Bitkisel Üretimde IĢık Ölçümü

Transkript

1 Bitkisel Üretimde IĢık Ölçümü Mustafa VATANDAġ 1, Ali Bülent KOÇ 2, Caner KOÇ 3, Önder UYSAL 4 1 Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Makinaları Bölümü, Ankara 2 University of Missouri Agricultural Systems Management Department, USA 3 South Dakota State University Agricultural and Biosystems Engineering Department, USA 4 Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Makinaları Bölümü, Isparta [email protected] Özet: IĢık bitkisel üretim için vazgeçilmez bir enerjidir. Yoğun tarımın gittikçe yaygınlaģtığı günümüzde, dıģ mekanların yanında serada üretim büyük bir önem kazanmıģtır. Özellikle sera üretiminde kontrol edilmesi gereken en önemli parametrelerden birisi, fotosentezde etkin ıģıma (PAR) düzeyidir. Bu çalıģmada PAR ölçümüne iliģkin teorik temeller incelenmiģ, ölçü aletleri ve ölçme ilkeleri üzerinde durularak; ölçüme ait mevcut mühendislik pratiği yeni geliģmelerin ıģığı altına gözden geçirilmiģtir. Anahtar kelimeler: Fotosentezde etkin ıģıma, PAR ölçümü, PAR kuantum algılayıcı. Measurement of Light in Crop Production Abstract: Light is an indispensible energy source for crop production. As agricultural practices are becoming more and more intensive, crop production in greenhouses in addition to field production is gaining significant importance. One of the most important parameters that needs to be controlled during crop production in greenhouses is the level of photosynthetically active radiation (PAR). In this study, theoretical foundations of PAR measurements were analyzed and focusing on the measurement principles and devices, current measurement practices under the light of new developments were reviewed. Keywords: Photosynthetically active radiation, PAR measurement, PAR quantum sensor. GĠRĠġ IĢık-Bitki EtkileĢimi IĢık, genellikle güneģ ıģımasının gözle görülür bölümünü anlatmak amacıyla kullanılan bir sözcüktür. Gerçekte insan gözü, çok geniģ bir dalga boyu aralığında yer alan güneģ ıģımasının çok küçük bir bölümünü algılayabilmektedir. Bitkiler ise insan gözünün de görme aralığında yer alan nm dalga boyu aralığındaki ıģığı fotosentez amacıyla kullanmaktadırlar. Bu dalga boyu aralığındaki ıģıma, fotosentezde etkin ıģıma (photosenthetically active radiation, PAR) olarak adlandırılmaktadır. Ancak bitkilerin fotosentez için bu aralıkta gereksinim duydukları ıģığın enerji düzeyi, insan gözüne göre genel olarak daha yüksek ve dalga boyuna göre farklıdır. Gerçekten de ıģığın biyolojik etkisi, çok kuvvetli bir Ģekilde dalga boyuna ve içerdiği enerji miktarına bağlı olmaktadır (McCree 1973). Bitki tarafından alınan ıģık enerjisi, bir dizi tepkimeyle tarımsal üretim yönünden nihai olarak meyve ve biyokütleye dönüģtürülmektedir (ġekil 1). Fotosentez, ıģık dalga boyunun fonksiyonu olan fotokimyasal bir süreçtir. Dalga boyunun fonksiyonu olmakla beraber, kırmızı ve daha az miktarda mavi ıģık klorofil tarafından absorbe edilerek kullanılmaktadır. Fotosentezle ilgili olan bir diğer nokta da, belirli bir dalga boyundaki ıģığın yanı sıra ortama baģka dalga boyundaki ıģığın eklenmesinin; fotosentez hızını artırabilmesidir. Bu durum yapay aydınlatmada göz önüne alınması gerekli bir husus olarak ortaya çıkmaktadır (Yağcıoğlu 1986). Bitkilerin çimlenebilmesi ya da büyüyebilmesi için gerekli olan kaliteli ıģık, nm dalga boyu aralığında bulunan değiģik renkleri uygun oranlarda içeren ıģık olarak bildirilmektedir. Bu ıģık pratikte parlak güneģli bir yaz öğleden sonrası ıģığı olarak nitelenmektedir. Böyle bir günde ıģımanın göreceli dağılımındaki Kırmızı ıģık (660 nm)/ Uzak kırmızı ıģık (730 nm) oranı 1 e eģit olmaktadır. 393

2 GÜNEŞTEN GELEN YILLIK TOPLAM IŞIMA ( MJ/m 2 yıl) % 100 ĠKLĠM UYKU DÖNEMĠ YETİŞTİRME DÖNEMİ BOYUNCA TOPLAM ENERJİ GİRDİSİ % 70 PAR BÖLGESĠNĠN DIġINDA KALAN IġIMA YETİŞTİRME DÖNEMİNDE ELDE EDİLEN PAR DÜZEYİ % 35 YARARLANILAMAYAN IġIMA BAHÇE TASARIMI ve YAPRAK ALAN ĠNDEKSĠ YETİŞTİRME DÖNEMİNDE IŞIK ALIMINA BAŞLAMA % 15 BAĞLANAMAYAN IġIMA FOTOSENTEZ IŞIK ENERJİSİNİN BİYOKÜTLEYE DÖNÜŞÜMÜ % 4 SOLUNUM KAYNAK / ĠġLEME ÖZÜMLENEN MADDELERİN BÖLÜŞÜMÜ % 2 MEYVE VERĠMĠ % 1 DAL-YAPRAK VERĠMĠ % 1 ġekil 1. Elmada yıllık toplam güneģ ıģımasıyla sağlanan enerjinin meyve ve biyokütleye dönüģüm derecesi (Wunsche 1993). 394

3 Bu oranın 1 in altına inmesi, çoğu zaman günıģığına destek yapay aydınlatma gereksinimi doğurmaktadır. Ancak farklı yapay ıģık kaynaklarının geliģigüzel kullanımı, sahip oldukları farklı dalga boyu karakteristikleri nedeniyle; bu oranın her zaman doğru değere sahip olmasını sağlayamamaktadır (Anonymous 2010). Sera ortamı ya da yetiģtirme odalarında kültürü yapılan pek çok bitkinin üretimi için gerekli olan ortalama PAR değeri 26 mol.m -2.gün -1 olarak bildirilmektedir. Bu ortalama değer, anlık ölçümlerde 24 saat boyunca 300 µmol.m -2.s -1 ya da 12 saat boyunca 600 µmol.m -2.s -1 değerinde bir ıģınım gerektirmektedir. Yaz aylarında güneģten gelen ıģınım enerjisi bu değerleri sağlamada çoğu zaman yeterli olabilmektedir. Ancak kıģın bulutlu günlerde elde edilen PAR değerleri yörelere göre değiģmekle beraber bunun üçte birinden daha az olabilmektedir (Tibbitts et al 1994). PAR gereksinimi çiçek ve çeģitli sebzeler için hazırlanan ıģık kartlarıyla açıklanmaktadır. Verilerin incelenmesi, yüksek kaliteli üretim için uygun sıcaklık ve suyla birlikte; ıģık gereksiniminin de karģılanması gereğini ortaya koymaktadır. Bu durumda yapay aydınlatma, güneģ ıģığına destek olarak ya da bazı uygulamalarda tek baģına kullanılabilecek bir seçenek olarak ortaya çıkmaktadır. Seralarda yapay aydınlatma üç ana amaç için uygulanmaktadır. Bunlar anlık ya da günlük toplam aydınlatma gereksiniminin karģılanması, yeknesak bir aydınlatmanın sağlanması ve fotoperiyodizm uygulamaları olarak sıralanabilmektedir. GüneĢ ıģığına destek yapay aydınlatma, üreticiye çeģitli yararlar sağlayabilmektedir. Bunlar arasında güneģ ıģığına bağımlılığın azalması, belli koģullarda verim ve kalite artıģı, daha kısa yetiģtirme zamanı, yetiģtirme evrelerinin kontrolu ve pazara zamanında sunma olanağının elde edilmesi sayılabilmektedir. Belirtilen amaçlara ulaģmada, ticari seralar için genel olarak µmol.m -2.s -1 aralığında bir PAR düzeyinin gerekli olduğu bildirilmektedir (Anonymous 2005). GüneĢ ıģımasıyla sağlanan PAR düzeyini etkileyen etmenler konusunda yapılan çalıģmalar çok yeni olmamakla birlikte, yaygın değildir. GüneĢten dünyaya ulaģan toplam ıģımanın PAR içeriği mevsimsel olarak çok az farklılık göstermekle beraber, bulutlanmaya bağlıdır (Jacovides et al 2003). Önceleri sadece meteorolojik çalıģmalara konu olan bu durum, sera ortamında üretim ve endüstriyel tarım uygulamalarının yaygınlaģmasıyla, tarım mühendisliğinin ilgi alanına girmiģtir (Yağcıoğlu ve ark. 2004). Son yıllarda sera otomasyonu, enerji etkinliğini artırmaya ve tasarruf sağlamaya dönük akıllı aydınlatma sistemleri gibi konuların öneminin artmasıyla, PAR ölçümü de gerekli hale gelmiģtir. Fiziksel Esaslar IĢık ölçümünde esas olarak radyometrik (ıģımölçümsel) ve fotometrik (ıģılölçümsel) olarak gruplandırılan büyüklükler ölçülmektedir. Radyometrik parametreler ıģık kaynağıyla, fotometrik parametreler ise insan gözünün görme aralığıyla bağlantılı olarak aydınlatılan yerle ilgilidir. Radyometrik parametreler içinde en çok kullanılanı parlama ya da ıģınsal aydınlık (irradiance) olarak adlandırılan ve çoğunlukla (W/m 2 ) birimiyle ifade edilen büyüklüktür. IĢınsal aydınlık aydınlatma alanının birimi baģına, kaynaktan yayılan ıģıma gücü olarak tanımlanmaktadır. Bir ıģık kaynağından yayılan 1 W lık ıģıma gücü ise, insan gözünün aydınlıkta en duyarlı olduğu 555 nm dalga boyunda 683 lm lik ıģık akısına karģılık gelmektedir (Ryer 1997). Radyometrik parametrelerin bir diğeri de ıģık verimi (efficacy) olup (lm/w) birimiyle ifade edilmektedir. IĢık verimi, ıģık kaynağı tarafından üretilen ıģık akısının tüketilen elektriksel güce oranı olarak ifade edilmektedir (Yavuzcan 1990). Fotometrik parametreler içinde ise en çok karģılaģılanı, aydınlık Ģiddeti ya da ıģıksal akı yoğunluğu (illuminance) olarak adlandırılan ve (lx) birimiyle ifade edilen büyüklüktür. Ters kare yasasına göre bir yüzeyin aydınlık Ģiddeti, yüzeyin ıģık kaynağından olan dikey uzaklığının karesiyle ters orantılı olarak değiģmektedir. IĢık akısı (lm) ve aydınlanan yüzey alanı (m 2 ) bilindiğinde, bu iki büyüklüğün birbirine oranı (lx) birimiyle elde edilebilmektedir (Yavuzcan 1990). Fotometre (aydınlıkölçer) adı verilen ölçü aleti, insan gözünün ıģık duyarlığına göre tanımlanan (lx) birimiyle ölçüm yapmaktadır. Fotosentezde etkin ıģıma (PAR) ölçümleri, bitkilerin gereksinim duyduğu nm dalga boyu aralığındaki ıģığın foton (ıģıközü) miktarının belirlenmesine dayanmaktadır. Bu nedenle PAR ölçümleri fotosentetik foton akısı yoğunluğu 395

4 (photosenthetic photon flux density, PPFD) ölçümü olarak da ifade edilmektedir. PAR dalga boyu aralığı, nm aralığındaki güneģ ıģımasının yaklaģık % 12 lik bölümünde yer almasına karģın, ıģıma enerjisinin yaklaģık % 45 lik bölümünü içermektedir (Anonymous 2005). Fotometrik ölçüm yöntemlerine benzer Ģekilde yapılan PAR ölçümlerinde, ölçülen büyüklük(mol.m -2. s -1 ) ya da (µmol.m -2.s -1 ) birimleriyle ifade edilmektedir. Ancak farklı dalga boyundaki ıģık fotonlarının sahip olduğu enerji düzeyleri de farklı olduğu için, çeģitli ıģık kaynakları için elde edilen PAR değerleri de farklı olmaktadır. Kuantum teorisine göre bir fotonun taģıyabileceği enerji, Q = ( h. c ) / λ eģitliğiyle ifade edilmektedir (Ryer 1997). Burada; Q : Fotonun sahip olduğu enerji (J), h : Planck sabiti (6, J.s), c : IĢık hızı (2, m/s) λ : Dalga boyu (m) dir. Radyometrik, fotometrik ve PAR ölçüm birimleri arasında doğrudan dönüģüm yapılamamaktadır. Çünkü bu büyüklükler dalga boyu parametresine bağlı olarak tanımlanmaktadır. Ancak uygulamada çoğu zaman, yapılan PAR ölçümlerinden (X), ıģık kaynağının ıģıksal aydınlık değeri (Y) hesaplanmak istenmektedir. Bunun için yukarıdaki eģitlik Avogadro sayısı (1 mol = 6, foton) ve belirli bir dalga boyu için düzenlendiğinde, ölçülen aydınlık Ģiddetinin 5600 lx olduğunu ortaya koymaktadır. Buna karģın güneģten farklı bir ıģık kaynağı, örneğin soğuk beyaz ıģık veren bir fluorıģıl lambada 100 µmol.m -2.s -1 değerindeki PAR düzeyi, 44,4 W/m 2. % 45 = 19,98 W/m 2 değerindeki bir güneģ ıģımasından elde edilebilmektedir. Söz konusu bu ölçümde aydınlık Ģiddeti ( nm aralığı için) 7400 lx olmaktadır (Anonymous 2005). Aydınlık Ģiddeti ölçümlerinde ıģık kaynağı ile ölçme aleti arasındaki uzaklık önemli bir parametredir. IĢıksal aydınlık ölçümlerinin mümkün olduğunca kaynağı görecek Ģekilde yapılması istenirken, aydınlık Ģiddeti ölçümü bundan farklılık göstermektedir. Çünkü aydınlık Ģiddeti, bulunulan ortamın hemen her yerinde olması gereken bir konfor parametresidir. Bu nedenle insanın bulunduğu tarımsal üretim ortamları için asgari aydınlık Ģiddeti değerlerine gereksinim duyulmaktadır. Diğer yandan benzer asgari aydınlık Ģiddeti değerleri belirli hayvansal üretim kolları için de tanımlı ve gereklidir. Uygulamada aydınlıkölçer bir aletle belirlenen ölçüm değerinden (lx), kaynağın ıģık akısı değerine ulaģmak gerekli olabilmektedir. Burada aydınlatma alanını belirlemek genellikle zor olduğu için, lx boyutundan lm boyutuna pratik bir dönüģüm gerekli olmaktadır. Bu amaçla ġekil 2 de gösterilen ve ıģığın dağılmasının ihmal edildiği türden bir ölçüm için, Ryer (1997) tarafından açıklanan dönüģüm yöntemine ait akıģ diyagramı ġekil 3 de görülmektedir. Y = ( 119,617. X ) / λ dönüģüm formülüne ulaģılabilmektedir. Bu formülde, Y : Parlama ya da ıģıksal aydınlık (W/m 2 ), X : Ölçülen PAR düzeyi (µmol.m -2.s -1 ), λ : Dalga boyu (nm) dir. Literatür bilgileri nm aralığındaki güneģ ıģımasının ıģıksal aydınlığı 48,3 W/m 2 değerindeyken, bunun yaklaģık olarak % 45 inin PAR dalga boyu aralığında ( nm) yer aldığını (48,3 W/m 2. % 45 = 21,74 W/m 2 = 100 µmol.m -2.s -1 ) ve bu esnada ( nm) görünür ıģık dalga boyu aralığı için ġekil 2. Geometrik dönüģüm örneği (Ryer 1997). 396

5 Ters kare yasasına göre ıģık kaynağından 1 m uzaklıktaki aydınlık Ģiddeti (E 1 ) : E 1 =(d 2 /d 1 ) 2.E 2 =(3,162/1,0) 2.22=220 lm/m 2 lm/m 2 den lm/sr ye dönüģüm: 220 lm/m 2. 1 m 2 /sr = 220 lm/sr (1 m uzaklık için) (sr: steradyan) Lamba için katı açı (solid angle) (W) hesabı: α = = 330 için W=2.π [1- cos(α/2)]=2.π[1-cos(330 /2)]=12,35 sr Lambanın oluşturduğu aydınlık şiddeti: 220 lm/sr. 12,35 sr = 2717 lm ġekil 3. DönüĢüm yöntemine ait akıģ diyagramı (Ryer ÖLÇME PRATĠĞĠ Ölçü Aletleri Piranometre 1997). Piranometreler, toplam güneģ ıģınımını ölçmek amacıyla kullanılan aletlerdir. Bu cihazların algılayıcıları sadece açık alandaki günıģığı için uygun olduğundan, bitki örtüsünün altında, akıllı aydınlatma sistemlerinde, sera içinde ya da yansımıģ güneģ ıģımasının ölçümünde kullanılamamaktadır. Ancak piranometrik ölçümler ile PAR ölçümleri arasındaki iliģkilerin deneysel olarak gösterildiği çalıģmalar bulunmaktadır (Ting and Giacomelli 1987). Piranometrelerin uygulamada karģılaģılan tiplerinin dalga boyu aralığı nm ye, ölçebildikleri en büyük ıģınsal aydınlık değeri ise 4000 W/m 2 ye kadar çıkabilmektedir. Aydınlıkölçer Aydınlıkölçer olarak kullanılan ölçü aletlerine fotometre ya da lüksmetre adı da verilmektedir. Bu tip ölçü aletlerinde kullanılan algılayıcılar, insan gözünün ıģığa olan duyarlığına uygun bir karakteristik göstermektedirler. Ġnsan gözünün ıģık duyarlığını ortaya koyan eğri, CIE (International Commission on Illumination) tarafından Standart Gözlemci Eğrisi olarak tanımlanmıģtır. Dolayısıyla bu tip aletlerle yapılan ölçümün doğruluğu, insan gözünün ıģık tepkisine ne kadar yakın ölçüm yapabildiğine bağlı olmaktadır. Aydınlıkölçer aygıtlar iç ve dıģ ortam ile endüstriyel aydınlatmada, pasif güneģ enerjisi ölçümünde, mimari uygulamalarda ve gerektiğinde biyolojik sistemlerde ıģıksal akı yoğunluğu ölçümü için kullanılabilmektedir. Bitkisel üretimde önceleri ıģık ölçümü için kullanılan bu cihazların, ölçümlerin günümüzde PAR veya ıģınsal aydınlık büyüklükleri için yapılabilmesinden dolayı önemi kalmamıģtır. Ancak tarımsal amaçlı ıģık ölçümleri içinde, insanın çalıģma ortamı ve hayvansal üretim ortamları için aydınlıkölçer aygıtlarla yapılan ölçümler önemini korumaktadır. PAR Kuantum Algılayıcıları Fotosentezde etkin ıģıma ölçümleri yapmada kullanılan kuantum (nicem) algılayıcıları, nm aralığındaki ıģımanın sahip olduğu foton miktarını ölçmektedirler. Ölçüm genellikle µmol.m -2.s -1 boyutunda yapılmaktadır. Çoğunlukla analog çıkıģ veren fotovoltaik esaslı bu algılayıcılardan elde edilen DC gerilim, kalibrasyon katsayısıyla çarpılmakta ve PAR değeri elde edilmektedir. ġekil 4 de bu amaçla üretilmiģ bir PAR kuantum algılayıcısı görülmektedir. PAR kuantum algılayıcıları tek baģına ya da dizi oluģturacak Ģekilde (line quantum sensor) kullanılabilmektedir. Bir tek algılayıcının kullanımıyla noktasal, dizi Ģeklindeki algılayıcıların kullanımıyla mekana ait ortalama PAR ölçümleri yapılabilmektedir. Dizi Ģeklindeki algılayıcılar, genellikle bitki örtüsünün içinden ya da altından yapılan PAR ölçümlerinde tercih edilmektedir. Süreklilik gösteren ölçümlerde her iki tip algılayıcı için veri derleyici (data logger) bağlantısı yapma olanağı da bulunmaktadır. 397

6 Göreceli tepki (%) 2 6. T a r ı m s a l M e k a n i z a s y o n U l u s a l K o n g r e s i, E y l ü l , H a t a y ġekil 4. PAR kuantum algılayıcısı (APOGEE Instruments Inc., USA). Bir PAR kuantum algılayıcısının en önemli karakteristiği, dalga boyuna bağlı olarak çizilen göreceli tepki (relative response) grafiğidir. Bu grafik algılayıcının ıģımaya ait hangi dalga boyunda, ne düzeyde bir çıkıģ sinyali verdiğini göstermektedir. Uygulamada bu eğriler çoğunlukla fotosentez izgesel (spectral) tepki eğrisiyle birlikte verilmekte ve aynı grafiğe ideal PAR eğrisi ( nm) de yerleģtirilmektedir (ġekil 5) Dalga boyu (nm) Ģekilde (kuzey yarım küre için kuzeye, güney yarım küre için güneye doğru) konumlandırma yapılmasını tavsiye etmektedirler. IĢığın dalga boyuna göre ayrılmıģ biçimini ifade eden izgesel karakteristikler, çeģitli ıģık kaynakları için farklıdır. Bu nedenle PAR kuantum algılayıcılarla elde edilen ölçüm sonuçları, kaynağın özelliğine göre sapmalar gösterebilmektedir. PAR kuantum algılayıcılarla yapılan ölçümlerde, algılayıcının hangi tip ıģık kaynağı için kalibre edildiği önem taģımaktadır. Bazı durumlarda farklı kaynaklar için ölçüm değerlerinin dönüģtürülmesi gerekli olabilmektedir. Uygulamada karģılaģılan PAR kuantum algılaycıları çoğunlukla güneģ ıģığı için kalibre edilmiģ olmakla beraber, yapay ıģık kaynaklarından örneğin soğuk beyaz fluorıģıl lamba için kalibre edilmiģ olanlara da rastlanabilmektedir. GüneĢ ıģığına göre kalibre edilmiģ olanlarda, açık havada parlak güneģ ıģığı için 2000 µmol.m -2.s -1 değerinde PAR düzeyi elde edilmektedir. PAR kuantum algılayıcılarla yapılan ölçümlerde, izgesel tepki (spectral response) farklılıkları, gelen ıģımanın tüm Ģekillerini ve/veya her açıdakini gerektiği gibi algılayamama (cosine error), sıcaklık etkisi, uzun dönemde ortaya çıkan kaymalar (long-term drift), algılayıcı yüzeyin kirlenmesi ve tekrarlanabilirlik (repeatability) gibi etkenlerden dolayı hatalar ortaya çıkabilmektedir (Ross and Sulev 2000). Bu aygıtların mutlak doğruluğu (absolute accuracy) genellikle ± % 5 dolayında olmaktadır. PAR (Algılayıcı) Fotosentez PAR (İdeal) ġekil 5. PAR ölçümünde izgesel değiģimler (McFate 1989 dan yararlanılmıģtır). ġekil 5 in incelenmesiyle PAR kuantum algılayıcı karakteristiğinin, ideal PAR karakteristiğine olabildiğince yakın olması gerektiği görülebilmektedir. Diğer yandan çok hassas analizler için izgesel hesaplamaların (W.m -2.nm -1 ya da µmol.m -2.s -1.nm -1 ) yapılması gerekli olabilmektedir. Bu tip analizlerde karakteristik eğrinin dalga boyuna göre integralinden yararlanılmaktadır. PAR kuantum algılayıcılar bir tesviye tablasına (leveling plate) bağlanarak kullanılmaktadır. Bu sayede hem sağlam hem de tabla üzerindeki su düzeci yardımıyla yatay bir bağlantı sağlanabilmektedir. Ġmalatçılar azimut hatasını azaltabilmek için bağlantı kablosunun en yakın manyetik kutbu gösterecek Verilerin Değerlendirilmesi Bitki örtüsünün üzerinden (PAR üst ) ve altından (PAR alt ) yapılan ıģık ölçümlerinden elde edilen verilerle, bitkiler tarafından soğurulan ıģığın belirlenmesi amaçlanmaktadır. Uygulamada ıģık tutulumu (light interception, LI) olarak ortaya çıkan bu durumun ifadesinde kullanılan en genel yöntem, LI = (PAR üst PAR alt ) / PAR üst Ģeklinde ifade edilmektedir (Awal et al 2005). Bitki sıralarının arasından ya da altından yapılacak ölçümlerde üçgen veya dairesel Ģekillerden oluģan desenler uygulanabilmektedir. Ayrıca konuyla ilgili lamba veya ölçü aleti üreten bazı imalatçılar, ölçüm noktalarına iliģkin tavsiyelerde bulunabilmektedirler. 398

7 SONUÇ PAR ölçümleri bitkisel üretim yapılan ya da yapılması planlanan ortamlar için gerekli bir mühendislik uygulamasıdır. Özellikle sera yerinin ve örtü malzemesinin belirlenmesinde, bulutlu dönemlerde ek aydınlatmaya karar verilmesinde; sağlıklı ölçülmüģ PAR değerlerine gereksinim duyulmaktadır. Tarımsal aydınlatmadan beklenen yararın sağlanması, ortama iliģkin PAR ölçümünün doğru bir Ģekilde yapılabilmiģ olmasına bağlıdır. Bu yönüyle günümüz teknolojisinin sağladığı algılama ve denetim olanakları, otomasyon için oldukça uygun koģullar sağlamaktadır. Diğer yandan araģtırmacılar için, belirlenen biyolojik geliģmenin sağlanmasında yardımcı olacak daha yüksek enerji etkinliğine sahip yeni aydınlatma araçlarının tasarımı konusunda çalıģma olanakları bulunmaktadır. Yağcıoğlu, A., Demir, V., ve T., Günhan, Seraya giren faydalı ıģınım enerjisini hesaplamak için bir yöntem-i. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 41(2): Yavuzcan, G., Tarımsal elektrifikasyon. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları: 1168, Ankara. LĠTERATÜR LĠSTESĠ Anonymous, Lighting systems for agricultural facilities. ASABE Standards: EP344.3, USA. Anonymous, Light measurement guidance notes. EriĢim tarihi: Nisan Awal, M.A., Wan Ismail, W.I., Harun, M.H., and J., Ednan, Methodology and measurement of radiation interception by quantum sensor of the oil palm plantation. Songklanakarin J. Sci. Technol., 27(5): Jacovides, C.P., Tymvios, F.S., Asimakopoulos, D.N., Theofilou, K.M., and S., Pashiardes, Global photosynthetically active radiation and its relationship with global solar radiation in the Eastern Mediterranean basin. Theoretical and Applied Climatology, 74, McCree, K.J., A rational approach to light measurements in plant ecology. Current Advances in Plant Science, 3(4): McFate, K.L., Electrical energy in agriculture. Elsevier Science Publishers, Netherlands. Ross, J., and M., Sulev, Sources of errors in measurements of PAR. Agricultural and Forest Meteorology, 100 (2000): Ryer, A.D., Light measurement handbook. International Light Inc., USA. Tibbitts, T., Sager, J., Dietzer, G., Langhans, R., and L.A., Spomer, Guidelines for lighting of plants in controlled environments. International Lighting in Controlled Environments Workshop, NASA-CP , USA. Ting, K.C., and A.G., Giacomelli, Availability of solar photosynthetically active radiation. Transactions of the ASAE, 30(5): Wunsche, J.N., The basis of productivity in apple (Malus domestica Borkh.) production systems: the role of light interception by different shoot types. Dissertation for Rheinischen Friedrich-Willhelms-Universitat, Bonn. Yağcıoğlu, A., Tarımsal elektrifikasyon. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarımsal Mekanizasyon Bölümü, Bornova. 399