Demir izabe Tekniğindeki inkişaflar

Transkript

1 Demir izabe Tekniğindeki inkişaflar Bu makalenin asıl hedefi demir izabe işinde geçen seneler zarfında elde edilen randıman ve yeniliklerle beraber önümüzdeki seneler içerisinde halledilmesi icap eden meseleleri geniş bir mikyasta tasvir etmektir. Bu sahada göz önüne a- lınması faydalı olan meseleler: Demir imalâtındaki tebeddülat, muktesit davranma tarzları, halitaların imâli ve tasarruf yollarından ibarettir. Malûm olduğu veçhile teknik demir imali demir cevherinden yüksek fırınlarda ham demir istihsali yolu ile yapılır. Yüksek fırın tesisatının inşaatı ise en müsait şartlar dahilinde bile aşağı yuka. rı iki sene bir zamana ihtiyaç gösterdi, ğinden demir mamulâtının arttırılması ilk sırada mevcut tesisattan daha entansiv istifade yani münferit fırınların gündelik randımanlarını arttırmak ve muvakkat olsa bile bütün takviye imkânlarını kullanma suretile yapılabilir. Almanya ise son senelerde ham demir istihsalini arttırmak maksadile yerli cevherden daha yüksek tenörlü olan ecnebi memleketlerinden ithal ettiği demir cevherini kullanmıştır. Fakat dört senelik endüstri plânı demir izabe işlerinde esaslı bir değişiklik yapılmasını icap ettiriyordu. Herhangi bir demir cevherinin izabesi için demir tenoru derecesi büyük bir e- hemmiyeti haizdir. Çünkü demir muhteviyatı azalınca yüksek fırınlarda demirle beraber izabeye tâbi tutulan cüruf miktarının çoğalması yüzünden demir imalâtına ait masraflar yükselir. Aşağı tenörlü cevher fırın ebadının geniş olmasını icap ettirdiği gibi mahrukat masraflarını da arttırır. Hattâ iki cevherin demir tenoru yeknesak olsa bile ilâve edilen demir oksitlerinin nisbetleri ehemmiyeti haizdir. Yüksek fırınlarda izabeye tâbi tutulan cevherin terkibi öyle olmalı ki, demirden ayrılan ve cüruf haline getirilen ecnebi maddeler ince seyyal bir halde fırından dışarıya akmalıdır. Bu hal her cüruf terkibi için bahis mevzuu olamaz. Cürufun seyyaliyet derecesini istenildiği şekilde tanzim etmek için demir cevhrine katılan başlıca maddelerin meselâ silis hamızı, kil ve kalkerin muayyen bir nisbette olmaları şarttır. Cevherin silis hamızı (Acide silicique) veya kalker muhteviyatı fazla ise başka bir silisi az demir cevheri ile karıştırarak tevzin ve tesviye edilmeli veya kum, kalker ilâve ederek yüksek fırının çalışması verimlendirilmelidir. Bu ameliyede iki nevi cürufun biri intihap edilebilir: Kalevi veya hamızı cüruf tipi. Kalevi cürufta kalkerin silis oksidine olan nisbeti tahminen 1,3 iken hamızı cüruflarda aşağı yukarı 0,7 yi tutar. En çok kullanılan kalevi cüruflar me- 61

2 tallurji bakımından daha elverişlidir, çünkü daha fazla kükürtü tutar, ham demirin silis muhteviyatım azaltır ve manganez istihsalini teşvik eder. Almanya demir yataklarının cevher terkibine gelince: Salzgitter mıntakası ile Dogger demir cevheri yüksek derecede hamızı terkiptendir ve silis hamızı tenörleri fazladır. Bu cevherin kalevi olarak izabesi büyük miktarda kalker ilâvesini iltizam ettirerek yüksek fırının cürufla fazla tahmiline ve pek fazla kok sarfiyatına sebebiyet verir. Aşağıdaki münhani bu hali şematik bir şekilde tebarüz ettirmektedir. (Şekil No. 1.) Alt münhani zaman vahdetini meselâ 24 saat zarfında beher fırından elde edilen ham demir miktarını siklet itibarile, 62 Şekil: l üst münhani ise beher demir siklet vahdeti için sarf edilen kok miktarım ve "a,, noktası şimdiye kadar kullanılan izabe usulündeki durumu gösteriyor. Alman hamızı cevherinin izabesi "b,, noktası ile tebarüz ettirilmiştir. Bu hal istihsalin a- zaldığını ayni zamanda kok sarfiyatının çoğaldığını göstermektedir. Hamızı iza. benin faydalan "c,, noktasından göze çarpmaktadır. Son hamızı cürufla çalışma usulü Ingilterede muvaffakiyetle kullanılmakta ve Alman endüstri mahafili tarafından da tavsiye edilmektedir. Çünkü müsait şartların mevcut olduğu mın. takalarda son usul İngiliz izabeciliğinin inkişafına hizmet etmiştir. Bazı Alman izabehanelerinde tatbik edilmekte bulunan hamızı cüruf usulü hattâ şartların müsait olmamalarına rağmen büyük mikyastaki tecrübelerde elverişli olduğu teyit edilerek muvaffakiyetle inkişaf etmektedir. Kok yüksek fırınlarında oksidik izabenin menfi tarafları kükürt tenorunun artması, silisin fazlalaşması ve bazı hallerde elde edilen ham demir hararetinin alçak olmasıdır. Mezkûr kusurların en büyüğü de koktan çıkan kükürt hesabına demirdeki kükürt tenorunun artmasıdır. Bu usul demirin ayrıca kükürtten tasfiyesini icap ettirmetkedir. Bunun için esas olarak ham demir yüksek fırında veya tali mevadla karıştırıldıktan sonra kalevi bir cüruf meselâ soda ile bir muameleye tâbi tutulur. Ham demirin kükürtten e- saslı bir şekilde tasfiyesi çelik fabrikalarının işini kolaylaştırdığı gibi çelik imalâtını da teşvik etmektedir. Yukarıdaki münhaninin "d,, noktasında tebarüz ettiği veçhile yüksek fırın tahmili için demir cevheri ile mineral ilâve nisbetlerinin elverişli ve mütenasip bir şekilde karıştırılması neticesinde kok tasarrufu ve ham demir veriminin artması temin edilebilmiştir. Son zikrolunan ihzarı

3 işlerden maada su ve hamızı karbondan temizleme maksadile karıştırılan mevadın ısıtılması, kavrulması, lüzumunda kırma makinesi vasıtasile ufaltılması gibi "kıymetlendirme,, meseleleri de nazarı itibare alınmalıdır. Kalker hamızı karbondan yak. ma tarikile tasfiye edilebilir. Yukarıda ismi geçen tedbirler neticesinde yüksek fırın şayanı dikkat bir miktarda su ve hamızı karbonundan ibaret hamuleden kurtulmuş olur. Yüksek fırın gazının fazlasile mevcut olması "kıymetlendirme,, işinin muvaffakiyetle hitamına yardım e- der. Tabiî olarak yüksek fırınla izabeha. nede kullanılacak maddelerin istihsal mahalli arasındaki mesafe nazarı itibare alınmalıdır. Nakliyat vasıtaları müsait olmadıkça iptidaî maddelerin daha ucuza mal olan teshinat usulleri ile istihsal mahallinde tasfiye muamelesine tâbi tutulması iktisadî bakımdan daha muvafıktır. Demir cevherinin istihsal yerinde kavrulması bilhassa arsenik tenorunu a- zaltmak için faydalıdır. Hamızı karbon, su ve cevherin ecnebi sahreleri gibi körük havası ile giren azot bile yüksek fırın için fazlalık teşkil eder. ler. Bundan dolayı bir kaç sene evvel kö. rük havasındaki oksijeni arttırmak ted. birlerine ait tavsiyelerde bulunulmuştu. Ruhr mıntakasının bu tecrübesi yüksek fırında amelî ve devamlı bir şekilde muayene edilmiştir. İlk defa olarak ecnebi cevheri kullanılarak kalevi izabe esnasında 1932/33 senelerinde tecrübe edilen bu teklif, 1938 senesi zarfında hamızı izabe ameliyesinde aşağı tenörlü Alman demir cevheri üzerinde de tatbik edilmiştir. Körük havasının oksijenle zenginleştirilmesi son tecrübe esnasında memnuniyet bahis bir şekilde yüksek fırın randımanı, nı tahminen % 40 nisbetinde arttırmasına sebep olmuştur. Ayni zamanda % 15 ilâ % 20 nisbetinde kok tasarrufu yapılabilmiştir. (Münhaninin "e,, noktasına bak.) Bunun için yüksek ocağa verilen havadaki oksijen (müvellidülhumuza) miktarı normal vaziyeti olan % 21 den ancak % 24 ilâ 26 raddelerine çıkarılması icap etmektedir. Hali hazırdaki oksijenin istih. sal masraflarının mutedil olması bu usulün tatbikine imkân vermektedir. Büyük izabe fırınlarında da ayni netice elde edildiği takdird aşağı tenörlü cevherin izabesinde havadaki oksijen miktarının art. tırılması şayanı dikkattir, zira oksijen tesisatının tedariki yüksek fırın ve kok ocağının hacmine nazaran daha kolaylıkla temin edilebilir bir mahiyettedir. Bir numaralı münhani gösteriyor ki az tenörlü demir cevherine geçildiği takdirde yüksek fırının randımanı çok az bir nisbette azalır. Maamafih bu randıman hamızı izabe, maddelerin karıştırılmasındaki muvazene ve ocağa verilen havanın oksijenleştirilmesi ile yine yükselerek, bu şeraitin bir arada tesiri sayesinde yüksek tenörlü ecnebi demir cevheri derecesine çıkartılabilir, fakat beher ton ham demire düşen kok sarfiyatı nisbeten fazla olarak kalır. Bu vesile ile bir mesele meydana çıkabilir: Hamızı izabenin noksan taraflarının önüne geçilmek ve yüksek fırının yü. künü hafifletmek maksadiyle cevherin a- yıklanmasına, bilhassa elverişli bir usulle azamî şekilde cevherin taş, toprak ve ecnebî mevaddan temizlenmesi zarurîdir. Demir cevherinin ayıklanması sahasında senelerdenberi maden şirketleri, fennî teşkilâtlar ve demir tetkik enstitüleri tarafından ehemmiyetli araştırmalar yapılmıştır. Bazı hallerde, Almanyada olduğu gibi, demir cevherinin tamamen ayıklanması güçlüklerle karşılaşmaktadır, çünkü demir tenoru aşağı olan oksidli demir ve ecnebi maddeler gayet ince taneler şeklinde biribiri ile karışmıştır. Bundan dolayı ayıklanma ameliyesi 63

4 muayyen bir dereceye kadar yapılabilir, yani cevher demir itibarile daha zengin ve demiri az olan taş toprağa ayrılabilir. Son zamanlarda cevherin bu şekilde ayıklanması neticesinde ehemmiyetli bir kısım tas - toprağa çıkarıldıktan sonra % nisbetinde demir cevheri yüksek fırın için elde edilebilir. Ayıklama esnasındaki cevher verimi konsentratın derecesine göre tahavvül eder. Ayıklanma derecesi iktisadî bakımdan halledilmelidir: % 40 dan daha yüksek bir nisbete kadar ayıklanmış cevherle çalışmak mı iktisadî bakımdan daha kârlı yoksa tenoru % nisbetini aşmıyan demir cevheri kullanarak daha fazla demir elde etmek mi muvafıktır? Ayıklama esnasında % nisbetinde bir zayiat istenilmemekle beraber böyle ayıklama tesisatının fazla büyük bir mikyasta olması icap ettiğinden şimdilik bu sahada tecrübelerin devam ettirilmesine ve sair imkân yollarının a- ranmasına lüzum görülmektedir. Meselâ Krupp tarafından icat edilen ayıklama u- sulü (Rennverfahren) büyük mikyasta tecrübe edilmiş ve % 90 demir tenörlü cevherin elde edilmsine imkân bulunmuştur. Maamafih bu cevherin yüksek fırında eritilerek kükürtten temizlenmesi icap etmektedir. Ham demirin büyük bir kısmı çelik istihsali için kullanılır. Bazı hallerde çelik imali için hurda demirine de ihtiyaç mevcuttur. Evvelce hariçten tedarik edilmek, te bulunan hurda demir bazı memleketlerin haricî ticaret siyaseti neticesinde dahilî hurdaya tahdid edilmiştir. Hurda demirin azalması Siemens-Martin ve elektrik izabe fırınlarında çelik mamulâtını tenkis edecektir. Almanyanın fosforla zengin demir cevheri ekseriyetle Thomas fırınlarında izabeye tâbi tutulur ve bu esnada elde edilmekte bulunan cüruf fosfor ihtiva ettiğinden gübre olarak ziraatta kullanılır. 64 Thomas usulü ile çelik istihsali randıman itibarile müreccahtır ve vasati ola. rak beher fırın saatine 40 ton çelik imal etmektedir. Buna mukabil Siemens. Mar. tin fırının saatteki verimi 8 ilâ 16 ton a- rasında tahavvül eder. Elektrik izabe fırınlarına gelince bunların vasati randımanı ancak 5 10 tondur. Maamafih kalite itibariel Siemens - Martin çelikleri Thomas çeliğine faiktir. Thomas çeliğinin revacını arttırmak ve hakkındaki bâtıl fikirlerin önüne geçmek maksadiyle dupleks usulü tatbik edilmektedir. Çelik Thomas izabehanelerinde fosfordan temizlenir ve erimiş seyyal bir halde Siemens - Martine veya elektrik fırına verilir ve oradan tam çelik olarak çıkarılır. Bu usulün tatbiki neticesinde fırınların randımanı tahminen bir misli artar ve elde e- dilen çelik kalite itibarile talepleri temin eder bir dereceye varır. Siemens - Martin fırınlarının randımanını arttırmak için mağnezit gibi ateşe dayanan inşaî malzeme kullanılır ve teshinat gazlarının karbonî müvellidülma ile karıştırılması neticesinde karbürier usulü tahakkuk eder. Thomas izabehanelerinde çelik imal hücrelerinin (konvertörin) hacmini arttırmak usulü son zamanlarda muvaffakiyetle tatbik edilmektedir. Randımanı arttırma maksadile alınan tedbirlerden ehemmiyeti haiz olanları da çeliğin imaline ve konvertörin İslahına sarfedilen zamanın hakikî üflenmeye (körüklenmeye) sarfediln vakite nazaran azaltılmasından ibarettir. İslah yolundaki çalışmalar neticesinde 1936 ile 1938 seneleri arasında çelik verimini ham demirde olduğu gibi % 22 nisbetinde arttırmaya muvaffak olunmuştur. Kalite itibarile yüksek nevi çelik istihsalindeki artış nisbeti daha fazladır. Çelik fabrikalarının randımanını arttırmak meselesi teknik ve işletme orga-

5 nizasyonu sahasına aittir. Bu cephedeki önemli tedbirler, inkıtasız işletme ve iyi kalite istihsalini mütemadi bir kontrol alamda bulundurmadır. Murakebe ve rasyonalizasyon sahasında yapılan inkişafların genişliği ve ölçme âletlerinin tekniğinde olduğu gibi seri kimyevî tahlil u- sullerindeki icatlar son zamanlarda bundan evvelki seneye nazaran işletme masraflarım azaltma, malzeme tasarrufu, fire veya iskartanın eksilmesi ve imalâtın iyiliği meselelerinde daha fazla müsbet neticelerin elde edilmesini mümkün kılmıştır. Demir ve çelik mütehassısının vazifesi yalnız randımanı arttırmakla kalmamalı, demir mamulâtının sağlam ve tabiî tesisatta mukavemeti meselesi de onu a- lâkadar etmelidir. İstimalde tasarruf bakımından misal olarak demir yol rayları, travers, kapak parçası, civatalar paslanarak zamanla gayri müstamel oluşlarını kaydedelim; bu zararların önüne geçilmek maksadile Alman hadde fabrikaları rayları paslanmaya karşı koruma yollarını bulmuşturlar. Çelik nevilerinin en geç paslanan cinslerini araştırmakta ve şekilleri değiştirerek traverslerden daha u- zun zaman istifadeye muvaffak olmaktadır. Yüksek yapılarda: köprü, gemi ve vagonlarda daha mukavemetli çelik nevileri meselâ az halitalı yapı çeliği olan 52 numaralı nevi kullanrak sikletleri hafifletme meselesinde inkişaflar şayanı dikkattir. Perçinleme yerine kaynatmak usulünün tatbiki de sikletin azalmasına yardım etmektedir. Bu meyanda izabe mütehassısına son seneler zarfında iki vazife yükletilmiştir. Yüksek kalitedeki yapı çeliklerin kusursuz kaynatmaya elverişli imali ve diğer taraftan da inşaat mütehassısları ile iş birliği yaparak profillerin öyle tanzim edilmesi ki kaynak yerlerinin fazla tahmiline ihtiyaç görülmeden yapı mukavemetinin arttırılması demektir. Yumuşak yapı çelik nevileri soğuk halde aksam şekli vermek için daha elverişli olurlar. Misal olarak sıcak şekilde haddeden ge. çirilmiş universal demirden kenarları soğuk olarak bükülmüş kanal tabanları veya sekile uymağa elverişli olan makaplanmış beton demiri zikire şayandır, Mamulâtın mukavemeti ve şekil verme kabiliyeti bakımından gri ve yumuşak döküm büyük inkişaflar kaydetmektedir. Bu meyanda hafif dökme demir inşaat için kullanılan yüksek halitalı gri dökme nevi bilhassa dikkate şayandır. Son senelerde bazı memleketlerdeki döviz kıtlığı yüzünden izabe ve metal mütehassısları fennî araştırmalara istinaden ham madde sarfiyatını azaltmağa ve gittikçe artan maden ihtiyacını memleket dahilindeki cevherlerden muhtelif halita ve dökme u- sulleri ile karşılamıya çalışmaktadırlar. Meselâ Almanyanın metal istihlâki son 5 6 sene zarfında bir kaç misli yükselmesine rağmen izabe ham maddesine sarfedilen döviz miktarı aşağı yukarı ay. ni seviyede kalabilmiştir. Almanya madenciliğinin bu istikamette çalışmasına sebep cenup memleketlerden ithal edilmekte bulunan maden cevherlerinin harp vukuunda tecrit edilmesi ihtimalidir. Bundan dolayı izabe mütehassıslarına yükletilen vazife yerli cevherlerdeki madenlerin istihsali ve bunların demir yerine kullanılmasıdır. Alman demir cevherinin ihtiva ettiği tali madenler arasında Manganez ve Vanadin büyük rol oynamaktadırlar. Ekseri işler için yüksek nisbette manganezli demir daha elverişli gelmektedir. Bu halitalardaki manganezin demire olan nisbeti 1:1 ve hattâ daha fazla olmalıdır. Bu nevi ferro - mangan namile meşhur halita eskiden hariçten ithal edilen manganez cevherinden istihsal edilmekte idi, çünkü Alman cevherinden elde edilmesi 65

6 güçlüklerle bağlı idi. Siegerlânder demir cevherindeki manganez tenoru demire nisbeten 1:5 - i bulduğundan, bu cevher, den fazla manganezli, "Spiegeleisen,, a- dındaki ham demir istihsal edilmektedir. Demirin manganezden ayırma ameliyesi manganezin oksijene olan yakınlığına veya tesirine istinat etmektedir. Manganezli demir cevheri devrilen borulu fırınlarda reduksyona tâbi tutulmaktadır. Bu ameliye esnasında demir madenî seklini alırken, manganez cürufa geçer. Cüruf ise yüksek fırınlarda arzu edilen derecedeki tenörlü ferro - manganez imalinde kullanılır. Oksijenle körüklenerek seyyal manganlı demirden manganezin demire nazaran daha kolay cürufa geçmesi Spigeleisen (ayna demiri) nin veya manganezli demirin safha safha Thomas fırınlarında tahammuzu yapılarak fazla manganezli cüruf elde edilmesi mümkündür. Mezkûr cüruf yine yüksek fırında muameleye tâbi tutularak ferro - manganez istihsal edilir. Daha henüz tecrübe safhasında bulunan bu usul memleketin manganez ihtiyacını temin yolunda ümit verici usullerden başlıcasıdır. Alman demir cevherinde bulunan vanadin nisbeti ancak binde biri bulmasına rağmen senevi istihsal edilen çelik miktarı nazarı itibare alınırsa vanadin tutarı aşağı yukarı tonu bulacaktır. Bu miktarın yalnız bir kısmı elde edildiği takdirde bile Almanyanın Vanadin ihtiyacı temin edilmiş olacaktır. Vanadinin oksijene olan alâkası daha kuvvetli olduğundan tasfiyesi için manganezde tatbik edilen usul kullanılır. Fakat Vanadin tenorunun cüz'î olması yüksek tenörlü konsantre istihsali için daha uzun bir zamana ihtiyaç gösterir. Harbi umumî esnasında madenlere olan talep artınca halitada kullanılan tali metallerin idareli bir şekilde kullanılması, ve istenilen evsafı elde etmek için demir- 66 Ie çeliğin ne dereceye kadar başka madenlerle karıştırılması lâzım geleceği meselesi başgöstermiş ve o zamandanberi bu mesele izabe mütehassıslarının fikirlerini işgal etmiştir. Bu meyanda son seneler zarfında manganezli demir ve çelik istihsalinde beher ton çeliğe sarfedilmekte bulunan manganez miktarını kaliteyi bozmadan % 40 dan % 18 nisbetine indirilmesi kabil olmuştur. Bilhassa bu halitalara dahil metallerin tasarrufuna ait büyük miktarda mesleki eserler hazırlanmıştır. Buna rağmen mütemadiyen kâfi derecede tasrih edilmemiş meselelere tesadüf edilmektedir. Halledilmesi mübrem olan meseleler arasında nikel ve volfram tasarrufu ehemmiyeti haiz olduğu gibi izabe işlerinde kobalt istihlâki meselesi de şayanı dikkattir. Nikel eskiden inşaat çeliği ve kazan imalâtında kullanılan çelik nevileri için başlıca halitalardan sayılırdı. Krom - nikelli çelik en yüksek evsaftaki sementasyon ve âlet - edevat çeliği olarak kullanılmakta idi. Korrosyona veya yüksek harekete mukavemetli ve hususî fizikî evsafları haiz çelik nevilerine de nikel ilâve edilirdi. Filhakika nikelin inşaat çeliğine olan müsbet tesiri itiraz edilemez bir mahiyettedir. Binaenaleyh norm şeklini almış olan krom - nikelli çelikler yerini tu., tan ayni kalitedeki mahlutların icadı için büyük bir emek sarfetmek lâzımdı. Buna rağmen daha senelerinde yüksek kalitedeki inşaat çeliği olarak krom - molibdenli çelikleri inkişaf etmiye başlamış ve norm listelerine kaydedilmiştir. Yeni halita 1929 dan itibaren nikelli halitalara tercih olunmıya başlamıştır. (2 numaralı şemaya müracaat.) Bu değişiklik bilhassa ten itibaren müstehliklerin talimatına istinaden yeni bir hız almıştır. Mamafih hususî nevi çeliklerde muayyen miktarda nikelin ka-

7 rıştırılması zarurîdir, meselâ büyük maktadaki ve fazla işlemeye maruz dövme demirlerinde olduğu gibi; kazan imalinde ise nikelli çelik nevileri senelerdenberi eski mevkilerini kaybetmiştir, çünkü mukavemet itibarile krom - molibden çelikleri onlara faiktirler. Hamızı ve kalevî mahlûllerin tesirlerinin ve çabuk aşınma tehlikelerinin ö_ nüne geçmek için yeni halitalar seyyal çelik halinde hususî bir muameleye tâbi tutulmaktadırler. Paslanmaya, oksitlere ve fazla harekete mukavemetli alet ve edevat için kullanılmakta bulunan yüksek halitalı austentik krom _ nikel çelikleri yerine son zamanlarda nikelsiz halitalar büyük bir tatbik sahası kazanmıştırlar, bunlar cümlesinden ancak krom muhtevi çeliklerden maada kromla beraber manganez, molibden, bakır veya yüksek hararete mukavemetli olması istenildiği takdirde siliz ve alüminyum halitaları dikkate şayandır. Mezkûr halitalar nikelli çeliğin bütün evsafını haiz olmamalarına rağmen, müteaddit hallerde kabili istimal olarak kalite itibarile de bir noksanlık göstermemektedir. Ancak fazla korrosyona ve yüksek derecede mekaniki tahmile maruz olan kimya sanayiinde olduğu gibi elektrik sobalarının teshinat aksamında ve emalya endüstrisinde, fazla harekete veya keskin hareket değiştikliklerine maruz eşyaların imalinde nikelli çeliklerin kullanılması zaruretini muhafaza etmiştir. Krom - nikel çelik nevilerinin imali döviz bakımından bakıra veya bakır.halitalarına nazaran daha ucuza mal olmaktadır. Gemi pervane, tulumba ve arma- Şekil: 2 tur imalinde prince nazaran krom - nikel çeliği daha elverişlidir, çünkü daha fazla sağlamlığı ile beraber sıkletteki tasarruf, kavitasyon (boşluklar husule gelmesinde) ve aksamın aşınmasında daha fazla mukavemeti haizdir. Hızlı isler için kullanılan âlet ve edevat imalinde ehemmiyeti haiz volframlı çeliklerde nisbeten pahalı madenin tasarrufu meselesi bu sahada yeni araştırmalara sebebiyet vermiş ve bunlar şayanı hayret neticeler vermiştir. Halitaların sertlik ve kesme kabiliyetine bir halel getirmeden volfram yerine çeliğe nisbeten daha az molibden ve vanadin katarak yeni mahlutlar istihsal edilebilmiştir. Ayni şerait dahilinde şimdiye kadar kullanılan ve yeni icat edilmiş bulunan tipik sert çelik nevilerinin beher dakikadaki kesim randımanı 3 No. lu şekilde tebarüz etmektedir. Bu şekile bakılırsa kesme kabiliye- 67

8 ti yeni halitalarla yükseldiğini ve ayni zamanda döviz sarfiyatı volfran muhteviyatı ile mütevazi olarak alçaldığını görürüz. Eskiden % 14 nisbetinde volfram ihtiva eden 4 No. lu çelik 1925 senesinden beri vanadin halitasına tahvil edilmiş ve piyasada ehemmiyeti kazanmıştır. Magnet çeliğindeki volfram da çalışma randımanına halel getirmeden krom ve silizium halitaları ile telâfi edilebilmiştir. Buna mukabil karbidle kesme metallerinde volframın ilâvesinden sarfı nazar edilemez, zira burada en yüksek randıman ve iktisadî elverişlilik meselesi mevzuu bahistir. Çabuk işliyen teknikî âletler imalâtında kullanılmakta bulunan Kobalt halitaları da az çok kromlu çeliğe mevkilerini vermiş olmaktadırlar. Bundan maada magnetli çelik nevilerin istihsalâtında magnetleşme kabiliyeti daha fazla olan nikel _ alüminyumla demir halitaları Kobaltı h demir yerini işgal etmiştir. Bu yüzden çelik ve demir çeşitleri, nin imalinde Kobalt madeni e- hemmiyetini kaybetmiştir. Demir ve çelik fabrikalarında hurda isifadesi meselesi de bilhassa halitalı çelik imalâtında büyük bir alâkayı haiz. dir. Halita nevi ve miktarlarına göre hurdanın tanzimi çeşitlerin şuurla tefriki yapılması ve yeniden izabe esnasında arzu edilmiyen karışmaların ö- nüne geçilmesi zaruridir. Fazla oksidlendirici izabe şeraiti de krom volfram veya vanadin gibi halitaların cürufa geçerek zayiatına sebep olmaktadır. Almanya maden sanayiinde son seneler zarfında döviz tasarrufu bakımından ehemmiyeti haiz olan kaplama mamulâtı 68 büyük bir rol oynamaktadır. Bu kaplamalar tek veya çift tabakalı saçtan arzu edildiği kalınlık ve kalitede yapılmaktadır. Esas malzeme olarak halitasız saf çelik kullanılır. Kaplama tabakaları olarak bakır, nikel, paslanmıyan çelik ve sair metallerden istifade edilir. Asrî kaplamaların yapışma kabiliyeti o derece sağlam ki, kaplamalı madenlere bükmek, dövmek, çekmek suretile muhtelif şekiller verilebilir. Bu şekilde daha pahalı halitalarda tasarruf edilerek esas maden olarak ucuz nevi demir kullanılabilir. Ekseriyetle boya kaplamalar oksitli veya kalevi madde ve gazlara karşı daha yüksek mukavemet elde etmek için kullanılmaktadır. Maamafih kaplama işinin daha masraflı olması ve fazla emek sarfiyatını icap ettir- Şekil: 3

9 mesi yüzünden pahalı halitalar üzerinde yapılmakta olan tasarrufun bir kısmı zayi olmaktadır. Hulâsatan denilebilir ki, demir izabe tekniği zamanımızın dinamiği tarafından yakalanarak faal bir inkişaf safhasında bulunmaktadır. Esaslı tetkik ve bütün araştırma usullerinin sistematik şekilde teşviki sayesinde demir izabeciliği but- tun cereyan tarzlarının fennî bakımından tasrihine ve çalışma usullerinin tanzimine yardım etmiştir. Atide de memleketlerin iktisadî istiklâl hareketinde izabecilik büyük bir rol oynıyacaktır. Bu inkişaf yolunda madencinin hedefi daima en iyi nevi mamulâtı piyasaya çıkararak arsıulusal rekabet sahasında tercih notu olabilmektir. 69