tedbirsizlik, ihmal, kasıt ve çeşitli amaçlarla meydana getirilen olayların tümünün yol açtığı hallerdir. Hem OHSAS 18001 yönetim sisteminde

Detaylı

EKLER. EK 12UY0106-4/A5-2: Yeterlilik Biriminin Ölçme ve Değerlendirmesinde Kullanılacak Kontrol Listesi

EKLER. EK 12UY0106-4/A5-2: Yeterlilik Biriminin Ölçme ve Değerlendirmesinde Kullanılacak Kontrol Listesi EKLER EK 12UY0106-4/A5-1: nin Kazandırılması için Tavsiye Edilen Eğitime İlişkin Bilgiler Bu birimin kazandırılması için aşağıda tanımlanan içeriğe sahip bir eğitim programının tamamlanması tavsiye edilir.

Detaylı

ULAŞIM. AFYONKARAHİSAR 2015 www.zafer.org.tr

ULAŞIM. AFYONKARAHİSAR 2015 www.zafer.org.tr ULAŞIM 2023 kara taşımacılığı hedeflerinde, büyük merkezlerin otoyollarla bağlanırken, nüfusu nispeten küçük merkezlerin bu otoyollara bölünmüş yollarla entegre edilmesi hedeflenmektedir ve Afyonkarahisar

Detaylı

ENERJİ KAYNAKLARI ve TÜRKİYE DİYARBAKIR TİCARET VE SANAYİ ODASI

ENERJİ KAYNAKLARI ve TÜRKİYE DİYARBAKIR TİCARET VE SANAYİ ODASI ENERJİ KAYNAKLARI ve TÜRKİYE DİYARBAKIR TİCARET VE SANAYİ ODASI ENERJİ KAYNAKLARI ve TÜRKİYE Türkiye önümüzdeki yıllarda artan oranda enerji ihtiyacı daha da hissedecektir. Çünkü,ekonomik kriz dönemleri

Detaylı

ÇEVRE BOYUTLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ PROSEDÜRÜ

ÇEVRE BOYUTLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ PROSEDÜRÜ SAYFA NO 1/7 1. AMAÇ VE KAPSAM: Bu prosedürün amacı, TOTM nin faaliyetlerinin ve hizmetlerinin çevre güvenliği üzerinde gerçek veya potansiyel olarak önemli etkileri olabilecek çevresel boyutlarının (yönlerinin),

Detaylı

T.C.ULAŞTIRMA DENİZCİLİK VE HABERLEŞME BAKANLIĞIALTYAPI YATIRIMLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İZMİR ÇEŞMEALTI YAT LİMANI NAZIM İMAR PLANI PLAN AÇIKLAMA RAPORU

T.C.ULAŞTIRMA DENİZCİLİK VE HABERLEŞME BAKANLIĞIALTYAPI YATIRIMLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İZMİR ÇEŞMEALTI YAT LİMANI NAZIM İMAR PLANI PLAN AÇIKLAMA RAPORU T.C.ULAŞTIRMA DENİZCİLİK VE HABERLEŞME BAKANLIĞIALTYAPI YATIRIMLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İZMİR ÇEŞMEALTI YAT LİMANI NAZIM İMAR PLANI PLAN AÇIKLAMA RAPORU Planlama Amacı Ekonomideki gelişmelere bağlı olarak

Detaylı

BURSA TEKNİK ÜNİVERSİTESİ

BURSA TEKNİK ÜNİVERSİTESİ BURSA TEKNİK ÜNİVERSİTESİ YAPI İŞLERİ VE TEKNİK DAİRE BAŞKANLIĞI 2011 MALİ YILI BİRİM FAALİYET RAPORU BURSA 2011 SUNUŞ Üniversitemizin kuruluş aşamasında olması nedeniyle gerek akademik ve idari personel

Detaylı

Dünya Enerji Görünümü 2012. Dr. Fatih BİROL Uluslararası Enerji Ajansı Baş Ekonomisti Ankara, 25 Aralık 2012

Dünya Enerji Görünümü 2012. Dr. Fatih BİROL Uluslararası Enerji Ajansı Baş Ekonomisti Ankara, 25 Aralık 2012 Dünya Enerji Görünümü 2012 Dr. Fatih BİROL Uluslararası Enerji Ajansı Baş Ekonomisti Ankara, 25 Aralık 2012 Genel Durum Küresel enerji sisteminin temelleri değişiyor Bazı ülkelerde petrol ve doğalgaz üretimi

Detaylı

HAZİRAN 2013 MEVZUAT BÜLTENİ. Çevre & İş Güvenliği

HAZİRAN 2013 MEVZUAT BÜLTENİ. Çevre & İş Güvenliği HAZİRAN 2013 MEVZUAT BÜLTENİ Çevre & İş Güvenliği MEVZUATIN ADI : ÇOK TEHLİKELİ İŞLERDE GÖREVLENDİRİLEBİLECEK (C) SINIFI İŞ GÜVENLİĞİ UZMANLARI HAKKINDA TEBLİĞ R. G. TARİHİ / SAYISI : 14.06.2013 / 28677

Detaylı

HAVAALANI TERMİNAL BİNALARI

HAVAALANI TERMİNAL BİNALARI HAVAALANI TERMİNAL BİNALARI Yolcu bagaj süreçleri Bekleme Alanları Doğrusal model (Linear) Park Şekilleri Trafik yoğunluğu az Ana bina iki veya üç katlı olarak inşa edilir.???? Gidiş dönüş yolcu akışı

Detaylı

7.Hafta: Risk ve Risk Analizi. DYA 114 Çevre Koruma. BÜRO YÖNETİMİ ve YÖNETİCİ ASİSTANLIĞI PROGRAMI Yrd.Doç.Dr. Sefa KOCABAŞ

7.Hafta: Risk ve Risk Analizi. DYA 114 Çevre Koruma. BÜRO YÖNETİMİ ve YÖNETİCİ ASİSTANLIĞI PROGRAMI Yrd.Doç.Dr. Sefa KOCABAŞ 7.Hafta: Risk ve Risk Analizi DYA 114 Çevre Koruma BÜRO YÖNETİMİ ve YÖNETİCİ ASİSTANLIĞI PROGRAMI Yrd.Doç.Dr. Sefa KOCABAŞ RİSK ve RİSK ANALİZİ Risk Belirli bir tehlikeli olayın meydana gelme olasılığı

Detaylı

BÖLÜM 11 KÜMÜLATİF ETKİLERİN DEĞERLENDIRILMESI

BÖLÜM 11 KÜMÜLATİF ETKİLERİN DEĞERLENDIRILMESI BÖLÜM 11 KÜMÜLATİF ETKİLERİN DEĞERLENDIRILMESI Sayfa i İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER... İİ TABLOLAR DİZİNİ... İİ ŞEKİLLER DİZİNİ... İİ 11. KÜMÜLATİF ETKİLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ... 1 11.1. GİRİŞ... 1 11.2. TÜRKİYE-YUNANİSTAN

Detaylı

Yeni Çağın Ayırt Edici Yeteneği Kıtaların Buluştuğu Merkezde Yeniden Şekilleniyor.

Yeni Çağın Ayırt Edici Yeteneği Kıtaların Buluştuğu Merkezde Yeniden Şekilleniyor. Yeni Çağın Ayırt Edici Yeteneği Kıtaların Buluştuğu Merkezde Yeniden Şekilleniyor. Günümüz Hava ve Uzay Gücü İnsansız Uçak Sistemlerinin (İUS) Geleceğin Hava Harekâtındaki Rolü Teknolojideki Gelişmelerin

Detaylı

Siber Güvenlik Basın Buluşması. C.Müjdat Altay 15 Haziran 2015

Siber Güvenlik Basın Buluşması. C.Müjdat Altay 15 Haziran 2015 Siber Güvenlik Basın Buluşması C.Müjdat Altay 15 Haziran 2015 Kısaca Netaş Ülkemizin her türlü bilgi ve iletişim teknolojisi ihtiyacını karşılamak için çalışıyoruz. Bugüne kadar gerçekleştirilen birçok

Detaylı

YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE DALGA ENERJİSİ. O.Okan YEŞİLYURT Gökhan IŞIK

YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE DALGA ENERJİSİ. O.Okan YEŞİLYURT Gökhan IŞIK YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE DALGA ENERJİSİ O.Okan YEŞİLYURT Gökhan IŞIK NEDİR BU ENERJİ? İş Yapabilme Yeteneğidir. Canlı Tüm Organizmalar Enerjiye İhtiyaç Duyar. İnsanlık Enerjiye Bağımlıdır. Yaşam

Detaylı

Fukuşima da Neler Oldu

Fukuşima da Neler Oldu Fukuşima da Neler Oldu 1. Ulusal Radyasyondan Korunma Kongresi Ankara Doç. Dr. Şule Ergün Hacettepe Üniversitesi Nükleer Enerji Mühendisliği Bölümü 19 Kasım 2015 Sunum Özeti Fukushima Daiichi Santrali

Detaylı

Enerji sektöründe iklime dayanıklılık geliştirme Deneyimleri: Farklı Ülke Örnekleri

Enerji sektöründe iklime dayanıklılık geliştirme Deneyimleri: Farklı Ülke Örnekleri Enerji sektöründe iklime dayanıklılık geliştirme Deneyimleri: Farklı Ülke Örnekleri Dr Richenda Connell, CTO & Cofounder, Acclimatise Mövenpick Hotel, Ankara 28 April 2015 İklim Değişikliği enerji hizmet

Detaylı

AFET Yönetiminde İleri Teknoloji Kullanımı GÜZ ÇALIŞTAYI. 12-13 Kasım 2013, ANKARA, TÜRKİYE PANEL-1 11:30-13:00

AFET Yönetiminde İleri Teknoloji Kullanımı GÜZ ÇALIŞTAYI. 12-13 Kasım 2013, ANKARA, TÜRKİYE PANEL-1 11:30-13:00 AFET Yönetiminde İleri Teknoloji Kullanımı GÜZ ÇALIŞTAYI 12-13 Kasım 2013, ANKARA, TÜRKİYE PANEL-1 11:30-13:00 AFET Yönetiminde İleri Teknoloji Kullanımı PANEL BAŞKANI Doç. Dr. Dilek Funda KURTULUŞ --->

Detaylı

AVUKAT BÜROSU RİSK DEĞERLENDİRME FORMU

AVUKAT BÜROSU RİSK DEĞERLENDİRME FORMU AVUKAT BÜROSU RİSK DEĞERLENDİRME FORMU İşveren Büro Adresi Yapılan İş Çalışan Sayısı Toplam: Hukuki Danışmanlık, Dava ve İcra İşlemleri Takibi Erkek Kadın Çocuk Stajyer Öğrenci RİSK DEĞERLENDİRMESİ YAPILMASININ

Detaylı

ACİL DURUM MÜDAHALE EKİBİ (ADME) V. İSG KONGRESİ

ACİL DURUM MÜDAHALE EKİBİ (ADME) V. İSG KONGRESİ ACİL DURUM MÜDAHALE EKİBİ (ADME) V. İSG KONGRESİ 1 SUNUM İÇERİĞİ Neden Acil Durum Müdahale Ekibi ne (ADME) ihtiyaç var? ADME nin görev ve sorumlulukları ADME elemanlarının seçilme aşamasında aranacak kriterler

Detaylı

BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Hukuki Dayanak ve Tanımlar

BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Hukuki Dayanak ve Tanımlar TÜRKİYE BİLİMSEL VE TEKNOLOJİK ARAŞTIRMA KURUMU BİLİŞİM VE BİLGİ GÜVENLİĞİ İLERİ TEKNOLOJİLER ARAŞTIRMA MERKEZİ (BİLGEM) KURULUŞ VE İŞLETME YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Hukuki Dayanak ve Tanımlar

Detaylı

MİLLİ GURURU. Türkiye nin. YILMAZ: 2023 TE HEDEFİMİZ 25 MİlYAr DOlAr İHrAcAT YAPMAK

MİLLİ GURURU. Türkiye nin. YILMAZ: 2023 TE HEDEFİMİZ 25 MİlYAr DOlAr İHrAcAT YAPMAK Türkiye nin MİLLİ YILMAZ: 2023 TE HEDEFİMİZ 25 MİlYAr DOlAr İHrAcAT YAPMAK 2015 yılında 5 milyar ciroya ulaşan savunma sanayisi sektörü, 1.7 milyar lık ihracata imza atıyor. Türk savunma sanayisinin her

Detaylı

Rusya nın Yaptırımlarının Türkiye Ekonomisine Olası Etkileri

Rusya nın Yaptırımlarının Türkiye Ekonomisine Olası Etkileri Rusya nın Yaptırımlarının Türkiye Ekonomisine Olası Etkileri Aralık 2015 Eren Demir Uzman Yardımcısı İktisadi Araştırmalar Bölümü 1 Rusya nın Yaptırımlarının Türkiye Ekonomisine Olası Etkileri 24 Kasım

Detaylı

Yrd.Doç.dr. Orhan CERİT

Yrd.Doç.dr. Orhan CERİT Yrd.Doç.dr. Orhan CERİT JEOLOJİK OLAYLAR SONUCU OLUŞAN DOĞAL AFETLER DEPREMLER VOLKANLAR HEYELANLAR (KÜTLE HAREKETLERĠ) METEOROLOJİK OLAYLAR SONUCU OLUŞAN DOĞAL AFETLER SEL BASKINLARI KASIRGA VE TAYFUNLAR

Detaylı

KARAYOLU VE TRAFİK GÜVENLİĞİ MUSTAFA IŞIK KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TRAFİK GÜVENLİĞİ EĞİTİMİ VE PROJE ŞUBESİ MÜDÜRÜ

KARAYOLU VE TRAFİK GÜVENLİĞİ MUSTAFA IŞIK KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TRAFİK GÜVENLİĞİ EĞİTİMİ VE PROJE ŞUBESİ MÜDÜRÜ KARAYOLU VE TRAFİK GÜVENLİĞİ MUSTAFA IŞIK KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TRAFİK GÜVENLİĞİ EĞİTİMİ VE PROJE ŞUBESİ MÜDÜRÜ ŞİŞLİ 10 CAN KAYBI SOMA 301 CAN KAYBI VAN 604 CAN KAYBI JAPONYA 15.828 CAN KAYBI ÖLÜ

Detaylı

ENERJİ. KÜTAHYA www.zafer.org.tr

ENERJİ. KÜTAHYA www.zafer.org.tr ENERJİ 2011 yılı sonu itibarıyla dünyadaki toplam enerji kaynak tüketimi 12.274,6 milyon ton eşdeğeri olarak gerçekleşmiştir. 2011 yılı itibarıyla dünyada enerji tüketiminde en yüksek pay %33,1 ile petrol,

Detaylı

AVRUPA ENERJİ BORU HATLARI

AVRUPA ENERJİ BORU HATLARI AVRUPA ENERJİ BORU HATLARI GÜNEY GAZ KORİDORU PROJELERİ ÇELİK BORU İMALATÇILARI DERNEĞİ 2012 AVRUPA ENERJİ BORU HATLARI GÜNEY GAZ KORİDORU PROJELERİ 1. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi (TANAP)

Detaylı

ÇALIŞANLARIN PATLAYICI ORTAMLARIN TEHLİKELERİNDEN KORUNMASI HAKKINDA YÖNETMELİK

ÇALIŞANLARIN PATLAYICI ORTAMLARIN TEHLİKELERİNDEN KORUNMASI HAKKINDA YÖNETMELİK ÇALIŞANLARIN PATLAYICI ORTAMLARIN TEHLİKELERİNDEN KORUNMASI HAKKINDA YÖNETMELİK Y r d. D o ç. D r. Fu a t Y I L MAZ G a z iantep Ü n i versitesi M a k ine M ü h endi sliği B ö lümü PATLAYICI ORTAM Patlayıcı

Detaylı

BÖLÜM I KÜRESEL LOJİSTİK KAVRAMI ve LOJİSTİK ÜSLER

BÖLÜM I KÜRESEL LOJİSTİK KAVRAMI ve LOJİSTİK ÜSLER İÇİNDEKİLER BÖLÜM I KÜRESEL LOJİSTİK KAVRAMI ve LOJİSTİK ÜSLER 1.1. Küresel Ulaştırma Pazarı ve Yatırım Harcamalarındaki Eğilimler 1.2. Küresel Lojistik Anlayışının Gelişimi ve Temel Entegrasyon Türleri

Detaylı

ERPİLİÇ ENTEGRE TESİSLERİ

ERPİLİÇ ENTEGRE TESİSLERİ ERPİLİÇ ENTEGRE TESİSLERİ ACİL EYLEM PROSEDÜRÜ REVİZYON REVİZYON NO AÇIKLAMA TARİH 0 YENİ YAYIN 27.12.2013 FİRMA GENEL BİLGİ Konum: Bölge: Üretim kapasitesi: Personel: Erkek Kadın Toplam ACİL DURUM EYLEM

Detaylı

AFET VE ACİL DURUMLARDA EMNİYET HAVACILIK

AFET VE ACİL DURUMLARDA EMNİYET HAVACILIK AFET VE ACİL DURUMLARDA EMNİYET HAVACILIK İÇERİK 1- EMNİYET HAVACILIK DAİRE BAŞKANLIĞI 2- HAVA ARAÇLARININ TABİİ AFETLERDEKİ ROLÜ 3- EMNİYET HAVA ARAÇLARININ TEKNOLOJİK ÖZELLİKLERİ POLİS HAVACILIK 1940-

Detaylı

Quintiles tedarikçiler için davranış kuralları

Quintiles tedarikçiler için davranış kuralları Quintiles tedarikçiler için davranış kuralları 2 Quintiles, sürdürülebilir iş uygulamalarına bağlıdır. Uluslararası olarak kabul gören standartlara dayanan bu Tedarikçiler için Davranış Kuralları ( Kurallar

Detaylı

Bilgi Teknolojisi Çözümleri

Bilgi Teknolojisi Çözümleri Bilgi Teknolojisi Çözümleri ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ İdari ve Mali İşler Daire Başkanlığı KİMYASAL, BİYOLOJİK, RADYOLOJİK VE NÜKLEER TEHLİKELERE DAİR GÖREV YÖNERGESİ ADANA Ç. Ü. İ d a r i v e M a l i İ ş

Detaylı

ACİL DURUM PLANLARI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KİMYASALLAR YÖNETİMİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI

ACİL DURUM PLANLARI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KİMYASALLAR YÖNETİMİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KİMYASALLAR YÖNETİMİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI ACİL DURUM PLANLARI Kimyasallar Yönetimi Dairesi Başkanlığı Endüstriyel ve Kimyasal Kazalar Şubesi Müdürlüğü Ankara, 2010 Giriş Yönetmelik

Detaylı

Yenilebilir Enerji Kaynağı Olarak Rüzgar Enerjisi

Yenilebilir Enerji Kaynağı Olarak Rüzgar Enerjisi Yenilebilir Enerji Kaynağı Olarak Rüzgar Enerjisi İbrahim M. Yağlı* Enerji üretiminde Rüzgar Enerjisinin Üstünlükleri Rüzgar enerjisinin, diğer enerji üretim alanlarına göre, önemli üstünlükleri bulunmaktadır:

Detaylı

Dünyada Enerji Görünümü

Dünyada Enerji Görünümü 22 Ocak 2015 Dünyada Enerji Görünümü Gelir ve nüfus artışına paralel olarak dünyada birincil enerji talebi hız kazanmaktadır. Özellikle OECD dışı ülkelerdeki artan nüfusun yanı sıra, bu ülkelerde kentleşme

Detaylı

TEHLİKELİ KİMYASAL MADDELERİN OLUŞTURDUĞU RİSKLER İÇİN GENEL ve ÖZEL ÖNLEME YÖNTEMLERİ

TEHLİKELİ KİMYASAL MADDELERİN OLUŞTURDUĞU RİSKLER İÇİN GENEL ve ÖZEL ÖNLEME YÖNTEMLERİ TEHLİKELİ KİMYASAL MADDELERİN OLUŞTURDUĞU RİSKLER İÇİN GENEL ve ÖZEL ÖNLEME YÖNTEMLERİ Dr. Fatma IŞIK COŞKUNSES İSG Uzmanı / İSGÜM Kimyasal maddeler sanayimizin ve günlük yaşantımızın içinde bir çok alanda

Detaylı

Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi. TÜRKİYE DE SİBER GÜVENLİK VE NÜKLEER ENERJİ Editör: Sinan Ülgen, EDAM Yardımcı Editör: Grace Kim, EDAM

Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi. TÜRKİYE DE SİBER GÜVENLİK VE NÜKLEER ENERJİ Editör: Sinan Ülgen, EDAM Yardımcı Editör: Grace Kim, EDAM Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi TÜRKİYE DE SİBER GÜVENLİK VE NÜKLEER ENERJİ Editör: Sinan Ülgen, EDAM Yardımcı Editör: Grace Kim, EDAM Araştırmacılar: Doç. Dr. Salih Bıçakcı, Kadir Has Üniversitesi

Detaylı

Hazırlayan Selma KILIÇ Destek Hizmetler Müdürlüğü Ġlkyardım ve Afet Birim Sorumlusu Afet ÇalıĢmaları Koordinatörü selmakl@hacettepe.edu.

Hazırlayan Selma KILIÇ Destek Hizmetler Müdürlüğü Ġlkyardım ve Afet Birim Sorumlusu Afet ÇalıĢmaları Koordinatörü selmakl@hacettepe.edu. Hazırlayan Selma KILIÇ Destek Hizmetler Müdürlüğü Ġlkyardım ve Afet Birim Sorumlusu Afet ÇalıĢmaları Koordinatörü selmakl@hacettepe.edu.tr 0312 305 4350 Başbakanlık AFAD, KBRN yönetmelik çalışması sonucunda

Detaylı

AR& GE BÜLTEN. Enerjide Yeni Ufuklara

AR& GE BÜLTEN. Enerjide Yeni Ufuklara Enerjide Yeni Ufuklara Nurel KILIÇ Enerji yol haritalarının oluşturulduğu dünyada, yapısal değişim gözleniyor. Ülkemizi coğrafi/stratejik konumu gereği çok yakından etkileyen bu süreçte ülkemiz için çizilen

Detaylı

13013 تيوكلا - ةافص لا 2921 :ب.ص (965) (965) :نوفلت (965) :ص كاف

13013 تيوكلا - ةافص لا 2921 :ب.ص (965) (965) :نوفلت (965) :ص كاف ص.ب: 2921 ال صفاة - الكويت 13013 تلفون: (965) 2999000-2999802 (965) فاك س: (965) 2999891 www.kuwait-fund.org Türkiye ve Kuveyt Devleti Kalkınmada Ortak Kuveyt Fonu nun Türkiye Cumhuriyeti ne Katkıları

Detaylı

İŞYERLERİNDE ACİL DURUMLAR HAKKINDA YÖNETMELİK TASLAĞI

İŞYERLERİNDE ACİL DURUMLAR HAKKINDA YÖNETMELİK TASLAĞI Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından: İŞYERLERİNDE ACİL DURUMLAR HAKKINDA YÖNETMELİK TASLAĞI BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 - (1) Bu Yönetmeliğin amacı, işyerlerinde acil

Detaylı

İSG PLANLAMA RİSK DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜ

İSG PLANLAMA RİSK DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜ SAYFA NO 1/6 1. AMAÇ KAPSAM: Hastanede yeni bir bölüm açarken veya devam eden bölümlerin tehlikelerinin belirlenmesi, risklerin değerlendirilmesi, İSG programlarının oluşturulması ve gerekli kontrol ölçümlerinin

Detaylı

KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI

KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR. SEVİM BUDAK Nükleer Enerji ve Nükleer Kirlilik Nükleer Enerji nedir? İlk Bomba Denemeleri

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI

AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ ve ÇEVRE Avrupa Birliği Bakanlığı Sunum İçeriği AB ve Çevre- Temel ilkeler AB ve İklim Değişikliği AB ve Su Kalitesi AB ve Atık Geri Dönüşümü Müzakere sürecinde

Detaylı

FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ

FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ FIBER OPTIK GÜVENLİK ÇÖZÜMÜ Sayın Yetkili, CYMSoft-Turksens Fiber Optik Güvenlik Çözümlerimiz ile ilgili tanıtım metinleri ve iletişim bilgilerimiz ekte tarafınıza sunulmuş olup; her türlü sorunuzu cevaplamaktan

Detaylı

GÜMÜŞHANE TİCARET VE SANAYİ ODASI

GÜMÜŞHANE TİCARET VE SANAYİ ODASI (2015) GÜMÜŞHANE TİCARET VE SANAYİ ODASI İRAN ANLAŞMASININ TÜRKİYE ÜZERİNE POTANSİYEL ETKİLERİ İRAN ANLAŞMASININ TÜRKİYE ÜZERİNE POTANSİYEL ETKİLERİ İran ın nükleer programı üzerine dünya güçleri diye

Detaylı

BÜYÜK ENDÜSTRİYEL KAZALARIN KONTROLÜ HAKKINDA YÖNETMELİK VE UYGULAMALARI

BÜYÜK ENDÜSTRİYEL KAZALARIN KONTROLÜ HAKKINDA YÖNETMELİK VE UYGULAMALARI BÜYÜK ENDÜSTRİYEL KAZALARIN KONTROLÜ HAKKINDA YÖNETMELİK VE UYGULAMALARI BÜYÜK ENDÜSTRİYEL KAZALARIN KONTROLÜ HAKKINDA YÖNETMELİK Yönetmelik AB nin 96/82/EC sayılı Tehlikeli Maddeleri İçeren Büyük Endüstriyel

Detaylı

Ek 6.2: Bugüne Kadar Gerçekleştirilmiş Olan Paydaş Katılım Faaliyetleri 1 1

Ek 6.2: Bugüne Kadar Gerçekleştirilmiş Olan Paydaş Katılım Faaliyetleri 1 1 Ek 6.2: Bugüne Kadar Gerçekleştirilmiş Olan Paydaş Katılım Faaliyetleri 1 1 1 Proje, ÇED prosedürlerine ilişkin hususların netleştirilmesi amacıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Dışişleri Bakanlığı

Detaylı

İRAN'a nakl i ye taşım a ların güvenli, zamanında ve daha minimum sürede ekonomik olarak müşterilerimize ulaşmasını ilke edinmiş

İRAN'a nakl i ye taşım a ların güvenli, zamanında ve daha minimum sürede ekonomik olarak müşterilerimize ulaşmasını ilke edinmiş İRAN'a nakl i ye taşım a ların güvenli, zamanında ve daha minimum sürede ekonomik olarak müşterilerimize ulaşmasını ilke edinmiş ŞAH LOJİSTİK uluslararası müşterilerimizin her türlü memnuniyeti odaklı

Detaylı

Tablo 15.1.1 No Yürürlükteki AB mevzuatı Taslak Türk mevzuatı Kapsam Sorumlu kurum Yayım tarihi 1 2003/55/AT ve 2004/67/AT sayılı Direktifler

Tablo 15.1.1 No Yürürlükteki AB mevzuatı Taslak Türk mevzuatı Kapsam Sorumlu kurum Yayım tarihi 1 2003/55/AT ve 2004/67/AT sayılı Direktifler FASIL 15 ENERJİ Öncelik 15.1 Enerji Topluluğu Antlaşmasına olası üyelik amacı da dikkate alınarak gaz ve elektrik iç piyasası ile elektriğin sınır ötesi ticaretine ilişkin müktesebata uyumun ve ilgili

Detaylı

7. İGY Zirve Ankara 2014. Ali Şahin Eğitim Satış Koordinatörü Yüksekte Çalışma ve Kurtarma Eğitmeni IOSH Tek./Irata L3/KKD Kontrolörü

7. İGY Zirve Ankara 2014. Ali Şahin Eğitim Satış Koordinatörü Yüksekte Çalışma ve Kurtarma Eğitmeni IOSH Tek./Irata L3/KKD Kontrolörü 7. İGY Zirve Ankara 2014 Ali Şahin Eğitim Satış Koordinatörü Yüksekte Çalışma ve Kurtarma Eğitmeni IOSH Tek./Irata L3/KKD Kontrolörü Yüksekte Çalışmanın Temel Prensipleri Yüksekte Çalışma Kontrol Hiyerarşisi

Detaylı