DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI

Transkript

1 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ CİLT II TARIM RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

2

3 DOĞU ANADOLU PROJESİ (DAP) ANA PLANI ÇALIŞMALARINDA GÖREV ALANLAR* BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DAP ANA PLANI YÖNLENDİRME VE DEĞERLENDİRME KOMİTESİ ÜYELERİ İsmail SARICA Refet TURTİN Lütfi ELVAN Cavit DAĞDAŞ Erhan USTA Zeynep Ada EROĞLU Adil TEMEL Zafer Ali YAVAN Hayri YÜRÜR Abdüllatif TUNA Osman Olcay GÜNEĞİ Rõfkõ ÜNAL Cüneyd DÜZYOL Recep DUMANLI Mustafa DEMİREZEN İsmail Hakkõ YÜCEL Mehmet TEKİN Mustafa DÖNMEZ Nuri BİRTEK Danyal AŞIK Mehmet KONTAŞ İstiklal ALPAR Nezih KAYNAR Ramazan GÜVEN Başkan, Bölgesel Gelişme ve Yapõsal Uyum Genel Müdürü Başkan, Genel Müdür Yardõmcõsõ Kalkõnmada Öncelikli Yöreler Daire Başkanõ Mali Piyasalar Dairesi Başkanõ Finansman Dairesi Başkanõ Mali Piyasalar Dairesi Başkanõ Stratejik Araştõrmalar Dairesi Başkanõ Ekonomik Modeller Dairesi Başkanõ Tarõm Dairesi Başkanõ Sanayi Dairesi Başkanõ Alt Yapõ ve Hizmetler Dairesi Başkanõ Hukuki Tedbirler ve Kurumsal Düzenleme Dairesi Başkanõ Proje, Yatõrõmlarõ Değerlendirme ve Analizi Dairesi Başkanõ Sosyal Politikalar Dairesi Başkanõ İnsan Kaynaklarõnõn Geliştirilmesi Dairesi Başkanõ Sosyal Fiziki Altyapõ Dairesi Başkanõ Sosyal Araştõrmalar Dairesi Başkanõ Avrupa Birliği Politikalar Dairesi Başkanõ İkili Ekonomik İlişkiler Dairesi Başkanõ Bölgesel Gelişme Dairesi Başkanõ Sosyal Politikalar Dairesi Başkanõ Sosyal Fiziki Altyapõ Dairesi Başkanõ Ekonomik Modeller Dairesi Başkanõ, Uzman Finansman Dairesi Başkanõ, Uzman BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DAP ANA PLANI ÇALIŞMA GRUBU İsmail SARICA Lütfi ELVAN Mustafa EPİKMAN Cemalettin KAYMAK Nevin SORGUÇ Necla UĞURLU Necati EŞSİZ Mehmet ÇIRAK Ayşe ÖZÇÖREKÇİ Başkan, Bölgesel Gelişme ve Yapõsal Uyum Genel Müdürü Kalkõnmada Öncelikli Yöreler Daire Başkanõ Koordinatör Koordinatör Koordinatör Koordinatör Koordinatör Koordinatör Koordinatör * Görev yaptõklarõ süredeki unvanlarõna göre. i

4 DAP YÜRÜTME KURULU NDA GÖREV ALAN ÜYELER Adõ ve Soyadõ Üniversitesi Başlama Bitiş Prof. Dr. A. Feyzi BİNGÖL 07 Ağustos Aralõk 2000 Fõrat Prof. Dr. Eyüp G. İSBİR 27 Ağustos Ağustos 2000 Prof. Dr. Yaşar SÜTBEYAZ 07 Ağustos Aralõk 2000 Atatürk Prof. Dr. Erol ORAL 27 Ağustos Ağustos 2000 Prof. Dr. Fatih HİLMİOĞLU 07 Ağustos Aralõk 2000 İnönü Prof. Dr. Ömer ŞARLAK 27 Ağustos Ağustos 2000 Prof. Dr. Necati KAYA 03 Kasõm Aralõk 2000 Kafkas Prof. Dr. Nihat BAYŞU 27 Ağustos Kasõm 1998 Prof. Dr. Yücel AŞKIN 26 Nisan Aralõk 2000 Yüzüncü Yõl Prof. Dr. Cengiz ANDİÇ 27 Ağustos Nisan 1999 DAP GENEL KOORDİNATÖRLERİ Adõ ve Soyadõ Üniversitesi Başlama Bitiş Prof. Dr. A. Feyzi BİNGÖL Fõrat 07 Ağustos Aralõk 2000 Prof. Dr. Eyüp G. İSBİR Fõrat 27 Ağustos Ağustos 2000 DAP ÜNİVERSİTE KOORDİNATÖRLERİ Adõ ve Soyadõ Üniversitesi Başlama Bitiş Prof. Dr. Asaf VAROL Fõrat 27 Ağustos Aralõk 2000 Prof. Dr. Yõlmaz ÖZBEK Atatürk 27 Ağustos Aralõk 2000 Prof. Dr. Satõlmõş KAYA İnönü 27 Ağustos Aralõk 2000 Prof. Dr. Hasan CEYLAN Yüzüncü Yõl 27 Ağustos Aralõk 2000 Doç. Dr. Şaban MARAŞLI Kafkas 27 Ağustos Aralõk 2000 ii

5 DAP ORTAK GİRİŞİMİ PROJE YÜRÜTÜCÜ VE YARDIMCILARI Prof. Dr. Yunus SERİN Yrd. Doç. Dr. Ayhan ÜNLÜ Prof. Dr. Vehbi ÇELİK Doç. Dr. Mehmet GÜROL Prof. Dr. Hamza GÜNDOĞDU Yrd. Doç. Dr. Münevver ÜNSAL Prof. Dr. Muhammet KÖKSAL Öğr. Gör. Abdi KURT Prof. Dr. Nazir DUMANLI Prof. Dr. Cahit KALKAN Doç. Dr. Metin BAYRAKTAR Doç. Dr. Osman DEMİRDÖĞEN Prof. Dr. Mahmut ATAY Yrd. Doç. Dr. Ömer AYTAÇ Prof. Dr. Abdülselam ULUÇAM Yrd. Doç. Dr. Kadir KOŞAN Prof. Dr. Feyzi BİNGÖL Doç Dr. Erol ÇAKMAK Yrd. Doç. Dr. Berna İPEKTEN Prof. Dr. Sebahattin GÜLLÜLÜ Yrd. Doç. Dr. Sevil ÖNER Prof. Dr. Zeki YAHYAOĞLU Prof. Dr. Sõrrõ KILIÇ Doç. Dr. Erkan PEHLİVAN Prof. Dr. Sõtkõ ARAS Prof. Dr. Bülent ŞEN Doç. Dr. Osman ÇETİNKAYA Prof. Dr. Cevat GERNİ Yrd. Doç. Dr. Hayati AKSU Prof. Dr. Vahap YAĞANOĞLU Yrd. Doç. Dr. Mehmet TUĞAL Yrd. Doç. Dr. C. Emin EKİNCİ Prof. Dr. Hayati DOĞANAY Yrd. Doç. Dr. Kerem KARABULUT Arş. Gör. Murat KARABATAK Arş. Gör. Erkan TANYILDIZI Bitkisel Üretim (Atatürk Üniversitesi) Çevre (Fõrat Üniversitesi) Eğitim (Fõrat Üniversitesi) Eğitim (Fõrat Üniversitesi) El Sanatlarõ (Atatürk Üniversitesi) El Sanatlarõ (Yüzüncü Yõl Üniversitesi) Enerji (İnönü Üniversitesi) Haberleşme (Fõrat Üniversitesi) Hayvancõlõk (Fõrat Üniversitesi) Hayvancõlõk (Fõrat Üniversitesi) Hayvancõlõk (Fõrat Üniversitesi) İmalat ve KOBİ (Atatürk Üniversitesi) Kadõn ve Aile (Fõrat Üniversitesi) Kadõn ve Aile (Fõrat Üniversitesi) Kültür ve Turizm (Yüzüncü Yõl Üniversitesi) Kültür ve Turizm (Atatürk Üniversitesi) Madencilik (Fõrat Üniversitesi) Mali Yapõ ve Bankacõlõk (Atatürk Üniversitesi) Mali Yapõ ve Bankacõlõk (Atatürk Üniversitesi) Nüfus Yapõsõ ve İstihdam (Atatürk Üniversitesi) Nüfus Yapõsõ ve İstihdam (Atatürk Üniversitesi) Ormancõlõk (Kafkas Üniversitesi) Sağlõk (Fõrat Üniversitesi) Sağlõk (İnönü Üniversitesi) Su Ürünleri (Atatürk Üniversitesi) Su Ürünleri (Fõrat Üniversitesi) Su Ürünleri (Yüzüncü Yõl Üniversitesi) Ticaret ve İnşaat (Atatürk Üniversitesi) Ticaret ve İnşaat (Atatürk Üniversitesi) Toprak ve Su Kaynaklarõ (Atatürk Üniversitesi) Ulaştõrma (Fõrat Üniversitesi) Ulaştõrma (Fõrat Üniversitesi) Yerleşme (Atatürk Üniversitesi) Yerleşme (Atatürk Üniversitesi) Proje Asistanõ (Fõrat Üniversitesi) Proje Asistanõ (Fõrat Üniversitesi) iii

6 DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI PLAN GRUBU Prof. Dr. Orhan KUNTAY Prof. Dr. Servet MUTLU Prof. Dr. Gazi ÖZHAN Doç. Dr. Meral ÖZHAN Bengü DUYGU Öğr.Gör. Dr. Demet EROL Nadir İZGİN Doç. Dr. Ömer Faruk ÇOLAK Yrd. Doç. Dr. Haluk SOYUER Prof. Dr. Sezai DİNÇER Yrd. Doç. Dr. Timur AYDEMİR Erhan ÖNCÜ Murat KARAKUŞÇU Doç. Dr. Feral EKE Ayla BEŞKARDEŞ Prof. Dr. Özdemir AKMUT Öğr. Gör. Dumrul YAVAŞ Arş. Gör. Nazõm ÖZER Arş. Gör. Ceren ERCOŞKUN Arş. Gör. Özge YALÇINER Arş. Gör. Semih Halil EMÜR Arş. Gör. Ogan KIRSAÇLIOĞLU Yasemin CİCİBIYIK Yönetici; Turizm ve Kültür, Kentsel Gelişme, Kadõn ve Aile, El Sanatlarõ (Gazi Üniversitesi) Genel Danõşman; Senaryolar, Plan ve Uygulamaya İlişkin Genel irdelemeler, İmalat Sanayi, Mali Yapõ, Bankacõlõk Finansman (Başkent Üniversitesi) Bölge nin Kalkõnmasõna Yönelik Girdi-Çõktõ Analizine Dayalõ Senaryolar (Ankara Üniversitesi) Bölge nin Kalkõnmasõna Yönelik Girdi-Çõktõ Analizine Dayalõ Senaryolar (Hacettepe Üniversitesi) Hedefler ve Stratejiler, Kõrsal Gelişme, Kadõn ve Aile, El Sanatlarõ İnsan Kaynaklarõnõn Geliştirilmesi, Nüfus, Sağlõk, Eğitim (Gazi Üniversitesi) Tarõm İmalat Sanayii (Gazi Üniversitesi) İmalat Sanayii (Gazi Üniversitesi) Enerji (Gazi Üniversitesi) Enerji (Gazi Üniversitesi) Ulaşõm Ticaret ve İnşaat Kentsel Gelişme (Gazi Üniversitesi) Kõrsal Gelişme Finansman (Ankara Üniversitesi) Coğrafi Bilgi Sistemi, Çizim Coğrafi Bilgi Sistemi, Çizim (Gazi Üniversitesi) Coğrafi Bilgi Sistemi, Çizim (Gazi Üniversitesi) Coğrafi Bilgi Sistemi, Çizim (Gazi Üniversitesi) Yazõlõm (Gazi Üniversitesi) Yönetici Yardõmcõsõ (Gazi Üniversitesi) Yazõm, Sayfa düzeni (Gazi Üniversitesi) MEVCUT DURUM VE ANALİZİNDE AYRICA GÖREV ALANLAR Dr. Nihan ÖZDEMİR Yönetici Yardõmcõsõ (Gazi Üniversitesi) Prof. Dr. Ali ERYILMAZ Tarõm Ekonomisi (Atõlõm Üniversitesi) Doç. Dr. Yücel ÇAĞLAR Orman Dr. Mustafa ÇETİNER Su Ürünleri Ayhan ELÇİ Hayvancõlõk Prof. Dr.Ergun KİP İmalat Sanayii ve KOBİ ler (Atõlõm Üniversitesi) Doç. Dr.Neşe ÇELEBİ Madencilik (ODTÜ) Prof Dr.Güven BİLSEL Mekansal Gelişme (Erciyes Üniversitesi) Arş. Gör.Tanyel ÖZELÇİ Faktörel Analiz (Gazi Üniversitesi) Prof. Dr.Vedat DOYURAN Deprem (ODTÜ) Prof. Dr.İbrahim GÜRER Çõğ Tehlikesi (Gazi Üniversitesi) Y. Müh. Tuncay SOSYAL Taşkõn, Sel iv

7 DAP PROJESİ MEVCUT DURUM VE ANALİZ RAPORLARININ HAZIRLANMASINDA GÖREV ALAN ELEMANLARIN SEKTÖREL DAĞILIMI BİTKİSEL ÜRETİM Prof. Dr. Müjgan ENGİN Proje Yürütücüsü (100. Yõl) Prof. Dr. Yunus SERİN Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Mehmet ÜLKER Uzman (100. Yõl) Y. Doç. Dr. M.Ali KOYUNCU Uzman (100. Yõl) Doç. Dr. Kemalettin KARA Uzman (Atatürk) Arş. Gör. Ahmet EŞİTKEN Uzman (Atatürk) Öğr. Gör. Ömer TERZİOĞLU Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Fatma KOYUNCU Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Ali ÖZTÜRK Veri Toplayõcõ (Atatürk) Arş. Gör. Ayhan ZÜLKADİR Veri Toplayõcõ (Atatürk) Arş. Gör. Mehmet YAĞMUR Destek Elemanõ (100. Yõl) Arş. Gör. M. Alp FURAN Destek Elemanõ (100. Yõl) Doç. Dr. Faik KANTAR Destek Elemanõ (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Mustafa TAN Destek Elemanõ (Atatürk) ÇEVRE Yrd. Doç. Dr. Ayhan ÜNLÜ Dr. Nilüfer Nacar KOÇER Arş. Gör. Gülsat USLU Arş. Gör. Ubeyde İPEK Arş. Gör. Halil AVŞAR Proje Yürütücüsü Uzman Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ EĞİTİM Doç. Dr. Vehbi ÇELİK Proje Yürütücüsü (Fõrat) Doç. Dr. Mehmet GÜROL Proje Yürütücü Yard. (Fõrat) Y. Doç. Dr. Abdullah DİKİCİ Uzman (Fõrat) Yrd. Doç. Dr. İ.Yaşar KAZU Uzman (Fõrat) Y. Doç. Dr. İbrahim KOCABAŞ Uzman (Fõrat) Öğr. Gör. Yüksel EMRE Veri Toplayõcõ (Fõrat) Arş. Gör. Bilal YILDIRIM Veri Toplayõcõ (Fõrat) Uzman Abdullah AÇIKGÖZ Veri Toplayõcõ (MEB) Öğr. Gör. Mukadder BOYDAK Destek Elemanõ (Fõrat) Öğr. Gör. Çetin SEMERCİ Destek Elemanõ (Fõrat) Arş. Gör. Bünyamin ATICI Destek Elemanõ (Fõrat) v

8 EL SANATLARI Yrd. Doç. Dr. Münevver ÜNSAL Proje Yürütücüsü ( 100. Yõl ) Prof. Dr. Hamza GÜNDOĞDU Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Kadir PEKTAŞ Uzman (100. Yõl) Daire Bşk. Cenap ÜNSAL Uzman (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Hüseyin YURTTAŞ Uzman (Atatürk) Öğr. Gör. Tahsin PARLAK Uzman (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Şefik TÜFENKÇİ Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Öğr. Gör. Zübeyde TAPAN Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Arş. Gör. Zerrin KÖŞKLÜ Veri Toplayõcõ (Atatürk) Müd. Mirzaali KURTOĞLU Veri Toplayõcõ (Atatürk) Şef Mahmut DAL Destek Elemanõ (100. Yõl) Memur Murat ŞAD Destek Elemanõ (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. A. Ali BAYHAN Destek Elemanõ (Atatürk) Arş. Gör. Halidun ÖZKAN Destek Elemanõ (Atatürk) ENERJİ Prof. Dr. Muhammet KÖKSAL Doç. Dr. Mehmet CEBECİ Yrd. Doç. Dr. Sadettin HERDEM Yrd. Doç. Dr. Salih MEMİŞ Proje Yürütücüsü Uzman Uzman Veri Toplayõcõ HAYVANCILIK Prof. Dr. Nazir DUMANLI Proje Yürütücüsü Prof. Dr. Hüseyin DEVECİ Destek Elemanõ Prof. Dr. Harun ÖZER Destek Elemanõ Prof. Dr. Yusuf BOLAT Destek Elemanõ Prof. Dr. Eşref DEMİRCİ Veri Toplayõcõ Prof. Dr. Mükremin APAYDIN Veri Toplayõcõ Prof. Dr. Cemal ÇELİK Uzman Prof. Dr. İ. Halil ÇERÇİ Uzman Doç. Dr. Metin BAYRAKTAR Destek Elemanõ Doç. Dr. Cahit KALKAN Uzman Prof. Dr.Hayati ÇAMAŞ Proje Yürütücüsü Prof. Dr.Semin ÖZSAR Uzman Prof. Dr. Necati KAYA Uzman Prof. Dr. D. Ali ERCAN Uzman Y. Doç. Dr. A. Müslüm GÜVEN Uzman Y. Doç. Dr. Turgut KIRMIZIBAYRAK Uzman Dr. İbrahim TÜKENMEZ Uzman Y. Doç. Dr. A. Rõza AKSOY Veri Toplayõcõsõ Y. Doç. Dr. Turgay ŞEYDA Veri Toplayõcõsõ vi

9 HAYVANCILIK (Devam) Y. Doç. Dr. Enver BEYTUT Veri Toplayõcõsõ Y. Doç. Dr. Turgay ŞEYDA Destek Elemanõ Dr. İsmail KAYA Destek Elemanõ Arş. Gör. Metin ÇENESİZ Destek Elemanõ Arş. Gör. Mehmet KAYA Destek Elemanõ Öğr. Gör. Kadir ÖNK Destek Elemanõ Okt. Ethem BAZ Destek Elemanõ Okt. Abdurrahman GÜRBÜZ Destek Elemanõ Okt. Aysel İTİK Destek Elemanõ Uzm. Haluk POLAT Destek Elemanõ Prof. Dr.Yücel AŞKIN Proje Yürütücüsü Prof. Dr. Fuat ODABAŞIOĞLU Uzman Prof. Dr. Fõrat CENGİZ Uzman Doç. Dr. Erol BAYTOK Veri Toplayõcõ Arş. Gör. Cihangir AKDEMİR Veri Toplayõcõ Arş. Gör. İsmail Hakkõ EKİN Veri Toplayõcõ Arş. Gör. Taylan AKSU Destek Elemanõ Arş. Gör. Davut BAYRAM Destek Elemanõ İMALAT VE KOBİ Doç. Dr. Osman DEMİRDÖĞEN Öğr. Gör. Gülnaz BAL Doç. Dr. Reşat KARCIOĞLU Arş. Gör. Lütfü TAYFUR Doç. Dr. Recep GÜNEŞ Müh. İsmet TORÖZ Yalçõn DERİCİOĞLU Proje Yürütücüsü Uzman(Tekstil) Uzman (KOBİ) Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ KADIN VE AİLENİN GÜÇLENDİRİLMESİ Prof. Dr. Mahmut ATAY Yrd. Doç. Dr. Ömer AYTAÇ Öğr. Gör. Uğur KABASAKAL Arş. Gör. Mehtap YEŞİLORMAN Okt. Fatih TÖREMEN Arş. Gör. İlhan Oğuz AKDEMİR Arş. Gör. M. Ruhat YAŞAR Öğr. Gör. Yelda SEVİM Arş. Gör. M. Cengiz YILDIZ Arş. Gör. Zahir KIZMAZ Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ vii

10 KÜLTÜR VE TURİZM Prof. Dr. Hamza AKTAN Prof. Dr. Abdüsselam ULUÇAM Doç. Dr. Fahri YAVUZ Doç. Dr. Adem ŞAHİN Yrd. Doç. Dr. Osman AYTEKİN Yrd. Doç. Dr. Salih MERCAN Yrd. Doç. Dr. M.Dursun KAYA Öğr. Gör. Gökalp N. SELÇUK Yrd. Doç. Dr. Ali BORAN Arş. Gör. Rafet ÇAVUŞOĞLU Yrd. Doç. Dr. A. Kadir KOŞAM Yrd. Doç.Dr. Gülümser KESKİN Öğr. Gör. Erdoğan ÇAVUŞOĞLU Uzm. M.Fatih ULUÇAM Proje Yürütücüsü (Atatürk) Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (100. Yõl) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Uzman (Atatürk) Uzman (100. Yõl) Uzman (100. Yõl) Destek Elemanõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Uzman (Atatürk) Destek Elemanõ (Atatürk) Destek Elemanõ (100. Yõl) Destek Elemanõ (100. Yõl) MADENCİLİK Prof. Dr. A. Feyzi BİNGÖL Proje Yürütücüsü Doç. Dr. Bahattin ÇETİNDAĞ Uzman(Maden) Yrd. Doç. Dr. Emin ERDEM Uzman(Maden) Yrd. Doç. Dr. Ayten ÖNAL Uzman(Maden) Jeol. Müh. Ali ÖNAL Veri Toplayõcõ Y. Doç. Dr. Bünyamin AKGÜL Destek Elemanõ Y. Doç. Dr. Sevcan KÜRÜM Uzman Y. Doç. Dr. Melehat BEYARSLAN Uzman Arş. Gör. Osman BAYKENDİ Destek Elemanõ Jeol. Müh. Rõza CENGİZ Destek Elemanõ MALİ YAPI VE BANKACILIK Doç. Dr. Erol ÇAKMAK Yrd.Doç. Dr. O Berna İPEKTEN Prof. Dr. Özdemir AKMUT Doç. Dr. Ramazan AKTAŞ Doç. Dr. Güven SAK Arş. Gör. Ö. Faruk İŞCAN Arş. Gör. Şükrü YAPRAKLI Arş. Gör. Sevda O. GÜMÜŞ Yrd. Doç. Dr. Üstün ÖZEN Arş. Gör. Fatma GÜNDOĞDU Arş. Gör. Bener GÜNGÖR Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ viii

11 NÜFUS YAPISI VE İSTİHDAM Prof.Dr. Sebahattin GÜLLÜLÜ Prof.Dr.Hüseyin AKYÜZ Yrd. Doç. Dr. Sevil ÖNER Yrd.Doç.Dr.Sinan TİMURLENK Yrd.Doç.Dr. Muhsin DOĞAN Arş.Gör. Sema ÇINAR Arş.Gör. Cumhur ASLAN Arş. Gör. M. Kemal DEĞER Yrd.Doç. Dr. İskender YILMAZ Arş.Gör. Ömer YILMAZ Arş.Gör. Nuray EREMREM Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ ORMANCILIK Prof. Dr. Şadi Yõlmaz ÖZTAN Arş. Gör. Sinan GÜNER Arş. Gör. Bülent SAĞLAM Arş. Gör. Turan SÖNMEZ Arş. Gör. Ahmet YOLASIĞMAZ Proje Yürütücüsü Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ SAĞLIK Doç. Dr. Erkan PEHLİVAN Prof. Dr. S. Sõrrõ KILIÇ Yrd. Doç. Dr. Mücahit EĞRİ Yrd. Doç. Dr. Metin GENÇ Prof. Dr. Erol SEZER Yrd. Doç. Dr. Yasemin AÇIK Yrd. Doç. Dr. Talat EZMECİ Arş. Gör. Dr. M. Ali KURÇER Nurten YALÇINKAYA Dr. Toker ERGÜDER Öğr. Gör. Dr. Gülsen GÜNEŞ Prof. Dr. Zafer ÖZTEK Prof. Dr. Fatih HİLMİOĞLU Doç. Dr. Osman SARAÇBAŞI Prof. Dr. Mehmet TOKAT Yrd. Doç. Dr. Saim YOLOĞLU Uzm. Dr. M. Ali BİLİKER Uzm. Dr. M. Rõfat KÖSE Doç. Dr. M. Ziya DOYMAZ Yrd. Doç. Dr. Vedat BULUT Yrd. Doç. Dr. Bayram YILMAZ Yrd. Doç. Dr. Ahmet KALKAN Yrd. Doç. Dr. Ahmet AYAR Proje Yürütücüsü (İnönü) Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Fõrat) Uzman (İnönü) Uzman (İnönü) Uzman (Fõrat) Uzman (Fõrat) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (İnönü) Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Veri Toplayõcõ (Fõrat) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) ix

12 SU ÜRÜNLERİ Prof. Dr. Bülent ŞEN Proje Yürütücüsü (Fõrat) Doç. Dr. Osman ÇETİNKAYA Proje Yürütücü Yard. (100. Yõl ) Prof. Dr. Sõtkõ ARAS Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Yaşar ÖZDEMİR Uzman (Fõrat) Arş. Gör. H. Avni DUYAR Uzman (100. Yõl) Arş. Gör. Fazõl ŞEN Uzman (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Mahmut KOCAMAN Uzman (Atatürk) Arş. Gör. Gürel TOPRAK Veri Toplayõcõ (Fõrat) Arş. Gör. Nuri ÇAKMAK Destek Elemanõ (Fõrat) Arş. Gör. Mehmet KOCABAŞ Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Telat YANIK Veri Toplayõcõ (Atatürk) Arş. Gör. M.Tahir ALP Destek Elemanõ (Fõrat) Arş. Gör. Asiye GİRGİN Destek Elemanõ (Fõrat) Arş. Gör. Feray ÖZRENK Veri Toplayõcõ (Fõrat) Arş. Gör. Şenol GÜZEL Destek Elemanõ (100. Yõl) Arş Gör. Mahmut ELP Destek Elemanõ (100. Yõl) Arş. Gör. Ertuğrul KANKAYA Destek Elemanõ (100. Yõl) Yrd. Doç.Dr. N. Mevlüt ARAS Destek Elemanõ (Atatürk) TİCARET VE İNŞAAT Prof.Dr. Cevat GERNİ Yrd.Doç.Dr. Hayati AKSU Y.Doç.Dr.Ertuğrul DİLEKTAŞ Yrd.Doç.Dr. Alattin KIZILTAN Yrd.Doç.Dr. Yusuf AKAN Arş.Gör.Serhat KOCA Arş.Gör.M. Suphi ÖZÇOMAK Y.L.Öğrencisi Sabri AZGÜN Yrd.Doç.Dr. Erkan OKTAY Yrd. Doç. Dr. M. Suphi ORHAN Arş. Gör. Hüseyin ÖZER Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ TOPRAK VE SU KAYNAKLARI Prof. Dr. Vahap YAĞANOĞLU Doç. Dr. Abdurrahman HANAY Yrd. Doç. Dr. Üstün ŞAHİN Doç. Dr. Ömer ANAPALI Proje Yürütücüsü Uzman Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ x

13 ULAŞTIRMA VE HABERLEŞME Yrd. -Doç. Dr. Cevdet Emin EKİNCİ Yrd. Doç. Dr. Mehmet TUĞAL Yrd. Doç. Dr. Taner ALATAŞ İnş. Müh. Enver YILDIZ Öğr. Gör. Mehmet EMİNEL Arş. Gör. Erdinç ARICI Grafiker H. Erkan TUĞAL Öğr. Gör. Dr. Yasin VAROL Öğr. Gör. İbrahim TÜRKOĞLU Öğr. Gör. Abdi KURT Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ YERLEŞME VE ŞEHİRLEŞME, KENTSEL VE KIRSAL ALTYAPI Prof.Dr. Hayati DOĞANAY Prof. Dr. Şule ÖZKAN Doç.Dr. İbrahim GÜNER Yrd.Doç.Dr. Mustafa GİRGİN Arş. Gör. Kerem KARABULUT Yrd. Doç. Dr. H.Hüseyin DOĞAN Yrd.Doç.Dr. Yaşar GÖK Arş.Gör. Mustafa ERTÜRK Arş. Gör. Fuat AKTAN Yrd.Doç.Dr. İhsan BULUT Arş.Gör. İ. Fevzi ŞAHİN Arş. Gör. Selçuk EMSEN Proje Yürütücüsü (Atatürk) Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Atatürk) Uzman (Atatürk) Uzman (Atatürk) Uzman (Atatürk) Uzman (İnönü) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Destek Elemanõ (Atatürk) Destek Elemanõ (Atatürk) Destek Elemanõ (Atatürk) xi

14

15 İÇİNDEKİLER Sayfa 3.0. TARIM SEKTÖRÜ MEVCUT DURUM VE ANALİZİ ÖZETİ Genel Durum Bitkisel Üretim Su Ürünleri Hayvancõlõk Ormancõlõk TOPRAK VE SU KAYNAKLARI DAP Kapsamõndaki İllerin Toprak ve Su Kaynaklarõnõn Genel Durumu Toprak Kaynaklarõ Su Kaynaklarõ Toprak ve Su Kaynaklarõ Sorunlarõ DAP Kapsamõndaki İllerin Toprak ve Su Kaynaklarõ Analizi Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane ve Bayburt Hakkari Kars, Iğdõr ve Ardahan Malatya Muş Tunceli Van BİTKİSEL ÜRETİM MEVCUT DURUM VE ANALİZİ Giriş İklim Tarõmsal İşletme Sayõsõ, Büyüklüğü ve Tarõmda Çalõşan Nüfus Tarõmsal İşletme Sayõ ve Büyüklüğü Tarõmda Çalõşan Nüfus Kurumsal Yapõ Kamu Kurum ve Kuruluşlarõ 081 I

16 Çiftçi Kuruluşlarõ Pazarlama Tarõmsal Girdiler Gübre Tohumluk Zirai Mücadele İlaçlarõ Mekanizasyon Tarõmsal Kredi, Destek ve Devlet Yardõmlarõ Ürün Çeşitliliğine Göre Bölgenin Bitkisel Üretim Analizi Tahõllar Yemeklik Dane Baklagiller Endüstri Bitkileri Bahçe Bitkileri Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Genel Değerlendirme 107 EKLER 109 Ek.3.2. DAP Kapsamõndaki İllerin Ürün Çeşitliliğine Göre Bitkisel Üretim Analizi 109 Ek Ağrõ 109 Ek Ardahan 119 Ek Bayburt 124 Ek Bingöl 129 Ek Bitlis 137 Ek Elazõğ 143 Ek Erzincan 150 Ek Erzurum 158 Ek Gümüşhane 170 Ek Hakkari 175 Ek Iğdõr 180 Ek Kars 186 Ek Malatya 192 Ek Muş 201 Ek Tunceli 207 Ek Van HAYVANCILIK Arazi Durumu Mevcut İşletmeler 222 II

17 İşletmelerin Durumu Finansman Kaynaklarõ ve Daha Önce Uygulanan Projeler Örgütlenme Pazarlama Sistemleri Hayvan Varlõğõ ve Türlere Dağõlõmõ Sõğõr Varlõğõ Koyun ve Keçi Varlõğõ Kanatlõ Varlõğõ Arõcõlõk Hayvancõlõk ile İklim Koşullarõ Arasõndaki İlişkiler Hayvan Irklarõnõn Islah İmkanlarõ Suni ve Tabii Tohumlama Durumu Mer'a Kullanõmõ,Yem Üretimi ve Hayvan Besleme Kaba Yemler Konsantre Yemler Sanayi Artõğõ (Yan Ürünü) Yemler Hayvan Besleme Programlarõ Hastalõk Kontrol Sorunlarõ Hayvansal Ürünler Et ve Et Ürünleri Süt ve Süt Ürünleri Yapağõ, Kõl ve Deri Üretimi Yumurta ve Beyaz Et Üretimi Bal ve Balmumu Üretimi Hayvancõlõk Sektöründe İmalat Sanayii Karma Yem Fabrikalarõ Et ve Et Ürünleri İşletmeleri Süt ve Süt Ürünleri İşletmeleri Deri ve Yapağõ Ürünleri İşletmeleri Kamu Kuruluşlarõnõn Programlarõ Hayvancõlõkla İlgili Darboğazlar Teşkilat Yapõsõndaki Darboğazlar Genel Değerlendirme SU ÜRÜNLERİ DAP Bölgesi nin Hidrografik Yapõsõ Bölge deki Havzalar ve Su Kaynaklarõ 279 III

18 DAP Kapsamõnda Yer Alan İllerdeki Su Ürünlerinin Genel Durumu DAP Bölgesi Tatlõ Su Kaynaklarõnda Yaşayan Su Ürünleri Bölge deki Su Ürünlerinin Yõllar İtibarõyla Doğal ve Yapay Üretim Miktarlarõ DAP Bölgesi ndeki Su Ürünleri Sektörünün Türkiye İçerisindeki İktisadi Durumu Bölge deki Balõkçõlõk Yönetimi ve Balõkçõlõk Örgütlenmesi Bölge Balõkçõlõğõnõn Teknik ve İdari Yönetimi Uygulanan Mevzuat, Avcõlõğõn Düzenlenmesi ve Yasaklarõ Su Ürünleri ve Balõkçõlõk Kooperatifleri DAP Bölgesi ndeki Su Ürünleri Sektöründe Faaliyet Gösteren Kurum ve Kuruluşlar Balõkçõlõk Ekipmanlarõ Mevcut İskele, Çekek Yerleri ve Balõkçõ Barõnaklarõ Su Ürünleri Eğitimi Bölge de Sportif Balõkçõlõk Su Ürünleri Sektörünün Mevcut Durumunun Analizi ve Darboğazlarõ Bölgenin Fiziki ve Hidrografik Yapõsõnõn Su Ürünleri Açõsõndan Analizi DAP Kapsamõnda Yer Alan İllerdeki Su Ürünlerinin Genel Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ ORMANCILIK Orman Varlõğõ Orman Alanõ, İllere ve Nüfusa Göre Dağõlõmõ Servet, Artõm, Eta Durumu Ormanlarõn Ekolojik ve Biyolojik Özellikleri Ormancõlõk Faaliyetleri Ormancõlõk Örgütlenmesi, Alan Genişliği, Teknik Personel İstihdamõ Uygulamalar Orman - Halk İlişkileri 358 IV

19 Orman Köyleri ve Köylülerinin Genel Durumu Orman Suçlarõ Ormanlarda Hayvan Yemi Temini (Yaprak Yararlanmasõ) Yapacak ve Yakacak Odun Temini ORKÖY Faaliyetleri Üretim ve İstihdam Olanaklarõ Bölgedeki Diğer Projeler Doğu Anadolu Bölgesi Su Havzasõ Rehabilitasyon Projesi Muş-Bingöl Kõrsal Kalkõnma Projesi Genel Değerlendirme 364 KAYNAKLAR 367 V

20 TABLOLAR Sayfa Tablo 3.0.1: Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanlarõ, Üretim Miktarlarõ ve Verim Değerleri 004 Tablo 3.0.2: Endüstri Bitkileri Ekim Alanlarõ, Üretim Miktarlarõ ve Verim Değerleri 006 Tablo 3.0.3: Bahçe Bitkilerinin Üretim Miktarlarõ 007 Tablo 3.0.4: Yõllar İtibarõyla DAP Bölgesi nden Doğal Avcõlõk Yoluyla Elde Edilen Üretim Miktarlarõ (Ton) ve Türkiye Geneline Oranõ (Yüzde) 010 Tablo 3.0.5: Yõllar İtibarõyla DAP Bölgesi nden Yetiştiricilik Yoluyla Elde Edilen Üretim Miktarlarõ (Ton) 011 Tablo 3.0.6: DAP İllerinde Hayvansal Ürünler Üretimi ( Ton ) 023 Tablo 3.1.1: Doğu Anadolu Bölgesi nde İllere Göre Arazi Kullanma Yetenek Sõnõflarõnõn Dağõlõmõ 034 Tablo 3.1.2: DAP Kapsamõndaki İllerde Ekonomik Olarak Sulanabilir Arazi Miktarlarõ 035 Tablo 3.1.3: Arazi Kullanõm Kabiliyet Sõnõflarõna Göre DAP ve Türkiye Genelindeki Mevcut Arazi Kullanõm Şekillerinin Karşõlaştõrõlmasõ 036 Tablo 3.1.4: Doğu Anadolu Bölgesi ndeki İllerin Yõllõk Yer Altõ ve Yer Üstü Su Potansiyelleri 037 Tablo 3.1.5: DAP Bölgesi ve Türkiye İçin Teknik ve Ekonomik Yönden Kullanõlabilir Su Potansiyel Değerleri 038 Tablo 3.1.6: Doğu Anadolu Bölgesi nde Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn İllere Göre Dağõlõmõ 039 Tablo 3.2.1: Doğu Anadolu Bölgesi nde Bazõ İllerde Meteorolojik Verilerin Uzun Yõllar Ortalamasõ 078 Tablo Doğu Anadolu Bölgesi nde İl Bazõnda Tarõmsal İşletme [Bitkisel Üretim (BÜ), Hayvancõlõk (H), Bitkisel Üretim+ Hayvancõlõk (BÜ+H)] Büyüklükleri 080 Tablo Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Toplam Nüfus, Tarõmda Çalõşan Nüfus ve Oranõ 081 Tablo Doğu Anadolu Bölgesi nde Tarõm Kredi ve Tarõm Satõş Kooperatiflerinin İllere Göre Dağõlõmõ ve Kooperatif Ortaklarõ 082 Tablo Doğu Anadolu Bölgesi nde TMO nin 1996, 1997 ve 1998 Yõlõ Tahõl Alõmlarõ İle Tarõm Kredi Kooperatifleri (TKK) ve Merkez Birliği (MB) nin Depolama Kapasiteleri (Ton) 083 Tablo Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Faaliyet Göstermekte Olan Çiftçi Kooperatifleri 084 Tablo 3.2.7: Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Endüstri Bitkileri, Tahõl, Yemeklik Dane Baklagil, Çayõr, Yem Bitkileri ve Sebzelerde Toplam Azotlu, Fosforlu ve Potasyumlu Gübre İhtiyaçlarõ, İlde Kullanõlan Gübreler ve İhtiyacõ Karşõlama Oranlarõ 085 Tablo Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Ürünlere Göre Dağõtõlan Sertifikalõ Tohumluk Miktarõ (Ton) 086 VI

21 Tablo Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Zirai Mücadelede Kullanõlan İlaçlar (kg.) 087 Tablo Doğu Anadolu Bölgesi nde Bitkisel Üretimde Kullanõlan Aletler 088 Tablo Türkiye de Bölgelere Göre Yatõrõm Teşvik Belgelerinin ve Miktarlarõnõn Dağõlõmõ ve Oranõ 089 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Arazi Kullanõmõnda Ürün Çeşitlerinin Dağõlõmõ 091 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 092 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Yemeklik Dane Baklagiller Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 094 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Endüstri Bitkileri Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verim (kg/da.) Durumu 097 Tablo : En Yaygõn Yetiştirilen Bazõ Meyve Sebze Türlerinin Doğu Anadolu Tablo : Bölgesi ve Türkiye Genelindeki Üretimleri (ton) 099 Doğu Anadolu Bölgesi'nin Bazõ İllerinde Arazi Kullanõmõnõn Dağõlõmõ (ha.) 103 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Üretilen Kaba Yem İhtiyacõ Karşõlama Durumu (Ton/ Yõl. Yüzde) 103 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 104 Tablo : Ağrõ İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 109 Tablo : Ağrõ İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 110 Tablo : Ağrõ İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 111 Tablo : Ağrõ İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 112 Tablo : Ağrõ İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 113 Tablo : Ağrõ İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 114 Tablo : Ağrõ İlinde Toplam Meyve Ağacõ Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu 117 Tablo : Ağrõ İlinde Sebze Ekim Alanõ (ha.), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/da.) Durumu 118 Tablo : Ardahan İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 119 Tablo : Ardahan İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 120 Tablo : Ardahan İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 121 Tablo : Ardahan İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 121 Tablo : Ardahan İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 122 Tablo : Ardahan İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 123 Tablo : Ardahan İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS), Üretim (ton ) ve Verim (kg/ağaç) Durumu 124 Tablo : Bayburt İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 125 VII

22 Tablo : Bayburt İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 126 Tablo : Bayburt İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 127 Tablo : Bayburt İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 128 Tablo : Bayburt İlinde Sebze Ekim Alanõ (Ha), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/da.) Durumu. 128 Tablo : Bayburt İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu 129 Tablo : Bingöl İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 130 Tablo : Bingöl İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 131 Tablo : Bingöl İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 132 Tablo : Bingöl İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 132 Tablo : Bingöl İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 134 Tablo : Bingöl İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 136 Tablo : Bingöl İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 136 Tablo : Bitlis İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 137 Tablo : Bitlis İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 138 Tablo : Bitlis İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (Kg/da) 139 Tablo : Bitlis İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 139 Tablo : Bitlis İlinde Kaba Yemin İhtiyacõ Karşõlama Durumu (ton/yõl) 140 Tablo : Bitlis İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 141 Tablo : Bitlis İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 142 Tablo : Elazõğ İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 143 Tablo : Elazõğ İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 144 Tablo : Elazõğ İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 145 Tablo : Elazõğ İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 146 Tablo : Elazõğ İlinde Çayõr-Mer'a ve Yem Bitkilerinden Üretilen Kaba Yem Miktarõ (ton/yõl) 146 Tablo : Elazõğ İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 147 Tablo : Elazõğ İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 149 Tablo : Elazõğ İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 149 VIII

23 Tablo : Erzincan İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 151 Tablo : Erzincan İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 151 Tablo : Erzincan İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 152 Tablo : Erzincan İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 154 Tablo : Erzincan İlinde Toplam Meyve Ağacõ Sayõsõ (MAS), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu 156 Tablo : Erzincan İlinde Toplam Meyve Ağacõ Sayõsõ (MAS), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu 157 Tablo : Erzurum İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 158 Tablo : Erzurum İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 159 Tablo : Erzurum İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 160 Tablo : Erzurum İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 162 Tablo : Erzurum İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 163 Tablo : Erzurum İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 164 Tablo : Erzurum İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu 167 Tablo : Erzurum İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu 168 Tablo : Erzurum İlinde Sebze Ekim Alanõ (ha.), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/da.) Durumu 169 Tablo : Gümüşhane İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 171 Tablo : Gümüşhane İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 171 Tablo : Gümüşhane İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 172 Tablo : Gümüşhane İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 173 Tablo : Gümüşhane İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 174 Tablo : Gümüşhane İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 174 Tablo : Hakkari İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 176 Tablo : Hakkari İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 177 Tablo : Hakkari İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 179 Tablo : Hakkari İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 179 Tablo : Iğdõr İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 180 IX

24 Tablo : Iğdõr İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 181 Tablo : Iğdõr İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 181 Tablo : Iğdõr İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 182 Tablo : Iğdõr İlinde Pamuk Bitkisinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 182 Tablo : Iğdõr İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 183 Tablo : Iğdõr İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 183 Tablo : Iğdõr İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu 184 Tablo : Iğdõr İlinde Sebze Ekim Alanõ (ha.), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/da.) Durumu 185 Tablo : Kars İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 186 Tablo : Kars İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 187 Tablo : Kars İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 187 Tablo : Kars İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 188 Tablo : Kars İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 189 Tablo : Kars İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) 190 Tablo : Kars İlinde Toplam Meyve Ağacõ Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim Miktarõ (Ton) ve Verim (Kg/Ağaç) Durumu 191 Tablo : Malatya İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 192 Tablo : Malatya İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 193 Tablo : Malatya İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (Kg/da) 194 Tablo : Malatya İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 195 Tablo : Malatya İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 196 Tablo : Malatya İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 197 Tablo : Malatya İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 199 Tablo : Malatya İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 200 Tablo : Muş İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 201 Tablo : Muş İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 202 Tablo : Muş İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (Kg/da) 203 X

25 Tablo : Muş İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 204 Tablo : Muş İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 204 Tablo : Muş İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 206 Tablo : Muş İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 206 Tablo : Tunceli İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 207 Tablo : Tunceli İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t)ve Verimleri (Kg/da) 208 Tablo : Tunceli İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 209 Tablo : Van İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ 211 Tablo : Van İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 211 Tablo : Van İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 213 Tablo : Van İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) 214 Tablo : Van İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 214 Tablo : Van İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) 216 Tablo : Van İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 217 Tablo : Van İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) 218 Tablo 3.3.1: DAP Kapsamõndaki İllerde İşletme Sayõsõ, İşletmelerin Tasarrufunda Bulunan Arazi Miktarõ ve Hayvan Sayõlarõ 251 Tablo 3.3.2: DAP Kapsamõndaki İllerde Boş Bulunan Ahõr, Ağõl ve Kümes Sayõlarõ 252 Tablo 3.3.3: DAP Kapsamõndaki İllerde ve Türkiye Genelinde Ziraat Bankasõ Tarafõndan verilen Hayvancõlõk ve Yem Kredileri (1997) 252 Tablo 3.3.4: DAP Kapsamõndaki İllerde Bölge ve Türkiye Genelinde Ziraat Bankasõ Tarafõndan verilen Tarõm Kredi Kooperatifleri Kredileri 253 Tablo 3.3.5: DAP Kapsamõndaki İllerde KKDF Projelerinin Yatõrõm Miktarlarõ İle Halihazõrda Devam Edenlerin Kesinleşen. Miktarlarõ (1997) 253 Tablo 3.3.6: DAP Kapsamõndaki İllerde Pazarlanan Hayvansal Ürün Değeri (1997) 254 Tablo 3.3.7: DAP Kapsamõndaki İllerde Sõğõr Varlõğõ ve Türkiye Toplamõna Oranõ 255 Tablo 3.3.8: DAP Kapsamõndaki İllerde Koyun ve Keçi Varlõğõ İle Türkiye Toplamõna Oranõ 256 Tablo A: DAP Kapsamõndaki İllerde Tek Tõrnaklõ Varlõğõ ve Türkiye Tablo 3.3.9: Toplamõnõn Oranõ 257 DAP Kapsamõndaki İllerde Kanatlõ Varlõğõ ve Türkiye Toplamõna Oranõ 258 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Arõcõlõk ve Üretimi. 259 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Tohumlama Faaliyetleri. 260 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Çayõr Mer'a ve Yem Bitkileri İle Tarla Tarõmõndan Üretilen Kaba Yem Miktarõ 261 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Kaba Yem İhtiyacõ (1997) 261 XI

26 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Kaba Yem Açõğõ (1997) 262 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Konsantre Yem İhtiyacõ (1997) 262 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Hayvan Yemi Olarak Üretilen Sanayi Yan Ürünleri (1997) 263 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde İl Dõşõna Çõkarõlan Hayvan Sayõlarõ 263 Tablo : DAP Kapsamõndaki Bazõ İllerde Görülen Enfeksiyon Hastalõklar (1997) 264 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Gerçekleşen Aşõlamalar (1997) 265 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Görülen Paraziter Hastalõklar 266 Tablo : Evcil, Memeli ve Kanatlõlarda Paraziter Hastalõklardan İleri Gelen Ekonomik Kayõplar 266 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Et Üretimi (Ton) ve Türkiye Toplamõna Oranõ 267 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Kesilen Hayvan Sayõsõ (Baş) 268 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Hayvan Başõna Et Verimi 269 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Süt Üretimi (Ton) ve Türkiye Toplamõna Oranõ 270 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Sağõlan Hayvan Sayõsõ 271 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Hayvan Başõna Süt Verimi 272 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Yapağõ, Kõl, Deri Üretimi ve Türkiye Toplamõna Oranõ 273 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Yumurta ve Beyaz Et Üretimi ve Türkiye Toplamõna Oranõ 274 Tablo : DAP Kapsamõna Giren İllerde Yem Fabrikalarõnõn Sayõlarõ İle Toplam ve Faal Kapasiteleri (1997) 275 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Et ve Süt Tesisleri (1997) 275 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Bünyesinde Mevcut Veteriner Hekim Sayõlarõ ve İhtiyaçlar 276 Tablo : Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü Mevcut Organizasyon Şemasõ 276 Tablo : Tarõm İl Müdürlükleri Teşkilatlanma Şemasõ 276 Tablo 3.4.1: DAP Bölgesinde Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1988) 283 Tablo 3.4.2: DAP Bölgesinde Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1989) 283 Tablo 3.4.3: DAP Bölgesinde Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1990) 283 Tablo 3.4.4: DAP Bölgesinde Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1992) 284 Tablo 3.4.5: DAP Bölgesinde Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1993) 284 XII

27 Tablo 3.4.6: Tablo 3.4.7: Tablo 3.4.8: Tablo 3.4.9: DAP Bölgesinde Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1994) 284 DAP Bölgesinde Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1995) 285 DAP Bölgesinde Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1996) 285 DAP Bölgesi nde Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1988) 286 Tablo : DAP Bölgesinde Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1989) 287 Tablo : DAP Bölgesinde Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1990) 287 Tablo : DAP Bölgesinde Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1992) 287 Tablo : DAP Bölgesinde Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1993) 287 Tablo : DAP Bölgesinde Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1994) 287 Tablo : DAP Bölgesinde Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1995) 288 Tablo : DAP Bölgesinde Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (1996) 288 Tablo : Yõllarõ İtibarõyla Türkiye Genelindeki ve DAP Bölgesindeki İç Su Balõk Üretim Miktarlarõ (ton) 301 Tablo : Fõrat Havzasõ nda Yer Alan Önemli Doğal Göller ve Özellikleri 310 Tablo : Fõrat Havzasõ nda DAP Kapsamõndaki İllerde Yer Alan Baraj Gölleri, Göletler, Akarsular ve Özellikleri 311 Tablo : Dicle Havzasõnda DAP Kapsamõndaki İllerde Yer Alan Doğal Göller, Baraj Gölleri, Akarsular ve Özellikleri 312 Tablo : Kura-Aras Havzasõnda DAP Kapsamõndaki İllerde Yer Alan Doğal Göl, Baraj Gölü Gölet ve Akarsularõ 313 Tablo : Van Gölü Havzasõ nda Bulunan Doğal Göl, Baraj Gölü, Büyük Gölet ve Akarsular 314 Tablo : Çoruh Havzasõnda DAP Kapsamõndaki İllerinde Yer Alan Tatlõ Su Kaynaklarõ 315 Tablo : Yeşilõrmak Havzasõnda, DAP Kapsamõndaki İllerde Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõ ve Bazõ Özellikleri 315 XIII

28 Tablo : Fõrat Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn 1994 Yõlõ Akõm Değerleri (1994) 320 Tablo : Dicle Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn 1994 Yõlõ Akõm Değerleri (1994) 321 Tablo : Çoruh Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn 1994 Yõlõ Akõm Değerleri (1994) 321 Tablo : Van Gölü Kapalõ Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn 1994 Yõlõ Akõm Değerleri (1994) 321 Tablo : Kura- Aras Havzasõ Nda Yer Alan Akarsularõn 1994 Yõlõ Akõm Değerleri (1994) 322 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1988) 323 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1989) 324 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1990) 325 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi(1992) 326 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1993) 327 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1994) 328 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1995) 329 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1996) 330 Tablo : Doğu Anadolu Projesi Kapsamõnda Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõnda Yaşayan Balõklarõn Su Kaynaklarõna Göre Dağõlõmlarõ 331 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1988) 333 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1989) 333 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1990) 334 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1992) 334 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1993) 335 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1994) 335 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1995) 336 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1996) 336 Tablo : DAP Bölgesi nde Avcõlõk Yoluyla Elde Edilen Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõnõn Birbirini Takip Eden Yõllar İtibarõ İle, Türkiye Genelinde Toplam Doğal Su Ürünleri Sektöründeki İktisadi Katkõsõ (1987 Yõlõ Fiyatlarõyla) 337 Tablo : DAP Bölgesi nde Yetiştiricilik Yolu İle Birbirini Takip Eden Yõllar İtibarõ İle Elde Edilen Alabalõk ve Sazan Miktarlarõnõn, Türkiye Genelinde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Toplam Alabalõk ve Sazan Değerlerine İktisadi Katkõsõ (1987 Yõlõ Fiyatlarõyla) 338 Tablo : DAP Kapsamõnda Yer Alan İllerde Kurulu Bulunan Su Ürünleri Kooperatifleri 339 Tablo : DAP Bölgesi İllerindeki Tatlõ Su Kaynaklarõnda Çalõşan Balõkçõ Tekneleri ve Özellikleri 340 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Balõk Avcõlõğõnda Kullanõlan Av Araçlarõ 341 Tablo 3.5.1: DAP Bölgesi Ormanlarõnõn İller Düzeyinde Niteliği ve Niceliği 345 Tablo 3.5.2: Türkiye ve Doğu Anadolu Bölgesi nde Orman Alanlarõ ve Yapõsal Özellikleri 347 Tablo 3.5.3: DAP Bölgesi'nde Ormanlarõn Servet, Artõm ve Eta Durumu 349 Tablo 3.5.4: DAP Bölgesi nde Orman Sõnõrlandõrma ve Kadastro Durumu (1998 Yõlõ Sonuna Kadar) 351 XIV

29 Tablo 3.5.5: Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü Odun Üretim ve Satõş Tutarõ 352 Tablo 3.5.6: Gümüşhane, Torul ve Bayburt Orman İşletme Müdürlüğü Yapacak 353 ve Yakacak Odun Üretim Miktarlarõ Tablo 3.5.7: DAP Bölgesi'nde Potansiyel Ağaçlandõrma Alanlarõ ve 1998 Yõlõ Gerçekleşmeleri 354 Tablo 3.5.8: DAP Bölgesi'nde Potansiyel Erozyon Kontrolu Alanlarõ ve 1998 Yõlõ Sonu Gerçekleşmeleri 355 Tablo 3.5.9: Türkiye ve DAP Bölgesi'nde Özel Ağaçlandõrma Çalõşmalarõ 356 Tablo : DAP Bölgesi nde Milli Park, Tabiat Parkõ, Tabiatõ Koruma Alanlarõ, Yaban Hayatõ Koruma Alanlarõ 357 Tablo : DAP İlerindeki Orman İçi ve Kenarõ Köy Sayõsõ 358 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Sosyal ve Ekonomik Amaçlõ Kredi Dağõlõmõ 361 Tablo : Bölgesi nde Dağõtõlan Kredilerin Ünite Maliyeti, Yarattõğõ Katma Değer ve İstihdam Durumu 361 Tablo : Doğu Anadolu Su Havzasõ Rehabilitasyon Projesi Ormancõlõk ve Mer'a Islahõ Faaliyetleri 363 Tablo : Muş-Bingöl Kõrsal Kalkõnma Projesinde Ormancõlõk Faaliyetleri (1998) 364 XV

30 ŞEKİLLER Sayfa Şekil 3.4.1: Fõrat Havzasõ I 315 Şekil 3.4.2: Fõrat Havzasõ II 316 Şekil 3.4.3: Fõrat Havzasõ III 317 Şekil 3.4.4: Dicle Havzasõ I 317 Şekil 3.4.5: Dicle Havzasõ II 318 Şekil 3.4.6: Kura Aras Havzasõ 318 Şekil 3.4.7: Van Gölü Kapalõ Havzasõ 319 Şekil 3.4.8: Çoruh Havzasõ 319 Şekil 3.4.9: Yeşilõrmak Havzasõ 320 XVI

31 GRAFİKLER Sayfa Grafik 3.1.1: DAP Bölgesi ve Türkiye İçin Arazi Kullanma Yetenek Sõnõflarõnõn Dağõlõmõ 042 Grafik 3.1.2: Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre İşlemeli Tarõma Uygun Arazilerin DAP Bölgesi ve Türkiye Genelinde Kullanõm Şekilleri 043 Grafik 3.1.3: Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Arazilerin DAP Bölgesi ve Türkiye Genelinde Kullanõm Şekilleri 044 Grafik 3.1.4: İşlemeli Tarõma Uygun Arazilerde Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn DAP Bölgesi ve Türkiye Genelindeki Dağõlõmlarõ 045 Grafik 3.1.5: İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Arazilerde Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn DAP Bölgesi ve Türkiye Genelindeki Dağõlõmlar 046 Grafik 3.1.6: Ağrõ İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Oranlarõ 047 Grafik 3.1.7: Ağrõ İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 048 Grafik 3.1.8: Bingöl İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 049 Grafik 3.1.9: Bingöl İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 050 Grafik : Bitlis İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 051 Grafik : Bitlis İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 053 Grafik : Elazõğ İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 053 Grafik : Elazõğ İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 055 Grafik : Erzincan İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 056 Grafik : Erzincan İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 057 Grafik : Erzurum İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 057 Grafik : Erzurum İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 059 Grafik : Gümüşhane ve Bayburt İlleri Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 060 Grafik : Gümüşhane ve Bayburt İlleri Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 061 Grafik : Hakkari İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 062 Grafik : Hakkari İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 063 Grafik : Kars, Iğdõr ve Ardahan İlleri Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 064 Grafik : Kars, Iğdõr ve Ardahan İlleri Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 065 Grafik : Malatya İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 066 Grafik : Malatya İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 067 XVII

32 Grafik : Muş İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 068 Grafik : Muş İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 069 Grafik : Tunceli İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 070 Grafik : Tunceli İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 071 Grafik : Van İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri 072 Grafik : Van İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ 073 Grafik 3.4.1: DAP Bölgesi nde Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõnõn Türkiye Doğal Su Ürünleri Üretimi Genelindeki Durumu 282 Grafik 3.4.2: DAP Bölgesi ndeki İllerde Yõllarõ Arasõnda, Önemli Bir Ekonomik Değere Sahip Olan Doğal Üretim Miktarlarõ (Ton) 286 Grafik 3.4.3: Doğu Anadolu Bölgesi nde Yõllarõ Arasõndaki Yetiştiricilik Yoluyla Elde Edilen Yapay Üretim Miktarlarõnõn Türkiye İç Su Yapay Üretimi Geneline Yansõmasõ 289 Grafik 3.4.4: DAP Bölgesi ndeki İllerde Üretilen Alabalõk ve Sazan Balõğõnõn Yõllarõ Arasõnda Yõllõk Toplam Üretim Miktarlarõ 291 Grafik 3.4.5: Grafik 3.4.6: Grafik 3.4.7: Grafik 3.4.8: DAP Bölgesi nde Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõnda Avcõlõk Yoluyla Elde Edilen Doğal Su Ürünleri Üretiminin Türkiye Genelinde İç Su Doğal Su Ürünleri Üretimi İçerisindeki İktisadi Payõnõn Yõllara Göre Değişimleri (1987 sabit Fiyatlarõ Baz Alõnmõştõr) 292 DAP Bölgesi nde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Alabalõk ve Sazan Miktarlarõ Toplamõnõn, Türkiye Genelinde Toplam Alabalõk ve Sazan Yapay Üretimi İçerisindeki İktisadi Payõnõn Yõllar İtibarõyla Değişimleri 293 DAP Bölgesi nde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Alabalõk ve Sazan Miktarlarõnõn, Yõllar İtibarõyla Türkiye Genelindeki Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Alabalõk ve Sazan Miktarlarõ İçerisindeki İktisadi Payõnõn Yõllarõ Arasõndaki Değişimleri 294 DAP Bölgesi nde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Alabalõk ve Sazan Miktarlarõ Toplamõnõn, Türkiye Genelinde Toplam Alabalõk ve Sazan Yapay Üretimi İçerisindeki İktisadi Payõnõn Yõllarõ Arasõndaki Değişimleri 295 Grafik 3.5.1: DAP Bölgesi Ormanlarõnõn Koru ve Baltalõk Dağõlõmõ 346 Grafik 3.5.2: DAP Bölgesi Ormanlarõnõn Verim Durumu 347 Grafik 3.5.3: DAP Bölgesi Bölgesi'nde Orman Köyleri 359 XVIII

33 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR TARIM ÖZET RAPOR RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

34

35 3.0. TARIM SEKTÖRÜ MEVCUT DURUM VE ANALİZİ ÖZETİ Genel Durum Sõnõrlarõ itibarõyla toplam arazi varlõğõ ha. olan ülkemizde Doğu Anadolu Bölgesi ha. lõk büyüklüğü ile ülke topraklarõnõn yaklaşõk yüzde 20 sini kapsamaktadõr. Dağlõk bir yapõya sahip olan bölge ortalama m. lik yükseltisi ile ülkenin en yüksek rakõma sahip Bölgesi dir. Bölge de tarõm yapõlmakta olan ova ve platolarõn rakõmlarõ m. arasõnda değişmektedir. Deniz etkisinde olmayan Bölge de karasal iklim tipi hakimdir. Yõllõk yağõş ortalamasõ 550 mm., yõllõk ortalama sõcaklõk ise 13 o C civarõndadõr. Doğu Anadolu Bölgesi su kaynağõ bakõmõndan ülkemizin en zengin bölgesi olup, yõllõk su potansiyelinin 1/3 ü bu bölgededir. Zira ülkenin önemli akarsularõndan olan Fõrat, Dicle, Aras ve Çoruh nehirlerinin kaynağõnõ bu Bölge oluşturmaktadõr. Bölge topraklarõnõn yüzde 18,9 u işlemeli tarõma uygun (I,II ve III. Sõnõf) arazilerden, yüzde 11 i işlemeli tarõma kõsmen uygun, kõsmen kõsõtlõ (IV. Sõnõf) arazilerden, yüzde 65,0 i işlemeli tarõma uygun olmayan (V., VI. ve VII. Sõnõf) çayõr-mer a arazilerinden ve yüzde 5,1 i de tarõm dõşõ arazilerden oluşmaktadõr (Kaynak: 1997 Yõlõ Köy Hizmetleri Toprak ve Su Kaynaklarõ Envanteri). Bölge de toprak varlõğõ üzerinde yanlõş arazi kullanõmõ söz konusu olup, arazi kullanma yetenek sõnõflarõ itibarõyla işlemeli tarõma uygun olmayan V-VI ve VII. arazilerde yaygõn olarak 100 kg/da. altõnda düşük verimlerde buğday-arpa tarõmõ yapõlmaktadõr. Bu durum Bölge topraklarõ üzerindeki erozyon sorununu ciddi boyutlara getiren en önemli etkenlerdendir. İşlemeli tarõma uygun olmayan bu alanlardaki tohum üretiminin elimine edilerek bu alanlarõn tabii ve suni mer alar haline dönüştürülmesi gerek Bölge deki erozyon problemlerinin ve gerekse hayvancõlõk sektörü için en önemli etken olan kaba yem açõğõnõn giderilmesinde büyük katkõ sağlayacaktõr. Bölge de toplam adet tarõmsal işletme bulunmaktadõr. Bu işletmelerin yüzde 32,6 sõ 0-20 da, yüzde 28,6 sõ da, yüzde 20,9 u da ve yüzde 17,9 u ise da. arasõnda araziye sahiptir. Bölge de ki işletmelerin yüzde 11,7 si sadece bitkisel üretim, yüzde 3,8 i sadece hayvancõlõk ve geri kalan yüzde 84,5 i ise bitkisel üretim ve hayvancõlõk faaliyetlerini birlikte yürütmektedirler. Elli dekardan daha küçük olan tarõmsal işletmelerin, toplam işletme sayõsõ içindeki yüzde 61,2 payõ ve Bölge de işletmelerin ortalama parçalõlõk sayõsõ olan 5-6 dikkate alõndõğõnda, parsellerin 5-10 dekar gibi küçük boyutlarda olduğu görülmektedir. İşletme ve parsellerin ekonomik boyutlarõn altõnda kalmasõ bu alanlara günümüz tarõm tekniklerinin uygulanmasõnda önemli darboğazlar getirdiği gibi, üretim maliyetlerini de artõrõcõ bir etken olmaktadõr. Bu bakõmdan sorunun kõsmen çözülmesinde özellikle sulu ve sulamaya açõlacak alanlardan başlamak üzere her bir işletmede farklõ lokasyonlardaki parsellerin bir araya getirilmesini öngören Arazi Toplulaştõrmasõ hizmetlerinin Bölge de yaygõnlaştõrõlmasõ gerekli görülmektedir. 1

36 Bölge de tarõm sektörü ve kõrsal alana hizmet veren çeşitli kamu kurum, kuruluşlarõ ve kamu ortaklõklarõ ile çiftçi örgütleri faaliyet göstermektedirler. Bunlar arasõnda Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ bünyesinde yer alan Bakanlõk İl ve İlçe Müdürlüklerine ilaveten Bölge de 6 tarõmsal araştõrma enstitüsü, 7 üretme istasyonu ve 5 tarõm işletme müdürlüğü görev yapmaktadõr. Ayrõca bu Bakanlõğõn bağlõ kuruluşu olarak Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü (TMO Genel Müdürlüğü) ve çiftçi örgütü olarak Tarõm Kredi ve Tarõm Satõş Kooperatifleri Bölge de faaliyet göstermektedir. TMO Genel Müdürlüğü Bölge de ton depolama kapasitesine sahip 3 şube müdürlüğü, 18 ajans ve 3 tesisli ekip kanalõyla ürün alõmlarõnõ sürdürmekte olup, son yõllarda ürün alõmlarõnõn depolama kapasitesinin üzerine çõkmasõ silo ihtiyacõnõ doğurmuştur. Bölge de faaliyet gösteren Tarõm Kredi ve Tarõm Satõş Kooperatifleri toplam sayõsõ 181 olup, bu kooperatifler ortak üye ve toplam ton depolama kapasitesine sahiptirler. Ziraat Odalarõna ilave olarak, Bölge de çiftçi örgütü olarak toplam 437 adet kooperatif faaliyet göstermektedir. Ancak, katõlõmcõ ve sürdürülebilir bir tarõm için gerekli olan çiftçi örgütlerine Bölge de mevcut sulama şebekelerinde faaliyet gösterecek olan Sulama Birliklerinin de ilavesi faydalõ olacaktõr. Tüm çiftçi örgütlerinde bir üye-bir oy ve tabandantavana bir yönetim şeklinin benimsenmesi bu örgütlerin gelişimine büyük katkõ sağlayacaktõr. Bölge de, ayrõca, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü ile Orman Bakanlõğõ İl ve Bölge Müdürlükleri de bu sektöre hizmet vermektedirler. Kamu kuruluşlarõ hizmetlerini kõsõtlayan en önemli darboğazlar Bölge de yeterli sayõda ve vasõfta istihdam edilemeyen yetişkin personel açõğõ ile finansman yetersizliği olarak görülmektedir. Özellikle tarõmsal gelişme için hayati önem arzeden tarõmsal araştõrma ve tarõmsal yayõm hizmetlerinde yetişkin personel ihtiyacõ had safhadadõr ve bu konuda gerekli tedbirler süratle alõnmalõdõr. Proje alanõnda, geçmişte, kõrsal alana hizmet götürmeyi amaçlayan Erzurum Kõrsal Kalkõnma Projesi, II. Ve IV. Hayvancõlõk Projesi gibi projeler ile halen uygulanmakta olan Tarõmsal Araştõrma Projesi, Doğu Anadolu Su Havzasõ Rehabilatasyon Projesi ve Muş- Bingöl Kõrsal Kalkõnma Projesi gibi dõş kaynaklõ projeler uygulanmaktadõr. Bu projelerdeki ortak darboğazlar yetişkin personel yetersizliği ile kredi kullanõmõ için gerekli olan iç kaynağõn temininde sõkõntõlar olmaktadõr. Bu projeler kapsamõnda eğitilen teknik personelin de Bölge de istihdamõnda problemler yaşanmakta ve bu durum projelerdeki sürdürülebilirliği olumsuz etkilemektedir. Bölge nin konumu dolayõsõyla tüketim merkezlerine uzaklõğõ, tarõmsal üretimin kayõsõ ve az miktarda hayvansal ürünler dõşõnda bölge içi ve aile tüketimine yönelik olmasõ, pazarlama alt yapõsõnõn gelişmemiş olmasõ, tarõmsal pazarlamanõn darboğazlarõ olarak görülmektedir. 2

37 Bölge, sağlanan yatõrõm teşviklerinden yeterince faydalanamamaktadõr ve 1996 yõllarõnda Hazine Müsteşarlõğõ Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğü nce verilen yatõrõm teşvik belgelerinin bölgesel dağõlõmõ incelendiğinde, Türkiye genelinde 1995 yõlõnda verilen toplam belge iken, Doğu Anadolu Bölgesi nin aldõğõ belge sayõsõ sadece 74 olmuştur. Yine aynõ değerler 1996 için ve 112 dir. Sektörler bazõnda Türkiye genelinde tarõm sektörünün aldõğõ teşviklerin 1995 de yüzde 0,8 ve 1996 da yüzde 1,9 düzeyinde olduğu dikkate alõndõğõnda, Doğu Anadolu Bölgesi nin teşviklerden istifadesinin çok düşük olduğu da bir gerçektir Bitkisel Üretim Bölge nin agro-ekolojik koşullarõ ve sosyo-ekonomik yapõsõ bitkisel üretimde, ürün çeşitliliği, üretim ve verim üzerinde olumsuz etkiler yapmakla beraber, Bölge de mevcut olan bitkisel üretim potansiyelinin de yeterince değerlendirilmediği de bir gerçektir. Genel olarak Bölge toprak varlõğõnõn rasyonel olarak kullanõlmamasõ, yanlõş arazi kullanõmõ, yetersiz tarõmsal girdi (gübre, zirai mücadele ilaçlarõ, alet-makine, sulama gibi) kullanõmõ, düşük verimli yerel çeşitlerin hakim olmasõ, sertifikalõ tohumluk kullanõmõnõn istenilen düzeyde olmamasõ ve Bölge de halen geleneksel üretim tekniklerinin uygulanmakta olmasõ, bölge bitkisel üretiminde düşük verim, düşük üretim ve ürün çeşitliliğinin dar bir çerçevede oluşmasõ ve çiftçiler için düşük gelir sonucunu getirmektedir. Tahõllar Bölge deki toplam ha. işlenen tarõm arazisinin yüzde 84,6 sõ (nadas dahil) tahõllara ayrõlmõştõr. Toplam ha. lõk tahõl ekim alanõnõn yüzde 71,9 u buğdaya, yüzde 27 si arpaya ve yüzde 1,1 i ise diğer tahõl türlerine aittir. Ülke toplam buğday ve arpa ekim alanlarõnõn sõrasõyla yüzde 11,5 ve yüzde 11,1 i Bölge de bulunmasõna karşõlõk, Türkiye toplam buğday ve arpa üretiminin sõrasõyla yüzde 8,9 ve yüzde 7,8 i Bölge den karşõlanabilmektedir. İşlenen tarõm arazisi içerisinde nadas alanlarõnõn oranõ yüzde 26,3 olup bu değer Türkiye ortalamasõnõn 5-6 puan üzerindedir. Bölge nin buğday ve arpa verim değerleri 160 kg/da. olup, bu değer 220 kg/da. dolaylarõnda olan Türkiye buğday ve arpa verim değerlerinden 60 kg/da. düşüktür. Bölge deki işlemeli tarõma uygun olmayan V., VI. ve VII. Sõnõf dik eğimli, sõğ toprak profiline sahip, taşlõlõk problemi olan ve şiddetli erozyona açõk ve verim değerleri 100 kg/da. in altõnda olan alanlardaki buğday, arpa ekimlerinin bazõ teşvik ve desteklerle azaltõlarak bu alanlarõn doğal ve suni mer a alanlarõna dönüştürülmesi, Bölge hayvancõlõğõnõn önemli bir sorunu olan kaba yem açõğõnõn giderilmesine katkõda bulunabileceği gibi Bölge nin erozyon sorununun çözümüne de yardõmcõ olacaktõr. Diğer taraftan, Bölge illerinin yõllõk yağõş ortalamalarõ incelendiğinde Bölge ortalamasõnõn 565 mm. olduğu ve iller itibarõyla Ağrõ, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazõğ, Erzurum, Gümüşhane, Hakkari, Kars, Muş ve Tunceli de yõllõk ortalama yağõşõn nadas uygulamasõ için kritik değer olan 400 mm. nin üzerinde olduğu görülmektedir. 3

38 Bölge nin 400 mm. nin üzerinde yağõş olan kuru tarõm alanlarõnõn etüd edilerek özellikle I. II. ve III. Sõnõf arazi karakterlerine sahip ve halen buğday-arpa üretiminde nadas uygulamasõ yapõlan yörelerin tespiti ve bu yörelerde nadas uygulamasõndan vazgeçilerek ekim nöbetine nohut, mercimek ve arpa-fiğ karõşõmõnõn dahil edilmesi bölge toprak kaynaklarõnõn değerlendirilmesi bakõmõndan önemli görülmektedir. Bölge de yetersiz toprak hazõrlõğõ, elle serpme ve zamansõz ekim, yerel hububat çeşitlerinin ekimi, sertifikasõz tohumluk kullanõmõ, yetersiz gübre ve zirai mücadele ilacõ kullanõmõ gibi geleneksel üretim uygulamalarõ düşük verimlere neden olmaktadõr. Arpa verim değerlerinin düşüklüğünün bir ana nedeni de, Bölge de kõşlõk ekim potansiyeli olmasõna rağmen arpanõn yazlõk olarak ekilmesidir. Bölge de, tahõllarda ürün çeşitliliği buğday ve arpa üretimleri ile sõnõrlõdõr. Sõcak iklim tahõllarõ olarak çeltik üretimi çok kõsõtlõ olarak yapõlmaktadõr. Tahõllarda ürün çeşitliliği geliştirmek amacõyla Bölge nin yõllõk ortalama sõcaklõğõ 10 derecenin üzerinde olan yörelerinde mõsõr ve sorgum gibi sõcak iklim tahõllarõnõn adaptasyonu ve üretilmesi konularõnda araştõrmalarõn uygulamaya alõnmasõ yararlõ olacaktõr. Yemeklik Dane Baklagiller Bölge de yemeklik dane baklagil bitkileri olarak kuru tarõm alanlarõnda nohut ve mercimek, sulu tarõm alanlarõnda ise kuru fasulye tarõmõ yapõlmaktadõr. Bu ürün grubunun Bölge deki ekim alanõ, üretim miktarõ ve verim değerleri, Türkiye geneli ile karşõlaştõrõlmalõ olarak Tablo de verilmektedir. Tablo 3.0.1: Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanlarõ, Üretim Miktarlarõ ve Verim Değerleri Ürünler Türkiye * DAB ( Yüzde ) Nohut - Ekim Alanõ (ha.) - Üretim (ton) - Verim (kg/da.) ,7 5,7 Mercimek - Ekim Alanõ (ha.) - Üretim (Ton) - Verim (kg/da.) ,7 0,6 K.Fasulye - Ekim Alanõ (ha.) Üretim (ton) - Verim Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri, 1997, *DİE, ,6 15,8 4

39 Bölge de yemeklik dane baklagillerin ekili tarla alanlarõ içindeki payõ illere göre değişmek üzere yüzde 3,5 civarõndadõr. Bu oran Türkiye genelindeki yüzde 10 değerine göre düşüktür. Bölge nin, ekili tarla alanlarõ içinde yüzde 3,5 gibi düşük bir paya sahip olan bu ürün grubunun Bölge de mevcut yaklaşõk ha. nadas alanlarõnda, ekolojik koşullarõ itibarõyla nadas uygulamasõnõn kaldõrõlabileceği yörelerde nohut ve mercimeğin ekim nöbetinde tahõllarla birlikte yer almasõ bölge üretimini önemli ölçüde artõracaktõr. Ayrõca, Türkiye mercimek ekim alanlarõnõn yaklaşõk yüzde 60 õ Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde bulunmaktadõr. GAP Projesinin gerçekleştirilmesiyle birlikte mercimek ekim alanlarõnda beklenen olasõ düşme, bu ürünün Doğu Anadolu Bölgesi nde, özellikle nadas alanlarõnda yetiştirilmesiyle önlenebilir. Bölge de nohut ve mercimek ekimlerinin geç ilkbaharda (Mayõs sonu) yapõlmasõ verimi kõsõtlayan etkenlerden biridir. Bölge de Bruchus probleminin daha az görülmesi mercimek ve fasulye tarõmõ için bir avantaj olarak görülmektedir. Endüstri Bitkileri Bölge de üretimleri yapõlan endüstri bitkileri şeker pancarõ, patates, ayçiçeği, tütün ve pamuktur. Bu ürünlerin Bölge deki ekim alanõ, üretim ve verim değerleri, Türkiye geneli ile karşõlaştõrõlmalõ olarak aşağõdaki tabloda verilmektedir. 5

40 Tablo 3.0.2: Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanlarõ, Üretim Miktarlarõ ve Verim Değerleri Ürünler * Türkiye DAB ( Yüzde ) Patates - Ekim Alanõ (ha.) - Üretim (ton) -Verim (kg/da.) ,7 7,8 Ş.Pancarõ Ekim Alanõ (ha.) -Üretim (ton) -Verim (kg/da.) ,7 17,9 Tütün -Ekim Alanõ (ha.) -Üretim (ton) -Verim (kg/da.) ,2 5,0 Ayçiçeği -Ekim Alanõ (ha.) -Üretim (ton) -Verim (kg/da.) ,9 0,7 Pamuk -Ekim Alanõ (ha.) -Üretim (ton) -Verim (kg/da.) Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri, 1997, *DİE, ,01 0,01 Bölge de toplam ha. lõk bir alanda endüstri bitkileri tarõmõ yapõlmakta olup, bu alan Türkiye toplam endüstri bitkileri ekim alanõnõn yüzde 4,6 sõnõ teşkil etmektedir. Bu ürün grubunun verim değerleri şekerpancarõ ve tütün hariç diğer üretim dallarõnda Türkiye ortalamalarõnõn altõndadõr. Bölge de genel olarak şekerpancarõ ekim alanlarõnda şekerpancarõ-buğday-buğday olmak üzere 3 yõllõk bir ekim nöbeti uygulanmaktadõr. Bölge de ha. sulu alanda yapõlan şeker pancarõ üretiminde uygulanan 3 yõllõk münavebe sisteminde 1 buğday yõlõnõn yerine ekolojinin izin verdiği alanlarda münavebeye fiğ+arpa karõşõmõ, slajlõk mõsõr, sudan otu, sorgum gibi yembitkileri ve yağlõk ayçiçeği üretiminin dahil edilmesi, gerek Bölge nin kaba yem ihtiyacõ ve gerekse ürün çeşitliliği bakõmõndan yararlõ olacaktõr. Bölge deki ayçiçeği ekim alanlarõ Türkiye geneli ile karşõlaştõrõldõğõnda yüzde 1 in altõnda olup, verim düşüktür. Bölge deki ayçiçeği ekim alanlarõnõn gerek sulu alanlarda ve gerekse ekolojinin uygun olduğu kuru alanlarda yaygõnlaştõrõlmasõ ve ayçiçeği yetiştirme tekniğinin Bölge de geliştirilmesi ve bu bağlamda gerekirse yüksek verimli hybrid tohumluk kullanõmõna gidilmesi gerekli görülmektedir. 6

41 Patates üretiminde mekanizasyon, çeşit ve yetiştirme tekniği sorunlarõ demonstratif çalõşmalarla aşõlmaya çalõşõlmalõ ve çiftçinin ihtiyaç duyacağõ alet-ekipman ve tohumluk temininde gerekli destekler sağlanmalõdõr. Erzurum-Gümüşhane-Bayburt ekseni virüsten ari patates tohumculuğu bakõmõndan bir ekolojiye sahiptir. Patates tohumculuğunun geliştirilmesi potansiyeli vardõr. Sözleşmeli üretim bir model olabilir. Bahçe Bitkileri Bölge nin doğal koşullarõ bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde kõsõtlayõcõ bir etken olmakla beraber, Bölge de adacõklar halinde dağõlmõş olan mikroklima alanlar bu ürün grubuna önemli imkanlarda vermektedir. Bölge nin önemli sebze türleri lahana, domates, kavun ve karpuz, önemli mevye türleri ise kayõsõ, ceviz, elma ve armuttur. Bu sebze ve meyve türlerinin Bölge deki üretim miktarlarõ, Türkiye geneli ile karşõlaştõrõlmalõ olarak aşağõdaki tabloda verilmiştir. Tablo 3.0.3: Bahçe Bitkilerinin Üretim Miktarlarõ Ürünler Lahana Türkiye Üretim (Ton) DAP Üretim (Ton) (Yüzde) 7,5 Domates ,6 Kavun ,7 Karpuz ,1 Kayõsõ ,1 Ceviz ,5 Elma ,8 Armut Kaynak: D.İ.E ,1 Bölge, bahçe bitkileri ürün çeşitliliği bakõmõndan gelişmemiştir. Sebzecilik genel olarak iç tüketime yönelik olarak geleneksel yöntemlerle yapõlmaktadõr. Kayõsõ yetiştiriciliği dõşõnda, tüm meyve ve sebze verim değerleri Türkiye ortalamalarõnõn altõndadõr. Mevcut bahçe bitkileri çeşitliliğine ilave olarak kiraz, vişne, badem ve çilek gibi meyvelerle, salatalõk, biber, patlõcan gibi yazlõk sebzeler Bölge nin agro-ekolojik olarak uygun alanlarõnda rahatlõkla üretime alõnabilir veya kõsõtlõ olan ekim alanlarõ genişletilebilir. 7

42 Bölge konumu itibarõyla diğer üretici bölgelerden uzak olduğu için örtü altõ sebzeciliği ilk ve son turfanda üretim bakõmõndan önem kazanmaktadõr. Iğdõr ovasõ sahip olduğu ekoloji, toprak yapõsõ ve sulama ağõ ve sõnõra olan yakõn konumu ile sebzecilik bakõmõndan önem arzetmektedir. Bölge de hybrid sebze tohumluğu kullanõmõnõn yaygõn olmamasõ verim değerlerinin düşük seviyede olmasõna etki eden faktörlerden biridir. Uygun yetiştirme teknikleri beraberinde hybrid sebze tohumluğu kullanõmõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ sebze yetiştiriciliğini pazara dönük bir yapõya kavuşturabilir. Bölge de kayõsõ üretimi Türkiye üretiminin yüzde 64 nü teşkil etmektedir. Bölge de üretilen kayõsõnõn yüzde 90 õ kurutularak pazara arz edilmektedir. Kurutma sürecinde en önemli işlem kükürtleme ameliyesi olmakta ve genelde üreticiler bu işlemi bireysel olarak toprak tesislerde (islim odalarõ) gereğinden fazla kükürt kullanarak yapmaktadõr. Ceviz yetiştiriciliğinde ağaç başõna verimin düşük olmasõ, yüksek verimli ve kaliteli standart çeşitler ile kültürel tedbirlerin noksanlõğõndan kaynaklanmaktadõr. Bölge de elma ve armut yetiştiriciliğinin kültürel uygulamalardan uzak ve genelge aşõsõz ağaçlarla yapõlõyor olmasõ düşük verimin önemli nedenlerinden biridir. Elma ve armut yetiştiriciliğinde modern meyveciliğin gereği olan bodur yetiştiriciliğin yaygõnlaştõrõlmasõ verimi artõracaktõr. Van gölü havzasõ üzüm yetiştiriciliğinin yaygõnlaştõrõlmasõ bakõmõndan bir potansiyeldir ve yöre floksera yönünden oldukça temizdir. Çayõr Mer a ve Yem Bitkileri Bölge nin ana gelir kaynağõ olarak hayvancõlõk sektörü dikkate alõndõğõnda çayõr-mer a ve yem bitkileri üretimi çok büyük önem arzetmektedir. Bölge hayvan varlõğõnõn yõllõk kaba yem ihtiyacõ yaklaşõk 13,6 milyon ton olup, bunun yaklaşõk 10 milyon tonu çayõr-mer a ve yem bitkileri ile samandan karşõlanmaktadõr. 3,6 milyon tonluk ihtiyaç (yüzde 26,7) ise karşõlanamamaktadõr. Bölge nin arazi kullanõmõ dağõlõmõna bakõldõğõnda yüzde 39 luk kõsmõnõn mer alarla kaplõ olduğu görülmektedir. Mer a alanlarõnõn yõllõk kuru ot verimleri düşük olup, yaklaşõk 105 kg/da. dõr. Mer a alanlarõnõn herhangi bir amenajmandan yoksun ve yoğun hayvan baskõsõ altõnda olmasõ verimin düşmesine, Bölge kaba yem açõğõnõn artmasõna ve topografyasõ dağlõk olan arazilerde erozyona neden olmaktadõr. Bölge de yem bitkileri olarak yonca, korunga ve fiğ yetiştirilmektedir. Yem bitkileri üretim alanõ bölge tarõm arazilerinin yüzde 7,7 sini teşkil etmektedir. Bu miktar Türkiye yem bitkileri ekim alanõnõn yüzde 64 üne tekabül etmekle birlikte bu alan daha da geliştirilebilir. 8

43 Bölge de problemleri olan diğer bir yem kaynağõ çayõrlardõr. Türkiye çayõr varlõğõnõn yüzde 50 si bu Bölge de olmasõna rağmen çayõrlar verimsiz ve dejenere olmuş durumdadõr. Aşõrõ ve ilkesiz otlatma ile özelliklerini kaybetmiş bölge mer a alanlarõnõn iyileştirilmesi için öncelikle 1998 de yürürlüğe giren 4342 sayõlõ Mer a Kanununun etkin olarak Bölge de uygulamaya alõnmasõ önemli katkõ sağlayacaktõr Su Ürünleri DAP Bölgesi nin Hidrografik Yapõsõ Doğu Anadolu Bölgesi bir çok önemli doğal ve yapay gölü bünyesinde bulundurmasõnõn yanõ sõra, ülkemizin çok önemli akarsularõnõn doğduğu bir bölge olarak ta, iç su potansiyeli ve dolayõsõyla su ürünleri açõsõndan yurdumuzun ön plana çõkan bölgelerinden biridir. Bölge de yer alan Van Gölü yurdumuzun en büyük ve en derin gölüdür. Yurdumuzun en büyük baraj göllerinden Keban ve Karakaya Baraj Gölleri bu Bölge de yer almaktadõr. Bölge deki Havzalar ve Su Kaynaklarõ Doğu Anadolu Bölgesi içerisinde tamamen veya kõsmen yer alan 6 havza mevcut olup, bu havzalara ait hidrografik özellikler her havza için ayrõ ayrõ ele alõnmõştõr. Fõrat Havzasõ Bu havza Doğu Anadolu ve Güney Doğu Anadolu Bölgesi sularõnõn önemli bir bölümünü Fõrat Nehri yoluyla toplar ve Basra Körfezine aktarõr. Havzanõn önemli yerleşim yerleri Ağrõ, Erzurum, Muş, Bingöl, Erzincan, Elazõğ, Tunceli ve Malatya dõr. Dicle Havzasõ Bu havza, Bölge sularõnõn Dicle nehri vasõtasõyla Basra Körfezine gönderen alanõ kapsamaktadõr. Havza sõnõrlarõ içinde Hakkari İlinin tamamõ, Bitlis in bir kõsmõ, Van İlinin ise Başkale, Çatak ve Bahçesaray İlçeleri yer almaktadõr. Kura-Aras Havzasõ Kura ve Aras Havzalarõ tek bir havza halinde birleştirilerek incelenmiştir. Havzada yer alan İller Erzurum, Kars, Ağrõ, Iğdõr, Ardahan olup, önemli akarsularõ Aras ve Kura Nehirleridir. Van Gölü Kapalõ Havzasõ Proje Bölgesi nin tek kapalõ havzasõdõr. Havzaya adõnõ veren Van Gölü Türkiye nin en büyük gölüdür. Kapalõ bir havza olmasõna rağmen doğal göl, baraj gölü, gölet ve akarsu 9

44 bakõmõndan oldukça zengin bir havzadõr. Havzada bulunan göller, su kalitesi oluşum özellikleri bakõmõndan çeşitlilik göstermektedir. Havza, Bitlis ve Van õ kapsamaktadõr. Çoruh Havzasõ Havza, Kuzey Doğu Anadolu Bölgesi sularõnõ Çoruh nehri şebekesiyle Karadeniz e taşõyan alanõ kapsamaktadõr. Bayburt un tamamõyla Erzurum un Kuzeyinde kalan İlçeler bu havza kapsamõna girmektedir. Yeşilõrmak Havzasõ Bu havza, sadece Gümüşhane İlini içine almaktadõr. Bu İlde, havzaya adõnõ veren Yeşilõrmak õn en önemli kollarõndan Kelkit Çayõ ile Hurşit Çayõ yer almaktadõr. DAP Kapsamõnda Yer Alan İllerdeki Su Ürünlerinin Genel Durumu Doğu Anadolu Bölgesi ndeki tatlõ su kaynaklarõndaki su ürünleri sektörünün sağlõklõ şekilde değerlendirilmesinin yapõlabilmesi için, bu kaynaklardaki mevcut su ürünlerinin tür kompozisyonlarõnõn, ekonomik değere sahip türlerin ve su kaynaklarõndaki yayõlõm özelliklerinin, yõllara göre doğal ve yapay su ürünleri miktarlarõnõn, Bölge deki balõkçõlõk donanõmõ ile ilgili özelliklerin ve bölge balõkçõlõğõnõn teknik ve idari yönetiminin ayrõ ayrõ ele alõnõp, mevcut durumlarõnõn ortaya konulmasõ gerekmektedir Bugüne kadar yapõlan araştõrmalara göre, DAP Bölgesi nde bulunan tatlõ su kaynaklarõnda 68 balõk çeşidinin yaşadõğõ belirlenmiştir. Proje kapsamõnda yer alan illerde yõllarõ itibarõyla doğal avcõlõk ve yetiştiricilik yoluyla elde edilen üretim miktarlarõ ve Türkiye genelinde içsu ürünleri üretim miktarlarõ ve oransal yüzdeleri mukayese edilebilmesi açõsõndan Tablo ve te verilmiştir. Tablo 3.0.4: Yõllar itibarõyla DAP Bölgesinden Doğal Avcõlõk Yoluyla Elde Edilen Üretim Miktarlarõ (Ton) ve Türkiye Geneline Oranõ (Yüzde ) YILLAR DAP TÜRKİYE ( Yüzde ) , , , , , , , ,7 Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ 10

45 yõllarõ üretim miktarlarõnõn incelenmesinden anlaşõlabileceği gibi Türkiye içsu su ürünleri üretim miktarlarõnda önemli bir artõş olmamõş, 1990 yõlõnda üretim ton a düşmüştür. Bu düşüşe paralel olarak DAP Bölgesi nde aynõ şekilde üretim ton a düşerek en düşük seviyede gerçekleşmiştir. Bu yõl içerisinde DAP Bölgesi nde görülen yüzde 47,1 lik artõş oranõ DAP Bölgesindeki artõştan değil, Türkiye genelindeki düşüşten kaynaklanmõştõr. Bölge de önemli bir potansiyel de Van Gölü dür. Van Gölü su özelliği itibarõyla inci kefalinin yetişmesine ve yetiştirilmesine uygun özellik taşõmaktadõr üretim rakamlarõnõn incelenmesinden de anlaşõlacağõ gibi elde edilen inci kefali DAP Bölgesi nden elde edilen üretimin yaklaşõk yüzde 70 ini Türkiye iç sular üretiminin ise yüzde 30 unu oluşturmaktadõr. Bu türün avcõlõk yoluyla elde edilen üretim miktarõnda yõllar itibarõyla bir artõş söz konusudur. Ancak bu artõşõn mevcut stoklara zarar vermemesi için uygun avlanma araç ve gereçleriyle avlanma zamanõnõn ve avlanabilecek stok miktarõnõn tespit edilmesi gerekmektedir. Tablo 3.0.5: Yõllar İtibarõyla DAP Bölgesi nden Yetiştiricilik Yoluyla Elde Edilen Üretim Miktarlarõ (Ton) YILLAR DAP TÜRKİYE ( Yüzde ) , , , , , , , ,8 Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ Tablonun incelenmesinden de anlaşõlacağõ gibi Türkiye genelinde yetiştiricilik yoluyla içsulardan elde edilen üretim iyi bir gelişme göstermiş ve 1988 de ton olan üretim 1996 da ton a yükselmiştir. Buna karşõn DAP Bölgesi nde istikrarlõ bir artõş olmamõştõr de 483 ton olan üretimde sürekli azalmalar olmuş ve 1994 yõlõnda da 127 ton a düşmüştür. DAP Bölgesi ndeki Su Ürünleri Sektörünün Türkiye Ekonomisi İçerisindeki İktisadi Durumu DAP Bölgesi ndeki yüzey su kaynaklarõndan gerek avcõlõk yoluyla elde edilen doğal su ürünleri üretim miktarlarõ, gerekse yapay üretim miktarlarõnõn 1987 yõlõ fiyatlarõ baz alõnarak cari hesaplamalarõ yapõldõğõnda, Türkiye geneline göre doğal üretimde inci kefalinden kaynaklanan yüzde 40 lõk, yetiştiricilikte ise yüzde 4 lük bir katkõ payõ olduğu görülmektedir. 11

46 Bölge deki Balıkçılık Yönetimi ve Balıkçılık Örgütlenmesi Türkiye genelinde olduğu gibi, DAP Bölgesi nde de Balõkçõlõk Yönetimi Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlõğõ ve Orman Bakanlõğõ nõn faaliyet alanõ içine girmektedir. Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ, Bölge deki tatlõ su kaynaklarõnda balõklandõrma çalõşmalarõ, proje onaylama, kayõt ve istatistiklerin tutulmasõ, kooperatif örgütlenmesinin kontrolü, av ruhsatlarõnõn verilmesi, av araçlarõnõn ruhsatlandõrõlmasõ ve kontrolu, av yasaklarõnõn konulmasõ ve uygulanmasõ, avcõlõk ve elde edilen av üzerinde kontroller, su kaynaklarõnõn korunmasõ, kirlilik kontrolü ve su kaynaklarõnõn kiralanmasõ gibi konularda faaliyet göstermektedir. Faaliyetlerinden de anlaşõldõğõ üzere, Bölge deki balõkçõlõğõn yönetimi önemli ölçüde Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ üzerindedir. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü nün (DSİ Genel Müdürlüğü) Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ ile yapmõş olduğu protokol kapsamõnda barajlarda limnolojik etüdler yapmakta ve bazõ su kaynaklarõnõn balõklandõrma çalõşmalarõnõ yürütmektedir. Elazõğ da DSİ Genel Müdürlüğü ne ait balõklandõrma çalõşmalarõnda kullanõlmak üzere yavru üretimi yapan bir üretim tesisi mevcuttur. Ayrõca Fõrat Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesine ait bir balõk üretim ve yetiştirme tesisi de Bölge ye hizmet vermektedir. Orman Bakanlõğõ, bazõ milli parklarda ve tabiatõ koruma alanlarõnda, orman içi sularda balõk üretim istasyonlarõ kurarak buralarda yavru üretmekte ve üretilen balõklarõ balõklandõrma çalõşmalarõnda kullanarak tesislerin yavru balõk ihtiyaçlarõnõ karşõlamaktadõr. DAP Bölgesi nde su ürünleri ile ilgili özel bir mevzuat yoktur. Balõkçõlõk ve üretim faaliyetleri 1380 Sayõlõ Su Ürünleri Kanunu ve bu kanunla ilgili yönetmelikler, Çevre Kanununun (2872), Kooperatifler Kanununun (1163), Devlet İhale Kanununun (2886), Belediyeler Kanununun (1580) ilgili maddeleri, Genel Sağlõk Kanunu (1593) ve diğer genel mevzuat çerçevesinde yürütülmektedir. Proje alanõna giren İllerde 38 adet su ürünleri üretim ve pazarlama kooperatifleri yer almaktadõr. Buna karşõlõk, Bölge de bu kooperatifler herhangi bir üst örgütlenmeye sahip değillerdir. Bölge de su ürünleri üretimi ve yetiştiriciliği konularõnda faaliyet gösteren 34 adet alabalõk, 5 adet sazan, 2 adet salyangoz ve yan ürünü, 1 adet balõk yemi fabrikasõ olmak üzere toplam 42 adet kuruluş vardõr. Balõkçõlar Bölge nin iki büyük gölü olan Keban Baraj Gölü ve Van Gölü ndeki iskelelerden yararlanmaktadõrlar. Ayrõca bazõ büyük göllerin etrafõnda doğal çekek yerleri de mevcuttur. Bölge de balõkçõ barõnaklarõ hemen hemen hiç yoktur. Bitlis Nazik Gölünde göl akarõ kõsmõnda DSİ Genel Müdürlüğü su alma kanalõ doğal bir çekek yeri olarak kullanõlmakta, aynõ yerde kooperatifin malõ olan bir balõkçõ barõnağõ da bulunmaktadõr. Doğu Anadolu Bölgesi nde Fõrat Üniversitesi (Elazõğ) Su Ürünleri Fakültesi, Atatürk Üniversitesi (Erzurum) ile Yüzüncü Yõl Üniversitesi (Van) Ziraat Fakültelerine 12

47 bağlõ Su Ürünleri Bölümlerinin olmasõ ve yine aynõ Üniversitelerdeki bazõ Meslek Yüksek Okullarõnda Su Ürünleri Programlarõnõn varlõğõ, Bölge deki su ürünleri eğitimi ve su ürünleriyle ilgili uzman kişilerin yetiştirilmesi acõsõndan büyük bir imkandõr. Van Gölü Havzasõnda Çatak ve Müküs Çaylarõ dağ alabalõğõ, Bendimahi, Zilan, Karasu ve Engin Çaylarõ sazan ve inci kefali, Fõrat Havzasõnda Hazar Gölü siraz, Keban Baraj Gölü ise aynalõ sazan için kolay ulaşõlõr sportif balõkçõlõk alanlarõna Bölge de verilecek iyi örneklerdir. Atatürk Üniversitesi Kampüsünde m 2 lik balõklandõrõlmõş suni bir göl amatör balõkçõlarõn hizmetine açõlmõştõr. Bölge de Hazar Gölü ve Van Gölü gibi rekreasyon amaçlõ uzun yõllardan beri kullanõlan göllerin yanõ sõra mikro klima özelliği ile dikkati çeken Tortun Gölü ve Şelalesi gibi yeni alanlarõn rekreasyonel amaçla hizmete sunulmasõ çalõşmalarõ da devam etmektedir. Doğu Anadolu Bölgesi nde yer alan ve Türkiye nin en büyük krater gölü olan Nemrut Gölü, turizm potansiyeli yanõnda tipi balõkçõlõk için de elverişli bir kaynaktõr. Su Ürünleri Sektörünün Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Doğu Anadolu Bölgesi engebeli bir arazi yapõsõna sahip olup, oldukça yüksek dağlarla kaplõdõr. Bölge, orman yönünden fakir olduğundan, erozyon sebebiyle su kaynaklarõnõn çoğu yõlõn büyük bir bölümünde bulanõktõr. Erozyon ve sonucunda ortaya çõkan bulanõklõk, su ürünleri açõsõndan kaynağõn verimini olumsuz olarak etkilemektedir. Bu etkiler; Fitoplankton tarafõndan gerçekleştirilen Primer prodüktivitenin (birincil üretim) düşmesi, Primer prodüktivitenin düşmesi nedeniyle sekonder prodüktivitenin azalmasõ, Taban yapõsõnõ değiştirmesi nedeniyle bentik flora ve faunada yer alan canlõlarõn olumsuz olarak etkilenmesi, Yukarõda belirtilen etkilere bağlõ olarak su ürünleri üretiminin azalmasõ, olarak sõralanabilir. Doğu Anadolu Bölgesindeki tatlõ su kaynaklarõndaki su ürünlerinin sağlõklõ bir değerlendirilmesinin yapõlabilmesi için, Bu kaynaklardaki mevcut su ürünlerinin tür kompozisyonlarõnõn, Ekonomik değere sahip türlerin ve su kaynaklarõndaki yayõlõm özelliklerinin, Yõllara göre doğal ve kültür yoluyla elde edilen su ürünleri üretim miktarlarõnõn, Bölge deki balõkçõlõk ekipmanlarõ ile ilgili özelliklerin, Bölge balõkçõlõğõnõn teknik ve idari yönetimini, Su ürünleri kooperatiflerinin, Su ürünleri işletmelerinin, ayrõ ayrõ ele alõnõp mevcut durumlarõnõn analizlerinin yapõlmasõ gerekmektedir. 13

48 Doğal ve Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõnõn Analizi Türkiye içsu balõk üretimi göz önüne alõndõğõnda DAP Bölgesi nin yõllarõ itibarõyla toplam balõk üretimindeki yeri yaklaşõk yüzde 42,7 civarõndadõr. Bu oran bölge nüfusuna göre oldukça yüksek bir rakamdõr. Ancak su kaynaklarõnõn alanlarõ göz önüne alõndõğõnda bu miktarlarõn yeterli olmadõğõ görülmektedir. Dünyada su ürünleri üretimini artõrmak amacõyla yeni kaynaklarõn ve tekniklerin devreye sokulmasõ yönünde yapõlan çalõşmalara paralel olarak ülkemizde de ağ kafeslerde su ürünleri yetiştiriciliği başlatõlmõştõr yõlõnda yapõlan çalõşmalar çerçevesinde Türkiye deki içme ve kullanma suyu dõşõnda kalan baraj göllerinde DSİ Genel Müdürlüğü ile TKB-TÜGEM arasõnda düzenlenen protokol kapsamõnda baraj yüzey alanlarõnõn yüzde 1 inde kafeslerde su ürünleri yetiştiriciliği başlamõştõr. Bölge nin yüksek oluşu, akarsu kaynaklarõnõn düzensiz su rejimine sahip bulunmasõ ve mevsimsel õsõ değişikliği gibi faktörlerin etkisinde kalan yetiştiricilik için baraj gölleri iyi bir ortam konumundadõr. Ancak DAP Bölgesi nde ağ kafeslerde balõk yetiştiriciliği özendirilemediği için iyi bir gelişme sağlayamamõştõr. Ağ kafeslerde balõk yetiştiriciliğine açõlacak baraj göllerinin belirlenerek, buralarda yapõlacak yetiştiriciliğin teknik ve parasal açõdan desteklenmesi gerekmektedir. Fõrat Üniversitesine bağlõ Cip Balõk Üretim ve Yetiştirme Tesisinde, Elazõğ DSİ Bölge Müdürlüğünün Keban Baraj Gölü civarõndaki balõk üretim tesislerinde Van Tarõm İl Müdürlüğüne bağlõ bulunan Yüzüncü Yõl Alabalõk İşletmesinde yavru balõk üretimi gerçekleştirilmektedir. Sağlõklõ yavru balõk üretimi proje bölgesindeki su ürünleri yetiştiriciliğinin yaygõnlaşmasõ ve gelişmesi acõsõndan oldukça önemlidir. Kamuya ait bu kuruluşlar dõşõnda Bölge de bulunan özel işletmeler çeşitli problemler ile karşõlaşmaktadõrlar. Bunlarõn başlõcalarõ; Yetişmiş teknik eleman yetersizliği, Kaliteli yem temini, Kaliteli yavru temini, Kõş şartlarõnda ortaya çõkan ulaşõm problemleridir. Yukarõda belirtilen problemlerden dolayõ, işletmeler verimli çalõştõrõlamamakta ve maliyet yükselmektedir. Bu durum proje bölgesinde su ürünleri yetiştiriciliğinin yaygõnlaşmasõnõn önündeki en büyük engeldir. DAP Bölgesi ihtiva ettiği su kaynaklarõnõn özellikleri itibarõyla alabalõk üretimine uygundur. Ancak alabalõğõn her kaynakta larva döneminden porsiyonluk ağõrlõğa kadar üretilmesi, Pazar ağõrlõğõna erişme süresi, yem değerlendirme katsayõsõ ve değişik dönemlerdeki kayõplarõ olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle kaynak etüdünün yapõlarak işletme tipleri belirlenmelidir. 14

49 Su kaynaklarõndaki balõk türlerinin devamlõğõnõ koruyarak maksimum verimin elde edilmesi için yapõlan organizasyonlara Balõkçõlõk Yönetimi denir. Balõkçõlõk yönetiminde söz sahibi olan kuruluşlar; Tarõm ve Köyişleri, Enerji ve Tabii Kaynaklar ve Orman Bakanlõğõdõr. Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ bu görevini merkezde, Tarõmsal Araştõrmalar Genel Müdürlüğü, Tarõmsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü ve Teşkilatlanma ve Destekleme Genel Müdürlüğü bünyelerindeki birimlerle; Taşrada ise taşra teşkilatõ olarak Tarõm İl Müdürlükleri bünyesindeki Proje İstatistik ve Koruma Kontrol Şubeleri vasõtasõyla yerine getirmektedir. Proje bölgesinde su ürünleri ve balõkçõlõk kooperatifleri incelendiğinde sektörle ilgili kooperatiflerin özellikle Elazõğ, Van, Malatya, Bitlis illerinde yoğunlaştõğõ görülmektedir. Bölge de bulunan su ürünleri kooperatiflerin büyük çoğunluğunun kuruluş amacõ avcõlõktõr. Avcõlõk kooperatifleri sezon başlangõcõnda, kişi veya pazarlama kooperatifleri ile sezonluk anlaştõğõ için pazarlama problemi yaşamamaktadõr. İnci Kefali gibi proje bölgesinde yoğun olarak avlanan bazõ balõklarõn pazarlanmasõnda sõkõntõ çekilmektedir. Avlanan ürün zaman zaman elde kalmakta ve dökülmektedir. Bu problemin ana sebebi Bölge de ihtiyaç fazlasõ balõklarõn muhafazasõ için ihtiyaç duyulan yeterli soğuk hava deposunun ve soğuk zincirinin olmamasõdõr. Bölge de avcõlõk için Karadeniz den getirilen veya Bölge de imal edilen çeşitli ebatlarda sacdan yapõlmõş tekneler kullanõlmaktadõr. Bölge de imal edilen tekneler, Karadeniz den getirilen tekneler göz önüne alõnarak yapõlmõş olup, Bölge nin özellikleri dikkate alõnmõştõr. Bölge deki su kaynaklarõndaki avcõlõkta kullanõlan ağlar Karadeniz Bölgesi nden (Trabzon), Akdeniz Bölgesi nden (Mersin), Göller Bölgesi nden (Isparta), Ege (İzmir) ve Marmara (İstanbul) Bölgesi nden sağlanmaktadõr. Bölge de av araç-gereçleri üretim, pazarlama ve donatõmõnõ yapan bir kuruluşun olmamasõ Bölge deki avcõlõğõn verimini düşürmektedir. Bölge de yapõlan avcõlõkta, bir elektronik donanõm olan echo-sounder lar yaygõn kullanõlmadõğõndan, bu teknik donanõma sahip olmayan balõkçõlarõn avlanma süreleri uzamaktadõr. Bu durum, doğal olarak birim av başõna düşen maliyeti yükselmekte ve avcõlõk verimini düşürmektedir. Proje bölgesinde avcõlõk yapõlan su kaynaklarõnda, kurallara dayalõ bir balõkçõlõk yönetiminden bahsetmek mümkün değildir (Kaynaklar geleneksel olarak ve günü birlik politikalar ve uygulamalarla yönetilmeye çalõşõlmaktadõr). Bölge deki önemli su kaynaklarõnõn çoğunda su ürünleri stok tahmini çalõşmalarõ yapõlmõşsa da, bu çalõşmalarõn sonuçlarõ balõkçõlõk yönetimine uygulanmõş değildir. Yapõlan araştõrmalar proje bölgesinde bu kaynaklarõn kapasitesinin altõnda işletildiğini; bazõlarõnõn ise aşõrõ avcõlõk ile sömürüldüğünü ortaya koymuştur. 15

50 Proje bölgesindeki su kaynaklarõnda balõk stoklarõnõn azalmasõnda en önemli etkenlerin başõnda kirlilik ve hatalõ avlanma yöntemleri gelmektedir. Evsel ve sanayi kuruluşlarõndan gelen atõk sularõn su kaynaklarõna boşaltõlmasõnõn yanõ sõra erozyon da su kaynaklarõnda kirliliğe neden olmaktadõr. Ayrõca bazõ kaynaklarda avcõlõk yapõlmamasõ veya çok az yapõlmasõ sonucunda ortaya çõkan yoğun stok nedeniyle, ekonomik bir türün yeterince beslenip büyüyememesi su kaynağõnõ ekonomik olmaktan uzaklaştõrmaktadõr. Ülke genelinde olduğu gibi, proje bölgesinde de sektör yatõrõmlarõ için güvenli, yeterli ve sürekli bir finansman kaynağõ yoktur. Ziraat Bankasõ kredilerinin kullanõm oranlarõ ise oldukça düşüktür. Kredi kullanõmõndaki bu yetersizliğin nedenlerinin başlõcalarõ; Kredi limitlerinin düşük olmasõ, Gerekli şartlarõn yerine getirilmesinin zorluğu, Kredi kuruluşlarõnõn rehberlik hizmetlerinin yetersizliği, Faizlerin bu sektör için oldukça yüksek olmasõdõr. Proje illerinde özellikle kültür balõkçõlõğõ için bir dönem uygulanmõş olan yüzde 30 luk Kaynak Kullanõmõ Teşvik Fonu su ürünleri sektöründeki yatõrõmlarda bir hõzlanmaya sebep olmuş, ancak bu uygulamanõn sonradan kaldõrõlmõş olmasõ yatõrõmlarõ durma noktasõna getirmiştir. Doğu Anadolu Bölgesi nde yumurta, yavru ve damõzlõk balõk ihtiyacõnõ karşõlayacak kamu ve özel işletme sayõsõ yok denecek kadar azdõr. Fõrat ve Atatürk Üniversiteleri bünyesinde faal, Yüzüncü Yõl Üniversitesi bünyesinde kuruluş aşamasõnda olan deneme ve üretim istasyonlarõnõn yanõ sõra Elazõğ da DSİ Genel Müdürlüğü ne ve Van da Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ na, Tunceli de ise Orman Bakanlõğõ na bağlõ balõk üretim istasyonlarõ bulunmaktadõr. Bölge de kaliteli balõk yemi üretebilen yem fabrikalarõnõn olmayõşõ nedeniyle, mevcut işletmelerin çoğu yem ihtiyacõnõ Ege ve Marmara Bölgeleri ndeki kurulu yem fabrikalarõndan sağlamak zorunda kalmaktadõrlar. Ege ve Marmara Bölgeleri nden temin edilen yemler ise Bölge deki işletmelere en az yüzde daha fazla bir maliyetle girmektedir. Sahip olduğu iklim ve topoğrafik yapõ nedeniyle, Doğu Anadolu Bölgesi nin en önemli sorunlarõndan biri de ulaşõm sorunudur. Gerçekten DAP Bölgesi nin ulaşõm imkanlarõ yurdumuzun diğer bölgelerine göre daha kötü durumdadõr. Yollarõn buzlanmasõ veya kar yüzünden kapanmasõ, hem bölge içindeki hem de bölge dõşõna yapõlan/yapõlacak olan canlõ ve işlenmemiş balõk naklinde sorun yaratabilecek önemdedir. Halbuki, balõk naklinde ve pazarlamasõnda zaman çok önemlidir. Ulaşõmda Bölge nin sahip olduğu iklim ve topoğrafik yapõ dõşõnda sosyal sorunlar (terör vb) da etkili olmaktadõr. Bölge de özellikle yaz aylarõnda yakalanan balõklarõn sevkiyatõnda frigofrik taşõma vasõtalarõnõn olmayõşõ nakliyatõn gece yapõlmasõnõ gerektirmektedir. Ancak güvenlik sebeplerden dolayõ sevkõyat gündüz yapõlmakta, bu da 16

51 taşõnan balõklarõn bozulmasõ başta olmak üzere çeşitli problemleri beraberinde getirmektedir. Bölge nin yüksek oluşu, su kaynaklarõnda sõcaklõğõn uzun süre düşük kalmasõ ve hatta bazõlarõnõn belli bir süre donmasõ balõklarõn büyüme oranlarõnõ düşürdüğü için, balõklandõrma çalõşmalarõnõn başarõsõnõ azaltmakta ve potansiyeli gelire dönüştüren faktör olan avcõlõğõ zorlaştõrmaktadõr. Bu hususlar dikkate alõnarak kaynakta limnolojik etüdler yapõldõktan sonra kaynak; Uygun türde ve uygun büyüklükte yavru balõklarla balõklandõrõlmalõdõr. Balõklandõrmadan sonra kaynakta belirli periyotlarla izleme ve takip çalõşmalarõ yapõlmalõdõr. Su ürünleri sektöründe bir organizasyon sorunu söz konusu olup, bu sorunun ortadan kalkmasõ için Su Ürünlerinden sorumlu tek bir teşkilatõn oluşturulmasõ yararlõ görülmektedir. Su ürünlerinde sektörler arasõ interferanslar, paylaşõm, yetki ve hakimiyet sorunlarõ mevcuttur. Kaynaklarõn sulama amacõ için kullanõlmasõ, ve kaynaklarda su seviyesinin büyük ölçekli oynamalara sebep olmasõ avcõlõğõ yapõlan balõk türlerini etkilemektedir. Van Gölü nde yaşayan ve Bölge balõkçõlõğõnõn en önde gelen türü olan inci kefali üremek üzere göle dökülen sulara girmek zorundadõr. Ancak, göle dökülen akarsular kum alma çalõşmalarõ nedeniyle gün geçtikçe tahrip edilmekte ve balõklara yumurta bõrakacak alanlar bulunmamaktadõr. Yumurtadan çõkan yavrular ise yem bulamadõklarõndan ve erozyonla ortaya çõkan bulanõklõk nedeniyle yok olmaktadõr. Gerek doğal kaynaklardan avlanan, gerekse kültür balõkçõlõğõ ile elde edilen ürün kayõtlarõnõn kooperatifler ve işletmelerce, düzenli ve gerçeğe uygun olarak tutulmayõşõ, proje bölgesindeki gerçek doğal ve yapay üretim değerlerinin ortaya çõkarõlmasõnda zorluklara neden olmaktadõr. Üretim kayõtlarõ olmayan kaynaklar ve işletmeler için yönetim kurallarõ belirlemek ve uygulamak da mümkün olmamaktadõr. Ayrõca gerek avcõlõk gerek kültür balõkçõlõğõ açõsõndan Bölge nin önemli bir bölümünde asayiş ve haberleşme problemi vardõr. Bölge içinde su ürünleri tüketimi ile ilgili kayõtlar bulunmamakla birlikte, yapõlan bazõ anket çalõşmalarõ kişi başõna tüketimin oldukça düşük olduğunu göstermektedir. Proje bölgesinde kişi başõna tüketim 3,2 kg/yõl civarõnda olmaktadõr. Buna karşõlõk, 1996 yõlõ Türkiye ortalamasõ kişi başõna tüketim ise 8,5 kg/yõl olarak belirlenmiştir Hayvancılık İnsan beslenmesinde önemli bir yere sahip olan hayvansal proteini temin eden gõda ve giyim sanayine hammadde sağlayan ve önemli bir istihdam kaynağõ olan hayvancõlõk alt sektörünün Doğu Anadolu Bölgesi ndeki mevcut durumunun iyi bir şekilde saptanmasõ Bölge de uygulanacak kalkõnma programlarõnõn hazõrlanmasõna õşõk tutacaktõr. 17

52 Ülkemiz nüfusunun yüzde 9 unun barõndõğõ, coğrafi koşullarõ yönünden yurdumuzun diğer yörelerine göre daha az avantajlõ, topografik bakõmdan dağlõk ve engebeli alanlarõn yer kapladõğõ Doğu Anadolu Bölgesi, iklim şartlarõnõn da oldukça ağõr olduğu bir Bölge dir. Yaylalarõn ve az sayõda bulunan ovalarõn tarõm için elverişli olduğu söylenebilse de işlenebilen alanlarõn toplam alan içindeki yeri ancak yüzde 25 kadardõr. Hayvancõlõk için önemli bir potansiyel kaynak olarak görünen çayõr ve mer alarõn toplam arazi içindeki payõ yüzde 39 oranõndadõr Mevcut İşletmeler ve Pazar Durumu Doğu Anadolu Bölgesi nde Türkiye genelinde olduğu gibi, işletmeler küçük aile işletmeleri şeklinde olup toplam işletme sayõsõ dür. (Tablo 3.3.1) Geçimlik işletmeler olarak nitelendirilebilecek bu aile işletmeleri daha çok kendi tüketimleri için üreten, 1-5 büyükbaş hayvanõn yer aldõğõ ekstansif şartlarda hayvan yetiştirilen işletmelerdir. Hayvancõlõğõn geliştiği ülkelerde rastlanan, pazar için üretilebilecek, rasyonel üretim yapan ihtisaslaşmõş hayvancõlõk işletmeleri Bölge de yok denecek kadar azdõr. Hayvancõlõk, gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de hayvancõlõk işletmelerinin örgütlenmeleri kooperatif, dernek ve yetiştirici birlikleri biçiminde olmaktadõr. Ayrõca yer yer il ve ilçelerde Vali veya Kaymakamlõklarõn öncülüğünde süt birlikleri ve köye hizmet götürme birlikleri kurulmaktadõr. Bunlarõn dõşõnda, bazõ özel sektör kuruluşlarõ sözleşmeli hayvan yetiştiriciliği yaparak hayvancõlõk sektöründe bir örgütlenme biçimi olarak yer almõşlardõr. Diğer hayvan yetiştiricileri ise örgütsüz olarak çalõşmaktadõrlar. Süt fabrikalarõnõn yakõn çevresindeki küçük aile işletmeleri ile sayõlarõ çok az olan büyük işletmeler sütlerini süt işleme fabrikalarõna, diğer yetiştiriciler ise bakkal ve benzeri ticari kuruluşlara satmaktadõrlar. Bölge de; gelişmiş bölge ve ülkelerde olduğu gibi süt üreticilerinin ürünlerini işleyip pazarlayacak her hangi bir oluşum ve örgüt bulunmamaktadõr. Bunun sonucu olarak da Bölge de süt üretimi cazibesini kaybetmektedir. Hayvan Varlõğõ ve Türlere Dağõlõmõ Sõğõr Varlõğõ DAP kapsamõndaki illerde 1991 yõlõna kõyasla 1997 yõlõnda yüzde 15,6 azalma ile sõğõr sayõsõ başa düşmüştür. (Tablo 3.3.5). Hayvancõlõkta önemli olan hayvan sayõsõ değil hayvanlarõn verimleridir. Bu verimleri Bölge deki sõğõrlarõn genotip kombinasyonlarõ çok etkilemektedir. Diğer bir anlatõmla toplam sõğõr popülasyonu içinde et ve süt verimleri yüksek olan kültür õrklarõ ile bunlarõn melezlerinin sayõsõnõn yüksekliği yüksek verimliliğin bir işaretidir. Halbuki Bölge de sõğõr varlõğõnõn ancak yüzde 5 i kültür 18

53 õrkõ, yüzde 31 i kültür melezleri ve yüzde 64 ü ise verimleri düşük yerli õrklardan oluşmaktadõr. Üstelik son yõllarda hayvan sayõlarõ azalmõş bulunmaktadõr. Bölge de hakim olan köy hayvancõlõğõnõn daha çok mer'a yetiştiriciliğine dayanmasõ ve mer'alarõn terör ve göç nedeniyle bir süre kullanõlmamasõ bu sayõsal düşüşü açõklayabilecek etkenlerdir. Orta ve Batõ Anadolu'da faaliyet gösteren sõğõr besi işletmelerinin besi materyalõ yõllarca bu Bölge den sağlanmõştõr. Ancak yetiştiriciliğin gerilemesiyle besi materyalõ sağlamada Bölge eski önemini yitirmiştir. Koyun ve Keçi Varlõğõ Bölge de hayvancõlõk açõsõndan en önemli kaynaklarõndan birisi koyun varlõğõdõr. Ülke koyun varlõğõnõn yüzde 31'lik bir kõsmõ bu Bölge de bulunmakta olup 1997 yõlõnda başa ulaşmõştõr (Tablo 3.3.7). Keçi sayõsõ ise aynõ yõlda baş olmuştur. Özellikle mer'a hayvancõlõğõna dayalõ koyunculuk faaliyetleri son terör ve göç olaylarõndan olumsuz şekilde etkilenmiştir. Kanatlõ Varlõğõ Türkiye son 15 yõl içinde tavukçuluk alanõnda çok önemli atõlõmlar yapmõş ve bu sektör tarõmõn diğer alt sektörlerine göre ülkemizde en çok gelişen ve batõ standartlarõna en yakõn sektör konumuna gelmiştir. Bu önemli gelişmelerle tavuk eti üretimi ülkemizde ton/yõl düzeylerine ulaşmõştõr. Tavukçuluğun bu hõzlõ gelişiminden en az etkilenen bölge DAP Bölgesidir. Bölge de sadece Elazõğ, Erzurum ve Erzincan'da broyler üretiminde entegre kümesler, yem üniteleri, kesimhaneler, taşõmacõlõk ve pazarlama zinciri oluşturulmuştur. Arõcõlõk Ülkemizdeki mevcut kovanlarõn yüzde 14,5'i ( adet) bu Bölge de bulunmakta ve ton bal üretilmektedir (Tablo ). Bölge de kovan başõna düşen bal miktarõ 13,4 kg. olup ülke ortalamasõ olan 15,8 kg.'dan biraz düşüktür. Hayvan Irklarõnõn Islah İmkanlarõ Bölge de mevcut yerli õrklarõn fazlalõğõ (yüzde 64) sõğõrcõlõkta õslah edilebilecek potansiyelin olduğunu göstermektedir. Melezleme ve seleksiyon yoluyla yapõlacak õslah çalõşmalarõnõn yanõ sõra Bölge ye uygun õrklarõn çoğaltõlmasõna da yer verilmelidir. Koyun ve keçi açõsõndan õslah çalõşmalarõ daha güç görünmektedir. Bölge deki yerli õrklar birbirleriyle çaprazlanarak karõşõk tipler elde edilmektedir. Bölge de mevcut yerli ve melez õrklarõn õslahõ ve kültür õrklarõnõn genotiplerinin korunmasõ ve üretim amacõyla gerek suni ve gerekse tabii tohumlama faaliyetleri Tarõm İl ve İlçe Müdürlüklerince sürdürülmeye çalõşõlmaktadõr. Suni tohumlama çalõşmalarõ 19

54 Bölge de çok yetersiz olup sağmal inek sayõsõnõn ancak yüzde 4,3'ü bu yolla döllenmektedir. Bölge de suni tohumlama çalõşmalarõnõn yetersizliğini, veteriner hekim eksikliği, organizasyon yanlõşlõğõ ve başarõsõzlõğõ, terör,ulaşõm ve haberleşme zorluklarõnõn yanõ sõra yetiştiricilerin bilgi eksikliği ile açõklamak mümkündür. Mer a Kullanımı ve Yem Üretimi Bölge deki mevcut arazilerin yüzde 39'u mer'alardan oluşmaktadõr. Mer'alarõn son çõkarõlan Mer'a Kanunu uygulamasõna kadar bakõmsõz kalmõş, ağõr otlatma ve tekniğine uygun bir mer'a yönetimi uygulanmamasõ nedenleriyle mer'alarõn önemli bir kõsmõ tahrip olmuş, verimsizleşmiş ve erozyona açõk hale gelmişlerdir. Yem bitkisi üretiminin yeterli olarak ekilmemesinin nedeni, Bölge de verimliliği düşük olan hububat gibi bir bitkinin Yembitkilerine alternatif oluşturmasõ ve kaba yemin hayvansal üretime dönüştüğü hayvancõlõk faaliyetlerinin yeterince yerleşmemiş olmasõdõr. Yem bitkisi üretiminin artõrõlmasõ ekonomik bir hayvancõlõk yapabilmenin temel koşuludur. Bölge de Yembitkilerinin toplam ekilişler içindeki yeri yüzde 7,7 dir. Hayvan besleme açõsõndan enerji ve protein kaynaklarõnõ teşkil eden konsantre yem ihtiyacõ en iyi tahminlere göre 3,8 milyon ton/yõl dolayõndadõr (Tablo ). Başta tahõl daneleri ve küspeler olmak üzere, önemli miktarda konsantre yem Bölge ye dõşarõdan gelmekte, ya da hayvanlar enerji ve protein bakõmõndan eksik rasyonlarla beslenmektedir. Yem üretimine katkõda bulunabilen sanayi kuruluşu olarak Bölge de 7 şeker fabrikasõ, 2 yağ fabrikasõ ve 12 un fabrikasõ mevcuttur. Bölge de en fazla, yaş şeker pancarõ posasõ ve melas üretilmekte, kuru şeker pancarõ posasõ ise üretilmemektedir. Hastalık Kontrol Sorunları Hayvancõlõğõmõzõn daha üst seviyelere ulaşmasõ, hayvan başõna alõnan verimin istenilen seviyede olmasõ ve ekonomiye daha fazla katkõda bulunulmasõ ve nihayet hayvanlardan insanlara geçen zoonoz hastalõklardan insanlarõn korunmasõ, ancak hayvan hastalõklarõnõn kontrol altõna alõnmasõ ile mümkündür. Hayvan hastalõklarõ ile mücadele bir bölge veya il sorunu olmaktan ziyade, genel anlamda tüm ülke sorunu olarak ele alõnmalõdõr. Bu bağlamda Türkiye de de, tüm ülke bazõnda hayvan hastalõklarõ ve zararlõlarõ ile mücadele amacõ ile teşkilatlanma yoluna gidilmiş ve belirli kriterler içerisinde mücadele yürütülmüştür. Ancak ülke çapõnda önemli mesafe alõndõğõnõ söylemek mümkün değildir. DAP kapsamõndaki illerde Tarõm il ve ilçe müdürlüklerince gönderilen materyalleri inceleyerek, hastalõklarõn kesin teşhisini koyan 2 adet Hayvan Hastalõklarõ Araştõrma Enstitüsü (Elazõğ ve Erzurum) bulunmaktadõr. 20

55 Bölge de salgõn ve paraziter hastalõklar yaygõn olarak görülmekte ve bir taraftan çok önemli ekonomik kayõplara yol açmakta, diğer taraftan da õslah çalõşmalarõ ve diğer yöntemlerle, yüksek verimli hayvan varlõğõnõ oluşturma çabalarõnõ önleyici bir unsur olmaya devam etmektedir. Hayvansal Ürünler: Genel olarak Bölge de hayvanlardan elde edilen ürünlerin hayvan başõna düşen verimleri ile toplam üretimler düşük düzeydedir yõllarõna ait hayvansal üretimler genel olarak düşüş göstermiştir. (Tablo ) Et üretiminde kesilen hayvan sayõsõ kadar hayvanlarõn karkas ağõrlõğõ da önemlidir yõllarõ içinde karkas verimi sõğõrlarda 131,5 kg.'dan 148,1 kg.'a yükselmiştir. Bu değer ülke genelinden 11 kg., dünya ortalamasõndan ise 52 kg. daha azdõr. Koyunlarda ise hemen hemen aynõ düzeyde kalmõştõr. (20,8 kg. 20,9 kg.) Bölge de inek başõna elde edilen süt verimi kg/yõl olup, ülke genelinden 377 kg., dünya ortalamalarõndan 783 kg. daha düşüktür. Avrupa'daki kg/yõl verimin çok üstündeki verimlerle kõyaslanamaz durumdadõr. Yumurta üretimi açõsõndan Türkiye geneline göre Bölge nin çok düşük değere sahip olmasõ (yüzde 3,8) ve üretimin birkaç ilde yoğunlaşmasõnõn başlõca sebepleri; damõzlõk işletmenin Bölge de olmamasõ, üreticilerin entegrasyon şeklinde örgütlenmemeleri ve iklim şartlarõnõn olumsuzluğu olarak söylenebilir. Hayvancõlõk Sektöründe İmalat Sanayi Hayvancõlõğõn gelişmesinde temel unsur olarak görülen tarõma dayalõ sanayiler DAP illerinde yeterince gelişmemiştir. Gerek hayvansal üretime girdi sağlayan sanayiler gerekse hayvansal ürünleri işleyecek sanayiler kurulup yaygõnlaştõrõlamamõştõr. Bunda hayvancõlõğõn alt yapõsõnõn yetersizliği rol oynadõğõ gibi Bölge nin genel kalkõnmõşlõk düzeyinin yetersiz olmasõ da etkili olmaktadõr. Hayvancõlõkla İlgili Dar Boğazlar DAP Bölgesi nde mevcut sorunlar, ülkemizin diğer bölgelerinin de sorunlarõ olmakla birlikte, özelliği gereği Bölge de daha önemli dar boğazlar yaratmaktadõr. Bu sorunlar genel hatlarõyla şunlardõr. 1- İşletme boyutlarõ çok küçüktür: 1-5 baş büyüklükte işletmelerin çoğunlukta olduğu ve bitkisel üretimle hayvancõlõğõn bir arada yapõldõğõ bu işletmeler arazi, tarõmsal mekanizasyon, damõzlõk hayvan, kredi gibi üretim yönünden yetersizdir. 2- Mevcut hayvanlarõn verimleri düşüktür. 3- Yem bitkileri kaynaklarõ iyi kullanõlmamakta ve kaba yem açõğõ bulunmaktadõr. Mer alardan yeterince yararlanamamanõn yanõ sõra, yem bitkileri ekilişlerinin yaygõnlaştõrõlamamõş olmasõ kaba yemin tarladan elde edilmesi şansõnõ da azaltmaktadõr. 21

56 4- Bakõm ve besleme şartlarõ yeterli değildir. 5- Hayvan hastalõklarõ ve zararlõlarla mücadele programlarõ yetersizdir. Veteriner Hekim noksanlõğõ dahil bu alandaki alt yapõ yetersizdir. 6- Çiftçiler yeterli teknik bilgi ile donatõlamamõştõr. 7- Çiftçiler yeterli ölçüde örgütlenememişlerdir. 8- Yeterli pazar organizasyonu kurulamamõştõr. 9- Bölge de hayvansal ürünler sanayii gelişmemiştir. 10- Hayvancõlõkla ilgili Kamu politikalarõ yetersizdir. 11- Hayvancõlõkla ilgili yasalar günün ihtiyaçlarõna cevap vermemektedir. Teşkilat Yapõsõndaki Dar Boğazlar Türkiye de hayvan sağlõğõ ve bununla ilgili konular Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ nõn görev ve sorumluluğu altõndadõr. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ nõn bugünkü yapõsõ merkez ve taşra teşkilatlarõnõn durumu, etkili bir hayvancõlõk hizmeti vermeye uygun değildir. Başta Hayvancõlõğõ Geliştirme ve Veteriner İşleri Genel Müdürlükleri olmak üzere hayvancõlõğa hizmet verecek etkili bir yapõlanmaya gidilmesine ihtiyaç vardõr. Diğer taraftan, hayvancõlõğa yönelik kamu hizmetleri ve bu hizmetlerin yürütülmesine ilişkin yetkiler çeşitli bakanlõk ve kuruluşlara dağõlmõştõr. Bu dağõnõklõk söz konusu hizmetlerin etkili bir biçimde yürütülmesini güçleştirmektedir. Genel Değerlendirme Hayvansal proteinin insan yaşamõndaki önemi ve günlük olarak bu proteine duyulan ihtiyaç, hayvansal ürünleri yaşamõn vazgeçilmez unsurlarõ haline getirmektedir. Bu bilginin önemini daha önce kavrayan gelişmiş ülkeler hayvancõlõk alt sektörüne yaptõklarõ yatõrõmlarla bu alanda büyük gelişmeler kaydetmişlerdir. Kuşkusuz bir ülkenin veya Bölge nin ekonomik ve sosyal kalkõnmõşlõğõ kadar, orada mevcut iklim, topoğrafya ve tarõmsal alt yapõ hayvancõlõk alt sektörünün gelişmesine etki etmektedir. İncelemeye konu olan Doğu Anadolu Bölgesi nde yüksek rakõmõn yanõ sõra sert ve uzun geçen kõş şartlarõ ve bitki gelişme döneminin kõsa oluşu bitkisel üretimin karlõ olarak ancak iklimin uygun olduğu bazõ illerde ve mikroklima özelliği gösteren Iğdõr ovasõ gibi alanlarla sõnõrlõ kalmasõna neden olmaktadõr. Toprak, topoğrafya ve iklim şartlarõnõn da şekillendirmesiyle hayvansal üretim Bölge de ağõrlõklõ olarak yapõlmaktadõr. Ancak hayvancõlõkla ilgili alt yapõnõn gelişmemiş olmasõ nedeniyle Bölge de karlõ bir hayvancõlõk faaliyeti yapõlamamaktadõr. Diğer bir anlatõmla Bölge de ekonomik anlamda, pazar için üreten ihtisaslaşmõş hayvancõlõk işletmesi yok denecek kadar azdõr. Genellikle köy hayvancõlõğõnõn hakim olduğu Bölge de hayvanlar mer ada otlamakta, samanla beslendikleri ahõrda kõşõ geçirmektedirler. Çiftçiler besleme değeri olmayan samanõ dahi yeterli olarak bulamadõklarõndan, olabildiğince az sayõda hayvanla kõşa girmektedirler. Bu nedenle sonbaharõn sonunda döküm mevsimi denilen dönemde pazara çok sayõda hayvan sunulmaktadõr. 22

57 Hayvancõlõk mer aya dayalõ olmakla birlikte, mer alarõn bir kõsmõ ot üretimi bakõmõndan yetersizdir. Ancak ülkemizin en kaliteli mer alarõ da bu Bölge de bulunmaktadõr. Nasõl sanayi sektörü hammadde veya yarõ mamul maddeyi işleyerek nihai ürün üretiyorsa, hayvancõlõk sektöründe de hayvanlarõ yem kullanarak bunu ete ve süte dönüştüren fabrikalar olarak düşünmek mümkündür. Ancak burada hayvanlarõn genetik potansiyellerinin ve kullanõlan yemin kalitesi, diğer şartlar sabit kabul edildiği takdirde, verimliliği dolayõsõyla da karlõlõğõ belirleyen temel unsur olmaktadõr. İşte bu temel unsuru yetersiz olan Bölge de hayvancõlõk ekonomik anlamda verimli olmayan ve çiftçiler için yeterli karõ sağlamayan bir uğraş alanõ olmaktadõr. Bölge deki mevcut durumun analizinde, hayvancõlõk sektörünün ülke ve dünya ölçeklerine göre gelişmediği, verim potansiyelleri düşük hayvanlarla üretim yapõldõğõ, hayvanlarõn kaba yem ihtiyaçlarõnõn tam olarak karşõlanamadõğõ ve dengesiz beslendiği, hastalõklarla mücadelenin yetersiz olduğu ve hastalõklarõn ekonomik kayõplara neden olduğu, üremenin devamõ için suni ve tabii tohumlamanõn yeterli yapõlmadõğõ ve hayvan õslah çalõşmalarõnõn yetersiz olduğu, çiftçilerin iyi örgütlenemediği ve etkili bir pazar, eğitim ve yayõm organizasyonu kurulamadõğõ görülmektedir. Hayvancõlõğõn Bölge de karlõ bir ekonomik faaliyet olarak yapõlamamasõnda rol oynayan sorunlar sektörle ilgili darboğazlar bölümünde gruplandõrõlmaya çalõşõlmõştõr. Bu sorunlarõn çözümü ve dolayõsõyla hayvancõlõk sektörünün geliştirilmesi, sektörün girdi üretiminden hayvansal ürünlerin pazarlanmasõ, işlenmesi ve tüketimine kadar geçen süreçlerin bir bütünlük içinde ele alõnarak Bölge nin bu alanda yeniden yapõlandõrõlmasõna bağlõdõr. Bunu yapabilmek için de uygun yasal, kurumsal ve fiziksel alt yapõ düzenlemelerine ihtiyaç duyulacaktõr. Tablo 3.0.6: DAP İllerinde Hayvansal Ürünler Üretimi (Ton) Et Süt Yapağõ Kõl Deri (adet) Yumurta Beyaz et (+) Bal Değişim ( Yüzde ) , , , , , , , ,5 Kaynak:Mevcut Durum ve Analizi Raporu ilgili Tablolarõndan hesaplanmõştõr. Not: Üretim artõşõ yõllõk yüzde 4,3 olarak hesaplanmõştõr. 23

58 ORMANCILIK Orman Varlõğõ DAP Bölgesi ülke kara yüzeyinin yüzde 20 sini, toplam nüfusun yüzde 10,5 ini oluşturmaktadõr. Ülke orman varlõğõnõn yüzde 7,7 sine sahiptir. Bölge toplam alanõ ha. dõr. Bu alanõn ha. õ, orman amenajman planõ verilerine göre orman sayõlmakta, ha. õ orman alanõ dõşõnda kalmaktadõr. Bu orman varlõğõ bölge kara yüzeyinin yüzde 11,2 ini kaplamaktadõr. Orman varlõğõnõn yüzde 24,3 ü koru, yüzde 75,7 si baltalõk niteliğindedir. Ayrõca Bölge ormanlarõnõn yüzde 71,7 si verimsiz, yüzde 28,3 ü verimlidir. Koru ormanlarõnõn yüzde 48,5 i verimli, yüzde 51,5 i verimsiz, baltalõk ormanlarõn ise yüzde 21,8 i verimli, yüzde 78,2 si verimsiz niteliktedir. Bölge illerinde orman sayõlan alanlarõn paylarõnda önemli farklõlõklar bulunmaktadõr. Örneğin il yüzeyinin Gümüşhane de yüzde 23,8 ü, Bingöl de yüzde 28 i, Tunceli de yüzde 27,4 ü, Bitlis te yüzde 21 i orman sayõlan alanla kaplõyken, bu oran Ağrõ da yüzde 0,5, Bayburt ta yüzde 3,9, Iğdõr da yüzde 0,03, Van da yüzde 1,3, Kars ta yüzde 4,6 dolaylarõndadõr. Bu oranlar ormanlarõn il düzeyinde yeryüzü şekilleri, iklim koşullarõ, yararlanma biçimi veya çeşitli nedenlerle dengesiz olarak dağõldõğõnõ göstermektedir. Bölge de kişi başõna düşen ortalama orman alanõ 0,28 ha. dõr. Bu miktar ülke ortalamasõ olan 0,33 ha. õn altõndadõr. Verimli orman alanõ ise 786 m 2 /kişi, ülke ortalamasõ ise m 2 /kişi dir. Servet, Artõm, Eta Durumu Türkiye ormanlarõndaki ağaç serveti verimli koru ormanlarõnda m 3, verimli baltalõklarda m 3, verimsiz koru ormanlarõnda m 3, baltalõklarda ise m 3 olmak üzere toplam m 3 tür. DAP Bölgesi nde koru ormanlarõnõn serveti m 3, baltalõklarõn ise sterdir. Ülke ormanlarõnõn yõllõk artõmõ koru ormanlarõnda m 3, (2,0 m 3 /ha.), baltalõklarda m 3 tür (0,9 m 3 /ha.). DAP Bölgesi ormanlarõnda ise koru ormanlarõnda m 3 (1,7 m 3 /ha.), baltalõkta m 3 tür (1,0 m 3 t/ha.). Bölge ormanlarõnõn yõllõk etasõ koru ormanlarõnda m 3, baltalõk ormanlarda sterdir. Bu miktar ülke eta verileriyle karşõlaştõrõldõğõnda ülke koru ormanlarõnõn yüzde 2,6 sõna karşõlõk gelmektedir. 24

59 Ormancõlõk Örgütlenmesi Bölge ormanlarõ, 3 orman bölge müdürlüğüne bağlõ; 20 orman işletme müdürlüğü, 73 orman işletme şefliği, 3 bakanlõk bölge müdürlüğüne bağlõ; 7 fidanlõk müdürlüğü, 5 ağaçlandõrma ve erozyon kontrolü, 5 ORKÖY, 1 milli parklar-av ve yaban hayatõ başmühendisliği, 1 milli park şefliği, 1 araştõrma müdürlüğü tarafõndan yönetilmektedir. Ormancõlõk Çalõşmalarõ Kadastro ve sınırlandırma 1998 yõlõ sonu itibarõyla ülke genelinde sõnõrlandõrma ve kadastrosu yapõlan orman alanõnõn toplamõ 14 milyon ha. olup, orman alanlarõnõn yüzde 68 ine karşõlõk gelmektedir. DAP Bölgesi nde ise 1998 yõlõ sonuna kadar ha. ormanlõk alanda sõnõrlandõrma ve kadastro çalõşmasõ yapõlmõştõr. Bu alan ise, toplam bölge ormanlarõnõn yüzde 5,7 sine karşõlõk gelmektedir. Kõsaca bölge ormanlarõnõn mülkiyet durumu hukuksal olarak belirlenememiş ve güvence altõna alõnamamõştõr. Orman ürünleri üretimi Bölge nin kuzeyindeki ormanlardan orman ürünleri üretimine yönelik çalõşmalar tomruk, direk, sanayi odunu vb. ürünler ile yakacak odun hasadõndan oluşmaktadõr. Bu ormanlardan yõllarõ arasõnda yõlda ortalama 82 bin m 3 yapacak odun, 200 bin m 3 yakacak odun, Bölge nin güneyindeki ormanlardan ise yõlda ortalama m 3 yapacak, 220 bin m 3 yakacak odun hasat edilmektedir. Orman Yetiştirme ve Bakõm Çalõşmalarõ Ülke ölçeğinde sosyal ve teknik bakõmdan ağaçlandõrõlmasõ mümkün ha. saha belirlenmiş, ancak bu sahalarõn ha. õ ağaçlandõrõlabilmiştir. DAP Bölgesinde ise potansiyel ağaçlandõrma sahasõ olarak ha. alan belirlenmiş, bu alanõn ha. õ ağaçlandõrõlabilmiştir. Bu çalõşmanõn gerçekleştirilmesinde kişi/yõl istihdam edilmiştir. Erozyon Kontrolü Çalõşmalarõ Türkiye genelinde orman sõnõrlarõ içinde erozyon kontrolü amacõyla 1998 yõlõ sonuna kadar ha. da çalõşma yapõlmõştõr. DAP Bölgesi nde ise ha. olarak belirlenen potansiyel alanõn ha. õnda erozyon kontrolü çalõşmasõ yapõlmõştõr. Bu çalõşmanõn gerçekleştirilmesinde kişi/yõl istihdam edilmiştir. Orman Ağacõ Fidanõ Üretimi Bölge de orman fidanõ üretimi çalõşmalarõ Orman Genel Müdürlüğü ile Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrol Genel Müdürlüğü tarafõndan yapõlan ağaçlandõrma, erozyon kontrolü ve yapay gençleştirme çalõşmalarõ ile askeri birliklerin, kamu kurum ve 25

60 kuruluşlarõnõn, okul ve özel kuruluşlarõn yapacaklarõ ağaçlandõrmalarõn fidan gereksiniminin karşõlanmasõna yönelik yürütülmektedir. Bu amaçla 270 ha. büyüklüğünde, yõlda 22,6 milyon çeşitli türlerde orman fidanõ üretebilecek 7 devlet orman fidanlõğõ bulunmaktadõr. Ancak bu fidanlõklar tam kapasiteyle hizmet yapamamaktadõr. Ormancõlõkta Karlõlõk ve Verimlilik Bölge de orman işletmeciliğinin temel amacõ ülke genelinde olduğu gibi karlõlõk değildir. Bu nedenle kar-zarar bilançolarõna bakõlarak karlõlõğõ belirlenemez. Buna rağmen karzarar bilançolarõnõn zarar göstermesi bölge ormanlarõnõn nitelik ve niceliği ile verimlilik düzeyinin düşük olmasõndan kaynaklanmaktadõr. İşletmeler düzeyinde yapõlacak detaylõ çözümlemeler karlõlõk ve verim düzeyini daha gerçekçi bir şekilde açõklayabilir. Özel Ormancõlõk ve Kavakçõlõk Çalõşmalarõ Bölge de özel mülk arazilerde kavak yetiştiriciliği dõşõnda şimdilik özel ormancõlõk yapõlmamaktadõr. Orman sayõlan alanlarõn tamamõ devlete aittir Yõlõnda yürürlüğe giren 4122 sayõlõ Milli Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolü Seferberlik Kanunu ile 6831 sayõlõ Orman Kanunu nun 57. maddesi kapsamõnda özel kişi, kurum ve kuruluşlara sağlanan desteklere karşõn, özel ağaçlandõrma çalõşmalarõ oldukça sõnõrlõ kalmõş, yaygõnlaştõrõlamamõştõr. Bölge nin kuzeyinde özel kişi ve kuruluşlar tarafõndan Gümüşhane de 1.000, Erzurum da 749, Erzincan da 226, Ağrõ da 437 ve Kars ta 19 ha. kavak ağaçlandõrmasõ yapõlmõştõr. Ayrõca Muş-Bingöl Kõrsal Kalkõnma Projesi kapsamõnda 284 ha. galeri kavakçõlõğõ gerçekleştirilmiştir. Kavak yetiştiriciliği, özellikle galeri kavakçõlõğõ Bölge de hõzla yayõlmakta, köylülere ek gelir kaynağõ olmaktadõr. Ayrõca Bölge deki odun hammaddesi gereksinimini karşõlamasõ bakõmõndan önemli bir faaliyet niteliğindedir. Biyolojik Çeşitliliği Koruma ve Rekreasonel Faaliyetler Biyolojik çeşitliliğin ve doğal alanlarõn korunmasõ ile yaban hayatõnõn zenginleştirilmesine yönelik, Bölge de milli park, tabiatõ koruma alanõ, tabiat parkõ ve yaban hayatõnõ koruma alanlarõna yönelik çalõşmalar yapõlmaktadõr. Bölge de rekreasyonel gereksinimleri karşõlamak amacõyla; Toplam 113 ha. genişliğinde 9 (B) Tipi ve 167 ha. genişliğinde de 4 (C) Tipi orman içi dinlenme yeri bulunmaktadõr. Bu tür tesis ve hizmetlerin gelişme merkezi konumuna gelen (örneğin Erzurum, Van, Malatya, Elazõğ) kentlerin yakõnlarõnda daha da yoğunlaştõrõlmasõ ormancõlõk sektörünün geliştirilmesi gereken bir başka boyutudur. 362 bin ha. genişliğinde 14 av koruma ve üretme alanõnda da avcõlõğa ve av turizminin gelişmesine katkõ verebilecek hizmetler verilmektedir. 26

61 Orman-Halk İlişkileri DAP Bölgesi ormanlarõnõn içi ve kenarõnda 1945 köy bulunmaktadõr. Orman köyleri nde yaklaşõk kişi yaşamaktadõr ha. lõk orman alanõ başõna 371 kişi düşmektedir. Bu değer Erzincan da 419, Erzurum da 443, Bingöl de 472, Elazõğ da 718 ve Tunceli de 280 dolaylarõndadõr. Türkiye genelinde ise 400 kişidir. Bölge de açma, izinsiz yararlanma, kaçakçõlõk vs. orman suçu işlenmektedir. Bu suçlar ibreli koru ormanlarõnõn fazla olduğu kuzeyde yoğunlaşmaktadõr. Örneğin, Erzurum a bağlõ Göle Orman İşletme Müdürlüğü sõnõrlarõnda izinsiz ağaç kesme suçu sayõsõ bakõmõndan tüm Türkiye de 207 orman işletme müdürlüğü arasõnda 27, Erzurum Bölge Müdürlüğü nün 27 müdürlük arasõnda 4. sõrada bulunmasõ önemlidir. Kuzey illerinden Ardahan, Iğdõr, Kars, Erzurum ve Erzincan illerinde yõlda ortalama 700 dolayõnda izinsiz ağaç kesme suçu işlendiği saptanmõştõr. Bu miktar ülke genelinin yüzde 5 ine karşõlõk gelmektedir. Bölge deki orman köylülerinin temel geçim kaynağõ tarõmsal (bitkisel üretim ve hayvancõlõk) faaliyetlerdir. Bitkisel tarõm marjinal alanlarda yapõlmakta ve verim düzeyi ülke ortalamasõnõn altõnda bulunmaktadõr. Hayvancõlõk faaliyeti de bitkisel tarõmda olduğu gibi verim düzeyi düşük olarak sürdürülmektedir. Orman köylerinde temel hayvancõlõk faaliyeti koyun ve keçiden oluşan küçükbaş hayvancõlõktõr. Keçi yetiştiriciliği orman köylerinin tipik ve geleneksel faaliyetlerin başõnda gelmektedir yõlõ sonu itibarõyla Bölge de kõl ve tiftik keçisi bulunmaktadõr. Bu rakam ülke ortalamasõnõn yüzde 8,4 üne karşõlõk gelmektedir. Orman köylüleri yapacak ve yakacak odun gereksinmelerini çoğunlukla ormanlardan sağlamaktadõrlar. Yakacak odun gereksinmelerini ağõrlõklõ olarak izinsiz karşõlamalarõ da yöredeki orman-halk ilişkilerinde önemli darboğazlar yaratmaktadõr. ORKÖY ün DAP Bölgesi ndeki orman köylerine yönelik gelir artõrõcõ ve istihdam yaratõcõ çalõşmalarõnõn başõnda süt ve besi sõğõrcõlõğõ, süt ve besi koyunculuğu ve arõcõlõk faaliyetleri gelmektedir. Ayrõca son dönemlerde uygun iklim koşullarõnõn bulunduğu yörelerde tatlõ su kaynaklarõnõ değerlendirmek amacõyla kültür balõkçõlõğõ, örtü altõ sebzecilik (Erzurum- Uzundere ve çevre ilçeler) ve Tortum Gölü nde göl kafes balõkçõlõğõ ile yabani hurma ağaçlarõna Trabzon hurmasõ aşõlama çalõşmalarõna ORKÖY tarafõndan destek verilmektedir. Bölge kuzey ormanlarõnda ormancõlõk çalõşmalarõnõn ağõrlõklõ kõsmõ orman odun ürünü elde edilmesine yöneliktir. Özellikle yapacak odun hasadõnõn yapõlmasõ istihdam olanağõ yaratmaktadõr. Ormancõlõk çalõşmalarõ Bölge de kõsa dönemde istihdam yaratacak özellik ve potansiyel taşõmaktadõr. Genel Değerlendirme Bölge, orman varlõğõ bakõmõndan yoksuldur. Ormanlar nitelik ve nicelik olarak yetersiz, dağõlõmõ dengesiz, ormanlarõn ¾ ü verimsizdir. 27

62 Çalõşma alanõ sõnõrlarõnõn büyüklüğü ormanlarõ koruma, işletme, genişletme ve geliştirme konularõnda etkenliği düşürmektedir. Teknik personelin nicelik ve nitelik olarak yetersizliği ormancõlõk çalõşmalarõnõ olumsuz olarak etkilemektedir. Öngörülen bölgesel kalkõnma projesi bazõ kentleri çekim merkezi konumuna getirmektedir. Malatya, Elazõğ, Erzurum ve Van gibi iller bunlarõn başõnda yer almaktadõr. Bu nedenle gelecekte orman ürünleri ve hizmetlerine yönelik talep artõşõ gündeme gelecektir. Bu talebin karşõlanmasõna yönelik çalõşmalar planlanmalõdõr. Bölge ormanlarõnõn mülkiyet durumu henüz belirlenememiş ve hukuksal güvenceye alõnmamõştõr. Bu durum ormancõlõk çalõşmalarõ ile orman-halk ilişkilerini olumsuz olarak etkilemektedir. Ormanlarõn yönetimine yönelik hazõrlanan amenajman planlarõ yenilenmediğinden ormanlarõn son durumu hakkõnda kesin veriler mevcut değildir. Orman varlõğõnõ, niteliğini, servet, artõm ve eta durumunu ortaya koyan bu planlarõn yenilenmesi gerekmektedir. Bölge de ağaçlandõrma çalõşmalarõ oldukça yavaş ilerlemektedir. Orman tesis edilebilecek potansiyel alanlar mevcuttur. Potansiyel ağaçlandõrma alanlarõnõn henüz yüzde 8 i ağaçlandõrõlmõş bulunmaktadõr. Orman bakõm çalõşmalarõ ise sadece Gümüşhane ili ve Göle ormanlarõnda plana uygun olarak yapõlmaktadõr. İlgili kuruluş verilerine göre orman sõnõrlarõ içinde erozyon kontrolü amaçlõ çalõşmalarda potansiyel alanõn yüzde 63,2 sinde çalõşma yapõlmõştõr. Bölge de özel ağaçlandõrma çalõşmalarõ özendirici yasal ve finansal düzenlemelere karşõn ülke ölçeğinin yüzde 1,8 düzeyinde kalmõştõr. Kavak yetiştiriciliği ise oldukça önemli gelişmeler kaydetmiş, odun üretiminde önemli paya sahip olmuştur. Kavak yetiştiriciliği aynõ zamanda köylüye gelir getirmektedir. Bölge, biyolojik çeşitlilik olarak oldukça zengindir. Biyolojik çeşitliliğin korunmasõ ve geliştirilmesine yönelik proje düzeyinde bir uygulama yapõlmamaktadõr. Bölge halkõnõn rekreasyonel gereksinimlerini karşõlamak amacõyla yürütülen çalõşmalar yetersiz kalmaktadõr. Gelecekte ortaya çõkacak rekreasyonel gereksinmeleri karşõlamaya yönelik çalõşmalar planlanmalõdõr. 28

63 Bölge orman köyleri ve köylülerinin genel profilini ortaya koyan bir envanter ve araştõrma bulunmamaktadõr. Ormanlarla en çok ilişkisi olan orman köylülerinin genel yapõsõnõ ortaya koyacak bir araştõrmaya gereksinim bulunmaktadõr. Orman suçlarõ özellikle Bölge nin kuzeyinde önemli sorun oluşturmaktadõr. İbreli ormanlarda izinsiz ve teknik dõşõ kesim, ormanlarõn yapõsõna olumsuz etkilerde bulunmaktadõr. Orman içi ve bitişiğinde yaşayan köylüler özellikle küçükbaş hayvancõlõğõn kaba yem gereksinmesini taze sürgünlerden karşõlamaktadõrlar. Bu durum ormanlarõn gelişmesine olumsuz etki yaratmaktadõr. Orman köylüleri yakacak ve yapacak odun gereksinmelerini çoğunlukla izinsiz ve teknik dõşõ yöntemlerle karşõlamaktadõr. Bu hem orman halk ilişkileri hem de ormanlarõn niteliğini olumsuz olarak etkilemektedir. 29

64

65 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR TOPRAK VE SU KAYNAKLARI RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

66

67 3.1. TOPRAK VE SU KAYNAKLARI DAP Kapsamõndaki İllerin Toprak ve Su Kaynaklarõnõn Genel Durumu Toprak Kaynaklarõ DAP kapsamõndaki illerde yer alan işlemeli tarõma uygun (I., II., III. sõnõf) arazilerin Türkiye genelindeki oranõ yüzde 15,4, illerin işlemeli tarõma kõsmen kõsõtlõ arazilerin (IV. Sõnõf) Türkiye genelindeki oranõ ise yüzde 23 tür. (Tablo 3.1.1). İllerin işlemeli tarõma uygun arazilerinin DAP Bölgesi toplamõna oranõ incelendiğinde en yüksek oranõn yüzde 18 ( ha. / ha.) ile Kars (Ardahan ve Iğdõr illeri dahil) en düşük oranõn ise yüzde 1,5 ( ha./ ha.) ile Hakkari ilinde olduğu görülmektedir. Aynõ tablodan (Tablo 3.1.1) DAP kapsamõnda yer alan illerdeki işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin Türkiye genelindeki oranõ ise yüzde 21,7 dir. İllerdeki bu grup arazilerin DAP Bölgesi toplamõna oranõ esas alõndõğõnda en yüksek oranõn yüzde 15,7 ( ha./ ha.) ile Erzurum da, en düşük oranõn ise yüzde 4,6 ( ha. / ha.) ile Bitlis te olduğu görülmektedir Şekil de gösterildiği gibi V. ve VII. sõnõf araziler gerek Türkiye gerekse DAP kapsamõnda diğer sõnõf arazilere göre ekstrem durumdadõr. Türkiye ve DAP Bölgesi genelinde alan olarak en fazla VII.sõnõf arazi, en az V. sõnõf araziler görülmektedir. DAP kapsamõnda yer alan illerde Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü tarafõndan yapõlan etüdler sonucunda sulanabilir arazi ve ekonomik olarak sulanabilir arazi miktarlarõ Tablo de verilmiştir. Türkiye genelinde teknik ve ekonomik sulanabilen tarõm arazisi 8,5 milyon hektar olarak kabul edilmektedir. Proje illerinde ise bu alan 1,2 milyon ha. olup Türkiye genelinin yüzde 14'ünü oluşturur. Bölge deki 1,2 milyon ha. olarak sulanabilen alanõn halen 1998 sonu itibariyle 0,6 milyon ha. õ (yüzde 51) sulanmaktadõr. 33

68 Tablo 3.1.1: Doğu Anadolu Bölgesi nde İllere Göre Arazi Kullanma Yetenek Sõnõflarõnõn Dağõlõmõ İller İşlemeli Tarõma Uygun Araziler (ha.) İşlemeli Tarõma Kõsmen Kõsõtlõ Araziler (ha.) İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (ha.) Tarõm Dõşõ Araziler I.Sõnõf II.Sõnõf III.Sõnõf Toplam Yüzde IV.Sõnõf Yüzde V.Sõnõf VI.Sõnõf VII.Sõnõf Toplam Yüzde (ha.) Yüzde AĞRI , , , , BİNGÖL , , , , BİTLİS , , , , ELAZIĞ , , , , ERZİNCAN , , , , ERZURUM , , , , GÜMÜŞHANE ve , , , , BAYBURT HAKKARİ , , , , KARS+IĞDIR ve , , , , ARDAHAN MALATYA , , , , MUŞ , , , , TUNCELİ , , , , VAN , , , , DAP TOPLAMI , , , , TÜRKİYE TOPLAMI , , , , DAP õn Türkiye deki 9,7 15,9 18,9 15,4 23,0 20,2 20,3 22,1 21,7 17,4 20,0 yüzde si Yeni il olan Ardahan, Bayburt ve Iğdõr a Ait Toprak ve Su kaynaklarõna ilişkin Envanter Çõkarõlmamõş Olduğundan, Bu İllere Ait Bilgiler, Önceden İlçe Olarak Bağlõ Olduklarõ İller Bünyesinde Verilmiştir.1997 Yõlõ Köy Hizmetleri Toprak ve Su Kaynaklarõ Envanteri. Toplam (ha.) 34

69 Tablo 3.1.2: DAP Kapsamõndaki İllerde Ekonomik Olarak Sulanabilir Arazi Miktarlarõ İLLER KHGM Sulanabilir Arazi, ha. Sulamaya Elverişli Arazi, ha. DSİ Ekonomik Olarak Sulanabilir Arazi, ha. AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN TOPLAM DSİ VIII - IX - XVII XXII - XXIV Bölge Müdürlüğü Program Bütçe Toplantõsõ Takdim Raporlarõ. Tablo de arazilerin mevcut durumda kullanõm şekilleri verilmiştir. Bu Tabloya göre DAP kapsamõnda işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde kuru tarõm kullanõm şekli yüzde 47,3 ile en yüksek orana sahiptir. Kuru tarõmõn Türkiye genelindeki yüzdesi ise yüzde 61,3 dür. Bu grup arazilerden mer a olarak kullanõm DAP kapsamõnda yüzde 29,3 iken Türkiye genelinde yüzde 11,7 dõr. Burada dikkati çeken bir durumun sulu tarõm, bağ-bahçe ve orman-fundalõk arazilerin DAP kapsamõndaki oranlarõ, Türkiye geneline göre daha düşükken, çayõr arazilerinin DAP kapsamõndaki oranõ (yüzde 5,8) Türkiye genelinden (yüzde1,5) çok yüksektir (Grafik 3.1.2). Aynõ tabloda işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin kullanõm durumuna bakõldõğõnda; mer a arazileri DAP kapsamõnda yüzde 70,3 iken, Türkiye genelinde yaklaşõk yüzde 39 dur. Bu grup araziler için Türkiye genelinde orman-fundalõk alanlar yüzde 42,4 iken DAP kapsamõnda yüzde 17 dir. Yine bu grup araziler üzerindeki kullanõm şekillerinden kuru tarõm, sulu tarõm, bağbahçe, çayõr ve tarõm dõşõ arazilerin DAP kapsamõndaki oranlarõ Türkiye genelindeki oranlardan düşüktür. 35

70 Tablo 3.1.3: Arazi Kullanõm Kabiliyet Sõnõflarõna Göre DAP Bölgesi ve Türkiye Genelindeki Mevcut Arazi Kullanõm Şekillerinin Karşõlaştõrõlmasõ Kullanõm Şekli DAP (ha.) DAP (Yüzde) İşlemeli Tarõma Uygun Araziler Türkiye (Yüzde) DAP õn Türkiye deki Yüzdesi DAP (ha.) İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler DAP Türkiye(ha.) Türkiye (Yüzde) (Yüzde) DAP õn Türkiye deki Yüzdesi Kuru Tarõm , ,3 13, , ,7 10,0 Sulu Tarõm , ,8 14, , ,3 5,1 Bağ-Bahçe , ,1 5, , ,6 4,6 Çayõr , ,5 7, , ,5 11,5 Mer a , ,7 43, , ,7 38,6 Orman-Fundalõk , ,5 10, , ,4 8,6 Yerleşim Yeri , ,1 12, , ,3 27,8 Tarõm Dõşõ Araziler* , , ,6 20,6 TOPLAM , ,3 Kaynak: Sazlõk-Bataklõk, Akarsu Yataklarõ, Çõplak Kayalõk, Su Yüzeyleri ve Sahil Kara kumullarõ 1997 Yõlõ Köy Hizmetleri Toprak ve Su Kaynaklarõ Envanteri 36

71 Gerek işlemeli tarõma uygun araziler gerekse işlemeli tarõma uygun olmayan araziler bazõnda DAP kapsamõndaki illerdeki mer a arazileri Türkiye genelindeki mer a arazilerinin çok önemli bir kõsmõnõ (yüzde 43,9 ve yüzde 38,6) kapsamaktadõr (Grafik 3.1.3). Bu durum DAP kapsamõndaki illerin mer a potansiyeli yönünden önemini göstermektedir Su Kaynaklarõ DAP kapsamõndaki illerin mevcut yeraltõ ve yerüstü su kaynaklarõ potansiyeli mevcut durum ön raporunda Tablo te verilmiştir. Bu Tabloda Türkiye genelinin su kaynağõ potansiyeli kullanõlabilir potansiyel olarak verildiği halde DAP Bölgesi nin potansiyeli brüt olarak verilmiştir. DAP Bölgesi nin teknik ve ekonomik yönden kullanõlabilir su potansiyel değerleri Tablo de verilmiştir. Tablo 3.1.4: Doğu Anadolu Bölgesi ndeki İllerin Yõllõk Yer Altõ ve Yer Üstü Su Potansiyelleri İLLER Yeraltõ Su Potansiyeli Yerüstü Su Potansiyeli Toplam (10 9 m 3 /yõl) Yüzde (10 9 m 3 /yõl) (10 9 m 3 /yõl) AĞRI 0,100 2,234 2,290 3,5 ARDAHAN 0,040 1,203 1,243 1,9 BAYBURT 0,020 0,883 0,903 1,4 BİNGÖL 0,012 9,873 9,885 14,9 BİTLİS 0,003 2,508 2,511 3,8 ELAZIĞ 0,115 20,717 20,832 31,4 ERZİNCAN 0,120 3,401 3,521 5,3 ERZURUM 0,216 6.,050 6,266 9,5 GÜMÜŞHANE 0,015 1,390 1,405 2,1 HAKKARİ 0,100 2,461 2,561 3,9 IĞDIR 0,144 0,612 0,756 1,1 KARS 0,020 1,159 1,179 1,8 MALATYA 0,077 1,756 1,833 2,8 MUŞ 0,117 4,506 4,623 7,0 TUNCELİ 0,002 3,112 3,114 4,7 VAN 0,084 3,248 3,332 5,0 DAP TOPLAMI 1,141 65,113 66, TÜRKİYE TOPLAMI 12,000 98, ,000 DAP õn Türkiye deki 9,5 66,4 60,2 Yüzdesi Kaynak : 1997 Yõlõ DSİ İstatistik ve Envanteri 37

72 Tablo 3.1.5: DAP Bölgesi ve Türkiye İçin Teknik ve Ekonomik Yönden Kullanõlabilir Su Potansiyel Değerleri Yeraltõ Su Potansiyeli (10 9 m 3 /yõl) Yerüstü Su Potansiyeli (10 9 m 3 /yõl) Toplam (10 9 m 3 /yõl) DAP (Brüt) 1,1 65,1 66,3 DAP (Kullanõlabilir) 0,7 34,5 35,2 TÜRKİYE (Kullanõlabilir) DAP õn TÜRKİYE deki 5,4 35,2 32,0 yüzde si Kaynak: 1997 Yõlõ DSİ Toprak ve Su Kaynaklarõ Envanteri Türkiye nin içme, kullanma, tarõmsal sulama ve sanayi endüstri amaçlõ yõllõk su tüketim miktarõnõn hesaplanmasõnda kuşkusuz en önemli payõ tarõmsal sulama almaktadõr. Türkiye nin sulanabilir arazi miktarõ olan 8,5 milyon ha. arazinin tamamõnõn sulamaya açõlmasõ durumunda yõllõk su tüketim miktarõ 71,5 milyar m 3 olacaktõr. Buna karşõlõk Türkiye nin yer altõ ve yer üstü kullanõlabilir (110 milyar m 3 /yõl) su potansiyeli mevcuttur. DAP kapsamõnda illerin başta sulama olmak üzere yõllõk su tüketim miktarõ milyon m 3 tür. Kullanõlabilir yõllõk su potansiyeli 35,2 milyar m 3 olan DAP kapsamõndaki illerde görüldüğü gibi herhangi bir sorun söz konusu değildir. Ancak su kaynaklarõnõn geliştirilmesi, işletimi, sulama yöntemi seçimi ve sulamayla ilgili çiftçi eğitimi konularõnda Türkiye de olduğu gibi Bölge de de sorunlar mevcuttur. DAP kapsamõndaki illerin su potansiyeli Türkiye nin kullanõlabilir yõllõk su potansiyelinin yaklaşõk 1/3 üne denk gelmektedir. DAP kapsamõndaki illerden yõllõk su potansiyeli en fazla olan il Elazõğ, en düşük olan il ise Iğdõr dõr Toprak ve Su Kaynaklarõ Sorunlarõ DAP kapsamõndaki illerde mevcut toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlar Tablo da verilmiştir. Tablonun incelenmesinden Türkiye de ve DAP kapsamõndaki illerde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlardan oransal olarak su erozyonu ve taşlõlõk sorunu başta gelmektedir. Drenaj, tuzluluk ve sodyum ve rüzgar erozyon sorunu DAP kapsamõndaki illerde ciddi boyutlarda değildir (Grafik ve 3.1.5). 38

73 Tablo 3.1.6: Doğu Anadolu Bölgesi nde Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn İllere Göre Dağõlõmõ İLLER İşlemeli Tarõma Uygun Araziler Su Erozyonu Drenaj Tuzluluk ve Taşlõlõk Rüzgar (ha.) (ha.) Sodyum (ha.) (ha.) Erozyon u İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler İşlemeli Tarõma Uygun Araziler İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler İşlemeli Tarõma Uygun Araziler İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler İşlemeli Tarõma Uygun Araziler İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler Toplam (ha.) (ha.) AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE ve BAYBURT HAKKARİ KARS + IĞDIR ve ARDAHAN MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN DAP TOPLAMI DAP taki yüzde si 17,3 44,5 1,2 0,3 0,6 0,3 5,6 30,2 0,1 TÜRKİYE TOPLAMI DAP õn Türkiye deki Yüzdesi Kaynak: 1997 Yõlõ Köy Hizmetleri Toprak ve Su Kaynaklarõ Envanteri ,8 20,6 12, ,5 8,2 35,9 22,6 2,9 21,2 39

74 Toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlarõn başõnda gelen su erozyonu sorunu DAP kapsamõndaki illerin işlemeli tarõma uygun arazilerine ilişkin sorunlarõn yüzde 17,3, işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindeki oranõ ise yüzde 44,5 dir. İşlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindeki su erozyonu sorununun çok önemli olduğu görülmektedir. Türkiye genelindeki mevcut olan su erozyonunun yaklaşõk yüzde 2 si DAP kapsamõndaki illerde bulunmaktadõr. DAP kapsamõndaki illerde ikinci sõrada önemlilik gösteren sorun ise taşlõlõktõr. Taşlõlõk sorunu da su erozyon sorununda olduğu gibi daha çok işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerinde yer almaktadõr. DAP kapsamõndaki illerde yer alan işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 5,6' inde, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ise yüzde 30,2 sinde taşlõlõk sorunu mevcut iken, işlemeli tarõma uygun arazilerdeki taşlõlõk sorunu Türkiye de bu grup topraklardaki taşlõlõk sorununun yüzde 35,9 unu oluşturmaktadõr. Buna karşõlõk işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerdeki taşlõlõk sorunu Türkiye de bu grup arazilerdeki taşlõlõk sorununun ancak yüzde 22,6 sõnõ oluşturmaktadõr. DAP Bölgesi ve Türkiye genelindeki taşlõlõk sorununun yukarõda yapõlan incelemesiyle varõlacak sonuç şudur. Türkiye genelinde işlemeli tarõma uygun arazilerdeki taşlõlõk sorununun yaklaşõk yüzde 3 ü DAP kapsamõndaki illerde yaşanõrken, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerdeki taşlõlõk sorununun ise yaklaşõk yüzde 2 si DAP kapsamõndaki illerdedir. DAP kapsamõndaki illerde mevcut olan taşlõlõk sorununun özellikle işlemeli tarõma uygun olan arazilerdeki sorunun Türkiye geneline göre önemli bir boyutta olduğu görülmektedir. Drenaj, tuzluluk ve sodyum sorununun gerek DAP kapsamõndaki illerde, gerekse Türkiye genelindeki boyutu yukarõda açõklanan su erozyonu ve taşlõlõk sorununa göre daha düşük düzeylerdedir. Ancak belirtmek gerekir ki drenaj, tuzluluk-sodyumluluk sorunu DAP Bölgesi ve Türkiye genelinde ağõrlõklõ olarak işlemeli tarõma uygun araziler üzerindedir. Türkiye genelindeki işlemeli tarõma uygun arazilerdeki drenaj sorununun yüzde 12,1 i, tuzluluk ve sodyum sorununun ise yüzde 13,5 i DAP kapsamõndaki illerde görülmektedir. Aynõ şekilde Türkiye genelindeki rüzgar erozyonu sorununun yüzde 2,9 u DAP kapsamõndaki illerden yalnõz Iğdõr ilinde bulunmaktadõr. Tablo da verilmeyen ancak ülkemiz mevcut toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlarõ arasõnda yer alan arazilerin tarõm dõşõ kullanõlmasõ ile ilgili sorunlar da bulunmaktadõr. Son yõllarda özellikle yerleşimin hõzlõ fakat plansõz kentleşmeyle büyümesi, turizm sektörünün ve sanayileşmenin gelişmesi nedeniyle iyi nitelikli tarõm arazileri, yerini beton bloklara ve fabrikalara bõrakmaktadõr. DAP illeri arasõnda Erzurum, Erzincan, Elazõğ ve Malatya gibi illerde işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde yeni yerleşim yerlerinin kurulmasõ, Elazõğ ve Malatya da sanayinin diğer DAP illerine göre daha ileride olmasõ nedeniyle, organize sanayi alanlarõnõn yine işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde kurulmasõ DAP illerinde bu sorunun az da olsa mevcut olduğunu göstermektedir. Toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlardan tarõmsal yapõya ait sorunlarõn başõnda tarõm işletmelerindeki parsellerin dağõnõk, küçük, parçalõ ve şekillerinin düzensiz olmasõ gelmektedir. Türkiye de tarõm işletmelerinin gelişmiş ülkelerde olduğu gibi karlõ üretim yapabilmesi için 5 kişilik bir çiftçi ailesinin (tarõm işletmesinin) en az 135 da. arazisinin 40

75 olmasõ gerekmektedir yõlõ Genel Tarõm Sayõmõna göre Türkiye de yaklaşõk 3,6 milyon adet tarõm işletmesi, 23 milyon adet parsel mevcuttur. Aynõ şekilde tarõm işletmesi başõna ortalama 6-7 parsel olup ve ortalama parsel alanõ 9-10 da. dõr. Buna göre, bir tarõm işletmesinin ortalama da. arasõnda arazisi mevcuttur. Bu rakam ekonomik ünite büyüklüğü olan 135 da. dan oldukça azdõr. DAP kapsamõndaki illere bakõldõğõnda, tarõm işletmelerine ait ortalama parsel alanlarõnõn genellikle 10 dan az, toplam parsel alanõnõn da. ve parsellerin dağõnõk, şekillerinin düzensiz olduğu görülmektedir. DAP kapsamõndaki illerin toprak ve su kaynaklarõ ve bunlara ilişkin sorunlarõn ayrõntõlõ analizi iller bazõnda yapõlmõş olup Bölüm de yer almaktadõr. 41

76 Grafik 3.1.1: DAP Bölgesi ve Türkiye İçin Arazi Kullanma Yetenek Sõnõflarõnõn Dağõlõmõ DAP TÜRKİYE Alan (ha) I.sõnõf II.sõnõf III.sõnõf IV.sõnõf V.sõnõf VI.sõnõf VII.sõnõf VIII.sõnõf 42

77 Grafik 3.1.2: Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre İşlemeli Tarõma Uygun Arazilerin DAP Bölgesi ve Türkiye Genelinde Kullanõm Şekilleri DAP TÜRKİYE Alan (ha) Kuru Tarõm Sulu Tarõm Bağ-Bahçe Çayõr Mer'a Orman- Fundalõk Yerleşim Yeri Tarõm Dõşõ Araziler 43

78 Grafik 3.1.3: Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Arazilerin DAP Bölgesi ve TürkiyeGenelinde Kullanõm şekilleri DAP TÜRKİYE Alan (ha) Kuru Tarõm Sulu Tarõm Bağ-Bahçe Çayõr Mer'a Orman- Fundalõk Yerleşim Yeri Tarõm Dõşõ Araziler 44

79 Grafik 3.1.4: İşlemeli Tarõma Uygun Arazilerde Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn DAP Bölgesi ve Türkiye Genelindeki Dağõlõmlarõ Alan (ha) DAP TÜRKİYE Su Erozyonu Drenaj Tuzluluk ve Sodyum Taşlõlõk 45

80 Grafik 3.1.5: İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Arazilerde Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn DAP Bölgesi ve Türkiye Genelindeki Dağõlõmlar DAP TÜRKİYE Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Tuzluluk ve Sodyum Taşlõlõk Rüzgar Erozyonu 46

81 DAP Kapsamõndaki İllerin Toprak ve Su Kaynaklarõ Analizi Ağrõ Ağrõ ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik da gösterilmiştir. Grafik 3.1.6: Ağrõ İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Oranlarõ İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm M er'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Ağrõ ilinin toplam arazi varlõğõ mevcut ön durum raporunda da belirtildiği gibi ha. olup bunun yüzde 56,1 i ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 43,9 u ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik dan görüldüğü gibi Ağrõ ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 39,3 ü kuru tarõm, yüzde 38,3 ü mer a, yüzde 12,9 u sulu tarõm, yüzde 8,2 si çayõr olarak kullanõlõrken yüzde 1,3 ü ise yerleşim yeri olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Ağrõ ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 86,5 i mer a, yüzde 8,3 ü çõplak kayalõklar, yüzde 3,5 i kuru tarõm, yüzde 1,0 i akarsu yataklarõ, yüzde 0,4 ü çayõr, yüzde 0,3 ü yerleşim yeri, yüzde 0,1 i sulu tarõm ve yüzde 0,003 ü orman-fundalõk şeklinde kullanõlmaktadõr. Arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõ dikkate alõndõğõnda işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde kuru tarõm ve mer anõn ağõrlõklõ olarak yer alõyor olmasõ nedeniyle bu grup topraklarõn özelliklerine uygun olarak kullanõlmadõğõ söylenebilir. Çünkü işlemeli tarõma uygun arazi içerisinde yer alan ve mevcut durumda kuru tarõm yapõlan araziler 47

82 yüzde 39,3 ile, mer a olarak kullanõlan araziler yüzde 38,3 lük bir oranla önemli ölçüde yer kaplamaktadõr. Ağrõ ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de 680 ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Ağrõ ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 1 baraj, 128 cazibe sulama tesisi, 5 yeraltõ suyu projesiyle sulama hizmeti götürülmesi planlanan alan miktarõ işlemeli tarõm arazilerinde sulu tarõm yapõlan alanõn yüzde 37 si kadardõr. Diğer kõsõm ise çiftçi olanaklarõyla sulanmaktadõr. Sulu tarõmda asõl hedef işlemeli tarõma uygun arazilerde sulama tekniğine uygun olarak suyun kullanõlmasõdõr. Bu açõdan ele alõndõğõnda Ağrõ ilinde işlemeli tarõma uygun araziler üzerindeki kuru tarõm alanlarõnõn başlangõçta sulu tarõma dönüştürülmesi gerekmektedir. Ağrõ ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 3,5 ini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Ağrõ ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 471 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Buna göre Ağrõ ilinde mevcut durumda su kaynaklarõ yönünden bir sorun bulunmamaktadõr. Grafik den görüleceği gibi Ağrõ ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlarõn başõnda taşlõlõk ve su erozyonu gelmektedir. Ağrõ ilinde ha. alanda su erozyonu, ha. alanda taşlõlõk, ha. alanda drenaj ve ha. alanda ise çoraklõk sorunu mevcuttur. Dolayõsõyla Ağrõ ili topraklarõnõn yüzde 72 sinde su erozyonu, yüzde 44 ünde taşlõlõk, yüzde 2,3 ünde drenaj ve yüzde 0,3 ünde çoraklõk sorunu yaşanmaktadõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorununun Grafik den görüldüğü gibi daha çok işlemeli tarõma uygun olmayan V.-VIII. sõnõf arazilerde olduğu görülmektedir. Ağrõ ilinde Grafik 3.1.7: Ağrõ İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan 648 ha. (yüzde 2,5) arazide drenaj ve çoraklõk õslahõ yapõlmõş, 831 ha. (yüzde 0,1) arazide ise erozyonu önlemeye 48

83 yönelik taşkõn koruma önlemleri alõnmõştõr. Bu rakamlardan Ağrõ ilinde erozyon, drenaj ve çoraklõk gibi toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlara yönelik çalõşmalarõn yetersiz olduğu görülmektedir Bingöl Bingöl ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik de gösterilmiştir. Grafik 3.1.8: Bingöl İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Orman- Fundalõk İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm M er'a Sulu Tarõm Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Bingöl ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 81,3 ü ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 18,7 si ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik den görüldüğü gibi Bingöl ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 23,7 si kuru tarõm, yüzde 40,7 si mer a, yüzde 10,9 u sulu tarõm, yüzde 11,6 sõ çayõr, yüzde 12,8 i orman-fundalõk ve yüzde 0,3 ü ise yerleşim yeri olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Bingöl ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 53,6 sõ mer a, yüzde 44,1 i orman ve fundalõk, yüzde 1 i kuru tarõm, yüzde 0,8 i çõplak kayalõklar ve yüzde 0,4 ü akarsu yataklarõ, yüzde 0,1 i yerleşim yeri ve yüzde 0,04 ü sulu tarõm şeklinde kullanõlmaktadõr. Grafik de arazi kullanma 49

84 kabiliyet sõnõflarõ dikkate alõndõğõnda, Ağrõ ilinde olduğu gibi bu ilde de işlemeli tarõma uygun arazilerin amaca uygun olarak kullanõlmadõğõ görülmektedir. İşlemeli tarõma uygun arazi içerisinde yer alan ve mevcut durumda mer a olarak kullanõlan araziler ile kuru tarõm yapõlan araziler yüzde 64,4 lük bir oranla önemli bir yer kaplamaktadõr. İşlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerinde yüzde 44,1 lik bir oranda orman ve fundalõk alanõn bulunmasõ erozyonun önlenmesi açõsõndan yararlõ olmaktadõr. Çünkü bu oran Türkiye Ortalamasõnõn (yüzde 30,2) üzerindedir. Ayrõca işlemeli tarõma uygun olmayan araziler de azda olsa kuru ve sulu tarõmõn yapõldõğõ da görülmektedir (Grafik 3.1.8). Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 41,9 u işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 58,1 i ise işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. Bingöl ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de 233 ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Bingöl ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ tarafõndan 1 baraj, 2 gölet, 230 cazibe sulama tesisi projesiyle sulama hizmeti götürülmesi planlanan ha. arazi miktarõ sulu tarõm yapõlan alanõn yüzde 95,3 üne denk gelmektedir. Görüldüğü gibi Bingöl ilinde sulama hizmetlerinin büyük kõsmõ devlet tarafõndan gerçekleştirilmiştir. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 84,3, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 15,7 bir dağõlõm göstermektedir. Bingöl ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 15,0 ini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Bingöl ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 128 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Buna göre Bingöl ilinde mevcut durumda tüketilen su miktarõna göre kullanõlabilir su potansiyelinin çok fazla olduğu görülmektedir. Grafik 3.1.9: Bingöl İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk 50

85 Grafik dan da görüleceği gibi Bingöl ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlar; su erozyonu ve taşlõlõktõr. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda ise taşlõlõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda ise taşlõlõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorununun Grafik dan da görüldüğü gibi daha çok işlemeli tarõma uygun olmayan V-VIII. sõnõf arazilerde olduğu görülmektedir. Sonuç itibariyle Bingöl ili topraklarõnõn yüzde 80 ninde su erozyonu, yüzde 45 inde taşlõlõk sorunu mevcuttur. Bingöl ilinde 675 ha. arazide DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafõndan erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri alõnmõştõr. Bu da mevcut erozyon sorununun yüzde 0,1 inin çözümünü sağlayabilmiştir Bitlis Bitlis ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik da gösterilmiştir. Grafik : Bitlis İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Orman- Fundalõk Bağ- Bahçe İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) Kuru Tarõm M er'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Sahil K ara Kumullarõ 51

86 Bitlis ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 74,9 u ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 25,1 i ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik dan görüldüğü gibi Bitlis ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 56,1 i kuru tarõm, yüzde 23,3 ü mer a, yüzde 11,4 ü sulu tarõm, yüzde 7,5 i orman-fundalõk, yüzde 0,8 i çayõr, yüzde 0,7 si yerleşim yeri ve yüzde 0,2 si ise Bağ-bahçe olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Bitlis ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 47,6 sõ mer a, yüzde 47,4 ü orman ve fundalõk, yüzde 2,5 i çõplak kayalõklar, yüzde 1,3 ü çayõr, yüzde 0,9 u kuru tarõm, yüzde 0,3 ü yerleşim yeri, yüzde 0,044 ü akarsu yataklarõ, yüzde 0,031 i sahil kara kumullarõ ve yüzde 0,013 ü sulu tarõm şeklinde kullanõlmaktadõr. Bitlis ilinde özellikle işlemeli tarõma uygun arazilerin özelliklerine uygun olarak kullanõlmadõğõ görülmektedir. Bitlis ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de 64 ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Bitlis ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ tarafõndan 173 cazibe sulama tesisi, 1 yeraltõ suyu projesiyle sulama hizmeti götürülmesi planlanan ha. arazi miktarõ sulu tarõm yapõlan alanõn yüzde 61 ine denk gelmektedir. Bitlis ilinde kuru tarõmõn büyük oranda (yüzde 95,6) uygun araziler üzerinde yürütüldüğü görülmektedir. Bitlis ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 3,8 ini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Bitlis ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 143 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Buna göre Bitlis ilinde mevcut durumda su kaynaklarõ yönünden bir sorun bulunmamaktadõr. Grafik den de görüleceği gibi Bitlis ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir. Ancak işlemeli tarõma uygun arazilerde en büyük sorun olarak su erozyonu ile drenaj sorunu gelmektedir. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, 59 ha. õnda drenaj, ha. õnda tuzluluk ve sodyum fazlalõğõ sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda drenaj, 236 ha. õnda tuzluluk ve sodyum fazlalõğõ ve ha. õnda ise taşlõlõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorununun Grafik den daha çok işlemeli tarõma uygun olmayan V-VIII. sõnõf arazilerde olduğu görülmektedir. Bitlis ili topraklarõnõn yüzde 78 inde su erozyonu, yüzde 21 inde taşlõlõk, yüzde 1,0 inde çoraklõk, yüzde 1,0 inde drenaj sorunu mevcuttur. Bitlis ilinde ha. arazide (yüzde 0,3) DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma, 400 ha. arazide de (yüzde 6,7) drenaj önlemleri alõnmõştõr. 52

87 Grafik : Bitlis İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Dre naj Çoraklõk Taşlõlõk Elazõğ Elazõğ ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik de gösterilmiştir. Grafik : Elazõğ İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Orman- Fundalõk Bağ- Bahçe 53

88 İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Bağ-Bahçe Elazõğ ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 67,7 si ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 32,3 ü ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik den görüldüğü gibi Elazõğ ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 61,1 i kuru tarõm, yüzde 19,1 i sulu tarõm, yüzde 9,8 i mer a, yüzde 5,1 i orman-fundalõk, yüzde 4,5 i Bağ-bahçe, yüzde 0,4 ü yerleşim yeri ve yüzde 0,1 i çayõr olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Elazõğ ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 70,1 i mer a, yüzde 20,3 ü orman ve fundalõk, yüzde 5,5 i kuru tarõm, yüzde 1,6 sõ çõplak kayalõklar, yüzde 1,1 i yerleşim yeri, yüzde 0,8 i akarsu yataklarõ, yüzde 0,7 si bağ-bahçe ve yüzde 0,008 i ise sulu tarõm şeklinde kullanõlmaktadõr. Elazõğ ilinde özellikle tarõma uygun arazilerin toprak özelliklerine uygun olarak kullanõlmadõklarõ görülmektedir. Çünkü işlemeli tarõm alanlarõnõn yüzde 70,8 i mer a ve kuru tarõm alanlarõndan oluşmaktadõr. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 13,6 sõ işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 86 4 ü de işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. Elazõğ ilinde yerleşim yerinin seçimi bu yönde devam ettirildiği sürece işlemeli tarõma uygun arazilerin korunmasõ açõsõndan lehte bir durum görülmektedir. Elazõğ ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de 43 ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Elazõğ ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 1 baraj, 5 gölet, 358 cazibe sulama tesisi, 26 yeraltõ suyu projesiyle sulama hizmeti götürülmesi planlanan ha. arazi miktarõ sulu tarõm yapõlan alanõn yüzde 83,7 sine denk gelmektedir. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 84,1, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 15,9 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Elazõğ ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 31,4 ünü oluşturmaktadõr. Bunda kuşkusuz Keban barajõnõn katkõsõ görülmektedir. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Elazõğ ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 364 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Buna göre Elazõğ ilinin mevcut durumda tüketilen su miktarõna göre kullanõlabilir su potansiyelinin çok fazla olduğu görülmektedir. 54

89 Grafik : Elazõğ İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk Grafik den de görüleceği gibi Elazõğ ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin sorunlar su erozyonu ve taşlõlõktõr. Çoraklõk sorunu bulunmayõp drenaj sorunu ise sadece işlemeli tarõma uygun arazilerde 435 ha. dõr. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu ve ha. õnda ise taşlõlõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorununun Grafik den daha çok işlemeli tarõma uygun olmayan V-VIII. sõnõf arazilerde olduğu görülmektedir. Elazõğ ili topraklarõnõn yüzde 87 inde su erozyonu, yüzde 50 sinde taşlõlõk sorunu mevcuttur. Elazõğ ilinde ha. arazide DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma, 229 ha. alanda da drenaj önlemleri alõnmõştõr. Dolayõsõyla erozyon sorununun yüzde 1,2 si, drenaj sorununun da yüzde 52,6 sõna çözüm getirilmiştir Erzincan Erzincan ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik de gösterilmiştir. Erzincan ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 79,3 ü ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 20,7 si ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik den görüldüğü gibi Erzincan ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 49,7 si kuru tarõm, yüzde 26,6 sõ sulu tarõm, yüzde 16,6 sõ mer a, yüzde 3,4 ü orman-fundalõk, yüzde 1,2 si Bağ-bahçe, yüzde 1,4 ü yerleşim yeri ve yüzde 1,2 si çayõr olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Erzincan ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 70,7 si mer a, yüzde 12,3 ü orman ve fundalõk, yüzde 9,2 si çõplak kayalõklar, yüzde 6,6 sõ kuru tarõm, yüzde 0,9 u akarsu yataklarõ, yüzde 0,3 i yerleşim yeri ve yüzde 0,1 i ise sulu tarõm şeklinde kullanõlmaktadõr. Erzincan ilinde özellikle işlemeli tarõma uygun arazilerin amaca uygun olarak kullanõlmadõğõ görülmektedir. Çünkü yüzde 66,3 ü kuru tarõm ve mer a alanlarõyla işgal edilmektedir. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 55 i işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 45 i de işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. 55

90 Grafik : Erzincan İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Sulu Tarõm Yerleşim Yeri Bağ- Bahçe İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Erzincan ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Erzincan ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 2 baraj, 5 gölet, 312 cazibe sulama tesisi ve 11 yeraltõ suyu projesi kapsamõnda kõsmen inşasõ tamamlanmõş ve kõsmen yatõrõmõ sürmekte olan toplam sulama hizmeti götürülecek alan ha. dõr. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 66,5, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 33,5 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Erzincan ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 5,3 ünü oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Erzincan ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 470 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Buna göre Erzincan ilinde de tüketilen su miktarõna göre kullanõlabilir su potansiyelinin fazla olduğu görülmektedir. Grafik den görüleceği gibi Erzincan ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj ve ha. õnda da çoraklõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj ve ha. õnda da çoraklõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorunu Grafik den görüldüğü gibi daha çok V-VIII. sõnõf araziler üzerindedir. Bu verilere göre Erzincan ili 56

91 topraklarõnõn yüzde 77 inde su erozyonu, yüzde 51,4 ünde taşlõlõk, yüzde 1,2 sinde drenaj ve yüzde 0,5 inde çoraklõk sorunu mevcuttur. Erzincan ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri, ha. arazide de drenaj önlemleri alõnmõştõr. Böylece Erzincan ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla drenaj sorunu bulanan alanlarõn yüzde 46 sõnda, erozyon sorunu bulunan alanlarõn da yüzde 0,5 inde sorun halledilmiştir. Grafik : Erzincan İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk Erzurum Erzurum ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik da gösterilmiştir. Grafik : Erzurum İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I.-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Orman- Fundalõk Bağ- Bahçe 57

92 İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V.-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Sulu Tarõm Yerleşim Yeri Akarsu Yataklarõ Bağ- Bahçe Erzurum ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 67,5 i ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 32,5 i ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik dan görüldüğü gibi Erzurum ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 38,8 i mer a, yüzde 37,3 ü kuru tarõm, yüzde 13,0 ü sulu tarõm, yüzde 7,7 si çayõr, yüzde 2,2 si orman-fundalõk, yüzde 0,5 i bağ-bahçe, yüzde 0,4 ü yerleşim yeri olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Erzurum ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 75,9 u mer a, yüzde 12,5 i orman ve fundalõk, yüzde 5,2 si çõplak kayalõklar, yüzde 5,1 i kuru tarõm, yüzde 0,7 si akarsu yataklarõ, yüzde 0,2 i çayõr, yüzde 0,2 si yerleşim yeri, yüzde 0,1 i sulu tarõm ve yüzde 0,009 u ise bağ-bahçe şeklinde kullanõlmaktadõr. Erzurum ilinde işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin amaca uygun olarak kullanõldõklarõ ancak işlemeli tarõma uygun arazilerin ise amaca uygun olarak kullanõlmadõğõ görülmektedir. İşlemeli tarõma uygun alanlarda sulu tarõm yapõlmasõ gereken yüzde 76,2 lik bir alanõ kaplayan mer a ve kuru tarõm sahalarõ mevcuttur. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 49,8 i işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 50,2 si de işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. Erzurum ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Erzurum ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 2 baraj, 9 gölet, 449 cazibe sulama tesisi, 44 yeraltõ suyu projesi kapsamõnda kõsmen inşasõ tamamlanmõş ve kõsmen yatõrõmõ sürmekte olan toplam sulama hizmeti götürülecek alan ha. dõr. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 77,7, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 22,3 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Erzurum ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 9,5 ini oluşturmaktadõr. DAP kapsamõnda su potansiyeli açõsõndan Erzurum, Elazõğ ve Bingöl illerinden sonra üçüncü sõrada gelmektedir. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Erzurum ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 779 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Erzurum ilinde tüketilen su miktarõna göre kullanõlabilir su potansiyelinin fazla olduğu görülmektedir. Grafik den görüleceği gibi Erzurum ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj ve ha. õnda da çoraklõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun 58

93 arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj ve ha. õnda da çoraklõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorunu Grafik den görüldüğü gibi daha çok V.-VIII. sõnõf arazilerdedir. Bu verilere göre Erzurum ili topraklarõnõn yüzde 78,7 sinde su erozyonu, yüzde 53,4 ünde taşlõlõk, yüzde 1,6 sõnda drenaj ve yüzde 0,2 sinde çoraklõk sorunu mevcuttur. Erzurum ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri, ha. arazide de drenaj önlemleri alõnmõştõr. Böylece Erzurum ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla drenaj sorunu bulanan alanlarõn yüzde 25,4 ünde, erozyon sorunu bulunan alanlarõn ise yüzde 0,2 sinde sorun halledilmiştir. Grafik : Erzurum İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk Gümüşhane ve Bayburt Gümüşhane ve Bayburt illeri topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik de gösterilmiştir. 59

94 Grafik : Gümüşhane ve Bayburt İlleri Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Orman- Fundalõk Bağ- Bahçe İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Gümüşhane ve Bayburt illerinin toplam arazi varlõğõ ha. olup, bunun yüzde 82,6 sõ ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 17,4 ü ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik den görüldüğü gibi Gümüşhane ve Bayburt illerinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 75,2 si kuru tarõm, yüzde 21,2 si sulu tarõm, yüzde 1,9 u mer a, yüzde 1,0 i çayõr, yüzde 0,5 i orman-fundalõk, yüzde 0,01 i bağ-bahçe olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Gümüşhane ve Bayburt illerinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 49,2 si mer a, yüzde 26,8 i orman ve fundalõk, yüzde 13,4 ü çõplak kayalõklar, yüzde 10,3 ü kuru tarõm, yüzde 0,3 ü yerleşim yeri, yüzde 0,1 i akarsu yataklarõ şeklinde kullanõlmaktadõr. Gümüşhane ve Bayburt illerinde işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin amaca uygun olarak kullanõldõklarõ ancak işlemeli tarõma uygun arazilerin ise amaca uygun olarak kullanõlmadõğõ görülmektedir. Bu alanlarõn büyük bir kõsmõ kuru tarõm alanõ olarak değerlendirilmektedir. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn tamamõ ise işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerinde seçilmiştir. Bu yönüyle yerleşim yeri seçiminin isabetli olduğu görülmektedir. Gümüşhane ve Bayburt illerinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. dõr. Gümüşhane ve Bayburt illerinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 9 gölet, 349 cazibe sulama tesisi, 5 yeraltõ suyu projesiyle sulama hizmeti götürülmesi planlanan alan ha. dõr. Bu yatõrõmlar gerçekleştirildiğinde, işlemeli tarõma uygun yerlerde sulama yapõlan alan yüzde 60

95 96,8 oranõnda artmõş olacaktõr. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 60,6, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 39,4 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Gümüşhane ve Bayburt illerinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 3,5 ini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Gümüşhane ve Bayburt illerinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 275 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Buna göre Gümüşhane ve Bayburt illerinde su kaynaklarõ açõsõndan bir sorun bulunmamaktadõr. Gümüşhane ve Bayburt illerinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir (Grafik ). İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda ise drenaj sorunu vardõr. Çoraklõk sorunu ise bulunmamaktadõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorunu işlemeli tarõma uygun olmayan V-VIII. sõnõf araziler üzerindedir (Grafik ). Gümüşhane ve Bayburt illeri topraklarõnõn yüzde 84,2 sinde su erozyonu, yüzde 12,3 ünde taşlõlõk, yüzde 1,2 sinde drenaj sorunu mevcuttur. Gümüşhane ve Bayburt illerinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan 461 ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri, ha. arazide de drenaj önlemleri alõnmõştõr. Böylece Gümüşhane ve Bayburt illerinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla drenaj sorunu bulanan alanlarõn yüzde 13,5 inde, erozyon sorunu bulunan alanlarõn yüzde 0,05 inde sorun halledilmiştir. Grafik : Gümüşhane ve Bayburt İlleri Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk 61

96 Hakkari Hakkari ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik de gösterilmiştir. Grafik : Hakkari İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Orman- Fundalõk İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V.-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Sazlõk- Bataklõk Hakkari ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup, bunun yüzde 93,7 si ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 6,3 ü ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik den görüldüğü gibi Hakkari ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 37,5 i sulu tarõm, yüzde 23,1 i kuru tarõm, yüzde 18,7 si çayõr, yüzde 15,9 u mer a, yüzde 4,2 si orman-fundalõk, yüzde 0,7 si yerleşim yeri olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Hakkari ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 57,0 si mer a, yüzde 27,7 si orman ve fundalõk, yüzde 14,8 i çõplak kayalõklar, yüzde 0,375 i sazlõk-bataklõk, yüzde 0,124 ü kuru tarõm, yüzde 0,022 si sulu tarõm, yüzde 0,01 i yerleşim yeri, yüzde 0,005 i akarsu yataklarõ şeklinde kullanõlmaktadõr. Hakkari ilinde işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde az miktarda sulu ve kuru tarõm yapõlmasõna rağmen bu arazilerin amaca uygun olarak kullanõldõklarõ ancak işlemeli tarõma uygun arazilerin ise her ne kadar çoğunda sulu tarõm yapõlõyor olsa bile yüzde 38,9 u kuru tarõm ve mer a alanlarõndan dolayõ yine toprak özelliğine uygun olarak kullanõlmadõğõ görülmektedir. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 82,4 ü işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 17,6 sõ da işlemeli tarõma uygun olmayan 62

97 araziler üzerindedir. Tarõmsal üretim için, işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yeni yerleşimlerin seçilmesinden vazgeçilmesi yararlõ olmaktadõr. Hakkari ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de 191 ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Hakkari ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ tarafõndan 158 cazibe sulama tesisi projesiyle sulama hizmeti götürülmesi planlanan ha. arazi miktarõ işlemeli tarõma uygun yerlerde sulu tarõm yapõlan alanõn yüzde 32 sine denk gelmektedir. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 92,5, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 7,5 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Hakkari ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 3,9 unu oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Hakkari ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 161 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Buna göre Hakkari ilinde de tüketilen su potansiyeli açõsõndan bir sorun bulunmamaktadõr. Grafik : Hakkari İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk Hakkari ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir (Grafik ). Ancak taşlõlõk ve erozyonun işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde fazla olmadõğõ görülmektedir. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj ve ha. õnda da çoraklõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk daha çok V-VIII. sõnõf arazilerde olduğu görülmektedir (Grafik ). Bu alanlarda drenaj ve çoraklõk sorunu ise görülmemektedir. Hakkari ili topraklarõnõn yüzde 74 ünde su erozyonu, yüzde 48 inde taşlõlõk, yüzde 1,9 unda drenaj ve yüzde 1 inde de çoraklõk sorunu mevcuttur. Hakkari ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri, 310 ha. arazide de drenaj önlemleri alõnmõştõr. Böylece Hakkari ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri 63

98 Genel Müdürlükleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla drenaj sorunu bulanan alanlarõn yüzde 1,8 inde, erozyon sorunu bulunan alanlarõn yüzde 0,5 inde sorun halledilmiştir Kars, Iğdõr ve Ardahan Kars, Iğdõr ve Ardahan illeri topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik de gösterilmiştir. Grafik : Kars, Iğdõr ve Ardahan İlleri Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm M er'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Orman- Fundalõk Bağ- Bahçe İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Çayõr Çõplak Kayalõk Orman- Fundalõk Sazlõk- Bataklõk Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 49,3 ü ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 50,7 si ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 42,6 sõ mer a, yüzde 36,8 i kuru tarõm, yüzde 8,4 ü çayõr, yüzde 5,9 u orman-fundalõk, yüzde 4,8 i sulu tarõm, yüzde 1,2 si yerleşim yeri, yüzde 0,3 ü bağ-bahçe olarak kullanõlmaktadõr (Grafik ). Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõ ise yüzde 87,4 ü mer a, yüzde 6,2 si çõplak kayalõklar, yüzde 3,7 si orman ve fundalõk, yüzde 1,1 i kuru tarõm, yüzde 0,8 i akarsu yataklarõ, yüzde 0,6 sõ yerleşim yeri, yüzde 0,2 si çayõr, yüzde 0,09 u sazlõk-bataklõk, yüzde 0,04 ü bağ-bahçe şeklinde kullanõlmaktadõr (Grafik ). Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin amaca uygun olarak kullanõldõklarõ ancak işlemeli tarõma uygun arazilerin ise amaca uygun olarak 64

99 kullanõlmadõğõ görülmektedir. Bu yerlerde mer a ve kuru tarõm alanlarõ yüzde 79,3 lük bir oranla büyük bir alan kaplamaktadõr. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 68,6 sõ işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 31,4 ü de işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. Burada da yine tarõmsal üretimin artõrõlmasõ açõsõndan I-IV. sõnõf araziler üzerindeki yerleşimden kaçõnõlmasõ yararlõ olacaktõr. Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. dõr. Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde sulu tarõmõn tamamõ işlemeli tarõma uygun alanlarda yapõlmaktadõr. Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 1 baraj, 1 gölet, 151 cazibe sulama tesisi projesi kapsamõnda kõsmen inşasõ tamamlanmõş ve kõsmen yatõrõmõ sürmekte olan toplam sulama hizmeti götürülecek alan ha. dõr. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 97,2, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 2,8 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 4,8 ini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 352 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde su potansiyeli açõsõndan bir sorun bulunmamaktadõr. Grafik : Kars, Iğdõr ve Ardahan İlleri Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk Rüzgar Erozyonu Grafik den görüleceği gibi Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj, ha. õnda çoraklõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj ve ha. õnda da çoraklõk sorunu vardõr. Ayrõca, Iğdõr iline bağlõ Aralõk ilçesinde ise ha. alanda rüzgar erozyonu sorunu bulunmaktadõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorunu Grafik den görüldüğü gibi işlemeli tarõma uygun olmayan alanlarda olduğu kadar işlemeli tarõma uygun alanda da önemli bir yer tutmaktadõr. Sonuç olarak Kars, Iğdõr ve Ardahan illeri topraklarõnõn yüzde 75,7 sinde su erozyonu, yüzde 51,4 ünde taşlõlõk, yüzde 3,4 ünde drenaj, yüzde 2,7 sinde çoraklõk ve yüzde 0,7 sinde de rüzgar 65

100 erozyonu sorunu mevcuttur. Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri, ha. arazide de drenaj önlemleri alõnmõştõr. Böylece Kars, Iğdõr ve Ardahan illerinde DSİ ve Köy Hizmetleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla drenaj sorunu bulanan alanlarõn yüzde 3,5 inde, erozyon sorunu bulunana alanlarõn yüzde 5,2 sinde sorun halledilmiştir Malatya Malatya ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik de gösterilmiştir. Grafik : Malatya İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Sulu Tarõm Yerleşim Yeri Bağ- Bahçe İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Sulu Tarõm Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Malatya ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 73,1 i ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 26,9 u ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik den görüldüğü gibi Malatya ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 67 9 u kuru tarõm, yüzde 19,2 si sulu tarõm, yüzde 5,5 i bağ-bahçe, yüzde 5,4 ü mer a, yüzde 1,1 i orman-fundalõk, yüzde 0,8 i yerleşim yeri, yüzde 0,1 i çayõr olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Malatya ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõnõn yüzde 72,7 si mer a, yüzde 14,6 sõ orman ve fundalõk, yüzde 6,9 u kuru tarõm, yüzde 3,4 ü çõplak kayalõklar, yüzde 1,1 i bağbahçe, yüzde 0,7 si akarsu yataklarõ, yüzde 0,5 i yerleşim yeri, yüzde 0,1 i sulu tarõm şeklinde kullanõlmaktadõr. Malatya ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde kuru tarõm ve 66

101 mer a uygulamalarõndan dolayõ, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde ise kuru tarõm ve sulu tarõm arazilerinin özelliklerine uygun olarak kullanõlmadõğõ görülmektedir. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 37,2 si işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 62 8 i de işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. Malatya ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Malatya ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 5 baraj, 6 gölet, 876 cazibe sulama tesisi, 3 pompaj projesi kapsamõnda kõsmen inşasõ tamamlanmõş ve kõsmen yatõrõmõ sürmekte olan toplam sulama hizmeti götürülecek alan ha. dõr. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 78,4, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 21,6 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Malatya ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 2,8 ini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin 972 milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Malatya ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 465 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Mevcut durumda su miktarõ açõsõndan bir sorun görülmemekle birlikte tarõmsal potansiyeli yüksek olan Malatya ilinde daha sonraki yõllarda sulu tarõm alanlarõnõn artõrõlmasõ durumunda su açõsõndan bir sõkõntõya düşülebileceği de dikkate alõnmalõdõr. Grafik : Malatya İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk Grafik den görüleceği gibi Malatya ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir. Malatya ili topraklarõnda drenaj ve çoraklõk sorunu ise bulunmamaktadõr. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorunu Grafik den görüldüğü gibi daha çok işlemeli tarõma uygun olmayan V-VIII. sõnõf arazilerde oluşmaktadõr. Sonuç itibariyle Malatya ili topraklarõnõn yüzde 80,5 inde su erozyonu, yüzde 44 ünde taşlõlõk sorunu mevcuttur. Malatya ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri alõnmõştõr. Böylece Malatya ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla erozyon sorunu bulunan alanlarõn yüzde 1,0 inde sorun halledilmiştir. 67

102 Muş Muş ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik da gösterilmiştir. Grafik : Muş İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Sulu Tarõm Yerleşim Yeri İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Muş ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 58,1 i ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 41,9 u ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik dan görüldüğü gibi Muş ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 60,1 i kuru tarõm, yüzde 25,7 si mer a, yüzde 5,8 si çayõr, yüzde 5,7 si sulu tarõm, yüzde 1,8 i orman-fundalõk, yüzde 0,9 u yerleşim yeri olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Muş ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõn yüzde 72,9 u mer a, yüzde 21,1 i orman ve fundalõk, yüzde 3,4 ü kuru tarõm, yüzde 1,5 i çõplak kayalõklar, yüzde 0,7 si akarsu yataklarõ, yüzde 0,3 ü yerleşim yeri, yüzde 0,173 ü çayõr, yüzde 0,014 ü sulu tarõm şeklinde kullanõlmaktadõr. Muş ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin amaca uygun olarak kullanõlmadõklarõ ancak işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ise kuru tarõm ve sulu tarõm dõşõnda amaca uygun olarak kullanõldõklarõ görülmektedir. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 68,3 ü işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 31,7 si de işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. Yerleşim alanlarõnõn işlemeli tarõmõn engellenmemesi için V-VIII. sõnõf araziler üzerinde seçilmesi yararlõ olacaktõr. 68

103 Muş ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de 70 ha. olmak üzere toplam ha. dõr. Muş ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 2 gölet, 143 cazibe sulama tesisi, 7 pompaj projesi kapsamõnda kõsmen inşasõ tamamlanmõş ve kõsmen yatõrõmõ sürmekte olan toplam sulama hizmeti götürülecek alan ha. dõr. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 92,7, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 7,3 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Muş ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 7,0 sini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Muş ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 162 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Muş ilinin su kaynaklarõ açõsõndan oldukça zengin olduğu görülmektedir. Grafik den görüleceği gibi Muş ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj, ha. õnda çoraklõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj, ha. õnda çoraklõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorunu Grafik den görüldüğü gibi daha çok işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde oluşmaktadõr. Muş ili topraklarõnõn yüzde 70,7 sinde su erozyonu, yüzde 35,2 sinde taşlõlõk, yüzde 5,6 sõnda drenaj ve yüzde 5,5 inde çoraklõk sorunu mevcuttur. Muş ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri, 285 ha. arazide ise drenaj önlemleri alõnmõştõr. Böylece Muş ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla erozyon sorunu bulunan alanlarõn yüzde 0,5 inde, drenaj sorunu bulunan alanlarõn yüzde 0,7 sinde sorun halledilmiştir. Grafik : Muş İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk 69

104 Tunceli Tunceli ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik de gösterilmiştir. Grafik : Tunceli İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Orman- Fundalõk Bağ- Bahçe İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm Sulu Tarõm Çõplak Kayalõk Orman- Fundalõk Tunceli ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 86,9 u ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 13,1 i ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik den görüldüğü gibi Tunceli ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 74,9 u kuru tarõm, yüzde 7,7 si mer a, yüzde 7,5 i sulu tarõm, yüzde 7,2 si orman-fundalõk, yüzde 1,6 sõ çayõr, yüzde 1,0 i yerleşim yeri, yüzde 0,04 ü bağ-bahçe olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Tunceli ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõn yüzde 58,0 i mer a, yüzde 21,3 ü orman ve fundalõk, yüzde 12,7 si kuru tarõm, yüzde 7,9 u çõplak kayalõklar, yüzde 0,2 si yerleşim yeri, yüzde 0,07 si akarsu yataklarõ, yüzde 0,023 ü sulu tarõm şeklinde kullanõlmaktadõr. Tunceli ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin amaca uygun olarak kullanõlmadõklarõ, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin kuru tarõm ve sulu tarõm dõşõnda özelliklerine uygun olarak kullanõldõklarõ görülmektedir. Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 49,8 i işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 50,2 si de işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. Tunceli ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de 156 ha. olmak üzere toplam ha. dõr. 70

105 Tunceli ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 1 gölet, 332 cazibe sulama tesisi projesi kapsamõnda kõsmen inşasõ tamamlanmõş ve kõsmen yatõrõmõ sürmekte olan toplam sulama hizmeti götürülecek alan ha. dõr. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 47,1, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 52,9 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Tunceli ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 4,7 sini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Tunceli ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 57 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Tunceli ilinde tüketilen su miktarõ ile kullanõlabilir su potansiyeli arasõnda büyük farkõn olduğu görülmektedir. Grafik dan görüleceği gibi Tunceli ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlar su erozyonu ve taşlõlõktõr. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorunu Grafik dan görüldüğü gibi daha çok işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde oluşmaktadõr. Sonuç itibariyle Tunceli ili topraklarõnõn yüzde 78,9 unda su erozyonu, yüzde 40,9 unda da taşlõlõk sorunu mevcuttur. Tunceli ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma önlemleri alõnmõştõr. Böylece Tunceli ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla erozyon sorunu bulunan alanlarõn yüzde 0,1 inde sorun halledilmiştir. Grafik : Tunceli İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk 71

106 Van Van ili topraklarõnõn arazi kullanma kabiliyet sõnõflarõna göre mevcut durumda kullanõmõ Grafik da gösterilmiştir. Van ilinin toplam arazi varlõğõ ha. olup bunun yüzde 69,7 si ( ha.) işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerden, yüzde 30,3 ü ( ha.) ise işlemeli tarõma uygun arazilerden oluşmaktadõr. Grafik dan görüldüğü gibi Van ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin yüzde 51,9 u kuru tarõm, yüzde 28,4 ü mer a, yüzde 13,3 ü sulu tarõm, yüzde 5,4 ü çayõr, yüzde 0,7 si yerleşim yeri, yüzde 0,2 si bağ-bahçe olarak kullanõlmaktadõr. Aynõ şekilde Van ilinin işlemeli tarõma uygun olmayan topraklarõn yüzde 86,6 sõ mer a, yüzde 6,7 si çõplak kayalõklar, yüzde 2,7 si orman ve fundalõk, yüzde 2,0 si kuru tarõm, yüzde 1,1 i çayõr, yüzde 0,5 i yerleşim yeri, yüzde 0,09 u sulu tarõm, yüzde 0,08 i akarsu yataklarõ, yüzde 0,08 i sazlõk-bataklõk, yüzde 0,05 i sahil kara kumullarõ, yüzde 0,01 i bağ-bahçe şeklinde kullanõlmaktadõr. Van ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerin amaca uygun olarak kullanõlmadõklarõ işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de kuru tarõm ve sulu tarõmõn dõşõnda arazilerin amaca uygun olarak kullanõldõklarõ görülmektedir (Grafik ). Yerleşim yeri olarak kullanõlan alanlarõn yüzde 37,9 u işlemeli tarõma uygun araziler üzerinde, yüzde 62,1 i de işlemeli tarõma uygun olmayan araziler üzerindedir. Grafik : Van İli Topraklarõnõn Arazi Kullanma Kabiliyet Sõnõflarõna Göre Mevcut Durumda Kullanõm Yüzdeleri İşlemeli Tarõma Uygun ve Kõsmen Uygun Araziler (I-IV.sõnõf) % Kuru Tarõm Mer'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Bağ- Bahçe İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Araziler (V-VIII.sõnõf) % Kuru Tarõm M er'a Sulu Tarõm Çayõr Yerleşim Yeri Çõplak Kayalõk Akarsu Yataklarõ Orman- Fundalõk Bağ-Bahçe Sazlõk- Bataklõk Sahil Kara Kum. Van ilinde işlemeli tarõma uygun arazilerde sulamaya açõlmõş olan alan ha. ve işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de ha. olmak üzere toplam ha. 72

107 dõr. Van ilinde 1997 yõlõ sonu itibariyle Köy Hizmetleri ve DSİ Genel Müdürlükleri tarafõndan 1 baraj, 40 gölet, 281 cazibe sulama tesisi, 2 pompaj projesi ile toplam ha. arazinin sulamasõ gerçekleştirilmiştir. Buda mevcut durumda işlemeli tarõma uygun arazilerdeki sulamanõn yüzde 75,8 ine denk gelmektedir. Kuru tarõm il genelinde, işlemeli tarõma uygun arazilerde yüzde 91,9, işlemeli tarõma uygun olmayan arazilerde de yüzde 8,1 gibi bir dağõlõm göstermektedir. Van ilinin mevcut durumda yeraltõ ve yerüstü su potansiyeli milyon m 3 /yõl dõr. Bu miktar DAP kapsamõndaki illerin toplam su potansiyelinin yüzde 5,0 ini oluşturmaktadõr. Mevcut yeraltõ ve yerüstü su potansiyelinin milyon m 3 /yõl lõk kõsmõ kullanõlabilir durumdadõr. Van ilinde mevcut durumda tarõmsal sulama, içme ve kullanma, hayvan içme suyu olarak toplam 565 milyon m 3 /yõl su tüketilmektedir. Van ilinde kullanõlabilir su potansiyeline göre tüketilen su miktarõ daha düşüktür. Böylece su açõsõndan bir sorun görülmemektedir. Grafik den görüleceği gibi Van ilinde toprak ve su kaynaklarõna ilişkin genel sorunlarõn başõnda su erozyonu ve taşlõlõk gelmektedir. İşlemeli tarõma uygun olmayan arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj, ha. õnda çoraklõk sorunu mevcuttur. İşlemeli tarõma uygun arazilerin ha. õnda su erozyonu, ha. õnda taşlõlõk, ha. õnda drenaj, ha. õnda çoraklõk sorunu vardõr. Su erozyonu ile taşlõlõk sorunu Grafik den görüldüğü gibi daha çok eğimi yüksek olan işlemeli tarõma uygun olmayan V-VIII. sõnõf arazilerde oluşmaktadõr. Sonuç olarak Van ili topraklarõnõn yüzde 61,1 inde su erozyonu, yüzde 43,7 sinde taşlõlõk, yüzde 3,8 inde drenaj, yüzde 2,4 ünde çoraklõk sorunu mevcuttur. Van ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan ha. arazide erozyonu önlemeye yönelik taşkõn koruma, ha. arazide ise drenaj önlemleri alõnmõştõr. Böylece Van ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlükleri tarafõndan yapõlan çalõşmalarla erozyon sorunu bulunan alanlarõn yüzde 0,5 inde, drenaj sorunu bulunan alanlarõn yüzde 2,1 inde sorun halledilmiştir. Grafik : Van İli Toprak ve Su Kaynaklarõna İlişkin Sorunlarõn Dağõlõmõ İşlemeli Tarõma Uygun İşlemeli Tarõma Uygun Olmayan Alan (ha) Su Erozyonu Drenaj Çoraklõk Taşlõlõk 73

108 74

109 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR BİTKİSEL ÜRETİM RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

110

111 3.2. BİTKİSEL ÜRETİM MEVCUT DURUM VE ANALİZİ Giriş Bu raporda, bitkisel üretim durumu Bölge geneli itibarõyla ele alõnarak, Türkiye geneli ve ortalamalarõ ile karşõlaştõrmalõ olarak değerlendirilmiş, iller bazõndaki mevcut durum ve değerlendirmeler ise Ek.3.2 de verilmiştir. Bölge de hakim olan tipik karasal iklim ve diğer doğa koşullarõ (topografya, toprak özellikleri vs.) bitkisel üretim çeşitliliği ve verimliliğini kõsõtlayan önemli parametreler olmakla beraber, Bölge de halen uygulanmakta olan geleneksel üretim sistemleri de üretim çeşitliliği, verim ve üretim üzerinde olumsuz etkiler yapmaktadõr. Halen, Bölge nin tarõmsal girdi kullanõmõ (sulama suyu, gübre, tohum, zirai mücadele ilaçlarõ, mekanizasyon vs.) Türkiye genelinin altõnda olup, ayrõca Bölge de uygulanmakta olan bitki yetiştirme (toprak hazõrlõğõ, tohum yatağõ hazõrlõğõ, nadas uygulamalarõ, ekim tekniği, kaliteli tohumluk kullanõmõ, gübre kullanõmõ ve zirai mücadele gibi) açõsõndan da yetersizlikler görülmektedir. Bölge nin bitkisel üretiminde temel olan toprak ve su kaynaklarõ, arazi kullanma yetenek sõnõflarõnõn dağõlõmõ, işlemeli tarõma uygun olan ve uygun olmayan arazilerin DAP Bölgesi ve Türkiye genelinde kullanõm şekli ve tarõmsal işletmelerin büyüklük ve parçalõlõklarõ gibi değerlendirmeler Tarõmsal Yapõ raporunun Toprak ve Su Kaynaklarõ bölümünde kapsandõğõ için ayrõca raporun Bitkisel Üretim bölümünde ele alõnmamõştõr İklim Bölge de bitkisel üretim şeklini karakterize eden en önemli parametrelerden biri iklim faktörüdür. Bölge nin ortalama yüksekliğinin m. civarõnda ve dağlõk olmasõ, dağlarõn silsileler halinde denizlerin etkilerini önleyecek şekilde sõralanmasõ Bölge nin iklimi üzerinde önemli bir etki meydana getirmektedir. Bu nedenle Bölge de sert bir karasal iklim hüküm sürmektedir. Kõşlar uzun, karlõ; yazlarõ kõsa, kurak ve sõcak geçmektedir. Bazõ kapalõ havzalarda (Iğdõr) veya alçak ovalarda (Erzincan) iklim biraz daha õlõktõr. İklim batõdan doğuya doğru daha da sertleşmektedir. Bölge de yõllõk ortalama sõcaklõğa göre en sõcak il 13,5 C ile Malatya, en soğuk il ise, 3,7 C ile Ardahan'dõr. Bingöl, Elazõğ, Erzincan, Gümüşhane, Hakkari, Iğdõr, Malatya ve Tunceli gibi illerde yõllõk ortalama sõcaklõk 10 C'nin üzerindedir (Tablo 3.2.1). Bölge genelinde toplam yağõş miktarõnõn çok az olmamasõna rağmen (568,3 mm.) yağõşlarõn daha çok kõş aylarõna rastlamasõ, yaz aylarõnda bitkilerin hõzlõ gelişmeleri için yeterli suyun yağõşlardan temin edilememesi nedeniyle, çoğu bitkilerde bu ihtiyacõn sulama suyu ile karşõlanmasõ zorunluluğunu ortaya çõkarmaktadõr. Yõllõk toplam yağõş bakõmõndan iller arasõnda büyük farklõlõklar vardõr. En fazla yõllõk toplam yağõş alan il mm. ile Bitlis, en az yõllõk toplam yağõş alan il 252 mm. ile Iğdõr ilidir. 77

112 İller Tablo 3.2.1: Doğu Anadolu Bölgesi nde Bazõ İllerde Meteorolojik Verilerin Uzun Yõllar Ortalamasõ Ortalama Sõcaklõk Nem (Yüzde ) Toplam Yağõş(mm.) İller Ortalama Sõcaklõk Nem (Yüzde ) Toplam Yağõş(mm.) Ağrõ 5, G.hane 10, Ardahan 3, Hakkari 9, Bayburt 7, Iğdõr 11, Bingöl 12, Kars 4, Bitlis 9, Malatya 13, Elazõğ 12, Muş 8, Erzincan 10, Tunceli 12, Erzurum 5, Van 8, Ortalama 9, Kaynak: DMİ (Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü), Bölge de yõllõk ortalama oransal nem değeri yüzde 61,6'dõr. Oransal nemi en yüksek olan il yüzde 74 ile Ardahan, en düşük olan il ise yüzde 53 ile Elazõğ dõr (Tablo 3.2.1). Bitkisel üretimde ürün çeşitliliğini sõnõrlayan en önemli faktör iklimdir. Bir bitkinin her hangi bir yörede yetişme olanağõna sahip olabilmesi için o yörenin iklim karakteri ile orada yetişen bitkinin iklim isteği ihtiyacõnõn uyum içerisinde olmasõ zorunluluğu vardõr. İklim; õsõ, õşõk nem, yağõşlar (şekli ve rejimi), güneşli-kapalõ gün sayõsõ, donlu-donsuz gün sayõsõ gibi kriterlerin yõl içinde dağõlõmõ ile bitki gelişimini kontrol eden önemli doğal faktörlerden biridir. Bitki, gelişme periyodu içerisinde bu kriterleri kendi iklim isteklerine uygun bir harmoni içinde bulabilirse o yörede yetişme olanağõ bulabilir. Doğu Anadolu Bölgesi iklimi genelde soğuk karasal bir iklim karakterine sahiptir. Bununla beraber ovalarda, vadilerde ve bazõ havzalarda daha mutedil iklim karakteri görülmekte, bu da bitki desenini etkilemektedir. Genelde Bölge de karasal iklime uygun bitkiler yetişebilmekte, soğuk hava akõmlarõna kapalõ yerlerde bitki çeşitliliğinin arttõğõ görülmektedir. Bölge denizlerden uzak olduğu için yüksek nem oranõna sahip değildir ve buna bağlõ olarak eksi artõ sõcaklõk değerleri arasõndaki yõllõk fark ortalama 30 C den fazladõr. Bölge de iklimin bitki yetiştiriciliği bakõmõndan en önemli kõsõtlayõcõ etkisi kõş mevsiminin yağõşlõ (karlõ) olmasõ yanõ sõra soğuk, donlu ve uzun olmasõ, ilkbahar ve sonbaharõn uzun ve soğuk olmasõ, yaz mevsiminin bir iki il haricinde (Erzurum, Kars) sõcak olmasõna rağmen etkili olan ilk donlarõn erken (kõşlõk ekimlerde) son donlarõn geç (kõşlõklarõn gelişmesinde veya yazlõklarõn ekiminde) olmasõ ile bitki gelişim periyodunu kõsaltarak bitkinin olgunlaşõp hasada ermesini tehlikeye sokmaktadõr. Bununla beraber yapõlacak adaptasyon ve õslah çalõşmalarõ ile Bölge koşullarõna uygun tür ve çeşitlerin seçilerek ürün çeşitliliğinin daha da zenginleştirilmesi ve verimliliğin de artõrõlmasõ mümkündür. Ayrõca ikliminin soğuk olmasõna rağmen sislenmenin az olmasõ ve güneşli 78

113 günlerin fazlalõğõ bölge bitkisel üretimini olumlu etkileyen faktörler olarak değerlendirilebilir Tarõmsal İşletme Sayõsõ, Büyüklüğü ve Tarõmda Çalõşan Nüfus Tarõmsal İşletme Sayõ ve Büyüklüğü Doğu Anadolu Bölgesi nde bulunan tarõmsal işletme sayõ ve büyüklüğü Tablo de verilmiştir. Doğu Anadolu Bölgesi nde toplam adet tarõmsal işletme bulunmaktadõr. Bunun yüzde 32,6 sõ ( adet) 0-20 da., yüzde 28,6 sõ ( adet) da., yüzde 20,9 u ( adet) da. ve yüzde 17,9 u ( adet) ise da. arasõnda araziye sahiptirler. Toplam adet tarõmsal işletmenin yüzde 11,7 si ( adet) sadece bitkisel üretim, yüzde 3,8 i ( adet) sadece hayvancõlõk ve yüzde 84,5 i ( adet) ise hem hayvancõlõk ve hem de bitkisel üretim yapmaktadõrlar. Arazi miktarõ azaldõkça ( , , ve 0-20 da.) sadece bitkisel üretim (yüzde 9,2, 9,5, 11,3 ve 14,8) veya sadece hayvancõlõk (yüzde 1,4, 2.9, 4,1 ve 5,4) yapan işletme sayõsõ artmaktadõr. Buna karşõlõk hem hayvancõlõk ve hem de bitkisel üretim yapan tarõmsal işletme oranõ ise sõrasõyla yüzde 89,4, 87,6, 84,6 ve 79,8 olmak üzere azalmaktadõr. Yani arazi büyüdükçe hayvancõlõk+bitkisel üretim yapan tarõmsal işletme sayõsõ artmaktadõr. Elli dekardan daha az araziye sahip olan tarõmsal işletmelerin oranõ yüzde 61,2 dir. Hayvancõlõk sektöründe Tablo de belirtildiği gibi 0-20 da. araziye sahip çiftçilerin toplam arazideki payõ yüzde 4,7, da. da yüzde 16,1, da. da yüzde 23,0 ve 100 da. dan fazla araziye sahip olanlarõn payõ ise yüzde 56,2 dir. Bu nedenle işletmenin ortalama parçalõlõk sayõsõnõn 5-6 olduğu dikkate alõndõğõnda parsellerin 5-10 da. gibi küçük boyutlarda kaldõğõ görülmektedir. İşletme ve parsellerin ekonomik boyutlarõn altõnda kalmasõ bu alanlara günümüz tarõm tekniklerinin uygulanmalarõnda önemli darboğazlar getirdiği gibi üretim maliyetlerini de artõrõcõ bir etken olmaktadõr. Bu bakõmdan sorunun kõsmen çözülmesinde özellikle sulu ve sulamaya açõlacak alanlardan başlamak üzere her bir işletmede farklõ lokasyonlardaki parsellerin bir araya getirilmesini öngören Arazi Toplulaştõrma hizmetlerinin Bölge de yaygõnlaştõrõlmasõ gerekli görülmektedir Tarõmda Çalõşan Nüfus 1997 sayõmlarõna göre yurdumuzda kişi bulunmaktadõr. Bu nüfusun yüzde 9,3 ü Doğu Anadolu Bölgesi nde yer alan 16 ilde yaşamaktadõr. Bu nüfusun u yani yüzde 53,8 i bizzat köylerde yaşayarak tarõmla meşgul olmaktadõr. İl ve ilçe nüfusu az olan yerlerde Ardahan da olduğu gibi nüfusun yüzde 94,9 u tarõmla meşgul olmaktadõr. Malatya, Erzurum, Erzincan ve Elazõğ gibi il ve ilçelerde yaşayan nüfus artõkça tarõmla uğraşan nüfus yüzde 45 lere kadar düşmektedir (Tablo 3.2.3). 79

114 Tablo 3.2.2: Doğu Anadolu Bölgesi nde İl Bazõnda Tarõmsal İşletme [Bitkisel Üretim (BÜ), Hayvancõlõk (H), Bitkisel Üretim+Hayvancõlõk (BÜ+H)] Büyüklükleri İşletme Büyüklüğü (da) İller Toplam BÜ H BÜ+H BÜ H BÜ+H BÜ H BÜ+H BÜ H BÜ+H BÜ H BÜ+H Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Toplam Yüzde 14,8 5,4 79,8 11,3 4,1 84,6 9,5 2,9 87,6 9,2 1,4 89,4 Genel Top Yüzde 32,6 28,6 20,9 17,9 11,7 3,8 84,5 * Kars ili, Ardahan ve Iğdõr illeri toplamõnõ ifade etmektedir. Kaynak: Doğu Anadolu Bölgesi nde bulunan illerin Tarõm İl Müdürlükleri 1997 yõlõ verileri. 80

115 Tablo 3.2.3: Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Toplam Nüfus, Tarõmda Çalõşan Nüfus ve Oranõ İller Nüfus (1997 Yõlõ) Toplam Tarõmda Çalõşan Oran (Yüzde) Nüfus Oran (Yüzde) Ağrõ , ,2 Ardahan , ,9 Bayburt , ,2 Bingöl , ,3 Bitlis , ,5 Elazõğ , ,0 Erzincan , ,0 Erzurum , ,0 Gümüşhane , ,9 Hakkari , ,0 Iğdõr , ,6 Kars , ,0 Malatya , ,7 Muş , ,6 Tunceli , ,1 Van , ,8 Toplam , ,8 Türkiye , ,0 Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri, Kurumsal Yapõ Kamu Kurum ve Kuruluşlarõ Bölgede Mevcut Kamu Kurumlarõ, Personel ve Ekipman Durumlarõ Bölge de Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõnõn Tarõm il ve ilçe müdürlüklerine ilaveten bitkisel üretim konularõnda faaliyet gösteren 4 araştõrma enstitüsü (Erzurum Doğu Anadolu Tarõmsal Araştõrma Enstitüsü, Erzurum Köy Hizmetleri Araştõrma Enstitüsü, Erzincan Bahçe Kültürleri Araştõrma Enstitüsü ve Malatya Meyvecilik Araştõrma Enstitüsü), 3 üretme istasyonu (Elazõğ Meyvecilik Üretme İstasyonu, Van Meyvecilik Üretme İstasyonu ve Iğdõr Tarla Bitkileri Üretme İstasyonu), 5 tarõm işletmesi (Erciş/Van Altõndere Tarõm İşletmesi, Göle /Ardahan Göle Tarõm İşletmesi, Aralõk/Iğdõr Kazõm Karabekir Tarõm İşletmesi, Akçadağ/Malatya Sultansuyu Tarõm İşletmesi ve Muş Alparslan Tarõm İşletmesi), 3 şube, 16 ajans ve 3 tesisli ekip olmak üzere toplam 22 TMO Genel Müdürlüğü, 181 Tarõm Kredi ve Tarõm Satõş Kooperatifi faaliyet göstermektedir (Tablo 3.2.4) En az kooperatif 2 adetle Bingöl ve Tunceli illerinde, en fazla ise Malatya, Erzurum ve Kars illerinde (sõrasõyla; 32, 24 ve 21 adet) mevcuttur. Bir kooperatife düşen üye sayõsõ ise ortalama arasõnda değişmektedir. Türkiye geneli göz önüne alõndõğõnda Bölge de kooperatifleşme çok düşük seviyededir. 81

116 Tablo 3.2.4: Doğu Anadolu Bölgesi nde Tarõm Kredi ve Tarõm Satõş Kooperatiflerinin İllere Göre Dağõlõmõ ve Kooperatif Ortaklarõ İller Kooperatif Sayõsõ Kooperatif Ortak Sayõsõ Ortalama ortak Sayõsõ Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ, 1998 TMO Genel Müdürlüğü, Bölge deki alõm ve depolama faaliyetlerini, illere dağõlmõş olan 3 şube müdürlüğü, 16 ajans ve 3 tesisli ekip kanalõyla yürütmektedir. TMO Genel Müdürlüğü Bölge de toplam ton depolama kapasitesine sahiptir. Son üç yõlda (1996, 1997 ve 1998) sõrasõyla , ve ton tahõl almõştõr (Tablo 3.2.5). Tablo de görüldüğü gibi 1998 yõlõnda aldõğõ tahõl miktarõ depolama kapasitesinin üzerindedir. Halen Elazõğ da tonluk bir silo yapõmõ da programa alõnmõştõr. Özel sektör de dahil, toplam ton depolama kapasitesi Bölge için yeterlidir. Bölge de tahõl veriminin düşüklüğü ve Bölge nin bir hayvancõlõk bölgesi olmasõ nedeniyle Yem Bitkileri ekim alanõ artõrõlmalõ ve hububat ekim alanõ azaltõlmalõdõr. Hububatõn ekim alanõ azalõrken, birim alana olan verim artõrõlarak, bugünkü üretime denk bir üretim planlanacağõndan, bu depolama kapasitesi yeterli olacaktõr. 82

117 Tablo 3.2.5: Doğu Anadolu Bölgesi nde TMO nin 1996, 1997, 1998 Yõlõ Tahõl Alõmlarõ ile Tarõm Kredi Kooperatifleri (TKK) ve Merkez Birliğinin (MB) Depolama Kapasiteleri (Ton) İller TMO Tahõl Alõmlarõ Depo Kapasiteleri TMO TKK ve MB Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ Çiftçi Kuruluşlarõ Bölge de çiftçi örgütü olarak toplam 444 adet kooperatif faaliyet göstermektedir (Tablo 3.2.6) bu kooperatiflerin yüzde 71,2 si tarõmsal kalkõnma kooperatifi, yüzde 19,6 sõ sulama, yüzde 7,4 ü su ürünleri ve geriye kalan yüzde 1,8 i de pancar ekicileri kooperatifidir. Türkiye nin diğer bölgelerine göre kooperatifleşme oranõ çok düşüktür. En fazla kooperatif Kars, Erzurum ve Elazõğ da en az ise Hakkari, Bingöl, Ağrõ ve Muş illerindedir Pazarlama Doğu Anadolu Bölgesi nde bitkisel üretim, aile işletmesi şeklinde yapõldõğõndan birçok ilde pazarlama sorunu yoktur. Ancak Elazõğ, Erzincan, Erzurum ve Iğdõr gibi illerde bitkisel üretim daha geniş çapta yapõldõğõndan, özellikle muhafaza süresi kõsa olan meyve sebzelerde pazarlama problemi vardõr. Bu illerde soğuk hava tertibatlõ meyve ve sebze depolarõ bulunmadõğõndan ve üretici kooperatifleri olmadõğõndan, bir anda piyasaya çõkan ürünlerde pazarlama problemi ortaya çõkmaktadõr. Bu durum ürünün değer fiyatõndan daha aşağõya satõlmasõna ve çiftçi karõnõn azalmasõna neden olmaktadõr. Erzincan, Erzurum, Elazõğ ve Iğdõr illerinde soğuk hava tertibatlõ depolara ve meyve-sebze işleme tesislerine ihtiyaç vardõr. 83

118 Tablo 3.2.6: Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Faaliyet Göstermekte Olan Çiftçi Kooperatifleri İller Tarõmsal Kalkõnma Kooperatifi Sulama Kooperatifi Su Ürünleri Pancar Ekicileri Topla m Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ, Tarõmsal Girdiler Gübre Türkiye'de toplam tarõm alanõ ha.'dõr. Bunun içinde, ha. olan nadas alanlarõ çõkarõlõrsa yaklaşõk her yõl ha.'lõk alanda bitkisel üretim yapõlmaktadõr. Doğu Anadolu Bölgesi'nde ise tarõm alanõ ha. olup, her yõl ha.'õ ekilmekte, ha.'õ nadasa bõrakõlmaktadõr. Doğu Anadolu Bölgesi 'nde ekilen alan Türkiye'de ekilen alanõn yüzde 9'unu oluşturmaktadõr. Türkiye'de 1996 yõlõnda kullanõlan gübre miktarõ tondur. Doğu Anadolu Bölgesi nde ekilen alan Türkiye'deki ekilen alanõn yüzde 9'unu oluştururken, tüketilen gübre miktarõ Türkiye'de tüketilen miktarõn yüzde 4'ü ( ton) kadardõr (Tablo 3.2.7). Yukarõdaki bilgiler õşõğõnda Doğu Anadolu Bölgesi'nde gübre kullanõmõnõn çok düşük olduğu görülmektedir. Gübre kullanõmõnõn düşük olmasõ genelde ekonomik nedenlere dayanmaktadõr. 84

119 Tablo 3.2.7: Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Endüstri Bitkileri, Tahõl, Yemeklik Dane Baklagil, Çayõr, Yem Bitkileri ve Sebzelerde Toplam Azotlu, Fosforlu ve Potasyumlu Gübre İhtiyaçlarõ, İlde Kullanõlan Gübreler ve İhtiyacõ Karşõlama Oranlarõ Gübre İhtiyacõ (Ton) Kullanõlan Gübre Miktar ve Çeşitleri (Ton) İhtiyacõ Karşõlama Oranõ (Yüzde ) İller Triple Potasyum Amonyum Di Triple Amonyum Amonyum Amonyum Süper Sülfat Nitrat Amonyum Süper Sülfat Toplam Sülfat Nitrat Üre Kompoze Toplam (Yüzde 21) * Fosfat (Yüzde (TSP) 50) * (Yüzde 21) * (Yüzde 26) * (Yüzde Fosfat Fosfat 33) * (DAP) (TSP) Ağrõ ,6 Ardahan ,9 Bayburt ,3 Bingöl ,9 Bitlis ,8 Elazõğ ,3 Erzincan ,0 Erzurum ,3 G.hane ,0 Hakkari ,4 Iğdõr ,7 Kars ,9 Malatya ,34 Muş ,6 Tunceli , ,2 215, ,0 Van ,5 Toplam ,5 Türkiye Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri, Yüzdeler o kimyevi gübre içerisindeki etkili besin elementi oranõnõ ifade etmektedir. Amonyum Sülfat (Yüzde 21): 100 kg. Amonyum Sülfat içerisinde 21 kg. azot(n) var demektir. 85

120 Tohumluk Bölge genelinde kullanõlan sertifikalõ tohumluk miktar ve çeşitleri Tablo de verilmiştir. Bölge de dağõtõmõ yapõlan sertifikalõ tohumluklar buğday, arpa, yem bitkileri ve pamuk ile sõnõrlõ kalmaktadõr. Endüstri bitkileri, yemeklik dane baklagiller ve sebzecilikte sertifikalõ tohumluk dağõtõmõna rastlanmamõştõr. İller bazõnda yapõlan bitkisel üretim analiz değerlendirmelerinden Bölge de yüksek verimli, hastalõklara dayanõklõ çeşit ve kaliteli tohumluk kullanõmõnõn düşük olduğu, daha çok yerel çeşitlerin hakim olduğu, özellikle arpa üretiminde bir sõçrama yapabilecek kõşlõk ekime geçebilmek için kõşa dayanõklõ çeşitlerin ve bunlara ait sertifikalõ tohumluklarõn Bölge ye temini, ve yaygõnlaştõrõlmasõ, yemeklik dane baklagil bitkilerde hastalõklara (nohut-antroknoz) dayanõklõ ve makinalõ hasada uygun çeşit tohumluklarõn kullanõmõnõn teşviki ile sebze ve bazõ yem bitkileri (mõsõr, sudan otu, yonca, korunga, Macar fiği) üretimlerinde yüksek verimli hybrid tohumluk kullanõmõna süratle geçilmesi bölge tohumculuğu açõsõndan önemli öğeler olarak görülmektedir. Tablo 3.2.8: Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Ürünlere Göre Dağõtõlan Sertifikalõ Tohumluk Miktarlarõ (Ton) İller Buğday Arpa Yem Bit. Pamuk Buğday Arpa Yem Bit. Pamuk Ağrõ Ardahan Bayburt 30-2, Bingöl 42-2, Bitlis Elazõğ , Erzincan 13-1, Erzurum , Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli , Van Toplam , Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ, Zirai Mücadele İlaçlarõ Ağrõ, Ardahan, Bayburt, Erzurum, Hakkari, Iğdõr, Kars ve Van illerinde zirai mücadele ilaçlarõ kullanõmõ yok denecek kadar azdõr. Geriye kalan 8 ilde 1995, 1996, 1997 ve 1998 yõllarõnda sõrasõyla toplam olarak , , ve kg. zirai mücadele ilacõ kullanõlmõştõr. Aynõ yõllarda Türkiye genelinde kullanõlan zirai mücadele ilaçlarõna göre kullanõlan miktarlarõn oranlarõ sõrasõyla yüzde 0,2, 0,3, 0,4 ve 0,9 olmuştur. 86

121 Tablo da da görüldüğü gibi yõllar geçtikçe zirai mücadele ilacõ kullanõmõ artmaktadõr. Tablo 3.2.9: Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Zirai Mücadelede Kullanõlan İlaçlar (kg.) İller Yõllar Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Türkiye Yüzde 0,2 0,3 0,4 0,8 Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ, Mekanizasyon Türkiye de nadas alanlarõ hariç her yõl yaklaşõk ha. lõk alanda bitkisel üretim yapõlmaktadõr. Doğu Anadolu Bölgesi nde ha. alan her yõl işlenmektedir. Doğu Anadolu Bölgesi nde bitkisel üretim yapõlan alan, Türkiye de işlenen alanõn yüzde 9 unu oluşturmaktadõr. Doğu Anadolu Bölgesi nde 1996 yõlõnda toprak işleme aletleri Türkiye deki miktarõn yüzde 7 sini, bakõm aletleri yüzde 14,8 ini, ekim hasat harman makineleri yüzde 10,5 ini, zirai mücadele araç gereçleri yüzde 1.6 sõnõ, sulama ekipmanlarõ yüzde 2,6 sõnõ, tarõm arabalarõ yüzde 5,0 ini ve traktör ise yüzde 5,2 sini oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu veriler õşõğõnda sadece bakõm aletleri, ekim hasat harman makinelerinin Bölge de bitkisel üretimde yeterli olduğu, diğer alet ve ekipmanlarõn ise yeterli düzeyde olmadõğõ görülmektedir. Bitkisel üretimde verimi etkileyen önemli unsurlardan birisi de kuşkusuz gübre kadar, bitkinin gelişmesini ve verimini etkileyen, kültürel tedbirlerdir. Kültürel tedbirlerin alet ve ekipmanla yapõlmasõ zorunluluğu vardõr. Yeterli alet ve ekipmanlarõn ekimden hasada kadar kullanõlmasõ gerekir. Bölge de bunu sağlayacak yeterli alet ve ekipmanlarõn olmadõğõ görülmüştür. Bölge de en fazla toplam alet ve ekipmanlarõn, bitkisel üretimin daha yoğun olduğu illerde (Erzurum, Elazõğ, Malatya, Muş, Erzincan) olduğu görülmektedir. 87

122 İller Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Bitkisel Üretimde Kullanõlan Aletler Toprak İşleme Aletleri Bakõm Aletleri Ekim Hasat Harman Makineleri Zirai Müc. Araç Gereçleri Sulama Ekipmanlarõ Tarõm Arabasõ Traktör Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum G.hane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van DAB Top DAB (Yüzde ) 7,0 14,8 10,5 1,6 2,6 5,0 5,2 Türkiye Kaynak: DİE, Tarõmsal Kredi, Destek ve Devlet Yardõmlarõ Kars, Gümüşhane, Van ve Muş illerinde 1998 yõlõ itibarõyla, tarõmsal kredi kullanan çiftçi bulunmamaktadõr. Buna karşõlõk Tunceli de 487, Malatya da , Erzincan da , Iğdõr da 6.352, Bingöl de 119, Bayburt ta 1.471, Ardahan da , Bitlis te 6.600, Elazõğ da 1.500, Ağrõ da 147 çiftçi tarõmsal kredi almõştõr. Erzurum ve Hakkari de ise çiftçiler tarafõndan sõrasõyla 600 ve 56 milyar TL lik tarõmsal kredi kullanõlmõştõr. Bu kredilerin geriye dönüş oranõ Ağrõ da yüzde 10, Elazõğ da yüzde 90, Bitlis te yüzde 17, Ardahan da yüzde 40, Bayburt ta yüzde 98, Bingöl de yüzde 40, Iğdõr da yüzde 95, Erzincan da yüzde 80, Malatya da yüzde 45, Hakkari de yüzde 85 ve Tunceli de yüzde 0 olmuştur. Türkiye geneli ile mukayese edildiğinde tarõmsal kredi alan çiftçi sayõsõ çok düşüktür. Türkiye de 1995 yõlõnda yatõrõm teşvik belgesi sayõsõ dir. bu belgelerden sadece 74 ü Doğu Anadolu Bölgesi ne aittir. Belge sayõsõ bakõmõndan Marmara yüzde 43,8 lik bir orana sahipken, Doğu Anadolu Bölgesi en alt sõrada ve yüzde 1,5 lik bir pay almõştõr (Tablo ). Yatõrõm miktarõ bakõmõndan da Karadeniz Bölgesi ile birlikte en son iki sõrayõ almaktadõr. Türkiye genelinde en fazla yatõrõm teşviği (yüzde 73,7) imalat sanayine verilmiştir. Bunu azalan sõra ile hizmetler sektörü (yüzde 19,8), enerji sektörü (yüzde 3,4), tarõm sektörü (yüzde 1,8) ve madencilik sektörü (yüzde 1,3) izlemiştir. Doğu Anadolu Bölgesi nde bitkisel üretim konusunda faaliyet gösteren ve yatõrõm teşviği alan firma mevcut değildir. 88

123 Tarõm sektöründe bitkisel üretime sağlanan destekler yem bitkileri tohumculuğu ve kimyevi gübreye sağlanan destek ile sõnõrlõ kalmaktadõr. Kimyevi gübreye verilen devlet yardõmõ yüzde 50 oranõndadõr. Doğu Anadolu Bölgesi nde yem bitkileri tohumculuğu yaparak devlet yardõmõ alan çiftçi mevcut değildir. Mer a Kanununun 1998 yõlõnda çõkmasõndan ve 2000 yõlõnda uygulamaya konulmasõndan sonra gerek çayõr-mer a õslahõnda ve gerekse tarla ziraatõ içerisinde yem bitkileri ekim alanõnõn artõrõlmasõnda yem bitkileri tohumculuğuna büyük ihtiyaç olacaktõr. Tablo : Türkiye de Bölgelere Göre Yatõrõm Teşvik Belgeleri nin ve Miktarlarõnõn Dağõlõmõ ve Oranõ Bölgeler Belge Sayõsõ Belge Oranõ Yatõrõm Miktarõ(Milyon) Yatõrõm yüzdesi Marmara , ,4 İç Anadolu 479 9, ,6 Eğe , ,6 Akdeniz , ,9 Karadeniz 248 5, ,6 Doğu Anadolu 74 1, ,0 G.D. Anadolu 276 5, ,9 Toplam , ,0 Kaynak: T.C. Hazine Müsteşarlõğõ Doğu Anadolu Bölgesi illerinde bitkisel üretim konusunda faaliyet gösteren ve yatõrõm teşviği alan firma mevcut değildir Ürün Çeşitliliğine Göre Bölgenin Bitkisel Üretim Analizi Tahõllar Doğu Anadolu Bölgesi Türkiye de işlenebilir tarõm arazisinin yüzde 10,7 sini, tahõl ekili alanlarõn yüzde 10,6 sõnõ ve nadas alanlarõnõn yüzde 13,4 ünü oluşturmaktadõr (Tablo ) Bölge de ekilen buğday, Türkiye de ekili buğday alanõnõn yüzde 11,5 ini, arpa ise yüzde 11,1 ini oluşturmaktadõr. Üretim bakõmõndan ise verimin düşüklüğünden dolayõ, Türkiye buğday üretimine Bölge nin katkõsõ yüzde 8,9, arpada ise yüzde 7,8 olmuştur (Tablo ). Bölge de en çok buğday üreten iller Ağrõ ve Malatya dõr (sõrasõyla; ve ton). Hakkari nin buğday üretimi ise çok sõnõrlõdõr (2.984 ton). Bölge de üretilen buğdayõn yarõsõ Ağrõ, Malatya, Muş ve Van illerinden elde edilmektedir (Tablo ). Türkiye'de üretilen arpanõn yüzde 7,8'ini karşõlayan Doğu Anadolu Bölgesi'nde en çok üretim Ağrõ, Kars ve Erzurum illerinde (sõrasõyla; , ve ton) yapõlmaktadõr. Bu üç il Bölge de arpa üretiminin yarõsõna yakõnõnõ karşõlamaktadõr (Tablo ). Doğu Anadolu Bölgesi'nde ortalama arpa verimi 163 kg/da.'dõr. Türkiye ortalama verimine göre (57 kg/da.) düşüktür. Verimin Bölge de düşük olmasõnõn başlõca nedeni arpanõn genelde yazlõk olarak ekilmesi ve gübrelenmesidir (Tablo ). 89

124 Diğer tahõl cinslerinden mõsõr, çeltik, darõ ve çavdarõn Bölge de toplam ekim alanõ ha. olup, Bölge deki toplam tahõl ekim alanõnõn yüzde 1'ini oluşturmaktadõrlar. Doğu Anadolu Bölgesi nde toplam tarõm arazisi ha. dõr Bunun sadece ha. õnda bahçe bitkileri yetiştirilmekte, geriye kalan ha. lõk arazide ise tarla tarõmõ yapõlmaktadõr.toplam tarla arazisi içinde en fazla ekim alanõna sahip ürün grubu yüzde 57,6 lõk payla tahõllardõr. Tahõl ekiminin büyük bir kõsmõnõn kuru tarõm alanlarõnda yapõldõğõ ve tahõl+nadas ekim nöbeti sisteminin uygulandõğõ dikkate alõnõr ve yüzde 25 lik nadas oranõ da tahõllara ilave edilirse, tahõllara ayrõlan payõn yüzde 82,6 lara çõktõğõ görülür. Bu oran aslõnda Doğu Anadolu Bölgesi ne özgü olmayõp, Türkiye için de aşağõ yukarõ geçerlidir (Tablo ). Tahõl ekiminin bu kadar geniş bir alanda yapõlmasõnõn çeşitli nedenleri vardõr. Buğday başta olmak üzere tahõllar ilk kültüre alõnan bitkilerdir. Bu nedenle tarõmõ en yaygõn olan ve en bilinen grup tahõllar olmuştur. Diğer bir önemli neden ise çiftçinin kendi tüketimini karşõlama ihtiyacõndan kaynaklanmaktadõr. Yörede üretilen tahõllarõn büyük bir bölümünün, üretici tarafõndan tüketilmesi de bunu doğrulamaktadõr. 90

125 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Arazi Kullanõmõnda Ürün Çeşitlerinin Dağõlõmõ İller Nadas Tahõl Endüstri Yem. Dane Yem Tarla Toplam Meyve Sebze Bağ Bahçe Bitkileri Baklagiller Bitkileri Arazisi Arazi Ağrõ , Ardahan , Bayburt , Bingöl , Bitlis , Elazõğ , Erzincan , Erzurum , G.hane , Hakkari , Iğdõr , Kars , Malatya , Muş , Tunceli , Van , DAB yüzde 26,00 57,60 4,20 3,10 7, ,06 0,90 1,96 DAB Top , ,5 DAB yüzde 13,4 10,6 4,4 4,4 64,0 10,7 2,1 3,0 2,4 9,8 Türkiye Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü (1996). 91

126 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi'nde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İller Ekiliş Yüzde Ekiliş Buğday Arpa Diğer Yüzd Üretim Yüzde Yüzde e Verim Ekiliş Üretim Üretim Ekiliş Üreti Verim Ekiliş m Ağrõ , , , , Ardahan , , , , Bayburt , , , , Bingöl , , , , Bitlis , , , , Elazõğ , , , , Erzincan , , , , Erzurum , , , , G.hane , , , , Hakkari , , , , Iğdõr , , , , Kars , , , , Malatya , , , , Muş , , , , Tunceli , , , , Van , , , , DAB top , , , , DAB Yüzde 11,5 8,9 11,1 7,8 *Türkiye , ,0 198, , , Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri (1997), * DİE (1996) Bölge de nadas için ayrõlan alanlar Türkiye geneline göre yüzde 5 oranõnda daha fazladõr. Bu durum bazõ yörelerde iklimin getirdiği kaçõnõlmaz bir zorunluluk iken, bazõ yörelerde nadasa gerek olmadõğõ halde, alõşkanlõk nedeniyle yapõlmaktadõr. Nadas alanlarõnõn bazõ yerlerde daraltõlmasõ mümkün olabilir. Bunun için uygun olan iller, yõllõk yağõşõ fazla olan, Ağrõ, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Hakkari, Kars, Muş ve Tunceli gibi illerdir. Doğu Anadolu Bölgesi nde tarõm alanlarõnõn büyük bir bölümünü tahõllar oluşturmaktadõr. Dolayõsõyla Bölge deki tarõmsal mekanizasyon alet ve makinelerinin yeterliliği bakõmõndan karşõlaşõlan sorunlar tahõllarõ çok yakõndan ilgilendirmektedir. Türkiye ortalamasõna göre Bölge de bir traktöre 1,99 kat (62,03 ha.) işlenen alan düşmektedir. Türk çiftçisinin traktörü biraz da bir prestij aracõ olarak gördüğü ve ülkemizde ihtiyaçtan fazla sayõda traktör olduğu bilinse de yörede traktör açõğõnõn olduğu bir gerçektir. Pulluk, toprak frezesi veya kültivatör ve tõrmõk gibi toprak işlemede ve tohum yatağõ hazõrlamada kullanõlan alet ve ekipmanlara düşen alan Türkiye ortalamasõnõn yaklaşõk iki katõ olup sõrasõyla 65 ha., 140,3 ha., ve 100,3 ha. dõr. Bu durum Bölge deki hemen her ilde nadas toprak işlemesinin ve iyi bir tohum yatağõ hazõrlõğõnõn yapõlamadõğõnõ göstermektedir. Tahõl yetiştiriciliğinde Bölge de en az kullanõlan alet ise tahõl mibzeridir. Türkiye ortalamasõna göre Bölge genelinde bir mibzere 8,8 kat (677,7 ha.) daha fazla alan düşmektedir. Bu bir çok çiftçinin tahõl ekimini serpme olarak yaptõğõnõ göstermektedir. 92

127 Doğu Anadolu Bölgesi nde tahõl ekilişi için ayrõlan alan ha. dõr. Dekara 20 kg. tohumluk kullanõldõğõ ve serin iklim tahõllarõndan buğday ve arpada tohumluğun 5 yõlda bir değiştirildiği düşünülürse, her yõl yaklaşõk ton tohumluğa ihtiyaç olduğu ortaya çõkmaktadõr. Ancak Bölge de kullanõlan kaliteli tohumluk miktarõ bunun çok altõndadõr (Tarõm il Müdürlüklerinden edinilen bilgilere göre). İyi tohumluğun verimde yüzde oranõnda artõşa neden olabileceği düşünülürse, düşük verime neden olan en önemli faktörlerden birinin tohumluk olduğu anlaşõlabilir. Bölge de kõşõ atlatmada güvenli ve verimli çeşitlerin tespit edilmesi ve tohumluklarõnõn temini zorunludur. Ancak çeşit tanõtmada demonstrasyon çalõşmalarõ şarttõr. Örneğin Bölge nin bir çok yerinde arpa, kõşõ atlatamaz endişesiyle yazlõk olarak ekilmektedir. Oysa m. yüksekliğe sahip Van õn Özalp ilçesinde bile arpanõn kõşõ güvenli bir şekilde atlattõğõ, Y.Y.Ü. Ziraat Fakültesi nin konuyla ilgili yürüttüğü projelerde gözlenmiştir. Arpa ekiminin bir çok yerde yazlõk olarak yapõlmasõ çok düşük verimlerin alõnmasõnõn en büyük nedenidir. Yörenin bir hayvancõlõk merkezi olmasõ nedeniyle kesif yem olarak kullanõlan arpa üretiminin mutlaka artõrõlmasõ gereklidir. Yörede tahõl tarõmõnda gübreleme ya hiç yapõlmamakta ya da yetersiz yapõlmaktadõr. Türkiye genelinde tüketilen gübre miktarõnõn ancak yüzde 4 ü Bölge de tüketilmektedir (Tablo 3.2.7). Kimi yörelerde gübrelemenin yabani ot gelişimini artõrdõğõ için kullanõlmadõğõ bilinmektedir. Bu kõsmen doğrudur, özellikle Van Gölü havzasõndaki tarõm alanlarõnda genellikle derin karõğa ekim yapan, mahalli olarak TİR diye adlandõrõlan tahõl ekim yöntemi kullanõlõr. Bu yöntemde sõra aralarõnõn cm olmasõ nedeniyle gübreleme yapõldõğõnda geniş olan sõra aralarõnda yabancõ otlar çoğalabilmektedir. Hasat-harman, çoğunlukla dõşarõdan gelen biçer-döverle yapõlmaktadõr. Buğdaya oranla erken olgunlaşan arpada, hasat zamanõnda biçer döverin henüz gelmemiş olmasõ arpa ekimini azaltan diğer bir faktördür. Sõcak iklim tahõllarõ yörede çok az yetiştirilmektedir. Hakkari, Bitlis, Bingöl ve Malatya da bulunan çok küçük bazõ mikroklimalarda çeltik yetiştiriciliği mevcuttur. Mõsõr ve sorgum yetiştiriciliği ise yok denecek kadar azdõr. Bir hayvancõlõk Bölgesi olan Doğu Anadolu Bölgesi nde yõllõk ortalama sõcaklõğõ 10 C nin üzerinde bulunan Bingöl, Erzincan, Gümüşhane, Iğdõr, Malatya ve Tunceli illeri başta olmak üzere mõsõr ve sorgum yetiştirmeye uygun olan alanlarõn mevcut olduğu gözlenmektedir. Doğu Anadolu Bölgesi nde kullanõlabilir tarla arazisi içinde tahõllarõn payõ çok fazladõr. Bu alan, tahõl üretimini azaltmadan hatta artõrarak daraltõlmalõ; yem bitkilerine daha fazla yer ayrõlmalõdõr Yemeklik Dane Baklagiller Doğu Anadolu Bölgesi'nde kuru tarõm alanlarõnda mercimek ve nohut, sulu tarõm alanlarõnda ise fasulye tarõmõ yapõlmaktadõr. Bölge de çoğunlukla yetiştirilen nohut, fasulye ve mercimeğin, Türkiye toplam ekim alanõ ha. ve üretimleri ise 93

128 ton dur. Bölge de ise toplam ekim alanlarõ ha. (Türkiye genelinin yüzde 4,7 si) ve üretimleri tondur (Türkiye genelinin yüzde 5,2 si). Bölge de en çok ekim ve üretim nohuttan sağlanmaktadõr ( ha., ton). Bunu ha.'lõk ekimle ve ton üretimle fasulye takip etmektedir. Mercimeğin ekim alanõ ve üretimi nohut ve fasulyeye göre oldukça (4.587 ha., ton) düşüktür. (Tablo ). Bölge de nohut en fazla Muş ilinde ekilmektedir. Bu ili Ağrõ, Malatya, Elazõğ ve Tunceli takip etmektedir. Bu 5 ilin nohut üretimi Doğu Anadolu Bölgesi inde üretilen toplam nohutun yüzde 96,6 sõnõ karşõlamaktadõr. Ekilişin ise yüzde 97 sine tekabül etmektedir. Bölge de mercimek ekim alanõ ha., üretimi ise 4.332,7 ton dur. Mercimeğin en fazla ekim ve üretimi Malatya, Erzurum, Elazõğ ve Ağrõ da yapõlmaktadõr. Bu 4 il Doğu Anadolu Bölgesi nde toplam mercimek ekiminin yüzde 83,1 ini, üretimin ise yüzde 79,5 ini karşõlamaktadõr. Mercimeğin bölge verimi 94,4 kg/da. dõr. Türkiye ortalamasõndan 10 kg/da. daha azdõr. Bölge de mercimeğin marjinal alanlarda ve yazlõk olarak ekilmesi verimin düşmesine neden olmaktadõr. Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Yemeklik Dane Baklagiller Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İller Nohut Mercimek Fasulye Ekiliş Üretim Verim Ekiliş Üretim Verim Ekiliş Üretim Verim Ağrõ 6.171, ,1 105,0 658,0 768,2 114, Ardahan ,0 450,0 300,0 Bayburt ,0 351,0 130,0 27,0 30,0 110,0 Bingöl 142,0 142,0 100, ,0 661,0 112,2 Bitlis 31,0 26,0 83, ,0 590,0 144,9 Elazõğ 4.222, ,0 63,5 870,0 739,0 84, , ,0 136,5 Erzincan 405,0 577,0 142,0 10,0 8,0 80, , ,0 126,0 Erzurum 445,0 470,0 105, ,0 950,0 96, , ,0 113,3 G.hane 119,0 118,0 98,0 35,0 37,0 120, , ,0 168,0 Hakkari Iğdõr ,0 165,0 225,0 Kars ,0 44,0 100,0 33,0 45,0 192,0 Malatya 4.675, ,0 97, ,0 989,0 80, , ,0 150,0 Muş , ,0 93,0 205,0 164,0 80, , ,0 149,0 Tunceli 2.086, ,0 103,0 9, ,0 83,3 484,0 523,0 108,0 Van 57,0 51,7 90,7 246,0 270,0 110,0 308,0 375,0 122,0 DABTop , ,3 94, , ,7 94, , ,5 155,2 Türkiye* , ,0 94, , ,0 104, , ,0 133,5 Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri, 1997; * DİE, 1996 Doğu Anadolu Bölgesi nde fasulye ,5 ha. ekim alanõna ve ,5 ton üretime sahiptir. Bölgedeki fasulye ekimi Türkiye fasulye ekiminin yüzde 13,6 sõnõ, üretimin ise yüzde 15,8 ini karşõlamaktadõr. Bölge de en fazla ekim ve üretim Erzincan ilinden (7.865 ha., ton) sağlanmaktadõr. Bunu ha. ekim alanõ ve ton üretimle Malatya ili takip etmektedir. Bu iki ilin toplam fasulye ekim alanõ Doğu Anadolu Bölgesi ekiminin yüzde 59 unu üretimi ise yüzde 61,9 unu, karşõlamaktadõr. Bu iki ilin 94

129 toplam üretimi ise Türkiye fasulye üretiminin yüzde 9,8 ini karşõlamaktadõr. Görüldüğü üzere bu iki il ekonomisinde kuru fasulye üretimi önemli bir yere sahiptir. Bölge de, genel olarak toplam tarõm arazisinin yaklaşõk yüzde 3 ü üzerinde yemeklik dane baklagil bitkileri (nohut, mercimek, kuru fasulye) üretimi yapõlmaktadõr. Tarla bitkileri içerisinde, bu ürün grubu en küçük ekim alanõna sahiptir. Yemeklik dane baklagillerin tarõmõnõn Bölge de bu kadar az olmasõ yetiştiricilikteki aksaklõklardan ve doğal koşullardan kaynaklanmaktadõr. Her iki durum da verimi olumsuz etkilemektedir. Bölge koşullarõna uygun çeşitlerin tespiti, modern tarõm tekniklerinin uygulanmasõ ve bunlara ilave olarak Bölge de boş bõrakõlan nadas alanlarõnda ( ha.) yemeklik dane baklagil bitkilerinin (nohut, mercimek) ekim nöbetinde yer almasõ, bu bitkilerin Bölge deki üretiminin artmasõna katkõ sağlayacaktõr. Bölgede bu bitkilerin üretimlerinde karşõlaşõlan darboğazlar çiftçinin ekonomik gücünün yetersizliğinden, uygun çeşit ve tohumluk teminindeki zorluklardan, iklimin kõsõtlayõcõ etkilerinden, yetiştiricilikteki aksaklõklardan kaynaklanmaktadõr. Bu bitkilerin potansiyelleri ise şunlardõr; Uygun koşullarda tarõmõ yapõlõrsa, verim önemli ölçüde artacaktõr. Nadas alanlarõ daraltõlarak, yemeklik dane baklagil bitkileri ekim alanlarõ artõrõlarak ve üretimde artõşlar sağlanabilecektir. Yemeklik dane baklagil bitkilerinin uygun bir ekim nöbeti ile devreye sokulmasõ topraklarõn verimliliğini artõracaktõr. Yüksek verimli, makineli hasada uygun çeşitlerin çiftçiye ulaştõrõlamamasõ, nohut ve mercimeğin fakir ve marjinal alanlarda yetiştirilmesi, genelde fasulye yetiştiriciliğinde sulamanõn kõsõtlõlõğõ, mekanizasyon, gübre, tarõm ilaçlarõ vs. gibi üretim faktörlerinin yeterince kullanõlmamasõ, ayrõca nohutta ve mercimekte ekimlerin geç ilkbaharda yapõlmasõ gibi birçok faktör verimde ve dolayõsõyla üretimde istenilen artõşlara ulaşmayõ sağlayamamõştõr. Bölge de yemeklik dane baklagillerin verimini olumsuz olarak etkileyen faktörlerden birisi de yeterince gübre kullanõlmayõşõdõr. Her ne kadar baklagil bitkileri toprak verimliliğine biyolojik azot fiksasyonu ile olumlu katkõda bulunuyorlar ise de başlangõçta gelişmeyi teşvik için az da olsa tesis gübresinin fosforlu gübrenin haricinde verilmesi mecburiyeti vardõr. Bunun Bölge de uygulanmadõğõ tespit edilmiştir Endüstri Bitkileri Doğu Anadolu Bölgesi nde ha. lõk bir alanda endüstri bitkileri (patates, şeker pancarõ, tütün, ayçiçeği ve pamuk) tarõmõ yapõlmaktadõr. Bu alan Türkiye toplam endüstri bitkileri ekim alanõnõn yüzde 4,6 sõnõ teşkil etmektedir. Bölge ikliminin sert ve karasal bir karakterde olmasõ endüstri bitkileri (pamuk, soya vs.) yetiştiriciliğinde sõnõrlayõcõ önemli bir etkendir. Bölge de yetiştirilen belli başlõ endüstri bitkileri; şeker pancarõ, patates, tütün ve bir miktar da ayçiçeğidir. Bu bitkilerden Bölge de en fazla şeker 95

130 pancarõ yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Pancar, Bölge de endüstri bitkileri içerisinde ha. alan olarak ekimde yüzde 64,6 lõk bir paya sahiptir. Bölge de şeker pancarõ Ardahan ve Hakkari nin dõşõndaki tüm illerde yetiştirilmektedir. Pancarõn Bölge deki ortalama verimi kg/da. ile Türkiye ortalamasõnõn (3.493 kg/da.) üstündedir (Tablo ). Şeker pancarõ üretimi şeker fabrikalarõnõn olduğu illerde oldukça yaygõndõr. Şeker fabrikalarõ tarafõndan üreticiler bilgi ve girdiler yönünden desteklenmektedir. Bölge de, Türkiye genelinde olduğu gibi şeker pancarõ üretiminde şeker pancarõ - (buğday-arpa)-(buğday-arpa) rotasyonu şeklinde 3 yõllõk bir ekim nöbeti sistemi hakimdir ha. õn üzerinde yõllõk ekim alanõna sahip bu sulu arazilerde, şekerpancarõ yõlõnõ takip eden 2 yõl üst üste tahõl ekimi yerine 1 tahõl yõlõnõn fiğ+tahõl, dane mõsõr, silajlõk mõsõr ve sudan otu gibi yem bitkilerine tahsis edilmesi bölge tarõmõnõn itici gücü olan hayvancõlõk sektörünün kaba yem ihtiyacõnõn karşõlanmasõnda büyük katkõ sağlayacaktõr. Patates veriminin düşük olmasõ Bölge de mekanizasyon imkanlarõnõn Türkiye geneline göre oldukça zayõf olmasõndan kaynaklanmaktadõr. Türkiye de ortalama 85 ha. patates ekim alanõna bir adet patates ekim makinesi düşerken Doğu Anadolu Bölgesi genelinde 356,9ha. patates ekim alanõna bir adet patates ekim makinesi düşmektedir. Aynõ durum patates sökme makinesi veya kombine patates sökme makinesi için de geçerlidir. Türkiye de ortalama bir adet patates sökme makinesi veya kombine patates sökme makinesine 30,6 ha. patates ekim alanõ düşerken, Doğu Anadolu Bölgesi nde 318,8 ha. patates ekim alanõna ortalama bir adet patates sökme makinesi veya kombine patates sökme makinesi düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Bu da Bölge illerinde patates tarõmõnõn hala ilkel şartlarda yapõldõğõnõ göstermektedir. Gübre ve tarõm ilaçlarõ kullanõmõnõn Türkiye geneline göre düşük oranlarda kullanõlmasõ verimin düşük olmasõnda önemli bir etkendir. Ancak, Bölge özellikle Erzurum, Kars, Ağrõ ve Ardahan illeri virüsten ari patates tohumluk üretimi bakõmõndan bir potansiyele sahiptirler. Doğu Anadolu Bölgesi illeri içinde sadece Erzurum, Muş, Iğdõr, Elazõğ, Kars illerinde ayçiçeği üretimi vardõr. Atatürk Üniv. Ziraat Fakültesinde yapõlan çalõşmalarda Bölge de aspir bitkisinin adaptasyonunun iyi olduğu, bitkinin kuraklõğa daha az hassas olmasõ nedeniyle yetiştiriciliğinin yaygõnlaştõrõlmasõnõn mümkün olabileceği görülmektedir. Bölge de büyük çoğunluğu Muş ve Bitlis'te (yüzde 74,2) olmak üzere Bingöl, Malatya, Hakkari illerinde toplam ha. alanda tütün yetiştiriciliği yapõlmaktadõr (Tablo ). Tütünün yoğun olarak yetiştirildiği illerde üretilen tütünler illerde bulunan Tekel e veya özel firmalara ait fabrikalarda işlenmektedir. Bitlis te üretilen kendine özgü şark tipi çok kaliteli tütünlerin geleceği garanti altõna alõnmalõdõr. Bölge de endüstri bitkilerinden pamuk ekimi, mikroklima özelliği gösteren Iğdõr ilinde yapõlmaktadõr. Bu ilde üretilen pamuklarõn işlenmesi için çalõşmayan iplik fabrikalarõnõn yeniden açõlmasõ pazar sorununun çözümüne katkõ sağlayacaktõr. 96

131 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Endüstri Bitkileri Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verim (kg/da.) Durumu İller Patates Şekerpancarõ Tütün Ayçiçeği Pamuk Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ , Erzincan Erzurum , G.hane Hakkari Iğdõr , Kars , Malatya Muş , Tunceli Van DAP Top , Türkiye* Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri, 1997; * DİE,

132 Bahçe Bitkileri Meyve ve sebze yetiştiriciliğini sõnõrlayan en önemli faktör yine Bölge nin ekolojik özellikleridir. Bahçe bitkilerinin herhangi bir yörede gelişmeleri, yeterli ve kaliteli ürün vermeleri ile iklim ve toprak arasõnda çok sõkõ ilişki vardõr. Bir yerde bahçe kurarken o yerin iklim ve toprak özelliklerini incelemek ve mevcut koşullarda en iyi yetişebilecek veya adapte olabilecek anaç ve çeşitlerin seçilmesi gerekir. Ayrõca bu çeşitlerin seçiminde pazara dönük ve talep edilen çeşitlerin olmasõna özen gösterilmelidir. Yine ulaşõm alt yapõsõ ve işçi temini bahçe bitkilerinde önemli faktörlerdir. Zira, bu üretim dalõ yoğun emek istemektedir. Doğu Anadolu Bölgesi nde genel olarak karasal iklim hakim olmakla beraber, Bölge nin topoğrafik yapõsõ proje alanõnda değişik iklim kuşaklarõnõn oluşmasõna neden olmuştur. Bölgede birçok ilde oldukça yaygõn mikroklima alanlar mevcuttur. Malatya ilinde kõşlarõ fazla soğuk olmayan, yazlarõ oldukça sõcak olan bir geçit bölgesi iklimi hakimdir. Iğdõr ili aynõ durumdadõr. Bölge de mevcut göl, baraj, nehir ve õrmaklarõn oluşturduğu derin vadi ve su kenarlarõ bahçe bitkileri yetiştiriciliği bakõmõndan önem taşõmaktadõr. Bölge de üretilen meyve-sebze üretim miktarlarõ iller itibarõyla Tablo da verilmiştir. Bölge nin en önemli meyve türleri kayõsõ, ceviz, elma ve armuttur. Sebze yetiştiriciliğinde ise lahana, kavun, karpuz ve domates yetiştiriciliği başta gelmektedir. Kayõsõ yetiştiriciliği Bölge nin bir kõsõm illerinde yaygõn olarak yapõlmakta olup, Bölge için büyük bir ekonomik değere sahiptir. Türkiye kayõsõ üretiminin 1997 verilerine göre yüzde 64 ü bu Bölge den sağlanmaktadõr. Malatya ili kayõsõ yetiştiriciliği bakõmõndan ton üretimle Bölge de ilk sõrayõ almaktadõr, bunu Elazõğ ili ton ve Erzincan ili ton üretimle takip etmektedir. Malatya-Elazõğ ve kõsmen de Erzincan üretim bölgesi, daha çok kurutulmaya elverişli, kuru madde oranõ yüksek, su oranõ düşük kayõsõ çeşitlerine sahiptir. Kars (Kağõzman-Digor) ile Iğdõr illerinde ise daha çok sofralõk olarak değerlendirilen kayõsõ çeşitleri üretilmektedir. Kars ve Iğdõr illerinde üretilen kayõsõ, son yõllarda Ankara ya gelmeye başlamõş ve bu durum pazar sorununun çözümüne önemli katkõ sağlamõştõr. 98

133 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi'nde En Yaygõn Yetiştirilen Bazõ Meyve-Sebze Türlerinin İncelenen İller, Doğu Anadolu Bölgesi ve Türkiye Genelindeki Üretimleri (ton) İLLER Sebze ve Ardahan Ağrõ Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzu- Erzin- Gümüş- Hak- Iğdõr Kars Malat- Muş Tun- Van DAB Türkiye Meyveler rum can hane kari ya celi Lahana Marul Ispanak Maydanoz Fasulye Bakla Kavun Karpuz Kabak Hõyar Patlõcan Domates Biber Sarõmsak Soğan Elma Armut Ayva Kayõsõ Zerdali Kiraz Vişne Erik Ceviz Şeftali Badem A.fõstõğõ Kaynak: DİE,

134 Malatya ve Elazõğ illeri kayõsõ üretiminin yüzde 90 õ kurutularak pazara arz edilmektedir. Kurutma konusunda Malatya ilinde geçmişte belli çalõşmalar gerçekleştirilmiştir. Bu ilde 1937 de Kayõsõ Islah İstasyonu kurulmuş ve bu kurumun kayõsõnõn gelişimine önemli olumlu etkileri olmuştur. Ayrõca, kayõsõnõn kurutulmasõ ve kükürtlenmesi konusunda özel sektör tarafõndan bir tesis kurulmuş (1975) ve bu kuruluş, tüccarla üretici adõna rekabete girmiştir. Bu kuruluş, belli bir süre sonra faaliyetlerini durdurmuş, ancak bu kuruluşun alt yapõsõndan istifade edilerek Malatya merkezde bir kayõsõ paketleme tesisi ile Malatya Kayõsõ Birliği ve ihracat amaçlõ Gümrük Müdürlüğü faaliyete geçmiştir. Kayõsõnõn kurutularak pazara sunulmasõndaki en önemli süreçlerden birisi kükürtlemedir. Bugün için kayõsõ kükürtlenmesinde en büyük sorun, kükürtleme odalarõnõn topraktan yapõlmasõ ve fazla miktarda kükürt kullanõmõ ile gereğinden uzun süre kapalõ tutulmalarõndan kaynaklanmaktadõr. Mevcut Gõda Tüzüklerindeki standartlarõn uygulanmasõ bu konudaki darboğazlarõn aşõlmasõnda büyük katkõ sağlayacaktõr. Son zamanlarda kollektörlü kurutma sistemleri denenmiş ise de bu uygulama da fazla pratik bulunmamõştõr. Kuru kayõsõ kükürt oranõ, zaman zaman ihracat da sorun olabilmektedir. Bu konu üzerinde önemle durulmalõdõr. Ceviz, Bölge için önemli bir diğer meyve türüdür. Ağaç başõna verim Türkiye ortalamasõnõn altõndadõr ve bunun en önemli nedeni de yüksek verimli ve kaliteli çeşitlerin noksanlõğõdõr. Ağaç sayõsõ oldukça yüksek olan Bölge ton (1997) ceviz üretimine sahiptir. Bu nedenle gerek Bölge ve gerekse ülkemiz için önemli bir meyve türü olan ceviz için gerekli iyileştirmeler yapõldõğõ takdirde Bölge için önemli katkõlar sağlanacaktõr. Bölge de, ceviz ağaç popülasyonlarõ genelde vadilerde ve su kenarlarõnda yer almaktadõr. Ancak, Tunceli-Pülümür ve Bingöl ün bazõ kesimlerinde kapama ceviz bahçelerine rastlanmaktadõr. Yine Van Gölü çevresinde çok kaliteli ceviz çeşitleri mevcuttur. Bitlis in Adilcevaz ilçesi adõnõ cevizden almaktadõr. Bu yörede ceviz seleksiyonu yapõldõğõ takdirde yüksek verimli ve kaliteli tiplere erişilebilir. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ nca özellikle Hakkari ve Bingöl illerinde uygulanan yabani ağaç aşõlama programlarõ çerçevesinde oluşturulan antepfõstõğõ ağaçlarõ verime yatarak üreticiye gelir getirir düzeye gelmişlerdir. Bingöl ilinde badem yetiştiriciliği bir rezerv üretim alanõ olarak görülmektedir. Bölge genelinde hemen hemen her yerde yetişebilen elma ve armut, yetiştiricilik bakõmõndan üzerinde durulmasõ gereken meyvelerdendir. Fakat bu meyve türleri diğer pek çok meyve türünde olduğu gibi karõşõk olarak yetiştirilmektedir. Değerlendirmeye alõnan illerin toplam elma üretimi ton, armut üretimi ise tondur. Bu üretimler Türkiye toplam elma ve armut üretiminin sõrasõyla yüzde 2,8 ve yüzde 7 sini oluşturmaktadõr. (Tablo ). Bu miktarlar Türkiye genelinden oldukça düşüktür. Yetiştiriciliğin kültürel uygulamalardan uzak ve genelde aşõsõz ağaçlarla yapõlõyor olmasõ düşük verimin önemli nedenlerinden biridir. Elma ve armut yetiştiriciliğinde modern 100

135 meyveciliğin gereği olan bodur yetiştiriciliğin Bölge de yaygõnlaştõrõlmasõ birim alandan alõnan verimi artõracaktõr. Bölge de ürün çeşitliliğini artõrmak bakõmõndan üzümsü meyvelere ayrõ bir önem verilmesi gerekmektedir. Yapõlan çalõşmalarda, Bölge nin en soğuk iklimlerden birine sahip olan Erzurum da dahi ekonomik olarak yetiştiriciliğinin yapõlabileceği görülmüştür. Örneğin çilek gibi meyve türlerinin Bölge de üretiminin artõrõlmasõ faydalõ olacaktõr. Bunun yanõ sõra frenk üzümü, kuşburnu, böğürtlen ve ahududu gibi özellikle işleme sanayiinde kullanõlan meyve türlerinin Bölge de yaygõnlaştõrõlmasõ hem Bölge hem de ülke ekonomisi açõsõndan çok önemlidir. Bölge de bağcõlõğõn eskiden beri yapõldõğõ bilinmektedir. Erzincan ve Elazõğ ilindeki mevcut bağ alanlarõnõn artõrõlmasõ ve Van Gölü Havzasõnda uygun alanlarda üzüm yetiştiriciliğinin yaygõnlaştõrõlmasõ ürün çeşitliliğini artõrmak anlamõnda da oldukça önemlidir. Bölge halen floksera yönünden oldukça temizdir. Bahçeciliğin diğer bir dalõ olan sebzecilik Bölge de ev bahçeleri şeklinde yapõlmaktadõr. Henüz geniş alanlarda yetiştiriciliği yapõlmayan sebze tarõmõna uygun alanlar Bölge içerisinde mevcuttur. Özellikle serin iklim sebzelerinin ekonomik anlamda yetiştirilebileceği yerlerde üretim daha da arttõrõlabilir. Özellikle lahana, kavun, karpuz ve domates gibi sebzeler, Muş, Elazõğ, Malatya, Iğdõr ve Erzincan illerinde rahatlõkla yetiştirilebilecek sebzelerdir. Bölge de özellikle iklimin uygun olduğu yerlerde örtü altõ sebze yetiştiriciliğinin yaygõnlaştõrõlmasõ ile sebze üretiminin artõrõlmasõ sağlanabilir. Bölge sebzeciliği özellikle son turfanda yetiştiricilik anlamõnda da özel bir öneme sahiptir. Halen Bölge de hybrid sebze tohumluğu kullanõmõnõn yaygõn olmamasõ verim değerlerinin düşük seviyede olmasõna etki eden faktörlerden biridir. Uygun yetiştirme teknikleri beraberinde hybrid sebze tohumluğu kullanõmõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ, Bölge nin uygun ekolojiye sahip kesimlerinde sebze yetiştiriciliğini pazara dönük bir yapõya kavuşturacaktõr. Bölge de dut yetiştiriciliği Erzincan (Kemaliye) Elazõğ (Ulukale), Tunceli (Pertek), Malatya (Arapgir) illerinde yapõlmaktadõr. Genellikle çekirdeksiz ve küçük yapõlõ çeşitlerden oluşan üretim kuru dut, pekmez ve pestil olarak değerlendirilmektedir. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ nca uygulanan Erzurum Kõrsal Kalkõnma Projesi kapsamõnda Bölge ye önemli miktarda dut fidanõ temin edilerek üretim teşvik edilmiştir. Kõşlarõ uzun süren Bölge de yetiştirilen ürünlerin depolanmalarõ da önemli bir konudur. Dõş atmosferin soğuk havasõndan faydalanõlarak çok az enerji tüketimi ile ürünlerin depolanabilme olanaklarõ mevcuttur. Nitekim Van da yapõlan muhafaza çalõşmalarõ ile özellikle elma, armut gibi hasadõ Kasõm ayõna kadar uzayan meyve türlerinin dõş ortamdan faydalanõlarak 5-6 ay gibi bir süre depolanabildiği belirlenmiştir. Bölge de uzun süre depolanabilen bu meyve türlerinin üretiminin artõrõlmasõ ile bu tip doğal depolarõn sayõlarõ artõrõlabilir. 101

136 Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Doğu Anadolu Bölgesi nde bulunan 16 ilde arazi kullanõmõnõn dağõlõmõna bakõldõğõnda yüzde 39 luk kõsmõnõn mer alarla kaplõ olduğu görülmektedir (Tablo ). Ürün çeşitlerine göre arazi kullanõmõ incelenirse Bölge de yem bitkilerine ayrõlan toplam alanõn yüzde 7,7 lik bir kõsmõ oluşturduğu anlaşõlmaktadõr(tablo ). Bölge nin adet büyük ve küçük baş hayvan varlõğõnõn yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yõllõk ton olup bunun tonu çayõr-mer a ve yem bitkileri ile samandan karşõlanmakta, tonluk ihtiyaç (yüzde 42,3) ise karşõlanamamaktadõr (Tablo ). Bölge illerinde hayvan varlõğõnõn yüzde 80.9 unun küçük baş hayvanlardan, sõğõr varlõğõnda yüzde 63,2 sinin (1997) yerli õrklardan oluşmasõ hayvan beslenmesinde mer alara bağõmlõlõğõ yüksek tutmaktadõr. Oysa Bölge mer alarõnõn yõllõk kuru ot verimleri yaklaşõk 105 kg/da. olduğundan beslenme yetersizliği ortaya çõkmaktadõr. Mer alar üzerindeki yoğun hayvan baskõsõ, verimin giderek düşmesine, kaba yem açõğõnõn artmasõna ve topografyasõ dağlõk olan bölge arazilerinde şiddetli bir erozyona neden olmaktadõr. Yine yoğun hayvan baskõsõ nedeniyle mer alarõn bitki kompozisyonu, yabani otlar lehine değişmekte ve bunun neticesi olarak da yem kalitesi düşmektedir. Kaba yem ihtiyacõnõn karşõlanmasõnda önemli yer tutan yem bitkileri yetiştiriciliğine Bölge tarõm arazilerinin ancak ha. lõk kõsmõ(yüzde 7,7) ayrõlmaktadõr. Bu miktar Türkiye yem bitkileri ekim alanõnõn yüzde 64 üne tekabül etmekle birlikte hayvancõlõk sektörü gelişmiş ülkelerde yem bitkilerine ayrõlan en az yüzde 25 ekim alanõ olduğu göz önüne alõndõğõnda çok yetersiz kaldõğõ açõktõr (Tablo ). Bölge de yetiştirilen başlõca yem bitkilerini sõrasõyla; yonca ( ha.), korunga ( ha.), ve fiğ ( ha.) teşkil etmekte (Tablo ), silaj yapõmõnda kullanõlan mõsõr, sudan otu gibi bitkiler ile sulu yem olarak kullanõlan hayvan pancarõ ekimi hemen hemen hiç yapõlmamaktadõr. Keza kuru ot üretimi için önemi olan diğer yem bitkileri (Çayõr düğmesi, buğdaygil yem bitkileri vb.) yetiştirilmemektedir. Diğer yandan yetiştiriciliği yapõlan yoncada bölge illerinde kg/da. arasõnda kuru ot verimi oluşmakta olup bu verimler oldukça düşük seviyede kalmaktadõr. Yine korunga ve fiğde de aynõ durum görülmektedir. Bölge nin büyük kõsmõnda yonca kõraç alanlarda yetiştirildiğinden yõlda bir kez biçilmekte, ekonomik ömrünü doldurmuş yonca tesisleri yenilenmemekte, bu yüzden de ot verimleri düşük seviyelerde kalmaktadõr. Bölge illerinde yem bitkilerinin tohumculuğu konusunda ilgili bir kuruluş bulunmamaktadõr. Bölge genelinde bazõ kuruluşlarca, kõsmi olarak tohum ticareti yapõlõyor ise de ihtiyacõ karşõlayacak yeterlilikte değildir. Ayrõca çiftçinin zaman zaman elde ettiği tohumluklar çoğunlukla karõşõk olduğundan, hastalõk ve zararlõlarca özellikle küskütle bulaşmõş durumdadõr. 102

137 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi'nin Bazõ İllerinde Arazi Kullanõmõnõn Dağõlõmõ (ha.) İller Kuru Tarõm* Nadas** Sulu Tarõm* Bağ-Bahçe* Çayõr-Mer'a* Toplam* Yüzde Ağrõ ,3 Ardahan ,2 Bayburt ,8 Bingöl ,1 Bitlis ,3 Elazõğ ,7 Erzincan ,8 Erzurum ,2 G.hane ,4 Hakkari ,0 Iğdõr ,5 Kars ,0 Malatya ,5 Muş ,7 Tunceli ,8 Van Yüzde 18,5 6,0 7,0 1,2 67,2 100,0 100,0 Toplam Kaynak: * Tarõm İl Müdürlükleri (1997); ** DİE, (1996). Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde Üretilen Kaba Yem İhtiyacõ Karşõlama Durumu (Ton/ Yõl. Yüzde ) İller Ç.M.Y. Üretimi İhtiyaç Açõk Karşõlama Oranõ Yüzde Ç.M.Y+ Y.D.B Saman* Açõk Karşõlam a Oranõ Yüzde Ağrõ , ,3 Ardahan , ,3 Bayburt , ,8 Bingöl , ,6 Bitlis ,9 Elazõğ , ,8 Erzincan , ,1 Erzurum , ,1 G.hane , ,0 Hakkari , ,1 Iğdõr , ,9 Kars , ,7 Malatya , ,0 Muş , ,3 Tunceli , ,2 Van , ,7 Toplam , ,7 Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri,1997 ; DİE, 1996 *YBD Saman: Yem bitkileri değerinden saman 103

138 Bölgede yem bitkileri ekim alanlarõnõn yetersizliği yanõnda hasat ve muhafaza esnasõnda büyük kayõplar meydana gelmektedir. Genellikle biçilen ot uzun süre güneş altõnda kurutulmak amacõyla bekletilmekte, taşõma dikkatli yapõlmamakta, ot yõğõnlarõ güneş ve yağõş altõnda kalacak şekilde açõk alanlarda istif edilmektedir. Yukarõda belirtildiği gibi daha çok kõraç alanlarda yetiştirilen yonca geç hasat edilmekte, selülozu fazla ve lezzetliliği düşmüş olan ot saman yapõlarak değerlendirildiğinden hem kayõplar artmakta, hem de hazõm olunabilirliği azalmaktadõr. Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi İllerinde Yem Bitkilerinin Ekim (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) Yonca Korunga Fiğ İller Veri Ekim Üretim m Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum G.hane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van DAB Top DAB Yüzde 47, , , Türkiye* Kaynak: Tarõm il Müdürlükleri, 1997; * DİE, 1996 Bölge nin çayõr-meralarõnda amenajman ilkelerine uygun kullanõm yapõlmamakta, yem bitkileri yetiştiriciliği geleneksel usullerle devam etmektedir. Çiftçilerin mer a amenajmanõ ve õslahõ konusunda, yem bitkileri yetiştiriciliği alanõnda yeterli bilgileri yoktur. Bölge de yem bitkileri ile ilgili darboğazlar; Bölge de tohumluk sorunu mevcut olup, kaliteli hastalõksõz ve karõşõk olmayan tohumlar çiftçiler tarafõndan temin edilemeyip, ekimi yapõlanlar yerel çeşitlerdir. Bölge de mekanizasyon imkanlarõ sõnõrlõ olduğundan, küçük tohumlu yem bitkilerinde iyi bir tohum yatağõ hazõrlanmamaktadõr. Yonca gibi küçük tohumlu bitkileri ekecek 104

139 mibzer bulunmadõğõndan ekimler serpme olarak yapõlmaktadõr. Serpme ekimden dolayõ dekara fazla tohumluk kullanõlmakta, bitkiler arasõ mesafeler ve ekim derinliği ayarlanamamaktadõr. Ekimde; dekara, yoncada 4, korungada 15 kg. tohumluk kullanõlmaktadõr. Yonca ilk yõl koruyucu bitki ile karõşõk ekilmediğinden, birinci yõl verim alõnamamakta ve yabani ot problemi ortaya çõkmaktadõr. Fiğlerde, tahõllarla karõşõk ekim yapõlmadõğõndan yatma meydana gelmekte, biçme zorlaşmakta ve çürüme görülmektedir. Bölge illerinde kullanõlan gübre miktarõ Türkiye ortalamasõna göre az olduğundan yem bitkileri yetiştiriciliğinde de yeterli gübre kullanõmõ görülmemektedir. Yem bitkileri tesislerinde ekim öncesi ve sonrasõ yabancõ ot mücadelesi uygulanmamaktadõr. Küsküt, yoncalõklarda büyük zararlar meydana getirmektedir. Sulama, rastgele ve yetersiz yapõlmaktadõr. Yonca ve korungada, ot için biçim zamanõnda geç kalõndõğõndan yem kalitesi düşmekte ve yoncadan ancak iki biçim alõnmaktadõr. Biçim geleneksel usullerle yapõlmakta, bu nedenle verim ve kalite kayõplarõ meydana gelmektedir. Çok yõllõk yem bitkilerinde biçim yüksekliği dikkate alõnmayõp, biçim çok dipten yapõlmaktadõr. Ekim nöbeti sisteminde herhangi bir planlama yapõlmamaktadõr. Başta yonca hortumlu böceği olmak üzere hastalõk ve zararlõlarla mücadele tedbirleri uygulanmaktadõr. Ot kurutmasõ ve özellikle muhafazasõ, açõk alanda gelişigüzel yapõldõğõndan verim ve kalite kayõplarõ ortaya çõkmaktadõr. Bölge de mer a sorunlarõ; İlkbaharda kar örtüsü kalkar kalkmaz otlatma başlamaktadõr. Otlatma çok erken başladõğõ gibi kasõm ayõ gibi çok geç bir tarihte (kar yağdõğõ zaman) bitirilmektedir. Otlatmada herhangi bir mer a kullanõm prensibine (otlatma kapasitesi, otlatma zamanõ, homojen otlatma ve uygun hayvanla otlatmaya) uyulmamaktadõr. 105

140 Mer alar otlatõlõrken herhangi bir otlatma sistemi uygulanmamaktadõr. Ot verimi düşmüş mer alarda üstten tohumlama veya sun i mera tesisi yapõlmamaktadõr. Mer alarda gübreleme yapõlmamaktadõr. Mer a õslahõ için gerekli olan yonca, korunga, otlak ayrõğõ ve kõlçõksõz brom gibi bitkilerin tohum üretimleri yapõlmamaktadõr. Çok fazla meyilli olup otlatõlmamasõ gereken yerler bile otlatõlmaktadõr. Bölge çayõr alanlarõnõn sorunlarõ; İlkbaharda 15 Nisan a kadar çayõrlar ortak mal gibi otlatõlmakta, bu da çayõra büyük zararlar vermektedir. Ot hasadõ yapõldõktan sonra yine çayõrlar kar yağõncaya kadar gelişigüzel otlatõlmaktadõr. Çayõrlarõn sulanmasõ, sulama esaslarõna uygun yapõlmamaktadõr. Birçok çayõrda ise hiç sulama yapõlmamaktadõr. Verimde önemli artõş yaptõğõ halde, çayõrlarda gübre kullanõlmamaktadõr. Çayõrda biçim, çok geç bir tarihte, yani, otlar sararmaya başladõğõ zaman yapõlmaktadõr. Biçimde anõz yüksekliğine dikkat edilmemektedir ve çok dipten biçilmektedir. Çayõr otlarõnõn kurutulmasõ ve muhafazasõ, geleneksel usullerle yapõldõğõndan, büyük kayõplar meydana gelmektedir. Taban suyu yüksek çayõr alanlarõnda drenaj problemi nedeniyle aşõrõ suya dayanõklõ, ot kalitesi düşük ekşi çayõr otlarõnõn oranõ artmakta; aşõrõ suya dayanõksõz kaliteli bitkilerin oranõ ise azalmaktadõr. Sun i çayõr õslahõ için gerekli çayõr üçgülü, kelp kuyruğu, kõrmõzõ yumak, çayõr salkõmotu ve kõlçõksõz brom gibi bitkilerin tohum üretimi için yetiştiricilikleri de yoktur. Bölge nin ekonomisinde itici güç olarak görülen hayvansal üretimin gelişmesinde çayõr-mer a bitkileri büyük önem arz etmektedir. Çayõr-mer a bitkileri üretimi ile ilgili darboğazlarõn aşõlmasõnda 1998 de uygulamaya giren 4342 Sayõlõ Mer a Kanunu ve 106

141 Mer a Yönetmeliği, Bölge deki çayõr-mer a alanlarõnõn tespiti, tahditi, tahsisi, korunmasõ, õslahõ ve amenajmanõ bakõmõndan önemli bir faktör olarak değerlendirilebilir Genel Değerlendirme Bölge nin genel bir bitkisel üretim durum analizi yapõldõğõ takdirde; ürün kompozisyonunda yer alan bazõ üretim dallarõnõn Bölge nin doğal ve sosyo-ekonomik yapõsõndan kaynaklanan kõsõtlayõcõ faktörler nedeniyle düşük verim düzeyleri ve bunun doğal bir sonucu olarak pazar koşullarõna uygun olmadõğõ görülmektedir. Bu bağlamda bölgenin tahõl üretimi (buğday-arpa) örnek gösterilebilir. Bölge de buğday-arpa üretimi gayet yaygõn ve hatta marjinal alanlarõ kapsayacak bir yoğunlukta olup, bu durum düşük verimlere, doğal mer a alanõ marjinal alanlarda erozyon sorunlarõnõn şiddetlenmesine neden olan bir etkendir. Söz konusu marjinal tahõl üretim alanlarõnõn, doğal mer a alanlarõ olarak değerlendirilmesi Bölge nin erozyon sorununun çözümüne katkõ sağlayacağõ gibi Bölge ekonomisinin itici gücü alan hayvancõlõk sektörünün kaba yem açõğõnõn kapanmasõna da yardõmcõ olacaktõr. Yine, tahõl üretim alanlarõnda uygulanan nadas oranõ, Türkiye geneline göre yüksek olup, Bölge nin ekolojik koşullarõ ve özellikle yağõş değerleri uygun kesimlerinde, nadas alanlarõnõn daraltõlarak ekim nöbetinde nohut ve mercimek üretimine ağõrlõk verilebilir. Bölge nin sulu tarõm alanlarõ kõsõtlõ olup, bu alanlarda hakim olan şekerpancarõ üretimidir. Bölge nin sulu tarõm alanlarõnõn artõrõlmasõ, halen bu alanlarda Türkiye verim ortalamasõnõn üzerinde gerçekleştirilen şeker pancarõ üretimi yanõnda, uygulanan 3 yõllõk şeker pancarõ- tahõl- tahõl ekim nöbetinde, 1 tahõl yõlõnõn fiğ+tahõl, dane mõsõr, silajlõk mõsõr ve sudan otu gibi hayvancõlõk için çok önemli olan yem bitkileri üretimine kaydõrõlmasõ büyük önem taşõmaktadõr. Bölge nin ortalama rakõmõ m. dir. Rakõmõ yüksek yörelerde patateste hastalõk taşõyan afid populasyonunun düşük olmasõ, buralarda virütük yollarla bulaşan hastalõklarõn taşõnmamasõnõ sağlamaktadõr. Bu nedenle rakõmõ yüksek illerimizde tohumluk patates yetiştiriciliği yapõlabilir. Bölge nin Türkiye ortalamasõ üzerinde olan kuru fasulye üretimi de sulu alanlarda ekonomik açõdan potansiyel bir üretim dalõdõr. Bölge nin meyvecilik sektöründe kayõsõ ve ceviz yetiştiriciliğinin ağõrlõklõ olduğu,özellikle kayõsõ üretiminde işleme ve pazarlama konularõnõn göz ardõ edilmemesi öngörülebilir. Bölge nin, belli kesimlerinde kiraz ve vişne yetiştiriciliğinin geliştirilmesi ve bu meyve türlerinden kapama bahçelerin tesisi Bölge için rezerv üretim konularõ olarak görülebilir. Ayrõca, patateste olduğu gibi özellikle virüs kaynaklõ hastalõklarõn afidlerle taşõnmasõnõn daha sõnõrlõ olmasõ nedeniyle yüksek rakõmlõ illerde hastalõksõz çilek fidesi üretimi ekonomik açõdan oldukça önemlidir. Bölge de sebze üretimi daha çok aile tüketimi için yapõlmaktadõr. Bu sektörde ekolojiye uygun yüksek verimli hybrid sebze tohumluklarõn kullanõmõ pazar ekonomisi bakõmõndan kõsõtlõ da olsa bir potansiyel olabilir. Hayvancõlõk, Bölge tarõmõnõn en önemli sektörüdür. Bu sektörün en önemli darboğazlarõndan biri ise, Bölge de görülen kaba yem açõğõ olarak görülmektedir. Bu 107

142 bakõmdan Bölge deki çayõr-mer a kaynaklarõ büyük önem arz etmektedir. Bölgedeki çayõrmer a alanlarõnõn ot verimleri ve kaliteleri düşük olup, bu alanlarõn tespiti, tescili, bakõmõ, geliştirilmesi ve yönetimi konularõnda büyük sorunlar görülmektedir yõlõnda uygulamaya giren yeni Mer a Kanunu ve Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ nõn bu kanunun uygulanmasõndaki etkinliği, sorunlarõn çözümünde bir ümit õşõğõ olacaktõr. Bu kanunun imkanlarõyla yem bitkileri ekim oranõ ve birim alana olan verimi artõrõlabilir. Mer adan sürülüp hububat ekilen ve 2-3 yõl verim alõndõktan sonra ekilen tohumun bile alõnamayarak terk edilen VI. ve VII. sõnõf arazilerde yeniden suni mer a tesisi yapõlabilir. Çayõr ve mer alar õslah edilir ve amenajmana riayet edilirse kaba yem üretimi artar ve bugünkü hayvanlarõn ihtiyacõ yanõnda, daha fazla hayvana da yeterli düzeye çõkõlabilir. Yem bitkileri ekim oranõnõn artmasõ erozyonu önler, toprak yapõlarõnõ ve verimlerini iyileştirir. Böylece kendisinden sonra gelen tahõl ve endüstri bitkilerinin verimi artõrõlmõş olur. Bölge de şeker pancarõ, patates, ayçiçeği, tütün, ceviz ağacõ ile meyve ve sebze işleme sanayiinde elma, vişne, kayõsõ + zerdali ve domates sanayide kullanõlabilecek bitkilerdendir. Bu bitkilerin yetiştirilmesine Bölge ekolojik olarak uygun olduğundan potansiyel mevcuttur. Bu bitkilere ilaveten çilek, frenk üzümü, ahududu, kuşburnu ve böğürtlen de işleme sanayiinde değerlendirilebilecek ürünlerden olup bölgede yetiştiriciliği geliştirilebilir. 108

143 EKLER: Ek.3.2. DAP KAPSAMINDAKİ İLLERİN ÜRÜN ÇEŞİTLİLİĞİNE GÖRE BİTKİSEL ÜRETİM ANALİZİ Ek Ağrõ Ağrõ da işletme bitkisel üretim, işletme sadece hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Ağrõ ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar, Bölge toplamõnõn yüzde 7,9 unu teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 46,2 si yani ü tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 5 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatiflerin 4 ü tarõmsal kalkõnma ve 1 i de pancar ekicileri kooperatifidir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliği nin 850 ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl ( ton) bu depolama miktarõndan daha fazladõr. Ağrõ ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 80 ton potasyum sülfattõr. Ağrõ ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 3,5 i kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday ve yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise yok denecek kadar azdõr. Tahõllar Ağrõ ilinde tarõm arazisinin yüzde 90,3'ü nadas dahil tahõllara ayrõlmõştõr (Tablo ). Buğday ve arpanõn ekim alanlarõ sõrasõyla ve ha., verimleri ise 169 ve 186 kg/da. dõr (Tablo ). Tahõl alanlarõnõn yüzde 99,8'i bu iki üründen oluşmaktadõr. Tablo : Ağrõ İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde) TARLA ARAZİSİ ,8 Tahõllar ,0 Nadas ,3 Endüstri Bitkileri ,3 Yemeklik Tane Baklagiller ,9 Yem Bitkileri ,5 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ 649 0,2 Meyve 58 8,9 Sebze ,1 TOP. TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE,

144 İşlenen alanlarõn büyük çoğunluğunun tahõllara ayrõldõğõ (yüzde 90) Ağrõ da tarõmsal mekanizasyon alet ve ekipmanlarõ Türkiye ortalamasõnõn hemen hemen ¼ ü kadardõr. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 4,8 kat (149 ha.), bir pulluğa 4,4 kat (138,8 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 2,8 kat (194,6 ha.), bir tõrmõğa 4,5 kat (197 ha.) ve bir tahõl mibzerine ise 2,8 kat (213 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Mekanizasyon aletlerinin eksik olmasõ toprak işleme ve tohum yatağõ hazõrlamanõn yetersiz yapõldõğõnõ, tahõl mibzerinin az olmasõ da serpme ekimin yaygõn olduğunu (tahmini yüzde 95 serpme ekim yapõldõğõ sanõlõyor) göstermektedir. Bu durum özellikle arpa tarõmõnda, yüksek ekim sõklõğõna bağlõ olarak (30-35 kg/da.) tohumluk kaybõna neden olmaktadõr. Tablo : Ağrõ İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Merkez Diyadin Doğubeyazõt Eleşkirt Hamur Patnos Taşlõçay Tutak Toplam Kaynak: Ağrõ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde kullanõlan gübre miktarõ ton (Tablo 3.2.7) gibi oldukça az bir miktardõr. Tahõl ekili alanlarõn yüzde 70 i hemen hemen hiç gübrelenmemekte, geri kalan kõsmõ ise yetersiz gübrelenmektedir (Tarõm İl Müdürlüğü). Buğday tarõmõnda yüksek verimli õslah çeşitleri yerine, verim potansiyeli düşük yerel çeşitlerin ekiliş oranõ hayli yüksektir (yaklaşõk yüzde 75). Sertifikalõ tohumluk kullanõmõ buğdayda düşük oranda iken (yaklaşõk yüzde 30), arpada hiç yoktur (Tarõm İl Müdürlüğü). Buğday ve arpanõn tamamõnõn kuru koşullarda yetiştirildiği ilde yabancõ ot mücadelesi hiç yapõlmamaktadõr. Buğdayda ürün kaybõna neden olan sürme hastalõğõna karşõ tohum ilaçlamasõ yoktur. Biçer-döverlerin yöreye geç gelişi ise hasat ve harman işlemlerini geciktirmektedir. Yemeklik Dane Baklagiller İlde dane baklagillerden yaygõn olarak nohut yetiştirilmektedir (Tablo ). Bunu mercimek takip etmekte (658 ha.), fasulye yetiştirilmemektedir. Nohut ve mercimek verimleri ülke ortalamasõndan yüksek olmakla birlikte uygun tedbirlerle verimlerin yüzde 50 oranõnda artõrõlmasõ mümkündür. İlde yõllõk toplam yağõş 530 mm. olmasõna rağmen ha. 110

145 alanda nadas uygulanmaktadõr. Nohut ve mercimeğin sokulmasõyla ildeki bu nadas alanlarõ daraltõlõp daha fazla bakliyat üretilebilir. İldeki bu bitkilerin genel problemleri şunlardõr; ilde halen antraknoza hassas yerli nohut popülasyonlarõ yetiştirilmekte ve hastalõğa dayanõklõ tescilli çeşitler henüz kullanõlmamaktadõr. Tohum ilaçlama, ekim yöntemleri, gübreleme, yabancõ ot mücadelesi, hastalõk ve zararlõlarla mücadele gibi modern tarõm teknikleri uygulanmamaktadõr. İlde verimi sõnõrlayan en önemli etkenler ise, ekimin geç ve serpme ekimle yapõlmasõ ve az oranda tohum kullanõlmasõdõr. İlde tohum ilaçlamasõ elle yapõlmakta olup, kimyasallarla yabancõ ot mücadelesi ise yapõlmamaktadõr. Hasat ve harmanda mekanizasyon yoktur., Tablo : Ağrõ İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Nohut Mercimek (Yeşil) Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Ekim Üretim Merkez , , Diyadin 16 17, , Doğubeyazõt Eleşkirt , , Hamur , , Patnos , , Taşlõçay , , Tutak , , Toplam , , Kaynak: Ağrõ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 *Ek.3.2. de referansõ verilen Tablo numaralarõ, Mevcut Durum Ön Raporundaki ilgili tablo numaralarõnõn aynõdõr. İlde mercimek olarak daha çok yeşil mercimek (popülasyonu halinde) yetiştirilmektedir. Tescilli çeşitler kullanõlmamaktadõr. Ürün değişken ve kalite düşük olmaktadõr. Endüstri Bitkileri Ağrõ ilinde tarla tarõmõ alanlarõ içerisinde endüstri bitkilerinin ekim alanõnõn oranõ yüzde 2,3 tür (Tablo ). Bu ilde endüstri bitkilerinden şeker pancarõ ve patates yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Şeker pancarõnõn ekim alanõ ha., üretimi ton ve verim ise kg/da. dõr (Tablo ). Şeker pancarõnõn verimi Türkiye ortalamasõnõn (3.921 kg/da.) altõndadõr. Bu bitkinin yetiştiriciliği Şeker Şirketi kontrolunda yapõldõğõndan dolayõ ilin, bu bitkinin yetiştiriciliği ile ilgili problemleri bulunmamaktadõr. Sadece şeker pancarõ yetiştiricisine verilen avans ve pancar bedellerinin zamanõnda ödenmemesi problem oluşturmaktadõr. İldeki patates dikim alanõ 773 ha., üretimi ton ve verimi kg/da. olup (Tablo ), Türkiye ortalamasõndan oldukça düşüktür. Verimin Türkiye ortalamasõndan düşük olmasõ; yetiştiricilikte karşõlaşõlan problemlerden kaynaklanmaktadõr. İlde toprak işleme alet ve ekipmanõnõn yetersiz olduğunu, bunun yanõnda hiçbir 111

146 patates ekim ve hasat makinesinin ilde olmadõğõ tespit edilmiştir (DİE, 1996). Bu durum ilde patatesin traktör pulluklarõ ile çekilen karõklara ekildiği ve üzeri uygun olmayan şartlarda örtüldüğü, böylece optimum bir çõkõşõn olmadõğõ, ekili alanlarõn yer yer boş kaldõğõnõ gösterir. Hasadõn da aynõ şekilde yapõldõğõ, dolayõsõyla hasat sõrasõnda kayõplarõn da yüksek olmasõ ile verim düşmektedir. Tablo : Ağrõ İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Pancar Patates Ayçiçeği Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Diyadin Doğubeyazõt Eleşkirt Hamur Patnos Taşlõçay Tutak Toplam Kaynak: Ağrõ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Ağrõ ilinde kullanõlan toplam gübre miktarõ ton (Tablo 3.2.7) gibi oldukça az bir miktardõr. Bu miktar gübre, Ağrõ da yetiştirilen tüm ürünler için gübrelemenin optimum oranlarda yapõlmadõğõnõ göstermektedir. İlde gübrelemenin yanõnda hastalõk ve zararlõlarla mücadele edilmemesi, verimi olumsuz şekilde etkilemektedir (Tarõm İl Müdürlüğü). Ayrõca yöre için uygun patates çeşitlerinin yetiştirilmemesi, patates yetiştiriciliği yönünden gerek patates yetiştiricileri ve gerekse teknik elemanlarõn yetersiz oluşu, sulamanõn noksanlõğõ, ilde sertifikalõ tohumluğun kullanõlmamasõ, ayrõca, verimin düşüklüğü yanõnda patates yetiştiricileri arasõnda bir örgütlenmenin olmamasõ, ilde modern patates depolarõnõn bulunmamasõ, girdilerin pahalõ olmasõ ve bu girdilerin belirli bir kõsmõnõn devlet tarafõndan desteklenmemesi gibi nedenlerden dolayõ ilde patates tarõmõ geniş alanlarda yapõlmamaktadõr (Tarõm İl Müdürlüğü). Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Nadas, tarõm alanlarõnõn belirli bir süre boş bõrakõlarak üretim yapõlmamasõdõr. Bir veya iki yõl, tarladan herhangi bir ürün alõnmadõğõ gibi tarla üzerinde bitki gelişmesine izin verilmeyerek erozyona müsait halde bekletilmektedir. Genellikle nadasa bõrakma sebebi toprakta besin elementi ve özellikle de nem birikmesini sağlamaktõr. Nadas alanlarõ tahõl üretimine ayrõlan, sulamanõn yapõlamadõğõ arazilerde yer almaktadõrlar. Ağrõ ilinde toplam ha. nadas alanõ mevcuttur. Bu alan ha. olan tarla arazisinin yüzde 30,3 üne denk gelmektedir (Tablo ). Ağrõ da nadasa bõrakõlan arazi miktarõ Türkiye ve Bölge ortalamasõnõn oldukça üzerindedir. 112

147 Doğu Anadolu nun genelinde olduğu gibi Ağrõ da da ekolojik yapõ birçok ürün grubunun sağlõklõ olarak yetiştirilmesine uygun değildir. Bu nedenle Bölge tarõmõna en uygun bitki gruplarõndan birisi yem bitkileridir. Yazlarõ kurak, kõşlarõ ise soğuk geçen ve toprak verimliliğinin yetersiz olduğu Bölge arazilerinde yetiştirilen yem bitkileri en karlõ üretim dallarõndan birisini oluşturmaktadõr. Nitekim yöre halkõnõn en önemli geçim kaynağõnõn hayvancõlõk olduğu da düşünülürse yem bitkileri yetiştiriciliğinin bu Bölge için ne kadar önemli olduğu net olarak ortaya çõkmaktadõr. Dejenere olmuş mer alar üzerindeki otlatma baskõsõnõn hafiflemesi ve uzun, karlõ geçen kõş aylarõnda hayvan besleme için gerekli olan kaba yemin sağlanmasõ için yem bitkileri tarõmõna önem verilmelidir. Bütün bunlara rağmen Ağrõ da tarla arazileri içinde yem bitkilerine ayrõlan pay yüzde 5,5 ( ha.) gibi yetersiz bir orandadõr. Nadas uygulamasõnõn zorunlu olduğu tahõl ekim alanlarõ ise tarla arazisinin yüzde 90,3 ünü oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu durum tarõm arazilerinde verimsizlik, nadas ve erozyon; hayvancõlõkta ise yetersiz besleme gibi çarpõklõklarõ ortaya çõkarmaktadõr. Ağrõ da mevcut çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ vardõr (Tablo ). Oysa ilde üretilen kaba yem tondur. Bu durumda ildeki hayvanlarõn yõllõk sadece yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yüzde 45,3 oranõnda karşõlanabilmektedir. Buna karşõlõk çayõr ve mer alar aşõrõ derecede dejenere olmuş ve tarõm arazilerinde yem bitkileri ekim alanõ çok düşük seviyelerde kalmõştõr. Hayvan yetiştiricileri uzun geçen kõş aylarõnda hayvanlarõna gerekli kaba yemi sağlayamamakta, silaj gibi çok değerli bir yem tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Bunun için hayvanlar kõş döneminde yem değeri çok düşük olan saman gibi tarla bitkileri artõklarõ ile beslenmekte ve çayõr-mer alar usulsüz olarak kullanõlmaktadõr. Tablo : Ağrõ İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İlçeler Kültür Sõğõr Melez Sõğõr Yerli Sõğõr Koyun+Keçi At Eşek Manda Toplam Merkez Diyadin D.bayazõt Eleşkirt Hamur Patnos Taşlõçay Tutak Toplam Kaynak: Ağrõ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Ağrõ da yem bitkilerinin en önemli dar boğazlarõndan birisi tohumluk problemidir. İlde özellikle yonca ve korungada standartlara uygun tohum üretimi hemen hemen hiç yok denecek kadar azdõr. Tohumluk sorunu çözülmeden yem bitkileri ekiminin yaygõnlaşmasõ beklenemez. Bunun yanõnda yem bitkileri tarõmõ artõrõlõrken mevcut türlerin yanõnda yeni türlerin de Bölge tarõmõnõn hizmetine girme zamanõ gelmiştir. Bütün dünyada üzerinde õsrarla durulan buğdaygil yem bitkileri Bölge nin acil ihtiyaçlarõndandõr. 113

148 Ağrõ da ha. yonca, ha. korunga ve 991 ha. alanda fiğ ekimi yapõlmaktadõr. Bu yem bitkileri ekimi yetersiz olduğu gibi yem bitkileri ekim alanlarõnda verim düşüklüğü de göze çarpmaktadõr. Örneğin ilde ekilen yoncanõn dekara verimi 637 kg. korunganõn 222 kg. ve fiğin 116 kg. dõr (Tablo ). Bu düşüklüğün sebepleri büyük oranda yetiştiricilik tekniklerinin yetersizliğindendir. İldeki yem bitkileri ile ilgili darboğazlar; Bölge de yem bitkileri için kaliteli tohumluk üretimi çok az, küçük tohumlu yem bitkilerinde iyi bir tohum yatağõ hazõrlanmamakta, yonca gibi küçük tohumlu bitkileri ekecek mibzer bulunmadõğõndan ekimler serpme olarak yapõlmakta, serpme ekimden dolayõ dekara fazla tohumluk kullanõlmakta, bitkiler arasõ mesafeler ve ekim derinliği ayarlanamamakta, yonca ilk yõl koruyucu bitki ile karõşõk ekilmediğinden birinci yõl verim alõnamamakta ve yabancõ ot problemi ortaya çõkmakta, fiğlerde tahõllarla karõşõk ekim yapõlmadõğõndan yatma meydana gelmekte, biçim zorlaşmakta ve çürüme görülmekte, yem bitkileri yetiştiriciliğinde gübreleme yapõlmamakta, yem bitkileri tesislerinde ekim öncesi ve sonrasõ yabancõ ot mücadelesi uygulanmamaktadõr. Küsküt, yoncalõklarda büyük zararlar meydana getirmekte, sulama rasgele ve yetersiz yapõlmaktadõr. Biçim geleneksel usullerle yapõlmakta, bu nedenle verim ve kalite kayõplarõ meydana gelmektedir. Çok yõllõk yem bitkilerinde biçim yüksekliği dikkate alõnmayõp, çok dipten biçim yapõlmaktadõr. Başta yonca hortumlu böceği olmak üzere hastalõk ve zararlõlarla mücadele tedbirleri uygulanmamaktadõr. Tablo : Ağrõ İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Yonca Korunga Fiğ (tane) Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez ,0 130 Diyadin ,5 100 Doğubeyazõt ,9 100 Eleşkirt ,5 120 Hamur ,4 110 Patnos ,0 120 Taşlõçay ,2 110 Tutak ,8 100 Toplam ,3 116 Kaynak: Ağrõ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Ağrõ ilinde ha. olan mer alar zayõflamõş, dejenere olmuş ve verimleri 50 kg/da. civarõna düşmüştür. İlkbaharda kar kalkar kalkmaz otlatma başlamakta ve otlatma çok erken başladõğõ gibi kasõm ayõ gibi çok geç bir tarihte (kar yağdõğõ zaman) bitirilmekte, çok fazla meyilli olup otlatõlmamasõ gereken yerler bile otlatõlmaktadõr. Bu da mer alarda verim düşüklüğüne sebep olmaktadõr. Otlatmada herhangi bir mer a kullanõm prensibine (otlatma kapasitesi, otlatma zamanõ, homojen otlatma ve uygun hayvanla otlatma) uyulmamaktadõr. Ot verimi düşmüş mer alarda üstten tohumlama veya suni mera tesisi yapõlmazken, ayrõca mer alarda gübreleme de yapõlmamaktadõr. Ağrõ da ha. olan çayõrlardan da çok düşük verim alõnmaktadõr. İldeki çayõr alanlarõnõn verimleri dekara 200 kg. civarõnda olup, bu otun kalitesi de düşüktür. Bunun 114

149 sebepleri şunlardõr; İlkbaharda 15 Nisan a kadar çayõrlar otlatõlmakta, bu da çayõra büyük zararlar vermektedir. Ot hasadõ yapõldõktan sonra yine çayõrlar kar yağõncaya kadar rastgele otlatõlmaktadõr. Çayõrlarõn sulanmasõ, sulama esaslarõna uygun yapõlmamaktadõr. Birçok çayõrda da sulama yapõlmazken, verimde önemli artõş yaptõğõ halde çayõrlarda gübre de kullanõlmamaktadõr. Çayõrda biçim çok geç bir tarihte ve çok dipten yapõlmaktadõr. Taban suyu yüksek çayõrlarda drenaj yapõlmadõğõndan aşõrõ suya dayanõklõ, ot kalitesi düşük ekşi çayõr otlarõnõn oranõ artmakta; aşõrõ suya dayanõksõz kaliteli bitkilerin oranõ ise azalmaktadõr Çayõr otlarõnõn kurutulmasõ ve muhafazasõ geleneksel usullerle yapõldõğõndan büyük kayõplar meydana gelmektedir. Bahçe Bitkileri Bölge deki iller içerisinde karasal iklimin en fazla hakim olduğu il Ağrõ ilidir. Rakõm oldukça yüksek olup, kõşlarõ çok soğuk geçtiğinden meyve yetiştiriciliği gelişmemiştir. İlde meyve yetiştiriciliği hemen hiç yapõlmamakta olup, çok sõnõrlõ alanlarda elma ve vişne gibi soğuğa dayanõklõ türlerle kurulu bahçeler bulunmaktadõr. En büyük problem ilde meyve yetiştiriciliğinin bilinmemesi ve yapõlmamasõdõr (Tablo ). Ağrõ ili sebze üretimi düşük düzeydedir. Ağrõ ilinde üretimi yapõlan sebze miktarõ il ihtiyacõnõn ancak küçük bir kõsmõnõ karşõlayacak miktardadõr. İlin sebzecilik problemlerini şu şekilde sõralamak mümkündür: İlde sebze ekim alanõ ve üretim miktarõ çok düşük düzeyde (Tablo ) olup sebze çeşitleri sayõsõ da oldukça sõnõrlõdõr. Bu durum ise, ilde sebze ekiminin yaygõnlaşmadõğõnõ göstermektedir. İlde üretilen sebzelerin büyük çoğunluğu sõcak iklim sebzeleridir (domates, fasulye, kabak, kavun, karpuz, hõyar). Serin iklim sebzelerinden sadece lahana, turp ve soğan üretimi mevcut olup, diğer türlerin üretimi sõnõrlõ kalmõştõr. Oysa vejetasyon periyodu kõsa olan diğer serin iklim sebzeleri üretilebilir. Bu özelliğin bilinmemesi büyük bir problemdir. İlde sebze üretiminde önemli problemlerden bir diğeri de tohumluk teminidir. Üreticiler genelde menşei belli olmayan tohumluk kullanmaktadõrlar. Örneğin çiftçi, yabancõ döllenme gösteren lahana gibi sebzelerden tohumu kendisi almaktadõr. Bu nedenle üretimi yapõlan lahanalar sertifikalõ bir çeşitten ziyade populasyon niteliği taşõmakta, bu durum ise verimi ve standardizasyonu olumsuz yönde etkilemektedir. İlde sertifikalõ tohum bayisi bulunmamasõ büyük bir eksikliktir. İlde üretimi yapõlan sebzelerde yetersiz ve bilinçsiz bir gübreleme yapõlmaktadõr. Özellikle çiftlik gübresi kullanõmõ hemen hemen bulunmamaktadõr. Oysa sebzelerin büyük çoğunluğu çiftlik gübresini isteyen türlerdir. Hayvancõlõğõn yaygõn olduğu bölgelerde çiftlik gübresini üretimde kullanmamak büyük ekonomik kayõptõr. Bunun yanõnda ticari gübre kullanõmõ bilinçsiz bir şekilde yapõlmaktadõr. Özellikle potasyumlu gübre hiç kullanõlmamaktadõr. Oysa sebzeler topraktan yüksek oranda besin kaldõrmaktadõr. Bu nedenle, düzenli bir gübreleme programõnõn yapõlmasõ gereklidir. Ağrõ ilinde yapõlan sebze üretiminde verim (kg/da.) düşüktür. Bu da, sebze üretiminde yukarõdaki problemlerin haricinde kültürel işlemlerin de bilinmediğini ortaya çõkarmaktadõr. İlde yapõlan üretimde genelde geleneksel metotlar kullanõlmaktadõr. Sebze üretiminde hastalõk ve zararlõ problemleri mevcuttur. Üretim esnasõnda yeterli bir ilaçlõ mücadele yapõlmamaktadõr. Örneğin; fasulyede antraknoz, kavun ve karpuzda yalancõ mildiyö, lahanada lahana kelebeği önemli problemler oluşturmakta, üreticilerin ancak yüzde 20 lik bir kõsmõ bu hastalõk ve zararlõlarla mücadele etmektedir. İlde bazõ ilaç 115

150 bayileri bulunmakla birlikte yeterli düzeyde değildir. İlaç bayilerinin yetersiz oluşu, üreticilerin zamanõnda ilaç temin edememesine ve gerekli mücadeleyi yapamamalarõna neden olmaktadõr. İlde yapõlan üretim aile veya karõşõk sebzecilik olduğu için pazarlamada da bazõ problemler yaşanmaktadõr. İlde üretilen ürünün hale girişi oldukça düşük düzeydedir. Üreticiler genelde ürünlerini hale girmeden manav ve pazarcõlara satmaktadõr. Bu hem ülke ekonomisi açõsõndan, hem de fiyat istikrarõ bakõmõndan olumsuz bir durumdur. İlde soğuk hava deposu bulunmamaktadõr. Soğuk hava deposunun bulunmamasõ lahana gibi muhafaza imkanõ bulunan sebze türlerinin bile muhafaza edilmemesine sebep olmaktadõr. Bunun haricinde ilde muhafaza metotlarõ bilinmemekte, bu nedenle hasat zamanõ ürün fiyatlarõ oldukça düşük olmaktadõr. 116

151 Tablo : Ağrõ İlinde Toplam Meyve Ağacõ Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu İlçeler Elma Armut Kiraz Vişne Erik MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim Merkez Diyadin D.Beyazõt , ,5 15 Eleşkirt 380 7, , , Hamur , , , Patnos , , , ,6 15 Taşlõçay 230 4, , , ,8 15 Tutak , , , , ,2 15 Toplam , , , ,1 Kaynak: Ağrõ Tarõm İl Müdürlüğü,

152 Tablo : Ağrõ İlinde Sebze Ekim Alanõ (ha.), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/da.) Durumu İlçeler Domates Fasulye Soğan Lahana Kabak (Sakõz) Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Diyadin D.Beyazõt Eleşkirt Hamur Patnos Taşlõçay Tutak Toplam İlçeler Turp Kavun Karpuz Hõyar Havuç Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Diyadin D.Beyazõt Eleşkirt Hamur Patnos Taşlõçay Tutak Toplam Kaynak: Ağrõ Tarõm İl Müdürlüğü,

153 Ek Ardahan Ardahan da 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 2,2 sini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 94,9 u yani i tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 15 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma ve su ürünleri kooperatifleri. İlde Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin ton tahõl deposu mevcuttur. Ardahan ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu ve fosforlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla; ton amonyum sülfat ve ton TSP dõr. Ardahan ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 7,9 u kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise yok denecek kadar azdõr. Tahõllar Ardahan ilinde nadas dahil tahõllarõn tarõm arazileri içindeki payõ, son derece yüksektir (yüzde 90,4, Tablo ). Bölge deki diğer illerin aksine Ardahan da arpanõn aldõğõ pay (yüzde 58) buğdaya (yüzde 41) göre daha fazla olup; bu iki ürünün il ortalamasõ verimleri sõrasõyla 112 ve 128 kg/da. dõr (Tablo ). Tablo : Ardahan İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde) TARLA ARAZİSİ ,3 Tahõllar ,4 Nadas ,0 Endüstri Bitkileri 801 0,9 Yemeklik Dane Baklagiller 150 0,1 Yem Bitkileri ,6 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ 586 0,7 Meyve ,5 Sebze 44 7,5 TOP. TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE,

154 Tablo : Ardahan İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Merkez Çõldõr Damal Göle Hanak Posof Toplam Kaynak: Ardahan Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tahõllara ayrõlan alanlarõn toplam işlenen alan içerisinde aldõğõ payõn yüzde 90 õ geçtiği Ardahan da, tarõmsal mekanizasyon alet ve ekipmanlarõ bakõmõndan Türkiye ortalamasõna göre, tahõl mibzeri hariç, yeterli görünmektedir. Ardahan ilinde bir traktöre 31,2 ha., bir pulluğa 31,4 ha. ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr. Bu miktarlar Türkiye ortalamasõna (31,2 ve 31,7 ha.) çok yakõndõr. Bir tõrmõğa düşen alanõn ise Türkiye ortalamasõnõn (44 ha.) yaklaşõk yüzde 40 õ olduğu bulunmuştur. Bir toprak frezesi veya kültivatöre, Türkiye ortalamasõna göre, 2,3 kat (162 ha.), bir tahõl mibzerine ise 312 kat ( ha.) gibi oldukça yüksek ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Tahõl mibzeri sayõsõnõn bu kadar az olmasõ ilde tahõl ekiminin tamamõna yakõnõnõn serpme olarak yapõldõğõnõ göstermektedir. Nadas yõlõnda ilk toprak işlemenin ilkbaharda yer yer Haziran ayõna kadar geciktirilmesi, tarlanõn otlanma durumuna göre ikileme ve üçleme gibi yüzeysel işlemelerin hiç uygulanmamasõ iyi bir tohum yatağõ hazõrlõğõnõ engellemekte ve nadastan beklenen faydayõ azaltmaktadõr. Ardahan ilinde kullanõlan gübre miktarõnõn ton (Tablo 3.2.7) gibi oldukça az bir miktarda olmasõ, diğer ürünler gibi, tahõllarõn da çok az gübrelendiği veya hiç gübrelenmediğini göstermektedir (Tarõm İl Müdürlüğü). Buğday ve arpanõn daha yazlõk olarak ekildiği ilde, kaliteli tohumluk kullanõm oranõ da çok düşüktür (yüzde 5). Buğdayda sürme hastalõğõna karşõ ilaçlõ mücadelenin yapõlmadõğõ ilde, yabancõ ot mücadelesi de yapõlmamaktadõr (Tarõm İl Müdürlüğü). Yemeklik Dane Baklagiller İlde kayda değer oranda yemeklik dane baklagil yetiştirilmemektedir (Tablo ). Ancak il yõllõk yağõş toplamõnõn 520 mm. civarõnda olmasõ ve zengin toprak yapõsõna sahip olmasõ nedeniyle nohut tarõmõna elverişlidir. Gerek ha. tahõl alanlarõnda münavebeye girmek suretiyle ve gerekse ha. nadas alanlarõna girmek suretiyle nohut ekimi ve üretimi artõrõlabilir. 120

155 Tablo : Ardahan İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Nohut Mercimek (Yeşil) Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Göle Hanak Posof Damal Çõldõr Toplam Kaynak: Ardahan Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Endüstri Bitkileri Bu ilimizde endüstri bitkilerinin ekim alanõ tarla tarõmõ içindeki oranõ yüzde 0,9 olup, sadece patates yetiştiriciliği yapõlmaktadõr (Tablo ve ). Patatesin dikim alanõ 801 ha., üretimi ton ve verimi ise kg/da. dõr. Ardahan ilinde patates verimi çok düşük olup, ülkemizdeki patates veriminin yarõsõ kadardõr. Tablo : Ardahan İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Pancar Patates Ayçiçeği Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Göle Hanak Posof Damal Çõldõr Toplam Kaynak: Ardahan Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bu ilimizde patates veriminin bu kadar düşük olmasõnõn birçok nedeni bulunmaktadõr. Bu nedenler şunlardõr: Ardahan da, toprak işleme ve tohumluk yatağõ hazõrlamak için gerekli tarõmsal alet ve ekipmanlarõn Türkiye ortalamasõna göre yeterli olduğu, ekim ve hasat için gerekli olan makinelerin ise ilde olmadõğõ tespit edilmiştir. Bu durum verimi önemli derecede düşürür, yetişme sezonunun kõsa olmasõ nedeniyle ilde erken olgunlaşan patates çeşitleri kullanõlmasõ gerekirken uzun yetişme periyoduna ihtiyaç gösteren çeşitlerin kullanõlmasõ verim düşüşüne neden olmaktadõr. İlde patates için gerekli optimum sulama sayõsõnõn ve miktarõnõn uygulanmamasõ, yöre yetiştiricilerinin patates tarõmõ için teknik bilgilerinin yetersiz olmasõ ve eski aletlerle patates yetiştiriciliğinin yapõlmasõ, tohumluk temininde güçlüklerin çekilmesi ve sertifikalõ tohumluk kullanõlmamasõ, patatesin ihtiyacõ oranõnda ve zamanõnda gübrelenmemesi, hastalõk ve zararlõlarla zamanõnda mücadele edilmemesi verim düşüklüğüne neden olmaktadõr. İlde 121

156 modern depolarõn bulunmamasõ ve toprak kuyularda patatesin muhafaza edilmesi dolayõsõ ile zayiatõn yüzde 20 nin üzerinde olmasõ patates tarõmõna ilgiyi zayõflatmaktadõr. Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Ardahan ilinde toplam ha. nadas alanõ mevcuttur. Bu alan, ha. olan tarla arazisinin yüzde 9,0 una denk gelmektedir (Tablo ). Ardahan da nadasa bõrakõlan arazi miktarõ Türkiye ve Bölge ortalamasõndan düşük olmakla birlikte tarõmsal bir sorun oluşturmaktadõr. Doğu Anadolu nun genelinde olduğu gibi Ardahan da da ekolojik yapõ birçok ürün grubunun sağlõklõ olarak yetiştirilmesine uygun değildir. Bu nedenle Bölge tarõmõna en uygun bitki gruplarõndan birisi yem bitkileridir. Yazlarõ kurak, kõşlarõ ise soğuk geçen ve toprak verimliliğinin yetersiz olduğu Bölge arazilerinde yetiştirilen yem bitkileri en kârlõ üretim dallarõndan birisini oluşturmaktadõr. Nitekim yöre halkõnõn en önemli geçim kaynağõnõn hayvancõlõk olduğu da düşünülürse yem bitkileri yetiştiriciliğinin bu Bölge için ne kadar önemli olduğu net olarak ortaya çõkmaktadõr. Dejenere olmuş mer alar üzerindeki otlatma baskõsõnõn hafiflemesi ve uzun, karlõ geçen kõş aylarõnda hayvan besleme için gerekli olan kaba yemin sağlanmasõ için yem bitkileri tarõmõna önem verilmelidir. Bütün bunlara rağmen Ardahan da tarla arazileri içinde yem bitkilerine ayrõlan pay yüzde 8,6 (7.600 ha.) gibi yetersiz bir orandadõr. Buna rağmen nadasa bõrakmayõ zorunlu kõlan tahõl ekim alanlarõ ise tarla arazisinin yüzde 90,4 ünü oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu durum tarõm arazilerinde verimsizlik, nadas ve erozyon; hayvancõlõkta ise yetersiz besleme gibi çarpõklõklarõ ortaya çõkarmaktadõr. Ardahan da mevcut çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton kaba yem ihtiyacõ vardõr (Tablo ). Oysa ilde üretilen kaba yem tondur (Tablo ). Bu durumda ildeki hayvanlarõn yõllõk sadece yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yüzde 69,5 oranõnda karşõlanabilmektedir. Buna karşõlõk çayõr ve mer alar aşõrõ derecede dejenere olmuş ve tarõm arazilerinde yem bitkileri ekim alanõ çok düşük seviyelerde kalmõştõr. Hayvan yetiştiricileri uzun geçen kõş aylarõnda hayvanlarõna gerekli kaba yemi sağlayamamakta, silaj gibi çok değerli bir yem tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Bunun için hayvanlar kõş döneminde yem değeri çok düşük olan saman gibi tarla bitkileri artõklarõ ile beslenmekte ve çayõr-mer alar usulsüz olarak kullanõlmaktadõr. Tablo : Ardahan İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İlçeler Kültür Sõğõr Melez Sõğõr Yerli Sõğõr Koyun+Keçi At Eşek Manda Toplam Merkez Çõldõr Damal Göle Hanak Posof Toplam Kaynak: Ardahan Tarõm İl Müdürlüğü,

157 Ardahan da yem bitkilerinin en önemli dar boğazlarõndan birisi tohumluk problemidir. İlde özellikle yonca ve korungada standartlara uygun tohum üretimi hemen hemen yok denecek kadar azdõr. Tohumluk sorunu çözülmeden yem bitkileri ekiminin yaygõnlaşmasõ beklenemez. Bunun yanõnda yem bitkileri tarõmõ artõrõlõrken mevcut türlerin yanõnda yeni türlerin de Bölge tarõmõnõn hizmetine girme zamanõ gelmiştir. Bütün dünyada üzerinde õsrarla durulan buğdaygil yem bitkileri Bölge nin acil ihtiyaçlarõndandõr. Ardahan da 64 ha. Yonca, ha. korunga ve ha. fiğ ekimi yapõlmaktadõr. Bu yem bitkileri ekimi yetersiz olduğu gibi yem bitkileri ekim alanlarõnda verim düşüklüğü de göze çarpmaktadõr. Örneğin ilde ekilen yoncanõn dekara verimi 366 kg., korunganõn 222 kg. ve fiğin 200 kg. dõr (Tablo ). Bu düşüklüğün sebepleri büyük oranda yetiştiricilik tekniklerinin yetersizliğindendir. İldeki yem bitkileri ile ilgili darboğazlar; Bölgede ki diğer iller gibidir. Tablo : Ardahan İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Çõldõr Damal Göle Hanak Posof Toplam Kaynak: Ardahan Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bahçe Bitkileri Ardahan ilinde yapõlan incelemede dikkate değer bir sebze üretiminin olmadõğõ tespit edilmiştir. Aile ihtiyacõnõ karşõlamaya yönelik bir üretim yapõlmaktadõr, ticari anlamda bir sebze üretimi bulunmamaktadõr. Bu ilde sebze üretimi en azõndan ilin ihtiyacõnõ karşõlayacak seviyeye getirilmeye çalõşõlmalõdõr. Doğu Anadolu nun en kuzeyinde bulunan Ardahan ilinin bazõ ilçelerinde Karadeniz ikliminin etkisi vardõr. İldeki meyve yetiştiriciliği genellikle bu iklim karakterine sahip ilçelerle Gürcistan ve Ermenistan sõnõrõndaki ilçelerde yapõlmaktadõr. İldeki meyve yetiştiriciliği ile ilgili problemleri şu şekilde sõralayabiliriz: İlin bazõ bölümlerinin iklim özellikleri meyve yetiştiriciliğine uygun olmasõna rağmen, ildeki meyve üretimi çok az olup, ilin ihtiyacõnõ karşõlamaktan çok uzaktõr (Tablo ). İldeki kurulu bahçeler genellikle koleksiyon bahçesi şeklinde olup, kapama bahçe yok denecek kadar azdõr. Mevcut çeşitler genellikle mahalli çeşitler olup, standart çeşit oranõ oldukça düşüktür. Buna bağlõ olarak elde edilen ürünler kalitesiz ve albenisi yoktur. Yörede kültürel tedbirler yeterince uygulanmamaktadõr. İldeki en büyük problem meyveciliğin yeterince bilinmemesidir. İlde yeni kurulacak bahçeler için fidan temini büyük problemdir. 123

158 Tablo : Ardahan İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS), Üretim (ton )ve Verim (kg/ağaç) Durumu İlçeler Elma Armut Erik MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Göle Hanak Posof Damal Çõldõr ,5 25 Toplam ,5 İlçeler Ayva Kiraz Şeftali MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Göle Hanak Posof Damal Çõldõr , Toplam , İlçeler Vişne Ceviz --- MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Göle Hanak Posof 700 3, Damal Çõldõr , Toplam , Kaynak: Ardahan Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Ek Bayburt Bayburt ta işletme bitkisel üretim, ve işletme hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Bayburt ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 1,7 sini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 55,2 si yani u tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 11 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatiflerin 10 u tarõmsal kalkõnma ve 4 ü sulama kooperatifidir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton, Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl (4.265 ton) bu depolama miktarõndan daha azdõr. Bayburt ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 15 ton potasyum sülfattõr. Bayburt ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ 4061 ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 17,3 ü kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday, arpa 124

159 ve yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise yok denecek kadar azdõr. Tahõllar Bayburt ilinde nadas alanlarõ ile birlikte tahõllarõn tarõm alanlarõ içerisindeki payõ yüzde 71,5'dir (Tablo ). Toplam ha. olan tahõl alanlarõnõn yüzde 59'u buğday, yüzde 32'si arpaya ayrõlmõş olup, buğday ve arpanõn il ortalamasõ verimleri sõrasõyla 160 ve 175 kg/da. dõr. Tablo : Bayburt İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,8 Tahõllar ,5 Nadas ,0 Endüstri Bitkileri ,6 Yemeklik Dane Baklagiller 247 0,4 Yem Bitkileri ,5 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ 139 0,2 Meyve 54 38,9 Sebze 85 61,1 TOP. TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 Tahõllarda tarõmsal mekanizasyon imkanlarõ bakõmõndan Bayburt ili değerlendirildiğinde en büyük eksikliğin toprak frezesi veya kültivatör ile tahõl mibzeri sayõsõnda olduğu görülmektedir. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 1,7 kat (54,4 ha.), bir pulluğa 1,5 kat (47,0 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 12,6 kat (878 ha.), bir tõrmõğa 1,4 kat (59,7 ha.) ve bir tahõl mibzerine ise 7,6 kat (857 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). İlde toprak işleme ve tohum yatağõ hazõrlõğõ Bölge deki diğer illere göre daha iyi yapõldõğõ söylenebilirse de, özellikle toprak frezesi ve kültivatör eksikliğinin ikilemenin yetersiz yapõlmasõna neden olacağõ açõktõr. Bunun yanõnda mibzer sayõsõnõn çok yetersiz oluşu tahõl ekiminin büyük oranda serpme olarak yapõldõğõnõ göstermektedir. İlde kullanõlan gübre miktarõ ton (Tablo 3.2.7) olup, ildeki tarõmõn ihtiyacõnõ karşõlamaktan çok uzaktõr. Buğday ve arpa ekimi yüzde oranõnda yazlõk olarak yapõlmakta olup, her iki üründe de kaliteli tohumluk kullanõmõ son derece düşüktür. Bayburt ilinde de yabancõ otla mücadele hiç yapõlmamaktadõr (Tarõm İl Müdürlüğü). 125

160 Yemeklik Dane Baklagiller İlde az oranda olmak üzere mercimek (220 ha.) ve fasulye (27 ha.) yetiştirilmekte, nohut tarõmõ ise yapõlmamaktadõr (Tablo ). İlde sulanan alanlar ha. olmasõna rağmen, çok az oranda fasulye yetiştirilmektedir. Endüstri Bitkileri Bayburt ta ha. tarõm alanõnõn yüzde 3,6 sõnda endüstri bitkilerinden şeker pancarõ ve patates ziraatõ yapõlmaktadõr (Tablo ). Şeker pancarõnõn ekim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise kg/da. dõr (Tablo ). Şeker pancarõndan birim alandan elde edilen verim Türkiye ortalamasõnõn (3.921kg/da.) altõndadõr. Şeker pancarõ yetiştiriciliğinin şeker şirketinin kontrolü altõnda yapõlmasõndan dolayõ bu bitkinin Bayburt ilinde fazla problemi görülmemektedir. Sadece şeker pancarõ yetiştiricisine ödenen avans ve şeker pancarõ bedellerinin zamanõnda ödenmemesi dolayõsõyla bazõ çiftçiler şeker pancarõ ekiminden vazgeçmektedirler. Tablo : Bayburt İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Pancar Patates Ayçiçeği Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aydõntepe Demirözü Toplam Kaynak: Bayburt Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bayburt ilinde patatesin dikim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise 975 kg/da. dõr (Tablo ). Bayburt ilinde patatesin verimi ülkemiz ortalamasõndan yüzde 60 daha azdõr. Verimin bu kadar düşük olmasõ, ilde uzun yetişme periyoduna ihtiyaç gösteren çeşitlerin kullanõlmasõ, patates için gerekli optimum sulamanõn yapõlamamasõ, yöre yetiştiricilerinin patates tarõmõ için teknik bilgilerinin yetersiz olmasõ, ilde mekanizasyon imkanlarõnõn yetersiz olmasõ nedeniyle iyi bir toprak işlemenin ve tohumluk yatağõnõn hazõrlanamamasõ, tohumluk temininde güçlüklerin çekilmesi ve sertifikalõ tohumluk kullanõlmamasõ, patatesin ihtiyacõ oranõnda ve zamanõnda gübrelenmemesi, hastalõk ve zararlõlarla zamanõnda mücadele edilmemesi verim düşüklüğüne neden olmaktadõr. Ayrõca ilde modern depolarõn bulunmamasõ ve toprak kuyularda patatesin muhafaza edilmesi nedeniyle zararõn büyük olmasõ ve üreticilerin ürettikleri ürünü depolama yapmadan hasat sezonunda düşük fiyatlarla tüccarlara satmasõ, patates yetiştiricilerinin bu üründen uzaklaşmasõna neden olmaktadõr (Tarõm İl Müdürlüğü). Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Bayburt ilinde toplam ha. nadas alanõ mevcuttur. Bu alan ha. olan tarla arazisinin yüzde 27,0 sine denk gelmektedir (Tablo ). Bayburt ta nadasa bõrakõlan arazi miktarõ Türkiye ve Bölge ortalamasõnõn üzerindedir. 126

161 Bayburt ta tarla arazisi içinde yem bitkilerine ayrõlan pay yüzde 24,5 ( ha.) gibi iyi bir orandadõr. Fakat yine de bu oran Bayburt ili için yeterli değildir. Nadasa bõrakmayõ zorunlu kõlan tahõl ekim alanlarõ ise tarla arazisinin yüzde 71,5 ini oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu durum tarõm arazilerinde verimsizlik, nadas ve erozyon; hayvancõlõkta ise yetersiz besleme gibi çarpõklõklarõ ortaya çõkarmaktadõr. Bayburt ta mevcut çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ vardõr (Tablo ). Oysa ilde üretilen kaba yem tondur (Tablo ). Bu durumda ildeki hayvanlarõn yõllõk sadece yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yüzde 58,8 oranõnda karşõlanabilmektedir (Tablo ). Buna karşõlõk çayõr ve mer alar aşõrõ derecede dejenere olmuş ve tarõm arazilerinde yem bitkileri ekim alanõ istenilen seviyeye ulaşamamõştõr. Hayvan yetiştiricileri uzun geçen kõş aylarõnda hayvanlarõna gerekli kaba yemi sağlayamamakta, silaj gibi çok değerli bir yem tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Bunun için hayvanlar kõş döneminde yem değeri çok düşük olan saman gibi tarla bitkileri artõklarõ ile beslenmekte ve çayõr-mer alar usulsüz olarak kullanõlmaktadõr. Tablo : Bayburt İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İlçeler Kültür Sõğõr. Melez Sõğõr Yerli Sõğõr Koyun+Keçi At Eşek Toplam Merkez Aydõntepe Demirözü Toplam Kaynak: Bayburt Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bayburt ta yem bitkilerinin en önemli dar boğazlarõndan birisi tohumluk problemidir. İlde yem bitkilerinin standartlara uygun tohum üretimi çok azdõr. Tohumluk sorunu çözülmeden yem bitkileri ekiminin yaygõnlaşmasõ beklenemez. Bunun yanõnda yem bitkileri tarõmõ artõrõlõrken mevcut türlerin yanõnda yeni türlerin de Bölge tarõmõnõn hizmetine girme zamanõ gelmiştir. Bütün dünyada üzerinde õsrarla durulan buğdaygil yem bitkileri Bölge nin acil ihtiyaçlarõndandõr. Bayburt ta ha. yonca, ha. korunga ve ha. alanda fiğ ekimi yapõlmaktadõr. Bu yem bitkileri ekimi etraf illere göre yüksek olmakla birlikte yeterli değildir. Ayrõca yem bitkileri ekim alanlarõnda verim düşüklüğü de göze çarpmaktadõr. Örneğin ilde ekilen yoncanõn dekara verimi 700 kg., korunganõn 429 kg. ve fiğin 300 kg.'dõr (Tablo ). Bu düşüklüğün sebepleri büyük oranda yetiştiricilik tekniklerinin yetersizliğindendir. İldeki yem bitkilerindeki verim düşüşlerine neden olan sebepler Bölge nin diğer illeri gibidir. Bayburt ilinde mer alar zayõflamõş, dejenere olmuş ve verimleri 40 kg/da. civarõna düşmüştür. Bayburt ta çayõrlardan 400 kg/da. verim alõnmaktadõr. 127

162 Tablo : Bayburt İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aydõntepe Demirözü Toplam Kaynak: Bayburt Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bahçe Bitkileri İlde üretilen sebze il ihtiyacõnõn çok az bir bölümünü karşõlamaktadõr. Bu haliyle Bayburt ilinde sebze üretimi çok sõnõrlõdõr. İlde üretimi yapõlan sebze tür sayõsõ oldukça sõnõrlõ kalmõştõr (Tablo ). İlde sebze tohumluğu temininde problemler mevcuttur. Üretici, tohumluğunu, genelde kendisi sağlamakta ve menşei belli olmayan tohum kullanmaktadõr. İlde yapõlan sebze üretiminde çiftlik gübresi ve ticari gübre kullanõmõ pek bulunmamaktadõr. Özellikle potasyumlu gübre kullanõmõ hiç bulunmayõp, diğer gübrelerin kullanõmõ bilinçsiz olarak yapõlmaktadõr, Üretimde hastalõk ve zararlõ problemleri mevcuttur. İlde üreticilerin ilaç ihtiyacõnõ karşõlayacak tarõmsal ilaç bayii yeterince bulunmamaktadõr, İlde üretilen ürünlerin büyük çoğunluğu semt pazarlarõnda satõlmakta olup, ürünün hale girme oranõ oldukça düşüktür. Herhangi bir pazarlama kooperatifi bulunmamakta, bu da pazarlamayla ilgili problemlerin ortaya çõkmasõna neden olmaktadõr. İlde üretimi yapõlan sebzelerde birim alana verimler oldukça düşük düzeydedir. Bu durum üretim tekniklerinin yeterince bilinmediğini göstermektedir. Tablo : Bayburt İlinde Sebze Ekim Alanõ (Ha), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/da.) Durumu. İlçeler Lahana Ispanak Hõyar Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez , Aydõntepe Demirözü 4, Toplam 19, , İlçeler Fasulye Soğan --- Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez 26, , Aydõntepe , Demirözü , Toplam 43, , Kaynak: Bayburt Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Karasal iklimin hakim olduğu bir il olan Bayburt ta, meyve yetiştiriciliği genellikle dere boyu vadilerinde yapõlmaktadõr. Özellikle elma gibi soğuğa dayanõklõ meyve türleri ilde yaygõnlõk kazanmõştõr. İlin meyvecilik problemleri şunlardõr: İlin meyve üretimi çok az olup ilin ihtiyacõnõ karşõlamaktan çok uzaktõr. Mevcut bahçelerde kapama bahçe oranõ çok 128

163 az olup, genellikle karõşõk meyvelikler halinde kurulmuştur. Bu sebepten yõllõk bakõm işleri ve kültürel uygulamalar yeterince yapõlmamaktadõr. Bunun sonucu olarak verim oldukça düşüktür (Tablo ). İlde yetiştiriciliği yapõlan meyve türü zenginliği olmasõna rağmen standardizasyon yoktur. Üretilen ürünün pazarlamasõ büyük bir problemdir. İlde fidan temini diğer problemlerden birisidir. Tablo : Bayburt İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu İlçeler Elma Armut Kayõsõ MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Aydõntepe Demirözü Toplam , , ,1 İlçeler Erik Vişne --- MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Aydõntepe Demirözü Toplam , , Kaynak: Bayburt Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Ek Bingöl Bingöl de işletme bitkisel üretim, işletme sadece hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Bingöl ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 4,2 sini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 61,3 ü yani sõ tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 2 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma kooperatifidir. Bingöl de endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerde ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, 8,652 ton TSP ve 92 ton potasyum sülfattõr. Bingöl ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ 1,279 ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 3,9 u kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk çok az kullanõlmaktadõr (sadece buğday). Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise kg. olmak üzere çok azdõr. Tahõllar Bölge de en az tahõl ekim alanõna sahip Bingöl ilinde nadas alanlarõ da (yüzde 37,3) tahõl için ayrõlan alana ilave edilirse, tahõllarõn yüzde 84,8 gibi oldukça yüksek bir paya sahip olduğu anlaşõlõr (Tablo ). Tahõllar içerisinde de en çok üretilen ürün buğdaydõr (yüzde 96). Buğdayda verim Türkiye ortalamasõ ile az çok paralel olmasõna rağmen, arpada verim çok düşüktür. Arpa ekiminin az oluşunun nedeni daha çok kõşõ güvenle atlatacak çeşitlerin ilde denenmemiş olmasõdõr. Yazlõk ekim dolayõsõyla arpada verim 129

164 oldukça düşüktür. Ayrõca ilde sõcak iklim tahõllarõndan çeltik üretimi de yapõlmaktadõr. Mõsõr yetiştiriciliği özellikle silajlõk olarak denenmektedir. Tahõllara ayrõlan alanõn toplam işlenen arazi içerisinde yaklaşõk yüzde 85 pay aldõğõ Bingöl de tarõmsal mekanizasyon aletleri bakõmõndan bir hayli eksikliğin olduğu tespit edilmiştir. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 2,4 kat (73,5 ha.), bir pulluğa 2,8 kat (88,4 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 2,3 kat (163 ha.), bir tõrmõğa 9,6 kat (421 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düşerken; hiç tahõl mibzeri bulunmamaktadõr (DİE, 1996). Bu durum ilde tahõl tarõmõnda toprak hazõrlõğõnõn yeterince yapõlmadõğõnõ, ekimin ise serpme olarak yapõldõğõnõ göstermektedir. Tablo : Bingöl İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,2 Tahõllar ,5 Nadas ,3 Endüstri Bit ,4 Yem.T. Bak ,4 Yem Bitkileri ,6 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ 778 1,8 Meyve 357 0,8 Sebze 421 1,0 TOP.TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 Bingöl ilinde buğday tohumluğu olarak ton civarõnda tohumluk dağõtõmõnõn yapõldõğõ, ildeki Tarõm İl müdürlüğü yetkililerince belirtilmiştir. Bu kadar tohumlukla ancak ha. lõk bir alanõn ekileceği varsayõlõrsa, ilde tohumluk kullanõmõnõn çok az olduğu söylenebilir. İlde kullanõlan toplam gübre miktarõ değişik gübre çeşitlerinin toplamõ olarak tondur (Tablo 3.2.7). Bu kadar gübreyle de yaklaşõk 5-6 bin ha. lõk bir alan gübrelenebilir. Bunun hepsi tahõllarda kullanõlsa bile tahõl ekimi yapõlan alanlarõn yüzde 75 inin ya hiç gübrelenmediği ya da yetersiz miktarda gübrelendiği anlaşõlmaktadõr. Bingöl ilinde tahõllarõn tarõm alanlarõnda çok fazla yer kapladõğõ, buna karşõn verimlerinin düşük olduğu görülmüştür. Tahõllarõn verimini artõrarak tahõl üretiminin artõrõlmasõ, ancak, ekilişteki payõnõn, daha aşağõya çekilmesi gerekmektedir. Tahõllar içerisinde de buğdayõn hakimiyeti azaltõlmalõ, özellikle kõşlõk arpaya daha fazla yer ayrõlmalõdõr. Bunun yanõnda Bingöl Tarõm İl Müdürlüğü tarafõndan yapõlan çalõşmalarda olumlu sonuç alõnan silaj mõsõr üretimi mutlaka artõrõlmalõdõr. Bütün bunlarõn yanõnda dikkat çekici bir diğer husus da, ilde nadasa ayrõlan alanõn fazla oluşudur. Yõllõk yağõşõ 927 mm. olan ilde (Tablo 3.2.1) nadas alanlarõnõn azaltõlmasõna yönelik çalõşmalar yapõlmalõdõr. 130

165 Yemeklik Dane Baklagiller İlde işlenen toplam tarla arazisinin yüzde 3,4 ünde (1.474 ha.) yemeklik dane baklagil tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). Sulanan arazilerde fasulye; kuru alanlarda ise nohut tarõmõ yapõlmaktadõr. İlde mercimek tarõmõ yaygõn değildir. Nadasa bõrakõlan ha. alanda mercimek tarõmõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ, üretimi artõrarak topraklarõn verimliliğine olumlu etkide bulunacaktõr. Endüstri Bitkileri İlde endüstri bitkileri, tarla tarõmõ içerisinde en az paya sahiptir (Tablo ). İlde toplam endüstri bitkilerine ayrõlan alan 613 ha. dõr. Oysa ilde sulu tarõmõn yapõldõğõ alan ha. dõr. Yanlõş tarõm uygulamalarõ ile bazõ sulanabilir alanlarda endüstri bitkileri yerine tahõllar ya da diğer ürünler yetiştirilmektedir. Bingöl ilinde endüstri bitkilerinden patates, şekerpancarõ ve tütün yetiştirilmektedir (Tablo ). Patates, Adaklõ ve Solhan hariç Merkezde ve ilin diğer bütün ilçelerinde yetiştirilmektedir. Patatesin ildeki toplam üretimi ton'dur. İldeki patates verimi kg/da. ile Türkiye ortalamasõnõn (2.357 kg/da.) altõndadõr. İlde mevcut patates üretimini artõrmak mümkündür. Verimliliği artõrõcõ tedbirlerle ve sulu alanlarda üretimi daha da yaygõnlaştõrarak yapõlabilir. Pancar sadece Merkezde yetiştirilmektedir. İlde çok az miktarda tütün yetiştiriciliği mevcuttur Tablo : Bingöl İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) Pancar Patates Tütün İli ve İlçeleri Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Adaklõ Genç K.Ova Kõğõ Solhan Y. Dere Yedisu Toplam Kaynak: Bingöl Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Çayõr Mer a ve Yem Bitkileri İlde toplam ha. tarla arazisinin ha. lõk kõsmõ nadasa ve ha. a isabet eden yüzde 8,6 lõk kõsmõ ise yem bitkileri üretimine ayrõlmõştõr (Tablo ). Yem bitkilerine ayrõlan alanlarõn yetersiz kalmasõ ve nadas alanlarõnõn fazlalõğõ, erozyon ve hayvan yemi açõğõ problemlerini ortaya çõkarmaktadõr. Başlõca üretilen yem bitkileri yonca, korunga ve fiğ olup korunga ve fiğ, ilin her ilçesinde yetiştirilmemektedir. Diğer yem bitkileri yetiştiriciliği ise hiç yoktur. Çayõr-mer alar da olduğu gibi yem bitkilerinin verimleri de bir hayli düşüktür. Bunun sonucu olarak ta, tonluk kaba yem açõğõ bulunmaktadõr. İlde yem bitkileri üretiminin ve verimliliğinin artõrõlmasõ yanõ sõra mer a õslah çalõşmalarõnõn da yapõlmasõ gereklidir. 131

166 İlde bulunan çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton (Tablo ) yaşama payõ kaba yem ihtiyacõna karşõlõk üretilen ton kaba yem, ildeki hayvanlarõn yõllõk yaşama payõ kaba yem ihtiyacõnõn sadece yüzde 47,6 sõnõ karşõlayabilmektedir (Tablo ). İlde yem bitkileri tohumluk üretiminin yeterli olmamasõ yanõ sõra en çok üretilen yonca ve korunga gibi yem bitkilerinde ise standartlara uygun denebilecek tohumluk üretimi hemen hemen yok denecek kadar azdõr. Bu sorunlarõn aşõlmasõ ancak mevcut türlerin yanõ sõra Bölge ye uygun yeni türlerin de yem bitkileri tarõmõ içerisine alõnarak, yem bitkilerine ayrõlan alanõn artõrõlmasõ ile mümkündür. Tablo : Bingöl İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İli ve ilçeleri Kültür Sõğõr Melez Sõğõr Yerli Sõğõr Koyun-Keçi At Eşek Diğer Toplam Bingöl Genel Toplam Kaynak: Bingöl Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bingöl de yetersiz denebilecek oranda ekim alanõna sahip olan ha. yonca, 254 ha. korunga ve 73 ha. fiğ başlõca üretilen yem bitkileri olmalarõna rağmen ot verimleri de oldukça düşüktür (Tablo ). Bu verim düşüklüğü de yonca gibi küçük tohumlu bitkileri ekecek mibzer bulunmadõğõndan ekimlerin serpme yapõlmasõ, yine yoncada ilk yõl koruyucu bitki ile ekim yapõlmamasõndan dolayõ yabancõ ot sorunu ile karşõlaşõlmasõ ve verimin düşük olmasõ, sulamanõn düzensiz ve ihtiyacõ karşõlayamamasõ ve hastalõk ve zararlõlarla gerektiği gibi mücadele yapõlamamasõndan kaynaklanmaktadõr. Tablo : Bingöl İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Adaklõ Genç K.Ova Kõğõ Solhan Y. Dere Yedisu Toplam Kaynak: Bingöl Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bahçe Bitkileri Bingöl ilinde toplam tarõm arazisinin yüzde 1,8 inde (778 ha.) meyve ve sebze tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). Sebze ekili alanlarõn meyvelik alanlarõndan biraz daha fazla olduğu dikkati çekmektedir. Ancak, bu iki tarõm koluna ayrõlan alan oldukça azdõr. İlde 132

167 yetiştirilen sebzeler içerisinde karpuz tonluk üretimi ile dikkati çekmektedir (Tablo ). Ev bahçelerinde üretilen lahana, kabak, marul, hõyar, patlõcan, domates, biber ve yeşil fasulye gibi diğer sebzelerin üretim miktarlarõ oldukça düşüktür. Dolayõsõyla, ekolojik isteklerini bulabildiği yerlerde (Genç ilçesi gibi) karpuz yetiştiriciliğinin yaygõnlaştõrõlmasõ uygun olacaktõr. 133

168 Tablo : Bingöl İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve Lahana Kabak Marul Kavun Karpuz İlçeleri Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez , Adaklõ 0,65 6, ,20 1, ,5 3, ,5 37, , Genç 0,3 3, ,30 1, ,16 1, ,5 158, , K.Ova Kõğõ 0,35 5, ,45 2, ,5 70, , Solhan ,50 3, Y. Dere Yedisu Toplam 1,3 14, ,3 1,45 8, ,66 4, , , ,8 Kaynak: Bingöl Tarõm İl Müdürlüğü,

169 İlde yapõlan sebzecilik ticari amaçlõ yapõlmadõğõ için, ilaçlõ mücadele gübreleme gibi kültürel uygulamalar da yeterince yapõlmamaktadõr. Ayrõca, üretimi yapõlan sebze türleri için sertifikalõ tohum temininde çok büyük güçlükler vardõr. Bingöl ili meyveciliğinde toplam ağaç sayõsõ ( adet) (Tablo ) bakõmõndan önemli bir yer tutan ceviz, üzerinde durulmasõ gereken bir meyvedir. Bu kadar ağaç olan ilde, gerekli önlemlerin alõnmasõ ile ağaç başõna verim artõrõlabilir veya standart çeşitlerle ceviz bahçeleri tesis edilebilir. Bingöl ilinde elma ton (Tablo ) üretimi ile en çok üretilen meyvedir. Daha çok mahalli tip ve çeşitlerle yapõlan üretim yeterli değildir. İl genelinde mikroklima alanlarda özellikle soğuk mutedil iklim meyveleri (elma, armut, ayva v.b) yetiştiriciliğinin standart çeşitlerle yapõlmasõ ve yaygõnlaştõrõlmasõ gerekmektedir. İlin meyve yetiştiriciliğinde dikkat çeken en önemli problemlerin başõnda, modern meyveciliğin gerektirdiği kültürel uygulamalarõn (sulama, budama, ilaçlama ve gübreleme gibi) hemen hemen hiç yapõlmamasõ gelmektedir. Aşõlõ meyve fidanlarõnõn Bölge dõşõndaki illerden getirilmesi, il koşullarõna adaptasyonda sorun olmaktadõr. Yöre ceviz ağaçlarõnõn mobilya yapõmõnda kullanõlmak amacõyla kesilmesi önlenmelidir. 135

170 Tablo : Bingöl İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve Vişne Erik Ceviz Şeftali Badem İlçeleri MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Adaklõ Genç K.Ova Kõğõ Solhan Y. Dere Yedisu Toplam , , , , ,3 Kaynak: Bingöl Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tablo : Bingöl İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve Elma Armut Ayva Kayõsõ Kiraz İlçeleri MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Adaklõ Genç K.Ova Kõğõ Solhan Y. Dere Yedisu Toplam , , , , ,2 Kaynak: Bingöl Tarõm İl Müdürlüğü,

171 Ek Bitlis Bitlis te işletme bitkisel üretim ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Bitlis ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 5,8 ini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 62,5 i yani i tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 8 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma, sulama ve su ürünleri kooperatifidir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin 900 ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl ( ton) bu depolama miktarõndan daha fazladõr. Bitlis ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 136 ton potasyum sülfattõr. Bitlis ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 7,8 i kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise kg. gibi çok düşük bir değerdedir. Tahõllar Bitlis ilinde nadasla (yüzde 36,5) beraber yüzde 48 olan tahõl ekim alanõna, toplam tarla arazisi içinde yüzde 84,5 pay ayrõlmõştõr (Tablo ). Yõllõk yağõşõ mm. olan ilde, genelde tahõllar daha az yağõş alan Ahlat, Adilcevaz ve Tatvan da yoğunlaşmõştõr. Bununla birlikte bu yörelerde nadas alanlarõnõn daraltõlmasõna yönelik çalõşmalar yapõlabilir. İlde çok geniş olan tahõl ekim alanõnõn daraltõlmasõ mümkündür ve yapõlmalõdõr. Tablo : Bitlis İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,4 Tahõllar ,0 48,0 Nadas ,0 36,5 Endüstri Bit ,0 6,0 Yem.D. Bak. 454,0 0,4 Yem Bitkileri ,0 8,5 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ 820,5 0,6 Meyve 1,5 0,001 Sebze 819,0 0,6 TOP.TARIM ARAZİSİ ,5 100,0 Kaynak: DİE, 1996 Tahõllar içerisinde buğday ekiminin Bitlis ilinde oranõ yüzde 97 yi geçmektedir (Tablo ). Arpanõn kõşõ atlatamayacağõ endişesi Bitlis te yaygõn bir kanõdõr. Ancak, Yüzüncü Yõl Üniversitesi Ziraat Fakültesi olarak bu yörede kõşlõk arpa ile ilgili çalõşmalar yürütülmektedir. 137

172 Tahõllarda mekanazisyon bakõmõndan belirgin bir eksiklik vardõr. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre üç kat (92,8 ha.), bir pulluğa 3,8 kat (121,5 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 3,3 kat (228 ha.), bir tõrmõğa 21 kat (916 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düşerken; bir tahõl mibzerine düşen alan (79 ha.) hemen hemen Türkiye ortalamasõna (77,4 ha.) yakõndõr (DİE, 1996). Bu veriler yörede, başta traktör olmak üzere ilk sürüm ve ikileme alet ve ekipmanlarõndaki eksiklikler nedeniyle toprak işlemenin ve tohum yatağõ hazõrlõğõnõn yeterince yapõlamadõğõnõ göstermektedir. Tahõl mibzeri bakõmõndan Bitlis ili yeterli görünse de, bu mibzerlerin çoğu yörede imal edilen, iş genişliği az ve fazla çeki gücü gerektiren Tir mibzeridir. Tablo : Bitlis İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Adilcevaz Ahlat Güroymak Hizan Mutki Tatvan Toplam Kaynak: Bitlis Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde her yõl tüketilen ton gübre (Tablo 3.2.7) ile ancak ha. lõk alan gübrelenebilmektedir. Bu miktarõn çoğu endüstri bitkileri için kullanõlmaktadõr. Bunun tamamõ tahõllar için kullanõlsa bile ihtiyacõ karşõlamaktan oldukça uzaktõr. Gerek ekim yöntemindeki eksikler, gerekse gübre kullanõmõnõn azlõğõ yörede verimin düşük olmasõnõn başlõca nedenleridir. Buğday tohumluğu olarak en çok populasyon niteliğinde olan Tir buğdayõ kullanõlmaktadõr. Yörede Tir buğdayõ ile ilgili çalõşmalar Yüzüncü Yõl Üniversitesi Ziraat Fakültesi tarafõndan yürütülmektedir. Sõcak iklim tahõllarõndan silajlõk olarak mõsõr ve sorgum, potansiyel olarak yetiştirilmesi mümkün olan ürünlerdir. Çiftçiye demonstrasyon niteliğinde bu ürünler gösterilerek tarõmõ yoğunlaştõrõlabilir. Yemeklik Dane Baklagiller İlde toplam yemeklik dane baklagil ekimi 454 ha. olup toplam tarla arazisindeki ( ha.) payõ yüzde 0,4 dür (Tablo ). Bitlis ili bu oranla Bölge illeri arasõnda son sõralardadõr. Bitlis ilinde en çok fasulye üretimi yapõlmaktadõr. Yemeklik dane baklagiller ilde çoğunlukla Adilcevaz, Ahlat ve Mutki ilçelerinde yoğunlaşmõştõr (Tablo ). Fasulye ekimi il genelinde yapõlmaktadõr. İlde karõşõk popülasyon niteliğindeki Ahlat adõ verilen fasulye çeşidi kullanõlmaktadõr. İlde, az miktarda nohut tarõmõ 138

173 gerçekleşmektedir. İlde mercimek tarõmõ hiç yapõlmamaktadõr. Oysa ilde ha. alan her yõl nadasa bõrakõlmaktadõr (Tablo ). İlde yõllõk yağõşõn Bölge illerine nazaran (Tablo ) oldukça fazla olmasõ nedeniyle, nadasa bõrakõlan alanlarda mercimeğin ekilmesi ile nadas alanlarõ daraltõlabilir. Y.Y.Ü. Ziraat Fakültesi tarafõndan Adilcevaz ilçesinde kõşlõk mercimek ekim çalõşmalarõnõn oldukça iyi sonuç vermesinden dolayõ bu ilçe ve Ahlat da mercimek yetiştiriciliğinin yaygõnlaşmasõ mümkündür. Bunun için Adilcevaz da yapõlan çalõşmanõn diğer ilçelerde de yapõlmasõ kõşõ atlatabilecek uygun çeşitlerin bulunmasõ ve bu çeşitlerin tohumluklarõnõn üreticilere sağlanmasõ gerekmektedir. Tablo : Bitlis İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve Nohut Mercimek Fasulye İlçeleri Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Adilcevaz Ahlat Güroymak Hizan Mutki Tatvan Toplam Kaynak: Bitlis Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Endüstri Bitkileri Bitlis ilinde toplam tarla arazisi içerisinde endüstri bitkilerinin yeri yüzde 6 dõr (Tablo ). İlde patates, şeker pancarõ ve tütün yetiştirilmektedir. İlde tütün yetiştiriciliği Merkez, Mutki, Hizan ve Güroymak ta yapõlmaktadõr. Pancar üretimi, Van Erçiş şeker fabrikasõna yakõn ilçelerde yapõlmaktadõr. Ekim alanõ ha. dõr ve verim kg/da. dõr ve Türkiye ortalamasõna yakõndõr (Tablo ). İli ve Tablo : Bitlis İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) Pancar Patates Tütün İlçeleri Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Adilcevaz Ahlat Güroymak Hizan Mutki Tatvan Toplam Kaynak: Bitlis Tarõm İl Müdürlüğü,

174 İlde patates üretimi bütün ilçelerde ve merkezde toplam 737 ha. lõk bir alanda yapõlmaktadõr. Patatesin diğer illerde olduğu gibi benzer sorunlarõ vardõr. Bu sorunlar patates ekilişini sõnõrlandõrmaktadõr. Çayõr Mer a ve Yem Bitkileri Bitlis te yem bitkileri ekim alanõ ha. olan arazinin yüzde 8,5 lik kõsmõnõ kapsamaktadõr (Tablo ). İlde yetiştirilen yem bitkileri yonca ve korunga olup diğer yem bitkileri yer almamaktadõr. Yonca ve korunga bu ilde genellikle kõraç alanlarda yetiştirilmekte olup sadece bir biçim yapõlmaktadõr. Ancak yem bitkileri ekim alanlarõnõn az ve çayõr-mer a verimlerinin düşük olmasõ nedeniyle kaba yem açõğõ yüzde 48 seviyesinde bulunmaktadõr. İlde bulunan çiftlik hayvanlarõnõn ton olan yõllõk yaşama payõ kaba yem ihtiyacõnõn (Tablo ), tonu karşõlanmakta ve bu durumda ildeki hayvanlarõn yaşama payõ kaba yem ihtiyacõnõn sadece yüzde 52 si oranõnda karşõlanabilmektedir. Bu açõğõn yanõ sõra Bölge deki çayõr ve meralar kötü durumda olmakla beraber, yem bitkilerinin ekim alanlarõ tarla arazisi içerisinde giderek azalmõştõr. Tablo : Bitlis İlinde Kaba Yemin İhtiyacõ Karşõlama Durumu (ton/yõl) İli ve ilçeleri Çayõr-mer'a + Yembit. Üretimi İhtiyaç Açõk Karşõlama Oranõ (Yüzde ) ÇMY+ Saman Açõk Karõşõlama Oranõ (Yüzde ) Merkez Adilcevaz Ahlat Güroymak Hizan Mutki Tatvan Toplam Kaynak: Bitlis Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bitlis ilinde de Bölge deki diğer illerde olduğu gibi kaliteli tohumluk temini mevcut problemlerin başõnda yer almaktadõr. Bölge için özellikle zorunlu olan buğdaygil yem bitkileri ve diğer yeni türlerin yem bitkisi yetiştiriciliği içerisine alõnmasõ gerekmektedir. İlde sadece korunga ve yonca yetiştiriciliğinin yapõlmasõ yanõ sõra yetiştirilen bu türlerde de standartlara uygun tohumluk yok denecek seviyededir. Bitlis de ha. yonca, ha. korunga ve 15 ha. fiğ ekimi yapõlmakta ve bu yetersiz ekim alanlarõnõn yanõnda verimlerde oldukça düşük seviyededir (Tablo ). Bu sorunlarõn yanõnda serpme ekim yapõlmasõ, mekanizasyon eksikliği, uygun tohum yatağõ hazõrlanamayõşõ da belli başlõ problemleri teşkil etmektedir. Diğer illerde olduğu gibi yoncanõn arkadaş bitki ile ekilmemesi, fiğ in tahõllarla karõşõma sokulmamasõ verime olumsuz etki yapmakta ve yabancõ ot problemlerini gündeme getirmektedir. Baklagil yem bitkilerinde bakteri aşõlamasõnõn hiç yapõlmamasõnõn yanõ sõra yem bitkilerinde gübreleme de yeterli ve uygun şekilde yapõlamamaktadõr. Hastalõk ve zararlõlarla mücadelenin gerektiği şekilde yapõlamamakta, yonca ve korungada biçim zamanlarõ ise geciktirilmektedir. 140

175 Mer alarda otlatmanõn başlama ve bitiş zamanlarõ kar yağõşõna göre düzenlenmekte, kar örtüsü olmadõğõ sürece otlatma yapõlmaktadõr. Mer alardaki otlatma amenajman ilkelerine uygun olmamakla birlikte herhangi bir sisteme göre de yapõlmamaktadõr. Tüm bunlarõn sonucu olarak Bölge deki meralar aşõrõ dejenere olmuş ve düşük verimli meralar sõnõfõna dahil olmuştur. Ayrõca ilde suni mera tesisi ve mevcut meralarõn õslahõ için gerekli olan çalõşmalar da yapõlmamaktadõr. Çayõrlarõn ise ot verim ve kaliteleri oldukça düşüktür. Bakõm işlemlerinin olmamasõ yanõ sõra biçimlerden sonra bu alanlar kar yağõşõna kadar otlatmaya terk edilmektedir. Biçim yüksekliğinin uygun olmamasõ yanõ sõra biçilen otlar gerektiği gibi muhafaza edilmediğinden düşük kalitede ot elde edilmektedir. Tablo : Bitlis İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Adilcevaz Ahlat Güroymak Hizan Mutki Tatvan Toplam Kaynak: Bitlis Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bahçe Bitkileri Bitlis ili Bölge nin en fazla yağõş alan ilidir. Bu durum özellikle sõcaklõk ve toprak şartlarõnõn uygun olduğu yerlerde bahçe bitkileri yetiştiriciliği için avantaj olarak görülebilir. Toplam tarõm alanlarõnõn ancak yüzde 0,6 sõnõ meyve ve sebze alanlarõ oluşturmaktadõr (Tablo ). Bitlis ilinde sebze tarõmõnõn hemen hemen bütün ilçelerde yapõldõğõ görülmektedir. Ancak kültürel tedbirlerden yoksun bir şekilde yapõlan sebze ziraatõnda verim oldukça düşüktür. Bu ilimiz sõnõrlarõnda Adilcevaz ilçesi hem meyvecilik hem de sebzecilik açõsõndan ayrõ bir öneme sahiptir. İlin toplam lahana üretiminin yüzde 50 si Adilcevaz ilçesinde üretilmektedir (Tablo ). Bununla birlikte Adilcevaz küçük iklim alanõ olarak meyvecilik açõsõndan da önemli bir potansiyele sahiptir. Nitekim, Adilcevaz cevizleri Bölge de adõnõ duyuran önemli bir meyvedir. Bunun yanõnda Mutki ve Hizan ilçeleri ceviz varlõğõ açõsõndan incelemeye değer yerlerdir. Bitlis ilinde bahçe bitkileri yetiştiriciliği, serin iklim sebzeleri ve elma, armut, ceviz gibi meyve türleri ve uygun çeşitlerin yaygõnlaştõrõlmasõ gerekmektedir. Sulama, ilaçlama ve gübreleme gibi kültürel uygulamalarõn yöre çiftçisi tarafõndan yapõlmamasõ verim ve kaliteyi olumsuz yönde etkilemektedir. 141

176 Tablo : Bitlis İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve Lahana Kabak Bakla Kavun Karpuz İlçeleri Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez 2,6 260, ,0 30, Adilcevaz 45, , ,0 42, Ahlat 100,0 800, ,0 35, Güroymak 0,5 2, ,3 1, Hizan 7,0 7, ,0 40, Mutki 4,4 30, Tatvan 10,,0 20, Toplam 169, , ,4 11,3 148, , ,2 Kaynak: Bitlis Tarõm İl Müdürlüğü,

177 Ek: Elazõğ Elazõğ da işletmede bitkisel üretim, 171 işletmede hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Elazõğ ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 8,8 ini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 45,0 i yani si tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 15 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma, sulama, su ürünleri ve pancar ekicileri kooperatifleridir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton, Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin tonluk tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl ( ton) bu depolama miktarõnda daha fazladõr. Elazõğ ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik tane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 836 ton potasyum sülfattõr. Elazõğ ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ, ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 86,3 ü kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday, arpa, pamuk ve yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise kg. gibi düşük seviyededir. Tahõllar Elazõğ ilinde nadasla beraber tahõllarõn tarla arazisi içindeki payõ yüzde 73,5 tir (Tablo ). Bu alanõn yüzde 84 ü buğdaya ayrõlmõştõr. (Tablo ) Tahõl ekiminin yoğunlaştõğõ ilçeler Merkez, Baskil, Karakoçan ve Kovancõlar dõr. Tablo : Elazõğ İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde) TARLA ARAZİSİ ,0 Tahõllar ,1 Nadas ,4 Endüstri Bit ,5 Yem.T. Bak ,2 Yem Bitkileri ,8 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,0 Meyve ,8 Sebze ,2 TOP.TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 İlde toplam ekili alanõn yüzde 22,4 ü nadasa ayrõlmõştõr. (Tablo ) Bu yörede de nadas alanlarõnõn daraltõlmasõ yönünde çalõşmalar yapõlmalõdõr. Tahõl yetiştiriciliğinde mevcut bulunan tarõmsal mekanazisyon imkanõ bakõmõndan Elazõğ ili hemen hemen Türkiye ortalamasõna yakõn görünmektedir. Belirgin bir eksiklik vardõr. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 1,2 kat (37,2 ha.), bir pulluğa 1,5 kat (47,8 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 0,8 kat (53,8 ha.), bir tõrmõğa 4,3 kat 143

178 (188 ha.), bir tahõl mibzerine ise 2,8 kat (213 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Traktör ve toprak işleme aletleri bakõmõndan yeterli görünen ilde, mibzer sayõsõnõn yetersiz oluşu ekimin bir bölümünün elle serpme olarak yapõldõğõnõ göstermektedir. Tablo : Elazõğ İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve Buğday Arpa Diğer İlçeleri Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Ağõn Alacakaya Arõcak Baskil Karakoçan Keban Kovancõlar Maden Palu Sivrice Toplam Kaynak: Elazõğ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Gübre kullanõm düzeyi, ilde hemen hemen yeterli düzeydedir. (Tablo 3.2.7) Pek bilinçli olmasa da çiftçi tarafõndan tarõm ilaçlarõ kullanõlmaktadõr. Merkez ilçede 14, Baskil, Karakoçan ve Palu da birer tane ilaç bayisi bulunmaktadõr. Kõmõl, süne ve çekirgeyle mücadele Tarõm İl Müdürlüğü tarafõndan yapõlmaktadõr. Ancak bazõ yõllar Tarõm Bakanlõğõ tarafõndan uçak tahsis edilemediği için mücadelede aksamalar olabilmektedir. Elazõğ'da buğday çeşidi olarak, yerli popülasyon niteliğinde olan Aşure ile Bezostaja, Odeskaya, Gerek-79, Kõraç-66, Atay-85 ve Kõrkpõnar gibi çeşitler kullanõlmaktadõr. Arpa çeşitleri olarak ise Tokak 157/37 çeşidi ile yörede Beyaz olarak isimlendirilen yerli popülasyon kullanõlmaktadõr yõlõnda Tarõm İl Müdürlüğü tarafõndan Gerek-79 çeşidinin dağõtõmõ yapõlmõştõr. Yörede uygun çeşitlerin tohumluk temininde güçlükler çekilmektedir. Tohumluğun zamanõnda ve yeterli miktarda temin edilmesi gerekmektedir. Tarõm İl Müdürlüğünün yörede yapmõş olduğu silajlõk mõsõr çalõşmalarõndan ümitvar sonuçlar alõndõğõ, Arifiye mõsõr çeşidinin kullanõldõğõ denemelerde 4-5 ton/da. hasõlat elde edildiği Müdürlük yetkililerince belirtilmektedir. Bunun yanõnda sorgum çeşitlerinin de yörede denendiği belirtilmektedir (Tarõm İl Müdürlüğü). Elazõğ yöresinde de tahõl alanlarõnõn başta yem bitkileri lehine daraltõlmasõ; buğdayõn tahõllar içerisindeki ekim payõnõn, birim alan verimi artõrõlarak, azaltõlmasõ sağlanmalõdõr. 144

179 Yemeklik Dane Baklagiller Elazõğ ilinde yemeklik dane baklagil tarõmõ toplam tarla arazisi içerisindeki payõ ha. alanla yüzde 7,2 dir (Tablo ). İlde yemeklik dane baklagiller ekimi içerisinde en çok payõ ha. lõk alanda (yüzde 42,8) nohut almaktadõr. İlde nohut verimi 64 kg/da. ile Türkiye (94,0 kg/da.) nohut veriminin altõndadõr. İlde en fazla nohut tarõmõnõn yapõldõğõ ilçeler Baskil, Merkez ve Kovancõlardõr. Nohut ekimini yüzde 22,8 payla fasulye takip etmektedir. Fasulye tarõmõ Maden, Merkez ve Sivrice ilçelerinde diğer ilçelere göre daha yaygõndõr. İlde ayrõca 870 ha. lõk bir alanda mercimek tarõmõ yapõlmaktadõr. Mercimek yetiştiriciliği ilde Sivrice, Merkez, Baskil ve Keban ilçelerinde yapõlmaktadõr. İldeki mercimek verimi (84 kg/da.), Türkiye ortalamasõnõn (104 kg/da.) altõndadõr (Tablo ). Mercimek veriminin bu kadar düşük olmasõ mercimeğin ilde çoğunlukla yazlõk olarak ekilmesinden kaynaklanmaktadõr. İlde mercimeğin kõşlõk olarak yetiştirilme olanaklarõ araştõrõlmalõdõr. İlde her yõl nadasa bõrakõlan alanõn toplam tarla arazisindeki payõ yüzde 22,4 dür. Buralarda mercimek ve nohut yetiştirilerek tarõmõnõn yaygõnlaşmasõ ve üretiminin artmasõ mümkündür. Endüstri Bitkileri Elazõğ ilinde, endüstri bitkilerinin toplam tarla arazisi içerisindeki payõ yüzde 6,5 dir (Tablo ). İlde genelde patates, şeker pancarõ ve çok az miktarlarda ayçiçeği yetiştirilmektedir. İlde toplam pancar ekim alanõ 7.000, üretim ton ve verimde kg/da. dõr. Pancar verimi Türkiye ortalamasõnõn üstündedir. İlde bulunan şeker fabrikasõ üretilen pancarlarõ işlemektedir. Pancar ilde Ağõn, Alacakaya, Arõcak ve Keban hariç bütün ilçelerde ve Merkezde yetiştirilmektedir (Tablo ). Tablo : Elazõğ İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Pancar Patates Ayçiçeği Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Ağõn Alacakaya Arõcak Baskil Karakoçan Keban Kovancõlar Maden Palu Sivrice Toplam Kaynak: Elazõğ Tarõm İl Müdürlüğü,

180 Çayõr Mer a ve Yem Bitkileri İldeki Toplam ha. tarla arazisinin içinde yem bitkilerinin alanõ ha. dõr. yüzde 3,8 ini kapsayan yem bitkileri ekim alanlarõ Bölge ortalamasõnõn çok altõndadõr (Tablo ). İlde yem bitkilerinden sadece yonca, korunga ve fiğ üretimi yapõlmakta olup diğer yem bitkilerine yer verilmemektedir. Yem bitkilerinden elde edilen kuru ot verimleri oldukça düşüktür. Kaba yem açõğõ Elazõğ ilinde oldukça yüksek seviyelerdedir. Yukarõda belirtildiği gibi tahõl ekim alanlarõnõn yem bitkileri lehine daraltõlmasõ ve bu açõğõn giderilmesi lazõmdõr. İlde çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton olan yaşama payõ kaba yem ihtiyacõnõn (Tablo ) tonu karşõlanabilmektedir (Tablo ). Hayvanlarõn kaba yem ihtiyacõ karşõlanamamakta ve hayvan beslenmesinde çok önemli yeri olan silaj tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Tablo : Elazõğ İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İli ve ilçeleri Kültür Melez Yerli Koyun- At Eşek Manda Toplam Sõğõr Sõğõr Sõğõr Keçi Merkez Ağõn Alacakaya Arõcak Baskil Karakoçan Keban Kovancõlar Maden Palu Sivrice Toplam Kaynak: Elazõğ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tablo : Elazõğ İlinde Çayõr-Mer'a ve Yem Bitkilerinden Üretilen Kaba Yem Miktarõ (ton/yõl) İli ve ilçeleri Çayõr Mer'a Yem Bitkileri Cayõr-Mer'a Toplamõ Saman Genel Toplam Merkez Ağõn Alacakaya Arõcak Baskil Karakoçan Keban Kovancõlar Maden Palu Sivrice Toplam Kaynak: Elazõğ Tarõm İl Müdürlüğü,

181 İlde tohumluk üretiminde problemler olmasõnõn yanõnda yetiştirilen yonca, korunga ve fiğ türlerinde de standartlara uygun tohumluk hemen hiç bulunmamaktadõr. Elazõğ da ha. yonca, 232 ha. korunga ve ha. fiğ ekimi yapõlmakta, verimler ise sõrasõyla ;500 kg., 368 kg. ve 344 kg. olup düşük seviyelerdedir (Tablo ). İlde Bölge deki diğer illerde olduğu gibi kaliteli tohumluk temini mevcut problemlerin başõnda yer almaktadõr. Serpme ekim, uygun tohum yatağõ hazõrlanmayõşõ, tahõllarla karõşõk ekim uygulanmayõşõ, yeterli ve gerektiği şekilde gübrelemenin olmayõşõ, yabancõ ot ve zararlõlarla mücadelenin yoksunluğu ve baklagil yem türlerinde aşõlamanõn yapõlmõyor olmasõ ürünün ve yem kalitesinin düşmesine sebep olmaktadõr. Tablo : Elazõğ İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Ağõn Alacakaya Arõcak Baskil Karakoçan Keban Kovancõlar Maden Palu Sivrice Toplam Kaynak: Elazõğ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde bulunan mer alar belirli bir sistem dahilinde otlatõlmamakta ve amenajman ilkelerine uyulmamasõ nedeniyle bu alanlardan gerektiği şekilde faydalanõlamamaktadõr. Çayõrlarda biçimin uygun bir şekilde yapõlmamasõ, elde edilen otun kalite ve veriminin düşük olmasõna neden olmaktadõr. Bunlarõn yanõ sõra gerekli bakõm işlemlerinin yapõlmamasõ ve gelişi güzel uygulamalar, faydalanõlan alanlarõn tahribatõna sebep olmaktadõr. Tüm bunlarõn sonucu olarak hem mevcut kaliteli kaba yem ihtiyacõ karşõlanamamakta hem de hayvanlarõn beslenmesindeki sakõncalar giderilememektedir. İlde herhangi bir suni çayõr- mer a tesisi kurulmamasõ yanõnda kullanõm halindeki bu gibi alanlarõn õslahõ yoluna da gidilmemiştir. Bahçe Bitkileri Bölgede bahçe ürünleri yetiştiriciliği açõsõndan en dikkat çekici illerden birisi Elazõğ dõr. Özellikle tür ve çeşit zenginliği bakõmõndan Bölge nin diğer illerine kõyasla daha iyi durumdadõr. İlde mutedil iklim türlerinin tamamõna yakõnõ az çok yetiştirilmektedir. En dikkat çekici meyve türü ton (Tablo ) ile kayõsõdõr. Bunu sõrasõyla; elma ( ton), armut (4.910 ton ), kiraz (3.097 ton ), erik (2.764 ton), şeftali (2.028 ton ), vişne (1.777 ton ) ve ceviz (1.449 ton ) takip etmektedir (Tablo ). Proje için veri toplamak ve mevcut durumu yerinde tespit için yapõlan gezide 147

182 kayõsõ, elma, armut, çilek, üzüm (daha çok şaraplõk ), kiraz, vişne, şeftali ve cevizin ümitvar olduğu gözlenmiştir. Ayrõca, baraj gölü etrafõndaki yerleşim yerlerinde incir, son yõllarda yöreye giren Trabzon hurmasõ ilde popülar olmaya başlayan meyvelerdir. Daha çok merkeze bağlõ köylerde yetiştiriciliği yapõlan dut meyvesinin üretim miktarõ ipek böceğine bağlõ olarak dalgalanma göstermiş ve gittikçe azalmõştõr. İklimin uygun olmasõ nedeniyle dut yetiştiriciliği artõrõlabilir. Dut; pestil, kuru meyve ve meyve suyu olarak değerlendirilmesinin yanõ sõra ipek böcekçiliğinin bir sektör haline getirilmesi yöreye ekonomik katkõ sağlayacaktõr. Yörede daha çok Hacõhaliloğlu, Kabaaşõ, Hasanbey ve Çataloğlu kayõsõ çeşitleri yetiştirilmektedir. Hacõhaliloğlu ve Kabaaşõ nõn tamamõ kurutmalõk olarak değerlendirilmektedir. Hasanbey çeşidi sofralõk olarak tüketilmekle beraber reçel ve marmelat yapõmõnda kullanõlmaktadõr. Kurutulan ürün Baskil ilçesinde bulunan paketleme evinde sõnõflandõrõp paketlendikten sonra veya paketlenmeden toptan satõşa sunulmaktadõr. İlde kayõsõ yetiştiriciliğinin tamamõ kapama bahçe şeklinde yapõlmakta olup, bu bahçeler daha çok Baskil ilçesinde, merkez ilçe ve köylerinde yoğunlaşmõştõr. Yetiştiriciliğin yoğun yapõldõğõ bu yerde ciddi anlamda gelir elde eden üreticiler mevcuttur. İlde elma yetiştiriciliği daha çok Merkez ve Sivrice ilçeleriyle köylerinde yoğun, diğer ilçe ve köylerde daha az orandadõr. Yetiştiriciliğin yoğun olduğu yerlerde daha çok Golden Delicious ve Starking Delicious çeşitleriyle tesis edilmiş kapama bahçeler mevcuttur. Elma, daha çok depoya alõnmadan bahçeden satõşa sunulmakla beraber bazõ üreticiler 2-3 ay adi depolarda muhafaza ederek daha yüksek fiyatlarla pazarlamaktadõrlar. İlde son iki yõldõr faaliyet gösteren 500 ton kapasiteli, makinalõ ve soğutmalõ soğuk hava deposu hariç modern anlamda herhangi bir tesis mevcut değildir. Muhafaza daha çok aile işletmelerinde bulunan adi depolarda yapõlmaktadõr. Uygun muhafaza koşullarõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ elmada geliri artõracaktõr. Yörede daha çok Abbasi, Williams, Ankara ve Starkrimson armut çeşitleri yaygõndõr. Yetiştiricilik daha çok aile içi ve mahalli pazarlarõn ihtiyaçlarõnõ karşõlamak amacõyla yapõlmaktadõr. Ürün, derimden hemen sonra yada kõsa süre (1-2 ay) depolandõktan sonra pazarlanmaktadõr. İlde kapama armut bahçeleri mevcut değildir. Elazõğ ili çilek yetiştiriciliği ile Bölge de dikkat çekmektedir. Pazara dönük yetiştiricilikle üretici tatminkar gelir sağlayabilmektedir. Yörede yeni çeşitler yaygõnlaşmakla beraber Kuyulu yerli çilek çeşidi önemli bir yere sahiptir. Daha çok sofralõk olarak tüketilen bu çeşit dondurma ve reçel yapõmõnda da kullanõlmaktadõr. Son yõllarda dondurularak değerlendirmeye yönelik çalõşmalar önem kazanmaya başlamõştõr. Bölge de son yõllarda üretim miktarõ artan diğer bir meyve türü de kirazdõr. Yetiştiriciliği daha çok merkez ve Sivrice ilçeleriyle köylerinde yaygõnlaşmõştõr. Ticari amaçlõ kapama bahçelerden elde edilen ürün kalitelidir. Pazarlama sorunu olmayan ve getirisi iyi olan kiraza karşõ rağbet gün geçtikçe artmaktadõr. Kiraz yetiştiriciliğinde karşõlaşõlan en ciddi problem ağaçlarõn erken dönemlerde kurumalarõdõr. İlde ayrõca ceviz, erik, vişne ve şeftali üzerinde durulmasõ gereken meyve türleridir. 148

183 Tablo : Elazõğ İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve İlçeleri Elma Armut Ayva Kayõsõ Kiraz MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Ağõn ,5 30 Alacakaya , ,5 30 Arõcak Baskil Karakoçan , Keban Kovancõlar Maden Palu Sivrice Toplam , ,7 Kaynak: Elazõğ Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tablo : Elazõğ İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve İlçeleri Vişne Erik Ceviz Şeftali Badem MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Ağõn , Alacakaya Arõcak Baskil Karakoçan Keban , Kovancõlar , Maden Palu Sivrice Toplam , , , , ,2 Kaynak: Elazõğ Tarõm İl Müdürlüğü,

184 İlde yõllõk ton kapasiteli son derece modern Tekel e ait bir şarap fabrikasõnõn bulunuşu üzüme ayrõ bir önem kazandõrmaktadõr. Yörede yaygõn olarak Ağõn kõrmõzõsõ, Ağõn beyazõ, Tahannebi, Öküzgözü ve Boğazkere çeşitleri yaygõn olarak yetiştirilmektedir. İlde üretilen Öküzgözü ve Boğazkere çeşitlerinin tamamõ şarap fabrikasõnda işlenmektedir. Diğer çeşitler daha çok sofralõk olarak tüketilmekte yada pestil yapõmõnda kullanõlmaktadõr. Elazõğ ili Bölge de sebze yetiştiriciliği bakõmõndan da en önemli merkezlerden birisidir. Domates, biber, patlõcan, hõyar, kavun ve karpuz yaygõn olarak yetiştirilmektedir. Son yõllarda örtü altõ sebze yetiştiriciliği yaygõnlaşmaktadõr. Daha çok yüksek plastik tünel kullanõlmaktadõr. Örtü altõ yetiştiricilik daha çok merkez ilçe, Sivrice, Palu, Kovancõlar, Keban ve Baskil ilçelerinde yoğunlaşmõştõr. Ticari amaçlõ yapõlan örtü altõ yetiştiricilikte daha çok hõyar ve domates üretilmektedir. Sebze fidelerinin büyük bir kõsmõ Tarõm İl Müdürlüğü nden temin edilmektedir. Sebze yetiştiriciliğindeki artõşa paralel olarak fide ihtiyacõ da artmaktadõr. Fideciliğin ileriki yõllarda iyi gelir getiren bir sektör olarak ortaya çõkabileceği ümitvar gözükmektedir. Son yõllarda pancar ve buğdaya alternatif ürün olarak karpuz yetiştiriciliği artmaktadõr. Karpuzda pazar sorunu pek yoktur. Ürün daha çok Elazõğ ve yetiştiriciliğinin daha az yapõldõğõ yakõn illerde tüketilmektedir. Gerek sebze, gerekse meyve yetiştiriciliğinde Bölge deki diğer illere göre biraz daha iyi konumda olan Elazõğ da kültürel uygulamalara yeterince önem verilmemesi dikkat çekicidir. Ek Erzincan Erzincan da işletme bitkisel üretim, 207 işletme sadece hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Erzincan ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 4,8 ini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 45,0 i yani si tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 19 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma, sulama, su ürünleri ve pancar ekicileri kooperatifidir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton, Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl ( ton) bu depolama miktarõndan daha azdõr. Erzincan ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 611 ton potasyum sülfattõr. Erzincan ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 17 si kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday ve yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise kg. dõr. 150

185 Tahõllar Erzincan, ekolojik yönden Bölge nin en uygun illerinden birisidir. İlde, tarõm alanlarõnõn yüzde 81,4 ü tahõllara (nadas dahil) ayrõlmõştõr (Tablo ). Tahõl alanlarõnda yüzde 70 oranõnda buğday, yüzde 24 oranõnda arpa ekilmektedir. Buğday ürününün yüzde 30, arpa ürününün ise yüzde 70'i pazara sunulmaktadõr. Bu iki üründe il ortalama verimleri sõrasõyla 205 ve 239 kg/da. dõr (Tablo ). Tablo : Erzincan İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde) TARLA ARAZİSİ ,6 Tahõllar ,6 Nadas ,8 Endüstri Bitkileri ,7 Yemeklik Tane Baklagiller ,1 Yem Bitkileri ,8 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,4 Meyve ,7 Sebze ,3 TOP. TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 Tablo : Erzincan İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Merkez Çayõrlõ İliç Kemah Kemaliye Otlukbeli Refahiye Tercan Üzümlü Toplam Kaynak: Erzincan Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tahõl alanlarõnõn toplam işlenen alanda yüzde 81,4 oranõnda yer aldõğõ Erzincan da, tarõmsal mekanizasyon alet ve ekipmanlarõ, tahõl mibzeri hariç Bölge illerine yakõn miktarlardadõr. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 1.1 kat (32,3 ha.), bir pulluğa 1,7 kat (54,9 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 2,0 kat (140 ha.), bir tõrmõğa 2,4 kat (104 ha.) ve bir tahõl mibzerine ise 50,5 kat (3.890 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Bu durum ilde toprak işleme ve tohum yatağõ hazõrlamanõn yetersiz yapõldõğõnõ, tahõl mibzerinin az olmasõ da serpme ekimin yapõldõğõnõ göstermektedir. 151

186 İlde kullanõlan gübre miktarõnõn ton (Tablo 3.2.7) olmasõ gübre kullanõmõnõn yetersiz olduğunu göstermektedir. Tahõl yetiştiriciliğinde sertifikalõ tohumluk kullanõm oranõ yüzde 10 düzeyindedir. Tahõl ekili alanlarõn çoğunda yabancõ ot mücadelesi yoktur. Yemeklik Dane Baklagiller İlde en fazla fasulye (7.865 ha.) ve nohut (405 ha.) tarõmõ yapõlmakta, mercimek çok az oranda (10 ha.) yetiştirilmektedir (Tablo ). Fasulye verimi (126,2 kg/da.) ülke ortalamasõ civarõndadõr (133.5 kg/da.). Ancak sulanan alanlarõn fazlalõğõ ( ha.) ve yüksek ortalama sõcaklõk (10,6 o C) değerleri dikkate alõnõrsa fasulyenin hem ekim alanlarõnõn hem de verimlerinin artõrõlmasõ mümkündür. Bunun için; İlde yetiştirilen "Yalancõ Dermason" un, olgunlaşma süresi uzun, hastalõklara hassas ve verimi düşüktür. Son yõllarda tescil ettirilen çeşitler yerel popülasyona göre yüzde 35 daha verimli olmasõna rağmen henüz kullanõlmamaktadõr. Ekim, sürüm, gübreleme, yabancõ ot mücadelesi, sulama, hastalõk ve zararlõlarla ilgili tarõm teknikleri, yeterince uygulanmamaktadõr. Bu konu ile ilgili problemler şunlardõr; Üretici, tohumluğu kendisi temin etmekte, tohum sõk sõk virüs ve diğer hastalõklarla bulaşõk olabilmektedir. Ekim elle yapõlmakta, tohum ilaçlamasõ uygulanmamaktadõr. Yabancõ ot mücadelesi çoğunlukla elle yapõlmakta, işgücü maliyeti fazla olmakta ve kimyasallar kullanõlmamaktadõr. Sulama düzensizdir ve uygun zamanlarda yapõlmamaktadõr. Kök çürüklüğü ve antraknoz hastalõklarõnõn yanõnda afidler ve yaprak pireleri zararlõlarõ yaygõn olarak bulunmaktadõr. Tablo : Erzincan İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Nohut Mercimek (Yeşil) Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Çayõrlõ İliç Kemah Kemaliye Otlukbeli Refahiye Tercan Üzümlü Toplam Kaynak: Erzincan Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Endüstri Bitkileri Bu ilimizde endüstri bitkilerinde şeker pancarõ ve patates yetiştirilmektedir. Erzincan ilinde bu bitkilerin ekim alanõ toplam ekim alanõnõn yüzde 6,7 sini oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu bitkilerin tarõmõ genelde sulanan arazilerde yapõlmaktadõr. Endüstri bitkilerinden şeker pancarõnõn yetiştiriciliği fazla miktarda yapõlmaktadõr. Şeker pancarõnõn ekim alanõ ha., üretimi ton verimi ise kg/da. olup (C.I., Tab. 212), 152

187 verim Türkiye ortalamasõnõn (3.921 kg/da.) üzerindedir. Şeker pancarõ yetiştiriciliğinde bazõ yõllar hastalõk ve zararlõlarõn ortaya çõkmasõ problem yaratmaktadõr. Ayrõca diğer kõsõmlarda da belirtildiği gibi şeker pancarõ yetiştiricileri şeker pancarõ avansõ ve şeker pancarõ bedellerini zamanõnda alamamaktadõrlar. Erzincan da patatesin dikim alanõ ha., üretimi ton ve verimi kg/da. dõr. Bu ilimizde patatesin verimi ülkemiz ortalamasõndan (2.417 kg/da.) oldukça düşüktür. İlde bir adet patates ekim makinesi ve beş adet patates sökme makinesinin bulunduğu tespit edilmiştir (DİE, 1996). İlde patates verimindeki kayõplara, mekanizasyon imkanlarõnõn yetersizliği, yetişme mevsimi döneminde Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarõnõn sõcak olmasõ neden olmaktadõr. Bu yüzden hastalõk ve zararlõlar artmakta, yumru gelişememekte ve verim düşük olmaktadõr. Patateste yeterli miktarda sulamanõn yapõlmamasõ, patates tohumluğunun sertifikasõz olmasõ gibi nedenlerden dolayõ patates verimi Türkiye ortalamasõndan aşağõdadõr. Ayrõca üreticilerin bu ürüne ilgi göstermemesinde; patates girdilerinde fiyatlarõn yüksek olmasõ ve bu girdilere belirli oranda destek sağlanmamasõ, patatese de taban ve baş fiyat uygulamalarõnõn yapõlmamasõ, pazarlamanõn yetersiz oluşu, modern depolarõn bulunmamasõ, patatesin yerine ikame olacak bitkilerin daha fazla gelir getirmesi gibi nedenlerde etkili olmaktadõr. Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Erzincan ilinde toplam ha. nadas alanõ mevcuttur. Bu alan ha. olan tarla arazisinin yüzde 28,8 ine denk gelmektedir (Tablo ). Erzincan da nadasa bõrakõlan arazi miktarõ Türkiye ve Bölge ortalamasõnõn üzerindedir. Erzincan da tarla arazileri içinde yem bitkilerine ayrõlan pay yüzde 6,8 ( ha.) gibi yetersiz bir orandadõr. Buna rağmen nadasa bõrakmayõ zorunlu kõlan tahõl ekim alanlarõ ise tarla arazisinin yüzde 81,4 ünü oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu durum tarõm arazilerinde verimsizlik, nadas ve erozyon; hayvancõlõkta ise yetersiz besleme gibi çarpõklõklarõ ortaya çõkarmaktadõr. Erzincan da mevcut çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ vardõr (Tablo ). Oysa ilde üretilen kaba yem tondur Tablo ). Bu durumda ildeki hayvanlarõn yõllõk yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yüzde 75,1 oranõnda karşõlanabilmektedir (C.I., Tab. 130). Buna karşõlõk çayõr ve mer alar aşõrõ derecede dejenere olmuş ve tarõm arazilerinde yem bitkileri ekim alanõ çok düşük seviyelerde kalmõştõr. Hayvan yetiştiricileri uzun geçen kõş aylarõnda hayvanlarõna gerekli kaba yemi sağlayamamakta, silaj gibi çok değerli bir yem tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Bunun için hayvanlar kõş döneminde yem değeri çok düşük olan saman gibi tarla bitkileri artõklarõ ile beslenmekte ve çayõr-mer alar usulsüz olarak kullanõlmaktadõr. Erzincan da yem bitkilerinin en önemli dar boğazlarõndan birisi tohumluk problemidir. İlde özellikle yonca ve korungada standartlara uygun tohumluk üretimi hemen hemen hiç yok denecek kadar azdõr. Tohumluk sorunu çözülmeden yem bitkileri ekiminin yaygõnlaşmasõ beklenemez. Bunun yanõnda yem bitkileri tarõmõ artõrõlõrken mevcut türlerin 153

188 yanõnda yeni türlerin de Bölge tarõmõnõn hizmetine girme zamanõ gelmiştir. Bütün dünyada üzerinde õsrarla durulan buğdaygil yem bitkileri Bölge nin acil ihtiyaçlarõndandõr. Tablo : Erzincan İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İlçeler Kültür Melez Yerli Koyun- Sõğõr Sõğõr Sõğõr Keçi At Eşek Katõr Toplam Merkez Çayõrlõ İliç Kemah Kemaliye Otlukbeli Refahiye Tercan Üzümlü Toplam Kaynak: Erzincan Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde ha. yonca, ha. korunga ve ha. alanda fiğ ekimi yapõlmaktadõr. Bu yem bitkileri ekimleri yetersiz olduğu gibi, yem bitkileri ekim alanlarõnda verim düşüklüğü de göze çarpmaktadõr. Örneğin ilde ekilen yoncanõn dekara verimi 658 kg., korunganõn 302 kg. ve fiğin 200 kg. dõr (Tablo ) Bu düşüklüğün sebepleri büyük oranda yetiştiricilik tekniklerinin yetersizliğindendir. İldeki bu tip problemler Bölgenin diğer illeri gibidir. Erzincan ilinde mer alar zayõflamõş, dejenere olmuş ve verimleri 50 kg/da. civarõna düşmüştür. Bunun nedenleri Bölge nin diğer illerindeki yaşanan darboğazlar gibidir. Erzincan da çayõrlardan da çok düşük verim alõnmaktadõr. İldeki çayõr alanlarõnõn verimleri dekara kg. civarõndadõr ve ot kalitesi de düşüktür. Çayõrlardaki problemler diğer illerdeki gibidir. Bahçe Bitkileri Erzincan ili ekonomisinde sebzecilik önemli bir yere sahiptir. İlde üretilen sebze ilin ihtiyacõnõ karşõlayacak düzeydedir. Buna rağmen ilde yapõlan üretimde bazõ problemler mevcuttur. İlde yapõlan sebze yetiştiriciliğinde belirli oranda sertifikalõ tohum kullanõlmakla birlikte bazõ sebze türlerinde standart çeşit söz konusu değildir. Gübreleme ile ilgili bazõ problemler mevcuttur. Özellikle potasyumlu gübre kullanõmõ bulunmamaktadõr. Çiftlik gübresi ve diğer gübrelerin kullanõmõ belirli oranda mevcut fakat düzensizdir. İlde bazõ sebze türlerinde hastalõk ve zararlõ problemleri mevcuttur. İlde üç adet tohum ve ilaç bayii bulunmakta ancak bu sayõ ihtiyaca cevap vermemektedir. İlde üretilen sebzelerin ancak yarõsõ hale giriş yapmaktadõr. Diğer kõsmõ ise semt pazarlarõnda piyasaya sürülmektedir. İlde üretilen sebzelerde birim alana verimler Türkiye ortalamasõnõn altõndadõr. Erzincan da ilin Doğu Anadolu Bölgesi nde birim alana verim bakõmõndan en iyi illerden birisi olmasõna rağmen verim henüz istenen düzeyde değildir. İl genelinde pazarlama kooperatifi bulunmamaktadõr. Bu durum ilde pazar ve fiyat 154

189 problemlerini ortaya çõkarmaktadõr. İlde 2 adet soğuk hava deposu mevcuttur. Ancak il ihtiyacõnõ karşõlamaya yeterli değildir. Erzincan ilinde sebze-meyve işleme tesisi bulunmamaktadõr. İlde yapõlan üretim tamamen taze tüketime yöneliktir. Erzincan ovasõnda tuzluluk problemleri mevcuttur. Sebzelerin bazõlarõ tuza hassastõr. Bu nedenle, tuzluluk problemlerinin çözümüne yönelik çalõşmalar sebze üretimini de olumlu yönde etkileyecektir. Erzincan, Doğu Anadolu Bölgesi nin önemli mikroklima alanlarõndan ve aynõ zamanda Bölge nin en fazla meyve yetiştiriciliği yapõlan illerinden birisidir. İlde meyve yetiştiriciliği genellikle Merkez ve Üzümlü ilçelerinde yapõlmakta olup, diğer illerden farklõ olarak oldukça fazla miktarda üzüm yetiştiriciliği de yapõlmaktadõr (Tablo ). İl meyveciliğinde yetiştiricilik genellikle tarla kenarlarõnda sõnõr ağacõ yetiştiriciliği şeklinde olup, kapama bahçe sayõsõ oldukça sõnõrlõdõr. İldeki mevcut bahçelerde kullanõlan anaçlarõn tamamõ çöğür anacõ olup, klon anacõ kullanõmõ hiç yoktur. Bu sebepten birim alana dikilen ağaç sayõsõ az olup, bu da verimin düşüklüğüne sebep olmaktadõr. İlde meyve ağaçlarõnda çiftlik gübresi ve ticari gübre kullanõmõ oldukça sõnõrlõdõr. Meyve ağaçlarõnda budama, hastalõk ve zararlõlarla mücadele ve toprak işleme gibi bakõm tedbirleri ve kültürel işlemler yeterince yapõlmamaktadõr. İlde yetiştirilen meyvelerin pazarlamasõnda büyük problemler olup, ilde bir pazarlama kooperatifi yoktur. Bunun yanõ sõra fazla miktarda meyve üretimi olmasõna rağmen ilde 2 adet soğuk hava deposunun olmasõ ürünlerin depolanmasõnda problemlerin ortaya çõkmasõna sebep olmaktadõr. İlde yetiştirilen kayõsõ ve zerdali genellikle kurutularak değerlendirilmesine rağmen ilde yeterince kükürtleme tesisi yoktur. İlde özellikle taze tüketime ve kurutmaya uygun olmayan ürünlerin işlenmesini sağlayacak bir işleme tesisi yoktur. İlde özellikle Üzümlü ilçesi civarõnda yetiştiriciliği yapõlan üzümlerde tanede çatlama çok önemli bir problemdir. İlde yeni kurulacak bahçelerde kullanõlacak klon anacõ üzerine aşõlõ çeşitlerden oluşan fidan temini oldukça problemlidir. Ayrõca, ilde bulunan Bahçe Kültürleri Araştõrma Enstitüsü nde bu özellikte fidan üretimi yapõlmamasõ bir eksikliktir. 155

190 Tablo : Erzincan İlinde Toplam Meyve Ağacõ Sayõsõ (MAS), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu İlçeler Elma Armut Ayva Kayõsõ Kiraz MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Çayõrlõ , , ,8 15 İliç , , ,4 20 Kemah , , , ,8 13 Kemaliye , , , Otlukbeli 663 9, , , ,4 5 Refahiye , Tercan , ,6 30 Üzümlü Toplam , , , ,9 --- Kaynak: Erzincan Tarõm İl Müdürlüğü,

191 Tablo : Erzincan İlinde Toplam Meyve Ağacõ Sayõsõ (MAS), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu İlçeler Vişne Erik Ceviz Şeftali Badem MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Çayõrlõ , , İliç , , , ,1 9 Kemah , , , , Kemaliye , , ,8 2 Otlukbeli 100 0, , , Refahiye , , Tercan , Üzümlü Toplam , , , , ,9 İlçeler Dut Üzüm Zerdali MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Çayõrlõ ,25 15 İliç , ,8 24 Kemah ,2 10 Kemaliye ,5 10 Otlukbeli 32 0, ,1 5 Refahiye , ,3 Tercan Üzümlü Toplam , ,8 Kaynak: Erzincan Tarõm İl Müdürlüğü,

192 Ek Erzurum Erzurum da işletme bitkisel üretim, işletme sadece hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Erzurum ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 14,9 unu teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 45 i yani, si tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 24 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma, sulama, su ürünleri ve pancar ekicileri kooperatifidir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton, Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl ( ton) bu depolama miktarõndan daha azdõr. Erzurum ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik tane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 431 ton potasyum sülfattõr. Erzurum ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 13,3 ü kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday, arpa ve yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise yok denecek kadar azdõr. Tahõllar Erzurum, Bölge nin kõşlarõ en sert geçen ve bitki yetişme periyodu en kõsa olan illerinden biridir. İldeki tarõm alanlarõnõn yüzde 80,7'sinde nadas dahil tahõl ekimi yapõlmaktadõr (Tablo ). Tahõl alanlarõnõn yüzde 66'sõ buğday, yüzde 32'si de arpa ekili olup, bu ürünlerin verimleri sõrasõyla 121 ve 162 kg/da. dõr (Tablo ). Tablo : Erzurum İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,1 Tahõllar ,2 Nadas ,5 Endüstri Bitkileri ,0 Yemeklik Tane Baklagiller ,9 Yem Bitkileri ,4 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,9 Meyve ,0 Sebze ,0 TOP. TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 Toplam tarõm arazisinin büyük bir bölümünün tahõllara ayrõldõğõ Erzurum da tarõmsal alet ve ekipman açõğõ kendini büyük oranda hissettirmektedir. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 2,9 kat (89,8 ha.), bir pulluğa 2 kat (63,9 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 2 kat (140 ha.), bir tõrmõğa 2,2 kat (97,6 ha.) ve bir tahõl mibzerine 13,3 kat 158

193 (1.026 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Dolayõsõyla ilde iyi bir tohum yatağõ hazõrlamak için gerekli ekipman yeterince bulunmazken, tahõl ekimi de büyük oranda serpme olarak yapõlmaktadõr. Tablo : Erzurum İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Merkez Aşkale Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir Karaçoban Karayazõ Köprüköy Narman Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya Tekman Tortum Uzundere Toplam Kaynak: Erzurum Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tahõl ekili alanlarõn yaklaşõk yarõsõnõn gübrelendiği Erzurum da, tahõl ekimi daha çok yazlõk olarak yapõlmaktadõr. Tahõllar içerisinde geniş bir yer tutan buğdayda tohumluk olarak en çok Kirik adõndaki yerli bir popülasyon kullanõlmakta ve ekimler daha çok yazlõk olarak yapõlmaktadõr. Tahõllarda sertifikalõ tohumluk kullanõm oranõ yüzde 5-10 gibi oldukça düşük düzeydedir. Buğdayda bazõ yõllar önemli verim kayõplarõna neden olan sürme hastalõğõna karşõ ilaçlama hemen hemen hiç yapõlmamaktadõr. Bunun yanõnda tahõllarda yabani otlara karşõ mücadele çok az (yüzde 10) yapõlmaktadõr (Tarõm İl Müdürlüğü). Yemeklik Dane Baklagiller İlde en fazla ekim sõrasõyla; fasulye (1.170 ha.), mercimek (1.040 ha.) ve nohut (445 ha.) yetiştirilmektedir (Tablo ). İl verimleri, bu ürünlerin ülke ortalamalarõ civarõndadõr. Ancak gerekli tedbirler alõnõrsa, bu üç ürünün hem ekim alanlarõ hem de verimleri artõrõlabilir. İlde ha. sulu alanda daha fazla oranda fasulye ekimi yapõlabilir. İlde halen yerli popülasyon niteliğinde çeşitler kullanõlmaktadõr. İlde tarõmõ yapõlan şeker fasulyesi 159

194 popülasyonu yarõ sarõlõcõ karakterdedir. Bu çeşitten daha verimli olduğu son yõllarda tescil ettirilen Yakutiye-98 ve Aras-98 gibi çeşitler henüz üretici tarafõndan kullanõlmamaktadõr. Tablo : Erzurum İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Nohut Mercimek (Yeşil) Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aşkale Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir Karaçoban Karayazõ Köprüköy Narman Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya Tekman Tortum Uzundere Toplam Kaynak: Erzurum Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Toprak hazõrlõğõ, ekim, gübreleme, yabani ot mücadelesi, sulama gibi konularda elde edilen araştõrma bilgileri üreticiye ulaştõrõlamamõştõr. Üretici, tohumu kendisi temin ettiğinden hastalõklõ olabilmektedir. Buna karşõlõk tohum ilaçlamasõ yapõlmamaktadõr. Kök çürüklüğü ve solgunluğa neden olan Fusarium sp., Macrophomina phaseolina ve Rhizoctonia hastalõk etmenleri tohumla taşõndõğõndan dolayõ temiz tohumluk temini önem arz etmektedir. İlde fasulye tarõmõnda ihtiyaç duyulan mekanizasyon aletleri yeterli olmadõğõndan, ekim, bakõm ve hasat çoğunlukla modern tarõma uymayan şekilde yapõlmaktadõr. Bu ise verimi olumsuz yönde etkilemektedir. Yabani ot mücadelesi elle yapõlmakta, herbisit kullanõlmamaktadõr. İlde ha. nadas alanõnda nohut yetiştirilebilir. Bölge için tescil ettirilen Aziziye- 94 ve Akçin çeşitleri henüz yetiştiriciye ulaşamamõştõr. Üretici hala popülasyonlarõ kullanmaktadõr. Ekim zamanõ, ekim sõklõğõ, gübreleme ve yabani ot mücadelesi gibi tekniklerle Bölge de nohut verimleri artõrõlmalõdõr. Son yõllarda nohutta yabani otlar için geliştirilen ruhsatlõ herbisitleri üreticiler kullanmamaktadõr. İlde mercimek olarak yerel popülasyonlar yetiştirilmektedir. Bölge için tescil ettirilen Erzurum-89 (yeşil) ve Malazgirt-89 (kõrmõzõ) çeşitleri henüz üretici tarafõndan kullanõl- 160

195 mamaktadõr. Üretici tohumunu kendisi sağlamaktadõr. Uygun ekim sõklõğõ, erken ekim, gübreleme ve yabani ot mücadelesi gibi tarõm teknikleri uygulanmamaktadõr. Ekim elle yapõlmakta, bu da çõkõş problemleri oluşturmaktadõr. Yabani ot mücadelesi yapõlmamakta bu da verimi düşürmektedir. Hasat problemleri dolayõsõyla mercimek tercih edilmemektedir. Endüstri Bitkileri Erzurum ilinde endüstri bitkilerinden şeker pancarõ, patates ve ayçiçeğinin ziraatõ yapõlmaktadõr. Bu üç bitkinin ekim alanõ toplam tarõm alanõnõn yüzde 70 ini oluşturmaktadõr (Tablo ). Şeker pancarõnõn ekim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise kg/da. dõr. Erzurum da şeker pancarõnõn verimi Türkiye ortalamasõnõn (3.921 kg/da.) altõndadõr. Erzurum da şeker pancarõ yetiştiriciliği ile ilgili problemlerin olmasõ verim düşüklüğüne neden olmaktadõr. İlde yetişme mevsiminin kõsa olmasõ, bazõ yõllarda ekim zamanõnda toprağõn tavõnda olmamasõ ve havalarõn kurak gitmesi, çõkõşõn tam olmamasõ ve yine bazõ yõllar zararlõlarõn şeker pancarõna zarar vermesi gibi nedenler verimi olumsuz etkilemektedir. Ayrõca, çiftçilerin zamanõnda şeker pancarõ avansõ ve şeker pancarõ bedellerini alamamasõ, şeker pancarõ ekiminden vazgeçilmesi gibi nedenler şeker pancarõ üretimini azaltmaktadõr. Erzurum patates yetiştiriciliği yönünden ülkemizin ve patates tohumculuğu yönünden de, hem ülkemizin hem de dünyanõn en ideal yerlerinden biridir. Erzurum da patatesin dikim alanõ ha., üretimi ton ve verim ise ton dur (Tablo ). Erzurum da patatesin verimi Türkiye ortalamasõnõn (2.417 kg/da.) altõndadõr. İl, toprak işleme ve ikileme mekanizasyon imkanlarõ yönünden diğer Bölge illeri ile farklõ olmamakla birlikte, sayõca patates ekim ve hasat makineleri (44 adet ekim mak. ve 67 adet patates sökme mak) yönünden en iyi durumdadõr. Ama patates ekiminin Bölge illeri arasõnda en fazla olmasõ (230,8 ha.) patates ekim alanõna bir adet patates ekim makinesi ve 151,6 ha. patates ekim alanõna ise bir adet patates sökme makinesi düşmektedir (DİE, 1996). İlde patates verimindeki düşüşler, yetişme mevsiminin kõsa olmasõ dolayõsõyla geçici çeşitlerin yetişmemesi ve yetişebilecek erkenci çeşitlerin çiftçinin elinde yeterli miktarda bulunmamasõ, gerek teknik elemanlarõn ve gerekse patates yetiştiricilerin patates yetiştiriciliği hakkõnda yeterli teknik bilgiye sahip olmamalarõ, patates yetiştiricisinin sertifikalõ tohumluk kullanmamasõ, sulama kaynaklarõnõn yetersizliği ve yeterince sulama yapõlmamasõ, optimum seviyede gübre kullanõlmamasõ ve gübrelemenin zamanõnda yapõlmamasõ ve hangi tip gübrelerin kullanõlacağõnõn bilinmemesi, hastalõk ve zararlõlarla tam mücadele yapõlmamasõ gibi nedenlerden kaynaklandõğõ tespit edilmiştir. Ayrõca, patatesle ilgili girdilerin pahalõ olmasõ ve devletin bu girdileri belirli bir oranda karşõlamamasõ, ilde modern depo yetersizliği nedeniyle patateslerin yok fiyatõna satõlmasõ, patates yetiştiricileri ile tarõmsal kuruluşlar ve ziraat fakültesi arasõnda iletişim bağõnõn yetersiz oluşu, yörede patates yetiştiriciliğinin tohumculuk veya yemeklik amaçlarla mõ yapõlacağõnõn belirlenmemesi, patates işleme tesislerinin kurulmamasõ, tohumluk patates araştõrma ve üretim kurumlarõnõn olmamasõ gibi nedenler de üretimin yaygõnlaşmasõnõ önlemektedir. Erzurum da ayçiçeğinin ekim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise 111 kg/da. dõr. Erzurum da çerezlik ayçiçeği yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Yağlõk ayçiçeği 161

196 yetiştiriciliği yapõlmamaktadõr. Yöreye uygun çeşitlerin tespit edilmemesi, mevcut yetiştirilen çeşidin üzerinde õslah çalõşmalarõnõn yapõlmamasõ ve sertifikalõ tohumluk kullanõlmamasõ, ayçiçeği ekiminin serpme yapõlmasõ, sõra veya ocak usulü ekimin yapõlmamasõ, sulama suyunun yetersizliği dolayõsõ ile yeterli sulama yapõlmamasõ, optimum gübrelemenin yapõlmamasõ, hastalõk, zararlõ ve parazitlerle mücadele yapõlmamasõ gibi nedenler ayçiçeği verimini düşürmektedir. Tablo : Erzurum İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Pancar Patates Ayçiçeği Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aşkale Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir Karaçoban Karayazõ Köprüköy Narman Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya Tekman Tortum Uzundere Toplam Kaynak: Erzurum Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Geçmiş yõllarda yağlõk ve çerezlik ayçiçeği çeşitlerinin bir arada yetiştirilmesi farklõ tiplerin ortaya çõkmasõna neden olmuştur. Ayçiçeği yetiştiriciliği ile uğraşan yetiştiriciler genelde çiftçi olmayõp, devlet memuru olmalarõ nedeniyle ayçiçeği yetiştiriciliğine gereken önemin gösterilmemesi, üretilen ayçiçeğinin değerlendirilmesi için bir paketleme tesisinin kurulmamasõ, yetiştirilen ayçiçeğinin pazarlamasõnda büyük bir sõkõntõ bulunmasõ, yetiştirilen ayçiçeğinin aracõ, kabzõmal ve tefecilerin elinde kalmasõ, ayçiçeği tohumunun depolanmasõ için uygun depolarõn yapõlmamasõ, yağlõk ayçiçeğinin yetiştirilmesi için Bölge de bir likit yağ fabrikasõnõn kurulmamasõ, çiftçinin yetiştirdiği ayçiçeğinin pazarlanmasõna ilişkin teşkilatõn olmamasõ gibi nedenler ayçiçeği tarõmõnõn ilde yaygõnlaşmasõnõ engellemektedir. Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Erzurum ilinde toplam ha. nadas alanõ mevcuttur. Bu alan ha. olan tarla arazisinin yüzde 23,5 ine denk gelmektedir (Tablo ). Erzurum da nadasa bõrakõlan arazi miktarõ oldukça yüksektir. 162

197 Erzurum da tarla arazileri içinde yem bitkilerine ayrõlan pay yüzde 11,4 ( ha.) gibi ülke ve Bölge ortalamasõndan yüksek olmasõna rağmen yetersiz bir orandadõr. Buna rağmen nadasa bõrakmayõ zorunlu kõlan tahõl ekim alanlarõ ise tarla arazisinin yüzde 80,7 sini oluşturmaktadõr (C.I., Tab. 220). Bu durum tarõm arazilerinde verimsizlik, nadas ve erozyon; hayvancõlõkta ise, yetersiz besleme gibi çarpõklõklarõ ortaya çõkarmaktadõr. Erzurum da mevcut çiftlik hayvanlarõnõn yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yõllõk toplam tondur (Tablo ). Oysa ilde üretilen kaba yem ton dur (Tablo ). Bu durumda ildeki hayvanlarõn yõllõk sadece yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yüzde 57,1 oranõnda karşõlanabilmektedir. Buna karşõlõk çayõr ve mer alar aşõrõ derecede dejenere olmuş ve tarõm arazilerinde yem bitkileri ekim alanõ çok düşük seviyelerde kalmõştõr. Hayvan yetiştiricileri uzun geçen kõş aylarõnda hayvanlarõna gerekli kaba yemi sağlayamamakta, silaj gibi çok değerli bir yem tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Bunun için hayvanlar kõş döneminde yem değeri çok düşük olan saman gibi tarla bitkileri artõklarõ ile beslenmekte ve çayõr-mer alar usulsüz olarak kullanõlmaktadõr. Tablo : Erzurum İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İlçeler Kültür Melez Yerli Koyun- Sõğõr Sõğõr Sõğõr Keçi At Eşek Katõr Toplam Merkez Aşkale Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir Karaçoban Karayazõ Köprüköy Narman Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya Tekman Tortum Uzundere Toplam Kaynak: Erzurum Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Erzurum da yem bitkilerinin en önemli dar boğazlarõndan birisi tohumluk problemidir. İlde özellikle yonca ve korungada standartlara uygun tohum üretimi hemen hemen hiç yok denecek kadar azdõr. Tohumluk sorunu çözülmeden yem bitkileri ekiminin yaygõnlaşmasõ beklenemez. Bunun yanõnda yem bitkileri tarõmõ artõrõlõrken mevcut türlerin yanõnda yeni türlerinde Bölge tarõmõnõn hizmetine girme zamanõ gelmiştir. Bütün dünyada üzerinde õsrarla durulan buğdaygil yem bitkileri Bölge nin acil ihtiyaçlarõndandõr. 163

198 Erzurum da ha. yonca, ha. korunga ve ha. alanda fiğ ekimi yapõlmaktadõr. Bu yem bitkileri ekimi yetersiz olduğu gibi yem bitkileri ekim alanlarõnda verim düşüklüğü de göze çarpmaktadõr. Örneğin ilde ekilen yoncanõn dekara verimi 747 kg. korunganõn 312 kg. ve fiğin 314 kg. dõr (Tablo ). Bu düşüklüğün sebepleri büyük oranda yetiştiricilik tekniklerinin yetersizliğindendir. İldeki bu tip problemler Bölge deki diğer illerin sorunlarõ ile aynõdõr. Tablo : Erzurum İlinde Yem Bitkilerinin Alanõ Ekim (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aşkale Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir Karaçoban Karayazõ Köprüköy Narman Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya Tekman Tortum Uzundere Toplam Kaynak: Erzurum Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Erzurum ilinde mer alar zayõflamõş, dejenere olmuş ve verimleri 80 kg/da. civarõna düşmüştür. Erzurum da çayõr verimi kg/da. dõr. Bahçe Bitkileri Erzurum alan olarak Türkiye nin en büyük illerinden birisidir ve en yüksek rakõma sahiptir (1.950). Karasal iklimin hakim olduğu ilde meyve yetiştiriciliği ilin genellikle kuzeyindeki ilçelerinde yapõlmaktadõr. Meyvecilik özellikle bu ilçelerdeki dere vadilerinde yaygõnlõk kazanmõştõr. İlde üretilen meyve miktarõ ilin ihtiyaç duyduğu miktardan çok azdõr (Tablo ). İlde yetiştiricilik genellikle aile işletmeciliği şeklinde olup, bahçeler koleksiyon bahçesi olarak kurulmuştur. Bu sebeple yetiştiricilik ticari olmayõp aile ihtiyacõnõ karşõlamak amacõyla yapõlmaktadõr. Yapõlan yetiştiricilikte kapama bahçe oranõ çok azdõr. Bahçeler genellikle birden çok türden oluşmuştur. İlde meyve yetiştiriciliği 164

199 yapõlan alan çok dar olup (Tablo ), ekonomik meyve yetiştiriciliğinin yapõlmasõ için ihtiyaç duyulan alandan çok azdõr. İlde yetiştiriciliği yapõlan hemen bütün meyve türlerinde yetiştiriciliği yapõlan çeşitler genellikle mahalli çeşitler olup, standart çeşit oranõ oldukça sõnõrlõdõr. Aynõ şekilde yetiştiriciliği yapõlan türlerin hemen hepsinde kullanõlan anaçlar tamamen çöğür anacõ olup, klon anacõ kullanõmõ hiç yoktur. Ayrõca, elma gibi meyve türlerinde bodur anaç kullanõmõ hiç olmadõğõ için birim alana dikilen fidan sayõsõ oldukça az olmaktadõr. Bu durum, yetiştiricilik yapõlan birim alanõn çok dar olduğu ilde çok önemlidir. İlde meyve yetiştiriciliği ile ot yetiştiriciliği beraber yapõldõğõ ve öncelik ot yetiştiriciliğine verildiği için, özellikle sulamada çok büyük hatalar yapõlmasõna sebep olmaktadõr. İlde özellikle büyükbaş hayvan yetiştiriciliği çok olmasõna rağmen, meyve bahçelerinde çiftlik gübresi kullanõmõ çok sõnõrlõdõr. Ticari gübre kullanõmõ ise hemen hiç yoktur. Meyve ağaçlarõ yetiştiriciliğinde çok önemli olan budama ilde hemen hemen hiç uygulanmamaktadõr. Yetiştiricilik genellikle koleksiyon bahçesi şeklinde olduğu için, toprak işleme ve hastalõk ve zararlõlarla mücadele hiç yapõlmamaktadõr. Genellikle mahalli çeşit kullanõldõğõndan ve standart çeşitlerde de bakõm ve kültürel işlemler yeterince yapõlmadõğõndan özellikle bazõ türlerde (elma gibi) periyodisite durumu hakimdir. Bu sebeple verimli yõllarda çok aşõrõ meyve tutumu olmasõndan dolayõ meyveler küçük ve kalitesiz olmaktadõr. İlde yetiştirilen meyvelerin küçük ve gösterişsiz olmasõndan dolayõ meyvelerin pazarlamasõnda çok büyük problemler vardõr. Ayrõca ilde üretilen ürünün pazarlamasõnõ yapacak bir tek pazarlama kooperatifi bile yoktur. Bunun yanõ sõra il de ürünleri muhafaza edebilecek depo da bulunmamaktadõr. İlde ayrõca, taze pazara sunma imkanõ bulunmayan ürünleri işleyebilecek bir işleme tesisi de bulunmamaktadõr. Bunun yanõ sõra, ilde yetiştiriciliği yapõlan tür ve çeşit sayõsõ çok sõnõrlõdõr. İlde yeni kurulacak meyve bahçelerinde kullanõlmak üzere klon anacõ üzerine aşõlõ çeşitlerden oluşan fidan temininde problem vardõr. Erzurum ili geniş bir alana sahip olduğu için değişik tarõmsal faaliyetleri bünyesinde barõndõrmaktadõr. Ancak ilde yapõlan sebze üretimi, ilin ihtiyacõnõn yarõsõnõ karşõlayabilecek miktardadõr. Bunun yanõnda sebze üretimi ile ilgili pek çok problemler bulunmaktadõr. İlde üretilen sebzenin yüzde 85 lik kõsmõnõ lahana oluşturmaktadõr. İlde sebzecilik genelde aile işletmeciliği ve karõşõk sebzecilik şeklinde olup, ticari sebzecilik çok azdõr. Bu nedenle, üretim alanlarõ küçük parsellerden oluşmaktadõr. İlde üretilen sebzenin yüzde 87 si serin iklim, yüzde 13 ü ise sõcak iklim sebzeleridir (Tablo ). Oysa yurdumuz genelinde sõcak iklim sebzelerinin üretimi ve tüketimi serin iklim sebzelerinden oldukça fazladõr. Erzurum il genelinde sõcak iklim sebze türlerinin yetiştiriciliğinin yapõlabileceği pek çok alan mevcuttur. Ancak bu alanlar yeterince değerlendirilememiştir. Erzurum da sebze üretiminde önemli problemlerden biri de tohumluk problemidir. İlde üreticiler tohumluklarõnõ ya kendileri temin etmekte veya bazõ tohum satan yerlerden almaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohum bayiinin bulunmamasõ önemli problemlerden birisidir. Bazõ tarõm kuruluşlarõ üreticiye tohumluk temin etmekte ancak, bu ihtiyacõ karşõlamamaktadõr. İl de en fazla üretimi yapõlan lahanada kullanõlan çeşit belli değildir. Bu durum da standardizasyonun olmadõğõnõ göstermektedir. İl genelinde yapõlan üretimde herhangi bir gübreleme programõ uygulanmamaktadõr. Özellikle potasyumlu gübre kullanõmõ yetersiz, diğer gübrelerin kullanõmõ ise dengesiz olarak yapõlmaktadõr. İl genelinde üretimi yapõlan sebzelerde dekara verimler oldukça düşüktür. İl de dekara düşen verim Türkiye ortalamasõnõn 1/3 ü seviyesindedir. Bu durum 165

200 da üretim de uygulanan kültürel tedbirlerin yetersiz olduğunu göstermektedir. İlde üretimi yapõlan bazõ sebze türlerinde hastalõk ve zararlõ problemleri mevcuttur. İl genelinde bir adet ilaç bayii bulunmakta, bu da ihtiyaca cevap vermemektedir. Üretimi yapõlan sebzelerin hale getirilme oranõ oldukça düşüktür. Üreticiler ürünlerini semt pazarlarõnda satmakta veya manava vermektedir. Bu da pazarlamada bazõ problemler ortaya çõkarmaktadõr. İl genelinde pazarlama kooperatifi veya üretici birliği tespit edilememiştir. Bu durum da üretimde bir planlamanõn olmadõğõnõ göstermektedir. İl genelinde soğuk hava deposu tespit edilmemiştir. Özellikle ilde en fazla üretilen lahana muhafazaya uygun bir sebze türüdür. Ancak üreticiler muhafaza metotlarõnõ bilmedikleri için veya metoduna uygun muhafaza yapmadõklarõndan dolayõ ürünü hasat zamanõnda satmakta ve bunun sonucu olarak da fiyatlar düşmektedir. Bu nedenle üretici ürününü istikrarlõ bir fiyattan satamamaktadõr. İlde yapõlan üretim tamamen taze tüketim içindir. İl genelinde herhangi bir meyve-sebze işleme tesisi bulunmamaktadõr. Bu durum sebze üretiminin gelişimini sõnõrlayan önemli faktörlerden biridir. Erzurum ilinde pek çok mikroklima alanlarõ mevcuttur (Tortum, Uzundere, İspir, Olur, Pazaryolu, vb). Bu alanlarda 1994 yõlõndan bu yana örtü altõ tarõmõ başlamõş olup, şu anda 100 da. civarõnda kapalõ alana ulaşõlmõştõr. Ancak, bu üretim faaliyetinde de problemler mevcuttur. 166

201 Tablo : Erzurum İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu İlçeler Elma Armut Ayva MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Aşkale , , Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir Karaçoban Karayazõ Körüköy Narman Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya , Tekman Tortum Uzundere Toplam , İlçeler Kayõsõ Kiraz Vişne MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Aşkale , ,1 15 Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir , Karaçoban Karayazõ Körüköy Narman Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya ,1 Tekman Tortum Uzundere Toplam Kaynak: Erzurum Tarõm İl Müdürlüğü,

202 Tablo : Erzurum İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu İlçeler Erik Ceviz Şeftali MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Aşkale Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir Karaçoban Karayazõ Körüköy Narman 80 0, Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya ,5 Tekman Tortum Uzundere Toplam , İlçeler Dut MAS Üretim Verim Merkez Aşkale Çat Hõnõs Horasan Ilõca İspir Karaçoban Karayazõ Körüköy Narman Oltu Olur Pasinler Pazaryolu Şenkaya Tekman Tortum Uzundere Toplam Kaynak: Erzurum Tarõm İl Müdürlüğü,

203 Tablo : Erzurum İlinde Sebze Ekim Alanõ (ha.), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/da.) Durumu İlçeler Hõyar Domates Biber Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez 10,4 165, Aşkale 0,7 3, , ,6 0,6 100 Çat Hõnõs 15,0 40, , ,5 2,5 165 Horasan 0,8 4, Ilõca 0,7 9, , ,7 3,5 500 İspir 1,1 7, , ,5 10,5 300 Karaçoban 0,5 10, , ,3 4, Karayazõ 0,2 3, , Körüköy 0,3 4, , ,05 0, Narman Oltu 4,0 80, , ,1 1, Olur 5,0 41, , ,0 2,0 100 Pasinler 300, , Pazaryolu 2,0 16, , ,0 9,0 300 Şenkaya 2,0 30, , ,2 1,0 500 Tekman Tortum 4,0 100, , ,0 30, Uzundere 5,0 150, , ,1 8,5 750 Toplam 352, ,0 54, ,0 73,0 İlçeler Fasulye Soğan Patlõcan Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez 3,5 10, , Aşkale 1,0 4, ,4 0, Çat Hõnõs 5,0 8, , Horasan 5,8 47, , Ilõca 4,7 14, , İspir 89,0 380, , ,4 26,0 500 Karaçoban 0,2 0, , Karayazõ 0,2 2, , Körüköy 0,2 2, , Narman Oltu 3,0 30, , ,1 1, Olur 10,0 58, Pasinler 80, , , Pazaryolu 45,0 225, , ,1 1, Şenkaya 10,0 60, , Tekman , Tortum 7,0 56, , Uzundere 19,5 156, , ,1 11, Toplam , ,7 39,0 Kaynak: Erzurum Tarõm İl Müdürlüğü,

204 Kurulan seralarda planlama bakõmõndan hatalar mevcuttur. Seralarõn çoğunda çatõ havalandõrmasõ bulunmamaktadõr. Oysa bu alanlarda üretim yaz aylarõnda da devam etmekte, sera içi sõcaklõğõ aşõrõ derecede yükselmekte, fazla sõcak ise üretim problemlerini ortaya çõkarmaktadõr. Kurulan seralar genelde 200 m 2 civarõnda ve orta büyüklükte seralardõr. Bundan sonra kurulacak seralarõn alan olarak daha büyük olmasõ gerekir. Yapõlan üretim aile işletmeciliği niteliğindedir. Seralarda gübreleme ile ilgili problemler mevcuttur. Sera üretiminde tarla üretiminin yaklaşõk üç misli gübre kullanõmõ söz konusudur. Oysa üreticiler bilinçsiz ve yetersiz gübre kullanmaktadõr. Sera topraklarõ üretim açõsõndan istenilen nitelikte değildir. Topraklarõn sera kurulmadan önce istenilen niteliğe getirilmesi ve seralarõn daha sonra kurulmasõ gerekmektedir. Ayrõca üreticiler ürünlerini pazarlamada problemler yaşamaktadõr. Bunun en büyük nedeni sera alanõnõn az olmasõdõr. İl genelinde 4 adet mantar üreticisi mevcuttur. Bu üretim dalõ ile ilgili problemleri şu şekilde özetlemek mümkündür. Kompost temini; Erzurum, kompost üreten merkezlere uzak olduğu için dõşardan kompost temin etmek oldukça masraflõ olmaktadõr. Üretici kompostunu kendisi hazõrlamakta ve kompost hazõrlama tekniğini tam olarak bilmemektedir. Kompostun pastörizasyonu ilaçla yapõlmakta ve tam anlamõyla pastörizasyon gerçekleşmemektedir. Bu durum ise verim düşüklüğüne neden olmaktadõr. Örtü toprağõ temini oldukça zor olmaktadõr. Üretim yapõlan yerler üretim için gerekli şartlarõ tam anlamõyla taşõmamakta ve üretim genelde aile işletmeciliği niteliğini taşõmaktadõr. Üreticiler misellerini genelde İstanbul, Yalova gibi illerden getirmekte ve misel temininde bazõ problemler yaşanmaktadõr. Ek Gümüşhane Gümüşhane de işletme bitkisel üretim, 734 işletme sadece hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Gümüşhane ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu, Bölge nüfus toplamõnõn yüzde 2,6 sõnõ teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 77,9 u yani i tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 6 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler, tarõmsal kalkõnma ve sulama kooperatifidir. Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin 300 ton tahõl deposu mevcuttur. Gümüşhane ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 156 ton potasyum sülfattõr. Gümüşhane ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 16,0 sõ kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday, arpa ve yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise kg. gibi düşük bir değerdedir. 170

205 Tahõllar Gümüşhane ilinde ha. ekim alanõ olan tahõllarõn, nadas alanlarõ ile birlikte tarõm alanlarõ içerisindeki payõ yüzde 74,3 dür (Tablo ). Tahõl alanlarõnõn yüzde 67' si buğday, yüzde 31'i arpa ekili alanlardan oluşmaktadõr. Bu ürünlerin il ortalama verimleri sõrasõyla 184 ve 225 kg/da. dõr (Tablo ). Ürünün yüzde 30-40'õ pazara sunulmakta, geri kalan kõsmõ aile ihtiyacõ olarak ayrõlmaktadõr. Traktör ve toprak işleme aletleri bakõmõndan Bölge illerine göre daha iyi durumda olan ilde istatistiklere göre tahõl mibzeri sadece 4 tanedir. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 1,3 kat (41,1 ha.), bir pulluğa 1,3 kat (40,3 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 1,1 kat (77,3 ha.), bir tõrmõğa 1,7 kat (76,2 ha.) ve bir tahõl mibzerine 153 kat ( ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Tablo : Gümüşhane İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,2 Tahõllar ,4 Nadas ,9 Endüstri Bitkileri ,7 Yemeklik Dane Baklagiller ,4 Yem Bitkileri ,6 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,8 Meyve ,8 Sebze ,2 TOP. TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 Tablo : Gümüşhane İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Merkez Kelkit Köse Kürtün Şiran Torul Toplam Kaynak: Gümüşhane Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde kullanõlan gübre miktarõnõn ton (Tablo 3.2.7) olmasõ, hem tahõllarda hem de diğer ürünlerde gübrelemenin çok yetersiz olduğunu göstermektedir. 171

206 Tahõl üretiminde yerel çeşitlerin kullanõldõğõ ilde sertifikalõ tohumluk kullanõmõ hiç yoktur. Tahõl alanlarõnõn yüzde 60'õnda yabani ot kontrolü yapõlamamaktadõr (Tarõm İl Müdürlüğü). Yemeklik Dane Baklagiller İlde sõrasõyla; fasulye (1.742 ha.), nohut (119 ha.) ve mercimek (35 ha.) yetiştirilmektedir (Tablo ). Bu ürünlerin verimleri ülke ortalamasõndan yüksek olmakla birlikte, alõnacak tedbirlerle hem ekim alanlarõ hem de verimleri artabilir. İlde ha. sulanan alan bulunmasõna rağmen, fasulyenin ekim ve üretimi düşüktür. Üretici hala yerel popülasyonlarõ yetiştirmekte, tescilli çeşitleri kullanmamaktadõr. Üreticiler geleneksel metotlarla üretim yapmakta, modern tarõm tekniklerini uygulamamaktadõr. Tablo : Gümüşhane İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Nohut Mercimek (Yeşil) Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Kelkit Köse Kürtün Şiran Torul Toplam Kaynak: Gümüşhane Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde ha. nadas alanõnda ve tahõllarla münavebeye girerek daha fazla nohut tarõmõ yapõlabilir. Bölgede yerli nohut popülasyonu yetiştirilmekte, tescilli çeşitler kullanõlmamaktadõr. Endüstri Bitkileri Gümüşhane de endüstri bitkilerinin, toplam ekim alanõ içerisindeki payõ yüzde 4,7 dir (Tablo ). Endüstri bitkilerinden, şeker pancarõ ve patates yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Gümüşhane ilinde şeker pancarõ ekim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise kg/da. dõr (Tablo ). Bu ilde birim alandan elde edilen verim Türkiye ortalamasõnõn (3.921kg/da.) üstündedir. İlde şeker pancarõ yetiştiriciliğinde karşõlaşõlan problemlerden biri, toprak hazõrlõğõnõn ve şeker pancarõ ekiminin zamanõnda yapõlmamasõ diğeri ise, Bölge illerinin hepsinde yaşanan şeker pancarõ yetiştiricilerine zamanõnda avans ve şeker pancarõ bedellerinin ödenmemesidir. Gümüşhane de patatesin dikim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise kg/da. dõr (Tablo ). Bu ilde patates verimi Türkiye ortalamasõnõn (2.417 kg/da.) altõndadõr. İl traktör ve toprak işleme aletleri bakõmõndan Bölge illerine göre daha iyi durumdadõr. İlde sadece 20 adet patates ekim makinesi bulunmaktadõr. Bir adet ekim makinesine ortalama 126,5 ha. patates ekim alanõ düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). İlde 172

207 patates verimini etkileyen olumsuz etkenlerin en başõnda bu il için uygun patates çeşitlerinin tespit edilmemesidir. İlde yeterli miktarda sertifikalõ tohumluk kullanõlmamaktadõr. Gerekli tohumluk üreticiler tarafõndan kendi ürünlerinden veya pazarlardan rastgele sağlanmaktadõr. İlde tarõmsal alet ve ekipmanlarõnõn yetersiz oluşundan ve ilkbahar yağmurlarõnõn uzun sürmesinden dolayõ toprak hazõrlõğõ ve dikimin zamanõnda yapõlmamasõ verimi düşürmektedir. Hastalõk ve zararlõlarla zamanõnda mücadele yapõlmamasõ, patates için uygun gübre dozlarõnõn zamanõnda verilmemesi, sulama suyunun yetersizliği ve sulamanõn zamanõnda yapõlmamasõ verimi olumsuz yönde etkilemektedir. Tablo : Gümüşhane İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Pancar Patates Ayçiçeği Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Kelkit Köse Kürtün Şiran Torul Toplam Kaynak: Gümüşhane Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Gümüşhane ilinde toplam ha. nadas alanõ mevcuttur. Bu alan ha. olan tarla arazisinin yüzde 15,9 una denk gelmektedir (Tablo ). Gümüşhane deki bu nadasa bõrakõlan arazi miktarõ azõmsanmayacak bir değerdir. Gümüşhane deki tarla arazileri içinde yem bitkilerine ayrõlan pay yüzde 18,6 ( ha.) gibi iyi bir orandadõr. Ancak bu alanlar ilin ihtiyacõnõ karşõlamaya yeterli değildir. Bunun yanõnda nadasa bõrakmayõ zorunlu kõlan tahõl ekim alanlarõ ise tarla arazisinin yüzde 74,3 ünü oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu durum tarõm arazilerinde verimsizlik, nadas ve erozyon; hayvancõlõkta ise yetersiz besleme gibi çarpõklõklarõ ortaya çõkarmaktadõr. Gümüşhane de mevcut çiftlik hayvanlarõnõn yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yõllõk toplam tondur. (Tablo ). Oysa ilde üretilen kaba yem tondur (Tablo ). Bu durumda ildeki hayvanlarõn yõllõk sadece yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yüzde 71,0 oranõnda karşõlanabilmektedir. Buna karşõlõk çayõr ve mer alar aşõrõ derecede dejenere olmuş ve tarõm arazilerinde yem bitkileri ekim alanõ çok düşük seviyelerde kalmõştõr. Hayvan yetiştiricileri uzun geçen kõş aylarõnda hayvanlarõna gerekli kaba yemi sağlayamamakta, silaj gibi çok değerli bir yem tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Bunun için hayvanlar kõş döneminde yem değeri çok düşük olan saman gibi tarla bitkileri artõklarõ ile beslenmekte ve çayõr-mer alar usulsüz olarak kullanõlmaktadõr. 173

208 Tablo : Gümüşhane İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İlçeler Kültür Melez Yerli Koyun- Sõğõr Sõğõr Sõğõr Keçi At Eşek Katõr Toplam Merkez Kelkit Köse Kürtün Şiran Torul Toplam Kaynak: Gümüşhane Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Gümüşhane de yem bitkilerinin en önemli dar boğazlarõndan birisi tohumluk problemidir. İlde yonca, korunga ve fiğde standartlara uygun tohum üretimi hemen hemen hiç yok denecek kadar azdõr. Tohumluk sorunu çözülmeden yem bitkileri ekiminin yaygõnlaşmasõ beklenemez. Bunun yanõnda yem bitkileri tarõmõ artõrõlõrken mevcut türlerin yanõnda yeni türlerin de Bölge tarõmõnõn hizmetine girme zamanõ gelmiştir. Bütün dünyada üzerinde õsrarla durulan buğdaygil yem bitkileri Bölge nin acil ihtiyaçlarõndandõr. Gümüşhane de ha. yonca, ha. korunga ve ha. alanda fiğ ekimi yapõlmaktadõr. Bu yem bitkileri ekimi yetersiz olduğu gibi yem bitkileri ekim alanlarõnda verim düşüklüğü de göze çarpmaktadõr. Örneğin ilde ekilen yoncanõn dekara verimi 676 kg. dõr (Tablo ). Bu düşüklüğün sebepleri büyük oranda yetiştiricilik tekniklerinin yetersizliğindendir. Tablo : Gümüşhane İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Kelkit Köse Kürtün Şiran Torul Toplam Kaynak: Gümüşhane Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Gümüşhane ilinde mer alar zayõflamõş, dejenere olmuş ve verimleri 65 kg/da. civarõna düşmüştür. İl mer alarõ genelde zamanõnda otlatõlmamaktadõr. Gümüşhane de çayõrlardan da çok düşük verim alõnmaktadõr. İldeki çayõr alanlarõnõn verimleri dekara 200 kg. civarõndadõr ve burada yetişen otun kalitesi de düşüktür. 174

209 Bahçe Bitkileri Gümüşhane, özellikle Karadeniz e yakõn olan kesimlerinde Karadeniz ikliminin hakim olduğu bir ildir. Bu sebepten ilin iklimi Bölge deki diğer illere göre daha yumuşaktõr. İlde meyve yetiştiriciliği yaygõn bir şekilde yapõlmaktadõr. Son yõllarda kuşburnu yetiştiriciliği büyük önem kazanmõştõr. İlde meyve yetiştiriciliği genellikle aile işletmesi şeklinde olup, bahçeler genellikle koleksiyon bahçesi şeklindedir. Kapama bahçe sayõsõ oldukça azdõr. Yetiştiriciliği yapõlan türde genellikle mahalli çeşit oranõ oldukça yüksek olup, standart çeşit oranõ düşüktür. Ayrõca kullanõlan anaçlarda hep çöğür anacõ olup klon anacõ kullanõmõ yoktur. Bu durum özellikle arazinin çok sõnõrlõ olduğu (Tablo ) ilde birim alandan en iyi şekilde faydalanmak açõsõndan önemlidir. İlde yapõlan yetiştiricilikte gübreleme, sulama, toprak işleme, budama ve hastalõk ve zararlõlarla mücadele gibi bakõm ve kültürel işlemler yeterince yapõlmamaktadõr. Ağaçlarda bakõm yeterince yapõlmadõğõndan ürünler kaliteli olmamakta ve bu durum ürünün pazarlamasõnda problemler ortaya çõkarmaktadõr. İlde bir pazarlama kooperatifi bulunmadõğõndan ürünlerin pazarlamasõnda problemler ortaya çõkarmaktadõr. İlde bir adet meyve işleme fabrikasõnõn bulunmasõ bir avantaj olmakla beraber, fabrikada kuşburnu haricinde diğer meyve türlerinin pek işlenmemesi bir problemdir. İlde klon anacõ üzerine aşõlõ çeşitlerden oluşan fidan temini büyük problemdir. Gümüşhane ilinde yapõlan sebze üretimi il ihtiyacõnõn ancak 1/3 ünü karşõlayacak miktardadõr. İlde sebze tarõmõ pek yaygõnlaşmamõştõr. İlde üretimi yapõlan sebze türü sayõsõ oldukça azdõr. Çoğu sebzenin üretim tekniği halk tarafõndan bilinmemektedir. İlde yapõlan sebze tarõmõ genelde aile ve karõşõk işletmecilik olup, ticari anlamda sebzecilik çok azdõr. Üreticilerin büyük çoğunluğu tohumluğunu kendi üretiminden temin etmektedir. Sertifikalõ tohumluk kullanõmõ pek yaygõn değildir. İlde yapõlan sebze üretiminde gübre kullanõmõ pek yaygõn değildir. Belirli oranlarda çiftlik gübresi uygulamasõ yapõlmakta, ticari gübre hemen hemen hiç kullanõlmamaktadõr. Uygulamalarda herhangi bir doz ayarlamasõ yapõlmamaktadõr. Hastalõk ve zararlõlarla mücadele pek yapõlmamaktadõr. İlaç bayii sayõsõ yeterli olmasõna rağmen sebze üretiminde hastalõk ve zararlõlarla mücadele pek yapõlmamaktadõr. İlde yapõlan üretimin büyük kõsmõ hale girmeksizin semt pazarlarõnda veya manavlarda pazarlanmaktadõr. Bu durum fiyat istikrarõnõ ortadan kaldõrmaktadõr. İl genelinde üreticiler sebze muhafaza metotlarõnõ pek bilmemektedir. Bu nedenle, örneğin lahana gibi muhafaza imkanõ olan türleri hasat zamanõnda ucuz fiyatlara satmaktadõr. Ek Hakkari Hakkari de 818 işletme bitkisel üretim ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Hakkari ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge nüfus toplamõnõn yüzde 3,7 sini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 40,0 õnõ yani i tarõmda çalõşmaktadõr. Hakkari ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik tane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 41 ton potasyum sülfattõr. Hakkari ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ 242 ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn 175

210 ancak yüzde 1,4 ü kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk ve zirai mücadele ilacõ kullanõmõ yok denecek kadar azdõr. Tahõllar Hakkari de toplam tarõm arazisinin yaklaşõk yüzde 30 u tahõllara ayrõlmõştõr. Nadas alanõ ise yüzde 0,8 olarak oldukça düşük bir düzeydedir. Tahõllarõn payõnõn düşük, buna karşõn yem bitkilerinin yüzde 51,6 gibi yüksek bir oranda pay almasõ olumlu bir durumdur (Tablo ). Ancak tahõl ekiminin tamamõna yakõn kõsmõnõn gerçekleştirildiği Yüksekova ilçesinde verim oldukça düşüktür (130 kg/da.). Tablo : Hakkari İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,3 Tahõllar ,9 Nadas 72 0,8 Endüstri Bit. 52 0,5 Yemeklik Dane Baklagiller 46 0,5 Yem Bitkileri ,6 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,2 Meyve 548 5,7 Sebze ,0 TOP.TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 Hakkari ilinde tarõmsal mekanazisyon imkanlarõnõn, mibzer ve toprak frezesi veya kültivatör hariç Türkiye ortalamasõna göre oldukça yeterli olduğu hesap edilmiştir. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 0,5 kat (14,6 ha.), bir pulluğa 0,5 kat (15,7 ha.), bir tõrmõğa 0,4 kat (17,5 ha.) ortalama işlenen alan düşerken; bir toprak frezesi veya kültivatöre 7,1 kat (499 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr. İlde hiç tahõl mibzeri bulunmamaktadõr (DİE, 1996). İlde kullanõlan gübre miktarõnõn sadece 242 ton olmasõ (Tablo 3.2.7) ve hiç tahõl mibzerinin olmayõşõ tahõllarõn birim alan verimini oldukça azaltmaktadõr. Yõllõk ortalama sõcaklõğõn yaklaşõk 10 o C, yağõşõn 771 mm. olduğu Hakkari de (Tablo 3.2.1) tahõllarda birim alan verimi; başta iyi bir tohum yatağõ hazõrlõğõ ve düzenli bir ekim, kaliteli tohumluk temini, yeterince gübreleme gibi kültürel önlemlerle Türkiye ortalamasõnõn üzerine rahatlõkla çõkarõlabilir. Yemeklik Dane Baklagiller İl yemeklik dane baklagil tarõmõnõn en az olduğu Bölge illerinden biridir. İlde toplam 46 ha. alanda (yüzde 0,5) yemeklik dane baklagil tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). İldeki nohut, fasulye ve mercimek verimleri Türkiye ortalamalarõnõn üstündedir. Bu ise tarõmõn küçük alanlarda yapõlmasõndan kaynaklanmaktadõr. 176

211 Endüstri Bitkileri Hakkari ilinde endüstri bitkilerine ayrõlan pay (yüzde 0,5) oldukça düşüktür (Tablo ). İlde pancar ve ayçiçeği ekimine rastlanmamõştõr. İlde çok az miktarda patates ve bir miktarda tütün yetiştirilmektedir (Tablo ). Tablo : Hakkari İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve Pancar Patates Ayçiçeği Tütün İlçeleri Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez ,5 175 Çukurca ,0 200 Şemdinli ,8 160 Yüksekova Toplam ,3 22,6 Kaynak: Hakkari Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Çayõr-mer a ve Yem Bitkileri İlde tarla arazisi topoğrafya nedeniyle düşük oranda yer almakta, ancak mevcut arazinin yüzde 51,6 lõk kõsmõ (Bölge illerinde ve Türkiye de en yüksek) yem bitkilerine ayrõlmõş bulunmaktadõr (Tablo ). Yembitkilerinden sadece yonca, kõsmen de korunga yetiştiriciliği mevcuttur. Diğer yem bitkileri yetiştiriciliğine rastlanmamaktadõr. İl tarõmõ daha çok hayvancõlõğa dayalõ olduğu için çayõr-mer a alanlarõnõn çok olmasõna ve ekilebilir arazinin yarõdan fazlasõnõn yem bitkilerine ayrõlmasõna rağmen kaba yem açõğõ bulunmaktadõr. Diğer Bölge illerinde olduğu gibi, ilde bulunan meralar belirli bir sistem dahilinde otlatõlmamakta ve amenajman ilkelerine uyulmamasõ nedeniyle bu alanlardan gerektiği şekilde faydalanõlamamaktadõr. Çayõrlarda biçimin uygun bir şekilde yapõlmamasõ, elde edilen otun kalite ve veriminin düşük olmasõna neden olmaktadõr. Bunlarõn yanõ sõra gerekli bakõm işlemlerinin yapõlmamasõ ve gelişi güzel uygulamalar faydalanõlan alanlarõn tahribatõna sebep olmaktadõr. Tüm bunlarõn sonucu olarak; hem mevcut kaliteli kaba yem ihtiyacõ karşõlanamamakta, hem de hayvanlarõn beslenmesindeki sakõncalar giderilememektedir. İlde herhangi bir suni çayõr-mer a tesisi kurulmamasõ yanõnda kullanõm halindeki bu gibi alanlarõn õslahõ yoluna da gidilmemiştir. Bahçe Bitkileri Hakkari ili Bölge illeri arasõnda bahçe ziraatõnõn en az yapõldõğõ illerden birisidir. İl genelinde hem meyve, hem de sebze üretimi açõsõndan Yüksekova ilçesi dikkati çekmektedir. Ancak burada yapõlan yetiştiricilik ekonomik olmaktan uzak, ev ve yakõn çevrenin ihtiyacõnõ karşõlamaya yöneliktir. Hakkari ilinde sebze olarak soğan (1.075 ton) ve domates (983 ton) (C.I, Tab. 253) üretimi diğerlerine göre biraz daha fazladõr. Meyveler içerisinde ise ceviz (846 ton), elma 177

212 (759 ton) ve armut ( 339 ton) (Tablo ) en fazla üretilen meyve türleridir. Ancak bu türler de üretim, standart çeşitlerle değil, ev ve sõnõr meyveciliği şeklinde karõşõk mahalli çeşitlerle yapõlmaktadõr. Bu bakõmdan, Hakkari ili gerek dağlõk alanlarõnõn çokluğu gerekse diğer ekolojik faktörlerin çok uygun olmamasõ nedeni ile bahçe ziraatõ açõsõndan uygun bir il değildir. 178

213 Tablo : Hakkari İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) Ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Lahana Kabak Marul Kavun Karpuz Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez 3, ,0 7, Çukurca Şemdinli 0, ,2 1, , , Yüksekova 27, ,5 120, , , Toplam 30, ,2 10,7 128, , , Kaynak: Hakkari Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tablo : Hakkari İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve İlçeleri Elma Armut Ayva Kayõsõ Kiraz MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez , ,0 24 Çukurca ,5 23 Şemdinli , ,0 25 Yüksekova , Toplam , , ,8 11, , ,5 9,05 Kaynak: Hakkari Tarõm İl Müdürlüğü,

214 Ek Iğdõr Iğdõr da 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 2,5 ini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 51,6 sõ yani i tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 7 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma ve pancar ekicileri kooperatifidir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl miktarõ ( ton) bu depolama miktarõndan daha fazladõr. Iğdõr ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 480 ton potasyum sülfattõr. Iğdõr ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 44,6 sõ kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday, arpa ve pamukta çok az miktarda kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise yok denecek kadar azdõr. Tahõllar Iğdõr, Bölge nin sõcaklõk ortalamasõ en yüksek illerinden birisidir. İlde, tarõm alanlarõnõn yüzde 79,5'i nadas ve tahõl ekili alanlardan oluşmaktadõr (Tablo ). Buğday ve arpanõn Ekim alanlarõ sõrasõyla ve ha., verimleri ise 264 ve 257 kg/da. dõr (Tablo ). Bölgede verim düzeyi ve üretilen ürünün pazara sunulma oranõnõn en yüksek olduğu illerden biridir. Bununla birlikte tarõmsal mekanizasyon imkanlarõ Bölge nin diğer illeri ile benzerlik göstermektedir. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 2,5 kat (78,2 ha.), bir pulluğa 2,4 kat (74,5 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 4,4 kat (311 ha.), bir tõrmõğa 1,9 kat (84,8 ha.) ve bir tahõl mibzerine 9,2 kat (713 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Buna göre Bölge nin diğer illerinde de olduğu gibi Iğdõr da da toprak işleme ve tohum yatağõ hazõrlamada problemler mevcuttur. Tahõl ekiminin neredeyse tamamõna yakõn kõsmõ serpme olarak yapõlmaktadõr. Tablo : Iğdõr İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,4 Tahõllar ,3 Nadas ,2 Endüstri Bitkileri ,1 Yemeklik Dane Baklagiller 68 0,0 Yem Bitkileri ,4 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,6 Meyve ,0 Sebze ,0 TOP. TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE,

215 İlde gübre kullanõmõ ton (Tablo 3.2.7) olup, yetersiz de olsa tahõllar gübrelenmektedir. Tablo : Iğdõr İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam Kaynak: Iğdõr Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Ekolojik bir zorlanma olmamasõna rağmen arpa ekiminin tamamõ yazlõk olarak yapõlmaktadõr. Başta buğday olmak üzere sertifikalõ tohumluk kullanõmõ çok azdõr. Ekolojik koşullarõn uygun olmasõna rağmen başta mõsõr olmak üzere sõcak iklim tahõllarõnõn tarõmõ tercih edilmemektedir (Tarõm İl Müdürlüğü). Yemeklik Dane Baklagiller Iğdõr'da az oranda (68 ha.) fasulye tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). İlde ha. sulu alanda daha fazla fasulye üretilebilir. İlin ortalama sõcaklõğõnõn (11,2 o C) yüksek olmasõ dikkate alõndõğõnda, bu ürünün üretim şansõ artmaktadõr. Sulanan alanlarda çeşit, üretim tekniği ve ürünün pazarlama problemleri bulunmaktadõr. Tablo : Iğdõr İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Nohut Mercimek (Yeşil) Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam Kaynak: Iğdõr Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Endüstri Bitkileri Iğdõr ilinde endüstri bitkilerinden şeker pancarõ, patates, ayçiçeği ve pamuk yetiştirilmektedir (Tablo ). Doğu Anadolu Bölgesi nde endüstri bitkileri en fazla Iğdõr ilinde yetiştirilmektedir. Iğdõr ilinde tarla tarõmõ içerisinde endüstri bitkilerinin ekim oranõ yüzde 11,1 dir. Bu ilimizde endüstri bitkilerinden şeker pancarõnõn ekim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise kg/da. olup (Tablo ). Iğdõr ilinde şeker pancarõ verimi Türkiye ortalamasõnõn (3.921 kg/da. ) üzerindedir. 181

216 Patatesin bu ildeki dikim alanõ 18 ha., üretimi 315 ton ve verimi ise kg/da. dõr (Tablo ). Bu verim Türkiye ortalamasõnõn (2.417 kg/da.) altõndadõr. Iğdõr ilinde ayçiçeği ekim alanõ 42 ha., üretimi 46 ton ve verimi ise 110 kg/da. dõr (Tablo ). Bu ilde de çerezlik ayçiçeği yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Tablo : Iğdõr İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Pancar Patates Ayçiçeği Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam Kaynak: Iğdõr Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tablo : Iğdõr İlinde Pamuk Bitkisinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Ekim Üretim Verim Kütlü Lif Çiğit Kütlü Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam Kaynak: Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bu ilimizde pamuğun ekim alanõ 900 ha., kütlü üretimi ton, lif üretimi 768 ton ve çiğit üretimi 1152 ton, dekara kütlü verimi 212 kg. lif üretimi 85 kg. ve çiğit verimi 128 kg. dõr (Tablo ). Yörede pamuk yetiştiriciliği yönünden bazõ darboğazlar mevcuttur. Bunlar, yöreye adapte olan çeşitlerin mevcut olmasõna rağmen, yöre için üstün özellikli yeni çeşitlerin devreye sokulmamasõ, pamuk ekiminin genelde serpme olarak yapõlmasõ, bu serpme ekimden vazgeçilip sõraya ekimin yapõlmamasõ, pamuk yetiştiriciliğinde mekanizasyona ağõrlõk verilmemesi ve üretilen pamuk ürünlerinin pazarlanmasõ için devlet tarafõndan desteklenmemesi ve kapatõlan tekstil fabrikalarõnõn yeniden açõlmamasõ gibi darboğazlardõr (Tarõm İl Müdürlüğü). Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Iğdõr ilinde toplam ha. nadas alanõ mevcuttur. Bu alan ha. olan tarla arazisinin yüzde 25,2 sine denk gelmektedir (Tablo ). 182

217 Iğdõr da tarla arazileri içinde yem bitkilerine ayrõlan pay yüzde 9,4 (6.516 ha.) gibi yetersiz bir orandadõr. Buna rağmen nadasa bõrakmayõ zorunlu kõlan tahõl ekim alanlarõ ise tarla arazisinin yüzde 79,5 ini oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu durum tarõm arazilerinde verimsizlik, nadas ve erozyon; hayvancõlõkta ise yetersiz besleme gibi çarpõklõklarõ ortaya çõkarmaktadõr. Iğdõr da mevcut çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ vardõr (Tablo ). Oysa ilde üretilen kaba yem tondur (Tablo ). Bu durumda ildeki hayvanlarõn yõllõk sadece yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yüzde 42,9 oranõnda karşõlanabilmektedir. Buna karşõlõk çayõr ve mer alar aşõrõ derecede dejenere olmuş ve tarõm arazilerinde yem bitkileri ekim alanõ çok düşük seviyelerde kalmõştõr. Hayvan yetiştiricileri uzun geçen kõş aylarõnda hayvanlarõna gerekli kaba yemi sağlayamamakta, silaj gibi çok değerli bir yem tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Bunun için hayvanlar kõş döneminde yem değeri çok düşük olan saman gibi tarla bitkileri artõklarõ ile beslenmekte ve çayõr-mer alar usulsüz olarak kullanõlmaktadõr. Tablo : Iğdõr İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İlçeler Kültür Sõğõr Melez Sõğõr Yerli Sõğõr Koyun-Keçi At Eşek Manda Toplam Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam Kaynak: Iğdõr Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Iğdõr da yem bitkilerinin en önemli darboğazlarõndan birisi tohumluk problemidir. İl de özellikle yonca ve korungada standartlara uygun tohum üretimi hemen hemen hiç yok denecek kadar azdõr. Tohumluk sorunu çözülmeden yem bitkileri ekiminin yaygõnlaşmasõ beklenemez. Bunun yanõnda yem bitkileri tarõmõ artõrõlõrken mevcut türlerin yanõnda yeni türlerin de Bölge tarõmõnõn hizmetine girme zamanõ gelmiştir. Bütün dünyada üzerinde õsrarla durulan buğdaygil yem bitkileri Bölge nin acil ihtiyaçlarõndandõr. Iğdõr da ha. yonca ve 177 ha. korunga ekimi yapõlmaktadõr. Bu yem bitkileri ekimi yetersiz olmakla birlikte verimleri oldukça yüksektir. Örneğin ilde ekilen yoncanõn dekara verimi kg., korunganõn 645 kg. dõr (Tablo ). Tablo : Iğdõr İlinde Yem Bitkilerinin EkimAlanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam Kaynak: Iğdõr Tarõm İl Müdürlüğü,

218 Bahçe Bitkileri Iğdõr, iklim özelliği olarak Doğu Anadolu Bölgesi nden oldukça farklõdõr. Yazlarõn oldukça sõcak olmasõ Bölge nin diğer yerlerinde yetiştirilmesinde zorluklarla karşõlaşõlan bazõ meyve türlerinin üretimine imkan tanõmaktadõr. İlde özellikle sofralõk kayõsõ üretimi oldukça yaygõnlaşmõştõr. İlin yetiştiricilik problemlerini şu şekilde sõralanabilir: İlde yetiştiriciliği yapõlan meyve tür sayõsõ oldukça sõnõrlõ olup, kayõsõ yetiştiriciliği hakim durumdadõr (Tablo ). Bu durum, özellikle kayõsõnõn ilkbahar geç donlarõndan etkilendiği yõllarda il ekonomisine olumsuz etki yapmaktadõr. İlde özelikle kayõsõlar kapama bahçeler halinde kurulu olmasõna rağmen budama, gübreleme, toprak işleme gibi uygulamalar düzenli olarak yapõlmamaktadõr. Hastalõk ve zararlõlarla mücadele ise yetersiz yapõlmaktadõr. İlde yetiştiricilik genellikle sofralõk tüketime yönelik olmasõna rağmen ilde soğuk hava deposunun bulunmamasõ ve bir pazarlama kooperatifinin bulunmamasõ büyük problemdir. Özellikle kayõsõda meyveler henüz daha olgunlaşmadan hasat yapõldõğõndan oldukça fazla verim kayõplarõna sebep olmaktadõr. Tablo : Iğdõr İlinde Toplam Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (ton) ve Verim (kg/ağaç) Durumu İlçeler Elma Armut Erik MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam İlçeler Kayõsõ Kiraz Şeftali MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam İlçeler Vişne Ceviz MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam Kaynak: Iğdõr Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Iğdõr ili Doğu Anadolu Bölgesi nde sebze üretim potansiyeli bakõmõndan önemli bir yere sahiptir. Üretim potansiyeli bakõmõndan ilin ihtiyacõnõ karşõlayacak bir üretime sahiptir. Iğdõr ilinde sebzecilik problemlerini şu başlõklar altõnda incelemek mümkündür: İlde üretimi yapõlan sebze türleri genelde sõcak iklim sebze türleridir. Serin iklim sebze türlerinin üretimi oldukça düşüktür (Tablo ). İlde üretimi yapõlan bazõ sebze türlerin 184

219 de sertifikalõ tohum kullanõlmasõna rağmen, bazõ üreticiler tohumluğunu kendi üretiminden karşõlamaktadõr. İlde yapõlan sebze üretiminde gübre kullanõmõ pek yaygõn değildir. Hem çiftlik gübresi kullanõmõ, hem de ticari gübre kullanõmõ yaygõnlaşmamõştõr. İl genelinde yapõlan üretimde dekara verimler Türkiye ortalamasõnõn altõndadõr. Sebze üretimi bakõmõndan bazõ hastalõk ve zararlõ problemleri mevcuttur. İl genelinde 6 ilaç bayii mevcuttur. Ancak il ihtiyacõnõ karşõlamaktan uzaktõr. İlde sebze işleme tesisi bulunmamaktadõr. Bu da sebze tarõmõnõn gelişmesini olumsuz etkilemektedir. İl genelinde bir adet soğuk hava deposu mevcuttur. Bu depo ilin ihtiyacõnõ karşõlamaktan çok uzaktõr. Üretici sebze muhafazasõ bakõmõndan yeterli bilgiye sahip değildir. Üretilen sebzenin hale girme oranõ düşüktür. Üretici ürününü genelde semt pazarlarõnda veya diğer illerde pazarlamaktadõr. Herhangi bir pazarlama kooperatifinin bulunmamasõ pazarlama konusunda bazõ problemleri ortaya çõkarmaktadõr. Tablo : Iğdõr İlinde Sebze Ekim Alanõ (ha.), Üretim Miktarõ (ton) ve Verim (kg/da.) Durumu İlçeler Domates Patlõcan Hõyar Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca , Toplam İlçeler Karpuz Kavun Biber Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam İlçeler Fasulye Soğan Turp Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca , Toplam , İlçeler Lahana Ispanak Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Aralõk Karakoyun Tuzluca Toplam Kaynak: Iğdõr Tarõm İl Müdürlüğü,

220 Ek Kars Kars ta işletme bitkisel üretim, 707 işletme sadece hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Kars ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge nüfus toplamõnõn yüzde 5,5 ini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 60,0 õ yani ü tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 21 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma kooperatifidir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton, Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl miktarõ ( ton) depolama miktarõndan daha azdõr. Kars ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 15 ton potasyum sülfattõr. Kars ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 5,9 u kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece arpada çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise yok denecek kadar azdõr. Tahõllar Kars, ekolojik koşullarõn tarõmsal üretimi en fazla sõnõrladõğõ Bölge illerinden birisidir. İldeki tarõm alanlarõnõn yüzde 91'i nadas dahil tahõllara ayrõlmõştõr (Tablo ). Tahõl alanlarõnõn tamamõnda buğday ( ha.) ve arpa ( ha.) ekili olup her iki üründe ortalama verim 120 kg/da. civarõndadõr (Tablo ). Üretilen tane ürününün yaklaşõk yüzde 25'i pazara sunulmaktadõr. Kars ilinde traktör ve pulluk Bölge illerine yakõn miktarlarda bulunurken kültivatör veya toprak frezesi daha az, tahõl mibzeri ise çok az miktarda bulunmaktadõr. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 2,1 kat (65,7 ha.), bir pulluğa 2,2 kat (68,8 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 5,12 kat (358 ha.), bir tõrmõğa 0,9 kat (40,2 ha.) ve bir tahõl mibzerine 153,0 kat ( ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Toprak işleme ve tohum yatağõ hazõrlõğõnõn yetersiz olduğu ilde tahõl ekiminin hemen tamamõna yakõnõ serpme olarak yapõlmaktadõr. Tablo : Kars İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde) TARLA ARAZİSİ ,0 Tahõllar ,9 Nadas ,1 Endüstri Bitkileri ,9 Yemeklik Dane Baklagiller 77 0,1 Yem Bitkileri ,0 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,0 Meyve ,4 Sebze 176 6,6 TOP. TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE,

221 Tablo : Kars İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Merkez Akyaka (DZ) (DZ) --- Arpaçay (DZ) (DZ) --- Digor Sarõkamõş Selim Susuz Kağõzman Toplam DZ: Dolu zararõ Kaynak: Kars Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde gübre kullanõmõ ton (Tablo 3.2.7) olup, Bölge illerinin bir çoğundan daha iyi bir durumdadõr. Buna rağmen tahõllarõn yüzde 25 inden fazlasõnda gübreleme yapõlmamaktadõr. Buğday yüksek oranda (yüzde 90) yazlõk olarak ekilmektedir. Verim potansiyeli düşük olan yerel çeşitlerin ekim oranõ yüksektir (buğdayda yüzde 80, arpada yüzde 50). Tohumluğun yaklaşõk yüzde 90'õ üretilen üründen ayrõlmakta, sertifikalõ tohumluk ancak yüzde 10 oranõnda kullanõlmaktadõr. Tahõl yetiştirilen alanlarda yabani ot mücadelesi yapõlmadõğõ gibi ilde sürme hastalõğõna karşõ tohumluk ilaçlanmamaktadõr (Tarõm İl Müdürlüğü). Yemeklik Dane Baklagiller İlde az oranlarda olmak üzere mercimek (44 ha.) ve fasulye (33 ha.) yetiştirilmekte, nohut üretilmemektedir (Tablo ). İlde ha. sulu alanda fasulye, ha. kuru tarõm ve ha. nadas alanlarõnda nohut ve mercimek yetiştirilebilir. Bölgede yõllõk yağõş toplamõ 500 mm. civarõndadõr ve iklim nohut ve mercimek yetiştiriciliği için uygundur. Tablo : Kars İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Nohut Mercimek (Yeşil) Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Akyaka Arpaçay Digor Sarõkamõş Selim Susuz Kağõzman Toplam Kaynak: Kars Tarõm İl Müdürlüğü,

222 Endüstri Bitkileri Kars ilinde endüstri bitkilerinden şeker pancarõ, patates ve ayçiçeği yetiştirilmektedir (Tablo ). Bu ilimizde endüstri bitkilerinin toplam ekim alanõndaki oranõ yüzde 1,9 dur. Endüstri bitkilerinden en fazla şeker pancarõ yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Şeker pancarõnõn ekim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise kg/da. olup (Tablo ), Türkiye ortalamasõnõn (3.921 kg/da. ) altõndadõr. Şeker pancarõnda verimin düşüklüğü, yetişme mevsiminin kõsa olmasõ ve toprak hazõrlõğõnõn zamanõnda yapõlmamasõ ile ekimde geç kalõnmasõndan kaynaklanmaktadõr. Kars ilinde patatesin dikim alanõ ha., üretimi ton ve verimi ise kg/da. dõr (Tablo ). Kars ilinde patateste birim alandan elde edilen verimler Türkiye ortalamasõnõn (2.417 kg/da.) altõndadõr. İlde patates ekim ve sökme makinesine rastlanmamõştõr. Bu durum ilde mekanizasyon imkanlarõnõn kõsõtlõ olduğunu ve verimi direkt etkilediğini gösterir. İlde verimi kõsõtlayan darboğazlar bölgenin diğer illeri ile aynõdõr. Tablo : Kars İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Pancar Patates Ayçiçeği Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Akyaka Arpaçay Digor Sarõkamõş Selim Susuz Kağõzman ,55 85 Toplam ,55 85 Kaynak: Kars Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Kars ilinde ayçiçeği ekimi 3 ha., üretimi 2,55 ton ve verimi ise 85 kg/da. dõr (Tablo ). İl de çerezlik ayçiçeği yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri Kars ilinde toplam ha. nadas alanõ mevcuttur. Bu alan ha. olan tarla arazisinin yüzde 12,1 ine denk gelmektedir (Tablo ). Düşük sayõlamayacak bir oranda olan nadas alanlarõ birçok tarõmsal problemi beraberinde getirmektedir. Kars ta tarla arazileri içinde yem bitkilerine ayrõlan pay yüzde 7,0 ( ha.) gibi yetersiz bir orandadõr. Buna rağmen nadasa bõrakmayõ zorunlu kõlan tahõl ekim alanlarõ ise tarla arazisinin yüzde 91 ini oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu durum tarõm arazilerinde verimsizlik, nadas ve erozyon; hayvancõlõkta ise yetersiz besleme gibi çarpõklõklarõ ortaya çõkarmaktadõr. 188

223 Kars ta mevcut çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ vardõr (Tablo ). Oysa ilde üretilen kaba yem tondur (Tablo ). Bu durumda ildeki hayvanlarõn yõllõk sadece yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ yüzde 68,7 oranõnda karşõlanabilmektedir. Buna karşõlõk çayõr ve mer alar aşõrõ derecede dejenere olmuş ve tarõm arazilerinde yem bitkileri ekim alanõ çok düşük seviyelerde kalmõştõr. Hayvan yetiştiricileri uzun geçen kõş aylarõnda hayvanlarõna gerekli kaba yemi sağlayamamakta, silaj gibi çok değerli bir yem tekniğinden faydalanõlamamaktadõr. Bunun için hayvanlar kõş döneminde yem değeri çok düşük olan saman gibi tarla bitkileri artõklarõ ile beslenmekte ve çayõr-mer alar usulsüz olarak kullanõlmaktadõr. Kars ta yem bitkilerinin en önemli dar boğazlarõndan birisi tohumluk problemidir. İlde özellikle yonca için standartlara uygun tohum üretimi hemen hemen yok denecek kadar azdõr. Tohumluk sorunu çözülmeden yem bitkileri ekiminin yaygõnlaşmasõ beklenemez. Bunun yanõnda yem bitkileri tarõmõ artõrõlõrken mevcut türlerin yanõnda yeni türlerin de Bölge tarõmõnõn hizmetine girme zamanõ gelmiştir. Bütün dünyada üzerinde õsrarla durulan buğdaygil yem bitkileri Bölge nin acil ihtiyaçlarõndandõr. Tablo : Kars İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) İlçeler Kültür Sõğõr Melez Sõğõr Yerli Sõğõr Koyun+Keçi At Eşek Toplam Merkez Akyaka Arpaçay Digor Kağõzman Sarõkamõş Selim Susuz Toplam Kaynak: Kars Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Kars ta 771 ha. yonca, ha. korunga ve ha. alanda fiğ ekimi yapõlmaktadõr. Bu yem bitkileri ekimi yetersiz olduğu gibi yem bitkileri ekim alanlarõnda verim düşüklüğü de göze çarpmaktadõr. Örneğin ilde ekilen yoncanõn dekara verimi 307 kg. korunganõn 278 kg. ve fiğin 283 kg. dõr (Tablo ). Bu düşüklüğün sebepleri büyük oranda yetiştiricilik tekniklerinin yetersizliğindendir. 189

224 Tablo : Kars İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (ton) ve Verimleri (kg/da.) İlçeler Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Akyaka Arpaçay Digor Kağõzman Sarõkamõş Selim Susuz Toplam Kaynak: Kars Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bahçe Bitkileri Kars ili sebze üretimi bakõmõndan oldukça düşük bir değere sahiptir. İlde üretilen sebze, il ihtiyacõnõn çok az bir kõsmõnõ karşõlayacak miktardadõr. Bu bakõmdan Kars ilinde ticari anlamda bir sebze üretimi yapõlmamaktadõr. İlde üretilen sebzeler genelde aile ihtiyacõnõ karşõlamaya yöneliktir. Üretim ticari olmadõğõ için sebze üretiminin bütün aşamalarõnda problemler mevcuttur. Kars ilinde meyvecilik genellikle Kağõzman ilçesinde yapõlmakta olup, diğer ilçelerde meyvecilik yok denecek kadar azdõr (Tablo ). Genellikle kayõsõ yetiştiriciliğinin ağõrlõkta olduğu Kağõzman ilçesi Iğdõr la beraber, Bölge deki sofralõk kayõsõ üretiminin yapõldõğõ yerlerden birisidir. Kapama bahçe oranõ oldukça azdõr. Bahçeler genellikle koleksiyon bahçesi şeklinde olup, mevcut çeşitlerde mahalli çeşit oranõ oldukça yüksektir. Kullanõlan anaçlar hemen tamamen çöğür anaç olup, klon anacõ kullanõmõ hiç yoktur. Bahçelerde gübreleme, sulama, budama, toprak işleme ile hastalõk ve zararlõlarla mücadele gibi bakõm ve kültürel işlemler düzenli olarak yapõlmamaktadõr. Bu sebepten, elde edilen ürünler kalitesiz olduğundan pazarlamada problemlerle karşõlaşõlmaktadõr. Genellikle sofralõk kayõsõ üretiminin hakim olduğu ilde soğuk hava deposunun olmamasõ önemli bir problem olup, Iğdõr da olduğu gibi meyvelerin erken hasat edilmesi önemli verim kayõplarõna sebep olmaktadõr. İlde fidan temini önemli bir problemdir. 190

225 Tablo : Kars İlinde Toplam Meyve Ağacõ Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim Miktarõ (Ton) ve Verim (Kg/Ağaç) Durumu İlçeler Elma Armut Ayva Kayõsõ Kiraz MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim Merkez Akyaka Arpaçay Digor , , Sarõkamõş , Selim Susuz , Kağõzman , Toplam , , , , İlçeler Vişne Erik Ceviz Şeftali MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim MAS. Üretim Verim Merkez Akyaka Arpaçay Digor Sarõkamõş 275 5, Selim Susuz , Kağõzman , , , Toplam , ,7 Kaynak: Kars Tarõm İl Müdürlüğü,

226 Ek Malatya Malatya da işletme bitkisel üretim ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Malatya ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge nüfus toplamõnõn yüzde 13,9 unu teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 45,7 si yani i tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 32 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma, sulama, su ürünleri ve pancar ekicileri kooperatifidir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton, Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl miktarõ (5.932 ton) depolama miktarõndan daha azdõr. Malatya ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzelerle ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 927 ton potasyum sülfattõr. Malatya ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 22,3 ü kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk hiç kullanõlmamaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise kg. dõr. Tahõllar Malatya ilinde işlenen alanlarõn yüzde 46,1 inde tahõl ekimi vardõr. yüzde 44,1 oranõndaki nadas alanõ da dahil edilirse tahõllarõn işlenen alanlar içerisinde aldõğõ pay yüzde 90,8 i bulmaktadõr (Tablo ). Ancak nadas alanlarõyla ilgili istatistiklerin sağlõklõ olmadõğõ bildirilmiştir. Tablo : Malatya İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,6 Tahõllar ,1 Nadas ,7 Endüstri Bit ,2 Yemeklik Dane Baklagiller ,1 Yem Bitkileri ,6 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,4 Meyve ,6 Sebze ,8 TOP.TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 Tahõl ekim alanlarõnda buğday yüzde 84 lük oran ile birinci, arpa ise yüzde 15 lik oranla ikinci sõrada yer almaktadõr. Diğer tahõl cinslerinin ekimi ise yok denecek kadar azdõr (Tablo ). Yeşilyurt ta bir miktar çeltik yetiştiriciliği vardõr. Ancak çeltik yetiştiricileri daha çok Kahramanmaraş ve Adõyaman dan gelip arazi kiralayarak üretim yapan çiftçilerdir (Tarõm İl Müdürlüğü). 192

227 Malatya tarõmsal mekanazisyon imkanlarõ bakõmõndan Bölge de, Türkiye ortalamasõna göre yeterli olmayan illerden biridir. Bu açõk daha çok traktör, pulluk ve tahõl mibzerinde belirgindir. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 2 kat (61,7 ha.), bir pulluğa 2 kat (60,9 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 1,2 kat (87 ha.), bir tõrmõğa 8,9 kat (390 ha.) ve bir tahõl mibzerine 17,4 kat (1.345 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Bu durum Malatya da, tarõmda yüzde 90,8 pay alan tahõllarda, başta tahõl mibzeri olmak üzere, önemli bir mekanizasyon eksikliğinin olduğunu göstermektedir. Tablo : Malatya İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Akçadağ Arapgir Arguvan Battalgazi Darende Doğanşehir Hekimhan Doğanyol Kale Kuluncak Pötürge Yazõhan Yeşilyurt Toplam Kaynak: Malatya Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İl de 79 buğday çeşidi ile yerel popülasyon niteliğindeki Aşure ve Zerun isimli buğday çeşitleri yetiştirilmektedir. Sultansu Tarõm İşletmesi tohumluk üretimi gerçekleştirmekte ve çiftçiye tohumluk satõşõ yapmaktadõr. Arpada ekimi kõsõtlayan başlõca faktörün biçerdöverin yöreye geç gelmesinden kaynaklandõğõ belirtilmektedir (Tarõm İl Md., Mayõs, 1998). Yörede kullanõlan değişik çeşitlerdeki toplam ton gübre ile yaklaşõk 160 bin ha.'lõk alan gübrelenebilmektedir (Tablo 3.2.7). Bu gerekli olan miktarõn yüzde i kadardõr. Tarõm il müdürlüğünün tahõllarda yaptõğõ çalõşmalardan silajlõk mõsõr yetiştiriciliğinin kayda değer gelişmeler göstermekte olduğu görülmüştür. Yemeklik Dane Baklagiller İl de toplam ha. lõk tarla arazisi içerisinde ha.'lõk alanda yemeklik dane baklagil tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). İlde en fazla fasulye ekimi, bunu 193

228 sõrasõyla; nohut ve mercimek takip etmektedir. Doğanşehir ve Akçadağ ilçelerinde fasulye tarõmõ daha yaygõndõr. Nohut en fazla Darende ilçesinde yetiştirilmektedir. Mercimek ilde en fazla Yazõhan ilçesinde yetiştirilmekte olup, diğer ilçelerde ise az miktarlarda tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). İlde fasulye verimi Türkiye ortalamasõnõn üstündedir. Bu da göstermektedir ki, ilde fasulyeye ayrõlan tarla arazisi alanõ artõrõldõğõnda elde edilen üretim artacaktõr. Tablo : Malatya İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da) İli ve İlçeleri Nohut Mercimek Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Akçadağ Arapgir Arguvan Battalgazi 70 1, Darende Doğanşehir Hekimhan Doğanyol Kale Kuluncak Pötürge Yazõhan Yeşilyurt Toplam Kaynak: Malatya Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Endüstri Bitkileri İlde işlenen toplam tarla arazisinin yüzde 2,2 sinde (7.283 ha.) endüstri bitkileri tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). Malatya ilinde endüstri bitkilerinden patates, şekerpancarõ ve tütün yetiştirilmektedir (Tablo ). İlde en fazla payla (yüzde 75,5) pancar ekimi yapõlmaktadõr. Pancar ekimi ilde bütün ilçelerde yapõlmamaktadõr. Üretilen pancarlar ilde bulunan şeker fabrikasõnda işlenmektedir. İlde patatesin payõ yüzde 6,3 dür. İlde patatesin payõnõ artõrmak için patates üretimi ile ilgili sorunlarõ çözmek gerekmektedir. Bunlar ise, ilde sadece bir adet patates ekim ve iki adet patates sökme makinesinin bulunmasõdõr. Mekanizasyonun eksikliği daha fazla işgücü ihtiyacõnõ doğurur, bu da yöre çiftçisinin bu üründen zamanla kaçmasõna neden olur. İl de patates ekimindeki diğer sorunlarda, Bölge nin diğer illeri ile hemen hemen benzerdir. İlde ha. lõk alanda tütün ekiminde yapõlmakta ve Tekel e ait tütün işleme fabrikasõ bulunmakta ve karõşõk kaynaklõ tütünleri işlemektedir. 194

229 Tablo : Malatya İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Pancar Patates Tütün Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Akçadağ Arapgir Arguvan Battalgazi Darende Doğanşehir Hekimhan Doğanyol Kale Kuluncak Pötürge Yazõhan Yeşilyurt Toplam Kaynak: Malatya Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Çayõr Mer a ve Yem Bitkileri Doğu Anadolu Bölgesi illeri içinde yem bitkilerine ayrõlan alan bakõmõndan en düşük il Malatya dõr. Tarla arazisinin yüzde 0,6 sõ (2.123 ha.) yem bitkilerine ayrõlmõştõr. (Tablo ). İlde yetiştirilen yem bitkilerinin başlõcalarõ korunga, yonca ve fiğ olup bu bitkiler bile her ilçede mevcut değildir, diğer yem bitkileri ise hemen hemen hiç olmayõp, yukarõda adõ geçen bitkilerin verimleri de çok düşüktür. İlde çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton olan yaşama payõ kaba yem ihtiyacõna karşõlõk, üretilen kaba yem miktarõ ise, ton olup mevcut ihtiyacõn ancak yüzde 58,2 sini karşõlayabilmektedir. Çayõrmer alarõn verimlerinin düşük ve aşõrõ derecede dejenere olmasõnõn yanõ sõra yem bitkilerinin de yok denecek kadar az yetiştiriliyor olmasõ toprak muhafazasõ ve erozyon açõsõndan giderilmesi gereken başlõca problemler olarak gözükmektedir. İlde kaba yem açõğõ (yüzde 41,8) yüksek seviyededir. Tahõllarda ekim alanõnõn içinde kaba yem sağlayan bitkilerin yetiştiriciliğini yaygõnlaştõrarak bu sõkõntõnõn giderilmesi mümkündür. Yem bitkileri yetiştiriciliğinin bu denli az olmasõ hayvan beslenmesindeki sakõncalarõn yanõsõra mevcut çayõr-mer alara olan baskõnõn giderek artmasõnõ sağlamaktadõr. İlde 877 ha. yonca, 162 ha. korunga ve 731 ha. fiğ ekimi mevcuttur ve bu ekimler sonunda elde edilen verimler sõrasõyla 373,2 kg/da., 231,5 kg/da. ve 161,8 kg/da. (Tablo ) gibi oldukça düşük seviyelerdedir. Malatya ilinde de diğer Bölge illerinde olduğu gibi, yem bitkilerinin tarla ziraatõ içerisindeki oranõnõn artõrõlabilmesi ve elde edilen yemin kalite ve veriminin yükseltilebilmesi için halledilmesi gereken başlõca husus tohumluk probleminin giderilmesi ve standartlara uygun kaliteli tohumluk elde edilmesi yoluna gidilmesi olmalõdõr. Yine diğer Bölge illerinde olduğu gibi ilde bulunan meralar belirli bir sistem dahilinde otlatõlmamakta ve amenajman ilkelerine uyulmamasõ nedeniyle bu alanlardan 195

230 gerektiği şekilde faydalanõlamamaktadõr. Çayõrlarda biçimin uygun bir şekilde yapõlmamasõ, elde edilen otun kalite ve veriminin düşük olmasõna neden olmaktadõr. Bunlarõn yanõ sõra gerekli bakõm işlemlerinin yapõlmamasõ ve gelişi güzel uygulamalar faydalanõlan alanlarõn tahribatõna sebep olmaktadõr. Tüm bunlarõn sonucu olarak hem mevcut kaliteli kaba yem ihtiyacõ karşõlanamamakta hem de hayvanlarõn beslenmesindeki sakõncalar giderilememektedir. Tablo : Malatya İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Akçadağ Arapgir Arguvan Battalgazi Darende Doğanşehir Hekimhan Doğanyol Kale Kuluncak Pötürge Yazõhan Yeşilyurt Toplam , , ,8 Kaynak: Malatya Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bahçe Bitkileri Bahçe ürünleri yetiştiriciliği bakõmõndan Malatya, proje kapsamõnda incelenen iller arasõnda önemli bir yere sahiptir. Malatya ili Elazõğ ve Erzincan ile beraber, sahip olduğu iklim koşullarõyla bir çok meyve ve sebze türünün yetiştirilmesine olanak vermektedir. İlde en önemli bahçe ürünü kayõsõdõr. Bu ilimizde ton kayõsõ üretilmektedir (Tablo ). Yörenin simgesi olan kayõsõ (kuru kayõsõ olarak) ihraç edilen en önemli bir kaç bahçe ürününden birisidir. İlde ekolojik koşullarõn uygun olduğu her yerde kayõsõ yetiştirilmektedir. Yörede kayõsõ yetiştiriciliği çok yaygõnlaşmõştõr ve bunun neticesinde son yõllarda pazarlama problemleri ortaya çõkmaya başlamõştõr. Bugünkü çalõşmalar daha çok kuru kayõsõ ihracatõ üzerinde yoğunlaşmaktadõr. İlde her geçen gün sayõsõ artan paketleme evleri yöre ekonomisine katkõda bulunmaktadõr. Kayõsõ yetiştiriciliğinin en önemli sorunlarõ içerisinde; ilkbahar donlarõ, sertifikalõ fidan temini, hasadõn uygun yapõlamamasõ, hastalõk ve zararlõlarla yeterince mücadele edilememesi sayõlabilir. Ayrõca ürünün uygun şekilde kükürtlenmemesi, tanõtõm ve pazarlamanõn yeterince sağlõklõ olmamasõ dikkat çekici sorunlardõr. 196

231 Tablo : Malatya İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve İlçeleri Elma Armut Ayva Kayõsõ Kiraz MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Akçadağ Arapgir Arguan Battalgazi Darende Doğanşehir Hekimhan Doğanyol Kale Kuluncak Pötürge Yazõhan Yeşilyurt Toplam , , , , Kaynak: Malatya Tarõm İl Müdürlüğü,

232 İlde Hacõhaliloğlu, Kabaaşõ, Çataloğlu, Hasanbey yetiştiriciliği yapõlan önemli kayõsõ çeşitlerindendir. Kuru kayõsõlarõn çoğunluğunu Hacõhaliloğlu çeşidi oluşturmaktadõr. Son yõllarda Kabaaşõ ve Çataloğlu çeşitleri de yaygõnlaşmaya başlamõştõr. Yörede sadece Hacõhaliloğlu çeşidiyle bahçe tesisi yerine, yine ağõrlõklõ olarak Hacõhaliloğlu çeşidi olmak üzere Kabaaşõ ve Çataloğlu çeşitleriyle karõşõk bahçe tesisi düşüncesi (ürün eldesinde istikrarõ sağlamak amacõyla ) önem kazanmaktadõr. İlde yapõlan incelemelerde, elma, armut ve kiraz yetiştiriciliğinin çok uygun olduğu gözlenmektedir. Bugün Malatya da ton elma, ton armut ve ton kiraz üretilmektedir (Tablo ). Elma yetiştiriciliği daha çok Doğanşehir, Akçadağ ve Arapgir ilçe ve köylerinde yaygõnlaşmõştõr. Özellikle Doğanşehir ilçesinde kayõsõ yetiştiriciliğin uygun olmadõğõ yerlerde Golden Delicious ve Starking Delicious çeşitleriyle tesis edilmiş kapama meyve bahçelerini görmek mümkündür. Pazarlama genelde ürün dal üzerindeyken bahçeden yapõlmaktadõr. Ancak geniş kapsamlõ yetiştiricilik yapan bazõ üreticiler daha yüksek fiyata pazarlayabilmek amacõyla, ürünlerini işletmelerinde bulunan yetersiz nitelikte olan depolarda 2-3 ay muhafaza etmektedirler. İlde sadece Arapgir ilçesinde bir adet makinalõ soğutmalõ soğuk hava deposu mevcuttur. Ancak yakõn zamanda bu sayõnõn artmasõ beklenmektedir. Yörede armut yetiştiriciliği genellikle susuz yerleri değerlendirmek amacõyla Akçadağ, Doğanşehir ve Yeşilyurt ilçe ve köylerinde yaygõnlaşmõştõr. İlde daha çok Ankara çeşidi ile Hocamõz mahalli armut çeşitleri yetiştirilmektedir. Malatya da dikkate değer diğer bir meyve türü de kirazdõr. Özellikle Yeşilyurt ve Arapgir ilçe ve köylerinde yetiştirilmektedir. Son yõllarda Yeşilyurt ilçesinde kurulan kapama bahçeler bu ürünün geleceğe dönük yetiştiriciliği adõna ümit vericidir. İlde ton ceviz üretilmektedir (Tablo ). Daha çok yüksek yerlerde su kenarlarõnda yetiştirilen ceviz geniş bir tip varyasyona sahiptir. Yapõlacak seleksiyon çalõşmalarõyla iyi meyve özelliklerine sahip tiplerin ortaya çõkarõlmasõ mümkün olabilecektir. Vişne, erik ve dut yöreye adapte olmuş diğer meyve türleridir. Malatya ilinde meyve yetiştiriciliğinin en önemli sorunlarõndan birisi ekonomik anlamdaki yetiştiriciliğin gerektirdiği kültür uygulamalarõnõn yeterince yapõlmamasõdõr. Bunlar içerisinde, özellikle son yõllarda ilaçlõ mücadelenin yetersizliği sonucu önemli ölçüde ürün kayõplarõnõn ortaya çõktõğõ dikkati çekmektedir. Diğer illere göre biraz daha bilinçli ve gerekli bilgi donanõmõna sahip yöre çiftçisinin eğitilmesi ile meyve yetiştiriciliğinde daha fazla ve daha kaliteli ürün elde etmek mümkün olacaktõr. İlde sebze olarak daha çok domates, biber, hõyar, patlõcan, karpuz ve kavun yetiştirilmektedir. Karpuz, Yazõhan ( ton) ve Battalgazi ( ton) ilçelerinde yaygõn şekilde olmak üzere toplam tonluk üretimi ile en çok üretilen sebzedir. (Tablo ). Domates ( ton ), biber ( ton ) ve patlõcan ( ton ) (C.I, Tab. 286) hemen hemen tüm ilçelerde yetiştiriciliği yapõlan sebzelerdir. Son yõllarda yüksek plastik tüneller altõnda yapõlan yetiştiricilik dikkat çekmektedir. Arazilerin Karakaya baraj sularõ altõnda kalarak küçülmesi (daha çok sebze yetiştiriciliğine imkan verecek ölçüde) sulanabilir olmasõ ve hibrit çeşitlerin Bölge ye kazandõrõlmasõ sebze üretiminde artõş sağlamõştõr. Bazõ yõllarda, domateste pazar sorunu yaşanmaktadõr. Yörede daha çok Arapgir biberi denen yerli dolmalõk biber yetiştirilmektedir. Bu biberin acõ ve tatlõ formlarõ vardõr. Sevilerek tüketilen bu biber çeşidi ticari amaçlõ olarak yetiştirilmektedir. Üretilen sebzeler daha çok mahalli pazarlarda taze olarak tüketilmektedir. 198

233 Tablo : Malatya İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve İlçeleri Vişne Erik Ceviz Şeftali Badem MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez Akçadağ Arapgir Arguan Battalgazi Darende Doğanşehir Hekimhan Doğanyol Kale Kuluncak Pötürge Yazõhan Yeşilyurt Toplam , , , , ,6 Kaynak: Malatya Tarõm İl Müdürlüğü,

234 Tablo : Malatya İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Hõyar Patlõcan Domates Biber Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Akçadağ Arapgir Arguan Battalgazi Darende Doğanşehir Hekimhan Doğanyol Kale Kuluncak Pötürge Yazõhan Yeşilyurt Toplam , , , ,3 Kaynak: Malatya Tarõm İl Müdürlüğü,

235 İl sebzeciliğinde hibrit sebze tohumlarõnõn kullanõlmaya başlanmasõ oldukça önemlidir. Ancak, yeteri kadar yaygõnlaşmamõştõr. Bununla birlikte kaliteli fide temininde problemler vardõr. Ayrõca gereği gibi kooperatifleşmenin olmamasõ nedeniyle bazõ yõllar üretilen sebzelerin pazarlamasõnda ciddi sorunlar ortaya çõkmaktadõr. Bu durum ise yöre sebzeciliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Ek Muş Muş da işletme bitkisel üretim, işletme sadece hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Muş ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 7,2 sini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 55,6 sõ yani u tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 6 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma, su ürünleri ve pancar ekicileri kooperatifleridir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton, Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl ( ton) bu depolama miktarõnda daha fazladõr. Muş ilinde endüstri bitkileri; tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzeler için ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 443 ton potasyum sülfattõr. Muş ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup, ideal şartlarda tüketilmesi gereken miktarõn yüzde 132,6 sõ kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday ve yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise kg. dõr. Tahõllar Muş ta ekili alanlarõnõn yüzde 65 inde tahõl yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Nadas alanlarõnõn oranõ ise yüzde 10,5 dir (Tablo ). Tahõl yetiştiriciliği Merkez ilçe, Bulanõk ve Malazgirt te yoğunlaşmõştõr. Bu üç ilçe, il genelindeki buğday ekim alanõnõn yüzde 93 üne sahiptir (Tablo ). Bu durum arpa için de geçerlidir. Diğer tahõllarõn ise yetiştiriciliği oldukça azdõr. Tablo : Muş İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,9 Tahõllar ,0 Nadas ,5 Endüstri Bit ,7 Yem.T. Bak ,1 Yem Bitkileri ,6 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,1 Meyve 202 0,1 Sebze ,0 TOP.TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE,

236 Birim alan verimleri oldukça düşüktür. Örneğin, tahõl ekili alanlarõn çok olduğu ilçelerden Bulanõk'ta buğdayõn dekara verimi 76 kg/da. dõr. Arpada verimin düşük olmasõnõn en büyük nedeni ise yazlõk ekim yapõlmasõdõr. Tablo : Muş İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Bulanõk Hasköy Korkut Malazgirt Varto Toplam Kaynak: Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Muş ta tarõmõ kõsõtlayan en önemli faktörlerden biri de Muş Ovasõnda taban suyu yüksekliği sorunudur. Bu nedenle yazlõk ekimlerde toprağõn tava gelmesi beklenirken vejetasyon süresi kurak periyoda doğru kaymaktadõr. Bu durum tahõllarda ve diğer ürünlerde verimin düşük olmasõna neden olmaktadõr. Toplam tarõm arazisinin yüzde 75 inin tahõllara ayrõldõğõ Muş ta mekanizasyon imkanlarõ, Bölge deki bir çok ile göre daha iyi olmasõna karşõn Türkiye ortalamasõna göre düşüktür. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 1,7 kat (51,9 ha.), bir pulluğa 1,6 kat (51,8 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 2,2 kat (153 ha.), bir tõrmõğa 3,6 kat (159 ha.) ve bir tahõl mibzerine 4,4 kat (341 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). İlde tohumluk olarak daha çok Şahinoğlu, Besoztaja-1 ve Lancer kullanõlmaktadõr. Alparslan Tarõm İşletmesinde bir miktar tohumluk üretimi mevcuttur. Tarõm İl Müdürlüğü tarafõndan silajlõk mõsõr yetiştiriciliği konusunda demonstrasyon niteliğinde çalõşmalar yapõlmaktadõr. Mõsõr çeşidi olarak daha çok Arifiye çeşidi kullanõlmaktadõr. Yemeklik Dane Baklagiller Bölge içerisinde, tarla tarõmõnda yemeklik dane baklagile ayrõlan en geniş yer Muş ilindedir ha. lõk toplam tarla arazisi içerisinde ha. alanda yemeklik dane baklagiller yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. Başka bir deyişle, toplam tarla arazisinin yüzde 13,1 idir (Tablo ). Bölge illeri içerisinde, nohutun en fazla yetiştirildiği il Muş tur. İlde yemeklik dane baklagil içerisinde yüzde 80,5 payla ha. alanda nohut tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). İlde Malazgirt hariç diğer ilçelerde nohut tarõmõ oldukça yaygõndõr. En fazla Merkez ilçede yetiştirilmektedir. Verimi ise Türkiye ortalamasõna yakõndõr. İlde nohut yazlõk olarak ekilmektedir. Nohutu yüzde 7 lik payla fasulye tarõmõ takip etmektedir. İlde mercimek tarõmõ yok denecek kadar azdõr (Tablo ). 202

237 Tablo : Muş İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (Kg/da) İli ve İlçeleri Nohut Mercimek Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez ,0 150 Bulanõk Hasköy ,0 180 Korkut ,0 75 Malazgirt Varto ,5 50 Toplam Kaynak: Muş Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde nadasa ayrõlan alan toplam tarla arazisi içerisinde yüzde 10,5 tir. İlde ortalama yõllõk yağõşõn 826 mm. olmasõ, ilde nadas alanõnõn az olmasõna neden olmaktadõr (Tablo 3.2.1). Eğer ildeki nadasa ayrõlan ha. lõk alanda mercimek tarõmõ yapõlõrsa, ilde nadasa ayrõlan alan minimuma indirilmiş olur, böylece ilde yemeklik dane baklagillere ayrõlan alan yaklaşõk yüzde 10 daha artõrõlmõş olur. Üreticinin mercimek tarõmõndan uzak kalmasõ ildeki mercimek veriminin oldukça düşük olmasõndan kaynaklanmaktadõr. Bu ise mercimeğin yazlõk olarak ekilmesinden kaynaklanmaktadõr. İlde mercimek, kõşõ atlatamaz endişesiyle yazlõk olarak ekilmektedir. Oysa m. yüksekliğe sahip Van õn Özalp ilçesinde bile bazõ mercimek çeşitlerinin kõşõ güvenli bir şekilde atlattõğõ tespit edilmiş olup, bu konudaki çalõşmalar devam etmektedir. Endüstri Bitkileri Muş ta işlenen toplam tarla arazisinin yüzde 7,7 sinde ( ha.) endüstri bitkileri tarõmõ yapõlmaktadõr (Tablo ). Muş ilinde endüstri bitkilerinden şekerpancarõ, ayçiçeği tütün yetiştirilmektedir. İlde bulunan şeker fabrikasõnõn ihtiyacõnõn büyük bir kõsmõ ilden temin edilmektedir. İlde pancar ekim alanõ ha. olup, yüzde 70,2 en geniş paya sahiptir (C.I., Tab. 294). Pancar yetiştiriciliği Varto hariç her ilçede yapõlmaktadõr. Muş Merkez de ve Bulanõk ilçesinde az miktarda ayçiçeği yetiştirilmektedir. Muş Merkez de ve Hasköy ilçesinde az miktarda tütün yetiştirilmektedir (Tablo ). Çayõr Mer a ve Yem Bitkileri Bölge illeri içinde tarla arazisinin yem bitkilerine ayrõlmõş en yüksek alanõna (yüzde 13,1) sahip il Muştur (Tablo ). Ancak ihtiyacõn karşõlanmasõnda yeterli değildir. İlde yem bitkileri içinde en çok yonca ekilmekte olup, ikinci sõrada korunga gelmekte ve az miktarda da fiğ ekimi yapõlmaktadõr. Bu bitkilerin kuru ot verimleri çok düşük düzeydedir. İldeki ovalarda taban suyu kontrolü ile yem bitkilerinin yetiştiriciliğinin ve çayõr mer alarõn verimliliğinin artõrõlmasõ mümkündür. 203

238 Tablo : Muş İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Pancar Ayçiçeği Tütün Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Bulanõk Hasköy Korkut Malazgirt Varto Toplam Kaynak: Muş Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde bulunan çiftlik hayvanlarõnõn yõllõk toplam ton yaşama payõ kaba yem ihtiyacõna karşõlõk, üretilen ton kaba yem, (Tablo ) ildeki hayvanlarõn yõllõk yaşama payõ kaba yem ihtiyacõnõn sadece yüzde 69,3 ü karşõlayabilmektedir. İlde yem bitkileri tohumluk üretiminin yeterli olmamasõnõn yanõsõra en çok üretilen yonca ve korunga gibi yem bitkilerinde ise standartlara uygun denebilecek tohumluk üretimi yok denecek kadar azdõr. Bu sorunlarõn aşõlmasõ mevcut türlerin yanõ sõra Bölge ye uygun yeni türlerin de yem bitkileri tarõmõ içerisine alõnarak, yem bitkilerine ayrõlan alanõn artõrõlmasõ ile mümkündür. Muş ta yetersiz denebilecek oranda ekim alanõna sahip olan ha. yonca, 543 ha. korunga ve ha. fiğ, başlõca üretilen yem bitkileri olmalarõna rağmen, ot verimleri oldukça düşüktür (Tablo ). Bu verim düşüklüğü de yonca gibi küçük tohumlu bitkileri ekecek mibzer bulunmadõğõndan ekimlerin serpme yapõlmasõ, yine yoncada ilk yõl koruyucu bitki ile ekim yapõlmamasõndan dolayõ yabancõ ot sorunu ile karşõlaşõlmasõ, sulamanõn düzensiz olup, ihtiyacõ karşõlayamamasõ ve hastalõk ve zararlõlarla gerektiği gibi mücadele yapõlamamasõndan kaynaklanmaktadõr. Tablo : Muş İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Yonca Korunga Fiğ Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Bulanõk Hasköy Korkut Malazgirt Varto Toplam Kaynak: Tarõm İl Müdürlüğü,

239 Bahçe Bitkileri Tarõm alanlarõnõn büyük bir kõsmõ tarla ziraatõna ayrõlmõş durumda olan Muş ilinde bahçe ziraatõ oldukça azdõr. Sulanabilen ovalarda da gerekli sõcaklõğõn sağlanamamasõ nedeniyle, geniş Muş ovalarõnda büyük oranda tahõl ekimi yapõlmaktadõr. Ürünler bazõnda, Muş ilinde sebzelerden, karpuz ( ton ), lahana (8.713 ton) ve kavun (8.210 ton ) (Tablo ), meyvelerden ise elma ( ton) ve armut ( 601 ton) (Tablo ) en çok yetiştirilen bahçe bitkileridir. Yetiştirilen sebzelerin büyük alanlarda tarla tarõmõ şeklindeki yetiştiriciliğe uygun olduğu dikkati çekmektedir. Bu anlamda özellikle sulama imkanlarõnõn artõrõlmasõ ile korunaklõ yerlerde bu sebzelerin yaygõnlaştõrõlmasõ uygun olacaktõr. Meyvecilik açõsõndan ise merkez ilçe dõşõnda diğer bütün ilçelerde üretim, aile ihtiyacõnõ dahi karşõlayamayacak durumda olup, ev önlerinde, kendiliğinden yetişen ağaçlardan alõnan düzensiz üretim şeklindeki meyvecilikten ibarettir. Muş ilinin biraz daha güneye doğru olan bazõ köylerinde (Mercimekkale) mikroklima etki dolayõsõyla büyük kapama bahçelerinin kurulduğu tespit edilmiştir. Ekolojik faktörlerden iklimin, özellikle sõcaklõğõn ekonomik anlamda meyvecilik yapõlmasõ için yeterli olmamasõ, ilde meyveciliğin geri kalmasõnõn en önemli sebeplerindendir. Bu nedenle bahçe tarõmõ içerisinde sebzeciliğe daha çok önem verilmesi gerekmektedir. Nitekim, özellikle sulama ve ilaçlama yapõlmasõ durumunda, serin iklim sebzelerinin tarla bitkilerine alternatif olabileceği düşünülmektedir. 205

240 Tablo : Muş İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve Lahana Kabak Kavun Karpuz Hõyar İlçeleri Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez 200, , , , Bulanõk 0, , , Hasköy 0, , , Korkut Malazgirt 0, , ,7 10 1,500 Varto 0, , ,5 22 1,500 Toplam 206, , , , , Kaynak: Muş Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tablo : Muş İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve Elma Armut Ayva Kayõsõ Kiraz İlçeleri MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez , ,0 85, , ,2 30 Bulanõk , ,4 7, ,0 45 Hasköy 50 0, ,3 8, Korkut 140 4, ,0 25, Malazgirt 400 3, ,0 4, Varto , ,0 60, Toplam , ,7 75, , ,2 33,5 Kaynak: Muş Tarõm İl Müdürlüğü,

241 Ek Tunceli Tunceli de işletme bitkisel üretim, 171 işletme hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Tunceli ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 1,5 ini teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 36,1 i yani ü tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 2 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma ve su ürünleri kooperatifleridir. İlde Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin 600 ton tahõl deposu mevcuttur. Tunceli ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzeler için ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 274 ton potasyum sülfattõr. Tunceli ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 41,0 i kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk sadece buğday, arpa ve yem bitkilerinde olmak üzere çok az kullanõlmaktadõr. Zirai mücadele ilacõ kullanõmõ ise kg. civarõndadõr. Tahõllar Yaklaşõk ha. lõk alanõn işlendiği Tunceli de tahõl ekim alanõnõn payõ yüzde 54,9 dur. Yüzde 31,8 lik nadas alanlarõ da tahõllara ilave edilirse, tahõllara ayrõlan alanõn yüzde 86,7 olduğu görülür. Tahõl ekiminin yüzde 75 i Pertek, Çemişgezek ve Mazgirt ilçelerinde yoğunlaşmõştõr. Sadece buğday ve arpanõn yetiştirildiği Tunceli de birim alan verimleri çok düşüktür (Tablo ). İlde tüketilen gübre miktarõ 9 bin ton civarõnda olup (Tablo 3.2.7), yaklaşõk 25 bin ha. lõk alan gübrelenebilmektedir. Bu da, tahõllar dahil tüm ürünlerde yetersiz gübreleme yapõldõğõnõ göstermektedir. Sõcaklõğõn ve yağõşõn yüksek olmasõ, bitkisel üretimin, karlõlõğõ daha yüksek ürünlere kaymasõnõ sağlayabilir. Bunun yanõ sõra hayvancõlõk açõsõndan da potansiyeli yüksek olan ilde, tahõl alanlarõnõn bir bölümü yem bitkilerine ayrõlabilir. Bunlar yapõlõrken yöreye uygun tahõl çeşitlerinin belirlenmesi ve bu çeşitlerin tohumluklarõnõn kolay temin edilebilmesi, tarõm tekniklerinin yaygõnlaştõrõlmasõ ile tahõl verimi artõrõlabilir. Tablo : Tunceli İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,2 Tahõllar ,9 Nadas ,8 Endüstri Bit ,04 Yem.T. Bak ,0 Yem Bitkileri ,3 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,8 Meyve ,7 Sebze 702 1,0 TOP.TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE,

242 Toplam tarõm arazisinin büyük çoğunluğunun (yüzde 86,7) tahõllara ayrõldõğõ Tunceli de, tarõmsal alet ve ekipmanlarõnõn sayõsõ başta tahõl mibzeri olmak üzere oldukça yetersizdir. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 2,7 kat (83,2 ha.), bir pulluğa 2,4 kat (76,0 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 1,3 kat (93 ha.), bir tõrmõğa 6,8 kat (301,6 ha.) ve bir tahõl mibzerine 36,0 kat (2.790 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). Yemeklik Dane Baklagiller Tunceli ilinde toplam tarla arazisinin yüzde 8,3 ünde yemeklik dane baklagil yetiştiriciliği yapõlmaktadõr (Tablo ). İlde en çok nohut ekimi (yüzde 55,9) ve üretimi yapõlmaktadõr. Bunu fasulye takip etmekte, mercimeğin ise çok düşük oranda tarõmõ yapõlmaktadõr. İlde en fazla nohut tarõmõ Çemişkezek ve Mazgirt te yapõlmaktadõr. Verimleri Türkiye ortalamasõnõn üstündedir (Tablo ). Tablo : Tunceli İlinde Yemeklik Dane Baklagillerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (Kg/da) İli ve İlçeleri Nohut Mercimek Fasulye Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez , Çemişgezek Hazat Mazgirt Nazimiye Ovacõk Pertek Pülümür Toplam , Kaynak: Tunceli Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Endüstri Bitkileri İlde endüstri bitkilerine ayrõlan pay (yüzde 0,7) oldukça düşüktür (Tablo ). Tunceli ilinde endüstri bitkilerinden çok az miktarda şekerpancarõ ve patates yetiştirilmektedir. (Tablo ). Çayõr Mer a ve Yem Bitkileri Bölgenin en dağlõk illerinden olduğu için tarla arazisi alanõ (yüzde 10 civarõnda ) en az olan ildir. Bu arazinin ancak yüzde 4,9 u yem bitkileri yetiştiriciliğinde kullanõlmaktadõr (Tablo ). Başlõca yetiştirilen yem bitkileri yonca, korunga ve fiğ olup bunlarõn verimleri de çok düşüktür. Arazinin büyük bir kõsmõ çayõr-mer a alanõ görünmesine rağmen, bu alanlarõn gerçekte çayõr-mer a alanõ olmamasõ ve verimlerinin çok düşük olmasõ, yeterince yem bitkisi üretilememesi ilde kaba yem açõğõnõn yüksek olmasõnõn nedenidir ve hayvancõlõk açõsõndan da önemli bir sorundur. 208

243 Tablo : Tunceli İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Pancar Patates Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Çemişgezek Hazat Mazgirt Nazimiye Ovacõk Pertek Pülümür Toplam Kaynak: Tunceli Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 İlde bulunan meralar belirli bir sistem dahilinde otlatõlmamakta olup, amenajman ilkelerine uyulmamasõ nedeniyle bu alanlardan gerektiği şekilde faydalanõlamamaktadõr. Çayõrlarda biçimin uygun bir şekilde yapõlmamasõ, elde edilen otun kalite ve veriminin düşük olmasõna neden olmaktadõr. Bunlarõn yanõ sõra gerekli bakõm işlemlerinin yapõlmamasõ ve gelişigüzel uygulamalar, faydalanõlan alanlarõn tahribatõna sebep olmaktadõr. Tüm bunlarõn sonucu olarak; hem mevcut kaliteli kaba yem ihtiyacõ karşõlanamamakta, hem de hayvanlarõn beslenmesindeki sakõncalar giderilememektedir. İlde herhangi bir suni çayõr- mer a tesisi kurulmamasõ yanõnda, kullanõm halindeki bu gibi alanlarõn õslahõ yoluna da gidilmemiştir. Yörede kaba yem ihtiyacõnõn giderilmesi ve yörenin en önemli geçim kaynaklarõndan biri olan hayvancõlõğõn gelişebilmesi için öncelikle bu sorunlarõn giderilmesi gerekmektedir. Bahçe Bitkileri Ortalama sõcaklõk açõsõndan Bölge içindeki illere göre oldukça iyi sayõlabilir durumda olan ilin toplam yağõş miktarõ da oldukça iyidir. Toplam tarõm arazisinin yüzde 5,6 sõnda bahçe ziraatõ yapõlmaktadõr (Tablo ). İl genelinde ekonomik anlamda yetiştiriciliği yapõlan sebze türleri oldukça kõsõtlõ sayõdadõr. En çok üretilen sebzeler arasõnda karpuz ve kavun gelmektedir. Pertek ilçesi, il içerisinde mikroklima özelliği gösteren bir durumdadõr. Yetiştirilen sebzelerin büyük bir bölümü buradan sağlanmaktadõr. Tunceli ilinde yapõlan sebzecilik tamamen aile içi tüketime yönelik küçük çaplõ yetiştiriciliktir. İl sebzeciliğinin en önemli sorunlarõ arasõnda, Bölge nin diğer illerinde olduğu gibi, sertifikalõ tohumluk ve kaliteli fide sorunu ve bakõm işlerinin yeterince yapõlmamasõ vardõr. Meyvecilik potansiyeli bakõmõndan ise Pertek ve Merkez ilçeleri önemli yetiştiricilik alanlarõ konumundadõr. Özellikle Pertek ilçesinde, soğuk mutedil iklim meyvelerinin yanõ sõra, sõcak mutedil iklim meyvelerinin de ( şeftali, badem, a.fõstõğõ v.b ) yetiştiği dikkati çekmektedir. Bu açõdan, bu tip mikroklimatik özellik gösteren yerlerde meyveciliğin yaygõnlaştõrõlmasõ ve modern meyvecilik koşullarõna uygun şekilde yetiştiriciliğin teşvik 209

244 edilmesi gerekmektedir. Bununla birlikte, özellikle aşõlõ, fidanlarla meyve bahçesi tesisi ve budama, gübreleme, ilaçlama gibi meyveciliğin vazgeçilmez uygulamalarõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ da üründe verim ve kalite artõşõnõ sağlayacaktõr. Ek Van Van da işletme bitkisel üretim, işletme sadece hayvancõlõk ve işletme ise hem hayvancõlõk hem de bitkisel üretim yapmaktadõr. Van ilinde 1997 yõlõ sayõmlarõna göre kişi mevcuttur. Bu miktar Bölge toplamõnõn yüzde 12,9 unu teşkil etmektedir. Bu nüfusun yüzde 70,8 i yani i tarõmda çalõşmaktadõr. İlde 8 adet kooperatif ve bu kooperatiflerin üyesi bulunmaktadõr. Bu kooperatifler tarõmsal kalkõnma, su ürünleri, sulama ve pancar ekicileri kooperatifleridir. İlde TMO Genel Müdürlüğü nün ton, Tarõm Kredi Kooperatifi ve Merkez Birliğinin 1400 ton tahõl deposu mevcuttur yõlõnda TMO Genel Müdürlüğü nün aldõğõ tahõl ( ton) bu depolama miktarõndan daha azdõr. Van ilinde endüstri bitkileri, tahõl, yemeklik dane baklagiller, çayõr, yem bitkileri ve sebzeler için ideal şartlardaki azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübre ihtiyaçlarõ sõrasõyla ton amonyum sülfat, ton TSP ve 329 ton potasyum sülfattõr. Van ilinde tüketilen toplam gübre miktarõ ton olup, ideal şartlarda tüketilecek miktarõn ancak yüzde 2,5 i kullanõlmaktadõr. İl genelinde sertifikalõ tohumluk ve zirai mücadele ilacõ kullanõmõ yok denecek kadar azdõr. Tahõllar Van ilinde toplam tarla arazisinin yüzde 55,2 sinde tahõllar yetiştirilmektedir. Yüzde 28,7 oranõndaki nadas alanlarõnõn da tahõllar için ayrõldõğõ kabul edilirse tarla arazisinde tahõllarõn payõ yüzde 81,2 olmaktadõr (Tablo ). Tahõllar içerisinde buğdayõn aldõğõ pay yüzde 82,3 dür. Arpa ise yüzde 17 lik paya sahiptir (Tablo ). Diğer tahõl cinslerinden bir miktar çavdarõn ekimi vardõr. Ancak bu çok azdõr. Tahõl ekiminin en fazla olduğu ilçe Merkez ilçe olup bunu Erciş, Özalp, Gürpõnar, Çaldõran ve Başkale izlemektedir. Bu ilçeler ildeki tahõl ekim alanõnõn yaklaşõk yüzde 84 ünü oluşturmaktadõr. Birim alan verimleri ilçelere göre buğdayda 122,9 ile 139,8 kg/da. arasõnda değişmektedir (Tablo ). Verimliliğin düşük olmasõnõn en büyük nedenlerinden biri, yörede tir ekim yönteminin uygulanmasõdõr. Bu yöntemde sõra aralarõnõn cm olmasõ, birim alana atõlacak tohumluğu sõnõrlamakta ve daha az tohumluk kullanõlmaktadõr. Diğer bir neden ise, gübrelemenin yetersiz yapõlmasõ yada hiç yapõlmamasõdõr. İlde tüketilen toplam ton gübre (Tablo 3.2.7) ile yaklaşõk ha. lõk alan gübrelenmektedir, ki bu miktar ekili alanlarõn en fazla yüzde 10 u kadardõr. Tahõllara ayrõlan alanõn, toplam tarõm arazisinin yüzde 82 sini bulduğu Van ilinde, tarõmsal mekanizasyon alet ve ekipmanlarõnõn miktarõ, Türkiye ortalamasõnõn yarõsõ veya daha azõ kadardõr. Türkiye ortalamasõna göre ilde bir traktöre 2,6 kat (80,4 ha.), bir pulluğa 2,6 kat (83,6 ha.), bir toprak frezesi veya kültivatöre 2,5 kat (175 ha.), bir tõrmõğa 4,8 kat (212 ha.) ve bir tahõl mibzerine 2 kat (152 ha.) daha fazla ortalama işlenen alan düştüğü hesaplanmõştõr (DİE, 1996). 210

245 Yörede tohumluk olarak daha çok yerel bir popülasyon niteliğinde olan Tir buğdayõ kullanõlmaktadõr. Bunun yanõnda Doğu-88, Yayla-305 gibi çeşitler de kullanõlmaktadõr. Tir buğdayõnda seleksiyon üzerine bir çalõşma YYÜ Ziraat Fakültesi nde sürdürülmektedir. Tablo : Van İlinde Tarõm Arazisinin Ekilen Bitki Gruplarõna Göre Dağõlõmõ Bitki Gruplarõ Ekim Alanõ (ha.) Ekim Oranõ (Yüzde ) TARLA ARAZİSİ ,5 Tahõllar ,5 Nadas ,7 Endüstri Bit ,7 Yemeklik Dane Baklagiller 460 0,2 Yem Bitkileri ,4 BAĞ-BAHÇE ARAZİSİ ,5 Meyve 108 0,1 Sebze ,4 TOP.TARIM ARAZİSİ ,0 Kaynak: DİE, 1996 Tablo : Van İlinde Tahõllarõn Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Buğday Arpa Diğer Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez , , ,1 Bahçesaray , , Başkale , , Çaldõran , , ,0 Çatak , , Edremit , , Erciş , , Gevaş , , Gürpõnar , , Muradiye , , Özalp , , Saray , , ,0 Toplam , , ,0 Kaynak: Van Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Van ilinde arpa ekimi genelde yazlõk olarak yapõlmaktadõr. Bundaki en büyük etken, arpanõn kõşõ atlatamayacağõ endişesidir. Oysa yörede 7-8 yõldõr yapõlan çalõşmalarda, Tokak 157/37, Anadolu-86, Cumhuriyet-50 ve Hamidiye çeşitlerinin kõşõ güvenli bir şekilde atlattõğõ; buğdaya göre yaklaşõk bir ay kadar daha erken olgunlaştõğõ için ilk baharõn son yağmurlarõndan daha iyi yararlandõğõ ve verimin buğdaya göre daha fazla olduğu ( kg/da.) saptanmõştõr. Tokak 157/37 arpa çeşidinin tohumluğu YYÜ Ziraat Fakültesi tarafõndan sertifikalõ kademede üretilip çiftçilere satõlmaktadõr. Sõcak iklim tahõllarõndan mõsõr ve sorgum ile ilgili çalõşmalar YYÜ Ziraat Fakültesi tarafõndan yapõlmakta ve iyi sonuçlar alõnmaktadõr. Hatta kõşlõk arpadan sonra silajlõk mõsõr yetiştiriciliğinden başarõlõ sonuçlar alõnmõştõr. Ancak bu bilgilerin çiftçilere ulaştõrõlmasõ gerekmektedir. 211

246 Yemeklik Dane Baklagiller Van ilinde toplam tarla arazisi içerisinde yemeklik dane baklagillerin oranõ yüzde 0,2 dir (Tablo ). Bu oranla Van ilindeki yemeklik dane baklagil yetiştiriciliği Bölge illeri arasõnda son sõradadõr. İlde en fazla fasulye tarõmõ (308 ha.) yapõlmaktadõr. Van da en fazla fasulye tarõmõ Erciş ve Gevaş ilçelerinde yapõlmaktadõr. Van da (122 kg/da.) elde edilen fasulye verimi Türkiye ortalamasõnõn (133,5 kg/da.) altõndadõr (C.I., Tab. 127). Fasulyenin en çok üretildiği ilçelerde Gevaş ve Erciş adõyla anõlan karõşõk popülasyon niteliğinde olan çeşitler kullanõlmaktadõr. Bu çeşitlerin verimleri ise YYÜ Ziraat Fakültesi tarafõndan adaptasyona alõnan diğer çeşitlerden çok daha düşüktür. Bu çalõşmalar ayrõntõlõ bir şekilde devam etmektedir. İlde fasulyeyi en fazla ekimle mercimek (246 ha.) takip etmektedir. İlde mercimek sadece Merkez ve Erciş ilçelerinde üretilmektedir. İlde nadasa ayrõlan ha. alan küçümsenmeyecek kadar fazladõr. İlde nadas alanlarõnõn daraltõlmasõ amacõyla YYÜ Ziraat Fakültesi tarafõndan çalõşmalar başlatõlmõş ve bu konuda çalõşmalar devam etmektedir. Projede, nadas-tahõl ekim sistemine mercimek ve nohut dahil edilerek, ildeki yemeklik baklagil üretiminin arttõrõlmasõ planlanmaktadõr. İlde YYÜ Ziraat Fakültesi çalõşmalarõ sonucu üreticiler küçük alanlarda kõşlõk mercimek ekimine başlanmõştõr. İlde Sazak 91, Kõrmõzõ-51, Malazgirt-89 ve Pul-11 gibi mercimek çeşitlerinin kõşlõk olarak yetiştirilmesi mümkündür. Fakat bunlarõn tohumluk sorunlarõ vardõr yõlõnda YYÜ Ziraat Fakültesi tarafõndan sertifikalõ tohumluk üretmek amacõyla Sazak 91 çeşidinin üretimine başlanmõştõr. İlde nohut üretimi oldukça azdõr. Yetiştirildiği ilçelerde verimleri oldukça düşüktür. Verimin düşük olmasõ nedeniyle çiftçilerin nohut ekiminden kaçõnmakta olduğu tespit edilmiştir. YYÜ Ziraat Fakültesi tarafõndan yapõlan çalõşmalar sonucu nohutun kõşlõk olarak yetiştirilmesinin mümkün olmadõğõ saptanmõştõr. Yazlõk ekimlerinde ise kurağa dayanõklõ çeşitlerin tespiti için çalõşmalar devam etmektedir. Endüstri Bitkileri Van ilinde endüstri bitkilerine ayrõlan pay yüzde 2,7 dir (Tablo ). Van ilinde endüstri bitkilerinden patates ve şekerpancarõ yetiştirilmektedir. İlde bulunan şeker fabrikasõ üretilen pancarõ işlemektedir. Pancar ekimi Merkez, Erciş, Gevaş, Gürpõnar ve Muradiye de yapmaktadõr. İlde ha. alanda pancar ekilmektedir (Tablo ). Merkez, Başkale, Çatak, Erciş, ve Gevaş ta ha. lõk alanda patates yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. İlde patates yetiştiriciliği için gerekli olan özel tarõmsal alet ve ekipmanlara rastlanmamõştõr (DİE, 1996). YYÜ Ziraat Fakültesi tarafõndan, Türkiye yağ açõğõnõ kapatmak için, ilde aspir ve kolza üzerine çalõşmalar yaparak; ildeki ürün çeşitliliğini artõrmaya yönelik çalõşmalar devam etmektedir. Bu çalõşmalardan olumlu sonuçlar alõnacağõ beklenmektedir. Ayrõca aynõ Üniversite tarafõndan ilde tõbbi bitkiler üzerine çalõşmalar da yapõlmaktadõr. İlde doğal ortamlarda yetişen çöğen bitkisi çiftçiler tarafõndan toplanarak, il dõşõna satõlmaktadõr. 212

247 Tablo : Van İlinde Endüstri Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Pancar Patates Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez Bahçesaray Başkale Çaldõran Çatak Edremit Erciş Gevaş Gürpõnar Muradiye Özalp Saray Toplam Kaynak: Van Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Çayõr Mer a ve Yem Bitkileri Bölgenin hayvancõlõk ve yem bitkileri üreticiliği yönünden önde gelen illerinden birisi olmasõna karşõn yem bitkilerine ayrõlan alan ancak yüzde 15,4 ile ha. kadardõr (Tablo ). Bu oran Bölge ve Türkiye ortalamalarõndan fazla olmasõna karşõn ihtiyacõ tamamen karşõlayamamaktadõr. Nadas alanlarõnõn tarla arazisi içerisinde oldukça fazla yer tutmasõ (Tablo ), erozyon ve hayvan beslenmesindeki açõğõn giderilmesini engellemektedir. İlde yetiştirilen yem bitkileri yonca ve korunga olup bunlarõn verimleri bir hayli düşük seviyededir. İlde diğer yem bitkilerinden bazõlarõnõn üretimi yapõlmaya başlanmõş ise de istatistiklere girecek seviyede değildir. İlin kaba yem açõğõ yüzde 40 lar seviyelerinde seyretmektedir. Van ilinde bulunan hayvanlarõn yõllõk toplam yaşama payõ kaba yem ihtiyacõ ton olmasõna rağmen (Tablo ), ilde üretilen kaba yem miktarõ tondur (Tablo ). Bu da ihtiyacõn sadece yüzde 59,7 sinin karşõlanabildiği sonucunu ortaya koymaktadõr. İlde silaj tekniğinden faydalanõlmaya henüz başlamõş olup istenen seviyeye ulaşabilmek için zamana ihtiyaç vardõr. İlde ha. yonca, ha. korunga ekimi yapõlmakta olup yoncadan 515,1 kg/da. ve korungadan 423,2 kg/da. kuru ot verimi alõnmaktadõr (Tablo ). Ayrõca yonca geciktirilmiş olarak yõlda bir defa biçilmekte ve böylece elde edilen otun kalitesi ve verimi düşük olmaktadõr. Yeterince yabani ot mücadelesi yapõlmamasõ, özellikle küsküt zararõnõn çok olmasõna sebep olmaktadõr. Ayrõca biçilen otun çoğunlukla saman haline getirilerek uzun süre bekletilmesi kayõplarõ artõrmaktadõr. 213

248 Tablo : Van İlinde Hayvanlarõn Kaba Yem İhtiyacõ (ton/yõl) Kültür Sõğõr Melez Sõğõr Yerli Sõğõr Koyun- Keçi At Eşek Toplam Merkez Bahçesaray Başkale Çaldõran Çatak Edremit Erciş Gevaş Gürpõnar Muradiye Özalp Saray Toplam Kaynak: Van Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Tablo : Van İlinde Yem Bitkilerinin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Yonca Korunga Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez , ,1 Bahçesaray , ,1 Başkale , ,1 Çaldõran , ,1 Çatak , ,1 Edremit , ,2 Erciş , ,2 Gevaş , ,2 Gürpõnar , ,3 Muradiye , ,2 Özalp , ,2 Saray , ,1 Toplam , ,2 Kaynak: Van Tarõm İl Müdürlüğü, 1997 Bölge deki tüm diğer illerde olduğu gibi çayõr ve mer alar hemen hemen aynõ problemlerle karşõ karşõyadõr. İldeki meralarõn verimleri oldukça düşmüş ve çok ağõr baskõya maruz kalan bu alanlar erozyon ve diğer birçok olumsuzluklarla karşõ karşõya kalmõştõr. Aşõrõ ve amenajman ilkelerine aykõrõ otlatmanõn yanõ sõra, herhangi bir õslah çalõşmasõ yada suni mera tesislerinin kurulmasõ yolunda kayda değer bir adõm atõlmõş değildir. Genelde taban suyu yüksek olan yerlerdeki çayõrlarõn ise, verim ve ot kaliteleri düşük seviyelerdedir. Mülk arazisi olan bu alanlar çiftçiler tarafõndan bir kaç defa sürülmüş ancak, uygun tarla arazisi haline getirilemediği için tekrar çayõr halinde doğal bitki örtüsüne terk edilmiş ve herhangi bir bakõm ve yeniden yapõlanma işlemine tabi tutulmamõştõr. Ayrõca herhangi bir gübreleme veya taban suyunun drene edilmesi ile ilgili 214

249 bir çalõşma yapõlmamõş olmasõ da verimle ilgili sorunlarõn kaynağõnõ teşkil etmektedir. Van ilinde çayõrlar yõlda bir defa ve anõz bõrakmadan yapõlan biçim ve sonrasõnda otlatmaya terk edilme şeklinde yanlõş bir kullanõma maruz kalmaktadõr. Elde edilen otun uzun süre kurutulmasõ ve açõkta muhafazasõ nedeniyle yem değerindeki kayõplar artmaktadõr. Bahçe Bitkileri Van ili toplam yağõş miktarõ (380 mm.) olarak oldukça az yağõş alan iller arasõndadõr. İlin tarõm arazilerinin ancak yüzde 0,5'lik gibi çok az bir kõsmõnda bahçe ziraatõ yapõlmaktadõr (Tablo ). Van ili sebzeciliğinde özellikle Erciş ilçesi olmak üzere Merkez, Edremit ve Gevaş ilçeleri önemli bir yere sahiptir. Toplam ton olan lahana üretiminin tamamõna yakõnõ ( ton ) Erciş ilçesinden karşõlanmaktadõr (Tablo ). Bunun dõşõnda domates, hõyar, kavun, karpuz, fasulye ve soğan, yetiştiriciliği yapõlan sebzeler arasõndadõr. İlde yetiştirilen sebzelerin aile içi tüketiminden geriye kalanlar, iç pazarda satõlmaktadõr. Bu anlamda en azõndan yakõn illerin pazarõna da girmek amacõyla, sebzeciliğin yaygõnlaştõrõlmasõ uygun olacaktõr. Nitekim, henüz deneme niteliğindeki plastik örtülü yetiştiriciliğin artõrõlõp, sõcaklõğõn riskli olduğu dönemlerde ürünün zarar görmemesi sağlanmalõdõr. İlde yapõlan sebze tarõmõnda az da olsa ilaçlõ mücadele yapõlmaktadõr ancak bu yeterli değildir. İlde en çok yetiştirilen meyve türleri elma (4.260 ton ), armut (1.047 ton) kayõsõ (760,9 ton ), kiraz (99,8 ton), ceviz (4.037 ton ), erik (183,8 ton), vişne (110,2) (Tablo ) ve yörede adapte olmuş az oranda yetiştirilen meyve türleridir. Elma üretiminin büyük bir kõsmõ Merkez, Edremit, Erciş ve Gevaş ilçelerinden sağlanmaktadõr. Mevcut elma bahçeleri yaşlõ ağaçlardan ibaret ve bakõmsõz koşullar altõndadõr. Ağaçlarda özellikle budama ve iç kurduna karşõ yapõlan mücadele dõşõnda hemen hemen hiç ilaçlama yapõlmamaktadõr. Tarõm İl Müdürlüğü nün önder çiftçilere tesis etmiş olduğu bodur anaçlara aşõlõ elma bahçeleri yöre halkõna elma yetiştiriciliği konusunda önderlik yapmaktadõr. Bu bahçelerin sayõlarõnõn artõrõlmasõ gerekmektedir. Bu ilçeler aynõ zamanda bahsedilen diğer meyve türlerinin de yetiştirildiği merkezlerdir. Van ve civarõnda şimdiye kadar yapõlan seleksiyon çalõşmalarõnda yörede yetiştiriciliği yapõlan tüm meyve türlerinde geniş bir tip ve mahalli çeşit varyasyonunun mevcut olduğu belirlenmiştir. Özellikle cevizde oldukça geniş bir tip zenginliği bulunmaktadõr. İlde ceviz yetiştiriciliği Çatak (1.207 ton) ve Bahçesaray (1.106 ton) (Tablo ) ilçelerinde yoğunlaşmõştõr. Özalp ve Saray ilçelerinde meyve üretimi yoktur. İlde bahçeler daha çok aile ihtiyacõnõ karşõlayacak şekilde tesis edilmiştir. Çok az sayõda kapama elma bahçeleri mevcuttur. Eski kaynaklardan elde edilen bilgilere göre yörede önceden geniş oranda üzüm bağlarõnõn olduğu bilinmektedir. Bu bilgiler õşõğõ altõnda yapõlacak adaptasyon çalõşmalarõ Bölge de üzüm yetiştiriciliği hakkõnda sağlõklõ bilgiler verecektir. 215

250 Tablo : Van İlinde Sebzelerin Ekim Alanõ (ha.), Üretim (t) ve Verimleri (kg/da.) İli ve İlçeleri Lahana Kabak Kavun Karpuz Hõyar Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Ekim Üretim Verim Merkez , , , Bahçesaray , , Başkale Çaldõran Çatak , , , Edremit , , , Erciş , , , Gevaş , , , Gürpõnar , , Muradiye , , Özalp Saray Toplam , , , Kaynak: Van Tarõm İl Müdürlüğü,

251 Tablo : Van İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve İlçeleri Elma Armut Ayva Kayõsõ Kiraz MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez , , , Bahçesaray , Başkale , Çaldõran Çatak , , Edremit , , Erciş , , Gevaş , , ,5 --- Gürpõnar , Muradiye , ,3 --- Özalp Saray Toplam ,2 32, , , ,9 27, ,8 18,16 Kaynak: Van Tarõm İl Müdürlüğü,

252 Tablo : Van İlinde Meyve Ağaç Sayõsõ (MAS) (Adet), Üretim (t) ve Verimleri (kg/ağaç) İli ve İlçeleri Vişne Erik Ceviz Antepfõstõğõ Zerdali MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim MAS Üretim Verim Merkez , Bahçesaray , ,5 --- Başkale ,5 --- Çaldõran Çatak , , Edremit , , Erciş , Gevaş , , ,5 --- Gürpõnar , Muradiye , ,6 --- Özalp Saray Toplam ,2 19, ,8 30, , ,6 3, ,1 20,9 Kaynak: Tarõm İl Müdürlüğü,

253 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR HAYVANCILIK RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

254 Mevcut Durum ve Analiizi Cilt:II Tarõm 220

255 3.3. HAYVANCILIK İnsan beslenmesinde önemli bir yere sahip olan hayvansal proteini temin eden gõda ve giyim sanayiine hammadde sağlayan ve önemli bir istihdam kaynağõ olan hayvancõlõk sektörünün Doğu Anadolu Bölgesi ndeki mevcut durumunun iyi bir şekilde saptanmasõ Bölge de uygulanacak kalkõnma programlarõnõn hazõrlanmasõna õşõk tutacaktõr Arazi Durumu Ülkemiz nüfusunun yüzde 9 unun barõndõğõ, coğrafik koşullarõ yönünden yurdumuzun diğer yörelerine göre daha az avantajlõ, topoğrafik bakõmdan dağlõk ve engebeli alanlarõn yer kapladõğõ Doğu Anadolu Bölgesi iklim şartlarõnõn oldukça ağõr olduğu bir bölgemizdir. Yaylalarõn ve az sayõda bulunan ovalarõn tarõm için elverişli olduğu söylenebilse de işlenebilen alanlarõn toplam alan içindeki yeri ancak yüzde 25 kadardõr. Hayvancõlõk için önemli bir potansiyel kaynak olarak görünen çayõr ve mer alarõn toplam arazi içindeki payõ yüzde 39 oranõndadõr. Bu oran Türkiye geneli için yüzde 19 dur. Ancak mer alarõn kaliteleri ve verimleri il den il e değişiklik göstermekte olup iklim, rakõm ve kullanma alõşkanlõklarõ mer alarõn verimini çok etkilemektedir. Bölge deki eni yi mer alar Ardahan, Kars ve Erzurum da bulunmaktadõr. Daha önceki yõllarda yabancõ uzmanlarca yapõlan çalõşmalarda bu illerdeki mer alarõn dünyanõn bitki kompozisyonu bakõmõndan en kaliteli mer alardan sayõlabileceği bu uzmanlarca ifade edilmiştir. Özellikle bu mer alarda bulunan baklagil yem bitkilerinin oranõnõ yüksekliği mer a kalitesini ortaya koymaktadõr. Mer alarla ilgili olarak geliştirilebilecek hayvancõlõk projelerinde kullanõlacak verilere esas olacak kadar istatistiki bilgi Mevcut Durum Analiz Raporlarõna konulamamõştõr. Bu nedenle Bölge deki mer a alanlarõnõn verimliliğini tespite yarayacak ilave inceleme yapõlarak bu mer alarõn hayvan besleme kapasiteleri ortaya konmalõdõr. Ekstansif hayvancõlõk açõsõndan çayõr ve mer alarõn miktarõ, kalitesi ve verimi önemli olmakla birlikte yapõlacak entansif hayvancõlõk çalõşmalarõnda kaba yemin tarlada üretilmesi daha da önem kazanmaktadõr. Bu açõdan incelendiğinde Bölge deki ekimlerin yüzde 7,7 sinin yem bitkilerine ayrõldõğõ görülmektedir. Bu oran Türkiye geneli için yüzde 2,5 olmakla birlikte Bölge nin tarõmsal özellikleri dikkate alõndõğõnda yine çok düşük bir orandõr. Sulanan arazilerin toplam araziler içindeki payõ 1/3 oranõnda olup, yõllõk yağõş miktarlarõ illere göre değişmekte, ancak en fazla yağõşõ Kuzey Doğu Anadolu kesimi içinde bulunan Kars ve Ardahan illeri almaktadõr. Bu yüksek yağõş bu illerdeki mer alarõn verimlerinin yükselmesine neden olmaktadõr. 221

256 Mevcut İşletmeler İşletmelerin Durumu Doğu Anadolu Bölgesi nde Türkiye genelinde olduğu gibi işletmeler küçük aile işletmeleri şeklinde olup toplam işletme sayõsõ dür. (Tablo 3.3.1) İşletmelerin yüzde 81,2 si hayvansal üretim ile bitkisel üretimi bir arada yapmakta olup yalnõz hayvancõlõk yapan işletmelerin oranõ yüzde 7,6 dõr. Bu oran Türkiye geneli ile kõyaslandõğõnda iki misli kadardõr. Bu da Bölge deki doğal şartlarõn yetiştiricileri hayvancõlõğa zorlamasõndan çok Bölge nin bitkisel üretim için elverişli olmadõğõnõ ortaya koymaktadõr. Geçimlik işletmeler olarak nitelendirilebilecek bu aile işletmeleri, daha çok kendi tüketimleri için üreten 1-5 büyükbaş hayvanõn yer aldõğõ ekstansif şartlarda hayvan yetiştirilen işletmelerdir. DAP kapsamõndaki illerde halen faal durumda olmayan ahõr, ağõl ve kümes sayõlarõ Tarõm İl Müdürlüklerinden derlenerek Tablo de sunulmuştur. Tabloda görüldüğü gibi, bazõ İl Müdürlükleri bu yönlü bir kayõtlarõnõn olmadõğõnõ belirtmişlerdir. Diğer illerdeki durum da, özellikle çok sayõda ahõr ve ağõlõn Bölge de faal durumda olmadõğõ gerçeğini yansõtmaktadõr. Bu durum son yõllarda Bölge de görülen hayvan sayõsõndaki azalma ile paralellik arz etmektedir. Hayvancõlõğõn geliştiği ülkelerde rastlanan, Pazar için üretilebilecek, rasyonel üretim yapan, ihtisaslaşmõş hayvancõlõk işletmeleri Bölge de yok denecek kadar azdõr. Bölge de yalnõz hayvancõlõk yapan işletmelerin oranõ yüzde 7,6 olmasõna rağmen bu işletmeler modern hayvancõlõk girdilerini kullanan ve rasyonel üretim yapan hayvancõlõk işletmeleri olmaktan uzaktõr Finansman Kaynaklarõ ve Daha Önce Uygulanan Projeler Genel olarak hayvancõlõk işletmelerinin büyük çoğunluğu sadece öz sermayeleri ile üretimlerini gerçekleştirmektedirler. Ancak, çeşitli fon ve bankalar tarafõndan desteklenen işletmeler de bulunmaktadõr. Bu destek zaman zaman yüzde 20 lik faiz oranlarõyla yapõlmõştõr. Hayvancõlõk açõsõndan yeterli görülmeyen bu desteklerin ülkemizin genel ekonomik yapõsõ göz önüne alõndõğõnda hiç te küçümsenmeyecek düzeyde olduğu açõktõr. Nitekim Ziraat Bankasõ nõn; doğrudan, Tarõm Kredi Kooperatifleri aracõlõğõyla ve Kaynak Kullanõmõnõ Destekleme Fonu aracõlõğõ ile verdiği kredi miktarlarõ trilyonlar düzeyindedir (Tablo 3.3.3, 3.3.4, 3.3.5). Ancak, bu krediler verilirken insan faktörü ve müteşebbis niteliği göz önüne alõnmadõğõ ve diğer nedenlerden dolayõ krediler yerini bulamamõş ve istenilen amaca ulaşõlamamõştõr. Nitekim, kredi veren bankalar ve kredi alan müteşebbisler de, bire bir görüşmelerde bu görüşü paylaşmõşlardõr. Hatta hayvancõlõk kredilerinin faizi, ticari kredilerden düşük olduğu için hayvancõlõk adõyla alõnan kredilerin büyük kõsmõ amaç dõşõ yer ve yatõrõmlarda kullanõlmõştõr. Öte yandan düşük faizle verilen bu kredilerin geri ödemeleri zamanõnda yapõlmamõş ve kanuni takibe alõnmõştõr. Kanuni takibe alõnan kredilerin, toplam krediler içindeki payõ 222

257 zaman zaman yüzde 22 lere kadar ulaşmõştõr. Bölge de kanuni takibe alõnan krediler toplamõ Türkiye geneline göre çok yüksektir (Tablo 3.3.3). Türkiye geneline göre Bölge ye toplam kredilerin yüzde 12 si verilirken, Bölge de kanuni takibe alõnan toplam kredi oranõ, Türkiye genelinin yüzde 26 sõ olarak gerçekleşmektedir. Sektörün kõsa sürede gelişmesini sağlamak amacõyla hayvancõlõk işletmeciliği, yõllarõ arasõnda uygulanan ve Dünya Bankasõnca finanse edilen 1,2,3,4 ve 5. Hayvancõlõk Projelerinde çeşitli dõş kaynaklõ projelerle desteklenmiştir. Bu projeler kapsamõnda, üreticilere Holştayn, Esmer ve Simental õrkõndan olmak üzere ithal gebe düve dağõtõlmõştõr. Ancak, bu düvelerden büyük çoğunluğunu üreticiler ellerinden çõkarmak zorunda kalmõşlardõr. Örneğin Elazõğ ilinde yaklaşõk 8 yõl boyunca ithalatõ gerçekleştirilen 1812 gebe düveden günümüzde ancak 642 baş inek kalmõştõr. Bunun bir çok sebebi vardõr. Bunlarõn başõnda plansõz ve programsõz, alt yapõsõ hazõrlanmadan ithal edilen sõğõrlarõn, eğitimsiz kişilere verilmesi gelmektedir. Nitekim, günlerini yeşil çayõr ve mer alarda geçiren hayvanlar, içerisinde durulamayacak ölçüde kötü barõnaklara konulmuş, yem olarak da besin değeri olmayan saman, kalite kontrolü yapõlmayan fabrika karma yemleri ile ihtiyaçlarõ göz önüne alõnmadan beslenmişlerdir. Neticede yüksek verim kabiliyetine sahip bu hayvanlarda, başta enerji olmak üzere besin maddeleri yetersizliğine bağlõ bozukluklar ile, sindirim sistemi bozukluklarõ oluşmuştur. Söz konusu hayvanlarõn, genetik kapasitelerine uygun verim alõnamamasõ yanõnda eksik veya dengesiz beslenmeye bağlõ olarak üreme fonksiyonlarõnda da bozukluklar oluşmuştur. Kõsaca gebe olarak gelen düvelerden, sadece karnõndaki yavru alõnabilmiştir. Yukarõda sayõlan nedenlerden dolayõ tekrar gebe kalmalarõ güçleşmiştir. Bu da hayvanlarõn kesime gitmesine neden olmuş, neticede ülkenin kõt olan kaynaklarõ israf edilmiştir. Bölge hayvancõlõk sektörünün gelişmesine yönelik iç ve dõş kaynaklõ destek projelerinden, Erzurum ve Bingöl-Muş kalkõnma projeleri de finansman kaynaklarõ olarak değerlendirilebilir. Erzurum Kõrsal Kalkõnma Projesi kapsamõnda, yayõn, demonstrasyon ve eğitim faaliyetleri yürütülmüş, yõllarõ arasõnda sõğõr ve manda ve baş koyun ve keçi aşõlanmõştõr. Aynõ dönemde baş sõğõr ve manda ile baş koyun ve keçi paraziter ilaçlamaya tabi tutulmuştur. Hayvan õrklarõnõn õslahõ amacõyla boğa barõnaklarõ yapõlarak, tabii tohumlama için satõn alõnan boğalardan başarõlõ sonuçlar elde edilmiş, ancak sun i tohumlamalarda 1986 yõlõ itibarõyla sõğõrlarda yüzde 67 civarõnda hedefe ulaşõlmõş, koyunlarda ise hiç yapõlamamõştõr. Proje yürütücüleri, programdaki aksaklõklarõn yöre şartlarõndan kaynaklandõğõnõ ifade etmişlerdir. Hayvancõlõk sektöründe kalõcõ bir iyileştirme sağlamasa da, sonuç olarak Erzurum Kõrsal Kalkõnma Projesi nin getirdiği yenilikler, alet, ekipman, araç ve malzemeler, kredi dağõtõmõ ve girdi imkanlarõ ile yöreye faydalõ olduğu proje yürütücüleri tarafõndan bildirilmiştir. Ancak, böyle bir sonucun bu tür projeler için yeterli olduğunu söylemek yanlõş olur. Bu tür projeler, yöre hayvancõlõğõ için mutlaka kalõcõ çözümler bõrakarak sonuçlandõrõlmalõdõr. Bunun için de söz konusu projelerin projelendirme aşamasõndan sonuç raporunun hazõrlanmasõna kadar geçen her aşamasõ daha sistemli, bilimsel, kontrollü ve hedefe kitlenmiş şekilde yürütülmelidir. 223

258 Bingöl, Muş Kõrsal Kalkõnma Projesi kapsamõnda hayvancõlõk sektörü için aşağõdaki faaliyetler yürütülmüştür. Bir adet atomik absorbsiyon cihazõ, çok sayõda vasõta, 2 set klinik malzemesi ve suni tohumlama malzemesi alõnmõştõr. Demonstrasyon ve çiftçi toplantõlarõ ve kurslar düzenlenmiştir. 418 arõcõlõk ünitesi oluşturulmuştur baş yerli inek tabii ve suni olarak tohumlanmõştõr. 12,5 milyon küçük ve büyük baş hayvan aşõlanmõştõr. Hizmet içi eğitimler düzenlenmiştir yõlõnda bitmesi gereken proje 2000 yõlõna kadar uzatõlmõştõr. Projenin yürütülmesi sõrasõnda gerek finansman, gerekse personel istihdam yönünden önemli aksamalar meydana gelmiştir. İlgili illerde bugüne kadar hayvancõlõğõn ve gelir getirici faaliyetlerin geliştirilmesi yolu ile kõrsal kesimdeki nüfusun, hayat standardõnõn yükseltilmesi gibi projeler hedeflerine ulaşamamõştõr Örgütlenme Hayvancõlõğõ gelişmiş ülkelerde olduğu gibi, ülkemizde de hayvancõlõk işletmelerinin örgütlenmeleri kooperatif, dernek ve yetiştirici birlikleri biçiminde olmaktadõr. Ayrõca, yer yer il ve ilçelerde Vali veya Kaymakamlõklarõn öncülüğünde süt birlikleri ve köye hizmet götürme birlikleri kurulmaktadõr. Bunlarõn dõşõnda, bazõ özel sektör kuruluşlarõ sözleşmeli hayvan yetiştiriciliği biçiminde hayvancõlõk sektöründe bir örgütlenme biçimi olarak yer almõşlardõr. Bölge de Tarõmsal Kalkõnma Kooperatifleri ve Tarõm Kredi Kooperatifleri en etkin faaliyet gösteren organizasyonlardõr. Bunlar da üyelerine hayvancõlõk kredisi temini ile birlikte damõzlõk hayvan ve yem temininde de yardõmcõ olmaktadõrlar. Bu kooperatifler, bilgi yetersizliği ve yanlõş politikalar yüzünden kaba ve karma yem üretimi, õslah çalõşmalarõ ve her çeşit ürünün pazarlanmasõna yönelik faaliyetleri etkin biçimde yürütememektedirler. Bölge de hizmet veren üretici birliği bulunmamaktadõr. Türkiye de hayvancõlõk işletmelerine hizmet veren kooperatiflerin payõ süt sektöründe yüzde 2,9, yem sektöründe ise yüzde 9,5 tir. Bölge deki paylarõ ise yok denecek kadar azdõr. Oysa, hayvancõlõğõ ileri ülkelerde, yetiştiriciler etkin bir şekilde örgütlenmekte ve kendi sektörlerine sahip çõkarak, daha sistemli ve daha karlõ çalõşmaktadõrlar. Nitekim Almanya da süt ve ürünlerinin üretim ve pazarlarõnõn yüzde 79 u, Danimarka da yüzde 9l i, Fransa da yüzde 94 ü, Norveç ve İsveç te yüzde 100 ü kooperatif veya çeşitli birliklerin organizasyonu altõndadõr. Yine Hollanda da karma yem üretiminin yüzde 54 ü söz konusu organizasyonlar tarafõndan gerçekleştirilmektedir (DPT VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ; Hayvancõlõk). Kooperatiflerin dõşõnda, Bölge de özel sektör tarafõndan organize edilen sözleşmeli hayvan yetiştiriciliği modeli de bulunmaktadõr. Ancak, bu model, broyler yetiştiriciliği (Elazõğ, Erzincan ve Erzurum) ve son zamanlarda arõcõlõkta (Van) uygulanmaktadõr. 224

259 Diğer hayvan yetiştiricileri ise örgütsüz olarak çalõşmaktadõrlar. Bu iki farklõ sistemle çalõşan yetiştiriciler ile yapõlan bire bir görüşmelerde ise, örgütlü çalõşanlarõn daha verimli üretim yaptõklarõ ve durumlarõndan da memnun olduklarõ görülmüştür. Özellikle örgütlü işletmelerde, hayvan ve yem materyali temininin ve hastalõklarla mücadelenin daha kolay ve ekonomik olduğu, öte yandan elde edilen ürünlerin daha etkin pazarlandõğõ göze çarpmaktadõr. Gerek Türkiye nin diğer Bölge lerinde ve gerekse çeşitli ülkelerde hayvancõlõk sektörü üzerinde etkin rol oynayan dernek ve birlikler söz konusudur. Yine, hayvancõlõğõ gelişmiş ülkelerde üretici, tüccar ve devleti bir araya getiren, özellikle çeşitli kesimler arasõnda denge kuran pazarlama modeli olan bordlar ve benzeri örgütlenmeler bulunmaktadõr. Bölge de adõ geçen sektör üzerinde etkin rol oynayacak bu tip dernek ve birliklere rastlamak mümkün değildir. Ancak üretici üzerinde etkinliği bulunmayan Besiciler ve Kasaplar Derneği gibi dernekler bulunmaktadõr. AB ülkelerinde bir yandan üretim-tüketim dengesini korumak için kotalar ve ek vergiler konurken, öte yandan üreticiyi tüccar ve sanayici karşõsõnda güçlü kõlmak için üretici kooperatif ve birliklerine devlet özel yardõmlarda bulunmaktadõr. (DPT VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ,Hayvancõlõk). Bölge ve ülkemizde bu tür bir uygulama da pek etkin olarak yer almamaktadõr Pazarlama Sistemleri Bölge yetiştiricisinin çoğu küçük aile işletmeleri şeklinde yapõlandõklarõ için öncelikle ürettikleri sütü kendi ihtiyaçlarõ için kullanmaktadõrlar. İhtiyaç dõşõ olan sütü çiğ süt veya yoğurt olarak bakkal benzeri ticari kuruluşlara veya direk tüketiciye pazarlarken, başta koyun yetiştiricileri olmak üzere şehir merkezlerine uzak yerlerde üretilen sütler de, peynir ve çökelek yapõlarak yine yukarõda açõklanan yollarla pazarlanmaktadõr. Süt fabrikalarõnõn yakõn çevresindeki küçük aile işletmeleri ile sayõlarõ çok az olan büyük işletmeler sütlerini süt işleme fabrikalarõna satmaktadõrlar. Her iki pazarlama sisteminde de risk fazla ve ürünler için yeterli bir fiyat belirlemesi yoktur. Ayrõca soğuk zincir olmadõğõ için süt her an bozulma tehlikesi ile karşõ karşõya kalmaktadõr. Bütün bu olumsuzluklar yanõnda, üretici örgütlenmesi de bulunmadõğõ için sütün fiyatõ üretici tarafõndan değil tüccar, sanayici ve tüketici tarafõndan belirlenmektedir. Bu pazarlama sistemi sebebi ile üretici memnun olmadõğõ gibi, kontrol sistemlerinin işlememesi sebebi ile sağlõklõ gõda tüketme garantisine sahip olmayan tüketici de memnun kalmamaktadõr. Ayrõca, üreticiden tüketiciye direk ulaştõrõlmayan bu ürünlerin esas karõnõ aracõlar kazanmakta, üreticiler önemli bir kazanç elde edemezken, tüketici de ihtiyacõnõ daha pahalõ olarak karşõlamaktadõr. Pastörize ve dayanõklõ hale getirilmiş süt ve süt ürünlerinin yüksek fiyatla satõlmasõ arz ve talep dengesini bozarak üretimi ve dolayõsõyla hayvancõlõk sektörünü de olumsuz yönde etkilemektedir. Bölge de; gelişmiş bölge ve ülkelerde olduğu gibi süt üreticilerinin ürünlerini işleyip pazarlayacak herhangi bir oluşum veya örgüt bulunmamaktadõr. Bunun sonucu olarak, Bölge de süt üretimi cazibesini kaybetmektedir. Süt ve süt ürünlerindeki manzara et ve et ürünlerinin pazarlamasõnda da görülmektedir. Kõrmõzõ et üretiminde baş rol oynayan sõğõr, koyun ve keçi besicilerinin 225

260 büyük çoğunluğu et ve et ürünlerini direk pazarlamamaktadõr. Söz konusu besiciler besledikleri hayvanlarõnõ Et Balõk Kurumu na, özel et entegre kuruluşlarõna, kasaplara ve aracõ tüccarlara satmaktadõr. İşin ilginç yanõ hayvanõnõ sattõktan sonra kendi et ve et ürünleri ihtiyacõnõ da kasap veya marketlerden satõn almaktadõr. Diğer bir deyişle sütteki gibi besiciler de kendi ihtiyaçlarõnõ bile ucuza karşõlayamazken, ürettiği ürünün fiyatõnõn belirlenmesinde etkin bir rol oynayamamaktadõr. Bölge de yumurta tavukçuluğu pek yaygõn değildir. Çok az kapasitede üretim yapan yetiştiricilerde ürettikleri yumurtayõ direk üreticiye pazarladõklarõ gibi bakkal ve marketler aracõlõğõyla da pazarlamaktadõrlar. Ancak, fiyatlandõrmada yine tam söz sahibi değildirler. Zira fiyatlandõrmada kendilerine güç verecek ne sağlõklõ depolarõ ne de sermayeleri vardõr. Broyler yetiştiricilerinin durumu mükemmel olmasa da Bölge de daha iyi görünmektedir. Arõ ürünlerinin pazarlanmasõnda Bölge nin bazõ illerinde broyler yetiştiriciliğindeki yapõya benzer bir yapõlanma gözlenmektedir. Ancak başta bal olmak üzere diğer ürünler örgütsüz olarak direk tüketiciye satõlmakta veya bakkal, market ve tüccarlar aracõlõğõ ile pazarlanmaktadõr. Bu sektörde de esas kazancõ aracõlar sağlamaktadõr. Bölge de deri ve yapağõ işleyen sanayii kuruluşlarõ yaygõn olmadõğõndan (Elazõğ ve Malatya da deri, Van ve Tunceli de yün ipliği), deri ve yapağõlar ham olarak tüccarlar aracõlõğõ ile çok düşük fiyatlarla pazarlanmakta, buna karşõlõk Bölge deki deri fabrikalarõ ihtiyaçlarõ olan deriyi Bölge dõşõndan temin etmektedir. Türkiye de 80 ilde pazarlanan hayvansal ürünlerin toplam değeri 100 alõnarak, bu toplam içerisinde illerin payõ DİE tarafõndan tablolar halinde sunulmuştur. Bu değerler bakõmõndan DAP kapsamõndaki iller ve diğer Bölgelerdeki birkaç il Tablo da verilmiştir. Bu tablonun incelemesinden Bölge nin toplam hayvansal ürün değerinin ancak Ankara ve İstanbul illerinin toplam değeri kadar olduğu görülmektedir. Bu durum Bölge de üretilen hayvansal ürünlerin, özellikle üretim sonrasõ aşamalarõn (stoklama, işleme, pazarlama vs.) yetersizliğinden dolayõ, maliyetin dahi altõnda satõldõğõnõ göstermektedir. Bu gerçek de üreticilerin hayvanõ õslah etmesini engelleyici bir faktördür. Çünkü daha iyi hayvan, daha fazla girdi ve daha fazla ürün demektir. Ancak Bölge de daha fazla ürün daha fazla kazanç anlamõna gelmemektedir Hayvan Varlõğõ ve Türlere Dağõlõmõ Sõğõr Varlõğõ DAP kapsamõndaki illerde 1991 yõlõna kõyasla 1997 yõlõnda yüzde 15,6 azalma ile sõğõr sayõsõ başa düşmüştür. (Tablo 3.3.7) Bu oran. Türkiye'deki aynõ dönemdeki azalmanõn 2,5 katõ kadardõr. Sõğõr varlõğõ bakõmõndan Türkiye'deki mevcut sõğõrlarõn yüzde 20'si bu Bölge de bulunmaktadõr. Sõğõr sayõsõndaki bu azalmanõn daha çok Bingöl, Bitlis, Muş ve Tunceli illerindeki yüzde 45'lik azalmadan kaynaklandõğõ, Erzurum, Kars ve Ağrõ illerinde ise kõyaslamanõn yapõldõğõ dönemde sõğõr sayõsõnõn az da olsa arttõğõ görülmektedir. Hayvancõlõkta önemli olan hayvan sayõsõ değil hayvanlarõn verimleridir. Bu 226

261 verimleri Bölge deki sõğõrlarõn genotip kombinasyonlarõ çok etkilemektedir. Diğer bir anlatõmla toplam sõğõr popülasyonu içinde et ve süt verimleri yüksek olan kültür õrklarõ ile bunlarõn melezlerinin sayõsõnõn yüksekliği yüksek verimliliğin bir işaretidir. Bölge deki sõğõr varlõğõnõn 1991 yõlõnda yüzde 76 yerli, yüzde 20 melez ve yüzde 4 kültür õrklarõndan oluşurken 1997 yõlõnda bu değerler sõrasõyla, yüzde 64, yüzde 31 ve yüzde 5 şeklinde oluşmuştur. Yani yüksek süt ve et potansiyeline sahip sõğõrlarõn oranõ yüzde 24 den yüzde 36'ya çõkmõştõr. Bu oran yönünden Erzurum, Kars, Erzincan ve Elazõğ illeri yüksek potansiyel göstermektedir. Bölge geleneksel olarak hayvancõlõk Bölge si olarak bilinmesine rağmen yüksek verimli sõğõrlarõn Türkiye genelindeki oranõ yüzde 57'dir. Bu oran Bölge deki oranõn 1,5 katõndan yüksektir. Son yõl içinde ülkemizde uygulanan politikalarõn ve diğer nedenlerin ektisiyle hayvan sayõlarõ azalmõş bunun yerine verim potansiyeli daha yüksek kültür õrklarõ ve onlarõn melezleri popülasyon içinde yer almõştõr. DAP Bölgesi nde yukarõda ifade edilen genotip iyileşmenin yanõsõra, Bölge nin kendi özelliklerinden kaynaklanan nedenlerle hayvan sayõsõnda azalma olmuştur. Terör ve göç olgusu bu azalmanõn ilk bakõşta akla gelen nedenleridir. Bölge de hakim olan köy hayvancõlõğõnõn daha çok mer'a yetiştiriciliğine dayanmasõ ve mer'alarõn terör ve göç nedeniyle bir süre kullanõlmamasõ bu sayõsal düşüşü açõklayabilecek etkenlerdir. Doğu Anadolu Bölgesi ndeki hayvancõlõğõn durumu sadece Bölge nin kendisini değil, ülkemizin diğer Bölge lerini de yakõndan ilgilendirmektedir. Özellikle Orta ve Batõ Anadolu'da faaliyet gösteren sõğõr besi işletmelerinin besi materyali yõllarca bu Bölge den sağlanmõştõr. Ancak yetiştiriciliğin gerilemesiyle besi materyali sağlamada Bölge eski önemini yitirmiştir Koyun ve Keçi Varlõğõ Bölge nin hayvancõlõk açõsõndan en önemli kaynaklarõndan birisi koyun varlõğõdõr. Ülke koyun varlõğõnõn yüzde 31'lik bir kõsmõ bu Bölge de bulunmakta olup baş a ulaşmõştõr (Tablo 3.3.8). Bölge içinde Van, Muş, Ağrõ, Erzurum ve Kars tek başõna ülke koyun mevcudunun yüzde 20'sine sahip bulunmaktadõr. Bu değerlerle aynõ illerin verimli mer'a varlõklarõ birlikte düşünüldüğünde, Bölge nin koyunculuk açõsõndan sahip olduğu potansiyel ortaya çõkmaktadõr. Koyun sayõsõndaki son yõllardaki azalma il den il e değişmektedir (yüzde 1-yüzde 47). Özellikle mer'a hayvancõlõğõna dayalõ koyunculuk faaliyetleri son terör ve göç olaylarõndan olumsuz şekilde etkilenmiştir. Hayvancõlõkla uğraşan insanlarõn bu faaliyeti göç nedeniyle bõrakmasõ ve tek yem kaynağõnõ oluşturan mer'alarõn yasak nedeniyle kullanõlamamasõ koyunculuk faaliyetlerinin özellikle Ardahan, Bayburt, Elazõğ, Hakkari ve Tunceli illerinde gerilemesine neden olmuştur. Aynõ değerlendirmeleri keçi yetiştiriciliği için yapmak mümkün olup, Bölge de keçi varlõğõ 1991 yõlõndan 1997 yõlõna kadar gerileyerek yüzde 36 azalmõştõr. 227

262 Bölge de hayvan sayõsõndaki azalmanõn, et ve süt üretimi üzerindeki etkisi aynõ oranlarda değildir. Örneğin son dönemde koyun varlõğõnda yüzde 25, sõğõr mevcudunda yüzde 15,6 azalma olmasõna rağmen, toplam süt üretiminde yüzde 7,5 azalma olmuş, et üretiminde ise yüzde 9 artõş meydana gelmiştir. Bu oranlarõn karşõlaştõrõlmasõnda; hayvan sayõsõndaki azalmaya karşõn, verimi yüksek kültür ve melez oranlarõnõn sürü içindeki payõnõn artmasõ sonucunda, toplam et miktarõnõn arttõğõ ve süt üretiminde de hayvan sayõsõndaki daha düşük bir azalma olduğu sonucuna ulaşõlmaktadõr Kanatlõ Varlõğõ Türkiye de son 15 yõl içinde tavukçuluk alanõnda çok önemli atõlõmlar yapõlmõş ve bu sektör tarõmõn diğer alt sektörlerine göre ülkemizde en çok gelişen ve batõ standartlarõna en yakõn sektör konumuna gelmiştir. Köy tavukçuluğundan sanayi tavukçuluğuna geçiş geçmişte uygulanan entegre projelerin etkisiyle olmuştur. Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ ile Türkiye Kalkõnma Vakfõ nõn (TKV) birlikte uyguladõğõ KÖY-TÜR modeli üretim girdilerinden ürün satõşlarõna kadar bir entegrasyon içinde ele alõnmõş ve Dünya Bankasõ kaynaklarõndan kõsmen finanse edilen V. Hayvancõlõk Projesi içinde yer almõştõr. Özellikle Broyler (tavuk eti) üretimi ülkemizde ebeveyn işletmelerin (Parent Stock ve Grand Parent Stock) kurulmasõ ile bu alandaki kõsmi bağõmlõlõk azalmõştõr. Ülkemizdeki bu önemli gelişmelerle tavuk eti üretimi ton/yõl düzeylerine ulaşmõştõr. Tavukçuluğun bu hõzlõ gelişiminde en az katkõsõ olan Bölge DAP Bölgesi dir. Sözü edilen entegrasyon modeliyle Elazõğ, Erzurum ve Erzincan'da broyler üretiminde entegre kümesler, yem üniteleri, kesimhaneler, taşõmacõlõk ve pazarlama zinciri oluşturulmuştur. Diğer kanatlõ türlerinden hindinin yüzde 11'i, ördeğin yüzde 12'si ve kazõn da yüzde 40'õ bu Bölge de bulunmaktadõr (Tablo 3.3.9). Köy tipi üretim yapõlan bu türlerden özellikle kaz büyük bir potansiyel göstermektedir. Daha önce Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõnca uygulanan kazcõlõk projesinden iyi sonuçlar alõnamamõştõr. Bölge şartlarõ ve geleneksel üreticilik, kaz tüyü ve kaz ciğeri üretimi için önemli bir potansiyel arz etmektedir. Öte yandan Bölge de endüstriyel kanatlõ üretimini teşvik edecek organizasyonlara ihtiyaç bulunmaktadõr Arõcõlõk Ülkemizdeki mevcut kovanlarõn yüzde 14,5'i ( adet) bu Bölge de bulunmakta ve ton bal üretilmektedir (Tablo ). Bölge de kovan başõna düşen bal miktarõ 13,4 kg. olup ülke ortalamasõ olan 15,8 kg.'dan biraz düşüktür. Arõcõlõk için daha uygun şartlara sahip mer'alarõn da etkisiyle Erzurum, Kars, Erzincan, Gümüşhane ve Malatya illeri bu sektörde önemli bir potansiyele sahiptir. 228

263 Hayvancõlõk ile İklim Koşullarõ Arasõndaki İlişkiler Doğu Anadolu Bölgesi denizlerden uzak, nemli hava kütlelerine kapalõ, ortalama rakõmõ yüksek (örneğin Erzurum m. Kars m.) bir Bölge olup oldukça sert bir karasal iklim hüküm sürmektedir. Kõş ve ilkbahar başlarõ ve sonbaharõn son aylarõnda Bölge nin çok soğuk ve donlu olmasõ uzun ve sert bir kõş mevsiminin varlõğõnõ ortaya koymaktadõr. Bu durum da hayvanlarõn uzun bir süre mer'adan yararlanmasõna engel oluşturmaktadõr. Dolayõsõyla kõşlarõ uzun süren bu Bölge de, hayvanlar yõlõna bağlõ olmakla birlikte 5-6 ayõ ahõrda geçirmektedir. Bu durum Bölge de verimi düşük, olumsuz çevre şartlarõna uyum yeteneği yüksek yerli õrklarõn tercih edilmesine neden olmaktadõr. Bölge için en uygun hayvan õrklarõnõn belirlenmesinde iklim tek başõna bir etken değildir.yörede hayvancõlõğõn gelişmemiş olmasõnõn önemli nedenlerinden birisi iklim şartlarõna uygun bir yetiştirme yöntemi ortaya konamamõş olmasõdõr. Bölge de entansif ve ekstansif hayvancõlõğõn bir arada yürütüldüğü kombine modeller iklimle ilgili güçlüklerin aşõlmasõna yardõm edecektir. Bölge de iklim şartlarõna uygun hayvancõlõk düşünülmelidir ve özellikle õrk seçiminde buna dikkat edilmelidir. Yayla ve platolarõn çokluğu nedeniyle, yetiştiricilerin bu yerlere daha az uyum sağlayan siyah-beyaz (Holştayn) sõğõr õrklarõ yerine İsviçre Esmeri ve Simental gibi hem süt hem et özelliği olan kombine õrklarõ tercih ettikleri görülmektedir. Bölge deki koyun ve keçi varlõğõnda, Bölge şartlarõna kolay uyum sağlayan yerli õrklar hakim durumdadõr. Yerli koyunlarõn daha çok Morkaraman ve Akkaraman õrklarõndan oluştuğu gözlenmektedir. Bunlar zor şartlara alõşõk yağlõ kuyruklu õrklardõr. Arõcõlõk açõsõndan Bölge iklimi bir sorun yaratmadõğõ gibi, bazõ illerde çok üstün nitelikli bitki kompozisyonlarõ ile mer'alar bu alanda önemli bir potansiyel oluşturmaktadõr. Sõcak ve nemli havayõ arzu etmeyen tavukçuluk sektörü için Bölge nin bazõ kesimleri ideal bir ortam sağlamaktadõr Hayvan Irklarõnõn Islah İmkanlarõ Hayvanlardan elde edilen et, süt ve yapağõ gibi ürünlerin verimleri hayvanlarõn sahip olduğu genetik potansiyel ile bakõm ve besleme şartlarõnõ oluşturan çevre faktörlerine bağlõdõr. Genel bir ifadeyle hayvanlarõn verim seviyesi yüzde 30 oranõnda genetik yapõya ve yüzde 70'i oranõnda ise bakõm ve besleme şartlarõna bağlõdõr denilebilir. Bu genel görüş, hayvanlarõn bakõm ve besleme şartlarõnõn uygun bir düzeyde tutulmamasõnõn çok yüksek verim potansiyeline sahip hayvanlarda düşük verimler alõnacağõ fikrini doğrulamaktadõr. Ancak zaten verim potansiyeli düşük yerli õrklarõn çok iyi bakõm ve besleme şartlarõ altõnda bile kg/yõl süt ve 400 kg. ergin canlõ ağõrlõktan daha yüksek verim vermeleri beklenmemelidir. 229

264 Burada ideal olan; bir taraftan hayvanlarõn genetik potansiyelini yükseltmek veya yüksek genetik potansiyele sahip hayvan kullanmak ve aynõ zamanda çok uygun bakõm ve besleme ortamõ hazõrlamaktõr. Bölge de mevcut yerli õrklarõn fazlalõğõ (yüzde 63,4) sõğõrcõlõkta õslah edilebilecek potansiyelin olduğunu göstermektedir. Melezleme ve seleksiyon yoluyla yapõlacak õslah çalõşmalarõnõn yanõ sõra Bölge ye uygun õrklarõn çoğaltõlmasõna da önem verilmelidir. Koyun ve keçi açõsõndan õslah çalõşmalarõ daha güç görünmektedir. Bölge deki yerli õrklar birbirleriyle çaprazlanarak karõşõk tipler elde edilmektedir Suni ve Tabii Tohumlama Durumu Bölge de mevcut yerli ve melez õrklarõn õslahõ ve kültür õrklarõnõn genotiplerinin korunmasõ ve üretim amacõyla gerek suni ve gerekse tabii tohumlama faaliyetleri Tarõm İl ve İlçe Müdürlüklerince sürdürülmeye çalõşõlmaktadõr. Suni tohumlama çalõşmalarõ Bölge de çok yetersiz olup sağmal inek sayõsõnõn ancak yüzde 4,3'ü bu yolla döllenebilmektedir (Türkiye genelinde yüzde 13) (Tablo ). Ayrõca, Tarõm İl Müdürlükleri tarafõndan sun i tohumlamada başarõ oranõnõn yüzde 40 ile 84 arasõnda değiştiği bildirilmektedir. Kontrollü olarak yapõlan tabii tohumlamanõn yüzde 2,5 oranõnda olduğu düşünülürse döllenen sağmal ineklerin yüzde 93,2 si köy şartlarõnda özellikleri belirsiz boğalar tarafõndan döllenmektedir. Bu da mevcut õrk karõşõklõğõnõn ve verimin düşüklüğünün nedenlerini açõklamaya yeterli olacaktõr. Bölge de suni tohumlama çalõşmalarõnõn yetersizliğini, veteriner hekim eksikliği, organizasyon yanlõşlõğõ ve başarõsõzlõğõ, terör, ulaşõm ve haberleşme zorluklarõnõn yanõ sõra yetiştiricilerin bilgi eksikliği ile açõklamak mümkündür Mer'a Kullanımı, Yem Üretimi ve Hayvan Besleme Kaba Yemler Bölge deki mevcut arazilerin yüzde 39'u mer'alardan oluşmaktadõr. Mer'alar, son çõkarõlan Mer'a Kanunu uygulamasõna kadar bakõmsõz kalmõş, ağõr otlatma ve tekniğine uygun bir mer'a yönetimi uygulanmamasõ nedenleriyle de önemli bir kõsmõ tahrip olmuş, verimsizleşmiş ve erozyona açõk hale gelmişlerdir. Bölge deki en önemli kaba yem kaynağõ olan mer'alarõn durumu, õslahõ ve yönetimi, yapõlacak hayvancõlõk çalõşmalarõ açõsõndan çok önemlidir. Mer'alar ancak yõlda gün arasõnda değişen sürelerde otlatõlabilmektedir. Ot verimlerinin kg/da. kadar olan bu mer'alar üzerindeki aşõrõ yükün kalkmasõ, iyi bir mer'a yönetimi ve yem bitkileri üretiminin artõrõlmasõ ile mümkün olabilecektir. Yeni çõkarõlan Mer'a Kanunu ile illerde kurulmasõ öngörülen Mer'a Komisyonu çalõşmalarõ bu konuda bir ümit õşõğõdõr. Öte yandan yem bitkileri yetiştirilmesi açõsõndan iyi durumda olan Bölge, ülkemizde 230

265 üretilen yoncanõn yüzde 47,8'ini, korunganõn yüzde 75,9'ni ve fiğin de yüzde 11,7'sini üretmektedir. Bu bitkilerin en çok yaygõn olduğu iller Erzurum, Ağrõ, Van ve Kars illeridir. Genellikle sulanan arazilerde yonca, susuz arazilerde ise korunga yetiştirilmekte olup, hayvan sayõsõnõn yüksekliği nedeniyle kaba yem açõğõ samanla karşõlanmaya çalõşõlmaktadõr. Ancak bunun da yeterli olmamasõ nedeniyle Bölge ye diğer bölgelerden kaba yem getirilmekte ve hayvanlar yetersiz beslenmektedir. Yem bitkisinin yeterli ekilmemesinin nedeni, hububat gibi bir bitkinin yem bitkilerine alternatif oluşturmasõ ve kaba yemin hayvansal üretime dönüştüğü hayvancõlõk faaliyetlerinin yeterince yerleşmemiş olmasõdõr. Yem bitkisi üretiminin artõrõlmasõ ekonomik bir hayvancõlõk yapabilmenin temel koşuludur. Bölge de yem bitkilerinin toplam ekimler içindeki yeri yüzde 7,7 dir. (Türkiye genelinde yüzde 2,9). Ancak bu değer gelişmiş ülkelerde yüzde oranlarõnda AB de ise yüzde 60 dolaylarõndadõr. Tablo , ve de görüldüğü gibi, DAP kapsamõndaki illerin hemen hemen tamamõnda üretilen kaba yem, mevcut hayvanlarõn ihtiyaçlarõnõ karşõlamamaktadõr. Üstelik üretimi gerçekleştirilen kaba yemin 1/3 ünden fazlasõnõ da saman oluşturmaktadõr. Samanõn besin madde unsurlarõ bakõmõndan çok yetersiz olduğu da dikkate alõnõrsa, mevcut hayvanlarõn kaba yem ihtiyacõnõn ancak yarõsõnõn üretilebildiği dikkati çekmektedir. Bölge ye başka bölgelerden de çok az miktarlarda kaba yem getirildiğinden, hayvanlarõn kaba yem ihtiyacõnõn karşõlanamadõğõ sonucu ortaya çõkmaktadõr Konsantre Yemler Devlet İstatistik Enstitüsü verilerine göre Bölge de üretilen ve çoğu karma yem ham maddesi olarak kullanõlan tane yemler buğday, arpa, mõsõr ve fiğ olarak sõralanõr. Anõlan bu yemlerin Bölge deki ekim alanlarõ ve üretim miktarlarõ Bitkisel üretim bölümünde verilmiştir. Buna göre Bölge de en fazla buğday üretilmekte olup bunu arpa izlemektedir. Üretilen buğdayõn büyük bir kõsmõ un üretiminde kullanõlmakta olup, hayvan yemi olarak da en fazla kanatlõ rasyonlarõna katõlmaktadõr. İller itibarõyla ele alõndõğõnda buğday üretimi en fazla Ağrõ da gerçekleştirilmekte, bunu Malatya ve Muş izlemektedir. Arpa üretimi bakõmõndan Bölge illeri arasõnda bir karşõlaştõrma yapõldõğõnda en fazla üretimin Kars ta gerçekleştiği, daha sonra ise Ağrõ ve Erzurum illerinin geldiği görülmektedir. Çavdar, yulaf ve mõsõr üretimi Bölge de önemli bir yere sahip değildir. Yine önemli protein kaynaklarõndan baklagil dane üretimi de Bölge de lokal olarak gerçekleştirilmekte, Bölge için önemli bir meblağ teşkil etmemektedir. Hayvan besleme açõsõndan enerji ve protein kaynaklarõnõ teşkil eden konsantre yem ihtiyacõ en iyi tahminlere göre ton/yõl dolayõndadõr (Tablo ). Söz konusu ihtiyaç, Bölge de üretilen tüm dane yemlerin (DAP Mevcut Durum Ön Raporu; Bitkisel Üretim) hayvan beslemede kullanõldõğõ varsayõlsa bile Bölge üretimiyle karşõlanamamaktadõr. Bu nedenle başta tahõl daneleri ve küspeler olmak üzere, önemli miktarda 231

266 konsantre yem Bölge ye dõşarõdan gelmekte, ya da hayvanlar enerji ve protein bakõmõndan eksik rasyonlarla beslenmektedir Sanayi Artõğõ (Yan Ürünü) Yemler Yem üretimine katkõda bulunabilen sanayi kuruluşu olarak Bölge de 7 şeker fabrikasõ, 2 yağ fabrikasõ ve 12 un fabrikasõ mevcuttur. Bu fabrikalardan elde edilen yaş şeker pancarõ posasõ, melas, kepek ve ayçiçeği küspesi üretimleri Tablo da özetlenmiştir. Buna göre Bölge de en fazla, yaş şeker pancarõ posasõ ve melas üretilmekte, kuru şeker pancarõ posasõ ise üretilmemektedir. Yine bir sanayi yan ürünü olan kepek üretimi Bölge de tondur. Bölge illerine göz atõldõğõnda kepek üretimi ton/yõl ile en fazla Van ilinde gerçekleştirilmekte, bunu Kars, Elazõğ ve Malatya izlemektedir. Bölge de sadece Erzurum ve Elazõğ illerinde yõllõk ton/yõl düzeyinde ayçiçeği tohumu küspesi üretilmekte, soya fasulyesi, pamuk tohum küspeleri gibi önemli protein kaynağõ yemler hiç üretilmemektedir. Bu da Bölge de hayvan besleme açõsõndan protein açõğõnõn olduğunu göstermektedir. Bu açõk, diğer illerden ve hatta yurt dõşõndan ithalat yoluyla karşõlanmaya çalõşõlmaktadõr. Bölge deki fabrikalardan (şeker, un ve yağ) elde edilen sanayi artõğõ ürünler özellikle sõğõr, koyun, keçi ve manda beslenmesinde önemli bir yem kaynağõnõ oluşturmaktadõr. Ayrõca, bu ürünlerden küspe, melas ve kepek karma yem fabrikalarõnõn ham maddesi olarak da değerlendirilmekte, ancak Bölge de üretilen miktarlarõ çok düşük olduğundan yem fabrikalarõnõn ihtiyacõnõ karşõlayamamaktadõr Hayvan Besleme Programlarõ Bölge illerinde bilimsel ve çağdaş işletmeciliğe uygun bir besleme programõna rastlamak çok güçtür. Bölge de daha ziyade geleneksel yapõda hayvan besleme programlarõ sürdürülmektedir. Mevsimler itibarõyla hayvan besleme yöntemlerine göz atõldõğõnda, Bölge illerinde bahar ve yaz aylarõnda mer aya dayalõ olarak büyük ölçüde koyun ve keçi, daha az olarak da sõğõr beslemesi yapõlmaktadõr. Bölge illerinin önemli kõsmõnda yaz aylarõnda mer alardaki otlar kurumaktadõr. Bu dönemde yapõlan mer a beslemesine ilave herhangi bir yemleme yapõlmamakta, bunun neticesinde hayvanlarda protein, enerji, vitamin ve mineral madde eksikliği ortaya çõkmaktadõr. Kõş beslemesinde çayõr ve mer alardan elde edilen kuru otlarla, yonca, korunga ve fiğ gibi kültür yem bitkilerinin kurutulmuş hali ve çok az miktarda da mõsõr silajõ kullanõlmaktadõr. Buna ilaveten, başta koyun ve keçi olmak üzere tüm ruminantlarõn beslenmesinde yüksek düzeyde tahõl ve baklagil samanlarõ kullanõlmaktadõr. Gerek kültür yem bitkileri ve gerekse çayõr ve mer alardan elde edilen otlar uygun yöntemlerle kurutulmamakta ve buna bağlõ olarak kalitesi düşmekte, ayrõca öğütülerek verilmeleri sebebi ile hayvanlar yemden yeterince yararlanamamakta ve sindirim kanalõna da olumsuz etkiler yapmaktadõr. Bölge de ilkel kurutma tekniklerinden vazgeçilmediği gibi, çok düşük besin madde kaybõ ile yemlerin uzun süre saklanmasõnõ sağlayan silaj yapõmõ da yaygõnlaşmamõştõr. Ayrõca, şeker pancarõ yapraklarõ ve yaş posalarõ taze olarak kullanõlmakta ve bu yüzdende büyük bir kõsmõ çürümektedir. Hayvancõlõğõ ileri ülkelerde 232

267 olduğu gibi söz konusu yemlerin konservasyonu yapõlsa, hem daha faydalõ olacak ve hem de yem israfõ önlenmiş olacaktõr. Kullanõlan fabrika karma yemleri ise kaba yemlerin besin madde düzeylerine göre değil, rastgele miktarlarda hayvanlara verilmektedir. Yetiştiricilerin bir kõsmõ da hiç karma yem kullanmamaktadõr. Diğer bir deyişle Bölge de rasyonel bir hayvan besleme yapõlmamaktadõr. Hayvan beslemede bilim ve teknik yerine gelenek hakimdir. Buna bağlõ olarak da hayvanlarõn genetik kapasitelerindeki verim düzeyine ulaşõlamamaktadõr. Daha da kötüsü, hayvancõlõğõn en temel alt yapõsõnõ oluşturan kaliteli kaba ve konsantre yem sorunu çözümlenmeden, önemli miktarda döviz ödeyerek getirilen ithal hayvanlar veya genetik kapasitesi yükseltilen hayvanlarõmõzdan yeterince istifade edilememektedir. Kõsaca, kaliteli kaba ve konsantre yemlerin üretim yetersizliği ve rasyonel besleme programlarõnõn uygulanmamasõ, Bölgede hayvancõlõk sektörünün önündeki en büyük engeli oluşturmaktadõr. Kanatlõlarõn beslenmesi incelendiğinde; et tavukçuluğu için broyler besleme programlarõnda pek problem görülmemektedir. Aynõ tablo organize bir örgüte bağlõ olarak çalõşmayan yumurta tavuğu beslenmesinde pek görülmemektedir. Arõ besleme de çoğunlukla geleneklere göre yapõlmaktadõr. Ancak son yõllarda bazõ illerde, özellikle Van da iyiye gidiş gözlenmektedir Hastalõk Kontrol Sorunlarõ Hayvancõlõğõmõzõn daha üst seviyelere ulaşmasõ, birim hayvandan alõnan verimin istenilen seviyede olmasõ ve ekonomiye daha fazla katkõda bulunulmasõ ve nihayet hayvanlardan insanlara geçen zoonoz hastalõklardan insanlarõn korunmasõ, ancak hayvan hastalõklarõnõn kontrol altõna alõnmasõ ile mümkündür. Hayvan sağlõğõ, sadece hayvanlarõn sağlõklarõnõn korunmasõ değil; sperma ve yumurtadan başlayan ve tüketime kadar uzanan sağlõklõ yetiştirme ve sağlõklõ tüketim zincirini ifade etmektedir. Dolayõsõyla bu durum hayvan yetiştiriciliği ve doğrudan insan sağlõğõnõn korunmasõ olayõ olarak düşünülebilir. Aynõ zamanda ekonomi ile de doğrudan ilişkilidir. Hayvanlarda görülen bir çok hastalõk, bunlardan elde edilen ürünlerin miktar ve kalitesini olumsuz etkilemekte ve ekonomik yönden kayõplara neden olabilmektedir. FAO, WHO ve DİE Hayvan Sağlõğõ Yõllõğõnda Türkiye dahil dünyadaki tüm ülkelerde, söz konusu hayvan hastalõklarõ önemlilik derecesine göre üç gruba ayrõlmõştõr. Birinci grupta 26, ikinci grupta 79 ve üçüncü grupta 32 hayvan hastalõğõ bulunmaktadõr. Bu hastalõklarla mücadele Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğünce yürütülmektedir. Hayvan hastalõklarõnõn kontrol edilmesi, önlenmesi ve mücadele çalõşmalarõnõ söz konusu kuruluş 1938 yõlõnda çõkarõlan 1234 sayõlõ Hayvan Sağlõğõ Zabõtasõ Yasasõ ve bu yasanõn bazõ maddelerini değiştiren 1989 tarih ve 3285 sayõlõ yasa hükümleri ve ilgili yönetmelik esaslarõna göre yürütmektedir. Şu anda ülkemizde 24 ihbarõ mecburi hastalõk bulunmaktadõr. Bunlarõn önemlileri; Şap, Sõğõr Vebasõ, Şarbon-Antrax, Tuberküloz, Çiçek, Ruam, Durin, Brusellozis, Tavuk 233

268 Vebasõ, Newcastle, Tavuklarda Salmonellozis, Kuduz, At Vebasõ, Mavi Dil ve Uyuz dur. Bu hastalõklarla mücadele, izleme ve değerlendirme yeterince yapõlmadõğõndan dolayõ tam bir kontrol ve eradikasyon sağlanamamakta ve neticede hem Doğu Anadolu da ve hem de tüm Türkiye de hayvan sağlõğõ, problem olmaya devam etmektedir. Bunlara en çarpõcõ örnek olarak Şap, Sõğõr Vebasõ, Bruselloz ve Antrax verilebilir. Hayvan hastalõklarõ ile mücadele bir bölge veya il sorunu olmaktan ziyade, genel anlamda tüm ülke sorunu olarak ele alõnmalõdõr. Bu bağlamda, Türkiye de de, tüm ülke bazõnda hayvan hastalõklarõ ve zararlõlarõ ile mücadele amacõ ile teşkilatlanma yoluna gidilmiş ve belirli kriterler içerisinde mücadele yürütülmüştür. Ancak, ülke çapõnda önemli mesafe kat edildiğini söylemek mümkün değildir. Bu konudaki mevcut durum ve sorunlar aşağõda verilmiştir. 1. Tarõm Bakanlõğõndaki gerek merkez ve gerekse taşra teşkilatlarõnõn mevcut yapõsõ ile mücadelede başarõ şansõ düşüktür. Zira aynõ genel müdürlük veya İl Müdürlüğü bünyesinde birbiri ile fazla ilişkisi bulunmayan ve ayrõ ayrõ uzmanlõk gerektiren birçok birim bir arada yer almaktadõr. Bu da işlerin bir kõsmõnõn konunun uzmanõ olmayan kişilerce yapõlmasõna yol açmaktadõr. 2. Bu teşkilat yapõsõnda çeşitli birimlere verilen ödenekler hem kõsõtlõ olup, hem de işin çeşitliliği sebebi ile kalemler arasõnda aktarma yapõlabilmesine engel bir durum olmadõğõndan, hastalõklarla mücadele yerine amaç dõşõ kullanõmlar söz konusu olabilmektedir. 3. Hayvan hastalõklarõnõn yayõlmasõnda yurt içi ve yurt dõşõ hayvan hareketlerinin rolü tartõşõlmaz bir gerçektir. Mevcut kanunlarla hayvan hareketlerini kontrol altõna almak hemen hemen imkansõzdõr. Yurt içi hayvan hareketlerini kontrolde çok başlõlõk söz konusudur (Örneğin : Hayvan hareketlerinin kontrolünde sektörle ilişkisi bulunmayan İçişleri Bakanlõğõna bağlõ Jandarma ve Polis Teşkilatõna kontrol yetkisi verilmesi, kanuna rağmen hayvan sağlõğõ zabõta teşkilatõnõn kurulmamõş olmasõ). 4. Hayvan park ve pazarlarõ çoğunlukla yeterli şekilde denetlenememektedir. 5. İthalat ve ihracat sõrasõnda hayvan ve hayvansal ürünlerin yeterli denetimlerinin yapõlamamasõ, ülkemizde daha önce olmayan hastalõklarõn da artõk yaygõn olarak ortaya çõkmasõna neden olmuştur (İBR gibi). 6. Özellikle insan sağlõğõnõ tehdit eden zoonoz hastalõklardan korunmak için imha edilmesi gereken hayvansal ürün ve atõklarõn usulüne uygun olarak imha edilmemesi, toplum sağlõğõ açõsõndan önemli bir risk oluşturmaya devam etmektedir. Ülkemiz ve Bölge de maalesef bu konuda yeterli denetim yapõlamamaktadõr. 7. Mevcut aşõlamalarda istenilen başarõ elde edilememektedir. Bunda, aşõlarõn periyodik olarak yapõlamamasõ, hayvanlarõn tümüne ulaşõlamamasõ, aşõlarõn 234

269 standartlara uymamasõ veya sağlõklõ koşullarda saklanmamasõ gibi faktörler rol oynamaktadõr. 8. Hükümet Veteriner Hekimi tarafõndan yapõlmasõ gereken aşõlar, özellikle Bölge de hüküm süren terör ve yeterli Veteriner Hekim bulunmamasõ sebepleri ile yapõlamamakta ve çoğu kez, soğuk zinciri bilmeyen, insan sağlõğõ için tehlikeli olduğundan dahi haberi olmayan hayvan sahiplerine elden verilmektedir. Neticede hem aşõlamalardan istenilen sonuç elde edilememekte, hem de aşõlar insan sağlõğõ için tehdit oluşturmaktadõr. 9. Hayvan sağlõğõnda kullanõlan ilaçlarõn ham madde olarak tamamen dõşarõya bağõmlõ olmasõ fiyatlarõn yüksek olmasõna sebep olmaktadõr. 10. Hastalõklarõn teşhisi amacõyla Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõna bağlõ olarak Bölge de 2 enstitü hizmet vermektedir. Ancak bu enstitülerde yeterli alet ve donanõma sahip uzman bulunmamaktadõr. İl ve İlçe Tarõm Müdürlükleri ile koordinasyon eksikliği ve yetiştiricilerin bilinçsizliği de enstitülerin verimli çalõşmalarõnõ engellemektedir. 11. Hayvan hastalõklarõ ile mücadelede meslek içi eğitime gereken önem verilmemektedir. 12. Araştõrmalara ayrõlan bütçe ve araştõrmacõ sayõsõ yetersizdir. 13. Tarõm Bakanlõğõ bünyesinde hayvan hastalõklarõ ile mücadele edecek olan Veteriner Hekimler taşrada dengeli dağõtõlmadõğõ gibi, DAP kapsamõndaki illerden Elazõğ ve Malatya dõşõndaki tüm illerde eksiklikler vardõr. 14. Belediyelerin gõda denetimi ve mezbaha kontrolü konusunda gerekli hizmeti tam olarak sunduğunu söylemek güçtür. Hali hazõrda ilçe belediyelerinin yüzde 50 sinde hiç Veteriner Hekim istihdam edilmemektedir. Beldelerde ise bu oran yüzde a kadar çõkmaktadõr. DAP Bölge sinin özellikle Doğu kõsmõ (Ağrõ, Ardahan, Kars ve Erzurum) Türkiye nin canlõ hayvan kaynağõnõ oluşturmaktadõr. Bu illerden Türkiye nin hemen her bölgesine özellikle besi materyali ve kasaplõk canlõ hayvanlar sevk edilmektedir (Tablo ). Ancak bu sevkiyat, üretimin sürekliliği ile mümkündür. Eğer üretim aksarsa sadece Bölge nin hayvan ve hayvansal ürün üretimi değil, Türkiye üretiminin önemli ölçüde zarar göreceği bir gerçektir. DAP kapsamõndaki illerde Tarõm il ve ilçe müdürlüklerince gönderilen materyalleri inceleyerek, hastalõklarõn kesin teşhisini koyan 2 adet Hayvan Hastalõklarõ Araştõrma Enstitüsü (Elazõğ ve Erzurum) bulunmaktadõr. Bunlardan biri olan Elazõğ Hayvan Hastalõklarõ Araştõrma Enstitüsü teşhis laboratuvarõnda 1994 yõlõnda 43, 1996 yõlõnda ise toplam 24 enfeksiyon hastalõğõ vakasõ teşhis edilmiştir (Tablo ). Bu hastalõklar en fazla görülme açõsõndan sõrasõyla; şap, sõğõr vebasõ, kuduz, brusellozis, çiçek, antrax ve tavuklarda Newcastle dõr. Bu tabloda görüldüğü üzere gelişmiş ülkelerde artõk pek rastlanmayan şap hastalõğõ Bölge de halen en fazla rastlanan enfeksiyondur. Adõ geçen 235

270 hastalõk aslõnda aşõlamalarla kontrol altõna alõnabilmektedir. Ancak terör, Tarõm Bakanlõğõnõn yapõlanmasõndaki yanlõşlõklar ve Bölge deki Veteriner Hekim eksikliği sebebiyle tüm hayvanlar aşõlanamamaktadõr. Hayvan hareketleri ile ilgili yürürlükteki mevzuat eksikliği sebebiyle hastalõk kõsa sürede, komşu ülkelerden ve ülkemizdeki herhangi bir bölgeden tüm ülkeye yayõlmakta ve önemli ekonomik kayõplara yol açmaktadõr. Aynõ tabloya bakõldõğõnda 1990 lõ yõllarda ülkemizi ve özellikle Bölge hayvancõlõğõnõ kasõp kavuran sõğõr vebasõndan sadece 15 teşhis yapõlmasõ dikkat çekicidir. Elazõğ da bulunan Hayvan Hastalõklarõ Araştõrma Enstitüsü aynõ zamanda Bölge illerine de hizmet vermektedir. Elazõğ dõşõndan tespit edilen vaka sayõsõ 1994 de 36, 1996 da 33 tür. Aynõ yõllarda Elazõğ da 67 vaka tespit edilirken diğer illerin toplamõnda ancak 69 vaka belirlenmesi, bu laboratuvar verilerine göre enfeksiyon hastalõklarõnõn gerçek sayõsõnõ ortaya koymanõn mümkün olmayacağõnõ göstermektedir. Burada enstitüler için söylenebilecekler; marazi maddelerin yeterince ve zamanõnda gelmemesi ve buna bağlõ olarak sağlõklõ bir teşhisin yapõlamadõğõdõr. Nitekim, enstitüye yakõn olan illerden tespit edilen hastalõk sayõsõ daha yüksek bulunurken, enstitüden uzaklaşma ölçüsünde bu düzey azalmaktadõr. Bu da her hastalõk odağõndan marazi maddenin gönderilemediği gerçeğini ortaya çõkarmaktadõr. Ayrõca hastalõklarõn bu kadar az olmasõ oldukça dikkat çekicidir. Çünkü aynõ ilde bulunan Veteriner Fakültesi Kliniklerinde her yõl çok sayõda benzer hastalõklar teşhis edilmektedir. Salgõn hastalõklarla mücadelede ilk akla gelen yöntem şekli şüphesiz aşõlamalardõr. Aşõlar mücadelede önemli bir yer tutmakla birlikte, korunma önlemlerinin tamamõ değildir. Bununla birlikte, aşõlamalar olmadan sağlõklõ bir hayvancõlõk yapõlamayacağõ gibi, hastalõklarõn da kontrol altõna alõnmasõ mümkün değildir. Bu mücadele ülke için bir bütün olarak düşünülmelidir. Hayvanlarõn bir kõsmõnõ aşõlayõp diğer kõsmõna ulaşamamak veya periyodik olarak tekrarlamamak, hem hastalõklarõn ülkede yayõlmasõnõ kolaylaştõrmakta, hem de hayvancõlõğõ ekonomik olmaktan uzaklaştõrmaktadõr. Aşõlama politikasõ olarak sadece sõğõr vebasõ için devlet desteği vardõr. Diğerlerinin tamamõnda bir tarafta yetiştirici aşõ yaptõrmaya mecbur tutulurken, diğer taraftan aynõ yetiştiriciden ücret talep edilmektedir. Ayrõca düzenli aşõlamalarõn yapõlmasõna rağmen bazõ hastalõklarõn tekrar çõkmasõ bu aşõlamalara karşõ yetiştiricilerde bir güvensizliğe ve aşõ uygulamasõnda isteksizliğe neden olmaktadõr. Bu aşõlardan bazõlarõnõn üretiminde maalesef dünya standartlarõnõn yakalanamadõğõ bir gerçektir. DAP kapsamõna giren illerde 1997 yõlõ içinde yapõlan aşõlamalarõn yetersiz olduğu görülmektedir (Tablo ). Üzerinde en fazla durulan ve en düzenli yapõlan şap aşõsõ ele alõnacak olursa, Bölge de sõğõr varlõğõ civarõnda iken 1997 yõlanda büyük baş hayvanlara yapõlan aşõ sayõsõ dir. Şap aşõsõnõn 6 aylõk korumasõ yani yõlda 2 kez aşõ yapõlmasõ zorunluluğu da düşünülürse yaklaşõk şap aşõsõ yapõlmasõ gerekir. Oysa gerçekleşen bunun sadece yüzde 4,2 sidir. Sadece Bölge hayvancõlõğõnõ değil tüm ülkeyi ilgilendiren sõğõr vebasõ aşõlamasõna bakõldõğõnda, hayvanlarõn yarõsõna hiç aşõ yapõlmadõğõ anlaşõlmaktadõr. Küçük baş hayvanlardaki aşõlamalarda da durum büyük baş hayvanlardan pek farklõ değildir. Bölge de civarõnda koyun ve keçi bulunurken şap aşõsõ yapõlan sayõ sadece dir. Diğer aşõlamalarda durum daha da vahimdir. 236

271 Aşõlama faaliyetlerinin bu kadar yetersiz olmasõnõn sebepleri olarak teşkilatlanmadaki yanlõşlõklar, terör nedeniyle Bölge deki veteriner hekim ile teknisyen açõğõ, veteriner hekimlerin kõrsala ve özellikle yaylalara gidememesi sayõlabilir. Buna ilaveten teşkilatta bulunan elemanlarõn, Bölge deki ve illere bağlõ ilçelerdeki dağõlõmõnda görülen dengesizlikler de başka bir sebep olarak zikredilebilir. Hayvancõlõk sektörünü etkileyen önemli faktörlerden biri de paraziter hastalõklardõr. Paraziter hastalõklar bir taraftan hayvanlarda verim düşüklüğü ve ölümlere yol açarak ekonomik kayõplara sebep olurken, öbür taraftan da büyük bir kõsmõnõn hayvanlardan insanlara geçmesi (zoonoz) sebebiyle de toplum sağlõğõ problemi olarak karşõmõza çõkmaktadõr. Paraziter hastalõklarõn büyük çoğunluğu kronik bir seyir takip etmek suretiyle hayvanlarda verim düşüklüğüne yol açmaktadõr. Ayrõca bazõ türlerin oluşturduğu enfestasyon ve enfeksiyonlarda yüksek oranda ölümler görülmektedir. Bilimsel veriler, paraziter hastalõklara karşõ korunma ve tedavi yoluyla mücadele verilmediği taktirde hayvan varlõğõnõn üç yõl içinde en az yarõya ineceğini göstermektedir. Yurdumuz subtropikal iklim kuşağõnda olmasõ sebebi ile, parazitlerin gelişip yayõlmasõna ve enfeksiyonlarõn salgõn haline dönüşmesine müsaittir. Doğu Anadolu Bölgesi nde hayvan türlerinde sõklõkla görülen paraziter hastalõklar Tablo de verilmiştir. Paraziter hastalõklara bağlõ ekonomik kayõplar üzerinde çok çeşitli araştõrmalar yapõlmõştõr. Bununla ilgili bilgiler Tablo de verilmiştir. Birkaç örnekle açõklamak gerekirse Ixodidae ve Argasidae ailesine bağlõ keneler, Bölge deki tüm hayvan varlõğõnda görülmekte, bunlar başta kan parazitleri ve Ricketzia lar olmak üzere, hayvanlarda yüksek oranlarda ölüme yol açan hastalõk etkenlerini taşõmak, kan emmek ve bu esnada hayvanlarõ irrite etmek suretiyle zarar vermektedir. Sadece kan emmek suretiyle sõğõr, koyun ve keçi gibi evcil hayvanlarda et ve süt verimlerinde yüzde 10 oranõnda düşüşe sebep olduğu tespit edilmiştir. Aynõ şekilde Bölge de çok yaygõn olarak bulunduğu tespit edilen uyuz ve emici ve õsõrõcõ bitlerin ayrõ ayrõ et, süt ve yumurta veriminde yüzde 10 civarõnda düşüşe sebep olduğu bilimsel çalõşmalarla ortaya konulmuştur. Yine Bölge de çok yaygõn olarak görülen akciğer ve mide bağõrsak kõl kurtlarõnõn hayvanlarda yüzde oranõnda verim düşüklüğüne yol açtõğõ hesap edilmiştir. Babesiosis ve theileriosis gibi kan protozoonlarõnõn tedavi edilmediği taktirde yüzde 100 e kadar varan ölümlere sebep olduğu bilinmektedir. Bu hastalõklar da Bölge de yaygõn olarak görülmektedir. Paraziter hastalõklara bağlõ ekonomik kayõplar hakkõnda en somut araştõrmalar EBK kombinalarõnda kesilen kasaplõk hayvanlar üzerinde yapõlmõş ve Türkiye genelinde 1988 yõlõnda kesilen büyük baş hayvandan unun (yüzde 5,2) ve küçükbaş hayvandan sõnõn (yüzde 7) karaciğeri fasciolosis ten (kelebek) imha edilmiştir. Aynõ konuda Elazõğ da yapõlan bir çalõşmada muayene edilen koyun karaciğerinden ü (yüzde 17,9) tam veya kõsmi olarak imha edilmiştir. Bu oran Türkiye genelinin iki katõndan daha yüksektir. 237

272 Paraziter hastalõklarõn sebep olduğu kayõplarõn önüne geçilmesi için her parazit türünün mevsimsel aktivitesi ve gelişmesi göz önünde bulundurularak her yõl düzenli olarak mücadele edilmelidir. Ayrõca akut ve öldürücü enfeksiyonlarõn tedavisi yapõlmalõdõr. Paraziter hastalõklarla mücadelede başta ilaçla olmak üzere, aşõlama ve biyolojik mücadele yöntemleri uygulanabilir. İl Tarõm Müdürlükleri nce, yõllarca paraziter hastalõklara karşõ ilaçlõ mücadele uygulanmõş, ancak bu mücadele programlõ bir şekilde, tüm Bölge yi ve hayvan türlerini kapsamadõğõndan veya parazitlerin biyolojik özellikleri ve mevsimsel aktiviteleri dikkate alõnmadan yapõldõğõndan, kayda değer bir netice alõnamamõştõr. Ayrõca bu konuda devletin yükümlülüğü de net değildir. Mücadelede en önemli eksiklerden biri de hayvan yetiştiricilerinin eğitim problemidir. Paraziter hastalõklar genellikle kronik (sinsi) seyrettiğinden ve ölümden ziyade verim düşüklüğüne yol açarak ekonomik kayõplara yol açtõğõndan, üreticiler bu hastalõklarla mücadeleyi önemsememekte ve mücadele için gerekli masraflara girmeyi göze almamaktadõr. Bu sebeple paraziter hastalõklarla mücadele programõnda üreticilerin eğitimi birinci planda ele alõnmalõdõr. Netice itibarõ ile Bölge de salgõn ve paraziter hastalõklar yaygõn olarak görülmekte ve bir taraftan çok önemli ekonomik kayõplara yol açmakta, diğer taraftan da õslah çalõşmalarõ ve diğer yöntemlerle, yüksek verimli hayvan varlõğõnõn oluşturma çabalarõnõ önleyici bir unsur olmaya devam etmektedir Hayvansal Ürünler Et ve Et Ürünleri Bölge nin 1991 yõlõnda ton olan kõrmõzõ et üretimi 1997 yõlõnda tona yükselmiştir. Söz konusu dönemde Türkiye genelinde üretim tondan tona yükselmiştir (Tablo ). Mezbaha, kombina ve kurban bayramõ kesimlerini içeren bu değerler Türkiye'deki et üretimini yansõtmamaktadõr. Kontrol dõşõ yapõlan kesimler dahil toplam et üretiminin 1998 yõlõnda ton olduğu VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõnda verilmektedir. Bu dönem de kõrmõzõ et üretimi, Ağrõ, Bingöl, Elazõğ, Erzurum, Malatya, Muş ve Van'da artarken diğer illerde azalmõştõr. Et üretimi açõsõndan Bölge nin en önemli illeri Erzurum, Malatya, Van ve Elazõğ illeridir. Et üretiminde kesilen hayvan sayõsõ kadar hayvanlarõn karkas ağõrlõğõ da önemlidir (Tablo ) yõllarõ içinde karkas verimi sõğõrlarda 131,5 kg.'dan 148,1 kg.'a yükselmiştir. Bu değer ülke genelinden 11 kg. dünya ortalamasõndan ise 52 kg. daha azdõr. Koyunlarda ise hemen hemen aynõ düzeyde kalmõştõr (20,8 20,9 kg.) (Tablo ). 238

273 Sõğõrlarda meydana gelen bu karkas artõşõ melez õrklarda meydana gelen sayõsal artõşla açõklanabilir. Ayrõca karkas ağõrlõk artõşõnda yüksek verimli damõzlõk kültür õrklarõnõn kesiminin de etkili olduğu söylenebilir Süt ve Süt Ürünleri yõllarõ arasõnda Bölge de sağõlan tüm hayvan türlerinin sayõlarõnda azalma olmuştur. Buna bağlõ olarak da çiğ süt üretimi Bölge genelinde yüzde 7,5 oranõnda azalmõş ve tona düşmüştür. Bu dönem içinde ülke genelinde süt üretimi yüzde 1,6 düşmüştür (Tablo ). Çiğ süt üretimi Kars (Ardahan ve Iğdõr dahil) ve Ağrõ'da artarken Bölge nin diğer illerinde azalmõştõr. Süt üretiminde en çok azalmanõn yüzde 43 ile Tunceli'de ve yüzde 34 oranõyla Bitlis'te olduğu gözlenmektedir. Süt miktarlarõnõn çok önemli ölçüde azalmasõ bu illerdeki sağmal inek sayõsõndaki azalmayla açõklanabilir. (sõrasõyla yüzde 42, yüzde 49) Bu da damõzlõk hayvanlarõn kesime gittiği veya Bölge dõşõna satõldõğõ gerçeğini ortaya koymaktadõr. Bu olaylarõn arkasõndaki ekonomik neden, Bölge nin pazar organizasyonu başta olmak üzere alt yapõ sorunlarõ olarak gösterilebilir. Bölge genelinde sağõlan inek sayõsõ ülke genelinin yüzde 21,8 ini, buna karşõlõk süt üretiminin ise yüzde 15,3 ünü oluşturmaktadõr (Tablo ). Bölge de inek başõna elde edilen süt verimi 1997 yõlõnda, kültür õrkta 2.528, melezlerde ve yerli õrkta 747 kg/yõl olup bu değerler sõrasõyla ülke genelinden 419, 350 kg. az ve 12 kg. fazladõr. Avrupa'daki kg/yõl verimin çok üstündeki verimlerle kõyaslanamaz durumdadõr (Tablo ). Sõğõr varlõğõ içerisindeki kültür ve kültür melezlerinin oranlarõ sõrasõyla yüzde 15 ve yüzde 42 olan ülke geneline kõyasla Bölge de sõrasõyla; yüzde 5 ve yüzde 31 oranõndadõr. Bölge ve süt verimleri bu oranlara paralellik göstermektedir. Bu verilerin õşõğõ altõnda Bölge deki çiğ süt üretiminin ülke geneline göre geride olmasõ aşağõdaki nedenlere bağlanabilir. 1) Bölge de uzun süredir devam eden teröre bağlõ olarak hayvan sayõsõndaki azalma, 2) Süt verimi yüksek kültür ve bunlarõn melezi ineklerin sayõsõnõn azlõğõ, 3) Besleme ve bakõm şartlarõndaki olumsuzluklar, 4) Süt inekçiliğinin temel gereksinimini oluşturan kaliteli kaba yem özellikle silaj yem üretiminin yetersizliği, 5) Süt ve süt ürünlerinde işleme ve pazarlama problemleri, 6) Yurt dõşõndan ithal edilen damõzlõk hayvanlara uygun çevre şartlarõnõn hazõrlanamamasõ ve hayvanlarõn elden çõkarõlmasõ, 239

274 7) Bölge de salgõn ve paraziter hastalõklarõn yüksekliği, 8) Yetiştiricilerin örgütlenememiş olmasõ, 9) Eğitim ve yayõn hizmetlerinin eksikliği, 10) Süt inekçiliği ve süt üretimini teşvik edici önlemlerin yetersizliği, 11) Bölge de veteriner hizmetlerinin yeterince ve sağlõklõ bir şekilde yürütülememesi ve özellikle bu Bölge de üreticilerin hayvan zararlõlarõ ve bunlarla mücadele hususunda bilgi yetersizliği Yapağõ, Kõl ve Deri Üretimi Yapağõ Üretimi 1991 yõlõnda ton olan Bölge yapağõ üretimi yüzde 19 oranõnda azalarak 1997 yõlõnda tona düşmüştür. Aynõ dönemde Bölge nin koyun sayõsõnda da yüzde 30 azalma gözlenmiştir. Oransal olarak yapağõ üretimi, koyun varlõğõna göre daha az düşmüştür. Bunun nedeni koyun başõna elde edilen yapağõ verimindeki artõştõr. Yapõlan incelemede Bölge de verim artõşõna neden olabilecek düzeyde genetik çalõşma veya yapağõ verimi yüksek õrk ithali saptanamamõştõr. Yapağõ verimindeki farklõlõğõn özellikle çevresel faktörlere bağlõ olarak meydana gelebileceği veya verilerin sağlõklõ olmamasõndan da kaynaklanabileceği tahmin edilmektedir. Çevresel farklõlõğõn bu düzeyde etkisi Bölge de koyunculuğun ekstansif üretim yapõlmasõndan ileri gelmektedir yõllarõ arasõnda ülke genelinde yapağõ üretimi yüzde 25 lik azalõş göstermiştir. Bu oran Bölge ye göre daha fazla olduğundan, Bölge üretiminin Türkiye genelindeki payõ yüzde 31,9 dan, yüzde 34,4 e yükselmiştir (Tablo ) verilerine göre yapağõ açõsõndan önemli üretim gerçekleştiren Bölge illeri Van, Muş, Ağrõ ve Erzurum dur. Bu illerdeki üretim 1991 yõlõna göre Van da yüzde 25, Muş ta yüzde 14, Ağrõ da yüzde 1 ve Erzurum da yüzde 40 oranlarõnda azalmõştõr. Bu illerin dõşõnda kalan diğer illerde de yapağõ üretimi değişik düzeylerde azalmõştõr. Üretim azalmasõnõn en önemli nedeni koyun varlõğõndaki azalmadõr Kõl Üretimi 1991 yõlõnda 927 ton olan Bölge nin kõl üretimi, keçi sayõsõndaki azalmaya bağlõ olarak yüzde 36,5 azalarak 1997 yõlõnda 589 tona düşmüştür. Bu süre içerisinde Bölge nin Türkiye toplam kõl üretimi içindeki payõ yüzde 23,5 den yüzde 19,2 ye gerilemiştir (Grafik ). Üretim düşüşündeki en önemli etken keçi sayõsõndaki azalmadõr (Tablo ). Bölge de 1997 yõlõ itibarõyla, kõl üretimi açõsõndan Türkiye genelinde önemli paya sahip iller Muş, Bingöl, Bitlis ve Van dõr. Bu illerde üretim 1997 de 1991 e göre Bingöl de yüzde 43, Bitlis te yüzde 41 ve Van da yüzde 13 oranlarõnda azalõrken, Muş ta yüzde 15 civarõnda artmõştõr. 240

275 Bu durum söz konusu illerde aynõ yõllardaki keçi sayõsõndaki değişim ile yakõndan ilgilidir Deri Üretimi Bölge de 1991 yõlõnda kesilen hayvan sayõsõ baş olup, deri üretimi ise adettir. Bu miktarõn Türkiye toplam deri üretimindeki payõ ise yüzde 8 dir (Tablo ). Bölge de 1997 de kesilen hayvan sayõsõ baş ve üretilen deri miktarõ ise adet olmuştur. Aynõ yõlda Türkiye genelinde toplam adet deri üretilmiştir. Bölge de üretilen deri miktarõ Türkiye genelinin yüzde 9,3 ü olmuştur. Görüldüğü gibi Bölge nin deri üretiminin Türkiye üretimi içindeki payõ 1991 e göre 1997 de yükselmiştir. Bu yükselmede etkili faktör 1991 e göre 1997 de kesilen toplam hayvan sayõsõnõn Türkiye genelinde yüzde 13 azalmasõna karşõlõk, Bölge de yüzde 1 civarõnda artmõş olmasõdõr. Bölge de gerek kesilen hayvan sayõsõnõn ve gerekse deri üretiminin artmõş olmasõ hayvan sayõsõnõn azalmasõ ile ilişkilidir. Bölge de, Türkiye toplam deri üretiminin yüzde 9,3 ü kadar deri üretilmesine karşõlõk, bu miktarõ işleyecek herhangi bir tesis bulunmamaktadõr. Bu da üretilen derinin değerinin altõnda pazarlanmasõna yol açmaktadõr. Bölge illerinde deri üretimi açõsõndan önemli paya sahip iller sõrasõyla Van, Malatya, Erzurum ve Elazõğ dõr. Bu illerde deri üretimi 1991 e göre 1997 yõlõnda sõrasõyla yüzde 21, 75, 8 ve 85 düzeylerinde artmõştõr. Söz konusu illerdeki bu deri üretim artõşõ kesilen hayvan sayõsõnõn artõşõ ile doğru orantõlõdõr Yumurta ve Beyaz Et Üretimi Ülke genelinde yumurta üretimi 1991 yõlõna göre 1997 yõlõnda yüzde 57,7 oranõnda artmõş ve 1997 yõlõ itibarõ ile ton üretim gerçekleştirilmiştir. Oysa aynõ dönemde Bölge genelinde üretim yüzde 37.4 lük bir artõşla tondan tona yükselmiştir (Tablo ). Bölge yumurta üretiminin Türkiye toplamõ içindeki payõ da yüzde 4,4 den yüzde 3,8 e gerilemiştir. Bölge nin Türkiye yumurta üretimi içindeki rölatif payõnõn azalmasõnõn en önemli sebebi üretimin, birkaç ilde mevcut entansif üretim kümesleri dõşõnda, büyük kõsmõnda ekstansif olarak yapõlmasõdõr. Bölge illerinden Muş, Erzurum, Elazõğ, Van, Erzincan ve Malatya Bölge toplam yumurta üretiminin yüzde 52 sini gerçekleştirmektedir. Bu illerin 1991 ve 1997 üretimlerine bakõldõğõnda Elazõğ, Erzurum, Muş ve Van da üretim artõşõ görülmesine karşõlõk, Erzincan da düşme görülmüştür. Yumurta üretimi açõsõndan Türkiye geneline göre Bölge nin çok düşük potansiyele sahip olmasõ (yüzde 3,8) ve birkaç ilde yoğunlaşan üretimin dalgalanmalar göstermesinin başlõca sebepleri; damõzlõk işletmenin Bölge de olmamasõ, üreticilerin entegrasyon şeklinde örgütlenmemeleri ve iklim şartlarõnõn olumsuzluğu olarak söylenebilir. 241

276 Bölge nin beyaz et üretimi 1997 yõlõnda ton olup, Türkiye toplam üretimi içindeki payõ yüzde 5,6 dõr. Devlet İstatistik Enstitüsünün 1997 yõlõ verilerine göre, Bölge de beyaz et üretimi büyük çapta Elazõğ, Erzincan ve Erzurum da, kõsmen de Malatya da yapõlmaktadõr. (Tablo ) Bölge de en çok beyaz et üreten il, Bölge genelinin yüzde 41,3 ünü üreten ( ton/yõl) ve ülke üretimi içindeki payõ yüzde 2,3 olan Elazõğ dõr. Bölge de beyaz et üretiminin tamamõnõn 4 ilde gerçekleşmesi, bu illerde broyler işletmeciliğinin entansif yöntemlerle yapõlmasõndandõr. Ayrõca, bu işletmeciliğin terörden etkilenmeyen il merkezlerine yakõn yerlerde yapõlmasõ da üretim artõşõnõ etkileyen önemli bir faktör olarak kabul edilebilir. Diğer bir deyişle, kümes hayvancõlõğõnõn Bölge de devam eden terörden, mera hayvancõlõğõna göre daha az etkilenmesi, bu sektöre yatõrõmõ, dolayõsõyla da üretimi artõrmõştõr Bal ve Balmumu Üretimi Bölge de 1991 yõlõnda ton olan bal üretimi, yüzde 11,5 oranõnda gerileyerek 1997 yõlõnda tona düşmüştür. Aynõ yõllar içinde ülke genelinde bal üretimi yüzde 15,9 artarak ton olarak gerçekleşmiştir yõlõ itibarõyla Bölge bal üretiminin toplam ülke üretimi içindeki payõ yüzde 10,2 dir (Tablo ). Bölge nin kovan başõna bal üretim ortalamasõ 13,4 kg. olup, bu sonuç Türkiye geneline göre (15,8) daha düşüktür. Bölge de bal üretimi ve kovan başõna bal verimi 1991 yõlõna göre 1997 yõlõnda düşmüştür. Arõcõlõk ve dolayõsõyla bal üretimi mevsim şartlarõ ile direk ilişkili olup, gerek Bölge de 1991 yõlõna göre 1997 yõlõnda görülen düşüş ve gerekse 1997 yõlõ içerisinde Bölge de kovan başõna bal üretiminin Türkiye üretimine göre düşük olmasõ, 1997 yõlõ iklim şartlarõ ile izah edilebilir. Nitekim 1996 yõlõ itibarõyla kovan başõna bal verimi Bölge de 15,6 kg., Türkiye genelinde ise 15,8 kg. olup, birbirine çok yakõndõr. Bölge de bal üretimi en yüksek olan iller sõrasõ ile; Erzincan, Gümüşhane, Kars, Erzurum ve Malatya dõr. Bölge illerinde kovan başõna bal verimi 4,1 kg. ile 34,8 kg. arasõnda değişmekte olup, Bölge ortalamasõ 13,4 kg dõr. Bal verimi en yüksek olan iller ise sõrasõ ile Ağrõ, Erzincan, Iğdõr, Muş ve Tunceli dir. Bölge de yõllarõ arasõnda bal üretiminde görülen azalmaya paralel olarak bal mumu üretimi de azalma göstermiştir. Üretim yüzde 6,6 azalarak 408 tondan 381 tona düşmüştür. Ülke genelinde ise bal mumu üretimi yüzde 31 oranõnda artarak tondan tona yükselmiştir. Bölge de üretilen bal mumunun Türkiye toplamõ içindeki payõ ise yüzde 14,3 den yüzde 10,2 ye düşmüştür. Bölge genelinde süzme bala nazaran çerçeveli bala talep daha fazla olmakta, neticede üretilen bal çerçeveli olarak pazarlanmaktadõr. Bu sebeple Bölge bal üretimi ile balmumu üretimi arasõnda paralellik bulunmamakta, dolayõsõyla balmumu üretiminin Türkiye üretimi içindeki payõ, bal üretimindeki payõna göre daha düşük gerçekleşmektedir. 242

277 Hayvancõlõk Sektöründe İmalat Sanayii Hayvancõlõk sektörünün imalat sanayi ile bütünleşmesi yem, gõda, deri ve yapağõ işleyen tekstille gerçekleşmektedir. Çağõmõz şartlarõnda hayvancõlõk sektörünü hayvan barõnağõ ve otlaklarla sõnõrlandõrmak mümkün değildir. Bu nedenle hayvancõlõk sektörü araziden yem elde edilmesiyle başlayan, market ve diğer satõş mağazalarõnda ürünlerin pazarlanmasõyla son bulan geniş bir yelpazeye sahiptir Karma Yem Fabrikalarõ Bölge de karma yem fabrikalarõ ile, toplam kapasiteleri ve üretim kapasiteleri Tablo da verilmiştir. Burada görüldüğü gibi Bölge de 33 karma yem fabrikasõ bulunmaktadõr. Karma yem fabrikasõ yönünden Elazõğ 7 fabrika ile birinci sõrada yer almaktadõrlar. Bunu 5 fabrika ile Erzurum, Malatya ve Erzincan izlemektedir. Bu fabrikalarda yõlda, ton üretim yapõlmaktadõr. Toplam kapasitelerine göre üretim düzeyinin yüzde 30 dolayõnda olduğu görülmektedir. Yani yem fabrikalarõ toplam kapasitelerinin 1/3 ünden daha düşük kapasite ile çalõşmaktadõr. Bu da Bölge illerinde verimli bir hayvancõlõk sistemi ile yem sanayi ve yetiştirici bütünleşmesinin olmadõğõnõ göstermektedir. Diğer bir sorun da üretilen yemlerin kalitesinin düşüklüğüdür. Üretilen karma yemlerin çoğunluğunu sõğõr besi karma yemi oluşturmaktadõr. Kanatlõ, buzağõ ve süt yemi gibi kalitesi yetiştirici tarafõndan kolayca anlaşõlabilen yemler pek üretilmemektedir. Sõğõr besi yemi üretimindeki fazlalõğõn diğer bir sebebi de, Bölge de besi sõğõrcõlõğõnõn, süt sõğõrcõlõğõna göre daha entansif yapõlmasõdõr. Bölge de fabrika karma yemlerinin kullanõlma düzeyi düşüktür. Sõğõrcõlõkta yüzde dolayõnda olup, keçi ve koyunculukta ise hemen hemen hiç kullanõlmamaktadõr. Ancak, gerek yerli populasyonun verim gücünün arttõrõlmasõ ile gerekse kültür õrkõ sõğõr varlõğõnõn artmasõ neticesinde son yõllarda süt yemi kullanõmõnda artõş eğilimi gözlenmektedir Et ve Et Ürünleri İşletmeleri Bölge de hayvanlarõn kesilip et ürünlerinin üretildiği Et Balõk Kurumu Kombinalarõ, Belediye Mezbahalarõ gibi kamu kurumlarõ, Van-Et gibi özel kuruluşlarla irili ufaklõ pastõrma, sucuk, salam, sosis, kavurma imalathaneleri göze çarpmaktadõr (Gõda Sanayi Envanteri, 1.Hayvancõlõk Kongresi Sonuç Raporu, Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ). Söz konusu işletmelerde yõlda yaklaşõk; tonu kombinalarda, tonu da belediye mezbahalarõnda olmak üzere toplam ton karkas üretilmektedir. Ancak kombina veya Et Entegre tesisleri, toplam kapasitelerinin yaklaşõk yüzde 27 si kadar aktif kapasitede çalõşmaktadõr. Bu da Bölge de önemli düzeyde kaçak kesimin yapõldõğõnõ göstermektedir (Tablo ). Kesimhane olarak görev yapan işletmelerin dõşõnda Bölge nin bazõ illerinde et ürünleri imalathaneleri de bulunmaktadõr. Bunlar; 7 pastõrma, 21 sucuk, 4 salam, 4 sosis ve 2 adet de kavurma imalathaneleridir. Kayõtlarda ayrõ ayrõ işletme gibi görünen imalathaneler, çoğu yerlerde aynõ işletme içerisinde yer almaktadõr. Bu imalathanelerde yõlda yaklaşõk 24 ton pastõrma, 343 ton sucuk, 35 ton salam, 25 ton sosis ve 59 ton 243

278 kavurma üretilmektedir. Kayõtlõ üretim yer ve miktarlarõnõn dõşõnda, kasaplar bazõnda başta sucuk olmak üzere diğer et ürünleri de üretilmektedir. Bölge de üretilen et ve et ürünleri Bölge tüketimine yetişmediği için diğer illerden Bölge illerine söz konusu ürünler getirilerek marketlerde satõlmaktadõr. Bölge de kõrmõzõ etin yanõnda önemli düzeyde beyaz et üretimi de yapõlmaktadõr. Ancak beyaz et üretimi Köy-Tür A.Ş. gibi özel sektörlerin organizasyonu altõnda gerçekleştirildiğinden, kõrmõzõ et üretimi gibi Bölge nin tamamõnda değil belirli illerinde gerçekleşmektedir. Söz konusu iller ise Elazõğ, Erzurum ve Erzincan dõr. Beyaz et üretimi bu illerde yoğunlaştõğõ için broyler kesimhanesi ve beyaz et işleme işletmeleri de bu illerde yer almaktadõr. Bu işletmelerden Elazõğ da adet/saat, Erzurum da adet/saat ve Erzincan da ise adet/saat kapasitede kesim yapõlõp ürünler paketlenmekte veya işlenmektedir. Söz konusu organizasyonlar broyler yetiştiriciliğini lokal olarak cazip hale getirmektedir. Bölge de Erzurum, Erzincan ve Elazõğ õn dõşõndaki illerde entansif broyler yetiştiriciliği yapõlmamaktadõr Süt ve Süt Ürünleri İşletmeleri Hayvancõlõk açõsõndan Türkiye nin önemli potansiyelini elinde bulunduran DAP illerinde 15 işletme ve çok sayõda da küçük çaplõ imalathane bulunmaktadõr (Tablo ). Bölge deki büyük işletmeler toplam kapasitelerinin yüzde 24 ü kadar kapasitede çalõşmaktadõrlar. Bu da, işletmelerin üretici bazõnda iyi organize olamadõğõnõ göstermektedir. Bu işletmeler soğuk zincir ağõna sahip olmadõklarõndan ve üreticiye sütün gerçek değerini vermediklerinden yeterli miktarda süt toplayamamaktadõrlar. Bu işletmelerin soğuk zincir kuramamalarõnõn en önemli sebepleri ise geleneksel küçük aile işletmelerinin belli merkezlerde yeterli miktarda süt üretememeleridir. Büyük işletmelerin etkin olmadõğõ yerlerde küçük imalathaneler devreye girerek peynir (kaşar, beyaz, tulum) tereyağõ, yoğurt üretimi yapmaktadõrlar. Ancak bu imalathaneler sağlõk kurallarõna uygun üretim yapmadõklarõndan tüketici sağlõğõnõ tehlikeye atmaktadõrlar. Bu işletmelerde üretilen süt ürünleri içerisinde Bölge de, yõlda tonla birinci sõrada yoğurt gelmektedir. Bunu tonla peynir (beyaz, kaşar, tulum), 238 tonla pastörize süt, 170 tonla da tereyağõ üretimi izlemektedir. Bu üretim miktarlarõ, hayvancõlõk potansiyeli yüksek olan Bölge illeri için yeterli değildir Deri ve Yapağõ Ürünleri İşletmeleri Hayvancõlõk sektörünün ekonomideki gerçek yerini alabilmesi için, hayvancõlõktan elde edilen tüm ürünlerin en verimli biçimde değerlendirilmesi gerekmektedir. Bölge yapağõ işleyen sanayii bakõmõndan incelendiğinde Van ve Tunceli de birer adet yün ipliği fabrikasõ bulunduğu görülmektedir. Ancak her iki fabrika da günümüzde aktif olarak çalõşmamaktadõr. Ham deri işleyen fabrikalara göz atõldõğõnda Elazõğ ilinde 1, Malatya da da 2 adet fabrika olduğu görülmektedir. Ancak söz konusu fabrikalar organize bir yapõya sahip olmayõp Bölge de etkin bir deri toplama ağlarõ da yoktur. Bu yüzden bir taraftan ihtiyaçlarõ olan derileri diğer Bölge lerden karşõlarlarken diğer taraftan da Bölge 244

279 hayvancõlõk sektöründe üretilen deriler gerçek değerinde satõlamamõş olmaktadõr. Bu da Bölge hayvancõlõk sektörünü olumsuz yönde etkilemektedir Kamu Kuruluşlarõnõn Programlarõ Türkiye genelinde olduğu gibi, Bölge de de kamunun tarõm konusundaki en yaygõn işlevlerini Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ yüklenmiş bulunmaktadõr. İllerde Tarõm İl Müdürlüğü ilçelerde İlçe Müdürlüğü olarak örgütlenmiş olan bu Bakanlõk, tarih ve 441 sayõlõ KHK ile son teşkilat yapõsõnõ almõş ve fonksiyonel bazda hizmetlerini yürütmektedir. Ankara daki Ana Hizmet Birimleri Tarõmsal Üretim ve Geliştirme, Koruma ve Kontrol, Teşkilatlanma ve Destekleme, Tarõmsal Araştõrmalar Genel Müdürlükleri ile Dõş İlişkiler Dairesinden oluşan Bakanlõk, taşrada kurduğu Araştõrma Enstitüleri ile Bölge ve kamu bazõnda araştõrma çalõşmalarõ yaptõrmaktadõr. DAP Bölge sinde hayvancõlõkla ilgili doğrudan hizmet veren Tarõm İl ve İlçe Müdürlükleri ile Erzurum daki Tarõmsal Araştõrma Enstitüsünün yanõ sõra Elazõğ ve Erzurum Hayvan Hastalõklarõ Araştõrma Enstitüleridir. İl ve İlçe Müdürlükleri, Bakanlõğõn yõllõk yatõrõm programõ içindeki ödeneklerle özel idarelerden sağlanan kaynaklarõ kullanarak yem bitkileri üretimi, suni ve tabii tohumlama, hayvan hastalõklarõ ve zararlõlarõ ile mücadele, hayvan hareketlerinin kontrolü ve gõda denetimi konularõnda çalõşmalar yapmaktadõr. Öte yandan eğitim ve yayõm faaliyetlerini yürüten Bakanlõk birimleri, kooperatifler için ortaklarõn mülkiyetinde olmak üzere süt sõğõrcõlõğõ ve besicilik projeleri uygulayarak, kooperatiflere damõzlõk hayvan ve besi materyali sağlamaktadõrlar. Bakanlõkça yürütülen Hayvan Islah çalõşmalarõ yetersizdir. Suni ve tabii tohumlama faaliyetleri arzu edilen düzeye ulaşmaktan çok uzaktõr. Örneğin 1997 yõlõ içinde Bölge illerinde mevcut sağmal ineklerin ancak yüzde 4,3 ü suni olarak tohumlanabilmiştir. Suni tohumlama hizmetlerinin yaygõnlaşamamasõnõn önemli nedenleri olarak, organizasyon ve yetişmiş veteriner hekim eksikliği, uygulamadaki başarõ oranõnõn düşüklüğü, suni tohumlama konusundaki yetiştiricilerin olumsuz düşünceleri, teşvik yetersizliği ve terör olaylarõ sayõlabilir. Koruma ve Kontrol faaliyetleri çerçevesinde bakanlõkça hedeflenen aşõlama programlarõnõn ancak 1/4 ünün gerçekleştiği görülmektedir. Yem ve gõda denetimleri konusunda önemli aksaklõklar görülmektedir. Bölge de özellikle taze peynir kaynaklõ brucellosis yaygõn olarak görülmektedir. Dolayõsõyla, bu üretim Türk Gõda Kodeksine uygun değildir. Bunun dõşõnda, et ve et ürünlerinin standartlara uygunluğu ile ilgili olarak E.Ü. Veteriner Fakültesi tarafõndan çalõşmalar yürütülmektedir. Hastalõklarla mücadele konusunda çalõşan Elazõğ ve Erzurum Hayvan Hastalõklarõ Araştõrma Enstitüleri de Bölge de ortaya çõkan salgõn ve paratizer hastalõklarõn teşhisi, hayvan hastalõklarõnõn araştõrõlmasõ ve bazõ aşõlarõn üretimi gibi çalõşmalar da bulunmaktadõr. 245

280 Doğu Anadolu Su Havzasõ Rehabilitasyonu Projesi kapsamõnda Elazõğ ve Malatya illerinde aile başõna 20 kovan olmak üzere arõlõ kovan dağõtõlmõştõr. Örneğin de Elazõğ da arõlõ kovan yetiştiricilere verilmiştir. Bakanlõğa bağlõ olmakla birlikte, KİT statüsünde çalõşan TİGEM e ait işletmeler (Muş, Iğdõr, Malatya) damõzlõk hayvan (at, sõğõr ve koyun), tohumluk yetiştirmekte ancak özellikle damõzlõk hayvan konusunda kuruluş amaçlarõna uygun olacak şekilde bir faaliyet gösterememektedirler. Bu işletmeler, çevrelerinde bulunan yetiştiricilerin ihtiyacõ olan damõzlõk hayvanõ sağlayamamaktadõrlar Hayvancõlõkla İlgili Dar Boğazlar Ülkemizde hayvancõlõk sektörünün hõzlõ nüfus artõşõna paralel olarak gelişmesi toplumun yeterli, dengeli ve sağlõklõ bir şekilde beslenebilmesi ve ekonomiye daha fazla katkõ sağlanabilmesi açõsõndan hayati önem taşõmaktadõr. Hayvancõlõk sektöründeki gelişmeler, ülkenin kalkõnmõşlõk derecesi ve toplumun refah düzeyi ile doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle, kaynaklar en ekonomik şekilde kullanõlarak hayvan başõna en yüksek verimin elde edilme ilkeleri esas alõnmalõdõr. Gelişmiş ülkelerin hepsinde tarõm, dolayõsõyla da hayvancõlõk gelişmiştir. Ülkemizde ve DAP Bölgesi nde mevcut sorunlar genel hatlarõyla şunlardõr: 1- Türkiye de hayvansal üretim çoğunluğu küçük ölçekli ve pazardan çok kendi ihtiyacõ için üreten, ekonomik alanda üretim yapmaktan yoksun, yeterli bilgi ve girdi kullanmayan ve sermaye birikimi olmayan işletmeler tarafõndan yapõlmaktadõr. Bitkisel ve hayvansal üretimin çoğunlukla birlikte üretildiği bu işletmelerin yapõsõ hayvancõlõktaki yetersizliğin temel nedenidir. Ülkemizde, gelişmiş batõ ülkelerinde görülen, ihtisaslaşmõş ve belli ekonomik büyüklüklere göre sermaye-üretim ilişkisi kurmuş rasyonel işletmelere benzer işletmeler çok az sayõda olup, Doğu Anadolu Bölgesi diğer Bölge lerimize göre daha kötü durumdadõr. 1-5 baş büyüklükte işletmelerin çoğunlukta olduğu ve bitkisel üretimle hayvancõlõğõn bir arada yapõldõğõ bu işletmeler arazi, tarõmsal mekanizasyon, damõzlõk hayvan, kredi ve üretim yönünden yetersizdir. 2- Mevcut hayvanlarõn verimlerinin düşük oluşu, Bölge hayvanlarõnõn çoğunlukla genetik potansiyel yönünden düşük verimli yerli õrklardan (yüzde 64) oluşmasõndan kaynaklanmaktadõr. Bu hayvanlarõn süt verimi kg/yõl seviyesinde olup, Ülke genelinde bu değer ortalama kg/yõl dõr Batõ ülkelerinde ise kg/yõla varan değerler karşõsõnda bu rakamlar çok düşük kalmaktadõr. Bu nedenle öncelikle üretim potansiyeli yüksek damõzlõk hayvanlara ihtiyaç duyulmaktadõr. Hayvan õslah programlarõ gerçekçi bir şekilde yenilenmelidir. 3- Yem bitkileri kaynaklarõ iyi kullanõlmamakta ve kaba yem açõğõ bulunmaktadõr. Ülke geneline göre daha iyi durumda olmasõna karşõlõk toplam arazisinin yüzde 39 u mer a olan Bölge de yeterli yem üretilememektedir. Mevcut mer alarõn önemli bir bölümünün, 246

281 topoğrafya ve iklim şartlarõ ve kötü mer a yönetimi nedenleriyle kaliteli ot üretmeye elverişli olmamasõ yem yetersizliğinin kaynağõnõ oluşturmaktadõr. Mer alardan yeterince yararlanamamanõn yanõ sõra, yem bitkileri ekiminin yaygõnlaştõrõlamamõş olmasõ kaba yemin tarladan elde edilmesi şansõnõ da azaltmaktadõr. Oysa, hayvancõlõk ekonomisinde temel bir ilke vardõr. Hayvanlarõn ihtiyacõ olan kaba yemi işletmelerinde üretemeyen yetiştiriciler karlõ bir hayvancõlõk yapamazlar. 4- Bakõm ve besleme şartlarõnõn yeterli olmamasõ nedeniyle hijyenik şartlara sahip barõnaklar dahil, uygun çevre şartlarõnda dengeli beslenmeyen hayvanlardan verim potansiyellerini ortaya koyacak üretim elde edilmeyeceği bilinmektedir. 5- Hayvan hastalõklarõ ve zararlõlarla mücadele programlarõ yetersiz olup, veteriner hekim noksanlõğõ dahil bu alandaki alt yapõ yetersizdir (Tablo ). 6- Çiftçiler yeterli teknik bilgi ile donatõlamamõştõr. Yetiştiricilerin hayvan yetiştirme, bakõm, besleme, hastalõklar, yem bitkileri yetiştirme ve rasyon hazõrlama konularõndaki bilgileri çok yetersizdir. Bu eksiklikleri gidermeye yönelik eğitim ve tarõmsal yayõm programlarõ yok denecek kadar azdõr. Ayrõca, yetiştiricilerin sorunlarõnõ çözmeye yönelik araştõrma ve geliştirme çalõşmalarõ da yetersizdir. 7- Çiftçiler yeterli ölçüde örgütlenememişlerdir. Yer yer kooperatifler halinde çiftçiler bir araya getirilmeye çalõşõlsa da, batõda örneklerine rastladõğõmõz ve gelişmiş ülkelerde hayvancõlõkta temel unsur olarak görülen Yetiştirici Birlikleri ve Kooperatifleri, ülke genelinde yeni yeni örgütlenmeye başlamõş olmasõna rağmen, Bölge de henüz görülmemektedir 8- Yeterli pazar organizasyonu kurulamamõştõr. Yetiştiricinin ürününü değeri fiyatõna satabilecek, üretimle ilgili girdileri sağlayabilecek, ekonomik ve sosyal anlamda çiftçilerin bir değer olarak ortaya çõktõğõ Yetiştirici Örgütlerinin ağõrlõkla görev aldõğõ bir pazar ve pazarlama organizasyonu Bölge de yoktur. Ülke genelinde bitkisel üretimde iyi örneklerine rastlanan kooperatifler hayvancõlõk alanõnda kurulamamõştõr. 9- Bölge de hayvansal ürünler sanayii gelişmemiştir. 10- Kamuda, hayvancõlõk konusunda veteriner teşkilatõ başta olmak üzere, hizmet götüren kamu kuruluşlarõnõn yeniden örgütlenme ihtiyacõ ve hayvancõlõkla ilgili yeni, olumlu politikalara ihtiyaç vardõr. 11- Hayvancõlõkla ilgili yasalar günün ihtiyaçlarõna cevap vermemektedir. 247

282 Teşkilat Yapõsõndaki Dar Boğazlar Türkiye de hayvan sağlõğõ ve bununla ilgili konular Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ nõn görev ve sorumluluğu altõndadõr. Bakanlõğõn hayvancõlõkla ilgili görevleri şunlardõr: 1. Hayvan sağlõğõna zarar veren her türlü salgõn ve paraziter hastalõklar ve hayvanlardan insanlara geçen hastalõklarla ilgili teşhis, tedavi ve koruma tedbir ve şartlarõnõ tespit etmek, 2. Karantina uygulamalarõ, hayvan hareketlerinin kontrolü, 3. Hayvan park, pazar, panayõr ve sergilerinde sağlõk kontrollerinin yürütülmesi, 4. Hayvan barõnak ve tesislerinin sağlõk yönünden kontrolü, 5. Hayvan kesim yerlerindeki veterinerlik işlerinin yürütülmesi ve kontrolünün sağlanmasõ, 6. Serbest veteriner hekimler ve hayvan hastanelerinin çalõşmalarõnõn kontrolü, 7. İhbarõ mecburi hayvan hastalõklarõnõn kontrol ve eradikasyonu, 8. Hayvan ve hayvansal ürünlerin ithalat ve ihracat işlemlerinin yürütülmesi, 9. Hayvan hastalõklarõnda kullanõlan aşõ, serum, biyolojik ve kimyasal maddeler ile veteriner ilaçlarõnõ üretmek, üretimine izin vermek, kontrol etmek, 10. Çiftçilere hayvancõlõk ve hayvan hastalõklarõ konularõnda bilgi vermek, eğitmek, 11. Veteriner sağlõk teknisyeni ve laborant yetiştirmek, 12. Hayvanlarõn verim ve üretimlerini artõrmak amacõyla õslah, tabii ve sun i tohumlama ile Embriyo Transferi tekniklerini uygulamak, geliştirmek, bunlara gerekli desteği sağlamak, 13. Uygulanmasõ ile sorumlu olduğu projeleri denetlemek. Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ dõşõnda belediyelik yerleşim yerlerinde mezbaha işletim hizmetleri, et muayenesi, başõ boş köpek ve kedilerin kontrolü ve benzeri veteriner halk sağlõğõ hizmetlerinin yürütülmesinden yerel yönetimlerdeki mevcut Belediye Veteriner İşleri Müdürlükleri sorumludur. Silahlõ Kuvvetlerde gõda denetimleri ve diğer veterinerlik hizmetleri kendi bünyesindeki Veteriner Hekim subaylarca yürütülmektedir. Bunlarõn dõşõnda; Çevre, hayvan ve hayvancõlõk ilişkisine bağlõ hizmetler Çevre Bakanlõğõ, Halk sağlõğõnõ tehdit eden zoonozlar, hijyen ve gõda güvenliği gibi konularla ilgili olarak Sağlõk Bakanlõğõ, 248

283 Hayvan hareketleri ve nakillerini denetim; jandarma, polis ve belediyelerin bağlõ olduğu bakanlõk olarak; İç İşleri Bakanlõğõ, Hayvan ve hayvansal ürünlerle ilgili ithalat ve ihracat planlamasõ, değerlendirmesi konusu itibarõyla Başbakanlõk Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ, Bölgesel çalõşmalarõn, yerel programlarõn yürütülmesinden mülki idareler, özel idareler, Yetiştiricilerin kredi ve girdi temini gibi konularõyla TC Ziraat Bankasõ, Tarõm Kredi Kooperatifleri, TÜBİTAK, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu gibi pek çok kurum ve kuruluş ülke hayvancõlõğõnda rol oynamaktadõr. Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ en son tarih ve 3161 sayõlõ yasa ile yeni bir teşkilatlanma yapõsõna girmiştir. Bu yasa ile bitkisel üretim ve hayvancõlõk bir bütün olarak düşünülmüş ve ilgili alt birimleri (Tablo , ); 1. Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü, 2. Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü, 3.Teşkilatlanma ve Destekleme Genel Müdürlüğü nde çeşitli birimler halinde dağõtõlmõştõr. Bu teşkilat yapõlanmasõ ile en köklü kurumlardan olan Veteriner İşleri Genel Müdürlüğü ortadan kaldõrõlmõştõr. Böylece hayvancõlõkla ilgili heterojen bir yapõ ortaya çõkmõştõr. Hayvansal ve bitkisel üretim ve kontrolü ile gõda güvenliği birlikte mütalâa edilerek, Bakanlõğõn merkez ve taşra teşkilatlarõ birleştirilmiştir. Sonuçta çok farklõ meslek gruplarõnõn bulunduğu Bakanlõğa bağlõ il veya ilçe Müdürlük görevini alan bir kişinin diğer mesleklerde sorumluluk yüklenmesi zor olmakta ve ayrõca hizmette aksamalara yol açmasõ kaçõnõlmaz olmaktadõr. Çoğu il ve ilçe teşkilatlarõnda Veteriner Hekim ve Ziraat Mühendislerinin kõrsal kesime birlikte hizmet götürmesi istenmektedir. Hayvansal ve bitkisel üretim için teknik hizmetlerin günün değişik saatlerinde olmasõ durumu gözardõ edilmektedir. Farklõ üretim birimlerinin bir çatõ altõnda teşkilatlanmasõnõn olumsuzluklarõ yanõ sõra, iller idaresi kanunu çerçevesinde, İl ve İlçe idarelerinde eskiden Hükümet veteriner hekimi tabii üye iken, mevcut reorganizasyonla İl ve İlçe Müdürleri tabii üye durumuna getirilmiştir. Diğer taraftan hayvancõlõğa yönelik kamu hizmetleri ve bu hizmetlerin yürütülmesine ilişkin yetkiler yukarõda belirtilen çeşitli bakanlõk ve kuruluşlara dağõtõlmõştõr. Bu dağõnõklõk, söz konusu hizmetlerin etkili bir biçimde yürütülmesini ve yetiştiricilere en iyi faydanõn sağlanmasõnõ güçleştirmekte ve hatta imkansõz kõlmaktadõr Genel Değerlendirme Hayvansal proteinin insan yaşamõndaki önemi ve günlük olarak bu proteine duyulan ihtiyaç, hayvansal ürünleri yaşamõn vazgeçilmez unsurlarõ haline getirmektedir. Bu bilginin önemini daha önce kavrayan gelişmiş ülkeler hayvancõlõk sektörüne yaptõklarõ 249

284 yatõrõmlarla bu alanda büyük gelişmeler kaydetmişlerdir. Kuşkusuz, bir ülkenin veya Bölge nin ekonomik ve sosyal kalkõnmõşlõğõ kadar, orada mevcut iklim, topoğrafya ve tarõmsal altyapõ hayvancõlõk sektörünün gelişmesine etki etmektedir. İncelemeye konu olan Doğu Anadolu Bölgesi nde yüksek rakõmõn yanõ sõra, sert ve uzun geçen kõş şartlarõ ve bitki gelişme döneminin kõsa oluşu bitkisel üretimin ancak iklimin uygun olduğu bazõ illerde ve mikroklima özelliği gösteren Iğdõr ovasõ gibi alanlarla kârlõ olabilmesine neden olmaktadõr. Toprak, topoğrafya ve iklim şartlarõnõn da şekillendirmesiyle, hayvansal üretim Bölge de ağõrlõklõ olarak yapõlmaktadõr. Ancak hayvancõlõkla ilgili altyapõnõn gelişmemiş olmasõ nedeniyle, Bölge de kărlõ bir hayvancõlõk faaliyeti yapõlamamaktadõr. Diğer bir anlatõmla, Bölge de ekonomik anlamda ihtisaslaşmõş hayvancõlõk işletmesi yok denecek kadar azdõr. Genellikle köy hayvancõlõğõnõn hakim olduğu Bölge de hayvanlar mer ada otlamakta, samanla beslenmekte ve kõşõ ahõrda geçirmektedir. Çiftçiler, besin değeri olmayan samanõ dahi yeterli olarak bulamadõklarõndan olabildiğince az sayõda hayvanla kõşa girmektedirler. Bu nedenle sonbaharõn sonunda döküm mevsimi denilen dönemde pazara çok sayõda hayvan sunulmaktadõr. Bölge deki mer alarõn bir kõsmõ ot üretimi bakõmõndan yetersiz olmakla birlikte, ülkemizin en kaliteli mer alarõ da bu Bölge de bulunmaktadõr. Nasõl sanayi sektörü hammadde veya yarõ mamul maddeyi işleyerek bitmiş ürün üretiyorsa, hayvancõlõk sektörünü de hayvanlarõ yem kullanarak bunu ete ve süte dönüştüren fabrikalar olarak düşünmek mümkündür. Ancak burada hayvanlarõn genetik potansiyelleri ve kullanõlan yemin kalitesi, diğer şartlar sabit kabul edildiği takdirde, verimliliği, dolayõsõyla da kârlõlõğõ belirleyen temel unsur olmaktadõr. İşte bu temel unsuru yetersiz olan Bölge de, hayvancõlõk ekonomik anlamda verimli olmayan ve çiftçiler için yeterli kârõ sağlamayan bir uğraş alanõ olmaktadõr. Bölge deki mevcut durumun analizinde, hayvancõlõk sektörünün ülke ve dünya ölçeklerine göre gelişmediği, verim potansiyelleri düşük hayvanlarla üretim yapõldõğõ, hayvanlarõn kaba yem ihtiyaçlarõnõn tam olarak karşõlanamadõğõ ve dengesiz beslendiği, hastalõklarla mücadelenin yetersiz olduğu ve hastalõklarõn ekonomik kayõplara neden olduğu, üremenin devamõ için sun i ve tabii tohumlamanõn yeterince yapõlmadõğõ ve hayvan õslah çalõşmalarõnõn yetersiz olduğu çiftçilerin iyi örgütlenemediği ve etkili bir pazar, eğitim ve yayõm organizasyonu kurulamadõğõ görülmektedir. Hayvancõlõğõn Bölge de kârlõ bir ekonomik faaliyet olarak yapõlamamasõnda rol oynayan sorunlar sektörle ilgili Darboğazlar bölümünde gruplandõrõlmaya çalõşõlmõştõr. Bu sorunlarõn çözümü ve dolayõsõyla hayvancõlõk sektörünün geliştirilmesi sektörün girdi üretiminden hayvansal ürünlerin pazarlanmasõ, işlenmesi ve tüketimine kadar geçen süreçlerin bir bütünlük içinde ele alõnarak, Bölge nin bu alanda yeniden yapõlandõrõlmasõna bağlõdõr. Bunu yapabilmek için de uygun yasal, kurumsal ve fiziksel alt yapõ düzenlemelerine ihtiyaç duyulacaktõr. 250

285 Tablo 3.3.1: DAP Kapsamõndaki İllerde İşletme Sayõsõ, İşletmelerin Tasarrufunda Bulunan Arazi Miktarõ ve Hayvan Sayõlarõ İller Toplam Bitkisel Üretim ve Hayvancõlõk Yapan Yalnõz Bitkisel Üretim Yapan Yalnõz Hayvansal Üretim Yapan A B C D A B C D A B A B C D Ağrõ Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum G.hane Hakkari Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Bölge/ Türkiye 11,6 13,3 26,1 20,6 13,0 14,8 25,5 20,0 5,3 5,9 25,6 66,1 34,5 35,2 Kaynak: DİE Genel Tarõm Sayõmõ 1991 (Tarõmsal İşletmeler (Hane halkõ) Araştõrma Sonuçlarõ) * Kars ili Iğdõr ve Ardahan illerini de kapsamaktadõr. A: İşletme sayõsõ C: Küçük baş hayvan sayõsõ B: Arazi (dekar) D: Büyük baş hayvan sayõsõ 251

286 Tablo 3.3.2: DAP Kapsamõndaki İllerde Boş Bulunan Ahõr, Ağõl ve Kümes Sayõlarõ (1997) İller Ahõr Ağõl Kümes Ağrõ Ardahan *** Bayburt ** - Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan * Erzurum Gümüşhane Hakkari *** Iğdõr Kars Malatya * Muş *** Tunceli Van *** Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri * Kapasite (baş) ** Tarõm İl Müdürlüğü tarafõndan ahõr + ağõl olarak verilmiştir. ***Tarõm İl Müdürlüğü tarafõndan böyle bir kayõt tutulmadõğõndan bilgi verilememiştir. Tablo 3.3.3: DAP Kapsamõndaki İllerde ve Türkiye Genelinde Ziraat Bankasõ Tarafõndan Verilen Hayvancõlõk ve Yem Kredileri. (1997) Verilen kredi miktarõ (Bin TL) Kanuni Takibe Alõnan Kredi Miktarõ (Bin TL) Kanuni takibe Alõnan Kredi/ Verilen Kredi Yõllar Bölge/ Türkiye Bölge Türkiye Bölge Türkiye Bölge Türkiye , ,8 14, , ,4 21, , ,4 8, , ,7 12, , ,3 3, , ,2 4, , ,4 7,3 Toplam , ,7 0,5 Kaynak: TC. Ziraat Bankasõ Genel Müdürlüğü 252

287 Tablo 3.3.4: DAP Kapsamõndaki İllerde Bölge ve Türkiye Genelinde Ziraat Bankasõ Tarafõndan Verilen Tarõm Kredi Kooperatifleri Kredileri (1997) Yõllar Verilen kredi miktarõ (Bin TL.) Bölge Türkiye Bölge Türkiye , , , , , , ,3 Toplam ,1 Kaynak: TC. Ziraat Bankasõ Genel Müdürlüğü Tablo 3.3.5: DAP Kapsamõndaki İllerde KKDF Projelerinin Yatõrõm Miktarlarõ ile Hali Hazõrda Devam Edenlerin Kesinleşen Miktarlarõ (1997) İller KKDF Prim Miktarõ (Bin TL) Gerçekleşme Planlanan Gerçekleşen Oranõ, yüzde Ağrõ ,7 Ardahan ,8 Bayburt ,0 Bingöl ,5 Bitlis ,8 Elazõğ ,9 Erzincan ,4 Erzurum ,4 Gümüşhane ,0 Hakkari ,0 Iğdõr ,3 Kars ,8 Malatya ,5 Muş ,1 Tunceli ,4 Van ,6 Bölge ,2 Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ,

288 Tablo 3.3.6: DAP Kapsamõndaki İllerde Pazarlanan Hayvansal Ürün Değeri (1997) İller Süt Et Deri Yapağõ Kõl Beyaz et Yumurta Bal Toplam Ağrõ 1,2 0,3 0,5 3,5 0,9 0,0 0,3 0,1 0,4 Ardahan 1,0 0,1 0,1 0,4 0,3 0,1 0,3 0,6 0,3 Bayburt 0,3 0,1 0,1 0,5 0,0 0,0 0,2 0,3 0,1 Bingöl 0,8 0,2 0,2 1,7 1,2 0,0 0,2 1,1 0,3 Bitlis 0,8 0,2 0,2 2,3 1,8 0,0 0,2 1,3 0,3 Elazõğ 0,8 1,0 0,9 1,1 1,9 1,7 0,3 1,0 1,0 Erzincan 1,5 0,4 0,5 1,7 0,8 0,7 0,4 2,2 0,7 Erzurum 2,8 1,1 1,2 4,2 1,9 0,7 0,6 1,2 1,3 Gümüşhane 0,7 0,2 0,2 0,4 0,2 0,0 0,3 1,5 0,3 Hakkari 0,7 0,1 0,2 0,9 0,9 0,0 0,1 0,2 0,2 Iğdõr 0,3 0,1 0,1 1,2 0,5 0,0 0,2 0,1 0,1 Kars 1,2 0,4 0,5 2,0 0,5 0,0 0,2 1,3 0,5 Malatya 1,7 1,0 1,1 1,0 0,8 0,3 0,3 1,6 0,9 Muş 1,6 0,2 0,3 4,5 4,4 0,1 0,7 0,6 0,5 Tunceli 0,5 0,2 0,2 0,7 1,4 0,0 0,1 0,8 0,2 Van 1,3 1,1 1,5 5,1 1,4 0,0 0,4 0,2 0,8 Bölge 17,3 6,4 7,9 31,1 18,9 3,6 4,6 13,9 8,1 İstanbul 1,6 8,2 9,0 0,3 0,3 3,2 1,4 0,7 5,2 Kocaeli 0,9 2,5 1,6 0,4 0,2 4,9 3,4 1,2 2,7 İzmir 3,0 9,5 5,5 0,7 1,3 5,2 7,5 2,5 6,8 Ankara 2,2 4,6 3,6 2,5 0,2 2,1 1,3 0,6 3,2 Kaynak: DİE. Tarõmsal Yapõ

289 Tablo 3.3.7: DAP Kapsamõndaki İllerde Sõğõr Varlõğõ ve Türkiye Toplamõna Oranõ İller Kültür Kültür Kültür Kültür Yerli Irk Toplam Irkõ Melezi õrkõ Melezi Yerli Irk Toplam Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Ağrõ 0,6 0,4 2,8 1,8 0,8 0,7 3,6 2,0 Ardahan 0,0 0,0 0,0 0,0 0,5 2,7 2,4 2,2 Bayburt 0,8 0,5 0,7 0,6 0,5 0,9 0,3 0,6 Bingöl 0,0 0,2 1,8 1,1 0,1 0,6 0,9 0,6 Bitlis 0,2 0,4 1,4 0,9 0,3 0,3 0,8 0,5 Elazõğ 0,5 1,2 1,5 1,3 0,6 1,1 1,3 1,1 Erzincan 0,4 1,3 1,1 1,1 0,6 1,2 0,9 1,0 Erzurum 1,0 2,2 6,2 4,3 0,7 2,9 7,8 4,6 Gümüşhane 0,3 0,3 1,3 0,8 0,4 0,5 1,4 0,9 Hakkari 0,3 0,5 0,4 0,4 0,2 0,3 0,9 0,5 Iğdõr 0,0 0,0 0,0 0,0 0,4 0,4 0,7 0,5 Kars 1,8 3,4 6,3 4,8 0,6 1,5 4,6 2,7 Malatya 0,8 1,4 1,0 1,1 0,6 0,9 0,7 0,7 Muş 0,2 0,6 3,1 2,0 0,2 0,4 2,0 1,0 Tunceli 0,1 0,3 1,0 0,7 0,1 0,1 0,4 0,3 Van 0,7 0,6 1,7 1,2 0,5 0,5 1,2 0,8 Bölge 7,6 13,3 30,3 22,2 6,9 15,0 29,7 20,0 Kaynak: DİE Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. Sõğõr (Baş) Türkiye Toplamõna Oranõ (yüzde ) 255

290 Tablo 3.3.8: DAP Kapsamõndaki İllerde Koyun ve Keçi Varlõğõ ile Türkiye Toplamõna Oranõ İller Koyun Keçi Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Ağrõ 3,6 4,8 0,6 0,9 Ardahan 0,0 0,5 0,0 0,1 Bayburt 0,6 0,5 0,1 0,0 Bingöl 1,8 2,0 3,8 2,3 Bitlis 1,9 1,8 2,0 1,7 Elazõğ 1,1 0,9 1,3 1,0 Erzincan 1,7 1,4 0,7 0,6 Erzurum 3,8 3,0 1,2 1,1 Gümüşhane 0,4 0,5 0,2 0,1 Hakkari 1,7 0,8 1,4 0,8 Iğdõr 0,0 1,1 0,0 0,2 Kars 5,4 2,1 1,1 0,3 Malatya 0,7 0,8 0,5 0,5 Muş 3,9 4,5 2,3 3,2 Tunceli 1,1 0,6 2,0 0,8 Van 5,6 5,6 1,5 1,6 Bölge 33,2 30,9 18,6 15,2 Kaynak: DİE Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. Koyun-Keçi (Baş) Türkiye Toplamõna Oranõ (yüzde ) 256

291 Tablo A: DAP Kapsamõndaki İllerde Tek Tõrnaklõ Varlõğõ ve Türkiye Toplamõnõn Oranõ İller At Eşek Katõr At Eşek Katõr Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Ağrõ 1,5 1,1 0,0 1,7 0,9 0,0 Ardahan 0,0 0,0 0,0 3,7 0,8 0,0 Bayburt 0,2 0,0 0,0 0,2 0,1 0,0 Bingöl 0,1 1,4 1,3 1,5 1,0 1,6 Bitlis 0,3 0,3 1,6 0,4 0,3 1,8 Elazõğ 0,6 1,5 1,3 0,4 1,4 1,3 Erzincan 1,0 0,6 1,3 0,9 0,4 0,8 Erzurum 3,6 1,2 0,4 3,9 1,2 0,3 Gümüşhane 0,4 0,3 0,6 0,4 0,4 0,6 Hakkari 1,3 0,0 0,5 0,8 0,1 1,0 Iğdõr 0,0 0,0 0,0 0,6 0,8 0,0 Kars 9,0 2,3 0,1 5,6 1,5 0,1 Malatya 0,9 1,3 2,4 0,9 1,3 2,5 Muş 1,2 0,5 0,1 1,3 1,0 0,2 Tunceli 0,7 0,5 1,8 0,5 0,4 0,8 Van 1,9 1,7 0,5 1,1 0,9 0,8 Bölge 23,0 12,7 11,9 23,7 12,3 11,9 Kaynak: DİE Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. Tek tõrnaklõlar (baş) Türkiye Toplam Ortalamasõ (yüzde ) 257

292 Kümes Hayvanlarõ (baş) Türkiye Toplamõna Oranõ (yüzde ) Tablo 3.3.9: DAP Kapsamõndaki İllerde Kanatlõ Varlõğõ ve Türkiye Toplamõna Oranõ İller Yumurta Yumurta Tavuğu Broyler Hindi Ördek Kaz Tavuğu Broyler Hindi Ördek Kaz Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum G.hane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye ** Ağrõ 0,5 0,0 2,3 2,7 3,1 0,4 0,0 1,4 2,0 2,8 Ardahan 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,3 0,0 0,5 1,6 13,8 Bayburt 0,1 0,0 0,0 0,1 0,0 0,2 0,0 0,1 0,1 0,1 Bingöl 0,3 0,0 1,3 0,3 0,6 0,1 0,0 0,5 0,4 0,5 Bitlis 0,3 0,0 0,6 0,5 0,5 0,2 0,0 0,4 0,3 0,3 Elazõğ 0,5 0,4 0,5 0,2 0,2 0,4 4,1 0,5 0,3 0,3 Erzincan 0,7 0,3 1,3 0,4 0,9 0,5 0,0 0,8 0,2 0,8 Erzurum 0,9 0,0 1,5 1,0 2,8 0,7 1,6 1,3 0,5 3,4 G.hane 0,4 0,0 0,4 0,1 0,2 0,3 0,0 0,1 0,1 0,3 Hakkari 0,1 0,1 0,3 0,5 0,5 0,2 0,0 0,7 0,6 0,3 Iğdõr 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,3 0,0 0,4 0,3 0,3 Kars 1,1 0,2 4,5 4,8 23,4 0,3 0,0 0,8 0,9 6,0 Malatya 0,5 0,1 0,3 0,1 0,0 0,3 0,0 0,2 0,1 0,0 Muş 0,6 0,0 1,5 2,4 4,1 1,0 0,0 2,7 4,2 10,1 Tunceli 0,2 0,0 0,5 0,4 0,2 0,1 0,0 0,1 0,0 0,1 Van 0,6 0,0 0,9 1,0 0,5 0,6 0,0 0,7 0,9 0,7 Bölge 6,7 1,1 15,7 14,5 36,9 6,0 5,7 11,0 12,5 39,7 Kaynak: DİE Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. ** BESD-BİR (Beyaz Et Sanayicileri ve Damõzlõkçõlar Birliği) verilerine göre 1997 yõlõ broyler sayõsõ 400 milyonun üzerindedir. 258

293 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Arõcõlõk ve Üretimi İller Kovan Sayõsõ Bal Üretimi Balmumu Üretimi Kovan Sayõsõ Bal Üretimi Balmumu Üretimi Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Bölge/Türkiye 14,2 17,3 13,9 14,5 12,3 10,2 Kaynak: DİE Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. 259

294 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Tohumlama Faaliyetleri İller Sağmal Toh. İnek Sayõsõ Sun i Sağmal Toh. İnek Sayõsõ İnek Sayõsõ Tohumlama Sun i Tabii İnek Sayõsõ Sun i Tabii (Yüzde) Sun i Tohumlama (yüzde) Ağrõ , ,7 Ardahan , ,5 Bayburt , ,0 Bingöl , ,7 Bitlis , ,0 Elazõğ , ,3 Erzincan , ,2 Erzurum , ,6 Gümüşhane , ,0 Hakkari , ,0 Iğdõr , ,2 Kars* , ,3 Malatya , ,7 Muş , ,8 Tunceli , ,6 Van , ,4 Bölge , ,3 Türkiye , ,0 Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ * Kars ili Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. 260

295 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Çayõr-Mer a ve Yem Bitkileri İle Tarla Tarõmõndan Üretilen Kaba Yem Miktarõ (ton/yõl) İller Çayõr Mer a Yem Bitkisi Saman Toplam Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van * Bölge Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri * Çayõr mer a toplamõ Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Kaba Yem İhtiyacõ (1997) (ton/yõl) İller Sõğõr Koyun Keçi Toplam Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Kaynak: NRC Standartlarõ baz alõnarak hesaplanmõştõr. 261

296 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Kaba Yem Açõğõ (1997) (ton/yõl) İller İhtiyaç Üretilen Açõk Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Kaynak: Hesaplama yolu ile bulunmuştur. Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Konsantre Yem İhtiyacõ (1997) (ton/yõl) İller Sõğõr Koyun Keçi Kanatlõ Toplam Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Kaynak: NRC Standartlarõ baz alõnarak hesaplanmõştõr. 262

297 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Hayvan Yemi Olarak Üretilen Sanayi Yan Ürünleri (1997) (ton/yõl) İller Yaş Şek. Ayçiçeği Melas Kepek Pan.Posasõ Tohumu Küs. Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Kaynak: DPT Kalkõnmada Öncelikli İllerde Sanayi Tesisleri (Bu kaynaktaki tesislerin üretim düzeyleri göz önüne alõnarak yan ürün miktarlarõ hesaplanmõştõr). Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde İl Dõşõna Çõkarõlan Hayvan Sayõlarõ Büyük Baş Küçük Baş İller Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri 263

298 Tablo : DAP Kapsamõndaki Bazõ İllerde Görülen Enfeksiyon Hastalõklar (1997) İller Yõllar Çiçek Şap Kuduz Antrax Keçi Ciğ. Nec. Sõğõr Brucel. Newcas Yanõkara Ağrõsõ Hep. Vebasõ Uyuz Topl. Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Hakkari Malatya Muş Tunceli Van Kaynak: Hayvan Hastalõklarõ Araştõrma Enstitüsü, Elazõğ 264

299 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Gerçekleşen Aşõlamalar (1997) İller Şap (BB) Şap (KB) Sõğõr Vebasõ Antraks(BB Antraks(KB) Enterotoksemi Brucella S.19 Brucella Rev 1. Thelleria Ağrõ* Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum G.Hane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Kaynak: Tarõm İl Müdürlükleri * Tarõm İl Müdürlüğü nden bilgi gelmemiştir. Enf-Hepatit Çiçek Keçi Ciğer ağ. Yanõkara Botulismus Agalaksi Kuduz Newcastle Toplam 265

300 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Görülen Paraziter Hastalõklar Hayvan Türleri Sõğõr-Manda Koyun Keçi At-Eşek Kümes Hayvanlarõ Protozoon Hastal. Helmint İnvasyonlar Theileriosis Mide-Barsak kõl kurtlarõ Babesiosis Akciğer kõl kurtlarõ Anaplasmosis Theloziose Trichomoniasis Ascaridosis Toxoplasmosis Sistiserk kist Coccidiosis Echinococ kist Fascioliosis Babesiosis Coccidiosis Trichomoniasis Babesiosis Dourine Coccidiosis Histomoniasis Hexamithiasis Parafilariosis Fascioliosis Mide-Barsak ve Akciğer kõl kurtlarõ Taeniasis Echinococ kist. Coenuriasis (Delibaş H.) Ascaridiosis Strngylosis Parafilariosis Nematodlar Tenyalar Kaynak: Tarõm İl Müdürlüğü ve F.Ü. Veteriner Fakültesi. ARTROPOD ENFESTASYONLARI Hypodermosis (Nokra) Screwworm, Myiasis,, Uyuz, Pire Bit Kene Sinekler Uyuz Uyuz ve Mantar Mix Kene Bit Myiasis Uyuz Bit Kene, Sinek Bitler Argaslar Tablo : Evcil Memeli ve Kanatlõlarda Paraziter Hastalõklardan İleri Gelen Ekonomik Kayõplar Etkenler Yayõlõşõ Verim Kaybõ Ölüm Oranõ Ölüme bağlõ veya verim Yaz aylarõnda tüm düşüklüğü yüzde yurtta yaygõn yüzde Babesiosis, Theileriosis Tüm yurtta yüzde Coccidiosis Et.süt ve yumurta yüzde Keneler Tüm yurtta ve DAP Et ve sütte Bölge sinde yaygõn Hipodermosis Et, süt ve deri yüzde Distomatosis Tüm yurtta (Fasciohesin ve Dicrocoeliasis) yüzde Kasaplõk Hidatik kist hayvanlarda yüzde 2-50 Taenia saginata Sõğõrlarda Sõğõr etlerinin imhasõ (yüzde 9) (yüzde 7,5-8,8) Mide bağõrsak kõl kurtlarõ Tüm hayvanlarda Et, süt, yapağõ yüzde 15- yüzde Kaynak : Ankara Üniversitesi ve Fõrat Üniversitesi Veteriner Fakülteleri Başta Tavşan ve Kanatlõlar olmak üzere gençlerde yüzde 6-60 Toksikasyona bağlõ ölüm gözlenebilir Karaciğer imhasõ ve diğer yüzde 30 - Karaciğer ve Akciğerlerde imha şeklinde (yüzde 30)

301 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Et Üretimi (Ton) ve Türkiye Toplamõna Oranõ * İller Sõğõr Manda Koyun Keçi Toplam Sõğõr Manda Koyun Keçi Toplam Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars ** Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye*** Ağrõ 0,9 1,0 0,5 0,8 0,8 1,0 0,5 0,8 0,8 0,9 Ardahan 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,0 0,1 0,1 0,1 Bayburt 0,2 0,5 0,1 0,1 0,1 0,1 0,2 0,1 0,1 0,1 Bingöl 0,1 0,0 0,2 1,1 0,2 0,3 0,0 0,1 0,7 0,2 Bitlis 0,6 0,7 0,8 2,8 0,8 0,3 0,0 0,5 2,6 0,4 Elazõğ 1,1 0,2 0,4 2,1 1,0 1,6 0,3 0,8 4,5 1,5 Erzincan 0,6 1,5 0,8 0,4 0,7 0,3 1,0 0,5 0,2 0,3 Erzurum 2,0 1,5 1,0 0,8 1,6 1,9 0,9 1,1 0,4 1,7 Gümüşhane 0,2 0,4 0,4 0,3 0,3 0,1 0,2 0,2 0,2 0,2 Hakkari 0,2 0,0 0,4 0,5 0,3 0,1 0,0 0,3 0,8 0,1 Iğdõr 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,0 0,1 0,2 0,1 Kars 0,8 1,3 1,0 0,4 0,8 0,6 0,0 0,2 0,4 0,5 Malatya 1,5 0,1 0,7 0,7 1,2 1,6 0,0 1,9 0,7 1,6 Muş 0,1 0,1 0,5 1,6 0,3 0,2 2,1 0,4 1,8 0,3 Tunceli 0,1 0,0 0,2 1,7 0,2 0,1 0,0 0,2 1,3 0,1 Van 2,1 0,8 1,1 0,9 1,8 1,5 0,6 2,2 1,3 1,6 BÖLGE 10,5 8,0 8,0 14,3 10,0 9,7 5,8 9,5 15,9 9,8 Kaynak: DİE Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Mezbaha, kombina ve kurban bayramõ kesimlerini kapsamaktadõr. ** Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. *** Türkiye 1997 yõlõ toplam kõrmõzõ et üretimi DİE verilerine göre ton iken, bu değer DPT verilerine göre tondur. Et Üretimi (ton) Türkiye Toplamõna Oranõ (yüzde ) 267

302 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Kesilen Hayvan Sayõsõ (Baş)* İller Sõğõr Manda Koyun Keçi Sõğõr Manda Koyun Keçi Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum G.Hane Hakkari Iğdõr Kars** Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Ağrõ 0,8 0,8 0,4 0,8 1,2 0,4 0,6 0,7 Ardahan 0,0 0,0 0,0 0,0 0,2 0,0 0,1 0,1 Bayburt 0,1 0,5 0,1 0,1 0,1 0,2 0,1 0,1 Bingöl 0,3 0,0 0,2 0,9 0,3 0,0 0,1 0,6 Bitlis 0,8 0,6 0,6 2,5 0,3 0,0 0,3 2,0 Elazõğ 0,9 0,2 0,3 1,7 1,3 0,3 0,7 3,9 Erzincan 0,7 1,4 0,6 0,4 0,4 0,7 0,4 0,2 Erzurum 1,9 1,4 0,8 0,7 2,3 0,9 0,9 0,4 G.Hane 0,2 0,4 0,3 0,3 0,2 0,2 0,2 0,2 Hakkari 0,3 0,0 0,2 0,4 0,1 0,0 0,3 0,9 Iğdõr 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,0 0,1 0,2 Kars 0,8 1,3 0,8 0,4 0,6 0,0 0,2 0,3 Malatya 1,6 0,0 0,6 0,6 1,7 0,0 1,6 0,6 Muş 0,1 0,1 0,5 1,6 0,2 1,5 0,4 1,9 Tunceli 0,2 0,0 0,1 1,6 0,1 0,0 0,2 1,1 Van 2,8 0,6 0,9 0,9 1,5 0,5 2,0 1,4 Bölge 5,5 2,0 2,9 5,0 10,4 4,7 8,1 14,4 Kaynak: D.İ.E. Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Mezbaha, kombina ve kurban bayramõ kesimlerini kapsamaktadõr. ** Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. Kesilen Hayvan Sayõsõ (baş) Türkiye Toplamõna Oranõ (yüzde ) 268

303 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Hayvan Başõna Et Verimi (kg.) İller Sõğõr Manda Koyun Keçi Sõğõr Manda Koyun Keçi Ağrõ 157,5 191,3 21,5 17,9 131,9 197,2 21,7 20,1 Ardahan ,0 133,3 22,3 17,8 Bayburt 162,6 143,3 25,1 22,7 170,6 158,7 21,2 23,5 Bingöl 75,4 0 19,8 19,4 161,2 0 25,3 19,7 Bitlis 110,8 167,6 20,2 17,8 156,8 0 25,0 22,0 Elazõğ 182,3 164,8 22,0 20,3 194,8 171,7 19,0 19,8 Erzincan 138,9 157,9 22,9 18,9 125,3 209,3 21,3 21,3 Erzurum 152,2 159,5 20,6 19,0 137,0 151,1 21,7 17,7 G.Hane 111,0 170,3 21,5 15,6 118,8 173,3 21,9 17,7 Hakkari 110,1 0 26,6 20,9 128,9 0 18,2 15,4 Iğdõr ,2 0 19,7 17,4 Kars* 139,5 155,3 20,2 17,8 149,6 0 21,3 18,6 Malatya 136,8 210,5 20,0 19,9 145,0 0 21,7 19,8 Muş 87,0 137,3 19,0 16,4 133,9 219,9 18,3 15,4 Tunceli 79,6 0 18,5 17,8 85,7 0 18,4 19,1 Van 106,3 202,7 19,6 16,5 156,7 179,5 20,1 16,0 Bölge 131,5 165,7 20,8 18,3 148,1 190,6 20,9 18,7 Türkiye 143,1 146,9 16,2 16,3 159,3 155,4 17,9 16,9 Bu hesaplama mezbaha, kombina ve kurban bayramõ kesimlerinden elde edilen et üretiminin kesilen hayvan sayõsõna bölümü ile yapõlmõştõr. * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. 269

304 Süt Üretimi (ton) Türkiye Toplamõna Oranõ (yüzde ) Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Süt Üretimi (Ton) ve Türkiye Toplamõna Oranõ İller İnek Manda Koyun Keçi Toplam İnek Manda Koyun Keçi Toplam Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Ağrõ 1,0 0,8 2,4 0,5 1,2 1,4 0,8 3,7 0,8 1,6 Ardahan 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 1,4 0,2 0,4 0,1 1,7 Bayburt 0,4 0,4 0,3 0,1 0,4 0,4 0,5 0,4 0,0 0,4 Bingöl 0,7 0,7 2,1 6,8 1,1 0,5 0,9 3,3 5,6 0,9 Bitlis 0,6 0,9 2,1 2,0 0,8 0,4 0,6 1,8 1,6 0,5 Elazõğ 0,8 0,4 1,2 0,2 0,8 0,7 0,3 1,0 1,4 0,7 Erzincan 1,2 1,5 3,3 1,6 1,4 1,1 1,9 2,9 1,4 1,2 Erzurum 2,9 1,3 5,1 1,8 3,1 2,7 1,1 4,0 1,4 2,8 Gümüşhane 0,6 0,7 0,3 0,1 0,6 0,6 0,4 0,4 0,2 0,6 Hakkari 0,4 0,0 1,5 1,8 0,6 0,5 0,3 0,9 0,9 0,5 Iğdõr 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,3 1,2 0,9 0,2 0,4 Kars 2,8 2,0 3,7 0,9 2,8 1,6 0,1 1,6 0,2 1,6 Malatya 1,6 0,0 1,2 0,7 1,5 1,5 0,0 1,2 0,8 1,5 Muş 1,3 1,6 6,6 2,8 1,9 1,0 4,6 7,5 4,3 1,6 Tunceli 0,6 0,0 1,8 2,8 0,8 0,4 0,0 1,1 1,1 0,5 Van 1,0 0,2 3,6 1,0 1,2 1,0 0,3 3,3 0,8 1,2 Bölge 15,8 10,5 35,2 23,1 18,1 15,3 13,3 34,3 20,7 17,0 Kaynak: DİE, Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. 270

305 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Sağõlan Hayvan Sayõsõ (Baş) İller İnek Manda Koyun Keçi İnek Manda Koyun Keçi Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum G.Hane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Ağrõ 1,5 0,7 2,8 0,6 2,0 0,8 4,2 0,9 Ardahan 0,0 0,0 0,0 0,0 2,2 0,2 0,4 0,1 Bayburt 0,5 0,4 0,4 0,0 0,5 0,5 0,5 0,0 Bingöl 1,1 0,5 1,7 3,7 0,7 0,6 2,6 3,1 Bitlis 0,9 0,9 2,2 2,2 0,6 0,6 1,9 1,7 Elazõğ 1,3 0,6 1,3 1,4 1,1 0,5 1,0 1,0 Erzincan 1,3 1,4 1,8 0,8 1,1 1,8 1,5 0,7 Erzurum 4,2 1,2 3,9 1,3 4,1 1,0 3,0 1,1 G.Hane 0,9 0,7 0,4 0,1 1,0 0,4 0,5 0,1 Hakkari 0,4 0,0 1,6 1,5 0,6 0,3 0,9 0,8 Iğdõr 0,0 0,0 0,0 0,0 0,5 1,2 1,2 0,2 Kars 4,7 2,0 4,7 1,2 3,0 0,1 2,0 0,3 Malatya 1,3 0,0 0,9 0,5 1,3 0,0 0,9 0,7 Muş 2,1 1,7 4,4 2,5 1,6 4,8 4,9 3,9 Tunceli 0,7 0,0 1,2 2,0 0,4 0,0 0,7 0,8 Van 1,2 0,3 5,1 1,6 1,2 0,4 4,7 1,3 Bölge 22,2 10,3 32,2 19,5 21,8 13,1 31,0 16,7 Kaynak: DİE Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. Sağõlan Hayvan Sayõsõ (Baş) Türkiye Toplamõna Oranõ (yüzde ) 271

306 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Hayvan Başõna Süt Verimi (kg/yõl) İnek İnek İller Kültür Melez Yerli Manda Koyun Keçi Kültür Melez Yerli Manda Koyun Keçi Ağrõ ,7 42,0 52, ,9 42,0 52,0 Ardahan* ,6 38,0 46,0 Bayburt ,7 43,0 58, ,5 43,0 59,2 Bingöl ,4 60,0 105, ,0 60,0 105,0 Bitlis ,9 46,0 52, ,1 46,0 52,0 Elazõğ ,5 48,0 8, ,4 48,0 80,0 Erzincan ,0 91,0 110, ,2 91,0 110,0 Erzurum ,7 64,0 77, ,2 64,0 78,0 G,Hane ,9 43,0 59, ,9 43,0 58,9 Hakkari ,0 69, ,3 44,0 69,0 Iğdõr* ,8 38,0 46,1 Kars* ,0 38,0 45, ,2 38,0 46,0 Malatya ,0 71, ,0 71,0 Muş ,0 73,0 64, ,0 73,0 64,0 Tunceli ,4 75,0 80, ,0 80,0 Van ,3 34,0 35, ,7 34,0 35,0 Bölge ,7 53,0 67, ,0 53,2 71,9 Türkiye ,1 48,6 57, ,2 48,1 57,9 Hayvan başõna süt verimi, toplam süt üretiminin sağõlan hayvan sayõsõna bölünmesi ile hesaplanmõştõr * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. 272

307 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Yapağõ, Kõl, Deri Üretimi ve Türkiye Toplamõna Oranõ İller Yapağõ (ton) Kõl (ton) Deri (adet) Yapağõ (ton) Kõl (ton) Deri (adet) Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Ağrõ 2,6 0,5 0,5 3,4 0,8 0,8 Ardahan 0,0 0,0 0,0 0,4 0,1 0,1 Bayburt 0,6 0,1 0,1 0,5 0,0 0,1 Bingöl 1,9 3,9 0,3 2,1 2,9 0,2 Bitlis 1,7 3,4 0,9 1,6 2,5 0,5 Elazõğ 1,2 2,4 0,5 1,0 1,6 1,2 Erzincan 1,4 0,5 0,6 1,2 0,5 0,4 Erzurum 3,2 1,5 1,0 2,5 1,2 1,2 Gümüşhane 0,4 0,1 0,3 0,5 0,1 0,2 Hakkari 1,4 1,7 0,3 0,7 1,1 0,3 Iğdõr 0,0 0,0 0,0 0,9 0,3 0,1 Kars 4,4 1,6 0,8 1,7 0,4 0,3 Malatya 0,7 0,6 0,8 0,8 0,7 1,5 Muş 5,1 2,8 0,5 5,9 4,1 0,5 Tunceli 1,0 2,9 0,3 0,6 1,1 0,2 Van 6,4 1,6 1,3 6,4 1,8 1,8 Bölge 31,9 23,4 8,0 34,4 19,2 9,3 Kaynak: DİE. Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir.

308 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Yumurta ve Beyaz Et Üretimi ve Türkiye Toplamõna Oranõ İller Yumurta (ton)** Beyaz Et (ton)*** Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars* Malatya Muş Tunceli Van Bölge Türkiye Bölge/ Türkiye 4,4 3,8 5,6 Kaynak: DİE Tarõmsal Yapõ ve Üretim 1991 ve Tarõmsal Yapõ 1997 * Kars ili 1991 de Ardahan ve Iğdõr õ da içermektedir. ** Beyaz Et Sanayicileri ve Damõzlõkçõlar Birliği 1995 e göre 9,5 milyar adet ve DPT 1997 ye göre ton *** Beyaz Et Sanayicileri ve Damõzlõkçõlar Birliği 1995 e göre ton ve DPT 1997 ye göre ton ( DİE ye göre adet yumurta 1 ton kabul edilmiştir.) 274

309 Tablo : DAP Kapsamõna Giren İllerde Yem Fabrikalarõnõn Sayõlarõ İle Toplam ve Faal Kapasiteleri (1997) İller Sayõ Toplam Kapasite Üretim Kapasitesi (ton/yõl) (ton/yõl) yüzde Ağrõ ,4 Ardahan Bayburt ,7 Bingöl ,8 Bitlis ,6 Elazõğ ,2 Erzincan ,0 Erzurum ,6 Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars ,1 Malatya ,7 Muş ,7 Tunceli ,5 Van ,5 Bölge ,5 Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ,1997 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Et ve Süt Tesisleri (1997) Et Süt İller Toplam Fiili Toplam Fiili yüzde yüzde Sayõ Kapasite Kapasite Sayõ Kapasite Kapasite Kapasite Kapasite (ton/yõl) (ton/yõl) (ton/yõl) (ton/yõl) Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge , ,9 Kaynak: DPT. Kalkõnmada Öncelikli İllerde Sanayi Tesisleri

310 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Bünyesinde Mevcut Veteriner Hekim Sayõlarõ ve İhtiyaçlar İller Veteriner Hekim Mevcut İhtiyaç Ağrõ Ardahan 3-16 Bayburt 7-2 Bingöl 8-15 Bitlis 2-16 Elazõğ Erzincan 7-14 Erzurum Gümüşhane 7-9 Hakkari 3-6 Iğdõr 7-3 Kars 28-7 Malatya 31 3 Muş Tunceli 5-29 Van Bölge Kaynak: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ, 1998 Tablo : Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü Mevcut Organizasyon Şemasõ G e n e l M ü d ü r Genel Müdür Yardõmcõsõ Daire Başkanlõklarõ Genel Müdür Yardõmcõsõ Daire Başkanlõklarõ Genel Müdür Yardõmcõsõ Daire Başkanlõklarõ İlaç, Tohum Su Ürünleri, Bitki Hayvan Gõda Koordinasyon ve ve Yem Çevre ve Koruma Hastalõklarõ Hizmetleri Değerlendirme Hizmetleri Afetler Şube Müdürlükleri Şube Müdürlükleri Şube Müdürlükleri Bitki Sağlõğõ Hayvan Sağlõğõ Gõda Kontrol İlaç ve Biy. Mad. Su Ürünleri Koordinasyon Bitki Hay. Hastalõk. Tohumluk Gõda Ür. ve Sicil Karantina Karantina Sertif. Çevre Değerlendirme Mücadele Hay. Hastalõk. Gõda Kodeks ve Yem Hizmetleri Enformasyon Beslenme Hizmetleri Afetler Takip ve Kontrol İdari ve Mali İşler Tablo : Tarõm İl Müdürlükleri Teşkilatlanma Şemasõ Proje ve İsta. T a r õ m İ l M ü d ü r ü Müdür Yardõmcõsõ Müdür Yardõmcõsõ Şube Müdürlükleri Çiftçi Eğitimi ve Bitki Koruma Hayvan Sağlõğõ Destekleme Yayõm İlçe Müdürlükleri Kontrol 276

311 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR SU ÜRÜNLERİ RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

312 278

313 3.4. SU ÜRÜNLERİ DAP Bölgesi nin Hidrografik Yapõsõ Doğu Anadolu Bölgesi birçok önemli doğal ve yapay gölü bünyesinde bulundurmasõnõn yanõ sõra, ülkemizin çok önemli akarsularõnõn doğduğu bir Bölge olarak da, iç su potansiyeli ve dolayõsõyla su ürünleri açõsõndan yurdumuzun ön plana çõkan bölgelerinden biridir. Bölge de yer alan Van Gölü yurdumuzun en derin ve en büyük gölüdür. Yurdumuzun en büyük baraj göllerinden Keban ve Karakaya Baraj gölleri yine bu Bölge de yer almaktadõr. Doğu Anadolu Bölgesi yukarõda bahsedilen önemli göllerin yanõ sõra, Fõrat, Dicle, Yeşilõrmak ve Çoruh nehirleri gibi yurdumuzun en önemli akarsularõnõ da içermektedir. Bölge nin en büyük akarsuyu Fõrat Nehri ve onun en önemli kolu olan Murat, Aras ve Kura õrmaklarõnõn kaynaklarõ bu Bölge nin orta kesimindedir. Bölge nin ikinci büyük akarsuyu olan Dicle Nehri nin kaynağõ da Doğu Anadolu Bölgesi nin güney kõsmõndadõr. Doğu Anadolu Bölgesi ndeki akarsularõn büyük kõsmõ sularõnõ ülke dõşõna göndermekte olup, bir kõsmõ Basra Körfezi ne diğer bir kõsmõ da Hazar Denizi ne boşalmaktadõr. Ancak, Bölge de Van Gölü havzasõ gibi dõşa açõk olmayan kapalõ havzalar da bulunmaktadõr. Bölge deki akarsular, iklimin etkisi altõnda kalõp, genellikle düzensiz rejime sahiptirler. Akarsularõn bir başka özelliği de, karasal iklimin etkisiyle kõş ve yaz sonu debilerinin düşmesidir. Bununla birlikte, ilkbahar ve yaz başlarõnda karlarõn erimesi ile sularõ kabarõr ve debileri önemli ölçüde artar Bölge deki Havzalar ve Su Kaynaklarõ Doğu Anadolu Bölgesi içerisinde tamamen veya kõsmen yer alan 6 havza mevcut olup, bu havzalara ait hidrografik özellikler her havza için ayrõ ayrõ ele alõnmõştõr. Havzalara ait haritalar ve bu havzalardaki mevcut su kaynaklarõ ile bunlara ait özellikleri içeren tablolar Ekler kõsmõnda sunulmuştur Fõrat Havzasõ Bu havza, Doğu ve Güney Doğu Anadolu Bölgesi sularõnõn önemli bir bölümünü Fõrat Nehri yoluyla toplar ve Basra Körfezi ne aktarõr. Havzanõn önemli yerleşim yerleri Ağrõ, Erzurum, Muş, Bingöl, Erzincan, Elazõğ, Tunceli ve Malatya dõr. Havzanõn önemli akarsularõ Fõrat Nehri (tüm yatak boyu km, ülkemizdeki kõsmõ km dir.) ve bu nehrin kollarõ olan Karasu ve Murat Nehirleridir. Murat Nehri; Peri suyu, Çaltõ suyu ve Munzur Çayõ nõn sularõnõ toplayarak Fõrat Nehri ne karõşmaktadõr Dicle Havzasõ Bu havza, Bölge sularõnõ Dicle Nehri vasõtasõyla Basra Körfezi ne gönderen alanõ kapsamaktadõr. Havza sõnõrlarõ içinde Hakkari İli nin tamamõ Bitlis in bir kõsmõ Van İli nin ise Başkale, Çatak ve Bahçesaray ilçeleri yer almaktadõr. 279

314 Dicle nin (tüm yatak boyu uzunluğu km dir. Ülkemiz sõnõrlarõ içerisindeki uzunluğu 532 km dir.) başlõca büyük kollarõ, Büyük ve Küçük Zap Çayõ, Çatak Çayõ, Ambar Çayõ, Kuru Çay, Pamuk Çayõ, Batman Suyu, Garzan Suyu, Botan Irmağõ, Habur Irmağõ dõr. Proje Bölgesi nde, Dicle Nehri kollarõndan Zap Suyu, Çatak ve Müküs Çaylarõ ile Bitlis Deresi yer almaktadõr Kura-Aras Havzasõ Kura ve Aras Havzalarõ proje kapsamõnda tek bir havza halinde birleştirilerek ele alõnmõştõr. Havza, Dumanlõ Dağ, Tendürek Dağõ, Aras Dağlarõ, Bingöl Dağlarõ, Palandöken Dağlarõ, Kargapazarõ Dağõ, Allahuekber Dağlarõ ve Yalnõzçam Dağlarõ tarafõndan çevrilidir. Havzada proje kapsamõnda yer alan iller Erzurum, Kars, Ağrõ, Iğdõr ve Ardahan dõr. Önemli akarsularõ Aras ve Kura Nehirleridir. Aras Nehri, Bingöl Dağlarõnõn kuzeydoğusundan çõkar Aras Vadisi boyunca doğuya doğru akar. Iğdõr ve Aralõk güzergahõnõ izleyerek Nahcõvan a girer. Sõnõrlarõmõz içinde uzunluğu yaklaşõk 548 km olup, önemli kollarõ Arpa Çay, Sürbehan, Kars, Zengibar (Sarõsu) Çaylarõ, Çõldõr, Aspoğa Sularõ ve Çalõkhan, Hacõkotu, Sarõkamõş, Karahan Dereleridir. Kura Nehri, Allahuekber Dağlarõ ndan doğar. Göle ve Ardahan õ geçip Kurtkale de Gürcistan a girer. Sõnõrlarõmõz içinde kalan uzunluğu yaklaşõk 100 km olup, önemli kollarõ Orağaz Çayõ ve Kayalõk Deresi dir Van Gölü Kapalõ Havzasõ Proje Bölgesi nin tek kapalõ havzasõdõr. Havzanõn alanõ ,43 km 2 olup, Türkiye yüzölçümüne oranõ yüzde 2,3 tür. Havzaya adõnõ veren Van Gölü Türkiye nin en büyük gölüdür. Kapalõ bir havza olmasõna rağmen doğal göl, baraj gölü, gölet ve akarsu bakõmõndan oldukça zengin bir havzadõr. Havzada bulunan göller su kalitesi ve oluşum özellikleri bakõmõndan çeşitlilik göstermektedir. Havza, proje illerinden Bitlis ve Van õ kapsamaktadõr Çoruh Havzasõ Havza, Kuzey-Doğu Anadolu sularõnõ Çoruh Nehri şebekesiyle Karadeniz e taşõyan alanõ kapsamaktadõr. Proje kapsamõndaki illerden, Bayburt un tamamõ ile Erzurum un kuzeyinde kalan ilçeler bu havza kapsamõna girmektedir. Çoruh Nehri nin sõnõrlarõmõz içinde kalan uzunluğu 442 km olup, önemli kollarõ Pülür Çayõ, Oltu Suyu, Tortum Çayõ dõr Yeşilõrmak Havzasõ Bu havza, proje kapsamõndaki illerden sadece Gümüşhane İl ini içine almaktadõr. Bu ilde, havzaya adõnõ veren Yeşilõrmak õn en önemli kollarõndan Kelkit Çayõ ile Harşit Çayõ yer almaktadõr. Kelkit Çayõ, Gümüşhane-Erzincan arasõndaki dağlardan inen derelerin 280

315 birleşmesiyle doğar, Gümüşhane Dağlarõ arasõnda doğudan batõya yol alõr. Kelkit üzerinden, Erbaa Ovasõ ndan Yeşilõrmak a katõlõr. Proje kapsamõnda yer alan bu havzalardaki akarsularõn su ürünleri yetiştiriciliği açõsõndan oldukça önemli olan akõm özelliklerine ait değerler (veriler EİE kurumunca en son yayõnlanan 1994 Su Yõlõ Akõm Değerleri kitabõndan alõnmõştõr) her havza için ayrõ ayrõ Ekler kõsmõnda verilmiştir DAP Kapsamõnda Yer Alan İllerdeki Su Ürünlerinin Genel Durumu Doğu Anadolu Bölgesi ndeki tatlõ su kaynaklarõndaki su ürünleri sektörünün, sağlõklõ şekilde değerlendirilmesinin yapõlabilmesi için, bu kaynaklardaki mevcut su ürünlerinin tür kompozisyonlarõnõn, ekonomik değere sahip türlerin ve su kaynaklarõndaki yayõlõm özelliklerinin, yõllara göre doğal ve yapay su ürünleri miktarlarõnõn, Bölge deki balõkçõlõk donanõmõ ile ilgili özelliklerin ve Bölge balõkçõlõğõnõn teknik ve idari yönetiminin ayrõ ayrõ ele alõnõp, mevcut durumlarõnõn ortaya konulmasõ gerekmektedir DAP Bölgesi Tatlõ Su Kaynaklarõnda Yaşayan Su Ürünleri Bugüne kadar yapõlan araştõrmalara göre, DAP Bölgesi nde bulunan tatlõ su kaynaklarõnda, 68 balõk çeşidinin yaşadõğõ belirlenmiştir. Bu balõklarõn Türkçe, İngilizce ve Latince isimleri ve yaşadõklarõ su kaynaklarõ Ekler kõsmõnda ortak bir tabloda verilmiştir. Tablonun hazõrlanmasõnda Geldiay ve Balõk õn Türkiye Tatlõ su Balõklarõ (1996) kitabõ esas alõnmõştõr Bölgedeki Su Ürünlerinin Yõllar İtibarõyla Doğal ve Yapay Üretim Miktarlarõ DAP kapsamõnda yer alan yüzey su kaynaklarõnda avcõlõk yolu ile elde edilen toplam doğal su ürünleri üretim miktarlarõnõn Türkiye genelindeki yansõmasõ pasta grafik şeklinde Grafik de verilmiştir. DAP kapsamõnda yer alan yüzey su kaynaklarõnda avcõlõk yolu ile elde edilen toplam doğal su ürünleri üretim miktarlarõ ve bu miktarlarõn avlanan balõk çeşitlerine göre yõllar itibarõyla dağõlõmlarõ Tablo de verilmiştir. Doğal üretimin DAP kapsamõnda yer alan illere göre dağõlõmõ Ekler kõsmõnda ayrõca verilmiştir. 281

316 Grafik 3.4.1: DAP Bölgesi nde Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõnõn Türkiye Doğal Su Ürünleri Üretimi Genelindeki Durumu Kaynak: DİE,

317 Tablo 3.4.1: DAP Bölgesi nde 1988 Yõlõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Türkiye DAP Yüzde (36,9) 71 Yüzde (38,6) 324 Yüzde (15,9) 56 Yüzde (14,4) Yüzde (100) 397 Yüzde (35,7) 532 Yüzde (63) 283 Yüzde (17,4) 11 Yüzde (2,5) Yüzde (24,1) 754 Yüzde (80,9) 71 Yüzde (9,3) 28 Yüzde (3,6) 355 Yüzde (3,8) Kaynak: DİE, 1997 Tablo 3.4.2: DAP Bölgesi nde 1989 Yõlõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Kara Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõk balõğõ Türkiye DAP Yüzde (41,6) 56 Yüzde (16,3) 435 Yüzde (31,1) 25 Yüzde (4,6) Yüzde (99,8) 815 Yüzde (70,6) 16 Yüzde (21,1) 319 Yüzde (36,7) 17 Yüzde (2,8) Yüzde3 (0,1) 162 Yüzde (55,7) 26 Yüzde (4,5) 253 Yüzde (32,7) 503 Yüzde( 5,2) Kaynak: DİE, 1997 Tablo 3.4.3: DAP Bölgesi nde 1990 Yõlõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci kefali Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer balõğõ Türkiye DAP Yüzde (47,1) 27 Yüzde (16,9) 316 Yüzde (28,3) 15 Yüzde (3,1) Yüzde (100) 528 Yüzde (64,8) 4 Yüzde (7,8) 195 Yüzde (32,2) 9 Yüzde (3) Yüzde (25) 30 Yüzde (30) 49 Yüzde (10,2) 36 Yüzde (20,8) 310 Yüzde( 5,2) Kaynak: DİE,

318 Tablo 3.4.4: DAP Bölgesi nde 1992 Yõlõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Türkiye DAP Yüzde (43,9) 86 Yüzde (38,9) 175 Yüzde (40) 153 Yüzde (15,5) Yüzde (100) 340 Yüzde (60,7) 38 Yüzde (4,6) 180 Yüzde (17,5) 1 Yüzde (0,2) Yüzde (21,4) 281 Yüzde (39,97) 5 Yüzde (1,7) 60 Yüzde (21,7) 386 Yüzde( 6,1) Kaynak: DİE, 1997 Tablo 3.4.5: DAP Bölgesi nde 1993 Yõlõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Türkiye DAP Yüzde (43,3) 90 Yüzde (37,2) 218 Yüzde (45,5) 143 Yüzde (15) Yüzde (100) 283 Yüzde (37,3) 25 Yüzde (13,2) 193 Yüzde (18,1) 2 Yüzde (0,4) Yüzde (21,3) 421 Yüzde (73,9) 175 Yüzde (24,2) 76 Yüzde( 25) 449 Yüzde (6,2) Kaynak: DİE, 1997 Tablo 3.4.6: DAP Bölgesi nde 1994 Yõlõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İl Topla Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer m kefali balõğõ Türkiye DAP Yüzde (42,3) 92 Yüzde (42,8) 199 Yüzde (35,9) 71 Yüzde (7,9) Yüzde (100) 251 Yüzde (29,2) 81 Yüzde (35,2) 75 Yüzde (5,7) 2 Yüzde (0,3) 3725 Yüzde (23,4) 331 Yüzde (58,1) 265 Yüzde (30,9) 18 Yüzde (4,4) 622 Yüzde (7,8) Kaynak: DİE,

319 Tablo 3.4.7: DAP Bölgesi nde 1995 Yõlõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Türkiye DAP Yüzde (41,4) 128 Yüzde (57,4) 230 Yüzde (38,7) 63 Yüzde (6,9) Yüzde (100) 290 Yüzde (33,5) 44 Yüzde (16,8) 128 Yüzde (9,6) 5 Yüzde (0,8) Yüzde (29,6) 362 Yüzde (59,1) 268 Yüzde (29,9) 25 Yüzde (5,5) 622 Yüzde (7,2) Kaynak: DİE, 1997 Tablo 3.4.8: DAP Bölgesi nde 1996 Yõlõnda Avcõlõk Yolu İle Elde Edilen Toplam Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Avlanan Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Türkiye DAP Yüzde (44,7) 70 Yüzde (32,6) 180 Yüzde (45,6) 25 Yüzde (4,5) Yüzde (100) 216 Yüzde (23,9) 30 Yüzde (16,2) 123 Yüzde (12,9) Yüzde (23,8) 486 Yüzde (68,5) 226 Yüzde (32,1) 10 Yüzde (4,4) 523 Yüzde (6,6) Kaynak: DİE, 1997 (Ton) 285

320 Proje Bölgesi nde en fazla avlanan ve tüketilen, ekonomik değere sahip en önemli balõklarõn avcõlõk yolu ile elde edilen doğal üretim miktarlarõ mukayese açõsõndan yõllara göre bir sütun grafiğinde birlikte verilmiştir (Grafik 3.4.2). Grafik 3.4.2: DAP Bölgesi ndeki İllerde Yõllarõ Arasõnda, Önemli Bir Ekonomik Değere Sahip Doğal Üretim Miktarlarõ (Ton) Üretim (ton) Yõllar Kaynak: DİE, Alabalõk İnci kefali Tatlõsukefali Sazan Siraz Doğu Anadolu Bölgesi nde avcõlõk yolu ile elde edilen doğal üretimin yanõ sõra, yetiştiricilik yolu ile elde edilen yapay üretim de söz konusudur. Proje Bölgesi nde şimdilik sadece alabalõk ve sazan balõklarõnõn yetiştiriciliği yapõlmaktadõr. DAP Bölgesi nde yõllarõ arasõnda yapay üretim yolu ile elde edilen toplam yapay su ürünleri üretim miktarlarõ ve bu miktarlarõn üretilen balõk çeşitlerine göre dağõlõmlarõ (Ton), her yõl için bir tablo olmak üzere birbirini takip eden yõllar itibarõyla ayrõ ayrõ verilmiştir (Tablo ). Doğu Anadolu Bölgesi nde yõllarõ arasõndaki yetiştiricilik yoluyla elde edilen yapay üretim miktarlarõnõn Türkiye deki yapay su ürünleri üretimi geneline yansõmasõ Grafik de verilmiştir. Tablo 3.4.9: DAP Bölgesi nde 1988 Yõlõnda Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İller Toplam Alabalõk Sazan Türkiye DAP 483 Yüzde (12,2) 18 Yüzde (1) 465 Yüzde (2,1) Kaynak: DİE,

321 Tablo : DAP Bölgesi nde 1989 Yõlõnda Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İller Toplam Alabalõk Sazan Türkiye DAP 376 Yüzde (10,7) 214 Yüzde (8,7) 162 Yüzde (15,7) Kaynak: DİE, 1997 Tablo : DAP Bölgesi nde 1990 Yõlõnda Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ (Ton) İller Toplam Alabalõk Sazan Türkiye DAP 430 Yüzde (10,1) 250 Yüzde (7,8) 180 Yüzde (17,6) Kaynak: DİE, 1997 Tablo : DAP Bölgesi nde 1992 Yõlõnda Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ İller Toplam Alabalõk Sazan Türkiye DAP 177 Yüzde (2,6) 177 Yüzde (2,8) Kaynak: DİE, 1997 (Ton) Tablo : DAP Bölgesi nde 1993 Yõlõnda Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ İller Toplam Alabalõk Sazan Türkiye DAP 171 Yüzde (2,3) 171 Yüzde (2,5) Kaynak: DİE, 1997 (Ton) Tablo : DAP Bölgesi nde 1994 Yõlõnda Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ İller Toplam Alabalõk Sazan Türkiye DAP 127 Yüzde (1,8) 96 Yüzde (1,4) 31 Yüzde (10,8) Kaynak: DİE, 1997 (Ton) 287

322 Tablo : DAP Bölgesi nde 1995 Yõlõnda Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ İller Toplam Alabalõk Sazan Türkiye DAP 307 Yüzde (2,3) 307 Yüzde (2,4) Kaynak: DİE, 1997 (Ton) Tablo : DAP Bölgesi nde 1996 Yõlõnda Yapay Üretim Yolu İle Elde Edilen Toplam Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Bu Miktarlarõn Üretilen Balõk Çeşitlerine Göre Dağõlõmlarõ İller Toplam Alabalõk Sazan Türkiye DAP 680 Yüzde (3,8) 475 Yüzde (2,8) 205 Yüzde (26,3) Kaynak: DİE,

323 Grafik 3.4.3: Doğu Anadolu Bölgesi nde Yõllarõ Arasõndaki Yetiştiricilik Yoluyla Elde Edilen Yapay Üretim Miktarlarõnõn Türkiye İç Su Yapay Üretimi Geneline Yansõmasõ % 12,2 % 10,7 Türkiye DAP Türkiye DAP % 10,1 % 2,6 Türkiye DAP Türkiye DAP % 2, % 1, Türkiye DAP Türkiye DAP 1995 % 2,3 % % , Türkiye DAP Türkiye DAP Kaynak: DİE,

324 Doğu Anadolu Bölgesi nde yõllarõ arasõnda avcõlõk yoluyla elde edilen doğal üretim miktarlarõ (Grafik 3.4.1) ve yetiştiricilik yolu ile elde edilen yapay üretim miktarlarõnõn (Grafik 3.4.3) Türkiye genelindeki durumlarõ ayrõ ayrõ verilmiştir. Türkiye genelinde 1988 yõlõnda yüzde 36,9 lik bir paya sahip DAP Bölgesi nde doğal su ürünleri üretimi, daha sonraki yõllarda yüzde 40 larõn üzerine çõkarak 1996 yõlõnda yüzde 44,7 lik bir paya ulaşmõştõr (Grafik 3.4.1). Bu göstergeler, uygun avlama teknikleri ve avlama malzemelerinin kullanõlmasõ durumunda doğal üretimin çok daha verimli ve ekonomik hale geleceğini göstermektedir. Bölge de önemli bir potansiyel de Van Gölüdür. Van Gölü su özelliği itibarõyla inci kefali nin yetişmesine ve yetiştirilmesine uygun özellikler taşõmaktadõr üretim rakamlarõnõn incelenmesinden de anlaşõlabileceği gibi elde edilen üretimin yaklaşõk yüzde 70 ini, Türkiye içsular üretiminin ise yüzde 30 unu oluşturmaktadõr. Bu türün avcõlõk yoluyla elde edilen üretim miktarõnda yõllar itibarõyla bir artõş söz konusudur. Ancak bu artõşõn mevcut stoklara zarar vermemesi için uygun avlanma araç ve gereçleri ile avlanma zamanõnõn ve avlanabilecek stok miktarõnõn tespit edilmesi gerekmektedir. Bölge de gerçekleşecek nüfus artõşõ ve beslenme bilinciyle başlayan balõk yeme alõşkanlõğõnõn gelişmesiyle su kaynaklarõ aşõrõ avcõlõk yoluyla zorlanabilecek ve stoklar zarar görebilecektir. Bu husus Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõnca da tespit edilmiş ve Bölge için ekonomik değere sahip alabalõklara avlanma yasağõ getirilmiştir. Kaynak ve türler incelenerek benzer uygulamalarõn kaynak ve tür bazõnda yapõlmasõ uygun olacaktõr. DAP Bölgesi yapay üretim miktarõnõn Türkiye genelindeki durumunu gösteren Grafik e bakõldõğõnda ise, Bölge de 1988 yõllarõnda yüzde 12,2 olan yapay üretiminin 90 lõ yõllarda giderek azaldõğõ ve 1996 yõlõnda yüzde 3,8 e kadar düştüğü açõkça görülmektedir. Ancak bu mutlak değer olarak bir azalma değil, Bölge dõşõndaki diğer yörelerde yapay üretim artõş hõzõnõn daha yüksek olmasõndan kaynaklanmõştõr. Diğer bölgelerde özellikle Ege kõyõlarõnda çipura ve levrek gibi pahalõ deniz balõklarõnõn yetiştirilmesindeki hõzlõ gelişmenin bu oransal azalmada önemli payõ vardõr.dap Bölgesi ndeki şartlarõn(ulaşõm, pazarlama,soğuk muhafaza vb.) iyileştirilerek mevcut potansiyelin değerlendirilmesi Bölge su ürünleri ve ekonomik kalkõnmasõ açõsõndan dikkatle değerlendirilmelidir. Doğu Anadolu Bölgesi nde yetiştiriciliği en fazla yapõlan alabalõk ve sazan balõğõnõn yõllarõ arasõndaki üretim miktarlarõ mukayese açõsõndan sütun grafik olarak Grafik de verilmiştir. 290

325 Grafik 3.4.4: DAP Bölgesi ndeki İllerde Üretilen Alabalõk ve Sazan Balõğõnõn Yõllarõ Arasõnda Yõllõk Toplam Üretim Miktarlarõ Üretim (ton) Yõllar Kaynak: DİE, Alabalõk Sazan Grafik den de görüldüğü üzere DAP kapsamõndaki illerde 1990 yõlõ öncesinde sazan yetiştiriciliği daha önemli iken 90 lõ yõllarla birlikte alabalõk üretimi sazan üretimine oranla giderek artmõş ve sazan üretimini geride bõrakmõştõr yõlõnda sazan üretiminde de önemli bir canlanma görülmüştür DAP Bölgesi ndeki Su Ürünleri Sektörünün Türkiye Ekonomisi İçerisindeki İktisadi Durumu DAP Bölgesi ndeki yüzey su kaynaklarõnda gerek avcõlõk yolu ile elde edilen doğal su ürünleri üretim miktarlarõnõn, gerekse yapay üretim miktarlarõnõn 1987 yõlõ sabit fiyatlarõ baz alõnarak cari hesaplamalarõ yapõlmõş ve Türk Lirasõ olarak elde edilen rakamsal değerler her bir üretim şekli için ayrõ tablolar halinde Ekler kõsmõnda verilmiştir. DAP Bölgesi nde doğal ve yapay su ürünleri üretimi yolu ile elde edilen gelirlerin Türkiye iç su doğal ve yapay su ürünleri genel iktisadi yapõsõ içindeki katkõ paylarõnõn Yüzde olarak yõllar itibarõyla değişimleri ise Grafik de ayrõ ayrõ gösterilmiştir. 291

326 Grafik 3.4.5: DAP Bölgesinde Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõnda Avcõlõk Yoluyla Elde Edilen Doğal Su Ürünleri Üretimin Türkiye Genelinde İç Su Doğal Su Ürünleri Üretimi İçerisindeki İktisadi Payõnõn Yõllara Göre Değişimleri (1987 Yõlõ Fiyatlarõ Baz Alõnmõştõr) % 32,7 % 43,9 Türkiye Dap Türkiye Dap % 42,3 % 40,1 Türkiye Dap Türkiye Dap % 40,3 % 39,1 Türkiye Dap Türkiye Dap % 38,8 % 42,3 Türkiye Dap Türkiye Dap Kaynak: DİE,

327 Grafik 3.4.6: DAP Bölgesi nde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Alabalõk Ve Sazan Miktarlarõ Toplamõnõn, Türkiye Genelinde Toplam Alabalõk Ve Sazan Yapay Üretimi İçerisindeki İktisadi Payõnõn Yõllar İtibarõyla Değişimleri (1987 Yõlõ Fiyatlarõ Baz Alõnmõştõr) %10,1 %10,2 Toplam (Alabalõk+Sazan) Türkiye DAP Toplam (Alabalõk+Sazan) Türkiye DAP %9.5 %2,0 Toplam (Alabalõk+Sazan) Türkiye DAP Toplam (Alabalõk+Sazan) Türkiye DAP %2, %1, Toplam (Alabalõk+Sazan) Türkiye DAP Toplam (Alabalõk+Sazan) Türkiye DAP %2, %3, Toplam (Alabalõk+Sazan) Kaynak: DİE, 1997 Türkiye DAP Toplam (Alabalõk+Sazan) Türkiye DAP 293

328 Grafik 3.4.7: DAP Bölgesi nde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Alabalõk Ve Sazan Miktarlarõnõn, Yõllar İtibarõyla Türkiye Genelinde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Alabalõk ve Sazan Miktarlarõ İçerisindeki İktisadi Payõnõn Yõllarõ Arasõndaki Değişimleri (1987 Yõlõ Fiyatlarõ Baz Alõnmõştõr) %1,0 %21,1 Türkiye DAP Türkiye DAP Alabalõk Sazan %8 %15,7 Türkiye DAP Türkiye DAP Alabalõk Sazan %7 %17,6 Türkiye DAP Türkiye DAP Alabalõk Sazan % % Türkiye DAP Türkiye DAP Alabalõk Sazan Kaynak: DİE,

329 Grafik 3.4.8: DAP Bölgesi nde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Alabalõk Ve Sazan Miktarlarõ Toplamõnõn, Türkiye Genelinde Toplam Alabalõk ve Sazan Yapay Üretimi İçerisindeki İktisadi Payõnõn Yõllarõ Arasõndaki Değişimleri (1987 Yõlõ Fiyatlarõ Baz Alõnmõştõr) %2,5 %0 Türkiye DAP Türkiye DAP Alabalõk Sazan %1,4 %10,8 Türkiye DAP Türkiye DAP Alabalõk Sazan %2, % Türkiye DAP Türkiye DAP Alabalõk Sazan %2,8 %26,3 Türkiye DAP Türkiye DAP Alabalõk Sazan Kaynak: DİE,

330 Bölge deki Balõkçõlõk Yönetimi ve Balõkçõlõk Örgütlenmesi Bölge Balõkçõlõğõnõn Teknik ve İdari Yönetimi Türkiye genelinde olduğu gibi, DAP Bölgesi nde de balõkçõlõk yönetimi Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlõğõ ve Orman Bakanlõğõ nõn faaliyet alanõ içine girmektedir. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ, merkez ve taşra teşkilatlarõ, 1380 sayõlõ Su Ürünleri Kanunu ve ilgili yönetmeliklerin verdiği yetki ve sorumluluk çerçevesinde, denizler ve iç sularda yapõlacak su ürünleri faaliyetlerinde yönetim görevini üstlenmiştir. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ bu görevini merkezde, Tarõmsal Üretim Genel Müdürlüğü, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü ve Destekleme Genel Müdürlüğü bünyelerindeki birimlerle, taşra da ise, taşra teşkilatõ olarak Tarõm İl Müdürlükleri bünyesindeki, Proje-İstatistik, Koruma Kontrol şubelerinin yanõ sõra çeşitli illerdeki Su Ürünleri Araştõrma Enstitüleri ve Üretim İstasyonlarõ vasõtasõyla yerine getirmektedir. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Bölge deki tatlõsu kaynaklarõnda balõklandõrma çalõşmalarõ, proje onaylama, kayõt ve istatistiklerin tutulmasõ, kooperatif örgütlenmesinin kontrolü, av ruhsatlarõnõn verilmesi, av araçlarõnõn ruhsatlandõrõlmasõ ve kontrolü, av yasaklarõnõn konulmasõ ve uygulanmasõ, avcõlõk ve elde edilen av üzerinde kontroller, su kaynaklarõnõn korunmasõ, kirlilik kontrolü ve su kaynaklarõnõn kiralanmasõ gibi konularda faaliyet göstermektedir. Faaliyetlerinden de anlaşõldõğõ üzere, Bölge deki balõkçõlõğõn yönetimi önemli ölçüde Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ üzerindedir. Proje Bölgesi ndeki illerde, Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ na ait araştõrma enstitüsü yoktur. Van da bulunan alabalõk üretim istasyonunda, gökkuşağõ alabalõğõ yavru üretiminin yapõlõyor olmasõ, Bölge illerinde bulunan işletmelerin yavru ihtiyacõnõn karşõlanmasõna belli ölçüde katkõda bulunmaktadõr. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) iç su kaynaklarõnda limnolojik etütler yapmakta ve bazõ su kaynaklarõnõn balõklandõrma çalõşmalarõnõ yürütmektedir. Elazõğ da DSİ ye ait balõklandõrma çalõşmalarõnda kullanõlmak üzere yavru üretimi yapan bir üretim tesisi mevcuttur. Ayrõca, Fõrat Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi ne ait bir balõk üretim ve yetiştirme tesisi de Bölge ye hizmet vermektedir. Orman Bakanlõğõ, bazõ milli parklarda ve tabiatõ koruma alanlarõnda, orman içi sularda balõk üretim istasyonlarõ kurarak buralarda yavru üretmekte ve üretilen balõklarõ balõklandõrma çalõşmalarõnda kullanarak tesislerin yavru balõk ihtiyaçlarõnõ karşõlamaktadõr. Proje Bölgesi nde ilgili bakanlõğõn kontrolünde Hakkari ve Tunceli illerinde birer istasyon bulunmaktadõr. Bu kuruluşlarõn dõşõnda, illerde Defterdarlõklara bağlõ Milli Emlak Müdürlükleri, su kaynaklarõnõn kiralanmasõ konusunda balõkçõlõk yönetimiyle ilgilidir. İllerde bulunan Çevre 296

331 Müdürlükleri ise su kaynaklarõnõn kullanõmõ, işletilmesi, korunmasõ ve kontrolü konularõnda faaliyetler göstermektedir tarih ve 98/11855 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ ile, proje Bölgesi ndeki su ürünleri faaliyetlerinin geliştirilmesi amacõyla Elazõğ da bir Su Ürünleri Araştõrma Enstitüsü kurulmasõna karar verilmiş ve 1998 yõlõ içerisinde çalõşmalara başlanõlmõştõr. Söz konusu araştõrma enstitüsü Bölge de mevcut su kaynaklarõnda yetiştirilebilecek olan uygun türlerin bulunmasõ, av tekniklerinin geliştirilmesi ve benzeri konularda faaliyet göstermektedir Uygulanan Mevzuat, Avcõlõğõn Düzenlenmesi ve Yasaklar DAP Bölgesi nde su ürünleri ile ilgili özel bir mevzuat yoktur. Balõkçõlõk ve üretim faaliyetleri 1380 Sayõlõ Su Ürünleri Kanunu ve bu kanunla ilgili tüzük ve yönetmelikler, Çevre Kanununun (2872), Kooperatifler Kanununun (1163), Devlet İhale Kanununun (2886), Belediyeler Kanununun (1580) ilgili maddeleri, Genel Sağlõk Kanunu (1593) ve diğer genel mevzuat çerçevesinde yürütülmektedir. Bölge de bulunan su kaynaklarõnda avcõlõğõn düzenlenmesi her yõl Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü tarafõndan ilgili kamu ve tüzel kişilerin görüşleri alõnarak hazõrlanan Denizlerde ve İç Sularda Ticari Amaçlõ Su Ürünleri Avcõlõğõnõ Düzenleyen Sirküler kapsamõnda yapõlmaktadõr. Bu sirkülerde iç sularla ilgili yasaklarõn önemli bir kõsmõ, DAP illerindeki su kaynaklarõ ile ilgilidir. Bu kaynaklarda yapõlan avcõlõk, yasak ve sõnõrlamalar, Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ taşra teşkilatõ tarafõndan uygulanmakta ve denetlenmektedir Su Ürünleri ve Balõkçõlõk Kooperatifleri Proje alanõna giren illerde pek çok su ürünleri üretim ve pazarlama kooperatifleri yer almaktadõr. Buna karşõlõk, Bölge de bu kooperatifler herhangi bir üst örgütlenmeye sahip değillerdir. Bu kooperatiflere ait bazõ bilgiler Ekler kõsmõnda verilmiştir. Bölge nin kooperatif bakõmõndan en iyi durumunda olan Keban Baraj Gölü nde faaliyet gösteren kooperatiflere ait bazõ özellikler, kooperatiflerle ilgili mevcut durumu daha iyi göstermek açõsõndan Ekler kõsmõnda ayrõca verilmiştir DAP Bölgesi nde Su Ürünleri Sektöründe Faaliyet Gösteren Kurum ve Kuruluşlar Bölge de Su Ürünleri Üretimi ve yetiştiriciliği ili ilgili faaliyet gösteren kurumlar, kuruluşlar ve bunlara ait bilgiler Ekler kõsmõnda verilmiştir Balõkçõlõk Ekipmanlarõ DAP Bölgesi nde yapõlan balõkçõlõkta kullanõlan tekne sayõlarõ, güçleri ve özellikleri Ekler kõsmõnda verilmiştir. 297

332 DAP kapsamõndaki illerde su ürünleri avcõlõğõnda kullanõlan başlõca av araçlarõ ile ilgili bilgiler Ekler kõsmõnda verilmiştir. Doğu Anadolu Bölgesi nde avcõlõk yapan teknelerin bir kõsmõnda echo-sounder mevcuttur. Ancak, bunlar balõk bulma amacõyla kullanõlmamaktadõr. Bununla birlikte Bitlis İli Nazik Gölü nde çalõşan bir teknede, echo-sounder derinlik değişimlerinin izlenmesinde ve aktif olarak balõk sürüsünün taranarak yerlerinin tespit edilmesinde kullanõlmaktadõr. Bölge deki bazõ teknelerde ise, gõrgõr ağõnõn toplanmasõnda kullanõlan õrgat-vinç sistemi bulunmaktadõr. Balõkçõlar birbirleriyle ve kõyõyla haberleşmek için telsizden büyük ölçüde yararlanmaktadõrlar Mevcut İskele, Çekek Yerleri ve Balõkçõ Barõnaklarõ Balõkçõlar Bölge nin iki büyük gölü olan Keban Baraj Gölü ve Van Gölü ndeki iskelelerden yararlanmaktadõrlar. Ayrõca, bazõ büyük göllerin etrafõnda doğal çekek yerleri de mevcuttur. Bölge de balõkçõ barõnaklarõ hemen hemen hiç yoktur. Bitlis Nazik Gölü nde göl akarõ kõsmõnda DSİ Genel Müdürlüğü su alma kanalõ doğal bir çekek yeri olarak kullanõlmakta, aynõ yerde kooperatifin malõ olan bir balõkçõ barõnağõ da bulunmaktadõr Su Ürünleri Eğitimi Doğu Anadolu Bölgesi nde Fõrat Üniversitesi (Elazõğ) Su Ürünleri Fakültesi, Atatürk Üniversitesi (Erzurum) ile Yüzüncü Yõl Üniversitesi (Van) Ziraat Fakültelerine bağlõ Su Ürünleri Bölümlerinin olmasõ ve yine aynõ üniversitelerdeki bazõ meslek yüksekokullarõnda su ürünleri programlarõnõn varlõğõ, Bölge deki su ürünleri eğitimi ve su ürünleri ile ilgili uzman kişilerin yetiştirilmesi açõsõndan büyük bir imkandõr. Bu üniversitelerin halka açõk yapacaklarõ su ürünleri eğitim kurslarõ, Bölge de su ürünleri ile uğraşan veya bu sektöre ilgisi olan kişilerin bilgilendirilerek, bilinçli avcõlõk ve yetiştiricilik yapmalarõnõ sağlayacaktõr Bölge de Sportif Balõkçõlõk Bölge de sportif balõkçõlõk amacõyla değerlendirilebilecek çok sayõda doğal göl, akarsu ve baraj gölü bulunmaktadõr. Bu kaynaklarda kayõtlara geçmemiş olmakla birlikte önemli ölçüde sportif balõkçõlõk faaliyeti söz konusudur. Van Gölü havzasõnda; Çatak ve Müküs çaylarõ, dağ alabalõğõ, Bendimahi, Zilan, Karasu ve Engil çaylarõ, sazan ve inci kefali, Fõrat Havzasõnda Hazar Gölü siraz, Keban Baraj Gölü ise, aynalõ sazan için kolay ulaşõlõr sportif balõkçõlõk alanlarõna Bölge de verilebilecek iyi örneklerdir. Atatürk Üniversitesi kampüsünde m 2 lik balõklandõrõlmõş sun i bir göl amatör balõkçõlarõn hizmetine açõlmõştõr. Bölge de Hazar Gölü ve Van Gölü gibi rekreasyon amaçlõ uzun yõllardan beri kullanõlan göllerin yanõ sõra, mikroklima özelliği ile dikkati çeken Tortum Gölü ve şelalesi gibi yeni alanlarõn rekreasyonel amaçla hizmete sunulmasõ çalõşmalarõ da devam etmektedir. 298

333 Doğu Anadolu Bölgesi nde yer alan ve Türkiye nin en büyük krater gölü olan Nemrut Gölü, turizm potansiyelinin yanõnda put and take tipi balõkçõlõk için de elverişli bir kaynaktõr Su Ürünleri Sektörünün Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Bölge nin Fiziki ve Hidrografik Yapõsõnõn Su Ürünleri Açõsõndan Analizi Doğu Anadolu Bölgesi engebeli bir arazi yapõsõna sahip olup, oldukça yüksek dağlarla kaplõdõr. Bölge, orman yönünden fakir olduğundan, erozyon sebebiyle su kaynaklarõnõn çoğu yõlõn büyük bir bölümünde bulanõktõr. Erozyon ve sonucunda ortaya çõkan bulanõklõk, su ürünleri açõsõndan kaynağõn verimini olumsuz olarak etkilemektedir. Bu etkiler; Fitoplankton tarafõndan gerçekleştirilen primer produktivitenin (birincil üretim) düşmesi Primer prodüktivitenin düşmesi nedeniyle sekonder prodüktivitenin azalmasõ, Taban yapõsõnõ değiştirmesi nedeniyle bentik flora ve faunada yer alan canlõlarõn olumsuz olarak etkilenmesi, Yukarõda belirtilen etkilere bağlõ olarak su ürünleri üretiminin azalmasõ, olarak sõralanabilir. Balõklarda büyüme, ortamdaki besin miktarõ kadar su sõcaklõğõna da bağlõdõr. Bu nedenle, proje Bölgesi nde yer alan su kaynaklarõnda, balõklarda büyüme yõlõn kõsa bir bölümünde gerçekleşmektedir. Karasal ikliminin etkili olduğu Bölge de, mevsimlere bağlõ olarak su kaynaklarõndaki sõcaklõk değişimlerinin yüksek olmasõ, Bölge de balõklarõn büyüme periyodunun kõsa sürmesindeki en önemli etkendir. Bölgenin karasal iklimi özellikle, büyümeleri için yüksek su sõcaklõğõna ihtiyaç gösteren sazangiller gibi balõklarda büyümeyi olumsuz olarak etkilemektedir. Bu durum özellikle sazan yetiştiriciliğinde dikkate alõnmasõ gereken önemli bir husustur. Buna karşõn, proje Bölgesi ndeki su kaynaklarõnda su sõcaklõğõnõn yõlõn büyük bir kõsmõnda soğuk ve buna bağlõ olarak oksijen tutma kapasitesinin yüksek olmasõ, bu kaynaklarõn soğuk sularda daha iyi büyüyebilen alabalõklar için uygun bir ortam haline getirmektedir. Bölge deki büyük nehirler bir tarafa bõrakõlacak olursa, birçok küçük akarsuyun debisi ilkbahar döneminde karlarõn erimeye başlamasõyla artarken, yazlarõn kurak geçmesi sonucu ya tamamen kurumakta ya da debileri büyük ölçülerde azalmaktadõr. Bu durum su ürünleri açõsõndan kaynağõ verimsiz kõlan en önemli etkenlerden birisidir. Yetiştiricilik açõsõndan, bu tür akarsularõn dikkatli bir şekilde izlenmesi gerekmektedir. Bölge de birçok büyük doğal göl ve baraj gölü, gölet ve akarsuyun bulunmasõ, Bölge yi su potansiyeli bakõmõndan zengin kõlmakta ve dolayõsõyla su ürünleri açõsõndan 299

334 cazip hale getirmektedir. Buna karşõlõk Bölge deki zengin su kaynaklarõnõn, su ürünleri potansiyeli henüz tespit edilmiş değildir. Yapõlan ön araştõrmalar ve gözlemler Bölge de bulunan birçok su kaynağõnõn iyi bir yönetimle Bölge ekonomisine büyük katkõlar sağlayacağõnõ göstermektedir. Bölge de nüfus yoğunluğunun az olmasõ ve sanayinin Bölge ye henüz yoğun olarak girmemesi sebebiyle su kaynaklarõnõn büyük bir kõsmõ hala temiz olup, kirlilik belirtileri taşõmamaktadõr. Bu durum, Bölge yi su ürünleri ve su ürünleri yatõrõmlarõ açõsõndan daha da cazip hale getirmektedir DAP Kapsamõnda Yer Alan İllerdeki Su Ürünlerinin Genel Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Doğu Anadolu Bölgesi ndeki tatlõ su kaynaklarõndaki su ürünlerinin sağlõklõ bir değerlendirmesinin yapõlabilmesi için; Bu kaynaklardaki mevcut su ürünlerinin tür kompozisyonlarõnõn, Ekonomik değere sahip türlerin ve su kaynaklarõndaki yayõlõm özelliklerinin, Yõllara göre doğal ve kültür yoluyla elde edilen su ürünleri üretim miktarlarõnõn, Bölge deki balõkçõlõk ekipmanlarõ ile ilgili özelliklerin, Bölge balõkçõlõğõnõn teknik ve idari yönetiminin, Su ürünleri kooperatiflerinin, Su ürünleri işletmelerinin, ayrõ ayrõ ele alõnõp mevcut durumlarõnõn analizlerinin yapõlmasõ gerekmektedir. Doğu Anadolu Bölgesi zoocoğrafik açõdan bir geçiş Bölgesi olup, içerdiği su ürünleri tür çeşitliliği bakõmõndan zengin bir bölgedir. Bölge de yaşayan balõk türleri ekonomik açõdan irdelendiğinde, bir çok ekonomik balõk türünün Bölge deki su kaynaklarõnda bulunduğu görülmektedir. Ancak kaynak bazõnda, ekonomik düzeyde avcõlõğõ yapõlan türlerin sayõsõnõn fazla olmadõğõ da bilinmektedir. Gerçekten, Van Gölü ve Ağrõ Balõklõ Göl de tek bir tür avlanõrken, Keban Baraj Gölü nde 4, Karakaya Baraj Gölü nde 3, Çõldõr Gölü nde 4, Nazik Gölü nde 3 ve Hazar Gölü nde bir balõk türü avlanmaktadõr. Ancak, kaynaklarõn hacmi ile kõyaslandõğõnda su ürünleri üretim miktarõnõn düşük seviyede kaldõğõda bir gerçektir. Bölge de mevcut olan su ürünleri organizmalarõndan bazõlarõnõn endemik tür olmasõ, Bölge yi bilimsel açõdan da araştõrmaya değer kõlmaktadõr. Doğu Anadolu Bölgesi ndeki su kaynaklarõnda yaşayan balõk türleri göz önünde bulundurulduğunda, kaynaklardaki tür uyumunun balõkçõlõk biyolojisi açõsõndan ideal olmadõğõ görülmektedir. Proje Bölgesi nde su kaynaklarõnda avcõlõğõ yapõlan ekonomik balõk çeşidinin azlõğõnõn yanõ sõra, kaynaklarda karşõlaşõlan diğer bir problem de tür 300

335 uyumudur. Bölge kaynaklarõnda yaşayan ve ekonomik avcõlõğõ yapõlan türlerin çoğu sazangillerden (Cyprinidae) oluşmaktadõr. Aynõ familyadan olan bu türler, aynõ beslenme özelliklerine sahip olduklarõndan, besin ve üreme alanõ bakõmõndan birbirleri ile sürekli rekabet etmekte ve dolayõsõyla popülasyonlar yeterli düzeyde büyüme gösterememektedir. Bu nedenle, kaynaklarda zayõf, küçük ve ekonomik değeri olmayan balõklar toplanmakta ve kaynakta ortaya çõkan biyomas verimi değerlendirilmeden doğal ölümle yok olmaktadõr. Karnivor ve omnivor türlerin aynõ kaynakta uygun oranlarda ve uyum içinde olmayõşõ, bu kaynaklardaki ürün miktarõnõ azaltmaktadõr. Bunun yanõ sõra, sazangillerin oransal olarak ekonomik değerleri, pazarlama ve işleme-değerlendirme potansiyellerinin de düşük olduğu dikkate alõndõğõnda sorun daha da ciddi bir boyut kazanmaktadõr. Aynõ su kaynağõnda benzer beslenme alõşkanlõğõna sahip birden fazla balõk türü bulunmasõ ve bu türlerin bazõlarõnõn ekonomik olmamasõ, kaynağõn ekonomik kullanõmõnõ olumsuz olarak etkilemektedir. Yukarõda belirtilen sebeplerden dolayõ proje Bölgesi ndeki kaynaklarõn tek tek ele alõnõp limnolojik açõdan incelenmesi ve potansiyel arz eden kaynaklarõn problemlerinin çözümlenerek ekonomik hale getirilmeleri gerekmektedir Doğal ve Yapay Su Ürünleri Üretim Miktarlarõnõn Analizi Türkiye iç su balõk üretimi göz önüne alõndõğõnda DAP Bölgesi nin yõllarõ itibarõyla toplam balõk üretimindeki yeri yaklaşõk yüzde 42,7 civarõndadõr. Bu oran Bölge nüfusuna göre oldukça yüksek bir rakamdõr. Ancak su kaynaklarõnõn alanlarõ göz önüne alõndõğõnda bu miktarlarõn yeterli olmadõğõ görülmektedir. Tablo : Yõllarõ İtibarõyla Türkiye Genelindeki ve DAP Bölgesi ndeki İç Su Balõk Üretim Miktarlarõ (Ton) Türkiye DAP Kaynak: DİE, 1997 DAP bölgesi bazõnda yõllõk üretim miktarõ ele alõndõğõnda, yõllõk ani değişimlerinin olmadõğõ ancak küçük oranda yükseliş trendinde olduğu gözlenmektedir (Tablo ). Bu artõşõn; temelde Türkiye içsu balõkçõlõğõnda önemli yeri olan İnci kefali istihsalinin artõşõndan kaynaklanmaktadõr Bölgedeki Su Ürünleri İşletmelerinin Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Proje Bölgesi nde su ürünleri sektöründe faaliyet gösteren 41 işletme de mevcuttur. Bu işletmelerden 33 işletmede alabalõk, 4 işletmede sazan yetiştiriciliği yapõlõrken 1 işletmede hem alabalõk ve hem de sazan üretimi birlikte yapõlmaktadõr. Diğer 2 işletme salyangoz üretimi gerçekleştirilmektedir. Erzurum da bulunan bir tesis ise balõk yemi üretmektedir. Fõrat Üniversitesi ne bağlõ Cip Balõk Üretim ve Yetiştirme Tesisi nde, Elazõğ DSİ Bölge Müdürlüğü nün Keban Baraj Gölü civarõndaki balõk üretim tesislerinde ve Van 301

336 Tarõm İl Müdürlüğü ne bağlõ bulunan Yüzüncü Yõl Alabalõk İşletmesi nde yavru balõk üretimi de gerçekleştirilmektedir. Sağlõklõ yavru balõk üretimi proje Bölgesi ndeki su ürünleri yetiştiriciliğinin yaygõnlaşmasõ ve gelişmesi açõsõndan oldukça önemlidir. Kamuya ait bu kuruluşlar dõşõnda Bölge de bulunan özel işletmeler çeşitli problemler ile karşõlaşmaktadõrlar. Bunlarõn başlõcalarõ; Yetişmiş teknik eleman yetersizliği, Kaliteli yem temini, Kaliteli yavru temini, Kõş şartlarõnda ortaya çõkan ulaşõm problemleridir. Yukarõda belirtilen problemlerden dolayõ, işletmeler verimli çalõştõrõlamamakta ve maliyet yükselmektedir. Bu durum proje Bölgesi nde su ürünleri yetiştiriciliğinin yaygõnlaşmasõ önündeki en büyük engeldir. Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ ile DSİ Genel Müdürlüğü arasõnda imzalanan bir protokol gereği baraj göllerinde ağ kafeslerde balõk üretimine başlanmõştõr. Göl alanõnõn yüzde 1 i ile sõnõrlanan bu uygulama DAP Bölgesi nde yaygõn hale getirildiğinde yetiştiricilik yoluyla elde edilen üretim miktarõnda önemli artõş sağlayacaktõr Bölge Balõkçõlõğõnõn Teknik ve İdari Yönetiminin Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Su kaynaklarõndaki balõk türlerinin devamlõlõğõnõ koruyarak maksimum verimin elde edilmesi için yapõlan organizasyonlara balõkçõlõk yönetimi denir. Balõkçõlõk yönetiminde söz sahibi olan kuruluşlar; Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlõğõ ve Orman Bakanlõğõ dõr. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ bu görevini merkez de, Tarõmsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü, Teşkilatlanma ve Destekleme Genel Müdürlüğü ile Tarõmsal Araştõrmalar Genel Müdürlükleri bünyelerindeki birimlerle; taşrada ise taşra teşkilatõ olarak Tarõm İl Müdürlükleri bünyesindeki Şubeleri vasõtasõ ile yerine getirmektedir. Her yõl Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü tarafõndan hazõrlanan Denizlerde ve iç sularda ticari amaçlõ su ürünleri avcõlõğõnõ düzenleyen sirküler bölgedeki balõk avcõlõğõnõn düzenlenmesinde bazõ eksiklikler içermektedir. Kaynaklarda üreme sezonlarõ yõllar itibarõyla, su sõcaklõklarõna bağlõ olarak önemli oynamalar gösterdiğinden, sirkülerde belirlenen zaman ve bölgelerde, yasaklarõn uygulanmasõ zorlaşmakta ve bazen de anlamsõz hale gelmektedir. Benzer şekilde sirkülerde üreme ve beslenme habitatlarõnõn korunmasõ konusuna yer verilmemekte yada bu husus önemsenmemektedir. Bu habitatlar balõkçõlarõn dõşõndaki şahõslar ve kişiler tarafõndan kum alma ve su yatağõnõ değiştirme çalõşmalarõ nedeniyle tahrip edilmektedir. 302

337 Van gölüne dökülen akarsularõn (Karasu, Engil, Deliçay, Zilan; Karmuç vb.) hemen hepsinde bu problem yaşanmaktadõr. Sonradan balõklandõrõlan bazõ su kaynaklarõnda, konulan uzun süreli av yasaklarõ balõk popülasyon yoğunluğunu kaynağõn taşõma kapasitesi üzerine çõkacak şekilde artmasõna olanak sağlamakta ve bu durum, iyi büyümeyen, zayõf ve ticari değeri düşük stoklarõn ortaya çõkmasõna neden olmaktadõr. Sonuç olarak, Bölge nin coğrafik ve sosyokültürel yapõsõ nedeni ile konulan av yasaklarõnõn uygulanmasõnda çok çeşitli problemlerle karşõlaşõlmaktadõr Bölge deki Su Ürünleri Kooperatiflerinin Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Proje Bölgesi nde su ürünleri ve balõkçõlõk kooperatifleri incelendiğinde sektörle ilgili kooperatiflerin özellikle Elazõğ, Van, Malatya, Bitlis illerinde yoğunlaştõğõ, Erzurum, Erzincan ve Gümüşhane de ise birer kooperatifin kurulu bulunduğu görülmektedir. Balõkçõlõk örgütlenmesi kooperatifler şeklinde sayõsal olarak yeterli gibi görünmekle birlikte kooperatiflerin örgütsel güçlerinin yetersiz olduğu görülmektedir. Proje Bölgesi nde kurulu bulunan kooperatiflerin üst birlikler şeklinde örgütlenmemiş olmasõ proje Bölgesi nde balõkçõlõk örgütlenmesi ile ilgili başlõca sorunlardõr. Ayrõca kooperatiflerin zaman zaman kapanmasõ, tekelleşmesi ve kağõt üzerinde görüldüğü halde faal olmamasõ da balõkçõlõk örgütlenmesinde sorun yaratmaktadõr. Bölge de bulunan su ürünleri kooperatiflerinin büyük çoğunluğunun kuruluş amacõ avcõlõktõr. İçlerinden birkaç kooperatif ise, pazarlama amacõyla kurulmuştur. Avcõlõk amaçlõ kooperatifler özellikle av sahasõnõn kiralanmasõ amacõyla faaliyet göstermekte, avladõklarõ ürünü toplu olarak belli şahõs veya pazarlama kooperatiflerine satmaktadõrlar. Pazarlama kooperatifleri de kişi veya kooperatiflerin avladõklarõ ürünleri toptan veya perakende olarak pazarlamaktadõr. Pazarlama kooperatifleri Bölge de avlanan inci kefali, sazan ve siraz balõklarõnõn yanõ sõra, denizlerimizden avlanan hamsi, istavrit ve palamut gibi halkõmõz tarafõndan tercih edilen balõklarõ da pazarlamaktadõrlar. İç su balõklarõ yoğun olarak ilkbahar, yaz ve sonbahar başlangõcõnda, deniz balõklarõ ise sonbahar-kõş döneminde pazarlanmaktadõr. Pazarlama kooperatifleri bulunduklarõ İlin dõşõnda da balõk satõşõ yapmaktadõr. Avcõlõk kooperatifleri sezon başlangõcõnda, kişi veya bir pazarlama kooperatifi ile sezonluk anlaştõğõ için pazarlama problemi yaşamamaktadõr. Avcõlõk kooperatifleri pazarlama konusunda problem yaşamamakla birlikte, fiyat konusunda kendilerine teklif edilen düşük fiyatlarõ kabul etmek zorunda kalmaktadõr. Bu durum, avcõnõn karõnõ büyük ölçüde azaltmakta ve dolayõsõ ile, su ürünleri avcõlõğõnõ Bölge halkõ için cazip olmaktan uzaklaştõrmaktadõr. İnci kefali gibi proje Bölgesi nde yoğun olarak avlanan bazõ balõklarõn pazarlanmasõnda sõkõntõ çekilmektedir. Avlanan ürün zaman zaman elde kalmakta ve dökülmektedir. Bu problemin ana sebebi Bölge de ihtiyaç fazlasõ balõklarõn muhafazasõ için ihtiyaç duyulan yeterli soğuk hava deposu zincirinin olmamasõdõr. 303

338 Bölge deki Balõkçõ Teknelerinin Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Avcõlõk için Karadeniz den getirilen veya Bölge de imal edilen çeşitli ebatlarda sacdan yapõlmõş tekneler kullanõlmaktadõr. Bölge de imal edilen tekneler, Karadeniz den getirilen tekneler göz önüne alõnarak yapõlmõş olup, Bölge nin özellikleri dikkate alõnmamõştõr. Bölge de kullanõlan tekneler dar, enlerine oranla uzun ve karinalarõ sõğ olduğu için küçük dalgalarda bile balõkçõlar avlanamamakta ve aynõ nedenlerle sahilden fazla uzaklaşamamaktadõrlar. Sürekli aynõ yerlere ağ atõlmasõ da verimi olumsuz yönde etkilemektedir. İç sularda 15 m. nin üzerindeki teknelere müsaade edilmediği ve ruhsat verilmediği için özellikle Van Gölü nde büyük tekneler ruhsatsõz ve kaçak olarak faaliyet göstermektedir Su Ürünleri Avcõlõğõnda Kullanõlan Av Araç ve Gereçlerinin Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Bölge deki su kaynaklarõndaki avcõlõkta kullanõlan ağlar Karadeniz Bölgesi nden (Trabzon), Akdeniz Bölgesi nden (Mersin), Göller Bölgesi nden (Isparta), Ege (İzmir) ve Marmara (İstanbul) Bölgesi nden sağlanmaktadõr. Bölge de av araç-gereçleri üreten, pazarlayan ve donatõmõnõ yapan bir kuruluşun olmamasõ bölgedeki avcõlõğõn verimini düşürmektedir. Gerçekten bölgeye oldukça uzak yerlerden getirilen avcõlõk malzemelerinin maliyetleri çok yükselmekte ve ihtiyaç duyulduğunda teminleri güç olmaktadõr. Bölge de kullanõlan ağlar, Bölge dõşõndan temin edildiği için, avcõnõn tercih şansõ da pek olmamaktadõr. Kullanõlan ağlarõn tamiri balõkçõlar tarafõndan yapõlamadõğõndan, ağ ömrü kõsalmaktadõr. Bölge de ağ donanõmõ yapan herhangi bir kuruluş bulunmamasõ da av araç ve gereçleri hususunda sorun yaratmaktadõr. Bölge de yapõlan avcõlõkta, bir elektronik donanõm olan echo-sounder lar yaygõn kullanõlmadõğõndan, bu teknik donanõma sahip olmayan balõkçõlarõn avlanma süreleri uzamaktadõr. Bu durum, doğal olarak birim av başõna düşen maliyeti yükselmekte ve avcõlõk verimini düşürmektedir İskele ve Çekek Yerlerinin Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Bölge de devlet tarafõndan kurulmuş herhangi bir balõkçõ barõnağõ olmadõğõ gibi, avcõlõk kooperatifleri tarafõndan kurulmuş çekek yerleri de hemen hemen hiç yoktur. Bu durum, balõkçõ teknelerinin iyi korunmasõnõ ve uzun süreli kullanõmõnõ etkileyen önemli bir sorundur. Bölge de, iskele ve çekek yeri olarak uygun doğal yerler kullanõlmaktadõr. Keban Baraj Gölü ve Van Gölü nde ise balõkçõlar iskelelerden kõsmen yararlanmaktadõrlar. Bitlis Nazik Gölü nde göl akarõ kõsmõnda, DSİ Genel Müdürlüğü su alma kanalõ doğal bir çekek yeri olarak kullanõlmakta, aynõ yerde kooperatifin malõ olan bir balõkçõ barõnağõ da bulunmaktadõr. Van Gölü nde Van ve Tatvan da DHMİ tarafõndan işletilen iki adet liman 304

339 (iskele) vardõr. Ancak, bu tesisler sadece Van merkez ve Tatvan da hizmet verebilmekte, öte yandan buralarda barõnan teknelerden balõkçõlar için oldukça yüksek ücretler istenmektedir. Bu da, limanlarõn balõkçõ tekneleri tarafõndan etkin kullanõmõnõ zorlaştõrmaktadõr Su ürünleri Stoklarõnõn Mevcut Durumunun Analizi ve Dar Boğazlarõ Proje Bölgesi nde avcõlõk yapõlan su kaynaklarõnda, kurallara dayalõ bir balõkçõlõk yönetiminden bahsetmek mümkün değildir (Kaynaklar geleneksel olarak ve günü birlik politikalar ve uygulamalarla yönetilmeye çalõşõlmaktadõr.). Bölgedeki önemli su kaynaklarõnõn çoğunda su ürünleri stok tahmini çalõşmalarõ yapõlmõşsa da, bu çalõşmalarõn sonuçlarõ balõkçõlõk yönetimine uygulanmõş değildir. Yapõlan araştõrmalar proje Bölgesi nde bu kaynaklarõn kapasitesinin altõnda işletildiğini, bazõlarõnõn ise aşõrõ avcõlõk ile tahrip edildiğini ortaya koymuştur. Çõldõr Gölü nde yapõlan stok tahminine göre avcõlõğõ yapõlan ekonomik balõk türlerinin hesaplanan tahmini stok miktarlarõ Cyprinus carpio için ton (avlanmasõna müsaade edilecek ton), Capoeta capoeta için ton ( ton), Barbus plebejus için ton (8.540 ton), Leuciscus cephalus ton ( ton). Gölde ton balõk stoku tahmin edilmiş olup bunun amprik bir yaklaşõmla ton luk bölümünün avlanmasõ tavsiye edilmektedir (Yerli ve ark 1996). DİE 1996 yõlõ verilerinde ise Ardahan ilinde toplam içsu ürünleri üretimi 153 ton/yõl olarak bildirilmektedir. Bu değere (muhtemelen bu ürün başlõca Kura Nehri ve Çõldõr Gölü nden avlanmaktadõr.) 6 tonluk yayõn üretimi de dahildir. Bu rakamlar birlikte değerlendirildiğinde Çõldõr Gölünün kapasitesinin altõnda işletildiği açõkça görülmektedir. Van Gölü nde İnci kefali stok miktarõ ton, balõkçõlõk ölüm oranõ 0,5, sömürülme oranõ (E) 0,7 ve total avlanabilir balõk miktarõ ton olarak hesaplanmõştõr (Sarõ 1997). DİE kayõtlarõna göre, 1996 yõlõnda Van Gölü nde ton balõk avlanmõş olup, yapõlan araştõrma verilerinin sağlõklõ olduğu kabul edilirse gölün aşõrõ tahrip edildiğini göstermektedir Stoklarda Azalma Problemleri (Stok Dejenerasyonu) Proje Bölgesi ndeki su kaynaklarõnda balõk stoklarõnõn azalmasõnda en önemli etkenlerin başõnda kirlilik ve hatalõ avlanma yöntemleri gelmektedir. Evsel ve sanayi kuruluşlarõndan gelen atõk sularõn, su kaynaklarõna boşaltõlmasõnõn yanõ sõra erozyon da su kaynaklarõnda kirliliğe neden olmaktadõr. Su kaynaklarõnda ortaya çõkan kirliliğin tipine ve derecesine bağlõ olarak da, bu kaynaklardaki balõk popülasyonlarõnõn yoğunluklarõ olumsuz yönde etkilenmekte ve balõklarõn et kalitesi düşmektedir. Stoklarõn azalmasõnda diğer bir etken avcõlõk ve stoklama çalõşmalarõndaki yönetim hatalarõdõr. Proje Bölgesi ndeki su kaynaklarõnda yapõlan avcõlõkta, yanlõş av araçlarõnõn kullanõmõ, aşõrõ veya yetersiz avcõlõk yapõlmasõ, üreme dönemlerinde de avcõlõğõn devam etmesi ve aşõrõ stoklama gibi nedenler, ekonomik balõk türleri stoklarõnda dejenerasyona, 305

340 büyüme gerilemesine veya sonuçta stoklarõn azalmasõna yol açmaktadõr. Ayrõca bazõ kaynaklarda avcõlõk yapõlmamasõ veya çok az yapõlmasõ sonucunda ortaya çõkan yoğun stok nedeniyle, ekonomik bir türün yeterince beslenip büyüyememesi su kaynağõnõ ekonomik olmaktan uzaklaştõrmaktadõr Finansman Sorunu Proje Bölgesi nde su ürünleri avcõlõğõ ve yetiştiriciliği konusunda genel bir yatõrõm isteksizliği söz konusudur. Yatõrõm isteği taşõyan girişimcilerin ise en büyük sorunu finansman kaynağõdõr. Ülke genelinde olduğu gibi, proje Bölgesi nde de sektör yatõrõmlarõ için güvenli, yeterli ve sürekli bir finansman kaynağõ yoktur. Bölgedeki balõkçõlar ve balõk yetiştiricileri, avcõlõk ve üretim için gerekli girdileri kendi öz kaynaklarõ ile karşõlamaktadõrlar. Bölge de balõkçõlar için finansman sağlayan önemli bir kuruluş mevcut değildir. Ziraat bankasõ kredilerinin kullanõm oranlarõ ise oldukça düşüktür. Kredi kullanõmõndaki bu yetersizliğin nedenlerinin başlõcalarõ; Kredi limitlerinin düşük olmasõ, Gerekli şartlarõn yerine getirilmesinin zorluğu, Kredi kuruluşlarõnõn rehberlik hizmetlerinin yetersizliği, Faizlerin bu sektör için oldukça yüksek olmasõdõr. Proje illerinde özellikle kültür balõkçõlõğõ için bir dönem uygulanmõş olan yüzde 30 luk Kaynak Kullanõmõ Teşvik Fonu su ürünleri sektöründeki yatõrõmlarda bir hõzlanmaya sebep olmuş, ancak bu uygulamanõn sonradan kaldõrõlmõş olmasõ yatõrõmlarõ durma noktasõna getirmiştir Damõzlõk, Yumurta ve Yavru Temini ile İlgili Sorunlar Doğu Anadolu Bölgesi nde yumurta, yavru ve damõzlõk balõk ihtiyacõnõ karşõlayacak kamu ve özel işletme sayõsõ yok denecek kadar azdõr. Fõrat ve Atatürk Üniversiteleri bünyesinde faal Yüzüncü Yõl Üniversitesi bünyesinde kuruluş aşamasõnda olan deneme ve üretim istasyonlarõnõn yanõ sõra Elazõğ da DSİ ve Van da Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ na, Tunceli de ise Orman Bakanlõğõ na bağlõ balõk üretim istasyonlarõ bulunmaktadõr. Bir iki işletme de Türkiye ye ithalat yolu ile giren gözlenmiş yumurtalarõ satõn alarak kuluçkalamaktadõr. Ancak dõşarõdan yavru ve yumurta alan işletmeler için yüksek maliyetin yanõ sõra yavru ve yumurtalarõn emniyetli olarak işletmelere taşõnmasõ da önemli bir problem olarak devam etmektedir. Öte yandan, ithalat yolu ile ve üretim geçmişi bilinmeyen işletmelerden getirilen yumurta, yavru ve damõzlõklar vasõtasõ ile taşõnabilecek ve tesislerde hastalõklara ve dolayõsõyla mali kayõplara neden olabilecek patojenlerin yayõlma riskleri konusunda belirsizlikler de önemli bir sorun teşkil etmektedir Yem Sorunu Bölge de kaliteli balõk yemi üretebilen yem fabrikalarõnõn olmayõşõ nedeniyle, mevcut işletmelerin çoğu yemini Ege ve Marmara Bölgelerinde kurulu yem fabrikalarõndan sağlamak zorunda kalmaktadõrlar. Ege ve Marmara Bölgelerinden temin 306

341 edilen yemler ise Bölge deki işletmelere en az yüzde daha fazla bir maliyetle girmektedir. Kültür balõkçõlõğõnda işletme giderlerinin büyük bir kõsmõnõ (yüzde 60-70'ni) yem giderlerinin oluşturmasõ da, su ürünleri sektöründe birim ürün başõna üretim maliyetinin artmasõndaki en önemli faktörlerden biridir. Bu da, üretim maliyetlerini olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrõca, kõşõn ulaşõm şartlarõnõn elverişsiz olmasõ nedeniyle, çoğu zaman yem istenilen zamanda temin edilememektedir. Son yõllarda yem fiyatlarõnõn aşõrõ artmasõ, Türkiye genelinde olduğu gibi, DAP Bölgesi ndeki üreticileri de zor durumda bõrakmõştõr Ulaşõm Sorunu Sahip olduğu iklim ve topografik yapõ nedeniyle, Doğu Anadolu Bölgesi nin en önemli sorunlarõndan biri de ulaşõm sorunudur. Gerçekten DAP Bölgesi nin ulaşõm imkanlarõ yurdumuzun diğer bölgelerine göre daha kötü durumdadõr. Kõş aylarõnda köy ve kasabalarõn bir çoğunun yollarõ zaman zaman kapanmaktadõr. Bu durum, Bölge balõkçõlarõnõn avlanma sahalarõna ulaşõmlarõnda sorun çõkarabildiği gibi, alabalõk üretimi için kurulmuş olan tesislere de ulaşõmõ tamamen veya kõsmen imkansõz kõlmaktadõr. Yollarõn buzlanmasõ veya kar yüzünden kapanmasõ, hem Bölge içindeki hem de Bölge dõşõna yapõlan/yapõlacak olan canlõ ve işlenmemiş balõk naklinde sorun yaratabilecek önemdedir. Halbuki, balõk naklinde ve pazarlamasõnda zaman çok önemlidir. Ulaşõmda Bölge'nin sahip olduğu iklim ve topografik yapõ dõşõnda sosyal sorunlarõ (terör vb.) da etkili olmaktadõr. Bölge de özellikle yaz aylarõnda yakalanan balõklarõn sevkiyatõnda frigofrik taşõma vasõtalarõnõn olmayõşõ, nakliyatõn gece yapõlmasõnõ gerektirmektedir. Ancak güvenlik sebeplerinden dolayõ sevkõyat gündüz yapõlmakta, bu da taşõnan balõklarõn bozulmasõ başta olmak üzere çeşitli problemleri beraberinde getirmektedir Pazarlama Sorunlarõ Bölge de avlanan ve yetiştirilen balõklar taze olarak hem yörede hem de yakõn bölgelerde pazarlanmaktadõr. Balõklarõn pazarlanmasõnda Bölge halkõnõn ekonomik durumunun yetersiz oluşu ve kültürü yapõlan türlere karşõ alõşkanlõğõnõn olmayõşõ proje Bölgesi nde su ürünlerindeki pazarlamayõ olumsuz yönde etkilemektedir. Bölge de avlanan ve üretilen su ürünleri için pazarlama, piyasada deniz balõğõnõn bulunmadõğõ periyotlarda büyük bir sorun olmamaktadõr. Bölge de balõkçõlõğõn merkezi durumundaki yörelerde soğuk depolama imkanlarõ olan balõk hallerinin olmamasõ, ihtiyaç fazlasõ ürünlerin muhafazasõ açõsõndan sorun yaratmaktadõr. Günlük satõlamayan balõklar ya ziyan olmakta veya düşük fiyattan satõlarak üreticiyi/balõkçõyõ zarara uğratmaktadõr. Bölge de soğuk hava depolarõ zincirinin mutlaka kurulmasõ gerekmektedir. Bölge de avlanan balõklarõn taşõma, depolama ve pazarlamasõ esnasõnda soğuk teknik uygulanmamasõ pazarlamada önemli bir sorundur. Balõklarõn pazara temiz ve dondurulmuş olarak sunulmasõ su ürünlerinin pazarlanmasõnda oldukça önemlidir. Gerçekten, pek çok aile sadece temizleme nedeniyle balõk yemekten kaçõnmaktadõr. 307

342 Balõklandõrma Sorunlarõ Bölge nin yüksek oluşu, su kaynaklarõnda sõcaklõğõn uzun süre düşük kalmasõ ve hatta bazõlarõnõn belli bir süre donmasõ balõklarõn büyüme oranlarõnõ düşürdüğü için, balõklandõrma çalõşmalarõnõn başarõsõnõ azaltmakta ve potansiyeli gelire dönüştüren faktör olan avcõlõğõ zorlaştõrmaktadõr Araştõrma ve Eğitim Dar Boğazlarõ Proje Bölgesi nde su ürünleri ile ilgili yükseköğrenim düzeyinde eğitim veren kurumlar mevcut olmakla birlikte, bu konuda eğitim veren üniversitelerin ilgili fakülte ve yüksek okullarõnõn su ürünleri sektörüne yön verecek araştõrmalar için teçhizat ve donanõm yönünden alt yapõlarõ yetersizdir. Diğer taraftan, bu eğitim birimlerinin çoğu kuruluş aşamasõnda olup istenilen teknik ve personel donanõmõna ve saha çalõşmalarõ imkanlarõna sahip değildir. Ayrõca, Bölge balõkçõlõğõnõn yönlendirilmesi, sorunlarõnõn çözümü, yeni kaynaklarõn işletmeye açõlmasõ konularõnda hizmet verecek genel bir araştõrma birimi de Bölge de bulunmamaktadõr Organizasyon Sorunu Su ürünleri sektöründe bir organizasyon sorunu söz konusu olup, bu sorunun ortadan kalkmasõ için bu sektörden sorumlu tek bir teşkilatõn oluşturulmasõ yararlõ olacaktõr Asayiş ve Haberleşme Sorunlarõ Gerek avcõlõk gerek kültür balõkçõlõğõ açõsõndan Bölge nin önemli bir bölümünde asayiş ve haberleşme problemi vardõr. Balõk avcõsõ avladõğõ balõğõ, yetiştirici ürettiği balõğõ pazara ulaştõrmak için bazen gidiş dönüş km. nakliye yaptõrmasõ gerekmektedir. Balõk üretim işletmelerine kõşõn ulaşõm mümkün olmadõğõ gibi, asayiş nedeniyle işletme sahibi bile tesise gidememektedir Sektörler Arasõ Etkileşimler, Paylaşõm, Yetki ve Hakimiyet Sorunlarõ Kaynaklarõn sulama amacõ için kullanõlmasõ, bu kaynaklarda su seviyesinde büyük oynamalara sebep olmakta ve avcõlõğõ yapõlan balõk türleri bundan etkilenmektedir. Kum çõkarma çalõşmalarõnõn yoğun olarak yapõldõğõ kaynaklarda, bu çalõşmalar balõklarõn beslenme ve üreme alanlarõnõ daraltmakta ve hatta yok etmektedir. Van Gölü nde yaşayan ve Bölge balõkçõlõğõnõn en önde gelen türü olan inci kefali üremek üzere göle dökülen akarsulara girmek zorundadõr. Ancak, göle dökülen akar sular, kum alma çalõşmalarõ nedeniyle gün geçtikçe tahrip edilmekte ve balõklar yumurta bõrakacak alanlar bulamamaktadõr. Yumurtadan çõkan yavrular ise yem bulamadõklarõndan ve erozyonla ortaya çõkan bulanõklõk nedeniyle yok olmaktadõr. Bu çerçevede, su kaynaklarõndaki balõk hayatõnõ doğrudan etkileyen bu tür sektörlerin özelikle zengin su ürünleri potansiyeline sahip su kaynaklarõnda kontrol altõnda tutulmasõ gerekmektedir. 308

343 Üretim Kayõtlarõ İle İlgili Sorunlar Gerek doğal kaynaklardan avlanan, gerekse kültür balõkçõlõğõ ile elde edilen ürün kayõtlarõnõn kooperatifler ve işletmelerce, düzenli ve gerçeğe uygun olarak tutulmayõşõ, proje Bölgesi ndeki gerçek doğal ve yapay üretim değerlerinin ortaya çõkarõlmasõnda zorluklara neden olmaktadõr. Bu kayõtlar olmadõğõndan veya tutulmadõğõndan, DİE tarafõndan belirlenmeye çalõşõlan üretim değerlerinin ne kadar sapmalõ olduğu açõkça görülmektedir. Üretim kayõtlarõ olmayan kaynaklar ve işletmeler için yönetim kurallarõ belirlemek ve uygulamak da mümkün olmamaktadõr Bölge de Su Ürünleri Tüketimi İle İlgili Sorunlar Bölge içinde su ürünleri tüketimi ile ilgili kayõtlar bulunmamakla birlikte, yapõlan bazõ anket çalõşmalarõ kişi başõna tüketimin oldukça düşük olduğunu göstermektedir. Bölge nüfusunun önemli bir kesimi kõrsalda yaşamakta, şehirlerde yaşayanlarõn da çoğu kõrsal kesim kültürü ve tüketim alõşkanlõklarõnõ devam ettirmektedir. Hayvansal besinler açõsõndan Bölge de genel tüketim deseni kõrmõzõ et yönündedir. Bölge de genel gelir düzeyinin düşük oluşu, kültür balõklarõ ve deniz balõklarõnõn fiyatlarõnõn yüksekliği ve su ürünleri arzõnõn düzensiz ve hatta zaman zaman riskli, sorunlu olmasõ tüketim problemlerini daha da arttõrmaktadõr. DAP Bölgesi nde 1996 yõlõnda avcõlõk yoluyla elde edilen toplam iç su ürünleri üretimi ton, kültür yoluyla üretilen miktar ise 680 ton olup, toplam tonu bulmaktadõr. Üretilen bu miktarõn çok az bir bölümü Bölge dõşõ illere pazarlanmaktadõr. Bu nedenle, üretilen miktarõn tamamõnõn pratik olarak proje Bölgesi nde tüketildiği varsayõldõğõnda ve proje bölgesi nüfusu dikkate alõndõğõnda (1990 sayõmõna göre , 1996 tahmini ), proje bölgesinde kişi başõna tüketim 3,2 kg/yõl civarõnda olmaktadõr. Buna karşõlõk, 1996 yõlõ Türkiye ortalamasõ kişi başõna tüketim ise 8,5 kg/yõl olarak belirlenmiştir. Erzurum ve Malatya illeri ile bu illerin kõrsalõnda yapõlan anketlerden, proje Bölgesi nde aile başõna tüketim 24,5 kg/yõl (kişi başõna 4,1 kg/yõl) olarak verilmektedir (Mc Alister 1996). Bölge nin su ürünleri üretimi açõsõndan en önemli üretim illeri olan Van, Elazõğ ve Bitlis illerinin kişi başõna tüketim değerleri şu ana kadar belirlenmemiştir. Bununla birlikte yapõlan tahmini hesaplamalar proje Bölgesi balõk tüketiminin ülke ortalamasõ altõnda olduğunu ve ülke ortalamasõ ve proje Bölgesi ortalamasõ arasõndaki farkõn 3,7 kg/yõl olduğunu göstermektedir. Proje Bölgesi nde kişi başõna tüketim yanõnda yaygõn yapõlacak bir çalõşmada proje illeri itibarõyla tüketim miktarõ ve tüketim deseninin de önemli ölçüde farklõ olacağõ düşünülmektedir. Kişi başõna su ürünleri tüketimi Van, Bitlis, Elazõğ, Erzurum, Malatya, Bayburt ve Gümüşhane illerinde daha yüksek olmasõ beklenmektedir. Tüketim deseninin, Karadeniz e yakõn illerde deniz balõklarõ (özellikle hamsi), Elazõğ da sazan, Van ve Bitlis te inci kefali nden yana gerçekleşeceği sanõlmaktadõr. 309

344 EKLER Tablo : Fõrat Havzasõ nda Yer Alan Önemli Doğal Göller ve Özellikleri Bulunduğu İl Tatlõ su kaynağõ Belli başlõ özellikleri Muş Kazan (Haçlõ) Gölü Rakõm: m., yüzey alanõ 16,6 km 2. dir. Sazlõk bir göldür. Gölden yõlda toplam olarak kg. sazan, gümüş balõğõ ve alabalõk elde edilmektedir. Muş K. Hamurpert Gölü Rakõm: m., 1,5 km 2., Göl sazlõktõr. B. Hamurpert Gölü Rakõm: m., yüzey alanõ: km 2., Göl sazlõktõr. Gölde yõlda ortalama kg sazan, 500 kg. Kaya balõğõ, 100 kg. yõlan balõğõ avlanmaktadõr. Muş Keçan Gölü yüzey alanõ: 0,6 km 2. Bahri Gölü yüzey alanõ: 0,1 km 2. Kaz Gölü yüzey alanõ: 0,8 km 2. Elazõğ Hazar Gölü Denizden yüksekliği m., yüzey alanõ 85 km 2 dir. En derin yeri 250 m. dir. Göle Kürk Çayõ, Zõkkõm Deresi, Kavak Çayõ ve Sevsak Deresi yoluyla su girişi vardõr. Gölde inci balõğõ, karaburun, karabalõk, sarõbalõk ve benekli balõk avlanmaktadõr. Erzincan Yedi Göller Rakõm: m., yüzey alanõ: 1,2 km 2. dir. Erzincan Keşiş Gölü Rakõm: m., yüzey alanõ 0,7 km 2. dir. Malatya Abdulharap Gölü Rakõm: m., yüzey alanõ 5 km 2. dir. En derin yeri 10 m. dir. Sazlõk ve bataklõk bir göldür. Gölden yaklaşõk kg. sazan ve gümüş balõğõ avlanmaktadõr. Erzincan Ağõr Göl Rakõm: m., yüzey alanõ 1,4 km 2. dir. Kaynak: Çetinkaya,

345 Tablo : Fõrat Havzasõ nda DAP Kapsamõndaki İllerde Yer Alan Baraj Gölleri, Göletler, Akarsular ve Özellikleri Bulunduğu İl Tatlõ su Kaynağõnõn Adõ Beslendiği Özellikleri Akarsu Elazõğ Keban Baraj Gölü Fõrat Yüzey alanõ: 675 km 2. Elazõğ Özlüce Baraj Gölü Peri suyu Yüzey alanõ: 25,8 km 2.; Rakõm: m. Elazõğ Cip Baraj Gölü Cip Yüzey alanõ: 1,3 km 2.; Rakõm: m. en derin yeri 23 m. Elazõğ Göleti Karakoçan-Kalecik Yüzey alanõ:1,2 km 2. Muş Alpaslan I Baraj Gölü Murat nehri Yüzey alanõ: 114,8 km 2. Muş Alpaslan II Baraj Gölü Murat nehri Yüzey alanõ: 29,6 km 2. Muş Taşlõköy Baraj Gölü Murat nehri Yüzey alanõ: 41,0 km 2. Muş Üçtepe Baraj Gölü Murat nehri Yüzey alanõ: 2,2 km 2. Muş Malazgirt Baraj Gölü Murat nehri Yüzey alanõ: 6,8 km 2. Ağrõ Patnos Baraj Gölü Gevi Yüzey alanõ: 4,4 km 2., Rakõm: m.; ortalama derinlik: 14 m. Balõklarõ: Sazan, Kefal ve Gümüş balõğõ. Ağrõ Şekerova Baraj Gölü Badişan Yüzey alanõ: 3,8 km 2. Ağrõ Ağrõ Yazõcõ Baraj Gölü Altõnçay Yüzey alanõ: 7,6 km 2. Ağrõ Haydaroğlu Göleti Şeriyan Çayõ Yüzey alanõ: 0,2 km 2. Ağrõ Kumluca Göleti Taşlõ Çay Yüzey alanõ: 0,1 km 2. Ağrõ Çukurkonak Göleti Murat Çayõ Yüzey alanõ: 0,2 km 2. Ağrõ Soğukpõnar Göleti Murat Çayõ Yüzey alanõ: 0,3 km 2. Ağrõ Murat Nehri Balõklarõ: Sazan, Kefal, Kõzõlkanat, İnci, Siraz Ağrõ Cuma Çayõ Balõklarõ: Sazan,Kefal, Kõzõlkanat Ağrõ Kavak Çayõ Balõklarõ: Sazan, Kefal Ağrõ Hamur Çayõ Balõklarõ: Sazan, Kefal, Gümüş Ağrõ Başçavuş Suyu Balõklarõ: Sazan, Kefal, Gümüş Ağrõ Dönerdere Çayõ Balõklarõ: Sazan, Kefal Ağrõ Hõdõr Çayõ Balõklarõ: Sazan, Kefal, Siraz Bingöl Gülbahar Baraj Gölü Koçan Yüzey alanõ: 1,1 km 2.; Rakõm: m. Bingöl Gayt Baraj Gölü Gayt Yüzey alanõ: 2,9 km 2. Malatya Karakaya Baraj Gölü Fõrat Yüzey alanõ: 3,0 km 2. Malatya Polat Baraj Gölü Polat Yüzey alanõ: 3,0 km 2.; Rakõm: m. Malatya Sultansuyu Baraj Gölü Sultansuyu Yüzey alanõ: km 2. Malatya Medik Baraj Gölü Tohma suyu Yüzey alanõ: 3 km 2.; Rakõm: 771 m. ve en derin yeri 34 m. dir. Malatya Çat Baraj Gölü Abdulharap Yüzey alanõ: 14,3 km 2. Malatya Sürgü Baraj Gölü Sürgü çayõ Yüzey alanõ: 5,5 km 2.; Rakõm:1.309 m.; ve en derin yeri 55 m. dir. Balõklarõ: Alabalõk, Karabalõk. Erzincan Erzincan Baraj Gölü Gönye Deresi Yüzey alanõ: 0,5 km 2. Erzincan Tercan Tuzla çayõ Yüzey alanõ: 8,9 km 2.; Rakõm: m.; en derin yeri 60 m. dir. 311

346 Tablo : Dicle Havzasõ nda DAP Kapsamõndaki İllerde Yer Alan Doğal Göller, Baraj Gölleri, Akarsular ve Özellikleri Bulunduğu İl Tatlõsu Kaynağõnõn Adõ Beslendiği Özellikleri akarsu Hakkari Dilektaşõ Baraj Gölü Zap Yüzey alanõ: 7,6 km 2. Hakkari Esenyamaç Baraj Gölü Zap Yüzey alanõ: 1,7 km 2. Hakkari Hakkari Baraj Gölü Zap Yüzey alanõ: 12,6 km 2. Hakkari Doğanlõ Baraj Gölü Zap Yüzey alanõ: 12,1 km 2. Hakkari Çukurca Baraj Gölü Zap Yüzey alanõ: 4,3 km 2. Hakkari Dilimli Baraj Gölü Zap Yüzey alanõ: 2,4 km 2. Hakkari Beytüşşebap Çayõ Hakkari Uludere Çayõ Hakkari Nehil Çayõ Hakkari Zap Suyu Bitlis Ayşehatun Baraj Gölü Karasu Yüzey alanõ: 18,5 km 2. Bitlis Güzeldere Baraj Gölü Güzeldere Yüzey alanõ: 4,1 km 2. Bitlis Güroymak Göleti Yüzey alanõ: 0,8 km 2. Bitlis Göllü Göleti Yüzey alanõ: 0,6 km 2. Bitlis Hizan Çayõ Bitlis Bitlis Çayõ Van Zapbaşõ Baraj Gölü Zap Yüzey alanõ: 2,1 km 2. Van Kazlõ (Süte)Gölü Yüzey alanõ: 0,4 km 2. Van Şor Gölü Yüzey alanõ: 1,5 km 2. Van Karasu Baraj Gölü Yüzey alanõ: 1,5 km 2. Van Başkale Baraj Gölü Yüzey alanõ: 6,4 km 2. Van Çatak Çayõ Van Müküs Çayõ Van Zap Suyu 312

347 Tablo : Kura-Aras Havzasõ nda DAP Kapsamõndaki İllerde Yer Alan Doğal Göl, Baraj Gölü Gölet ve Akarsularõ Bulunduğu İl Tatlõsu Kaynağõnõn Beslendiği Özellikleri Adõ Akarsu Erzurum Söylemez Baraj Gölü Aras Nehri Yüzey alanõ: 45,3 km 2. Ardahan Çõldõr gölü Kars õn Kuzeydoğusunda Çõldõr İlçesine 20 km., Kars a 55 km. uzaklõktadõr. Çõldõr ile Arpa çay arasõndaki çöküntü çukuruna yerleşmiş lav-set gölüdür. Yüzey alanõ: 115 km 2.; Rakõm: m., En derin yeri 90m. dir. Balõklarõ: Alabalõk, Gökçe, Gümüş, Karabalõk, Sazan. Ardahan Hazapin (Aktaş) Gölü Çõldõr gölünün kuzeyinde, tektonik oluşumlu bir göldür. Yüzey alanõ: 27 km 2. dir. Sodaca zengin, sõğ bir göldür. Ağrõ Balõk Gölü Volkanik bir kitle üzerinde lavset göldür. Derinliği m. dir. Yüzey alanõ: 34 km 2. dir. Alabalõk avlanõr Ağrõ Erhacõ Gölü Lav-set gölüdür. Yüzey alanõ: 13,7 km 2 ; Rakõm: m. En derin yeri 70 m. dir. Balõklarõ: Sazan ve Alabalõk. Kars Arpaçay Baraj Gölü Arpaçay Yüzey alanõ: 41,8 km 2. Kars Kars Baraj Gölü Kars Susuz Baraj Gölü Kars Göle Baraj Gölü Kars Posof Baraj Gölü Kars Aygõr Gölü Iğdõr Kiti (Çalpala) Baraj Aras Gölü Iğdõr Aras Nehri Ardahan Çõldõr Baraj Gölü Çõldõr Ardahan Kura Nehri 313

348 Tablo : Van Gölü Havzasõ nda Bulunan Doğal Göl, Baraj Gölü, Büyük Gölet ve Akarsular İl Van Bitlis Tatlõsu Kaynağõnõn Adõ Van Gölü Beslendiği Akarsu Bendimahi, Karasu, Engil Çayõ, Zilan Çayõ, Büyük Dere, Güzelsu Deresi, Karmõş Çayõ Özellikleri Lav-set gölüdür. Yüzey alanõ: km 2.; Rakõm: 646 m.; Maksimum derinliği 457 m. dir. PH sõ 9,52-9,75, tuzluluk yüzde 0,2-18,5, Elektiriksel iletkenlik µmhos/cm, Secchi disk derinliği 1,5-7,4 m. arasõndadõr. Su sõcaklõğõ yazõn 19-23,5 C, Çözünmüş oksijen 6-10 mg/l dir. Van Gölü nün Van il sõnõrlarõ içinde kalan kõsmõ 1888 km 2., Bitlis il sõnõrlarõ içerisinde kalan kõsmõ 18,5 km 2. dir. Gölde yõlda yaklaşõk ton İnci Kefali avlanmaktadõr. Van Erçek Gölü Memedik Deresi Van gölünün doğusunda, lav-set gölüdür. Yüzey alanõ: 94,5 km 2.dir. En derin yeri 20m. dir. Denizden yüksekliği m. dir. Van Keşiş(Turna) gölü Yüzey alanõ: 7,0 km 2. Van Akgöl Yüzey alanõ: 4,1 km 2. Van Süphan Gölü Yüzey alanõ: 1,4 km 2. Van Hõdõrmenteş Gölü Yüzey alanõ: 1,0 km 2. Van Hasantimuran Gölü Yüzey alanõ: 0,2 km 2. Van Çenge Erçek gölüyle birleşmiş halde Van Değirmigöl Yüzey alanõ: 0,5 km 2. Van Gövelek (Ermanis) Gölü Yüzey alanõ: 0,6 km 2. Van Sõhke Göleti Yüzey alanõ: 1,6 km 2. Van Emek Göleti Yüzey alanõ: 0,1 km 2. Van Morçiçek Göleti Yüzey alanõ: 0,2 km 2. Van Gölegen Göleti Yüzey alanõ: 0,2 km 2. Van Kurucan Göleti Yüzey alanõ: 0,2 km 2. Van Cevizalan Göleti Yüzey alanõ: 0,2 km 2. Van Tepedam Baraj Gölü Karasu Yüzey alanõ: 7,4 km 2. Van Sarmehmet Baraj Gölü Karasu Yüzey alanõ: 10,2 km 2. Van Zernek Baraj Gölü Engil Yüzey alanõ: 5,2 km 2. Van Koçköprü Baraj Gölü Zilan Yüzey alanõ: 5,9 km 2. Van Çubuklu Baraj Gölü Bendimahi Yüzey alanõ: 2,1 km 2. Van Ayrancõlar Baraj Gölü Yüzey alanõ: 12,5 km 2. Van Morgedik Baraj Gölü Bendimahi Yüzey alanõ: 8,1 km 2. Van Zilan Çayõ Van Deli Çay Van Bendimahi Çayõ Van Karasu Çayõ Van Engil Çayõ (Hoşap) Balõklarõ: Siraz, İnci Kefali Van Güzelsu Deresi Van Memedik Deresi Van Gevaş Suyu Bitlis Karmuç çayõ Balõklarõ: İnci Kefali, Sazan, Siraz Bitlis Nazik Gölü Yüzey alanõ: 46,3 km 2. Rakõm: m. En derin yeri 16 m. dir. Balõklarõ: Sazan, Siraz, İnci Kefali. Bitlis Nemrut Gölü Türkiye nin en büyük krater gölü,. Suyu tatlõdõr. Yüzey alanõ: km 2. dir. Rakõm: m. dir. Göle Sazan ve Alabalõk aşõlanmõştõr. Bitlis Arin Gölü R: m., yüzey alanõ 13,5 km 2., suyu sodalõ ve tuzlu balõk bulunmuyor. Bitlis Cehennem gölü Süphan Dağõ üzerinde krater gölü Bitlis Aygõr Gölü Krater gölüdür. Yüzey alanõ:1,4 km 2. dir, Göle sazan Aşõlanmõş ve kafeste alabalõk üretimi yapõlmaktadõr. Bitlis Batmõş Gölü Yüzey alanõ: 0,3 km 2. dir. Göl kõyõsõ sazlõk kamõşlõktõr. 314

349 Tablo : Çoruh Havzasõ nda DAP Kapsamõndaki İllerinde Yer Alan Tatlõ Su Kaynaklarõ Bulunduğu il Tatlõsu Kaynağõnõn Adõ Beslendiği Akarsu Özellikleri Bayburt Köse Irmağõ Köse Deresi Bayburt Çoruh Nehri Erzurum Tortum Çayõ Erzurum Tortum Gölü Tortum Çayõ Yüzey alanõ:6,6 km 2 dir. Kaynak: Çetinkaya, 1998 Tablo : Yeşilmak Havzasõ nda, DAP Kapsamõndaki İllerde Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõ ve Bazõ Özellikleri Bulunduğu il Tatlõsu Kaynağõnõn Adõ Beslendiği Akarsu Özellikleri Gümüşhane Kürtün Baraj Gölü Harşit Çayõ Yüzey alanõ: 26 km 2 Gümüşhane Torul Baraj Gölü Harşit Çayõ Yüzey alanõ: 3,9 km 2 Gümüşhane Koruluk Baraj Gölü Ceviz Deresi Yüzey alanõ: 0,4 km 2 Gümüşhane Kelkit Çayõ Gümüşhane Harşit Çayõ Kaynak: Çetinkaya, 1998 Şekil 3.4.1: Fõrat Havzasõ I Kaynak: EİE,

350 Şekil 3.4.2: Fõrat Havzasõ II Kaynak: EİE,

351 Şekil 3.4.3: Fõrat Havzasõ III Kaynak: EİE, 1994 Şekil 3.4.4: Dicle Havzasõ I Kaynak: EİE,

352 Şekil 3.4.5: Dicle Havzasõ II Kaynak: EİE, 1994 Şekil 3.4.6: Kura Aras Havzasõ Kaynak: EİE,

353 Şekil 3.4.7: Van Gölü Kapalõ Havzasõ Kaynak: EİE, 1994 Şekil 3.4.8: Çoruh Havzasõ Kaynak: EİE,

354 Şekil 3.4.9: Yeşilõrmak Havzasõ Kaynak: EİE, 1994 Akarsular Tablo : Fõrat Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn Akõm Değerleri (1994) Yaklaşõk kot (m.) Ortalama akõm (m 3 /sn) Yõllõk toplam akõm (m 3 /sn) Yõllõk en çok akõm (m 3 /sn) Yõllõk en az akõm (m 3 /sn) Uzunluk (km) Murat Nehri (Palu) ,7 722 Tohma Suyu (Darende) ,4 4,9 255 Beyderesi (Malatya) ,5 0,1 Munzur Çayõ (Tunceli) , ,2 144 Fõrat Nehri , , Karasu (Erzincan) , ,6 148 Bingöl Çayõ , ,5 Göynük Çayõ (Bingöl) , ,5 Peri Suyu (Kovancõlar) , ,5 280 Dumlu Suyu (Tortuum) , ,0 0,02 Uludere (Malatya) ,4 0,02 Pülümür Çayõ (Tunceli) ,6 6,6 Sultansuyu (Malatya) ,1 Tacik Deresi (Erzincan) ,4 0,03 Hõnõs Çayõ (Hõnõs) ,6 129 Kaynak : EİE,

355 Tablo : Dicle Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn Akõm Değerleri (1994) Akarsular Yaklaşõk kot (m.) Ortalama akõm (m 3 /sn) Yõllõk toplam akõm (m 3 /sn) Yõllõk en çok akõm (m 3 /sn) Yõllõk en az akõm (m 3 /sn) Uzunluk (km) Bitlis Çayõ ,6 Botan Çayõ ,0 268 Zap Suyu ,7 189 Çatak Suyu ,2 Berkilin Çayõ ,9 Dicle Nehri , Kaynak : EİE, 1994 Tablo : Çoruh Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn Akõm Değerleri (1994) Akarsular Çoruh Nehri (Bayburt) Oltu Suyu (Erzurum) Çamlõkaya Deresi (Erzurum) Kaynak : EİE, 1994 Yaklaşõk kot (m.) Ortalama akõm (m 3 /sn) Yõllõk toplam akõm (m 3 /sn) Yõllõk en çok akõm (m 3 /sn) Yõllõk en az akõm (m 3 /sn) Uzunluk (km) ,7 4, , ,5 0,5 Tablo : Van Gölü Kapalõ Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn Akõm Değerleri (1994) Akarsular Yaklaşõk kot (m.) Bendimahi Çayõ (Van) Süfrezar Deresi (Ahlat) Güzelsu Çayõ (Van) Kaynak : EİE, 1994 Ortalama akõm (m 3 /sn) Yõllõk toplam akõm (m 3 /sn) Yõllõk en çok akõm (m 3 /sn) Yõllõk en az akõm (m 3 /sn) ,7 4, ,1 0, ,0 1,9 Uzunluk (km) 321

356 Tablo : Kura-Aras Havzasõ nda Yer Alan Akarsularõn Akõm Değerleri (1994) Akarsular Yaklaşõk kot (m.) Ortalama akõm (m 3 /sn) Yõllõk toplam akõm (m 3 /sn) Yõllõk en çok akõm (m 3 /sn) Yõllõk en az akõm (m 3 /sn) Uzunluk (km) Aras Nehri (Kağõzman) , Kars Çayõ (Kars) ,4 2,4 Kura Nehri (Ardahan) ,2 Sarõsu (Doğubeyazõt) Kaynak: EİE,

357 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1988) (ton) Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt ---- Ardahan ---- Iğdõr --- DAP Yüzde , , , , , ,4 11 2, , ,9 71 9,3 28 3, ,8 Türkiye Kaynak :DİE,

358 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1989) (ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Kara Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõk balõğõ Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan -- Iğdõr -- DAP Yüzde , , ,1 25 4, , , , ,7 17 2, , ,7 26 4, , ,2 Türkiye Kaynak :DİE,

359 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1990) (ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci kefali Karabalõk Kaya balõğõ Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Yüzde , , ,3 15 3, ,8 4 7, , , , ,2 Türkiye Kaynak : DİE,

360 Tablo : İl ve Türlere Göre Yõlõ Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1992) (ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr 5 5 DAP Yüzde , , , , ,7 38 4, ,5 1 0, , ,97 5 1, , ,1 Türkiye Kaynak : DİE,

361 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1993) (ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Yüzde , , , , , ,1 2 0, , , , ,2 Türkiye Kaynak : DİE,

362 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1994) (ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari 1 1 Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr 5 5 DAP Yüzde , , ,9 71 7, , ,2 75 5,7 2 0, , , ,9 18 4, ,8 Türkiye Kaynak : DİE,

363 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1995) (ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari 1 1 Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr 8 8 DAP Yüzde , , ,7 63 6, , , ,6 5 0, , , ,9 25 5, ,2 Türkiye Kaynak : DİE,

364 Tablo : İl ve Türlere Göre Tatlõ Su Balõklarõ Doğal Üretimi (1996) (ton) İl Toplam Akbalõk Alabalõk Gümüş İnci Karabalõk Kaya Kefal Kõzõlkanat Sazan Siraz Yayõn Turna Diğer kefali balõğõ Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari ---- Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Yüzde , , ,6 25 4, , , , , , ,1 10 4, ,6 Türkiye Kaynak : DİE,

365 Tablo : Doğu Anadolu Projesi Kapsamõnda Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõnda Yaşayan Balõklarõn Su Kaynaklarõna Göre Dağõlõmlarõ Doğu Anadolu Bölgesinde Bulunan Tatlõsu Kaynaklarõndaki Su Ürünleri Türkçe ve Yerel adlarõ İngilizce Latince Adõ Bulunduğu Kaynak Adõ Acõ Balõk Bitterling Rhodeus sericeus amarus Ardahan, Iğdõr Ak Çapak Balõğõ (E) Acanthobrama marmid Dicle-Fõrat Havzalarõ Akbalõk (E) Chub Leuciscus lepidus Bingöl, Elazõğ, Erzurum, Gümüşhane, Kars Beni Balõğõ Cyprinion macrostomum Dicle ve Murat Nehirleri Bõyõklõ Balõk (E) barbel Tor grypus Fõrat ve Dicle Havzalarõ Bõyõklõ Balõk (E) Barbel Barbus plebejus Dicle ve Fõrat Havzalarõ Bõyõklõ Balõk Barbel Barbus plebejus kosswigi Zap Suyu ve Kollarõ Bõyõklõ Balõk Barbus subquincuncinatus Fõrat ve Dicle Havzalarõ Bõyõklõ Balõk Barbel Barbus plebejus lacerta Kura-Aras,Fõrat ve Dicle Bõyõklõ Balõk Barbel Barbus plebejus ercisianus Erciş Bõyõklõ Balõk Barbel Barbus capito Kura-Aras Nehri Bõyõklõ Balõk (E) Barbus capito capito Kura-Aras, Çoruh Bõyõklõ Balõk (E) Barbus capito pectoralis Kura-Aras, Çoruh Bodur Yayõn Balõğõ Arius cous Dicle Nehri Bizir Carasobarbus luteus Karasu, Dicle ve Kollarõ Cero Barbus esocinus Dicle Nehri Çöpçü Balõğõ Balkan Cobitis elongata bilseli Murat Nehri loach Çöpçü Balõğõ Angora loach Orthrias (Nemacheilus) angorae Van Gölü, Kura-Aras, Çoruh, Fõrat Havzalarõ Çöpçü Balõğõ Orthrias (Nemacheilus) Kura-Aras, Van Gölü Havzalarõ tigris Çöpçü Balõğõ Orthrias (Nemacheilus) Fõrat, Dicle, Kura-Aras Havzalarõ panthera Çöpçü Balõğõ Orthrias (Nemacheilus) Dicle, Fõrat Havzalarõ insignis Çöpçü Balõğõ Orthrias (Nemacheilus) Dicle ve Fõrat Nehirleri malapterurus Çöpçü Balõğõ Orthrias (Nemacheilus) Keban Barajõ argyrogramma Çöpçü Balõğõ Turcine macheilus kosswigi Hakkari Civarõ, Dicle Nehri Dişli Sazancõk Kosswigichtys asquamatus Hazar Gölü Gökkuşağõ Alabalõğõ (E) Rainbow trout Oncorhynchus mykiss Şamran Suyu, Çatak Çayõ, Koçköprü Barajõ (Van) Gümüş Balõğõ (E) Sand Chalcalburnus mossulensis Fõrat ve Dicle Havzalarõ smelt Hazar İnci Balõğõ (E) Alburnus heckeli Hazar Gölü İğneli Yayõn Balõğõ Glyptothorax armeniacum Fõrat Nehri İnci Balõğõ (E) Alburnus flippii Kura-Aras Havzasõ, Çõldõr Gölü, İnci Balõğõ Acanthalburnus microlepis Kura-Aras Havzasõ İnci Kefali (E) Chalcalburnus tarichi Van Gölü Havzasõ Kababurun Balõğõ (E) Nase Chondrostoma regium Fõrat ve Dicle Nehirleri Kara Balõk, Çepiç (E) Capoeta trutta Fõrat ve Dicle Havzalarõ Kara Balõk, Siraz Balõğõ Capoeta tinca Karasu Nehri Kaynak: Geldiay ve Balõk, 1996 E: Ekonomik balõk türlerini göstermektedir. 331

366 Tablo : Doğu Anadolu Projesi Kapsamõnda Yer Alan Yüzey Su Kaynaklarõnda Yaşayan Balõklarõn Su Kaynaklarõna Göre Dağõlõmlarõ (Devam) Doğu Anadolu Bölgesinde Bulunan Tatlõsu Kaynaklarõndaki Su Ürünleri Türkçe ve Yerel adlarõ İngilizce Latince Adõ Bulunduğu Kaynak Adõ Kedi Balõğõ Mystus colvillii Dicle Nehri Kedi Balõğõ Mystus halepensis Dicle Nehri Keban Baraj Gölü Kefal Balõğõ Mugil (liza) abu Dicle Nehri Kõzõlkanat (E) Rudd Scardinius erythrophthalmus Karasu (Aras Nehri) Beyaz Balõk (E) Asp Aspius aspius Çõldõr Gölü, Arpa Çayõ, Kura Nehri Kosswig Bõyõklõ Balõğõ Kosswigobarbus kosswigi Dicle ve Kollarõ Maya Balõğõ Barbus xanthopterus Fõrat ve Dicle Havzasõ Murzu (E) Barbel Barbus mursa Kura-Aras Havzasõ Noktalõ İnci Balõğõ (E) Bleak Alburnoides bipunctatus Kura-Aras, Çoruh, Fõrat, Dicle Havzalarõ Sis Balõğõ(E) Aspius vorax Dicle ve Fõrat Havzalarõ Siraz, Sarõ Balõk (E) Capoeta capoeta Fõrat, Dicle, Kura-Aras ve Çoruh Havzalarõ Siraz Balõğõ (E) Capoeta capoeta capoeta Kura-Aras Havzasõ Siraz Balõğõ (E) Capoeta capoeta kosswigi Van Gölü Havzasõ Siraz Balõğõ (E) Capoeta capoeta sieboldi Çoruh havzasõ Siraz Balõğõ (E) Capoeta capoeta umbla Dicle, Fõrat ve Van Gölü Havzalarõ Sirink Barbus rajanorum Murat nehri, Uludere Suyu Tahta Balõğõ (E) White Blicca bjorkna Kura Nehri bream Tatlõsu Kefali (E) Chub Leuciscus cephalus Fõrat, Dicle, Kura-Aras, Çoruh Havzalarõ Taşyiyen Balõğõ Golden Cobitis aurata Kura-Aras ve Fõrat Nehirleri loach Leucalburnus satunini Kura Nehri Taş yiyen Spined Cobitis taenia Kura-Aras Havzasõ loach Yayõn Balõğõ (E) Wels Silurus glanis Fõrat, Kura-Aras Havzalarõ Vantuzlu Balõk Garra rufa Fõrat ve Dicle Nehirleri Vantuzlu Yayõn Balõğõ Glyptothorax kurdistanicus Dicle ve Fõrat havzalarõ Kaynak: Geldiay ve Balõk, 1996 E: Ekonomik balõk türlerini göstermektedir. 332

367 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1988) İller Alabalõk Sazan Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya 8 8 Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Yüzde , ,2 Türkiye Kaynak: DİE, 1997 (ton) Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1989) İller Alabalõk Sazan Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli 2 2 Van Bayburt 9 9 Ardahan Iğdõr DAP Yüzde 214 8, , ,7 Türkiye Kaynak: DİE, 1997 (ton) 333

368 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1990) İller Alabalõk Sazan Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli 3 3 Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Yüzde 250 7, , ,1 Türkiye Kaynak: DİE, 1997 (ton) Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1992) (ton) İller Alabalõk Sazan Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ 7 7 Erzincan Erzurum 4 4 Gümüşhane Hakkari 1 1 Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Yüzde 177 2, ,6 Türkiye Kaynak: DİE,

369 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1993) İller Alabalõk Sazan Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ 5 5 Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari 4 4 Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt 8 8 Ardahan Iğdõr DAP Yüzde 171 2, ,3 Türkiye Kaynak: DİE, 1997 (ton) Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1994) İller Alabalõk Sazan Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ 1 1 Erzincan 4 4 Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş 3 3 Tunceli Van Bayburt 7 7 Ardahan 2 2 Iğdõr DAP Yüzde 96 1, , ,8 Türkiye Kaynak: DİE, 1997 (ton) 335

370 Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1995) İller Alabalõk Sazan Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt 4 4 Ardahan Iğdõr DAP Yüzde 307 2, ,3 Türkiye Kaynak: DİE, 1997 (ton) Tablo : İllere Göre İç Su Kültür Balõklarõ Üretimi (1996) İller Alabalõk Sazan Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan 5 5 Iğdõr DAP Yüzde 475 2, , ,8 Türkiye Kaynak: DİE, 1997 (ton) 336

371 Tablo : DAP Bölgesi nde Avcõlõk Yoluyla Elde Edilen Doğal Su Ürünleri Üretim Miktarlarõnõn Birbirini Takip Eden Yõllar Itibarõ İle, Türkiye Genelinde Toplam Doğal Su Ürünleri Sektöründeki İktisadi Katkõsõ (1987 Yõlõ Fiyatlarõyla, Bin TL) Yõllar Toplam Alabalõk İnci kefali Karabalõk Kaya balõğõ Kefal Kõzõlkanat Sazan Yayõn Turna Türkiye DAP Yüzde , , , , , , , ,6 Türkiye DAP Yüzde , , , , , , , , , ,7 Türkiye DAP Yüzde , , , , , , ,8 Türkiye DAP Yüzde , , , , , , , , ,7 Türkiye DAP Yüzde , , , , , , , , Türkiye DAP Yüzde , , , , , , , , ,4 Türkiye DAP Yüzde , , , , , , , , ,5 Türkiye * DAP Yüzde , , , , ,9 * , , ,4 *: Veri olmadõğõnõ göstermektedir. Yüzdeler DAP proje alanõnda avcõlõk yoluyla elde edilen doğal üretimin Türkiye genelindeki payõnõ göstermektedir. 337

372 Tablo : DAP Bölgesi nde Yetiştiricilik Yolu İle Birbirini Takip Eden Yõllar İtibarõ İle Elde Edilen Alabalõk ve Sazan Miktarlarõnõn, Türkiye Genelinde Yetiştiricilik Yolu İle Elde Edilen Toplam Alabalõk ve Sazan Değerlerine İktisadi Katkõsõ (1987 Yõlõ Fiyatlarõyla, TL / Yüzde) Yõllar Alabalõk Sazan Toplam 1988 Türkiye DAP Yüzde , , , Türkiye DAP Yüzde , , , Türkiye DAP Yüzde , , , Türkiye DAP Yüzde , , Türkiye DAP Yüzde , , Türkiye DAP Yüzde , , , Türkiye DAP Yüzde , , Türkiye DAP Yüzde , , ,8 Kaynak: DİE,

373 Tablo : DAP Bölgesi nde Yer Alan İllerde Kurulu Bulunan Su Ürünleri Kooperatifleri İli-İlçesi Adõ Kuruluş Yeri Üye Sayõsõ Çalõştõğõ Kaynak, avladõğõ türler Bitlis Ahlat İlçe ve Köyleri Ahlat 59 Nazik Gölü, Sazan,İnci Kefali, Siraz Nazik Gölü Ahlat 101 Nazik Gölü, Sazan, Siraz Aygõr Gölü Adilcevaz 15 Kafes Balõkçõlõğõ, Alabalõk Karahan Muradiye 25 Van Gölü, İnci Kefali Engilsu Balõkçõlõk Edremit Van Gölü, İnci Kefali Yalõndüz+ Balaklõ Muradiye 50 Van Gölü, Bendimahi Çayõ, İnci Kefali,Sazan, Siraz Çitören Merkez Van Gölü, İnci Kefali Merkez-İskele Merkez Van Gölü, İnci Kefali Van Gevaş Gevaş Van Gölü, İnci Kefali Dilkaya Edremit Van Gölü, İnci Kefali Gölağzõ Erciş 30 Van Gölü, İnci Kefali Kadõasker Erciş 18 Van Gölü, İnci Kefali Karagündüz Erçek Erçek Gölü, İnci Kefali Van Gölü Balõkçõlõk Merkez 23 Pazarlama Kooperatifi Öz Vanlõlar Balõkçõlõk Merkez Pazarlama Kooperatifi Özgür Balõkçõlõk Merkez Pazarlama Kooperatifi Aşağõ İçme Aşağõ İçme 13 Keban Baraj Gölü Aşağõbağ Aşağõbağ 7 Keban Baraj Gölü Aydõncõk Aydõncõk 31 Keban Baraj Gölü Koçkale Koçkale 10 Keban Baraj Gölü Elazõğ Örencik Örencik 23 Keban Baraj Gölü Uzunova Uzunova 14 Keban Baraj Gölü Yolüstü Yolüstü 12 Keban Baraj Gölü İlami İlami 30 Keban Baraj Gölü Ağõn Ağõn 15 Keban Baraj Gölü Baskil Baskil 10 Karakaya Baraj Gölü Baskil Baskil 25 Karakaya Baraj Gölü Keban Keban 19 Keban Baraj Gölü Çemişgezek Çemişgezek 75 Keban Baraj Gölü Tunceli Göktepe Göktepe 11 Keban Baraj Gölü Pertek Pertek 50 Keban Baraj Gölü Erzincan Kamaliye Kemaliye 20 Keban Barj Gölü Pötürge Pötürge 15 Karakaya Baraj Gölü Kale Kale 16 Karakaya Baraj Gölü Malatya Battalgazi Battalgazi 18 Karakaya Baraj Gölü Battalgazi Battalgazi 44 Karakaya Baraj Gölü Yazõhan Yazõhan 15 Karakaya Baraj Gölü Arguvan Arguvan 16 Karakaya Baraj Gölü Akçadağ Akçadağ - Karakaya Baraj Gölü Kaynak: DAP Proje Bölgesi Tarõm İl Müdürlüğü Kayõtlarõ, (*) Kuruluş Aşamasõnda. 339

374 Tablo : DAP Bölgesi İllerindeki Tatlõ Su Kaynaklarõnda Çalõşan Balõkçõ Tekneleri ve Özellikleri İller Balõkçõ tekneleri Uzunluk(m.) Motor gücü (HP) Toplam Motorlu Motorsuz >50 Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari - Iğdõr - Kars Malatya Muş Tunceli Van* Kaynak: Sağlam, 1994 (*) Van Gölü nde çalõşan balõkçõ teknelerinin uzunluklarõ 7-17m motor güçleri Hp arasõnda değişmektedir. 340

375 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Balõk Avcõlõğõnda Kullanõlan Av Araçlarõ İller Van, Bitlis Elazõğ Bitlis Su Kaynağõ /balõk Kullanõlan av araçlarõ ve özellikleri türü Van Gölü, Erçek Gölü * Fanyalõ ağlar, göz açõklõklarõ mm arasõnda, 100 er metrelik ağlar birbirine bağlanarak ( adet) ve avlama yapõlan yerde tabana bõrakõlarak kullanõlmaktadõrlar. Bu ağlar klasik ve monoflament materyalden yapõlmakta, kõş balõkçõlõğõ olarak adlandõrõlan balõkçõlõkta kullanõlmaktadõr. * Kõyõ sürütme ağlarõ ( Kõyõ sürütme takõmlarõ veya Çevirme ağlarõ). Üreme dönemi avcõlõğõnda kullanõlõrlar, uzunluğu m. olan iki kanat ve torba kõsmõndan oluşur. Kanatlarda göz açõklõğõ mm torbada 16 mm kadardõr. * Van Gölü ne dökülen akarsularõn uygun kesimlerine kurulan ahşap veya sentetik materyalden yapõlan tuzaklar, inci kefali avcõlõğõnda kullanõlmaktadõr. * Iğrõp: Bazõ akarsular baraj gölleri ve göletlerde sazan ve siraz avcõlõğõnda kullanõlmaktadõr. Nazik Gölü Fanyalõ ağ, mm göz açõklõğõnda, 100 m. sazan/siraz Uzunluğunda Nazik Gölü İç sular için dizayn edilmiş, küçük boyutlu, göz sazan/siraz/inci kefali açõklõğõ torbada 22 mm olan iki tekneyle kullanõlan gõrgõr ağõ (sadece bir ekip kullanmaktadõr) Van Gölü Havzasõ Serpme ağ, göz açõklõğõ mm, ağõrlõklarõ 5-8 kg lõk serpme ağlar, akarsularda sportif balõkçõlõkta etkin olarak kullanõlmaktadõr Fõrat Havzasõndaki Çeşitli göze açõklõğõna sahip galsama ağlarõ. göl, baraj gölleri ve akarsular Muş Doğal göller, baraj gölleri ve akarsular, sazan/siraz/kaya balõğõ Van Van Gölü Havzasõnda bulunan avcõlõğõ elverişli yüzey su kaynaklarõ Kaynak: Çetinkaya, 1998 Çeşitli göz açõklõklarõnda fanyalõ ağlar (uzatma ağlarõ) Gõrgõr, basit trol ağlarõ ve çeşitli göze açõklõğõna sahip fanyalõ ağlar. 341

376 342

377 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR ORMANCILIK RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

378 344

379 3.5. ORMANCILIK Orman Varlõğõ Orman Alanõ, İllere ve Nüfusa Göre Dağõlõmõ Orman Alanõ DAP Bölgesi ülke kara yüzeyinin yüzde 20 sini, toplam nüfusun yüzde 10,5 ini oluşturmaktadõr. Ülke orman varlõğõnõn yüzde 7,7 sine sahiptir. DAP Bölgesi toplam alanõ ha. dõr. Bu alanõn ha. õ orman amenajman planõ verilerine göre orman sayõlmakta, ha. õ orman alanõ dõşõnda kalmaktadõr. Bu orman varlõğõ bölge kara yüzeyinin yüzde 11,2 ini kaplamaktadõr 1 (Tablo ve Tablo 3.5.4). Tablo 3.5.1: DAP Bölgesi Ormanlarõnõn İller Düzeyinde Niteliği ve Niceliği Koru Ormanlarõ Baltalõk Ormanlarõ İller Verimli-Normal Verimsiz-Bozuk Verimli-Normal Verimsiz-Bozuk Toplam ha. Yüzde ha. Yüzde ha. Yüzde ha. Yüzde ha. Yüzde Ağrõ ,4 Ardahan , , ,6 Bayburt , , ,9 Bingöl , , , , ,7 Bitlis , , , , ,0 Elazõğ , , , , ,3 Erzincan , , , , ,5 Erzurum , , , , ,7 Gümüşhane , , , , ,1 Hakkari , , ,1 Iğdõr ,01 Kars , , ,0 Malatya , , , , ,9 Muş , , , , ,4 Tunceli , , , , ,6 Van , , ,7 Toplam , , , , Kaynak: DAP Mevcut Durum Ön Raporu, DAP Kapsamõndaki Ormanlarõn Amenajman Planlarõ, S: Orman varlõğõnõn yüzde 24,3 ü koru, yüzde 75,7 si baltalõk niteliğindedir. Ayrõca Bölge ormanlarõnõn yüzde 71,7 si verimsiz, yüzde 28,3 ü verimlidir. Koru ormanlarõnõn yüzde 48,4 ü verimli, yüzde 51,6 sõ verimsiz, baltalõk ormanlarõn ise yüzde 21,8 i verimli, yüzde 78,2 si verimsiz niteliktedir (Tablo 3.5.1, Tablo 3.5.2, Şekil ). 1 DAP Mevcut Durum Ön Raporu, S:

380 Grafik 3.3.1: DAP Bölgesi Ormanlarõnõn Koru ve Baltalõk Dağõlõmõ Şeki 3.3.1: DAP Ormanlarõnõn Koru ve Baltalõk Dağõlõmõ % 28,2 Koru Baltalık % 71,8 Bölge deki koru ormanlarõnõn büyük kõsmõ kuzeyde bulunmaktadõr. Erzurum, Ardahan ve Erzincan dolaylarõnda bulunan sarõçam ve Gümüşhane yöresinde de sarõçamõn yanõnda doğu ladini ile doğu kayõnõ türlerinin oluşturduğu bu ormanlarõn DAP Bölgesi nin koru ormanlarõ içindeki payõ yüzde 79,5 tir. Orman Genel Müdürlüğü verilerine göre, Bölge illerinden Bingöl ormanlarõna yönelik 1972 ve 1983 yõllarõnda yapõlan 2 ayrõ baltalõk envanter çalõşmasõnda, 1972 yõlõnda ha. verimli-normal baltalõk sahanõn, 1983 yõlõnda ha. a düştüğü saptanmõştõr. Yani yüzde 90 lõk bir azalma olduğu görülmektedir. Bu azalmanõn düzeyi aynõ olmamakla birlikte yukarõda belirtilen nedenlere bağlõ olarak Bölge ormanlarõnõn tamamõnda devam etmektedir. 2 2 Turhan GÜNAY (1984); Bir TABLO nun Düşündürdükleri ve Doğu/Güneydoğu Anadolu Ormancõlõğõmõzõn Kuruluşu Konusunda Beliren Bazõ Ümitler, Orman Mühendisliği Dergisi, Ocak 1984, TMMOB Orman Mühendisleri Odasõ, Ankara. 346

381 Tablo 3.5.2: Türkiye ve Doğu Anadolu Bölgesi nde Orman Alanlarõ ve Yapõsal Özellikleri Özellikler DAP Ormanlarõ Türkiye Ormanlarõ Orman Alanõ Koru Baltalõk ha ha. yüzde 24,3 yüzde 75, yüzde 66,9 yüzde 33,0 Ormanlarõn Niteliği yüzde Ormanlarõn Ağaç Serveti Ormanlarõn Yõllõk Cari Artõmõ (m 3 ) Ormanlarõn Eta Durumu (m3-ster) Verimsiz Koru Verimli Koru Verimsiz Baltalõk Verimli yüzde 12,5 yüzde 11,7 yüzde 59,2 yüzde 16,5 Baltalõk Verimsiz Koru Verimli Koru Verimsiz Baltalõk Verimli Baltalõk Verimsiz Koru Verimli Koru Verimsiz Baltalõk Verimli Baltalõk Koru Ormanlarõ Baltalõk Ormanõ Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü, ha ha ha ha m m ster ster yüzde 51,5 yüzde 48,5 yüzde 78,2 yüzde 21, yüzde 42,0 yüzde 58,0 yüzde 63,1 yüzde 36, m m m m ster m m m m m m m m m m m m m m m m ster m m m 3 Grafik 3.5.2: DAP Bölgesi Ormanlarõn Verim Durumu Şekil 3.3.2: DAP Ormanlarõnõn Verim Durumu Verimsiz koru % 16,6 % 12,5 % 11,7 Verimli koru Verimsiz baltalık Verimli baltalık % 59,2 347

382 Bölge illerinde orman sayõlan alanlarõn paylarõnda önemli farklõlõklar bulunmaktadõr. Örneğin il yüzeyinin Gümüşhane de yüzde 23,8 i, Bingöl de yüzde 28 i, Tunceli de yüzde 27,4 ü, Bitlis te yüzde 21 i orman sayõlan alanla kaplõyken, bu oran Ağrõ da yüzde 0,5, Bayburt ta yüzde 3,9, Iğdõr da yüzde 0,03, Van da yüzde 1,3, Kars ta yüzde 4,6 dolaylarõndadõr. Bu oranlar ormanlarõn il düzeyinde yeryüzü şekilleri, iklim koşullarõ, yararlanma biçimi veya çeşitli nedenlerle dengesiz olarak dağõldõğõnõ göstermektedir. Bölge de kişi başõna düşen ortalama orman alanõ 0,28 ha. dõr. Bu miktar ülke ortalamasõ olan 0,33 ha. õn altõndadõr. Verimli orman alanõ ise 786, m 2 /kişi, ülke ortalamasõ ise 1600 m 2 /kişi dir. DAP illerindeki orman varlõğõnõn amenajman planlarõndaki ağaç türlerine dağõlõşõ dikkate alõndõğõnda sarõçam, ladin, göknar, ardõç, kõzõlçam, karaçam, meşe, kavak, kayõn ve huşun yer aldõğõ görülmektedir Servet, Artõm, Eta Durumu Servet Türkiye ormanlarõndaki ağaç serveti verimli koru ormanlarõnda m 3, verimli baltalõklarda m 3, verimsiz koru ormanlarõnda m 3, baltalõklarda ise m 3 olmak üzere toplam m 3 tür (Tablo 3.5.2). DAP Bölgesi nde koru ormanlarõnõn serveti m 3, baltalõklarõn ise sterdir (Tablo 3.5.2). Bölge ormanlarõnda sarõçam işletme sõnõfõ alanlarõnõn Gümüşhane ve Erzurum da yoğunlaştõğõ görülmektedir. Bu illeri Kars, Ardahan ve Erzincan izlemektedir. Ladin işletme sõnõfõ Gümüşhane başta olmak üzere Ardahan ve Erzurum da, kõzõlçam Malatya da, yapraklõ işletme sõnõflarõnda kayõn Gümüşhane de, meşe ise Bingöl, Muş ve Tunceli de yer almaktadõr. Kars hariç tüm illerde baltalõk işletme sõnõfõ bulunmaktadõr. Erzurum, Gümüşhane, Tunceli, Bingöl ve Bitlis illerinde muhafaza karakterinde işletme sõnõfõ ayrõmõ yapõlmõştõr. 348

383 Artõm Tablo 3.5.3: DAP Bölgesi nde Ormanlarõn Servet, Artõm ve Eta Durumu Servet Artõm Eta İller Koru Baltalõk Koru Baltalõk Koru Baltalõk m 3 Ster m 3 Ster m 3 Ster Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü, Planlama Daire Başkanlõğõ, 1998 Ülke ormanlarõnõn yõllõk artõmõ koru ormanlarõnda m 3, (2,0 m 3 /Ha.), baltalõklarda m 3 tür (0,9 m 3 /Ha.). DAP Bölgesi ormanlarõnda ise koru ormanlarõnda m 3 (1,7 m 3 /Ha.), baltalõkta m 3 tür (1,0 m 3 t/ha.) (Tablo 3.5.2,Tablo 3.5.3). Eta Ormanlardan her yõl alõnmasõ gerekli olan hasõlat miktarõ eta olarak tanõmlanmaktadõr. Ülke ormanlarõndan son hasõlat, ara hasõlat, seçme ve baltalõk olmak üzere 4 çeşit eta alõnmaktadõr. DAP Bölgesi ormanlarõnda işletmeye açõlanlarõn tümünden bu 4 çeşit eta alõnmaktadõr. Bölge ormanlarõnõn yõllõk etasõ koru ormanlarõnda m 3, baltalõk ormanlarda sterdir. Bu miktarlar ülke eta verileriyle karşõlaştõrõldõğõnda ülke koru ormanlarõnõn yüzde 2,6 sõna karşõlõk gelmektedir (Tablo 3.5.2,Tablo 3.5.3) Ormanlarõn Ekolojik ve Biyolojik Özellikleri Doğu Anadolu Bölgesi meşe ormanlarõ, özellikle kuzeydekiler Toroslardaki ormanlarõn uzantõlarõ şeklindedirler. Bu ormanlar çoğunlukla orman denecek özelliklerden yoksun, seyrek çalõlõklar biçimindedir. Meşeler sürekli dip kõsmõndan kesildiğinden gövdeleri gelişememekte, dipten süren dallar hayvan sürüleri tarafõndan kemirildiğinden kõsa çalõlar biçimine girmektedir. Yakacak ve yapacak odun, yapõ ve her türlü araç için binlerce yõldan beri bu ormanlar kullanõlmõştõr. 349

384 Bölge ormanlarõnda ağõrlõklõ olarak özellikle Orta Toroslarda yetişen mazõ meşesi (Quercus infectoria), saçlõ meşe (Q. cerris) ile Lübnan meşesi (Q. libani) ve İran palamut meşesi (Q. brantii) meşesi yer alõr. Lübnan meşesi metrelerde, İran palamut meşesi ise 1800 metrenin altõnda, orman alt sõnõrõna kadar inmektedir. Bölge de sõk rastlanan ağaçlardan biri de katran ardõcõdõr. Ayrõca akçaağaç türleri, titrek kavak, kimi yerlerde doğu sakõzõ, yaban elma ve armudu türleri, yaban eriği türleri, doğu söğüdü, çeşitli alõç türleri, dişbudak, çitlenbik gibi ağaç türleri ormanõn üst çatõsõnõ oluştururlar. Ormanlarõn alt çatõsõnda daima sivri yapraklõ ardõç, karaçalõ, alõç türleri, yabani elma, erik, kõrmõzõ ve pembe gül, mercan çalõsõ dağõnõk olarak bulunur. Orman altõnda diri örtü olarak geven türleri, yabani yonca, yabani boy, sõğõr kuyruğu, yabani maydanoz, ince çiçek, domuz dikeni, kenger otu, acõ otu, kurak çayõr otu türleri, korunga, yaban mercimeği, çayõr dikeni gibi otlar yetişir. 3 DAP ormanlarõ, Doğu Anadolu Step Ormanõ Bölgesi ne girmektedir. Bu ormanlar step ve yüksek step olarak ikiye ayrõlmaktadõr Ormancõlõk Faaliyetleri Ormancõlõk Örgütlenmesi, Alan Genişliği, Teknik Personel İstihdamõ Bölge ormanlarõ, 3 orman bölge müdürlüğü ne bağlõ 20 orman işletme müdürlüğü, 73 orman işletme şefliği, 3 bakanlõk bölge müdürlüğüne bağlõ 7 fidanlõk müdürlüğü, 5 ağaçlandõrma ve erozyon kontrolu, 5 ORKÖY, 1 milli parklar-av ve yaban hayatõ başmühendisliği, 1 milli park şefliği, 1 araştõrma müdürlüğü tarafõndan yönetilmektedir. Ancak Orman Genel Müdürlüğü ne bağlõ işletme müdürlüğü ve şeflikler ile Bakanlõk Bölge Müdürlükleri ne bağlõ başmühendislikler tipi örgütlenmede koordinasyon ile ilgili sorunlar olabilmektedir. Bu sorunlarõn başõnda örneğin ağaçlandõrma çalõşmalarõnda hem Orman Genel Müdürlüğü hem de Ağaçlandõrma Genel Müdürlüğü nün amaç ve planlanmaya bağlõ olarak ortak hareket edememesi, ORKÖY ile Orman Genel Müdürlüğü nün amaca yönelik ortaklaşa çalõşmamasõ, müdürlükler arasõnda koordinasyon eksikliği gibi hemen hemen her yerde yaşanan sorunlar gelmektedir. Ormanlarõn korunmasõ, çeşitli orman ürünü ve hizmetlerin üretilmesi, ormanlarõn iyileştirilmesi ve genişletilmesine yönelik yürütülen çalõşmalar orman işletme müdürlüğü, orman işletme şefliği ile başmühendislik ve diğer şefliklere düşen sorumluluk alanõnõn ortalama büyüklüğü ülke ortalamasõndan farklõdõr. Bölge nin kuzeyindeki orman işletme müdürlükleri başõna düşen orman alanõ Türkiye ortalamasõnõn altõndadõr. Buna karşõlõk toplam alan genişliği ülke ortalamasõnõn iki katõdõr. Güneyde bulunan orman işletme müdürlüğü ve şefliklerin sorumluluk genişlikleri hem orman hem de toplam alan olarak ülke ortalamalarõnõn iki katõndan daha fazladõr. Bu durum ormancõlõk çalõşmalarõnõn ve özellikle de orman koruma etkinliklerinin etkenlik düzeyini düşüren bir durumdur. 3 Hikmet BİRAND (1996): Alõç Ağacõ ile Sohbetler, TÜBİTAK Yayõnõ, 2. Baskõ, S: , Ankara, Hannes MAYER, Hüseyin AKSOY (1998); Türkiye Ormanlarõ, Orman Bakanlõğõ Batõ Karadeniz Ormancõlõk Araştõrma enstitüsü Müdürlüğü, Muhtelif yayõnlar No:1, s:180, Bolu. 350

385 Uygulamalar Sõnõrlandõrma ve Kadastro Çalõşmalarõ 1998 yõlõ sonu itibarõyla ülke genelinde sõnõrlandõrma ve kadastrosu yapõlan orman alanõnõn toplamõ 14 milyon ha. olup, toplam orman alanlarõnõn yüzde 68 ine karşõlõk gelmektedir. DAP Bölge sinde ise 1998 yõlõ sonuna kadar ha. ormanlõk alanda sõnõrlandõrma ve kadastro çalõşmasõ yapõlmõştõr. Bu alan ise, toplam bölge ormanlarõnõn yüzde 5,7 sine karşõlõk gelmektedir. Kõsaca bölge ormanlarõnõn mülkiyet durumu hukuksal olarak belirlenememiş ve güvence altõna alõnamamõştõr (Tablo 3.5.4). Kadastro çalõşmalarõ Ardahan da yüzde 28, Bingöl de yüzde 1, Gümüşhane de yüzde 28, Kars ta yüzde 95, Malatya da yüzde 2, Tunceli de yüzde 5 düzeyinde gerçekleşmiş olup, diğer illerde hiç yapõlamamõştõr. Kadastro çalõşmalarõnõn yapõlmasõnõ engelleyen nedenlerin başõnda bölgenin feodal yapõsõ ve 1984 ten beri devam eden terör olaylarõ gelmektedir. Tablo 3.5.4: DAP Bölgesi nde Orman Sõnõrlandõrma ve Kadastro Durumu (1998 Yõlõ Sonuna Kadar) İlin Adõ Genel Alan (Ha.) Amenajman Planõna Göre Orman Alanõ (Ha.) Sõnõrlandõrma ve Kadastro Yapõlan Alan (Ha.) Yüzde 1. Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü Tahdit ve Kadastro Daire Başkanlõğõ,

386 Orman Ürünleri Üretimi Yapacak ve Yakacak Odun Üretimi Bölge nin kuzeyindeki ormanlardan orman ürünleri üretimine yönelik çalõşmalar tomruk, direk, sanayi odunu vb. ürünler ile yakacak odun hasadõndan oluşmaktadõr. Bu ormanlardan yõllarõ arasõnda yõlda ortalama 82 bin m 3 yapacak odun, 200 bin m 3 yakacak odun, bölgenin güneyindeki ormanlardan ise yõlda ortalama m 3 yapacak, 220 bin m 3 yakacak odun hasat edilmektedir. DAP Bölge sõnõrlarõ içinde bulunan Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü nün (Erzincan, Erzurum, Göle, Oltu, Sarõkamõş, Ardahan, Şenkaya Orman İşletme Müdürlüklerini kapsamaktadõr) son 10 yõllõk endüstriyel (m 3 ) ve yakacak odun üretimi ve satõş tutarõ ile Trabzon Orman Müdürlüğüne bağlõ Gümüşhane, Torul, Bayburt Orman İşletme Müdürlüklerinin yapacak ve yakacak odun üretimi bölgenin orman ürünleri üretimi hakkõnda genel durumunu yansõtmaktadõr ( Tablo 3.5.5, Tablo 3.5.6). Tablo 3.5.5: Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü Odun Üretim ve Satõş Tutarõ YILLAR ÜRETİM MİKTARI SATIŞ TUTARI (Milyon TL) m 3 Ster m 3 Ster Toplam Ortalama Kaynak: Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü Verileri,

387 Tablo 3.5.6: Gümüşhane, Torul ve Bayburt Orman İşletme Müdürlüğü Yapacak ve Yakacak Odun Üretim Miktarlarõ YILLAR GÜMÜŞHANE TORUL BAYBURT Yapacak m 3 Yakacak Ster Yapacak m 3 Yakacak Ster Yapacak m 3 Yakacak Ster Toplam Ortalama Kaynak : Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü verileri, 1998 Odun Dõşõ Üretim Bölge de odun dõşõ üretime yönelik envanter bulunmadõğõndan değerlendirme yapmak oldukça güçtür. Ancak Erzurum iline yönelik hazõrlanmõş olan bir envantere göre ardõç meyvesi, cehri ve huştan yararlanõldõğõ görülmektedir. DAP Bölgesi nde tõbbi ve aromatik niteliklere sahip, köylüler tarafõndan kültüre alõnõp üretilmesi mümkün otsu ve odunsu bitkiler bulunmaktadõr. İstihdam ve gelir yaratmak amacõyla bu konunun dikkate alõnmasõ gerekmektedir. Orman Yetiştirme ve Bakõm Çalõşmalarõ Ülke ölçeğinde sosyal ve teknik bakõmdan ağaçlandõrõlmasõ mümkün ha. saha belirlenmiştir. Ancak bu sahalarõn ha õ ağaçlandõrõlabilmiştir. DAP Bölge sinde ise potansiyel ağaçlandõrma sahasõ olarak ha. alan belirlenmiş, bu alanõn ha. õ ağaçlandõrõlabilmiştir. Bu çalõşmanõn gerçekleştirilmesinde kişi/yõl istihdam edilmiştir (Tablo 3.5.7). 353

388 Tablo 3.5.7: DAP Bölgesi nde Potansiyel Ağaçlandõrma Alanlarõ ve 1998 Yõlõ Sonu Gerçekleşmeleri İlin Adõ Potansiyel Alan Ha. Gerçekleşmeler Ha. 1 hektara işgünü İstihdam Kişi/Gün İstihdam Kişi/Yõl Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolu Genel Müdürlüğü, 1998 Erozyon Kontrolu Çalõşmalarõ Türkiye genelinde orman sõnõrlarõ içinde erozyon kontrolu amacõyla 1998 yõlõ sonuna kadar ha. da çalõşma yapõlmõştõr. DAP Bölgesi nde ise ha. olarak belirlenen potansiyel alanõn ha. õnda erozyon kontrolu çalõşmasõ yapõlmõştõr. Bu çalõşmanõn gerçekleştirilmesinde kişi/yõl istihdam edilmiştir (Tablo 3.5.8). 5 5 Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolu Genel Müdürlüğü verileri

389 Tablo 3.5.8: DAP Bölgesi nde Potansiyel Erozyon Kontrolu Alanlarõ ve 1998 Yõlõ Sonu Gerçekleşmeleri İlin Adõ Potansiyel Gerçekleş 1 hektara İstihdam İstihdam Alan Ha. meler Ha. işgünü Kişi/Gün Kişi/Yõl Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolu Genel Müdürlüğü, 1998 Orman Ağacõ Fidanõ Üretimi Bölge de orman fidanõ üretimi çalõşmalarõ Orman Genel Müdürlüğü ile Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolu Genel Müdürlüğü tarafõndan yapõlan ağaçlandõrma, erozyon kontrolu ve yapay gençleştirme çalõşmalarõ ile askeri birliklerin, kamu kurum ve kuruluşlarõnõn, okul ve özel kuruluşlarõn yapacaklarõ ağaçlandõrmalarõn fidan gereksiniminin karşõlanmasõna yönelik yürütülmektedir. Bu amaçla 270 ha. büyüklüğünde, yõlda 22,6 adet milyon çeşitli türlerde orman fidanõ üretebilecek 7 devlet orman fidanlõğõ bulunmaktadõr. Ancak bu fidanlõklar tam kapasiteyle hizmet yapamamaktadõr. Ormancõlõkta Karlõlõk ve Verimlilik Bölge de orman işletmeciliğinin temel amacõ ülke genelinde olduğu gibi karlõlõk değildir. Bu nedenle kar-zarar bilançolarõna bakõlarak karlõlõğõ belirlenemez. Buna rağmen kar-zarar bilançolarõnõn zarar göstermesinin Bölge ormanlarõnõn nitel ve niceliği verimlilik düzeyinin düşük olmasõndan kaynaklanmaktadõr. İşletmeler düzeyinde yapõlacak detaylõ çözümlemeler karlõlõk ve verim düzeyini daha gerçekçi bir şekilde açõklayabilir. Ancak ormanlarõn ve ormancõlõğõn karlõlõğõ odun üretimiyle veya kar-zarar tablolarõyla açõklanamaz. Yaprak yararlanmasõ, orman köylülerinin yakacak odun gereksiniminin karşõlanmasõ, köylülere yapõlan kaynak aktarõmõ, bölge halkõnõn rekreasyonel gereksiniminin karşõlanmasõ, flora ve faunanõn korunmasõna yönelik faaliyetler, ORKÖY ün sağladõğõ destekler gibi farklõ faktörlerin de dikkate alõnmasõ gerekmektedir. 355

390 Özel Ormancõlõk ve Kavakçõlõk Çalõşmalarõ Bölge de özel mülk arazilerde kavak yetiştiriciliği dõşõnda şimdilik özel ormancõlõk yapõlmamaktadõr. Orman sayõlan alanlarõn tamamõ devlete aittir Yõlõnda yürürlüğe giren 4122 sayõlõ Milli Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolu Seferberlik Kanunu ile 6831 sayõlõ Orman Kanunu nun 57. Maddesi kapsamõnda özel kişi, kurum ve kuruluşlara sağlanan desteklere karşõn, özel ağaçlandõrma çalõşmalarõ oldukça sõnõrlõ kalmõş, yaygõnlaştõrõlamamõştõr Ancak sõnõrlõ sayõda özel kişi ve kamu kuruluşlarõnõn desteği ile oluşturulmuş özel ve anõ ormanlarõ bulunmaktadõr. Bunca yasal ve finansal desteğe karşõn özel orman tesis edilmemesi üzerinde önemle durulmasõ gereken konulardan biridir. Tablo 3.5.9: Türkiye ve DAP Bölgesi nde Özel Ağaçlandõrma Çalõşmalarõ Yõllar Proje Sayõsõ Orman arazisinde (Ha) Hazine arazisi (Ha.) Tapulu Arazi (Ha.) Toplam Alan (Ha.) Türkiye DAP Bölgesi İlleri ,6 112,9 388,6 644,1 Kaynak: Ağaçlandõrma Genel Müdürlüğü, Bölge nin kuzeyinde özel kişi ve kuruluşlar tarafõndan Gümüşhane de 1.000, Erzurum da 749, Erzincan da 226, Ağrõ da 437 ve Kars ta 19 ha. kavak ağaçlandõrmasõ yapõlmõştõr. Ayrõca, Muş-Bingöl Kõrsal Kalkõnma Projesi kapsamõnda 284 ha. galeri kavakçõlõğõ gerçekleştirilmiştir. Kavak yetiştiriciliği, özellikle galeri kavakçõlõğõ Bölge de hõzla yayõlmakta, köylülere ek gelir kaynağõ olmaktadõr. Ayrõca Bölge deki odun hammaddesi gereksinimini karşõlamasõ bakõmõndan önemli bir faaliyet niteliğindedir. Biyolojik Çeşitliliği Koruma ve Rekreasyonel Faaliyetler Biyolojik çeşitliliğin ve doğal alanlarõn korunmasõ ile yaban hayatõnõn zenginleştirilmesine yönelik Bölge de milli park, tabiatõ koruma alanõ, tabiat parkõ ve yaban hayatõnõ koruma alanlarõna yönelik çalõşmalar yapõlmaktadõr. Bu çalõşmalar kapsamõnda milli park, tabiat parkõ, tabiatõ koruma ve yaban hayatõnõ koruma alanlarõ bulunmaktadõr (Tablo 3.5.8). Ülkemizdeki 54 tabiat anõtõndan 10 u DAP bölgesinde bulunmaktadõr. Bunlardan bazõlarõ Gümüşhane Örümcek Ormanlarõndaki ladin köknar ağaçlarõ ile yine Gümüşhane deki Kiranõ Evliya Ardõcõ ve Ali Ağa nõn Kavağõdõr. Bölge nin en büyük zenginliği Tunceli deki Munzur Vadisi Milli Parkõ dõr. Milli Park õn doğal bitki örtüsü ve hayvan topluluklarõ, ilginç jeomorfolojik yapõsõ ve peyzaj güzellikleri kaynak değerini oluşturmaktadõr. Milli Park günlük kullanõm olanaklarõna da sahiptir. Toplam 42 bin ha a sahip olan bu alan Tunceli ye yalnõzca 8 km. uzaklõkta olmasõnõn yanõ sõra zengin bitki ve hayvan çeşitliliği milli parkõn önemini çeşitli yönden artõrmaktadõr. 356

391 Tablo : DAP Bölgesi nde Milli Park, Tabiat Parkõ, Tabiatõ Koruma Alanlarõ, Yaban Hayatõ Koruma Alanlarõ Koruma Alanõ Adõ İli İlçe Alan (Ha.) Korunan Türler Milli Park Munzur Vadisi Tunceli Merkez Doğal bitki ve hayvan topluluklarõ Tabiat Parkõ Arabel Gölleri Gümüşhane Torul 5859 Flora, fauna Tabiatõ Kor. Örümcek Gümüşhane 263 Göknar, ladin Alanõ ormanõ Yaban Hay. Kor. Şeytandağõ Bingöl Kiğõ Ç.B.D. ve yaban keçisi Al. Yaban Hay. Kor. Süphandağõ Bitlis Adilcevaz Ç.B.D. ve yaban keçisi Al. Yaban Hay. Kor. Veçenik dağõ Erzurum İspir Ç.B.D. ve yaban keçisi Al. Yaban Hay. Kor. Göl Köy Erzurum Çat Ç.B.D. ve yaban keçisi Al. Yaban Hay. Kor. Oltu Erzurum Oltu Yaban keçisi Al. Yaban Hay. Kor. Kuluca Gümüşhane Şiran Ç.B.D. ve yaban keçisi Al. Yaban Hay. Kor. Mahmatlõ Gümüşhane Kelkit Ç.B.D. ve yaban keçisi Al. Yaban Hay. Kor. Rubaruh Hakkari Şemdinli Av hayvanlarõ Al. Yaban Hay. Kor. Kağõzman Kars Kağõzman Av hayvanlarõ Al. Yaban Hay. Kor. Kuyucak Gölü Kars Kars 218 Su Kuşlarõ Al. Yaban Hay. Kor. Munzur vadisi Tunceli Ovacõk Av hayvanlarõ Al. Yaban Hay. Kor. Özalp Van Özalp Yaban koyunu Al. Yaban Hay. Kor. Yõlanlõbağ Tunceli Tunceli Yaban keçisi, urkeklik Al. Yaban Hay. Kor. Al. Batan vadisi Siirt Pervari Av hayvanlarõ Kaynak: Milli Parklar Av-Yaban Hayatõ Genel Müdürlüğü, 1998 Bölge de rekreasyonel gereksinimleri karşõlamak amacõyla; Toplam 113 ha. genişliğinde 9 (B) Tipi ve 167 ha. genişliğinde de 4 (C) Tipi orman içi dinlenme yeri bulunmaktadõr. A tipi orman içi dinlenme alanõ bulunmamaktadõr. Bu tür tesis ve hizmetlerin gelişme merkezi konumuna gelen (örneğin Erzurum) kentlerin yakõnlarõnda daha da yoğunlaştõrõlmasõ için çalõşmalar devam etmektedir. 362 bin ha. genişliğinde 14 av koruma ve üretme alanõnda da avcõlõğa ve av turizminin gelişmesine katkõ sağlayabilecek hizmetler verilmektedir. 357

392 Orman-Halk İlişkileri Orman Köyleri ve Köylülerinin Genel Durumu DAP Bölge si ormanlarõnõn içi ve kenarõnda köy bulunmaktadõr. Orman köyleri nde yaklaşõk kişi yaşamaktadõr ha lõk orman alanõ başõna 371 kişi düşmektedir. Bu değer Erzincan da 419, Erzurum da 443, Bingöl de 472, Elazõğ da 718 ve Tunceli de 280 dolaylarõndadõr. Türkiye genelinde ise 400 kişidir (Tablo ). Bölge deki orman köylerine yönelik herhangi bir araştõrma çalõşmasõ bulunmamaktadõr. Bu nedenle orman köyleri ve köylülerinin genel yapõsõ, orman kaynaklarõyla ilişkileri, ilişkinin boyutlarõ hakkõnda bir değerlendirme yapmak oldukça zor görünmektedir. Tablo : DAP İllerindeki Orman İçi ve Kenarõ Köy Sayõsõ İl Adõ Orman İçi Orman Kenarõ Toplam Köy Köy Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: ORKÖY,

393 Grafik 3.5.3: DAP Bölgesinde Orman Köyleri Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Orman Suçlarõ Bölge de açma, izinsiz yararlanma, kaçakçõlõk vb. orman suçu işlenmektedir. Bu suçlar ibreli koru ormanlarõnõn fazla olduğu kuzeyde yoğunlaşmaktadõr. Örneğin, Erzurum a bağlõ Göle Orman İşletme Müdürlüğü sõnõrlarõnda izinsiz ağaç kesme suçu sayõsõ bakõmõndan tüm Türkiye de 207 orman işletme müdürlüğü arasõnda 27., Erzurum Bölge Müdürlüğü nün 27 müdürlük arasõnda 4. sõrada bulunmasõ önemlidir. Kuzey illerinden Ardahan, Iğdõr, Kars, Erzurum ve Erzincan illerinde yõlda ortalama 700 dolayõnda izinsiz ağaç kesme suçu işlendiği saptanmõştõr. Bu miktar ülke genelinin yüzde 5 ine karşõlõk gelmektedir Ormanlardan Hayvan Yemi Temini (Yaprak Yararlanmasõ) Bölge deki orman köylülerinin temel geçim kaynağõ, tarõmsal (bitkisel üretim ve hayvancõlõk) faaliyetlerdir. Bitkisel tarõm, marjinal alanlarda yapõlmakta ve verim düzeyi ülke ortalamasõnõn altõnda bulunmaktadõr. Hayvancõlõk faaliyeti de bitkisel tarõmda olduğu gibi verim düzeyi düşük olarak sürdürülmektedir. Orman köylerinde temel hayvancõlõk faaliyeti koyun ve keçiden oluşan küçükbaş hayvancõlõktõr. Keçi yetiştiriciliği orman köylerinin tipik ve geleneksel faaliyetlerinin başõnda gelmektedir yõlõ sonu itibarõyla Bölge de kõl ve tiftik keçisi bulunmaktadõr. Bu rakam ülke ortalamasõnõn yüzde 8,4 üne karşõlõk gelmektedir. 6 Orman köylerinin temel hayvancõlõk faaliyetinin koyun ve keçi yetiştiriciliği olmasõ köy çevrelerindeki ormanlardan yararlanmayõ gerektirmiştir. Bu durum öylesine önemli ve belirleyici olmaktadõr ki, kaba yem açõğõnõn tamamõna yakõnõ ormanlardan karşõlanmaktadõr. 20 yõl önce yapõlan bir araştõrmaya göre Elazõğ Bölge Müdürlüğü sõnõrlarõ içindeki Merkez İşletme Müdürlüğü ormanlarõnda, 33 X 33 metrelik bir alanda toplam 115 Kg. yapraklõ dal kesilmektedir. Bu değer Bingöl de 34, Bitlis te 696 ve Muş ta Kg. 6 Devlet İstatistik Enstitüsü ( ); Tarõmsal Yapõ 1994, 1996, Ankara. 359

394 olarak hesaplanmõştõr. Hayvanlara yedirmek amacõyla aynõ büyüklükteki alandan kesilen yeni sürgün sayõsõ Elazõğ da 368, Bingöl de 92, Bitlis te ve Muş ta adet olarak saptanmõştõr Yapacak ve Yakacak Odun Temini Orman köylüleri yapacak ve yakacak odun gereksinmelerini çoğunlukla ormanlardan sağlamaktadõrlar. Yakacak odun gereksinmelerini ağõrlõklõ olarak izinsiz karşõlamalarõ da sorunlar yaratmaktadõr. Bir araştõrmaya göre, Bölge de orman içi ve kenarõnda yaşayan topluluklar yakacak odun amacõyla baltalõk ormanlarõnõn yõllõk veriminin 9 katõ kadar yakacak odun tüketmektedir. Elazõğ Orman Bölge Müdürlüğü baltalõk ormanlarõnõn servetinin 40 ster/ha. olduğu düşünülürse, yalnõzca bu bölge müdürlüğü sõnõrlarõnda her yõl yaklaşõk ha. ormanõn tüketildiği söylenebilir ORKÖY Faaliyetleri ORKÖY ün DAP Bölgesi ndeki orman köylerine yönelik gelir artõrõcõ ve istihdam yaratõcõ çalõşmalarõnõn başõnda süt ve besi sõğõrcõlõğõ, süt ve besi koyunculuğu ve arõcõlõk faaliyetleri gelmektedir. Ayrõca son dönemlerde uygun iklim koşullarõnõn bulunduğu yörelerde tatlõ su kaynaklarõnõ değerlendirmek amacõyla kültür balõkçõlõğõna, örtü altõ sebzecilik (Erzurum-Uzundere ve çevre ilçeler) ve Tortum Gölü nde göl kafes balõkçõlõğõ ile yabani hurma ağaçlarõna Trabzon hurmasõ aşõlama çalõşmalarõna ORKÖY tarafõndan destek verilmektedir (Tablo , Tablo ). 7 Torul MOL (1982); Elazõğ Ormanlarõnda, Yemlik Yaprak Yararlanmasõnõn Orman Ağaçlarõna Etkileri, İ.Ü. Orman Fakültesi Yayõnõ, 2911/316, İstanbul. 8 Bekir Sõtkõ EVCİMEN (1972); Doğu Anadolu Ormancõlõğõnõn Fonksiyonlarõ ve Bunlar İçinde Yakacak Odunun Yeri, İ.Ü. Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 22, Sayõ 2, İstanbul. 360

395 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Sosyal ve Ekonomik Amaçlõ Kredi Dağõlõmõ (Milyon TL) Toplam İl Adõ Sosyal Amaçlõ Krediler Ekonomik Amaçlõ Krediler Program Uygulama Program Uygulama Program Uygulama Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam Kaynak: ORKÖY, 1998 Tablo : Bölge de Dağõtõlan Kredilerin Ünite Maliyeti, Yarattõğõ Katma Değer ve İstihdam Durumu Kredi Türü Bir ünite maliyeti (Milyon TL) Bir ünite katma değer, (Milyon TL) Bir ünite istihdam (adam/yõl) Dam Örtülüğü Isõtma ve pişirme araçlarõ Fenni arõcõlõk ,2 Hayvancõlõk ,4 El ve ev sanatlarõ ,0 Tesis edindirme ,5 Kaynak: ORKÖY, 1998 Sosyal amaçlõ krediler dam örtülüğü, õsõtma ve õsõnma araçlarõnõ, ekonomik amaçlõ krediler ise hayvancõlõk, el ve ev sanatlarõ, alabalõk yetiştiriciliği, örtü altõ sebzecilik ile tesis edindirmeyi kapsamaktadõr. ORKÖY ün sağladõğõ kredilerin yarattõğõ istihdam ve gelir artõşõnõn alansal olarak dağõlõmõ ve kredilerin etkenliği konusunda herhangi bir araştõrma ve değerlendirme çalõşmasõ bulunmamaktadõr. Ancak Türkiye Kalkõnma Vakfõ nõn Erzurum-Uzundere de sorun tanõmlamadan izleme, değerlendirmeye kadar faaliyetin bütün süreçlerine yerel halkõ katarak başlatmõş olduğu örtü altõ sebzecilik (seracõlõk) ve alabalõk yetiştiriciliği 361

396 konularõnda ölçek büyütülmesine ve alan olarak yaygõnlaştõrõlmasõna yönelik ORKÖY kaynaklarõnõn oldukça etkili olduğu belirtilmektedir Üretim ve İstihdam Olanaklarõ Dikey istihdam olanaklarõ: Bölge kuzey ormanlarõnda ormancõlõk çalõşmalarõnõn ağõrlõklõ kõsmõ orman odun ürünü elde edilmesine yöneliktir. Özellikle yapacak odun hasadõnõn yapõlmasõ istihdam olanağõ yaratmaktadõr. Bu istihdam olanaklarõnõn yanõnda orman köylülerine sağlanan ek olanaklar, orman-halk ilişkilerinin düzenlenmesinde önemli roller oynamaktadõr. Bilindiği gibi 6831 Sayõlõ Orman Kanunu nun 34. Maddesi ne göre köylülerin yaptõklarõ toplam hasadõn yüzde 25 ine kadarõ pazar satõş hakkõ olarak maliyet bedeli üzerinden köylülere satõlmaktadõr. Ayrõca bedel farkõ ve yüzde 10 istihkak fazlasõ ödemeleri yapõlabilmektedir. Orman köylülerine sağlanan bu olanaklar bir bakõma gelir aktarõmõ olarak nitelendirilebilir yõlõnda Bölge de yapõlacak ormancõlõk çalõşmalarõ için yalnõzca orman işletme müdürlükleri aracõlõğõyla 337 milyar TL. orman işçiliği, 60 milyar TL. orman bakõmõ, 12,5 milyar TL. de tesis yatõrõmlarõ amacõyla kaynak aktarõlmasõ öngörülmüş, gerçekleşme rakamlarõ henüz yayõnlanmamõştõr. Yatay istihdam olanaklarõ: Ormancõlõk çalõşmalarõ Bölge de kõsa dönemde istihdam yaratacak özellik ve potansiyel taşõmaktadõr. Ancak Ormancõlõk Araştõrma Enstitüsü tarafõndan yaptõrõlan bir araştõrmaya göre yalnõzca orman ürünü hasat çalõşmalarõnda yõlda 70 işgünü çalõştõrõlacağõ varsayõmõyla kişi iş bulma olanağõna sahip olmaktadõr. 10 Erozyon kontrolu çalõşmalarõ kapsamõnda 1998 yõlõ sonuna kadar 27 bin kişi/yõl, ağaçlandõrma çalõşmalarõnda ise 18 bin kişi/yõl istihdam olanağõ yaratõlmõştõr Bölge deki Diğer Projeler Doğu Anadolu Bölgesi Su Havzasõ Rehabilitasyon Projesi Adõyaman, Elazõğ ve Malatya il sõnõrlarõ içinde uygulanmaya başlayan proje, kõrsal yoksulluk ve doğal kaynaklarõn rehabilitasyonunu ele almõştõr. Proje, toprak aşõnõmõnõ azaltma, toprak verimliliğini artõrarak kõrsal kalkõnmayõ sağlama ve buna yönelik mikro havzalarda mera ve ormancõlõk çalõşmalarõ ile tarõmsal çalõşmalarõ iyileştirme, geliştirme ve bu faaliyetlerde sürdürülebilir kaynak kullanõmõ nõ amaçlamaktadõr. Proje toplamõnda ormancõlõk faaliyetleri, tüm diğer faaliyetlerin içinde yüzde 60 paya sahiptir. Proje kapsamõnda Bölge deki toprak erozyonunun azaltõlmasõ, kontrol altõna alõnmasõ, başta yakacak odun gereksiniminin karşõlanmasõ amacõyla geniş yapraklõ ağaçlandõrmalar ve bunun yanõnda ibreli tür ağaçlandõrmalar, bozuk nitelikteki meşe ormanlarõnõn yenilenmesi gibi ormancõlõk çalõşmalarõ bulunmaktadõr. Ancak projedeki temel hedef toprak erozyonunun durdurulmasõdõr Türkiye Kalkõnma Vakfõ (1997): TKV-SDC I. Dönem ( ) İnsani ve Doğal Kaynaklarõn Geliştirilmesi Programõ Değerlendirme Raporu, Ankara, S: Erol DURUÖZ, Yalçõn ANIL, Celal ÇOBAN (1976); Orman Köylüsünün Ormancõlõk Kesiminde ve Orman Bölge Başmüdürlüklerindeki Kentlerde İşlendirilmesi Olanaklarõ, Ormancõlõk Araştõrma Enstitüsü, Teknik Bülten Serisi No:79, Ankara. 11 Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrol Genel Müdürlüğü verileri, AGM ( ); Doğu Anadolu Su Havzasõ Rehabilitasyon Projesi, Ankara. 362

397 Tablo: : Doğu Anadolu Bölgesi Su Havzasõ Rehabilitasyon Projesi Ormancõlõk ve Mer a Islahõ Faaliyetleri Faaliyetler Birim Gerçek. Prog. % TOPRAK KORUMA AMAÇLI AĞAÇLANDIRMALAR (T.K.A.) T.K.A. Makine Ha T.K.A. İşçi Ha T.K.A. Örtü Geliş ve Otl. Ha T.K.A. Dikim Ha T.K.A. Oyuntu Tahkimi Km T.K.A. Dikenli Tel Çit Km T.K.A. Servis Yolu Km T.K.A. BAKIM Ha Galeri Ağaçlandõrmalarõ Ha MERA ISLAHI (M.I.) M.I. Mera Yönetimi Ha M.I. Ot Ekimi Ha M.I. Gübreleme Ha M.I. Erozyon Kontrolu Ha M.I. Sõvat Yapõmõ Adet M.I. Servis Yolu İnşasõ Km M.I. Dikenli Tel Çit Tes. Km M.I. Kuyu Tesisi Adet M.I. Demonstrasyon Ha M.I. Gölgelik Tesisi Adet MEŞE REHABİLİTASYONU (M.R.) M.R. Canlandõrma Kes. Ha M.R. Servis Yolu İnşasõ Km M.R. Dikenli Tel Çit Tes. Km M.R. Bekçi Kulübesi İn. Adet 0 0 SEDİR REHABİLİTASYONU (S.R.) S.R. Sedir Tohum Ekimi Ha Kaynak: Orman Bakanlõğõ, Ağaçlandõrma Genel Müdürlüğü,

398 Muş-Bingöl Kõrsal Kalkõnma Projesi Bu proje ile bozuk meşe ormanlarõnõ iyileştirilmesi, enerji ormanlarõ tesisi, dere ve vadi tabanlarõnda galeri kavakçõlõğõ, orman yol inşaatõ ve bakõmõ gibi ormancõlõk çalõşmalarõ gerçekleştirilmiştir. Proje halen devam etmektedir. (Tablo ). Tablo : Muş-Bingöl Kõrsal Kalkõnma Projesinde Ormancõlõk Faaliyetleri (1998) Faaliyet Planlanan Gerçekleşen Kalan Enerji ormanõ tesisi (Ha.) Galeri kavakçõlõğõ (Ha.) Orman yol inşasõ (Km.) Orman yol bakõmõ (Km.) Kaynak: OGM Araştõrma Planlama Koordinasyon, GENEL DEĞERLENDİRME Orman Varlõğõ Bölge, orman varlõğõ bakõmõndan yoksuldur. Ormanlar nitelik ve nicelik olarak yetersiz, dağõlõmõ dengesizdir. toplam alanlarõn ¾ ü verimsizdir. Bölge de orman varlõğõ sürekli olarak azalmakta ve niteliğini kaybetmektedir. Ağaçlandõrma ve yenileme çalõşmalarõ bu süreci durduramamaktadõr. Ormancõlõk Örgütlenmesi Ormancõlõk örgütlenmesinin bugünkü modeli yetki ve sorumluluk konularõnda sorunlar taşõmaktadõr. Ayrõca ilgili kuruluşlar (Orman Genel Müdürlüğü, Ağaçlandõrma Genel Müdürlüğü, ORKÖY, Milli Parklar Genel Müdürlüğü) arasõnda koordinasyon yetersizliği bulunmaktadõr. Çalõşma alanõ sõnõrlarõnõn büyüklüğü ormanlarõ koruma, işletme, genişletme ve geliştirme konularõnda etkenliği düşürmektedir. Teknik personelin nicelik ve nitelik olarak yetersizliği ormancõlõk çalõşmalarõnõ olumsuz olarak etkilemektedir. Orman Ürünleri ve Hizmetleri Öngörülen bölgesel kalkõnma projesi bazõ kentleri çekim merkezi konumuna getirmektedir. Malatya, Elazõğ, Erzurum ve Van gibi iller bunlarõn başõnda yer almaktadõr. Bu nedenle gelecekte orman ürünleri ve hizmetlerine yönelik talep artõşõ gündeme gelecektir. Bu talebin karşõlanmasõna yönelik çalõşmalar planlanmalõdõr. 364

399 Sõnõrlandõrma Çalõşmalarõ Bölge ormanlarõnõn mülkiyet durumu henüz belirlenememiş ve hukuksal güvenceye alõnmamõştõr. Bu durum ormancõlõk çalõşmalarõ ile orman-halk ilişkilerini olumsuz olarak etkilemektedir. Envanter Çalõşmalarõ Bölge ormanlarõnõn yönetimine yönelik hazõrlanan amenajman planlarõ yenilenmediğinden ormanlarõn son durumu hakkõnda kesin veriler mevcut değildir. Orman varlõğõnõ, niteliğini, servet, artõm ve eta durumunu ortaya koyan bu planlarõn yenilenmesi gerekmektedir. Orman Yetiştirme ve Bakõm Çalõşmalarõ Bölge de ağaçlandõrma çalõşmalarõ oldukça yavaş ilerlemektedir. Orman tesis edilebilecek potansiyel alanlar mevcuttur. Potansiyel ağaçlandõrma alanlarõnõn henüz yüzde 8 i ağaçlandõrõlmõş bulunmaktadõr. Orman bakõm çalõşmalarõ ise sadece Gümüşhane ili ve Göle ormanlarõnda plana uygun olarak yapõlmaktadõr. Erozyon Kontrolu Çalõşmalarõ İlgili kuruluş verilerine göre orman sõnõrlarõ içinde erozyon kontrolu amaçlõ çalõşmalarda potansiyel alanõn yüzde 63,2 sinde çalõşma yapõlmõştõr. Özel Ormancõlõk ve Kavak Yetiştiriciliği Bölge de özel ağaçlandõrma çalõşmalarõ özendirici yasal ve finansal düzenlemelere karşõn ülke ölçeğinin yüzde 1,8 düzeyinde kalmõştõr. Kavak yetiştiriciliği ise oldukça önemli gelişmeler kaydetmiş, odun üretiminde önemli paya sahip olmuştur. Kavak yetiştiriciliği aynõ zamanda köylüye gelir getirmektedir. Biyolojik Çeşitlilik ve Rekreasyonel Çalõşmalar Bölge, biyolojik çeşitlilik olarak oldukça zengindir. Biyolojik çeşitliliğin korunmasõ ve geliştirilmesine yönelik proje düzeyinde bir uygulama yapõlmamaktadõr. Bölge halkõnõn rekreasyonel gereksinimlerini karşõlamak amacõyla yürütülen çalõşmalar yetersiz kalmaktadõr. Gelecekte ortaya çõkacak rekreasyonel gereksinmeleri karşõlamaya yönelik çalõşmalar planlanmalõdõr. 365

400 Orman Köylüleri Bölge orman köyleri ve köylülerinin genel profilini ortaya koyan bir envanter ve araştõrma çalõşmasõ bulunmamaktadõr. Ormanlarla en çok ilişkisi olan orman köylülerinin genel yapõsõnõ ortaya koyacak bir çalõşmaya gereksinim bulunmaktadõr. Orman Suçlarõ Orman suçlarõ özellikle Bölge nin kuzeyinde önemli sorun oluşturmaktadõr. İbreli ormanlarda izinsiz ve teknik dõşõ kesim, ormanlarõn yapõsõna olumsuz etkilerde bulunmaktadõr. Yaprak Yararlanmasõ Orman içi ve bitişiğinde yaşayan köylüler özellikle küçükbaş hayvancõlõğõn kaba yem gereksinmesini taze sürgünlerden karşõlamaktadõrlar. Bu durum ormanlarõn gelişmesine olumsuz etki yaratmaktadõr. Orman Köylülerinin Yapacak ve Yakacak Odun Temini Orman köylüleri yakacak ve yapacak odun gereksinmelerini çoğunlukla izinsiz ve teknik dõşõ yöntemlerle karşõlamaktadõr. Bu hem orman-halk ilişkileri hem de ormanlarõn niteliğini olumsuz olarak etkilemektedir. 366

401 KAYNAKLAR AGM ( ); Doğu Anadolu Su Havzasõ Rehabilitasyon Projesi, Ankara. Anonim (1988); Ormancõlõk Ana Planõ , Ankara. Bekir Sõtkõ EVCİMEN (1972); Elazõğ Başmüdürlüğü Ormanlarõnõn Optimal (Normal) Verim Potansiyeli, İ.Ü. Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 22, Sayõ 2, İstanbul. Bekir Sõtkõ EVCİMEN (1972); Doğu Anadolu Ormancõlõğõnõn Fonksiyonlarõ ve Bunlar İçinde Yakacak Odunun Yeri, İ.Ü. Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 22, Sayõ 2, İstanbul. Bekir Sõtkõ EVCİMEN (1973); Doğu Anadolu Ormancõlõğõna Ait Bazõ Genel Düşünceler, İ.Ü. Orman Fakültesi Dergisi Seri B, Sayõ 1, İstanbul. Besalet PAMAY (1966); Doğu Anadolu ve Orman Durumu, İ.Ü. Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 16, Sayõ 2, İstanbul. Davis, P.H. (1965); Flora of Turkey and East Aegean Island, at the University Press, Edinburg. Devlet Planlama Teşkilatõ (1998); Türkiye Ulusal Çevre Stratejisi ve Eylem Planõ Orman Kaynaklarõnõn Yönetimi, Ankara. Doğu Anadolu Projesi (1998): Mevcut Durum Ön Raporu; Tarõmsal Üretim, Toprak ve Su Kaynaklarõ, Ormancõlõk, Hayvancõlõk, Ergün İLTER (1993); Ormancõlõk Politikasõnõn Formüle Edilmesi, Bolu. Erol DURUÖZ, Yalçõn ANIL, Celal ÇOBAN (1976); Orman Köylüsünün Ormancõlõk Kesiminde ve Orman Bölge Başmüdürlüklerindeki Kentlerde İşlendirilmesi Olanaklarõ, Ormancõlõk Araştõrma Enstitüsü, Teknik Bülten Serisi No:79, Ankara. Hannes MAYER, Hüseyin AKSOY (1998); Türkiye Ormanlarõ, Orman Bakanlõğõ Batõ Karadeniz Ormancõlõk Araştõrma Enstitüsü, Muhtelif Yayõn No:1, Bolu. Hikmet BİRAND (1996); Alõç Ağacõ ile Sohbetler, TÜBİTAK Yayõnõ, Ankara. İbrahim ATALAY (1994); Türkiye Vejetasyon Coğrafyasõ, Ege Üniversitesi, İzmir. İsmail ÇEVİK (1986); Dünden Bugüne Doğu ve Güneydoğu Anadolu Ormanlarõ, Çevre ve Ormancõlõk Dergisi, Cilt 2, Sayõ 5, Eylül-Ekim 1986, Ankara. İsmet ERDOĞAN (1994); Doğu ve Güneydoğu Anadolu daki Ormansõzlaşma ve Sonuçlarõ, Türkiye Erozyonla Mücadele, Ağaçlandõrma ve Doğal Varlõklarõ Koruma Vakfõ Yayõnlarõ 3, İstanbul. 367

402 Mustafa KONUKÇU (1984); Türkiye de Ormancõlõk, Ankara. Orman Genel Müdürlüğü-OGM (1988); Mardin-Mazõdağõ enerji Ormanõ Tesisi Büyük Uygulama Projesi, OGM Büyük Uygulama Projeleri No:4, Ankara Michel GRENON, Michel BATİSSE (editör); Mavi Plan Akdeniz Havzasõnõn Geleceği Birleşmiş Milletler Çevre Programõ Akdeniz Eylem Planõ, Çevre Bakanlõğõ, Ankara. Torul MOL (1982); Elazõğ Ormanlarõnda, Yemlik Yaprak Yararlanmasõnõn Orman Ağaçlarõna Etkileri, İ.Ü. Orman Fakültesi Yayõnõ, 2911/316, İstanbul. Turhan GÜNAY (1984); Bir TABLO nun Düşündürdükleri ve Doğu/Güneydoğu Anadolu Ormancõlõğõmõzõn Kuruluşu Konusunda Beliren Bazõ Ümitler, Orman Mühendisliği Dergisi, Ocak 1984, TMMOB Orman Mühendisleri Odasõ, Ankara. Türkiye Kalkõnma Vakfõ (1997): TKV-SDC I. Dönem ( ) İnsani ve Doğal Kaynaklarõn Geliştirilmesi Programõ Değerlendirme Raporu, Ankara. Sõtkõ UĞURLU, İsmail ÇEVİK (1988); Bingöl Yöresi, Bozuk Meşe Baltalõklarõ, Sorunlarõ ve Çözüm Önerileri, Orman Araştõrma Dergisi, Ankara. Yücel ÇAĞLAR (1990); Doğu Anadolu da Orman Alanlarõndan Yararlanma Düzeni ve Sorunlarõ, (Milli Prodüktivite Merkezi Doğu Anadolu da Tarõmõn Verimlilik Sorunlarõ Sempozyumu, 9-10 Ekim 1990, Van), Ankara