DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI

Transkript

1 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ CİLT III SANAYİ VE HİZMETLER RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

2

3 DOĞU ANADOLU PROJESİ (DAP) ANA PLANI ÇALIŞMALARINDA GÖREV ALANLAR* BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DAP ANA PLANI YÖNLENDİRME VE DEĞERLENDİRME KOMİTESİ ÜYELERİ İsmail SARICA Refet TURTİN Lütfi ELVAN Cavit DAĞDAŞ Erhan USTA Zeynep Ada EROĞLU Adil TEMEL Zafer Ali YAVAN Hayri YÜRÜR Abdüllatif TUNA Osman Olcay GÜNEĞİ Rõfkõ ÜNAL Cüneyd DÜZYOL Recep DUMANLI Mustafa DEMİREZEN İsmail Hakkõ YÜCEL Mehmet TEKİN Mustafa DÖNMEZ Nuri BİRTEK Danyal AŞIK Mehmet KONTAŞ İstiklal ALPAR Nezih KAYNAR Ramazan GÜVEN Başkan, Bölgesel Gelişme ve Yapõsal Uyum Genel Müdürü Başkan, Genel Müdür Yardõmcõsõ Kalkõnmada Öncelikli Yöreler Daire Başkanõ Mali Piyasalar Dairesi Başkanõ Finansman Dairesi Başkanõ Mali Piyasalar Dairesi Başkanõ Stratejik Araştõrmalar Dairesi Başkanõ Ekonomik Modeller Dairesi Başkanõ Tarõm Dairesi Başkanõ Sanayi Dairesi Başkanõ Alt Yapõ ve Hizmetler Dairesi Başkanõ Hukuki Tedbirler ve Kurumsal Düzenleme Dairesi Başkanõ Proje, Yatõrõmlarõ Değerlendirme ve Analizi Dairesi Başkanõ Sosyal Politikalar Dairesi Başkanõ İnsan Kaynaklarõnõn Geliştirilmesi Dairesi Başkanõ Sosyal Fiziki Altyapõ Dairesi Başkanõ Sosyal Araştõrmalar Dairesi Başkanõ Avrupa Birliği Politikalar Dairesi Başkanõ İkili Ekonomik İlişkiler Dairesi Başkanõ Bölgesel Gelişme Dairesi Başkanõ Sosyal Politikalar Dairesi Başkanõ Sosyal Fiziki Altyapõ Dairesi Başkanõ Ekonomik Modeller Dairesi Başkanõ, Uzman Finansman Dairesi Başkanõ, Uzman BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DAP ANA PLANI ÇALIŞMA GRUBU İsmail SARICA Lütfi ELVAN Mustafa EPİKMAN Cemalettin KAYMAK Nevin SORGUÇ Necla UĞURLU Necati EŞSİZ Mehmet ÇIRAK Ayşe ÖZÇÖREKÇİ Başkan, Bölgesel Gelişme ve Yapõsal Uyum Genel Müdürü Kalkõnmada Öncelikli Yöreler Daire Başkanõ Koordinatör Koordinatör Koordinatör Koordinatör Koordinatör Koordinatör Koordinatör * Görev yaptõklarõ süredeki unvanlarõna göre. i

4 DAP YÜRÜTME KURULU NDA GÖREV ALAN ÜYELER Adõ ve Soyadõ Üniversitesi Başlama Bitiş Prof. Dr. A. Feyzi BİNGÖL 07 Ağustos Aralõk 2000 Fõrat Prof. Dr. Eyüp G. İSBİR 27 Ağustos Ağustos 2000 Prof. Dr. Yaşar SÜTBEYAZ 07 Ağustos Aralõk 2000 Atatürk Prof. Dr. Erol ORAL 27 Ağustos Ağustos 2000 Prof. Dr. Fatih HİLMİOĞLU 07 Ağustos Aralõk 2000 İnönü Prof. Dr. Ömer ŞARLAK 27 Ağustos Ağustos 2000 Prof. Dr. Necati KAYA 03 Kasõm Aralõk 2000 Kafkas Prof. Dr. Nihat BAYŞU 27 Ağustos Kasõm 1998 Prof. Dr. Yücel AŞKIN 26 Nisan Aralõk 2000 Yüzüncü Yõl Prof. Dr. Cengiz ANDİÇ 27 Ağustos Nisan 1999 DAP GENEL KOORDİNATÖRLERİ Adõ ve Soyadõ Üniversitesi Başlama Bitiş Prof. Dr. A. Feyzi BİNGÖL Fõrat 07 Ağustos Aralõk 2000 Prof. Dr. Eyüp G. İSBİR Fõrat 27 Ağustos Ağustos 2000 DAP ÜNİVERSİTE KOORDİNATÖRLERİ Adõ ve Soyadõ Üniversitesi Başlama Bitiş Prof. Dr. Asaf VAROL Fõrat 27 Ağustos Aralõk 2000 Prof. Dr. Yõlmaz ÖZBEK Atatürk 27 Ağustos Aralõk 2000 Prof. Dr. Satõlmõş KAYA İnönü 27 Ağustos Aralõk 2000 Prof. Dr. Hasan CEYLAN Yüzüncü Yõl 27 Ağustos Aralõk 2000 Doç. Dr. Şaban MARAŞLI Kafkas 27 Ağustos Aralõk 2000 ii

5 DAP ORTAK GİRİŞİMİ PROJE YÜRÜTÜCÜ VE YARDIMCILARI Prof. Dr. Yunus SERİN Yrd. Doç. Dr. Ayhan ÜNLÜ Prof. Dr. Vehbi ÇELİK Doç. Dr. Mehmet GÜROL Prof. Dr. Hamza GÜNDOĞDU Yrd. Doç. Dr. Münevver ÜNSAL Prof. Dr. Muhammet KÖKSAL Öğr. Gör. Abdi KURT Prof. Dr. Nazir DUMANLI Prof. Dr. Cahit KALKAN Doç. Dr. Metin BAYRAKTAR Doç. Dr. Osman DEMİRDÖĞEN Prof. Dr. Mahmut ATAY Yrd. Doç. Dr. Ömer AYTAÇ Prof. Dr. Abdülselam ULUÇAM Yrd. Doç. Dr. Kadir KOŞAN Prof. Dr. Feyzi BİNGÖL Doç Dr. Erol ÇAKMAK Yrd. Doç. Dr. Berna İPEKTEN Prof. Dr. Sebahattin GÜLLÜLÜ Yrd. Doç. Dr. Sevil ÖNER Prof. Dr. Zeki YAHYAOĞLU Prof. Dr. Sõrrõ KILIÇ Doç. Dr. Erkan PEHLİVAN Prof. Dr. Sõtkõ ARAS Prof. Dr. Bülent ŞEN Doç. Dr. Osman ÇETİNKAYA Prof. Dr. Cevat GERNİ Yrd. Doç. Dr. Hayati AKSU Prof. Dr. Vahap YAĞANOĞLU Yrd. Doç. Dr. Mehmet TUĞAL Yrd. Doç. Dr. C. Emin EKİNCİ Prof. Dr. Hayati DOĞANAY Yrd. Doç. Dr. Kerem KARABULUT Arş. Gör. Murat KARABATAK Arş. Gör. Erkan TANYILDIZI Bitkisel Üretim (Atatürk Üniversitesi) Çevre (Fõrat Üniversitesi) Eğitim (Fõrat Üniversitesi) Eğitim (Fõrat Üniversitesi) El Sanatlarõ (Atatürk Üniversitesi) El Sanatlarõ (Yüzüncü Yõl Üniversitesi) Enerji (İnönü Üniversitesi) Haberleşme (Fõrat Üniversitesi) Hayvancõlõk (Fõrat Üniversitesi) Hayvancõlõk (Fõrat Üniversitesi) Hayvancõlõk (Fõrat Üniversitesi) İmalat ve KOBİ (Atatürk Üniversitesi) Kadõn ve Aile (Fõrat Üniversitesi) Kadõn ve Aile (Fõrat Üniversitesi) Kültür ve Turizm (Yüzüncü Yõl Üniversitesi) Kültür ve Turizm (Atatürk Üniversitesi) Madencilik (Fõrat Üniversitesi) Mali Yapõ ve Bankacõlõk (Atatürk Üniversitesi) Mali Yapõ ve Bankacõlõk (Atatürk Üniversitesi) Nüfus Yapõsõ ve İstihdam (Atatürk Üniversitesi) Nüfus Yapõsõ ve İstihdam (Atatürk Üniversitesi) Ormancõlõk (Kafkas Üniversitesi) Sağlõk (Fõrat Üniversitesi) Sağlõk (İnönü Üniversitesi) Su Ürünleri (Atatürk Üniversitesi) Su Ürünleri (Fõrat Üniversitesi) Su Ürünleri (Yüzüncü Yõl Üniversitesi) Ticaret ve İnşaat (Atatürk Üniversitesi) Ticaret ve İnşaat (Atatürk Üniversitesi) Toprak ve Su Kaynaklarõ (Atatürk Üniversitesi) Ulaştõrma (Fõrat Üniversitesi) Ulaştõrma (Fõrat Üniversitesi) Yerleşme (Atatürk Üniversitesi) Yerleşme (Atatürk Üniversitesi) Proje Asistanõ (Fõrat Üniversitesi) Proje Asistanõ (Fõrat Üniversitesi) iii

6 DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI PLAN GRUBU Prof. Dr. Orhan KUNTAY Prof. Dr. Servet MUTLU Prof. Dr. Gazi ÖZHAN Doç. Dr. Meral ÖZHAN Bengü DUYGU Öğr.Gör. Dr. Demet EROL Nadir İZGİN Doç. Dr. Ömer Faruk ÇOLAK Yrd. Doç. Dr. Haluk SOYUER Prof. Dr. Sezai DİNÇER Yrd. Doç. Dr. Timur AYDEMİR Erhan ÖNCÜ Murat KARAKUŞÇU Doç. Dr. Feral EKE Ayla BEŞKARDEŞ Prof. Dr. Özdemir AKMUT Öğr. Gör. Dumrul YAVAŞ Arş. Gör. Nazõm ÖZER Arş. Gör. Ceren ERCOŞKUN Arş. Gör. Özge YALÇINER Arş. Gör. Semih Halil EMÜR Arş. Gör. Ogan KIRSAÇLIOĞLU Yasemin CİCİBIYIK Yönetici; Turizm ve Kültür, Kentsel Gelişme, Kadõn ve Aile, El Sanatlarõ (Gazi Üniversitesi) Genel Danõşman; Senaryolar, Plan ve Uygulamaya İlişkin Genel irdelemeler, İmalat Sanayi, Mali Yapõ, Bankacõlõk Finansman (Başkent Üniversitesi) Bölge nin Kalkõnmasõna Yönelik Girdi-Çõktõ Analizine Dayalõ Senaryolar (Ankara Üniversitesi) Bölge nin Kalkõnmasõna Yönelik Girdi-Çõktõ Analizine Dayalõ Senaryolar (Hacettepe Üniversitesi) Hedefler ve Stratejiler, Kõrsal Gelişme, Kadõn ve Aile, El Sanatlarõ İnsan Kaynaklarõnõn Geliştirilmesi, Nüfus, Sağlõk, Eğitim (Gazi Üniversitesi) Tarõm İmalat Sanayii (Gazi Üniversitesi) İmalat Sanayii (Gazi Üniversitesi) Enerji (Gazi Üniversitesi) Enerji (Gazi Üniversitesi) Ulaşõm Ticaret ve İnşaat Kentsel Gelişme (Gazi Üniversitesi) Kõrsal Gelişme Finansman (Ankara Üniversitesi) Coğrafi Bilgi Sistemi, Çizim Coğrafi Bilgi Sistemi, Çizim (Gazi Üniversitesi) Coğrafi Bilgi Sistemi, Çizim (Gazi Üniversitesi) Coğrafi Bilgi Sistemi, Çizim (Gazi Üniversitesi) Yazõlõm (Gazi Üniversitesi) Yönetici Yardõmcõsõ (Gazi Üniversitesi) Yazõm, Sayfa düzeni (Gazi Üniversitesi) MEVCUT DURUM VE ANALİZİNDE AYRICA GÖREV ALANLAR Dr. Nihan ÖZDEMİR Yönetici Yardõmcõsõ (Gazi Üniversitesi) Prof. Dr. Ali ERYILMAZ Tarõm Ekonomisi (Atõlõm Üniversitesi) Doç. Dr. Yücel ÇAĞLAR Orman Dr. Mustafa ÇETİNER Su Ürünleri Ayhan ELÇİ Hayvancõlõk Prof. Dr.Ergun KİP İmalat Sanayii ve KOBİ ler (Atõlõm Üniversitesi) Doç. Dr.Neşe ÇELEBİ Madencilik (ODTÜ) Prof Dr.Güven BİLSEL Mekansal Gelişme (Erciyes Üniversitesi) Arş. Gör.Tanyel ÖZELÇİ Faktörel Analiz (Gazi Üniversitesi) Prof. Dr.Vedat DOYURAN Deprem (ODTÜ) Prof. Dr.İbrahim GÜRER Çõğ Tehlikesi (Gazi Üniversitesi) Y. Müh. Tuncay SOSYAL Taşkõn, Sel iv

7 DAP PROJESİ MEVCUT DURUM VE ANALİZ RAPORLARININ HAZIRLANMASINDA GÖREV ALAN ELEMANLARIN SEKTÖREL DAĞILIMI BİTKİSEL ÜRETİM Prof. Dr. Müjgan ENGİN Proje Yürütücüsü (100. Yõl) Prof. Dr. Yunus SERİN Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Mehmet ÜLKER Uzman (100. Yõl) Y. Doç. Dr. M.Ali KOYUNCU Uzman (100. Yõl) Doç. Dr. Kemalettin KARA Uzman (Atatürk) Arş. Gör. Ahmet EŞİTKEN Uzman (Atatürk) Öğr. Gör. Ömer TERZİOĞLU Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Fatma KOYUNCU Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Ali ÖZTÜRK Veri Toplayõcõ (Atatürk) Arş. Gör. Ayhan ZÜLKADİR Veri Toplayõcõ (Atatürk) Arş. Gör. Mehmet YAĞMUR Destek Elemanõ (100. Yõl) Arş. Gör. M. Alp FURAN Destek Elemanõ (100. Yõl) Doç. Dr. Faik KANTAR Destek Elemanõ (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Mustafa TAN Destek Elemanõ (Atatürk) ÇEVRE Yrd. Doç. Dr. Ayhan ÜNLÜ Dr. Nilüfer Nacar KOÇER Arş. Gör. Gülsat USLU Arş. Gör. Ubeyde İPEK Arş. Gör. Halil AVŞAR Proje Yürütücüsü Uzman Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ EĞİTİM Doç. Dr. Vehbi ÇELİK Proje Yürütücüsü (Fõrat) Doç. Dr. Mehmet GÜROL Proje Yürütücü Yard. (Fõrat) Y. Doç. Dr. Abdullah DİKİCİ Uzman (Fõrat) Yrd. Doç. Dr. İ.Yaşar KAZU Uzman (Fõrat) Y. Doç. Dr. İbrahim KOCABAŞ Uzman (Fõrat) Öğr. Gör. Yüksel EMRE Veri Toplayõcõ (Fõrat) Arş. Gör. Bilal YILDIRIM Veri Toplayõcõ (Fõrat) Uzman Abdullah AÇIKGÖZ Veri Toplayõcõ (MEB) Öğr. Gör. Mukadder BOYDAK Destek Elemanõ (Fõrat) Öğr. Gör. Çetin SEMERCİ Destek Elemanõ (Fõrat) Arş. Gör. Bünyamin ATICI Destek Elemanõ (Fõrat) v

8 EL SANATLARI Yrd. Doç. Dr. Münevver ÜNSAL Proje Yürütücüsü ( 100. Yõl ) Prof. Dr. Hamza GÜNDOĞDU Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Kadir PEKTAŞ Uzman (100. Yõl) Daire Bşk. Cenap ÜNSAL Uzman (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Hüseyin YURTTAŞ Uzman (Atatürk) Öğr. Gör. Tahsin PARLAK Uzman (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Şefik TÜFENKÇİ Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Öğr. Gör. Zübeyde TAPAN Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Arş. Gör. Zerrin KÖŞKLÜ Veri Toplayõcõ (Atatürk) Müd. Mirzaali KURTOĞLU Veri Toplayõcõ (Atatürk) Şef Mahmut DAL Destek Elemanõ (100. Yõl) Memur Murat ŞAD Destek Elemanõ (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. A. Ali BAYHAN Destek Elemanõ (Atatürk) Arş. Gör. Halidun ÖZKAN Destek Elemanõ (Atatürk) ENERJİ Prof. Dr. Muhammet KÖKSAL Doç. Dr. Mehmet CEBECİ Yrd. Doç. Dr. Sadettin HERDEM Yrd. Doç. Dr. Salih MEMİŞ Proje Yürütücüsü Uzman Uzman Veri Toplayõcõ HAYVANCILIK Prof. Dr. Nazir DUMANLI Proje Yürütücüsü Prof. Dr. Hüseyin DEVECİ Destek Elemanõ Prof. Dr. Harun ÖZER Destek Elemanõ Prof. Dr. Yusuf BOLAT Destek Elemanõ Prof. Dr. Eşref DEMİRCİ Veri Toplayõcõ Prof. Dr. Mükremin APAYDIN Veri Toplayõcõ Prof. Dr. Cemal ÇELİK Uzman Prof. Dr. İ. Halil ÇERÇİ Uzman Doç. Dr. Metin BAYRAKTAR Destek Elemanõ Doç. Dr. Cahit KALKAN Uzman Prof. Dr.Hayati ÇAMAŞ Proje Yürütücüsü Prof. Dr.Semin ÖZSAR Uzman Prof. Dr. Necati KAYA Uzman Prof. Dr. D. Ali ERCAN Uzman Y. Doç. Dr. A. Müslüm GÜVEN Uzman Y. Doç. Dr. Turgut KIRMIZIBAYRAK Uzman Dr. İbrahim TÜKENMEZ Uzman Y. Doç. Dr. A. Rõza AKSOY Veri Toplayõcõsõ Y. Doç. Dr. Turgay ŞEYDA Veri Toplayõcõsõ vi

9 HAYVANCILIK (Devam) Y. Doç. Dr. Enver BEYTUT Veri Toplayõcõsõ Y. Doç. Dr. Turgay ŞEYDA Destek Elemanõ Dr. İsmail KAYA Destek Elemanõ Arş. Gör. Metin ÇENESİZ Destek Elemanõ Arş. Gör. Mehmet KAYA Destek Elemanõ Öğr. Gör. Kadir ÖNK Destek Elemanõ Okt. Ethem BAZ Destek Elemanõ Okt. Abdurrahman GÜRBÜZ Destek Elemanõ Okt. Aysel İTİK Destek Elemanõ Uzm. Haluk POLAT Destek Elemanõ Prof. Dr.Yücel AŞKIN Proje Yürütücüsü Prof. Dr. Fuat ODABAŞIOĞLU Uzman Prof. Dr. Fõrat CENGİZ Uzman Doç. Dr. Erol BAYTOK Veri Toplayõcõ Arş. Gör. Cihangir AKDEMİR Veri Toplayõcõ Arş. Gör. İsmail Hakkõ EKİN Veri Toplayõcõ Arş. Gör. Taylan AKSU Destek Elemanõ Arş. Gör. Davut BAYRAM Destek Elemanõ İMALAT VE KOBİ Doç. Dr. Osman DEMİRDÖĞEN Öğr. Gör. Gülnaz BAL Doç. Dr. Reşat KARCIOĞLU Arş. Gör. Lütfü TAYFUR Doç. Dr. Recep GÜNEŞ Müh. İsmet TORÖZ Yalçõn DERİCİOĞLU Proje Yürütücüsü Uzman(Tekstil) Uzman (KOBİ) Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ KADIN VE AİLENİN GÜÇLENDİRİLMESİ Prof. Dr. Mahmut ATAY Yrd. Doç. Dr. Ömer AYTAÇ Öğr. Gör. Uğur KABASAKAL Arş. Gör. Mehtap YEŞİLORMAN Okt. Fatih TÖREMEN Arş. Gör. İlhan Oğuz AKDEMİR Arş. Gör. M. Ruhat YAŞAR Öğr. Gör. Yelda SEVİM Arş. Gör. M. Cengiz YILDIZ Arş. Gör. Zahir KIZMAZ Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ vii

10 KÜLTÜR VE TURİZM Prof. Dr. Hamza AKTAN Prof. Dr. Abdüsselam ULUÇAM Doç. Dr. Fahri YAVUZ Doç. Dr. Adem ŞAHİN Yrd. Doç. Dr. Osman AYTEKİN Yrd. Doç. Dr. Salih MERCAN Yrd. Doç. Dr. M.Dursun KAYA Öğr. Gör. Gökalp N. SELÇUK Yrd. Doç. Dr. Ali BORAN Arş. Gör. Rafet ÇAVUŞOĞLU Yrd. Doç. Dr. A. Kadir KOŞAM Yrd. Doç.Dr. Gülümser KESKİN Öğr. Gör. Erdoğan ÇAVUŞOĞLU Uzm. M.Fatih ULUÇAM Proje Yürütücüsü (Atatürk) Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (100. Yõl) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Uzman (Atatürk) Uzman (100. Yõl) Uzman (100. Yõl) Destek Elemanõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Uzman (Atatürk) Destek Elemanõ (Atatürk) Destek Elemanõ (100. Yõl) Destek Elemanõ (100. Yõl) MADENCİLİK Prof. Dr. A. Feyzi BİNGÖL Proje Yürütücüsü Doç. Dr. Bahattin ÇETİNDAĞ Uzman(Maden) Yrd. Doç. Dr. Emin ERDEM Uzman(Maden) Yrd. Doç. Dr. Ayten ÖNAL Uzman(Maden) Jeol. Müh. Ali ÖNAL Veri Toplayõcõ Y. Doç. Dr. Bünyamin AKGÜL Destek Elemanõ Y. Doç. Dr. Sevcan KÜRÜM Uzman Y. Doç. Dr. Melehat BEYARSLAN Uzman Arş. Gör. Osman BAYKENDİ Destek Elemanõ Jeol. Müh. Rõza CENGİZ Destek Elemanõ MALİ YAPI VE BANKACILIK Doç. Dr. Erol ÇAKMAK Yrd.Doç. Dr. O Berna İPEKTEN Prof. Dr. Özdemir AKMUT Doç. Dr. Ramazan AKTAŞ Doç. Dr. Güven SAK Arş. Gör. Ö. Faruk İŞCAN Arş. Gör. Şükrü YAPRAKLI Arş. Gör. Sevda O. GÜMÜŞ Yrd. Doç. Dr. Üstün ÖZEN Arş. Gör. Fatma GÜNDOĞDU Arş. Gör. Bener GÜNGÖR Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ viii

11 NÜFUS YAPISI VE İSTİHDAM Prof.Dr. Sebahattin GÜLLÜLÜ Prof.Dr.Hüseyin AKYÜZ Yrd. Doç. Dr. Sevil ÖNER Yrd.Doç.Dr.Sinan TİMURLENK Yrd.Doç.Dr. Muhsin DOĞAN Arş.Gör. Sema ÇINAR Arş.Gör. Cumhur ASLAN Arş. Gör. M. Kemal DEĞER Yrd.Doç. Dr. İskender YILMAZ Arş.Gör. Ömer YILMAZ Arş.Gör. Nuray EREMREM Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ ORMANCILIK Prof. Dr. Şadi Yõlmaz ÖZTAN Arş. Gör. Sinan GÜNER Arş. Gör. Bülent SAĞLAM Arş. Gör. Turan SÖNMEZ Arş. Gör. Ahmet YOLASIĞMAZ Proje Yürütücüsü Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ SAĞLIK Doç. Dr. Erkan PEHLİVAN Prof. Dr. S. Sõrrõ KILIÇ Yrd. Doç. Dr. Mücahit EĞRİ Yrd. Doç. Dr. Metin GENÇ Prof. Dr. Erol SEZER Yrd. Doç. Dr. Yasemin AÇIK Yrd. Doç. Dr. Talat EZMECİ Arş. Gör. Dr. M. Ali KURÇER Nurten YALÇINKAYA Dr. Toker ERGÜDER Öğr. Gör. Dr. Gülsen GÜNEŞ Prof. Dr. Zafer ÖZTEK Prof. Dr. Fatih HİLMİOĞLU Doç. Dr. Osman SARAÇBAŞI Prof. Dr. Mehmet TOKAT Yrd. Doç. Dr. Saim YOLOĞLU Uzm. Dr. M. Ali BİLİKER Uzm. Dr. M. Rõfat KÖSE Doç. Dr. M. Ziya DOYMAZ Yrd. Doç. Dr. Vedat BULUT Yrd. Doç. Dr. Bayram YILMAZ Yrd. Doç. Dr. Ahmet KALKAN Yrd. Doç. Dr. Ahmet AYAR Proje Yürütücüsü (İnönü) Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Fõrat) Uzman (İnönü) Uzman (İnönü) Uzman (Fõrat) Uzman (Fõrat) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (İnönü) Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Veri Toplayõcõ (Fõrat) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (İnönü) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) Destek Elemanõ (Fõrat) ix

12 SU ÜRÜNLERİ Prof. Dr. Bülent ŞEN Proje Yürütücüsü (Fõrat) Doç. Dr. Osman ÇETİNKAYA Proje Yürütücü Yard. (100. Yõl ) Prof. Dr. Sõtkõ ARAS Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Atatürk) Yrd. Doç. Dr. Yaşar ÖZDEMİR Uzman (Fõrat) Arş. Gör. H. Avni DUYAR Uzman (100. Yõl) Arş. Gör. Fazõl ŞEN Uzman (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Mahmut KOCAMAN Uzman (Atatürk) Arş. Gör. Gürel TOPRAK Veri Toplayõcõ (Fõrat) Arş. Gör. Nuri ÇAKMAK Destek Elemanõ (Fõrat) Arş. Gör. Mehmet KOCABAŞ Veri Toplayõcõ (100. Yõl) Yrd. Doç. Dr. Telat YANIK Veri Toplayõcõ (Atatürk) Arş. Gör. M.Tahir ALP Destek Elemanõ (Fõrat) Arş. Gör. Asiye GİRGİN Destek Elemanõ (Fõrat) Arş. Gör. Feray ÖZRENK Veri Toplayõcõ (Fõrat) Arş. Gör. Şenol GÜZEL Destek Elemanõ (100. Yõl) Arş Gör. Mahmut ELP Destek Elemanõ (100. Yõl) Arş. Gör. Ertuğrul KANKAYA Destek Elemanõ (100. Yõl) Yrd. Doç.Dr. N. Mevlüt ARAS Destek Elemanõ (Atatürk) TİCARET VE İNŞAAT Prof.Dr. Cevat GERNİ Yrd.Doç.Dr. Hayati AKSU Y.Doç.Dr.Ertuğrul DİLEKTAŞ Yrd.Doç.Dr. Alattin KIZILTAN Yrd.Doç.Dr. Yusuf AKAN Arş.Gör.Serhat KOCA Arş.Gör.M. Suphi ÖZÇOMAK Y.L.Öğrencisi Sabri AZGÜN Yrd.Doç.Dr. Erkan OKTAY Yrd. Doç. Dr. M. Suphi ORHAN Arş. Gör. Hüseyin ÖZER Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ TOPRAK VE SU KAYNAKLARI Prof. Dr. Vahap YAĞANOĞLU Doç. Dr. Abdurrahman HANAY Yrd. Doç. Dr. Üstün ŞAHİN Doç. Dr. Ömer ANAPALI Proje Yürütücüsü Uzman Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ x

13 ULAŞTIRMA VE HABERLEŞME Yrd. -Doç. Dr. Cevdet Emin EKİNCİ Yrd. Doç. Dr. Mehmet TUĞAL Yrd. Doç. Dr. Taner ALATAŞ İnş. Müh. Enver YILDIZ Öğr. Gör. Mehmet EMİNEL Arş. Gör. Erdinç ARICI Grafiker H. Erkan TUĞAL Öğr. Gör. Dr. Yasin VAROL Öğr. Gör. İbrahim TÜRKOĞLU Öğr. Gör. Abdi KURT Proje Yürütücüsü Proje Yürütücü Yardõmcõsõ Uzman Uzman Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Veri Toplayõcõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ Destek Elemanõ YERLEŞME VE ŞEHİRLEŞME, KENTSEL VE KIRSAL ALTYAPI Prof.Dr. Hayati DOĞANAY Prof. Dr. Şule ÖZKAN Doç.Dr. İbrahim GÜNER Yrd.Doç.Dr. Mustafa GİRGİN Arş. Gör. Kerem KARABULUT Yrd. Doç. Dr. H.Hüseyin DOĞAN Yrd.Doç.Dr. Yaşar GÖK Arş.Gör. Mustafa ERTÜRK Arş. Gör. Fuat AKTAN Yrd.Doç.Dr. İhsan BULUT Arş.Gör. İ. Fevzi ŞAHİN Arş. Gör. Selçuk EMSEN Proje Yürütücüsü (Atatürk) Proje Yürütücü Yardõmcõsõ (Atatürk) Uzman (Atatürk) Uzman (Atatürk) Uzman (Atatürk) Uzman (İnönü) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Veri Toplayõcõ (Atatürk) Destek Elemanõ (Atatürk) Destek Elemanõ (Atatürk) Destek Elemanõ (Atatürk) xi

14

15 İÇİNDEKİLER Sayfa 4.0. SANAYİ İMALAT SANAYİ VE KOBİLER Giriş Doğu Anadolu Bölgesi nin Ekonomik Yapõsõnõn, Türkiye ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile Karşõlaştõrmasõ Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Genel Yapõsõ Yõlõ Genel Sanayi ve İşyerleri Sayõm Sonuçlarõna Göre İmalat Sanayiinin Genel Yapõsõ Yõlõ İmalat Sanayii İşyerleri Anket Sonuçlarõna Göre İmalat Sanayiinin Genel Yapõsõ Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Yapõsal Özellikleri Yõlõ Genel Sanayi ve İşyerleri Sayõm Sonuçlarõna Göreİmalat Sanayiinin Yapõsal Özellikleri Yõlõ İmalat Sanayii İşyerleri Anket Sonuçlarõna Göre İmalat Sanayiinin Yapõsal Özellikleri Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Pazar Alanlarõ Sanayi Kuruluşlarõnõn Modernizasyon ve Yatõrõm Projeleri Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Geliştirilmesine Yönelik Tedbirler Devlet Yardõmlarõnõn Doğu Anadolu Bölgesi Açõsõndan Değerlendirilmesi KOBİ lerin Desteklenmesi ve Banka Kredileri Kamu Yatõrõm Harcamalarõnõn Doğu Anadolu Bölgesi Açõsõndan Değerlendirilmesi Bölge deki Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Bölgelerinin Dağõlõmõ Sonuç ve Öneriler 040 KAYNAKLAR 043 EK: 044 I

16 4.2. ENERJİ Türkiye de Enerji Kaynaklarõna Genel Bakõş DAP Bölgesi'nde Enerji Kaynaklarõnõn Durumu Linyi Hidrolik Enerji Güneş Enerjisi Rüzgar Enerjisi Petrol ve Doğal Gaz DAP Bölgesi'nde Elektrik Enerjisi Kullanõmõ 053 EKLER MADENCİLİK Türkiye de Madencilik Türkiye nin Bilinen Maden Kaynaklarõ Türkiye Ekonomisinde Madencilik DAP Bölgesi İllerinin Maden Potansiyeli Ağrõ İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Ardahan İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Bayburt İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Bingöl İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Bitlis İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Elazõğ İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Erzincan İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Erzurum İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Gümüşhane İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Hakkâri İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Iğdõr İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Kars İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Malatya İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Muş İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Tunceli İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Van İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Sonuçlar 123 KAYNAKLAR 127 EK: 129 II

17 5.0. HİZMETLER MALİ YAPI VE BANKACILIK Giriş Vergi Gelir ve Giderlerinin Merkezi ve Mahalli Bazda Analizi Genel Bütçe Vergi Gelirleri Genel Bütçe Vergi Gelirlerinin Türleri Genel Bütçe Harcamalarõ Mahalli İdarelerin Vergi Gelirleri Mahalli İdarelerin Harcamalarõ Bankacõlõk Hizmetleri Genel Mevduat ve Kredilerin Mekansal Dağõlõmõ Kredilerin Türleri İtibarõyla Dağõlõmõ Bölge de Uygulanan Kalkõnma Amaçlõ Projeler ve Teşvik Politikalarõ Bölge de Uygulanan Projeler Teşvik Politikalarõ 170 EKLER 176 KAYNAKLAR TİCARET VE İNŞAAT Ticaret Sektörü İç Ticaret Dõş Ticaret Erzurum Serbest Bölgesi İnşaat Sektörü İnşaat Sektörünün GSYİH İçindeki Payõ Yapõlan Bina Sayõsõ, Yüzölçümü ve Değeri İnşaat Sektörünün Darboğazlarõ İnşaat Sektörünün Kullanabileceği Potansiyel Bölge ve Ülke Dõşõndan Sağlanan Girdiler 225 III

18 5.3. ULAŞTIRMA VE HABERLEŞME Giriş Demiryolu Ulaşõmõ Türkiye'de Demiryollarõ DAP Bölgesi'ndeki İllerde Demiryollarõ Karayolu Ulaşõmõ Türkiye'de Karayollarõ DAP Bölgesi'ndeki İllerde Karayollarõ Havayolu Ulaşõmõ Türkiye'de Havayolu Ulaşõmõ DAP Bölgesi'ndeki İllerde Havayollarõ Telekomünikasyon Türkiye'de Telekomünikasyon DAP Bölgesi'ndeki İllerde Telekomünikasyon ve Bilgi Teknolojileri Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetleri Türkiye'de Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetleri DAP Bölgesi'ndeki İllerde Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetleri DAP Bölgesi'nin Dar Boğaz, Avantaj ve Potansiyelleri Dar Boğazlar Avantajlar Potansiyeller Değerlendirme Çalõşmanõn Genel Değerlendirmesi ve Bundan Sonraki Aşamalarõ 298 KAYNAKLAR 300 EKLER 301 IV

19 TABLOLAR Sayfa Tablo 4.1.1: Türkiye de GSMH ve İhracat Gelirleri İçindeki Sektör Paylarõ (Yüzde) 001 Tablo 4.1.2: Doğu Anadolu Bölgesi nin Genel Olarak ve İllere Göre Türkiye ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi İle Ekonomik Gelişmişlik Karşõlaştõrmasõ 004 Tablo 4.1.3: Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Türkiye İmalat Sanayii İle Karşõlaştõrmasõ (10+, 1993) 009 Tablo 4.1.4: Türkiye Genelinde İmalat Sanayiinde Kapasite Kullanõm Oranlarõ 010 Tablo 4.1.5: Üretim Konularõna Göre Doğu Anadolu Bölgesi İlleri Sanayi Tesisleri 011 Tablo 4.1.6: Tablo 4.1.7: Tablo 4.1.8: Tablo 4.1.9: Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayii Katma Değerinin Sektörler İtibarõyla Türkiye İle Karşõlaştõrmasõ (10+, 1993) 012 Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Türkiye İmalat Sanayii İle Karşõlaştõrmasõ (10+, 1996) 014 Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayii Katma Değerinin Sektörler İtibarõyla Türkiye İle Karşõlaştõrmasõ (10+, 1996) 015 Doğu Anadolu Bölgesi nde İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Çekici Güç Büyüklüklerinin Sektörlere Göre Dağõlõmõ (Yüzde, 1993) 017 Tablo : İller İtibarõyla İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Ortalama Çevirici Güç Büyüklükleri (10+, 1993) 017 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla Çalõşõlan İşçi-Saat Toplamõ, Çevirici Güç Kapasitesi, Stok Değişmeleri, Sabit Sermayeye Yapõlan Gayri Safi İlave, Girdi-Çõktõ ve Katma Değer (10+, 1993) 019 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla İmalat Sanayiinde İşyeri Sayõsõ, Yõllõk Ortalama Çalõşan Sayõsõ ve İşyeri Başõna Düşen İşçi Sayõsõ (10+, 1993) 021 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinde (10+) İstihdam Edilen Toplam İş Gücünün Sektörel Dağõlõmõ 022 Tablo : İller İtibarõyla İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Ortalama Çevirici Güç Büyüklükleri (10+, 1996) 024 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla Çalõşõlan İşçi-Saat Toplamõ, Çevirici Güç Kapasitesi, Stok Değişmeleri, Sabit Sermayeye Yapõlan Gayri Safi İlave, Girdi-Çõktõ ve Katma Değer (10+, 1993) 025 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla İmalat Sanayiinde İşyeri Sayõsõ, Yõllõk Ortalama Çalõşan Sayõsõ ve İşyeri Başõna Düşen İşçi Sayõsõ (10+, 1996) 026 Tablo : İhracat ve İthalatõn Türkiye Genelinde Sektörel Dağõlõmõ 028 Tablo : İhracat ve İthalatõn Doğu Anadolu Bölgesi ve Türkiye Karşõlaştõrmasõ 029 Tablo : Yatõrõm Teşvik Belgelerinin Bölgeler İtibarõyla Dağõlõmõ (Yüzde Dağõlõm) 031 Tablo : Yatõrõm Teşvik Belgesi Tutarlarõnõn Bölgesel Dağõlõmõ 031 Tablo : Yatõrõm Teşvik Belgelerinin Sektörel Dağõlõmõ (Yüzde) 032 V

20 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla Özel Sektöre Verilen İmalat Sanayii Devlet Yardõmõ (1995) 033 Tablo : KOBİ lerin Dağõlõmõ 033 Tablo : Tarihi İtibarõyla Kredilerin DAP Bölgesi ndeki İllere Göre Dağõlõmõ (Milyar TL) 034 Tablo : Yõllarõnda Verilen KOBİ Yatõrõm Teşvik Belge ve Tutarlarõnõn Bölgesel Dağõlõmõ 035 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kamu Yatõrõm Harcamalarõ ( ) 035 Tablo : İller İtibarõyla Doğu Anadolu Bölgesi Kamu Yatõrõm Harcamalarõ İçinde İmalat Sanayiinin Payõ (1995) 036 Tablo : Küçük Sanayi Sitelerinin Bölgelere Göre Dağõlõmõ (Kasõm 1998) 037 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi Aksiyon Planõna Dahil Olan İllerdeki Küçük Sanayi Sitelerinin Dağõlõmõ (Temmuz 1998) 038 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi Aksiyon Planõna Dahil Olan İllerdeki OSB Parsellerinin Dağõlõm Tablosu 039 Ek Tablo 4.1.1:Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla Toplam Nüfus ile Kentsel / Kõrsal Nüfus ve Oranlarõ 044 Tablo 4.2.1: 1997 Yõl Sonu İtibarõyla, Türkiye nin Fosil Yakõt Rezervleri 047 Tablo 4.2.2: Türkiye nin Yenilenebilir Enerji Kaynaklarõ Potansiyelleri (1998) 049 Tablo 4.2.3: Doğu Anadolu Bölgesi'nde Havzalara Göre Yõllõk Akõş ve Brüt Hidroelektrik Potansiyel 051 Tablo 4.2.4: Doğu Anadolu Bölgesi nin Güneş Enerjisi Potansiyeli 051 Tablo 4.2.5: DAP Kapsamõndaki İllerde Toplam Petrol Satõşlarõnõn İllere Dağõlõmõ (1997) 052 Tablo 4.2.6: DAP Bölgesi İllerinin Yõllara Göre Net Sektörel Enerji Tüketimi (MWh) 053 Tablo 4.2.7: Türkiye nin Yõllara Göre Net Sektörel Enerji Tüketimi (GWh) 054 Tablo 4.2.8: Tablo 4.2.9: DAP İllerinde Kişi Başõna Net Elektrik Enerjisi Tüketiminin (kwh/kişi) Yõllara Göre Dağõlõmõ 054 DAP Bölgesi İllerinde Şebeke Kayõplarõnõn Yõllara Göre Dağõlõmõ (1997) 057 Tablo : DAP Bölgesi İllerinin Yõllara Göre Kişi Başõna Düşen Net Sektörel Enerji Tüketimi (kwh/kişi) 061 Tablo : Türkiye nin Yõllara Göre Kişi Başõna Düşen Net Sektörel Enerji Tüketimi (kwh/kişi) 061 Tablo 4.3.1: Türkiye Maden Potansiyeli ( Özel Olarak Belirtilenlerin Dõşõnda, Milyon Ton) 069 Tablo 4.3.2: Türkiye ve DAP Bölgesi nin Tüvenan Maden Üretimi 071 Tablo 4.3.3: Tablo 4.3.4: Seçilmiş Bazõ Madenlerin Yõllarõ Arasõndaki Üretim Miktarlarõ ( ) (ton) 073 DAP Bölgesi'ndeki İllere Göre Maden Cinsleri, Tüvenan Üretim Miktarlarõ ve Toplam Üretim İçindeki Oranlarõ (1996) 073 Tablo 4.3.5: Uluslararasõ Standart Sanayi Sõnõflamasõna Göre Yõllõk Dõş Ticaret 075 Tablo 4.3.6a: Türkiye nin 1996 Yõlõ İhracatõ 076 Tablo 4.3.6b: Türkiye'nin 1997 Yõlõ İhracatõ 077 Tablo 4.3.7: Türkiye nin Madencilik İthalatõ 079 VI

21 Tablo 4.3.8: Tablo 4.3.9: Türkiye de Yõllara Göre, İşteki Durum ve İktisadi Faaliyet Kollarõ Toplamõ ile Maden ve Taşocakçõlõğõ İşletmelerinde Çalõşan Sayõsõ ve Oranlarõ (12+yaş, erkek+kadõn) 079 Madencilik Sektöründe İşyeri Sayõsõ, Çalõşanlar Ortalamasõ ve Çalõşanlara Yapõlan Yõllõk Ödemeler Katma Değer (1996) 080 Tablo : Gayri Safi Milli Hasõla-Türkiye 081 Tablo : DAP Bölgesi'nde Madencilik ve Taşocakçõlõğõ Sektörü İşyeri Sayõsõ, Çalõşanlar Ortalamasõ, Ücretle Çalõşanlar Ortalamasõ, Ücretle Çalõşanlara Yapõlan Yõllõk Ödemeler (1996) 082 Tablo : DAP Bölgesi'nde Madencilik ve Taşocakçõlõğõ Sektörü İşyeri Sayõsõ, Çalõşanlar Ortalamasõ, Ücretle Çalõşanlar Ortalamasõ, Ücretle Çalõşanlara Yapõlan Yõllõk Ödemeler (1996) 083 Tablo : Ağrõ İli Jeotermal Potansiyeli 085 Tablo : Ağrõ İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 085 Tablo : Bayburt İli Linyit (Lin) Yataklarõ 086 Tablo : Bayburt İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 086 Tablo : Bingöl İli Jeotermal Potansiyeli 088 Tablo : Bingöl İli Linyit ( Lin ) Yataklarõ 089 Tablo : Bingöl İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 089 Tablo : Bingöl İli Jeotermal Potansiyeli 091 Tablo : Bitlis İli Ponza (Pon) Yataklarõ 092 Tablo : Bitlis İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 092 Tablo : Elazõğ İli Kaplõca Sularõ 096 Tablo : Elazõğ İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 097 Tablo : Erzincan İli Linyit ( Lin ) Yataklarõ 100 Tablo : Erzincan İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 101 Tablo : Erzurum İli Jeotermal Potansiyeli 104 Tablo : Erzurum İli Linyit (Lin) Yataklarõ 104 Tablo : Erzurum İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 106 Tablo : Gümüşhane İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 109 Tablo : Hakkari İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 110 Tablo : Kars İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 111 Tablo : Malatya İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 115 Tablo : Muş İli Barit Yataklarõ 116 Tablo : Muş İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 117 Tablo : Tunceli İli Maden Sahalarõ ve Üretim 119 Tablo : Van ili Ponza (Pon) Potansiyeli 121 Tablo : Van İli Linyit ( Lin ) Potansiyeli 122 Tablo : Van İli Maden Sahalarõ ve Üretimi 122 EkTablo : DAP Bölgesi İllerine Ait Maden İşletme Ruhsat Sayõsõ ve İşletme Yapõlan Ruhsat Sayõsõ 129 Tablo 5.1.1: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Vergi Gelirleri 137 Tablo 5.1.2: Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Vergi Gelirleri 138 Tablo 5.1.3: Bölgeler İtibarõyla Vergi Türlerinin Dağõlõmõ (1996) 139 Tablo 5.1.4: Bölge İlleri İtibarõyla Vergi Türlerinin Dağõlõmõ (1996) 141 Tablo 5.1.5: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Giderleri 142 Tablo 5.1.6: Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Giderleri 143 VII

22 Tablo 5.1.7: Bölgeler İtibarõyla Vergi Gelirlerinin Toplam Giderleri Karşõlama Oranõ 144 Tablo 5.1.8: Bölge İlleri İtibarõyla Vergi Gelirlerinin Toplam Giderleri Karşõlama Oranõ 145 Tablo 5.1.9: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ 146 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ 147 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdareleri Vergi Gelirleri 148 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdareleri Vergi Gelirleri 149 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve Özel İdarelerin Gider Türlerine Göre Dağõlõmõ 151 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdarelerinin Gider Türlerine Göre Dağõlõmõ 152 Tablo : Türkiye de Bankacõlõk Hizmetleri (1997) 154 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Bankacõlõk Hizmetleri (1997) 154 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Bankacõlõk Hizmetleri (1997) 155 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Mevduatõ 156 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Mevduatõ 157 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Kredileri 158 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Kredileri 159 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kredi/Mevduat Oranlarõ 160 Tablo : Bölge İlleri İçin Kredi/Mevduat Oranlarõ 161 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kredi Türlerinin Dağõlõmõ (1997) 162 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kredi Türlerinin Dağõlõmõ (1997) 163 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Şube Başõna Ortalama Mevduat 163 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Şube Başõna Ortalama Kredi 164 Tablo : E.K.K.P. Kapsamõnda Dağõtõlan Kredilerin Proje Türlerine Göre Dağõlõmõ 166 Tablo : E.K.K.P. Kapsamõnda Dağõtõlan Krediler 167 Tablo : E.K.K.P. Kapsamõnda Dağõtõlan Kredilerde Kanuni Takibata Uğrama (1989 Sonu İtibarõyla, Milyon TL.) 168 Tablo : Proje Türlerine Göre Kanuni Takibata Uğrama Oranlarõ 168 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Özel Sektör Yatõrõm Teşvikleri 171 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Özel Sektör Yatõrõm Teşvikleri 171 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Dağõtõlan Hayvancõlõk ve Yem Kredileri 172 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kanuni Takibe Alõnan Krediler 173 Tablo : Halk Bankasõ Tarafõndan Bölge İllerine Kullandõrõlan Krediler 174 Tablo : Türkiye Halk Bankasõ nca Bölge İllerine Tahsis Edilen KOBI Teşvik Kredileri ( ) 175 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Yõl Ortasõ Nüfus Tahminleri 176 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Yõl Ortasõ Nüfus Tahminleri 176 Tablo : 1990 Fiyatlarõ Baz Alõnarak Belirlenen Deflatör Rakamlarõ 176 Tablo : Bölgeler itibarõyla Genel Bütçe Vergi Gelirleri 177 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe 177 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Personel Harcamalarõ 177 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Personel Harcamalarõ 178 VIII

23 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Diğer Cari Harcamalarõ 178 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Diğer Cari Harcamalarõ 179 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ 179 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ 180 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Transfer Harcamalarõ 180 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Transfer Harcamalarõ 181 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Toplam Genel Bütçe Harcamalarõ 181 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Toplam Genel Bütçe Harcamalarõ 182 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Vergi Türlerinin Dağõlõmõ (1996) 182 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Vergi Türlerinin Dağõlõmõ (1996) 183 Tablo : Belediyelerin Bölgeler İtibarõyla Gelir Türlerine Göre Kesin Hesaplarõ 183 Tablo : Belediyelerin Bölge İlleri İtibarõyla Gelir Türlerine Göre Kesin Hesaplarõ 184 Tablo : Belediyelerin Bölgeler İtibarõyla Gider Türlerine Göre Kesin Hesaplarõ 185 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Toplam Banka Mevduatõ 185 Tablo : Toplam Banka Mevduatõ 186 Tablo : Toplam Banka Kredileri ( ) 186 Tablo : Toplam Banka Kredileri 187 Tablo : Kredilerin Türler İtibarõyla Bölgesel Dağõlõmõ (1997) 187 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Banka Şubelesi Sayõlarõ 187 Tablo 5.2.1: Türkiye ve DAP Bölgesi Ticaret Sektörünün GSYİH daki Payõ 191 Tablo 5.2.2: Ticaret Sektörü İstihdamõnda Beklenen Gelişmeler 192 Tablo 5.2.3: İllere Göre Esnaf ve Sanatkarlarõ Oda Sayõsõ (1998) 192 Tablo 5.2.4: İllere Göre Sanayi ve Ticaret Odalarõ Kayõtlõ Üye Sayõsõ (1998) 193 Tablo 5.2.5: İllere Göre İnşaat ve Ticaret Sektöründe İşyeri Sayõsõ ve İstihdam (1992) 194 Tablo 5.2.6: İllere ve Ana İktisadi Faaliyet Kollarõna Göre Yeni Kurulan Şirket ve Kooperatiflerin Toplam Sayõ ve Sermayesi (1997) 195 Tablo 5.2.7: İllere Göre Tüketim Kooperatifleri 196 Tablo 5.2.8: İllere Göre Yeni Kurulan ve Kapanan Firmalarõn Sayõsõ 196 Tablo 5.2.9: DAP Bölgesi ve Türkiye nin İhracat -İthalat Karşõlaştõrmasõ (Gümrük Kapõlarõna Göre) 197 Tablo : DAP Bölgesi İllerindeki İhracat ve İthalat (Gümrük Kapõlarõna Göre) 198 Tablo : Türkiye ve DAP Bölgesinde Kişi Başõna Düşen İhracat ve İthalat 199 Tablo : DAP Bölgesi İllerinde Kişi Başõna Düşen İhracat ve İthalat 200 Tablo : 1996 Yõlõ Bölgeler İtibarõyla İthalat ve İhracat 201 Tablo : DAP Bölgesi Fasõllara Göre İhracat (1996) 203 Tablo : DAP Bölgesi Fasõllara Göre İthalat (1996) 205 Tablo : DAP Bölgesi Fasõllara Göre Önemli İhracat Kalemleri (1996) 206 Tablo : İran ve Türk Cumhuriyetlerinin DAP Bölgesi İhracatõ İçindeki Paylarõ 208 Tablo : İran ve Türk Cumhuriyetlerinin DAP Bölgesi İthalatõ İçindeki Paylarõ 208 Tablo : Serbest Bölgeler İtibarõyla Yõllõk Ticaret Hacimleri 210 Tablo : Türkiye Geneli ve DAP Bölgesi İnşaat Sektörünün GSYİH daki Payõ 211 IX

24 Tablo : İller İtibarõyla Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõlar (Yapõ Kullanma İzin Belgelerine Göre) 212 Tablo : Taşõyõcõ Sistem ve Yapõ Malzemesi Cinsine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõlar (Yapõ Kullanma İzin Belgelerine Göre) 213 Tablo : Yapõ Sahipliğine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõlar (Yapõ Kullanma İzin Belgelerine Göre) 217 Tablo : Türkiye'de ve DAP Bölgesi'nde Yapõ Sahipliğine Göre Yapõlan Binalar (Bin Kişi Başõna Düşen Değerler) 219 Tablo : Bina inşaat Maliyet İndeksleri (1991 = 100) 221 Tablo : Türkiye'de ve DAP Bölgesi'nde Kullanõm Amaçlarõna Göre Yapõlan Binalar (Bin Kişi Başõna Düşen Değerler) 222 Tablo : Türkiye'de ve DAP Bölgesi'nde Kullanõm Amaçlarõna Göre Yapõlan Binalar (Yapõ Kullanõm İzin Belgelerine Göre) 223 Tablo 5.3.1: Türkiye'de Demiryolu Taşõmacõlõğõ (Toplam Yolcu ve Yük Ham Ton-Km.) 230 Tablo 5.3.2: 1996 Yõlõ İtibarõyla Lokomotif Sayõlarõ 231 Tablo 5.3.3: Hat Kesimlerine Göre Ham Ton-Km ( 1997) 232 Tablo 5.3.4: DAP Bölgesi'ndeki İstasyonlara Gelen Yüklerin Türkiye Geneli İle Karşõlaştõrõlmasõ (1997) 232 Tablo 5.3.5: Giden Yükler (1997) 232 Tablo 5.3.6: KGM Çalõşanlarõ 233 Tablo 5.3.7: Türkiye'de Karayollarõ Yol Ağõ Durumu 233 Tablo 5.3.8: Yõllar İtibarõyla Hizmete Açõlan Otoyol ve Bağlantõ Yollarõ 234 Tablo 5.3.9: Köprü Yapõmõ ve Onarõmõ 234 Tablo : Yol Yapõmõ 234 Tablo : Asfalt Kaplama Yollarõn Takviyesi ve Yenileme 235 Tablo : Karayollarõ Ağõ Uzunluğu 235 Tablo : Coğrafi Bölgeler İtibarõyla Kõrsal Yerleşim Yerlerinde Asfalt Karayolu (1993) 235 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerin Bağlõ Bulunduklarõ Bölge Müdürlükleri 236 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Devlet ve İl Yollarõ Uzunluğu (Km.) 236 Tablo : Devlet Yollarõ Yõllõk Taşõt Kilometre Değerleri 237 Tablo : Devlet Yollarõ Yõllõk Taşõt-Km.,Yolcu-Km. ve Ton-Km. Değerleri 237 Tablo : Devlet Yollarõ Yõllõk Taşõt-Km., Yolcu-Km. ve Ton-Km. Değerlerinin Türkiye Geneline Oranõ 237 Tablo : DAP Bölgesi Karayolu Ulaşõmõna İlişkin Genel Bilgiler ve Türkiye İle Karşõlaştõrmasõ 238 Tablo : DAP Bölgesi Karayolu Ulaşõmõna İlişkin Yol Bilgileri ve Türkiye İle Karşõlaştõrmasõ (Km.) 238 Tablo : DAP Bölgesi'ndeki Motorlu Kara Taşõtlarõ (1995) 239 Tablo : DAP Bölgesi İllerin Nüfus ve Motorlu Taşõt Oranlarõ 240 Tablo : Bazõ İllerin Karayolu Yatõrõmlarõ 241 Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerin Karayolu Yatõrõmlarõ 241 Tablo : Ağrõ İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 242 Tablo : Ardahan İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 243 X

25 Tablo : Bayburt İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 243 Tablo : Bingöl İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 244 Tablo : Bitlis İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 245 Tablo : Elazõğ İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 245 Tablo : Erzincan İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 246 Tablo : Erzurum İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 247 Tablo : Gümüşhane İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 248 Tablo : Hakkari İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 248 Tablo : Iğdõr İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 249 Tablo : Kars İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 249 Tablo : Malatya İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 250 Tablo : Muş İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 251 Tablo : Tunceli İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 251 Tablo : Van İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri 252 Tablo : DAP Bölgesi Kapsamõndaki İllere Bağlõ Köy Yollarõnõn Türlerine Göre Uzunluğu (Km) 252 Tablo : DAP Kapsamõndaki Köylerin Asfalt Yol Uzunluklarõ (Km) 253 Tablo : DAP Kapsamõndaki Köylerin Stabilize Yol Uzunluklarõ (Km) 253 Tablo : DAP Kapsamõndaki Köylerin Tesviye Yol Uzunluklarõ (Km) 254 Tablo : Türkiye Genelinde Alõnan Bazõ İllerin Kaplama Oranlarõ 254 Tablo : DHMİ Genel Müdürlüğü'nce İşletilen Hava Liman ve Meydanlarõna İlişkin Genel Meydan Bilgileri 257 Tablo : DHMİ Genel Müdürlüğü'nce İşletilen Sivil Ulaşõma da Açõk Diğer Askeri Havaalanlarõ 258 Tablo : İnşaatõ Devam Eden, Planlanan ve İç Sivil Sefere Açõlacak Askeri-Sivil Havaalanlarõ 258 Tablo : DAP Bölgesi Hava Ulaşõmõ Uçak ve Yolcu Trafiği 259 Tablo : DAP Bölgesi Havayolu Ulaşõmõ Yük Trafiği 260 Tablo : DAP Bölgesi'ndeki Hava Alanlarõnõn Pist Durumlarõ 260 Tablo : DAP Bölgesi'ndeki Hava Alanlarõnõn Apron ve Taksirut Durumu 261 Tablo : DAP Bölgesi'ndeki Hava Alanlarõnõn Terminal Binalarõnõn Durumu 261 Tablo : DAP Bölgesi'ndeki Hava Alanlarõnõn Otoparklarõnõn Durumu 261 Tablo : DAP Bölgesi'ndeki Hava Alanlarõ Uçak Kapasiteleri 262 Tablo : DAP Bölgesi'ndeki Hava Alanlarõ Yolcu Kapasiteleri 262 Tablo : Türkiye Genel Yolcu ve Yük Trafiğinin DAP Bölgesi Yolcu ve Yük Trafiği ile Karşõlaştõrõlmasõ 263 Tablo : DAP Bölgesi Havaalanlarõ Personel Durumu ( ) 263 Tablo : Hava Seyrüsefer Yardõmcõ Cihazlarõ ve Kolaylõklarõ 263 Tablo : Türkiye'de Telekomünikasyon Hizmetlerindeki Gelişmeler 265 Tablo : Türkiye'de Bölgelere Göre Telekomünikasyon Hizmetlerinin Dağõlõmõ 267 Tablo : Yatõrõmlar 268 Tablo : Yatõrõmlarõn GSMH dan Aldõğõ Paylar 268 Tablo : Krediler Dahil Borç Durumu 268 Tablo : Dõş Proje Kredileri Kullanõm Durumu 268 Tablo : Hizmetler İtibarõyla Gelirler 268 XI

26 Tablo : Gelir-Gider Durumu 269 Tablo : Ankesör Başõna Yõllõk Ortalama Gelir 269 Tablo : Abone Başõna Yõllõk Ortalama Gelir 269 Tablo : Yatõrõmlarda Kullanõlan Finansman Kaynaklarõnõn Payõ 269 Tablo : Otomatik Santralli Yer Sayõsõ 270 Tablo : Hizmet Sõnõflarõna Göre Personel Sayõsõ 273 Tablo : Projeler İtibarõyla Yatõrõm Harcamalarõ 273 Tablo : Bölge Üniversitelerinin İnternet Erişim Altyapõsõ 277 Tablo : DAP Bölgesi'nde Telekomünikasyon Hizmetlerinin Dağõlõmõ 278 Tablo : DAP Bölgesi İllerindeki Üniteler İtibarõyla Gelirler 279 Tablo : DAP Bölgesi Telekomünikasyon Alanõndaki Fiziki Yatõrõm Programõ 280 Tablo : 1998 Yõlõ İtibarõyla Uydulardaki TV ve Radyo Sayõlarõ 283 Tablo : Türkiye'de Bölgelere Göre Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetlerinin Dağõlõmõ 286 Tablo : Radyo Verici İstasyon Sayõsõ ve Güçleri (kw) 287 Tablo : Türkiye'nin Sesi Radyosu 288 Tablo : Radyo Verici İstasyonlarõ 288 Tablo : TV Vericileri İle Kapsanan Nüfus (Yüzde) 289 Tablo : TV Ana Verici ve Aktarõcõ İstasyon Sayõsõ ve Güçleri 289 Tablo : DAP Bölgesi'nde Özel Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetlerinin Dağõlõmõ 291 Tablo : DAP Bölgesi FM Verici İstasyonlarõ 291 Tablo : TV Ana Verici İstasyonlarõ 292 Tablo : DAP İlleri Mevcut Haberleşme Sistemleri 293 XII

27 GRAFİKLER Sayfa Grafik 4.1.1: Doğu Anadolu Bölgesi nde İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Sektörel Dağõlõmõ 009 Grafik 4.1.2: Doğu Anadolu Bölgesi nde İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Çevirici Güç Büyüklüklerine Göre Dağõlõmõ 016 Grafik 4.1.3: Doğu Anadolu Bölgesi nde İmalat Sanayii nde Yaratõlan Katma Değerin Sektörel Dağõlõmõ 020 Grafik 4.2.1: Toplam Mtep Fosil Yakõt Rezervinin Kaynaklara Dağõlõmõ 048 Grafik 4.2.2: Türkiye de Yenilenebilir Enerji Kaynaklarõ Kullanõlabilir/ Ekonomik Potansiyelinin Kaynak Bazõnda Dağõlõmõ 048 Grafik 4.2.3: DAP Bölgesi ve Türkiye Genelinde Kişi Başõna Net Elektrik Enerjisi Tüketiminin Yõllara Göre Dağõlõmõ 055 Grafik 4.2.4: DAP Bölgesi İllerinde ve Türkiye Genelinde Kişi Başõna Net Elektrik Enerjisi Tüketiminin Ortalama Değerleri( ) 056 Grafik 4.2.5: Yüzde Şebeke Kayõplarõnõn DAP İlleri ve Türkiye Geneli Değerleri (1997) 058 Grafik 4.2.6: DAP İllerinin Kişi Başõna Net Elektrik Tüketiminin Yõllara Göre Türkiye Ortalamasõ İle Karşõlaştõrõlmasõ 059 Grafik 4.2.7: Sektörlerdeki Net Elektrik Tüketiminin Nüfusa Bölümünün Yõllara Dağõlõmõ 061 Grafik 4.2.8: DAP İllerindeki Net Tüketimin Sektörlere Dağõlõmõ ( ) 062 Grafik 4.3.1: Seçilmiş Bazõ Madenlerin Yüzde Paylarõ 070 Grafik 5.1.1: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Vergi Gelirleri 138 Grafik 5.1.2: Bölge İllerine Göre Vergi Gelirleri 139 Grafik 5.1.3: Türlerine Göre Vergi Gelirleri 140 Grafik 5.1.4: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Giderleri 142 Grafik 5.1.5: Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Giderleri 143 Grafik 5.1.6: Bölgeler İtibarõyla Vergi Gelirlerinin Giderleri Karşõlama Oranõ 144 Grafik 5.1.7: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ 146 Grafik 5.1.8: Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Grafik 5.1.9: Yatõrõm Harcamalarõ 147 Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdareleri Vergi Gelirleri 149 Grafik : Bölge İlleri İtibarõyla Belediye ve İl Özel İdareleri Vergi Gelirleri 150 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve Özel İdarelerin Gider Türlerine Göre Dağõlõmõ 152 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Mevduatõ 156 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Kredileri 158 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Kredi/Mevduat Oranlarõ 160 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Şube Başõna Ortalama Mevduat 164 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Şube Başõna Ortalama Kredi 165 XIII

28 Grafik 5.2.1: Gümrük Kapõlarõna Göre DAP Bölgesi'ndeki İhracat ve İthalat (Bin Dolar) 198 Grafik 5.2.2: Türkiye Toplam İhracatõnõn Bölgelere Göre Dağõlõmõ 201 Grafik 5.2.3: Türkiye Toplam İthalatõnõn Bölgelere Göre Dağõlõmõ 202 Grafik 5.2.4: İskeletli Yapõ Sayõsõnõn Toplam Yapõ Sayõsõ İçindeki Paylarõ 214 Grafik 5.2.5: İskeletli Yapõ Yüzölçümlerinin Toplam Yapõ Yüzölçümleri İçindeki Paylarõ 214 Grafik 5.2.6: İskeletli Yapõ Değerlerinin Toplam Yapõ Değerleri İçindeki Paylarõ 214 Grafik 5.2.7: Taşõyõcõ Sistem ve Yapõ Malzemesi Cinsine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõlar (DAP/Türkiye Oranlarõ) 215 Grafik 5.2.8: Yapõ sahipliğine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõ Sayõlarõ (DAP/Türkiye Oranlarõ) 218 Grafik 5.2.9: Yapõ Sahipliğine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõ Yüzölçümleri (DAP/Türkiye Oranlarõ) 218 Grafik : Yapõ Sahipliğine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõ Değerleri (DAP/Türkiye Oranlarõ) 218 Grafik 5.3.1: Türkiye'deki Telefon Santral Kapasitesi ve Bekleyen Abone Sayõsõ 266 Grafik 5.3.2: Bölgelere Göre Bekleyen Abone Sayõsõ 266 Grafik 5.3.3: Bölgelerin Tüm Telekomünikasyon Hizmetlerinden Türkiye Bazõnda Aldõklarõ Paylar (Yüzde) 274 Grafik 5.3.4: DAP Bölgesi'ndeki İllerin Tüm Telekomünikasyon Grafik 5.3.5: Hizmetlerinden Aldõklarõ Paylar (Yüzde) 274 DAP Bölgesi nde Telefon Santral Kapasitesi ve Bekleyen Abone Sayõsõ 275 Grafik 5.3.6: Yerel Radyo ve TV Sayõsõ (Türkiye Geneli) 286 Grafik 5.3.7: DAP Bölgesi'ndeki Özel Radyo ve TV Sayõsõ 290 XIV

29 EKLER Sayfa Ek l: Ağrõ İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 301 Ek 2: Ardahan İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 301 Ek 3: Bayburt İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 302 Ek 4: Bingöl İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 302 Ek 5: Bitlis İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 302 Ek 6: Elazõğ İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 303 Ek 7: Erzincan İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 303 Ek 8: Erzurum İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 304 Ek 9: Gümüşhane İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 305 Ek 10: Hakkari İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 305 Ek 11: Iğdõr İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 305 Ek 12: Kars İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 306 Ek 13: Malatya İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 306 Ek 14: Muş İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 307 Ek 15: Tunceli İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri 307 Ek 16: Van İli Devlet Yollarõ Ortalama Günlük Trafik Değerleri 308 Ek 17: Devlet ve İl Yollarõ Onarõmõ 308 Ek 18: İl Yollarõ Yapõm ve Onarõm Çalõşmalarõ 309 Ek 19: Bitümlü Sõcak Karõşõm Kaplama Yapõmõ 309 Ek 20: Devlet Yollarõ Yapõm ve Onarõm Çalõşmalarõ 310 Ek 21: Devlet Yollarõnõn Astarlõ Sathi Kaplama Yapõlmasõ ve Agrega İh. 311 Ek 22: Tõrmanma Şeritleri Yapõm Projeleri 311 Ek 23: Düşük Yoğunluklu Yollarõ İyileştirme Projeleri 311 Ek 24: Devlet Yollarõnõn Astarlõ Sathi Kaplama Yapõlmasõ ve Agrega İh. 312 Ek 25: Kara Nokta Projeleri 312 Ek 26: Küçük Şehir Geçişleri İyileştirme Projeleri 313 Ek 27: Köprü Yapõmõ Projeleri 313 XV

30 XVI

31 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR İMALAT SANAYİ VE KOBİLER RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

32

33 4.0. SANAYİ 4.1. İMALAT SANAYİİ VE KOBİLER Giriş Cumhuriyet öncesi dönemden II. Dünya Savaşõ na kadar ekonomik yapõsõ tarõma dayalõ bir ülke konumunda olan Türkiye, 1950 yõlõndan itibaren hõzlõ bir sanayileşme sürecine girmiştir. Bu süreç içinde gerçekleştirilen çabalar sonucunda sanayi sektörü, özellikle imalat sanayii; gerek gayri safi milli hasõla, gerekse ihracat gelirleri içindeki payõ itibarõyla Tablo 4.1.l de görüldüğü gibi, tarõm sektörünü geride bõrakmõş bulunmaktadõr. Öyle ki, 1970 yõlõnda GSMH içinde tarõm yüzde 30,7, sanayi yüzde 17,5 paya sahipken bu oranlar, 1998 yõlõnda tarõmda yüzde l3,5 e gerilerken, sanayide yüzde 28 e yükselmiştir. Sanayi sektörünün ülke ekonomisi içindeki ağõrlõğõ, ihracatta sektör paylarõ itibarõyla daha açõk olarak görülmektedir yõlõnda tarõm yüzde 74,9, sanayi yüzde l8,4 lük paya sahipken, 1998 yõlõnda tarõmõn payõ sadece yüzde 10,1 olmuş, sanayinin payõ yüzde 89,8 e yükselmiştir. Sanayileşme, geleneksel tarõm toplumundan modern sanayi toplumuna geçişin yaşandõğõ bir değişim süreci olmakla beraber, toplumun sosyo-kültürel yapõsõ ve ekonomik sistemini de bir bütün olarak etkilemektedir. Tablo 4.1.1: Türkiye de GSMH ve İhracat Gelirleri İçindeki Sektör Paylarõ (Yüzde) YILLAR GSMH de Sektör Paylarõ (1987) Yõlõ Fiyatlarõyla(1) İhracatta Sektör Paylarõ(2) Tarõm Sanayi Hizmetler Tarõm Sanayi Hizmetler ,7 17,5 51,7 74,9 18,4 6, ,5 20,6 55, ,2 20,5 55,4 57,4 36,0 6, ,4 23,6 57,0 21,6 75,3 3, ,3 25,9 57,9 17,4 79,9 2, ,1 26,5 57,4 19,0 78,6 2, ,8 26,5 57,8 14,5 83,5 1, ,5 26,5 59,0 14,9 83,4 1, ,3 26,6 58,1 12,7 85,7 1, ,4 27,7 57,9 9,9 88,2 1, ,0 27,7 58,3 10,6 87,4 1, ,1 28,6 56,3 10,3 89,6 0, ,5 28,0 58,5 10,1 89,8 0,1 Kaynak: 1) DİE, Türkiye İstatsitik Yõllõğõ, 1997, Nisan, 1998, s: 647; 2) DPT, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler ( ), Aralõk 1997, s: 35. Sanayi sektörünün gelişmesi tarõm ve hizmetler sektörlerini de olumlu yönde etkilemektedir. Tarõm sektörü, gelişmesini sürdürmek ve verimliliğini artõrmak için sanayi sektöründen girdi almak zorunda olduğu gibi, bu sektöre hammadde de sağlamaktadõr. Sanayinin gelişmesiyle beraber ticari ve mali kesim ile diğer hizmetler sektörü faaliyetleri de canlõlõk kazanarak yaygõnlaşmaktadõr Bunun yanõnda, sanayi, gerek yan sanayi dallarõnõ gerekse iç ve dõş sermaye kanallarõnõ harekete geçirerek kendi kendini yenileyen bir mekanizmanõn oluşmasõnõ sağlamaktadõr. Bu anlamda, sanayileşme sosyo-ekonomik gelişme ya da kalkõnmanõn temel dinamiğini oluşturmaktadõr. 1 1 DPT İllerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sõralamasõ Araştõrmasõ ( 1996 ), Bülent Dinçer, Metin Özaslan, Erdoğan Satõlmõş, Ya. No. DPT:24466, Ankara, 1996 s:

34 Bölgeler arasõ gelişmişlik farklõlõklarõ Türkiye için yeni değildir. Ancak, bu sorunlar son on yõl içinde gerek kapsam, gerekse nitelik açõsõndan değişim geçirmiş, ülkeyi ivedi ve kalõcõ çözüm arayõşlarõna yöneltmiştir. Ülkede, bölgeler arasõ gelişmişlik farklõlõklarõnõ giderme yönündeki çalõşmalar 1970 li yõllarda başlatõlmõştõr. Bu dönemde kalkõnmada birinci ve ikinci derecede öncelikli iller belirlenmiştir (Kalkõnmada Öncelikli İller, KÖİ). Bu illerin çoğunluğu Doğu Anadolu (Güneydoğu dahil) illeridir. Dördüncü Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ ( ), ülke kaynaklarõnõn tahsisini bu önceliklere göre gerçekleştirmiştir. Başlõca amaç, bu illerin ekonomik ve toplumsal alt yapõlarõnõ kõsa sürede tamamlayabilmeleri için gerekli kaynaklarõ sağlamak, sanayi ve hizmetler alanõndaki yatõrõmlarõ hõzlandõrmak ve gelir düzeylerini yükseltmek olmuştur. Bu bölgelerde kõrsal ekonomiyi geliştirmek amacõyla bazõ ulusal ve uluslararasõ projeler de uygulamaya konulmuştur. 1 Böylece, bölgesel kalkõnma, Dördüncü Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ ndan başlayarak, beş yõllõk planlarda, ayrõca tanõmlanan bir ulusal hedef konumuna gelmiştir. Ancak, Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ nda ( ), gündemdeki kalkõnma sorunu; elde edilen başarõlara rağmen, kalkõnmada öncelikli illerdeki kalkõnma sürecinin yavaşlamasõ ve bölgeler arasõ gelişmişlik farklõlõklarõnõn sürmesi, sorunun hala ortada olduğunu göstermektedir. şeklinde ifade edilmektedir. 2 Türkiye nin bu bağlamdaki en iddialõ girişimi, 1980 li yõllarda Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) olarak gündeme gelmiştir. Bölgenin kalkõnmasõna yönelik çabalar 1989 yõlõndan itibaren Güneydoğu Anadolu Projesi Master Plan Çalõşmasõ doğrultusunda devam etmektedir. GAP nde elde edilen deneyim, birikim ve başarõlar; Güneydoğu Anadolu kadar az-hatta bazõ yöreleri itibarõyla daha az-gelişmiş olan Doğu Anadolu Bölgesi ni gündeme getirmiş ve bu amaçla Doğu Anadolu Projesi (DAP) Ana Planõ çalõşmalarõna başlanmõştõr Doğu Anadolu Bölgesi nin Ekonomik Yapõsõnõn, Türkiye ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile Karşõlaştõrmasõ Doğu Anadolu Bölgesi ve Bölge illerinin; bazõ ekonomik gelişmişlik göstergeleri itibarõyla, Türkiye geneli ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile karşõlaştõrõlmasõ amacõyla Tablo hazõrlanmõştõr. Tablodan görüleceği gibi, istihdamõn sektörel dağõlõmõ; Doğu Anadolu Bölgesi, Türkiye geneli ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi ne göre daha fazla tarõm ağõrlõklõ bir yapõ göstermektedir. Tarõmsal istihdamõn toplam istihdam içindeki oranõ; Türkiye de yüzde 53,7 ve Güneydoğu Anadolu da yüzde 69,2 iken, Doğu Anadolu Bölgesi nde yüzde 73,5 dir. İstihdamõn iller itibarõyla dağõlõmõnda göze çarpan en önemli nokta, tarõmsal istihdamõn Elazõğ, Malatya, Erzincan ve Erzurum gibi göreli olarak daha fazla sanayileşmiş illerde bölge ortalamasõndan daha düşük (yüzde arasõ) olmasõdõr. Anõlan illerde, sanayide istihdam edilenler (yüzde 4-7 arasõ) ile ticarette istihdam edilenlerin oranlarõ (yüzde 4-6 arasõ), diğer illerden ve Güneydoğu Anadolu ortalamalarõndan yüksek, Türkiye ortalamasõndan ise düşüktür. Öte yandan, tarõmsal istihdamõn son derece yüksek olmasõna karşõn, kõrsal nüfus başõna tarõmsal üretim değeri 1993 yõlõ cari fiyatlarõyla 16,3 milyon lira iken bu değer; Türkiye ortalamasõndan (18,2 1 GAP Kalkõnma İdaresi Başkanlõğõ, Sürdürülebilir Kalkõnma Programõ, Eylül, 1997, s.4 2 DPT, Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ ( ) 2

35 milyon lira) daha düşük, Güneydoğu Anadolu Bölgesi ortalamasõndan (14,3 milyon lira) daha yüksektir. Doğu Anadolu Bölgesi nin Türkiye tarõmsal üretim değerine katkõsõ yüzde 6,67 gibi bir oranla Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin katkõsõnõn (yüzde 11,16) yaklaşõk yarõsõ kadardõr. Bölgede bu paya en büyük katkõda bulunan iller yine göreli olarak sanayileşmiş bulunan Elazõğ, Erzincan, Erzurum ve Malatya gibi illerdir. Ağrõ ve Van õn değerleri bu illere yakõndõr. Sanayi göstergeleri bakõmõndan da Doğu Anadolu Bölgesi diğer bölgelere göre en alt sõrada yer almaktadõr yõlõ verilerine göre imalat sanayii işyeri sayõsõ Türkiye genelinin ancak yüzde 1,4 ünü oluşturmakta, il başõna düşen işyeri sayõsõ ise bölgede yüzde 9,2 iken Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde 31 dir. İmalat sanayii işyeri sayõsõ en yüksek olan iller arasõnda, Elazõğ, Erzurum, Malatya, Erzincan ve Van gibi göreli olarak sanayileşmiş illerdir. Doğu Anadolu Bölgesi nde kişi başõna imalat sanayii katma değeri (1,2 milyon TL.); Güneydoğu Anadolu Bölgesi değerinden (3,9 milyon TL.) yaklaşõk 3 kat, Türkiye genelinden (7,6 milyon TL.) altõ kat daha düşüktür. Ancak, Bölge illeri arasõnda kişi başõna katma değerler bakõmõndan büyük farklõlõklar bulunmakta olup, en yüksek katma değerlere sõrasõyla, Malatya (3,9 milyon TL.), Elazõğ (2,4 milyon TL.) ve Erzincan (1,5 milyon TL.) gibi göreli olarak sanayileşmiş iller sahip bulunmaktadõr. Doğu Anadolu Bölgesi nin Türkiye nin GSYİH içindeki payõ (yüzde 4,2), bölgeler arasõnda en alt sõrada iken, Güneydoğu Anadolu Bölgesi yüzde 5,2 oranõ ile 6. sõradadõr. Öte yandan gayrisafi hasõlaya katkõsõ bakõmõndan iller arasõnda büyük farklõlõklar bulunmaktadõr. Bu durum Tablo de, illerin Bölge gayrisafi hasõlasõ içindeki paylarõ incelendiğinde görülmektedir. Bölge de yaratõlan gayrisafi hasõlanõn yaklaşõk 1/5 ini (yüzde 20,4) Malatya sağlamakta, daha sonra sõrasõyla, Elazõğ (yüzde 16), Erzurum (yüzde 15,3), Van (yüzde 10,5) ve Erzincan (yüzde 7,5) gelmekte; geriye kalan yaklaşõk yüzde 30 diğer tüm illere dağõlmaktadõr. Bölgede tarõmsal katma değer son derece düşük olduğuna göre, Bölge de yaratõlan hasõlanõn yüzde 70 lik bölümünün, başta Malatya ve Elazõğ olmak üzere, göreli olarak daha sanayileşmiş bu illerden sağlanmasõ doğal görülmektedir. 3

36 Tablo 4.1.2: Doğu Anadolu Bölgesi nin Genel Olarak ve İllere Göre Türkiye ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile Ekonomik Gelişmişlik Karşõlaştõrmasõ Ekonomik Gelişmişlik Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane İSTİHDAM 1- Tarõm 76, ,4 79,6 75,3 63,4 62, ,7 2. Sanayi 3,0 2,1 2,5 1,9 3,3 6,9 5,4 4,1 3,1 3. Ticaret 2,9 1,8 3,7 2,7 2,9 4,9 4,6 4,1 3,1 TARIM 4. Kişi Başõna Tarõmsal Üretim Değeri TL Türkiye nin Tarõmsal Üretim (Yüzde) TL 0,8 0,5 0,3 0,5 0,6 0,7 0,8 1,4 0,4 SANAYİ 6- İşyeri Kişi Başõna Katma Değer MALİ 8- Gayrisafi Yurtiçi Hasõla 0,2 0,07 0,05 0,1 0,2 0,6 0,3 0,6 0,1 Bölgenin GSYH sõna Katkõsõ) 4,6 1,8 1,4 3,2 4,6 16 7,5 15,3 2,7 9- Banka Mevduat Mevduat (Yüzde) 3,2 2,0 3,8 3,2 3,0 18,9 8,5 14,7 5,0 12- Kredi Kredi (Yüzde) 2,5 4,1 5,4 1,9 2,2 10,0 9,8 16,0 2,7 14- Kamu Yatõrõm Harcamalarõ a) Toplam b) Bölge içi dağõlõm 2,5 0,4 1,1 27,2 0,5 3,5 4,7 9,7 4,9 c) Kişi başõna Özel Sektör Yatõrõm Teşvikleri a) Belge adedi b) Yatõrõm tutarõ c) İstihdam (kişi) İhracat (ABD Dolarõ-$) 6,1 0,0 0,0 1,2 0,0 78,4 1,8 16,6 0,0 17- İthalat (ABD Dolarõ-$) 1,7 0,0 0,2 0,0 0,0 7,2 4,8 6,9 0,0 4

37 Tablo 4.1.2: Doğu Anadolu Bölgesi nin Genel Olarak ve İllere Göre Türkiye ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile Ekonomik Gelişmişlik Karşõlaştõrmasõ (Devam) Ekonomik Gelişmişlik Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Doğu Güneydoğu Türkiye Anadolu Anadolu İSTİHDAM 1- Tarõm 64,9 81,4 71,7 64,0 84,6 72,6 73,7 73,5 69,2 53,7 2, Sanayi 1,8 2,6 3,7 7,1 2,1 1,9 3,0 3,4 5,2 12,8 3, Ticaret 2,6 3,2 3,1 5,7 2,0 2,6 3,7 3,4 4,8 7,9 TARIM 4. Kişi Başõna Tarõmsal Üretim Değeri TL Türkiye nin Tarõmsal Üretim (Yüzde) TL 0,2 0,3 0,8 0,9 0,9 0,6 0,8 6,7 11,1 100,0 SANAYİ 6- İşyeri Kişi Başõna Katma Değer MALİ 8- Gayrisafi Yurtiçi Hasõla 0,11 0,07 0,2 0,8 0,15 0,08 0,4 4,2 5,2 100,0 Bölgenin GSYH õna Katkõsõ b) 3,0 2,2 4,4 20,4 4,2 2,3 10,5 100, Banka Mevduat Mevduat (Yüzde) 1,7 3,2 5,7 21,5 2,6 4,3 7,7 100,0 12- Kredi Kredi (Yüzde) 0,8 6,4 12,0 20,8 3,5 3,1 6,9 100,0 14- Kamu Yatõrõm Harcamalarõ a) Toplam b) Bölge içi dağõlõm 3,2 7,4 3,2 9,3 7,3 6,3 100,0 c) Kişi başõna Özel Sektör Yatõrõm Teşvikleri a) Belge adedi b) Yatõrõm tutarõ c) İstihdam (kişi) İhracat (ABD Dolarõ-$) 0,1 0,0 12,0 78,0 0,0 0,0 2,5 21,9 45,14 273,1 17- İthalat (ABD Dolarõ-$) 0,0 0,8 1,2 15,4 0,0 0,0 0,9 4,4 34,8 324,0 5

38 1. Tarõmda çalõşanlarõn toplam istihdam oranõ, yüzde (1990) 2. Sanayide çalõşanlarõn toplam istihdam oranõ, yüzde (1990) 3. Ticarette çalõşanlarõn toplam istihdam oranõ, yüzde (1990) 4. Kõrsal nüfus başõna tarõmsal üretim değeri, TL. (1993). 5.Tarõmsal üretim değerinin Türkiye içindeki payõ, yüzde (1993). 6. İmalat sanayi işyeri sayõsõ, adet (1993). 7. Kişi başõna imalat sanayii kalma değeri TL (1993). 8. Türkiye GSYH sõ içindeki payõ, yüzde (1998 sabit fiyatlarõyla, 1997). Doğu Anadolu gayrisafi hasõlasõ içindeki yüzde payõ, (1998 sabit fiyatlarõyla, 1997). 9. Banka şube sayõsõ (1993). 10. Kişi başõna banka mevduatõ TL, 1997 (1998 sabit fiyatlarõyla). 11. Doğu Anadolu toplam banka mevduatõ içindeki pay, yüzde (1998 sabit fiyatlarõyla, 1997). 12. Kişi başõna banka kredileri, TL (1998 sabit fiyatlarõyla, 1997). 13. Doğu Anadolu toplam banka kredileri içindeki pay, yüzde (1998 sabit fiyatlarõyla, 1997). 14. Toplam kamu yatõrõmlarõ, milyon TL 1997 (1998 sabit fiyatlarõyla). Toplam kamu yatõrõmlarõ içinde il paylarõ, yüzde (1998 sabit fiyatlarõyla, 1997) yõlõ içinde verilen teşvik belge sayõsõ Yatõrõm tutarõ, milyon TL. (1997 cari fiyatlarõyla) Yaratõlan istihdam (kişi) 16. Kişi başõna ihracat, ABD dolarõ (1993) 17. Kişi başõna ithalat, ABD dolarõ (1993). Kaynaklar: DPT, İllerin Sosvo-Ekonomik Gelişmişlik Sõralamasõ Araştõrmasõ DPT, İller ve Bölgeler İtibarõyla Çeşitli Göstergeler DPT, İller İtibarõyla Çeşitli Göstergeler

39 Doğu Anadolu Bölgesi nde il başõna ortalama 20 banka şubesi düşerken, Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde 28 banka şubesi düşmektedir (Tablo 4.1.2). Öte yandan gerek fert başõna, gerekse toplam mevduat yönünden Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin üzerindedir. Türkiye genelindeki toplam mevduatõn yüzde 1,6 sõ Bölge de yer alõrken, bu oran Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde yüzde 1,3 dür. Bölgedeki toplam mevduatõn illere dağõlõmõnda (Tablo 4.1.2) karşõmõza yine göreli olarak sanayileşmiş Malatya, Elazõğ, Erzurum ve Van gibi iller çõktõğõ halde; kişi başõna düşen banka mevduatõnda çok ilginç bir durumla karşõlaşõlmaktadõr. Kişi başõna mevduat sõralamasõnda yukarõdaki iller dõşlandõğõ takdirde, Tunceli yaklaşõk 146 milyon TL. ile en başta yer almakta, onu sõrasõyla; Bayburt (113 milyon TL.), Gümüşhane (96 milyon TL.), Iğdõr (64 milyon TL.), Kars (52 milyon TL. ) ve Ardahan (45 milyon TL.), izlemektedir. Dolayõsõyla, göreli olarak daha az gelişmiş Tunceli, Bayburt, Gümüşhane, Iğdõr, Kars ve Ardahan da önemli ölçüde bir tasarruf ve yönlendirilmesi halinde yatõrõm potansiyeli bulunmaktadõr. Bölge deki banka kredilerinde de benzeri bir durum söz konusudur. Türkiye genelindeki toplam banka kredilerinin yüzde 1,0 i Bölge de, yüzde 1,6, G. Doğu Anadolu da yer almakta; illere göre kişi başõna düşen kredilerde Bayburt (67 milyon TL.), Iğdõr (55 milyon TL.), Kars (47 milyon TL.), Tunceli (45 milyon TL.) ve Ardahan (40 milyon) gibi göreli olarak az gelişmiş iller, daha gelişmiş illerin önünde yer almaktadõr (Tablo 4.1.2). Kamu yatõrõm harcamalarõnda durum, mevduat ve banka kredilerinde ki durumun tersine dönmekte, Malatya, Erzincan ve Erzurum gibi iller yaklaşõk yüzde 3-9 gibi paylar alõrken, bu kez diğer ölçütlere göre geri kalmõş Bingöl (yüzde 27,2), Muş (yüzde 13,2), Tunceli (yüzde 7,3) ve Van (yüzde 6,3) gibi iller en yüksek paylarõ almaktadõrlar. Anõlan geri kalmõş illerin nüfuslarõ da az olduğundan, kişi başõna kamu yatõrõmlarõ bu illerde diğer illerin 5-10 katõna kadar çõkabilmektedir. Öte yandan, kişi başõna kamu yatõrõm harcamalarõ Bölge ortalamasõ (14,8 milyon TL) olarak Türkiye ortalamasõnõn (33,4 milyon TL) yaklaşõk yüzde 40 õdõr. Bölge ortalamasõ Güneydoğu Anadolu ortalamasõ ile (11,2 milyon TL.) karşõlaştõrõldõğõnda yüksek görünmekle birlikte, proje bazõnda illere dağõtõlamayan ve muhtelif iller başlõğõ altõnda verilen GAP yatõrõmlarõ bunun dõşõndadõr. Tablo 4.l.2 de görüldüğü gibi, yatõrõm teşvikleri gerek belge sayõsõ ve yatõrõm tutarlarõ, gerekse yaratõlan istihdam bakõmõndan yine Bölge nin gelişmiş illeri olan Malatya, Elazõğ, Erzurum ve Erzincan gibi illerde ağõrlõk kazanmakta, fakat kamu yatõrõmlarõndan önemli pay alamayan Ağrõ, Bitlis, Iğdõr, Kars ve Van gibi illerde de göreli olarak yüksek boyutlara ulaşmaktadõr. Bölge deki ekonomik dengesizliğin boyutlarõnõ en çarpõcõ şekilde gösteren iki gösterge, kişi başõna ihracat ve ithalat değerleridir. Kişi başõna ihracat; Türkiye genelinde 273 dolar, Güneydoğu Anadolu da 45 dolar iken, Bölge de yaklaşõk 22 dolar dõr. Kişi başõna ithalat ise Türkiye genelinde 324 dolar, Güneydoğu Anadolu da 35 dolar iken, bölgede sadece 4,3 dolar dõr. Bu değerlerin son derece düşük olmasõ yanõnda, Bölge de kişi başõna ihracatõn kişi başõna ithalatõn yaklaşõk 5 katõ olduğu da görülmektedir. 7

40 Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Genel Yapõsõ Yõlõ Genel Sanayi ve İşyerleri Sayõm Sonuçlarõna Göre İmalat Sanayiinin Genel Yapõsõ Doğu Anadolu Bölgesi ndeki imalat sanayii kuruluşlarõnõn sektörel dağõlõmõ Grafik 4.l.l de görülmektedir. Bu sanayiinin il ve sektörler bazõnda ayrõntõlõ bir incelenmesine geçmeden önce; işyeri sayõsõ, çalõşanlarõn yõllõk ortalama sayõsõ, çevirici güç kapasitesi, kapasite kullanõm oranlan ve yaratõlan katma değer gibi göstergeler yönünden Türkiye imalat sanayii ile karşõlaştõrõlmasõ yararlõ görülmüş ve Tablo bu amaçla hazõrlanmõştõr. Tablodan görüldüğü gibi, 10 + işçi çalõştõran işletme sayõsõnõn ülke geneline oranõ sadece yüzde 1,4 tür. Ancak bu oran kamu sektöründe yüzde 11,9 a çõkmaktadõr. Dolayõsõyla, işletme statüleri bakõmõndan sayõ olarak özel sektör işletmeleri ağõrlõklõ görünmekle birlikte istihdam açõsõndan kamu işletmeleri Türkiye de Bölgeden daha fazla ön plana çõkmakta, bu da Doğu Anadolu Bölgesi ndeki kamu işletmelerinin daha küçük ölçekte olduğunu göstermektedir. Gerçekten de kamu işletmesi başõna Türkiye genelinde 500 çalõşan düşerken, Doğu Anadolu Bölgesi nde 316 çalõşan düşmektedir. İmalat sanayiindeki çevirici güç kapasitesi bakõmõndan da kamu sektörü işletmelerinin Doğu Anadolu Bölgesi ndeki ağõrlõğõ açõkça görülmektedir. Toplam çevirici gücün Türkiye genelinde; yüzde 29 u kamu işletmelerinde, yüzde 71 i özel sektör işletmelerinde yer alõrken, bu oranlar Doğu Anadolu Bölgesi nde sõrasõyla yüzde 79 ve yüzde 21 olmaktadõr. Nitekim, Bölgedeki çevirici gücün (BG) Türkiye içindeki payõ kamu sektöründe yüzde 5,5 e ulaşõrken, özel sektörde yüzde 0,6 sõda kalmaktadõr. 8

41 Tablo 4.1.3: Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Türkiye İmalat Sanayii İle Karşõlaştõrmasõ (10+, 1993) Sayõ veya değer Türkiye Yüzde Doğu Anadolu Sayõ veya Değer Yüzde Doğu Anadolu nun Türkiye içindeki payõ (Yüzde) İŞ YERİ SAYISI (10+) TOPLAM , ,0 1,4 KAMU 393 4, ,0 1,9 ÖZEL , ,0 1,0 ÇALIŞANLARIN YILLIK ORT.SAYISI TOPLAM , ,0 2,2 KAMU , ,0 7,6 ÖZEL , ,0 0,8 YIL SONUNDA KURULU TOPLAM ÇEVİRİCİ GÜÇ (BEYGİR GÜCÜ) TOPLAM , ,0 2,1 KAMU , ,0 5,5 ÖZEL , ,0 0,6 KATMA DEĞER (MİLYAR TL) TOPLAM , ,0 1,5 KAMU , ,0 4,5 ÖZEL , ,0 0,5 ÇALIŞAN BAŞINA KATMA DEĞER (MİLYON TL) TOPLAM KAMU ÖZEL Kaynak: DİE, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Erzurum, 1997 den yararlanarak hazõrlanmõş olup, verilen sayõ ve değerler 1993 Genel sanayi ve İşyerleri Sayõm Sonuçlarõdõr. Yüzde paylar ve çalõşan başõna katma değer rakamlarõ tarafõmõzdan hesaplanmõştõr. Grafik 4.1.1: Doğu Anadolu Bölgesi nde İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Sektörel Dağõlõmõ 9,7 Metal Ana 2,1 10,4 Kimya 4,2 0 Kereste 3,5 9,7 Gõda,İçki, Tütün 60, % Kaynak: DİE,1993 yõlõ Genel Sanayi ve İş Yerleri Sayõm sonuçlarõndan yararlanõlarak hazõrlanmõştõr. 9

42 Gerek Türkiye, gerekse Doğu Anadolu Bölgesi nde çalõşanlarõn yõllõk ortalama sayõsõ ile kurulu çevirici güç büyüklüğünün, kamu ve özel sektör işletmeleri arasõndaki dağõlõmõnda göze çarpan pozitif ilişki, işletmelerde yaratõlan katma değer açõsõndan da benzer şekilde ortaya çõkmaktadõr. İmalat sanayiinde yaratõlan katma değerin Türkiye genelinde yüzde 24 ü kamu işletmelerinden, yüzde 76 sõ özel sektör işletmelerinden kaynaklanõrken, bu oranlar Doğu Anadolu Bölgesi nde yaklaşõk olarak tersine dönmekte, bu kez yüzde 73 ü kamu dan, yüzde 27 si de özel sektörden kaynaklanmaktadõr. Burada akla verimlilik konusu gelmektedir. Acaba, Türkiye geneli ile Doğu Anadolu Bölgesi nde kamu sektörü ile özel sektör arasõnda iş gücü verimliliği açõsõndan farklõlõk var mõdõr? Katma değer rakamlarõ çalõşanlarõn yõllõk sayõlarõna bölündüğünde çalõşan başõna katma değer verileri elde edilmektedir. Tablo ün son bölümünden de görüleceği üzere iş gücü verimliliği Türkiye genelinde Doğu Anadolu Bölgesi ne göre kamu sektöründe yaklaşõk 2 kat, özel sektörde ise yaklaşõk 1,5 kat daha yüksektir. Bu durum, bir yandan Doğu Anadolu Bölgesi nde göreli olarak daha küçük ve kapasite kullanõm oranlarõ Türkiye geneline göre yüzde nispetinde düşük olan işletmelerin ölçek ekonomisinden gereği kadar yararlanamamasõndan, bir yandan da çalõşanlarõn yaşam kalitesinden kaynaklanõyor olabilir. Türkiye genelinde ve Bölge deki işletmelerde kapasite kullanõm oranlarõ Tablo ve de verilmektedir. Yõllar itibarõyla kapasite kullanõm oranlarõ bölgedeki firmalarõn kapasite kullanõm oranlarõ ile karşõlaştõrõldõğõnda, söz konusu oranõn bölge işletmelerinde çok düşük (yüzde 47,4) olduğu görülmektedir. Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinde yaratõlan katma değerin, Türkiye ile karşõlaştõrmalõ olarak, sektörler itibarõyla dağõlõmõ Tablo da verilmektedir. Tablodan görüldüğü gibi, üretilen katma değerin yüzde 73 ü kamu sektörü, yüzde 27 si ise özel sektör tarafõndan sağlanmaktadõr. Öte yandan gerek üretilen katma değer, gerekse ileride sektörler itibarõyla işgücünün dağõlõmõndan görüleceği üzere, gõda-içki-tütün, tekstil, metal ve taş ve toprağa dayalõ sanayiler Bölge de öncü sektörleri oluşturmaktadõr. Sonuç olarak, Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayii, Türkiye geneli içinde Bölgenin doğal ve insan kaynaklarõ yönünden yeterli bir paya ve verimliliğe sahip bulunmamaktadõr. Tablo 4.1.4: Türkiye Genelinde İmalat Sanayiinde Kapasite Kullanõm Oranlarõ Yõl Yõllõk Ülke Ortalamasõ , , , , , , ,0 Kaynak: DPT, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler ( ), Aralõk, 1997, s:

43 Tablo 4.1.5: Üretim Konularõna Göre Doğu Anadolu Bölgesi İlleri Sanayi Tesisleri KOD SEKTÖR Toplam Firma Sayõsõ Toplam işçi sayõsõ Ort. Kapasite Kullanõm Oranõ (Yüzde) 2302 Demir cev. Dõşõndaki metalik cevher üretimi , Taş, kum, kil ve benzeri madde ocaklarõ işletmesi , Mezbaha ürünleri imalatõ , Süt ve süt ürünleri sanayii , Su ürünleri işleme sanayi , Bitkisel ve hayvansal yağlar sanayi , Un ve unlu ürünler sanayi , Şeker üretimi ve arõtõmõ sanayi , Şekerleme, kakao, çikolota vb maddeler sanayi , Bakliyat üretimi , Yem sanayi , Şarap sanayi , Alkolsüz içkiler, gazlandõrõlmõş meyve sularõ vb , Dokuma sanayi , Hazõr dokuma eşya üretimi(giyim eşyasõ dõşõnda) , Örme sanayi , Halõ vekilim sanayi , Deri ve kürk giyim eşyasõ sanayi , Deri işleme sanayi , Ayakkabõ sanayi , Kereste ve parke sanayi , Diğer ağaç ve mantar ürünleri sanayi Ağaç mobilya ve döşeme sanayi , Selüloz kağõt ve karton sanayi , Kağõt ve kartondan ambalaj maddeleri sanayi Basõm yayõn ve bunlara bağlõ sanayi , Kimyasal gübre, tarõmsal ilaçlar sanayi , Sentetik reçine, plastik, yapay ve sentetik lif sanayi , Boya vernik lak sanayi Sabun temizleyici madde parfüm vb. sanayi , Diğer kimyasal ürünler sanayi Bitüm kökenli inşaat izolasyon ve bağlayõcõ madde , LPG dolum işlemleri 8-42, Tekerlek iç ve dõş lastiği yapõmõ , Diğer lastik ürünleri sanayi , Plastik madden eşya yapõm sanayi , Cam ve cam ürünleri sanayi , Pişmiş kilden yapõ gereçleri sanayi , Çimento alçõ ve kireç san , Diğer yapõ elemanlarõ üretim sanayi , Demir çelik metal ana sanayi , Demir çelik dõşõnda metal ana sanayi , Metal mobilya ve donatõm sanayi , Metal yapõ malzemesi sanayi , Diğer metal eşya sanayi , Yarõmsal makine ve ger. Yapõm- onarõm sanayi , Diğer makine ve gereçleri yapõm sanayi , Elektrikli sanayi makineleri ve aygõtlarõ sanayi Elektrkli ev aletleri sanayi , Diğer elektrik makine ve aletleri yapõm sanayi , Motorlu kara taşõtlarõ yapõm montaj ve onarõm , Mesleki ilmi aletler ile ölçme ve kontrol aletleri , Başka yerde sõnõflandõrõlmamõş imalat sanayi ,3 TOPLAM ,4 Kaynak: Plan Bölgesi Ticaret ve Sanayi Odalarõndan elde edilen verilerden derlenmiştir. 11

44 Tablo 4.1.6: Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayii Katma Değerinin Sektörler İtibarõyla Türkiye ile Karşõlaştõrmasõ (10+, 1993) (3) İmalat Sanayii Toplam Kamu Özel (31) Gõda, İçki, Tütün Toplam Kamu Özel (32) Tekstil Toplam Kamu Özel (33) Orman Ürünleri Toplam Kamu Özel (34) Kağõt Ürünleri Toplam Kamu Özel (35) Kimya,Petrol,Plastik Toplam Kamu Özel (36) Taş ve Toprağa Dayalõ Toplam Kamu Özel (37) Metal Ana Sanayii Toplam Kamu Özel (38) Metal, Eşya, Makine Toplam Kamu Özel (39) Diğer İmalat San. Toplam Kamu Özel TÜRKİYE (Milyon TL.) DOĞU ANADOLU (Milyon TL.) Yüzde 100,0 73,0 27,0 58,9 53,2 5,7 DOĞU ANADOLUNUN TÜRKİYE İÇİNDEKİ PAYI (Yüzde) 1,5 4,5 0,5 6,0 19,5 1,7 0,1 0,2 0,8 0,3 1,3 0,7 7,3 1,5 10,7 1,7 1,4 1,1 0,0 0,0 Kaynak: DİE, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Erzurum, 1997 den yararlanõlarak hazõrlanmõş olup, verilen değerler 1993 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayõm Sonuçlarõdõr. Yüzdeler tarafõmõzdan hazõrlanmõştõr Yõlõ İmalat Sanayii İşyerleri Anket Sonuçlarõna Göre İmalat Sanayiinin Genel Yapõsõ Bundan önceki kõsõmda Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinin 1993 yõlõndaki genel yapõsõ Türkiye geneli ile karşõlaştõrmalõ olarak ele alõnmõştõr. Şu anda en son yayõmlanan imalat sanayii işyerleri anket sonuçlarõ 1996 yõlõna ait olduğuna göre, Türkiye nin çok hõzlõ yapõsal değişim geçirdiği bir dönemde, aradan geçen dört yõl içinde Bölge imalat sanayiinin yapõsõnda ve Türkiye geneline göre konumunda bir değişiklik olmuş mudur? Bu sorunun cevabõnõ yemek için bir önceki kõsõmdakine benzer tablolar oluşturulmuştur. 12

45 Tablo ile Tablo nin karşõlaştõrmasõndan ortaya çõkan başlõca sonuçlar şunlardõr: 1. İşyeri sayõsõnda önemli bir değişiklik olmamõş. Ancak kamu sektörünün ağõrlõğõ azalmõş (yüzde33 ten yüzde 23,8 e), özel sektörün ağõrlõğõ artmõştõr (yüzde 67 den yüzde 76,2 ye). 2. İşyeri sayõsõndaki çok az artõşa paralel olarak çalõşanlarõn yõllõk ortalama sayõsõnda da bir miktar artõş olmuş, ancak kamuda çalõşanlarõn ağõrlõğõ azalõrken (yüzde 72 den yüzde 65,6 ya), özel sektörde çalõşanlarõn ağõrlõğõ artmõştõr (yüzde 28 den yüzde 34,4 e). 3. Yõl sonunda kurulu toplam çevirici güç kapasitesinde de özel sektör lehine bir gelişme gözlenmiş; kamunun ağõrlõğõ yüzde 79 dan yüzde 38,6 ya düşerken, özel sektörün ağõrlõğõ yüzde 21 den yüzde 61,4 e yükselmiştir üncü maddelerin doğal sonucu olarak, katma değerde de; kamunun ağõrlõğõ yüzde 75 den yüzde 64,3 e gerilerken, özel sektörün ağõrlõğõ yüzde 27 den yüzde 35,7 ye çõkmõştõr. Ancak burada dikkati çeken önemli bir husus Doğu Anadolu Bölgesi katma değerinin Türkiye geneli içindeki payõnõn azalmasõdõr de yüzde 1,5 olan katma değer payõ, 1996 da yüzde 1 e düşmüştür. Bu da verimlilik artõşõnõn Türkiye genelinde Doğu Anadolu Bölgesi nden daha yüksek olmasõndan kaynaklanmaktadõr. Nitekim, çalõşan başõna katma değer Doğu Anadolu da yaklaşõk iki kat artarken, Türkiye genelinde yaklaşõk üç kat artmõştõr. 13

46 Tablo 4.1.7: Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Türkiye İmalat Sanayii İle Karşõlaştõrmasõ (10+, 1996) Türkiye Sayõ veya değer Yüzde Doğu Anadolu Sayõ veya Değer Yüzde Doğu Anadolu nun Türkiye içindeki payõ (Yüzde) İŞ YERİ SAYISI (10+) TOPLAM , ,0 1,4 KAMU 323 3, ,8 10,8 ÖZEL , ,2 1,1 ÇALIŞANLARIN YILLIK ORT.SAYISI TOPLAM , ,0 1,8 KAMU , ,6 8,0 ÖZEL , ,4 0,7 YIL SONUNDA KURULU TOPLAM ÇEVİRİCİ GÜÇ (BEYGİR GÜCÜ) TOPLAM , ,0 1,0 KAMU , ,6 1,7 ÖZEL , ,4 0,8 KATMA DEĞER (MİLYAR TL) TOPLAM , ,0 0,8 KAMU , ,3 2,2 ÖZEL , ,7 0,4 ÇALIŞAN BAŞINA KATMA DEĞER (MİLYON TL) TOPLAM KAMU ÖZEL Kaynak: DİE, 1996 Yõlõ İmalat ve Sanayi İşyerleri Anket Sonuçlarõ (Yüzde Paylar ve Çalõşan Başõna Katma Değer rakamlarõ hesaplanmõştõr.) 1993 den 1996 ya kadar ortaya çõkan bu değişmelerin gerek Türkiye, gerekse bölgede imalat sanayii açõsõndan en önemli sonucu, üretim faaliyetlerinde kamunun payõnõn giderek azalmasõ ve verimliliğin artmasõdõr. Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayii katma değerinin, sektör itibarõyla Türkiye ile karşõlaştõrmasõnõ 1993 yõlõ için veren Tablo ile 1996 yõlõ için veren Tablo katma değer hesaplamalarõ karşõlaştõrõldõğõnda ise aşağõdaki sonuçlar elde edilmektedir: 1. Gerek Türkiye gerekse Bölge toplamõnda ve tüm alt sektörlerde kamunun katma değer payõ düşmekte, özel sektörün payõ yükselmektedir. 2. Bölge imalat sanayii içinde arasõnda gõda, içki, tütün sektörü ile metal eşya sektörünün paylarõ yaklaşõk aynõ kalmakta, tekstil, dokuma ve giyim sektörünün payõ yüzde 19,5 ten yüzde l5,9 a, taş ve toprağa dayalõ sanayiinin payõ yüzde 7,4 ten yüzde 5,0 e gerilemekte; metal ana sanayiinin payõ yüzde 10,7 den yüzde 17,l e, ve kimya, petrol, plastik sanayiinin payõ yüzde 1,3 den yüzde 1,5 e yükselmektedir. 14

47 Metal ana sanayiinin katma değer payõndaki önemli artõşla, kimya, petrol, plastik sanayiinin payõndaki artõş bölgenin giderek daha fazla sanayileştiğinin bir göstergesidir. Tablo 4.1.8: Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayii Katma Değerinin Sektörler İtibarõyla Türkiye ile Karşõlaştõrmasõ (10+, 1996) (3) İmalat Sanayii Toplam Kamu Özel (31) Gõda, İçki, Tütün Toplam Kamu Özel (32) Tekstil Toplam Kamu Özel (33) Orman Ürünleri Toplam Kamu Özel (34) Kağit Ürünleri Toplam Kamu Özel (35) Kimya,Petrol,Plastik Toplam Kamu Özel (36) Taş ve Toprağa Dayalõ Toplam Kamu Özel (37) Metal Ana Sanayii Toplam Kamu Özel (38) Metal, Eşya, Makine Toplam Kamu Özel (39) Diğer İmalat San. Toplam Kamu Özel TÜRKİYE (Milyar TL.) DOĞU ANADOLU (Milyar TL.) Kaynak: DİE, 1996 Yõlõ İmalat Sanayii İşyerleri Anket Sonuçlarõ. Yüzde 100,0 64,3 35,7 59,1 42,1 17,0 15,9 2,8 13,1 0,08 0,08 0,00 1,5 0,1 1,4 5,0 3,9 1,1 17,1 17,1 0,0 1,4 0,8 0,6 DOĞU ANADOLUNUN TÜRKİYE İÇİNDEKİ PAYI (Yüzde) 0,8 2,2 0,4 3,1 0,7 0,01 0,04 0,6 2,9 0, Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Yapõsal Özellikleri Yõlõ Genel Sanayi ve İşyerleri Sayõm Sonuçlarõna Göre İmalat Sanayiinin Yapõsal Özellikleri Bölge deki sanayi kuruluşlarõnõn yapõsal özelliklerinin ele alõndõğõ bu bölümde; sanayi kuruluşlarõnõn fiziki yapõlarõ, üretim yapõlarõ, istihdam yapõlarõ, pazar alanlarõ ile modernizasyon ve yatõrõm projeleri irdelenecektir Sanayi Kuruluşlarõnõn Fiziki Yapõlarõ Sanayi kuruluşlarõnõn fiziki yapõlarõnõ ortaya koyan ölçütlerden bazõlarõ; alansal büyüklükleri, donanõm ve örgütlenme yapõlarõ, çevirici güç kapasiteleri, şubeleri ve ek tesisleridir. Ancak, bu ölçütlerden sadece çevirici güç kapasitesi ikinci el verilerden 15

48 (özellikle DİE nün İmalat Sanayii Anketlerinden) sağlanabilmekte, diğer ölçütler bir alan uygulamasõ ile elde edilebilmektedir. Dolayõsõyla, Bölge deki sanayi kuruluşlarõnõn fiziki yapõlarõna ilişkin olarak sadece çevirici güç kapasitesinin irdelenmesi ile yetinilecektir Sanayi Kuruluşlarõnõn Çevirici Gücü Sanayi kuruluşlarõnõn büyüklüğü, çalõştõrdõklarõ işçi sayõlarõ, alansal büyüklükleri, üretim miktarlarõ ve ekipman donanõmlarõnõn yanõ sõra kuruluş bünyesindeki makinelerin çevirici gücüyle de belirlenebilmektedir. Bu bakõmdan Doğu Anadolu Bölgesi ndeki imalat sanayii kuruluşlarõnõn çevirici gücü (BG) gözden geçirildiğinde, işletmelerin yüzde 25 nin BG aralõğõnda olmak üzere, yüzde 50 sinin BG aralõğõnda yer aldõklarõ görülmektedir (Grafik 4.1.2). Geriye kalan işletmelerin yüzde 32,1 i BG aralõğõnda, son olarak yüzde 17,9 u da 4000+BG ne sahip bulunmaktadõr. Bu son grubu oluşturan işletmeler daha ziyade kamu kuruluşlarõdõr. Grafik 4.1.2: Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Çevirici Güç Büyüklüklerine Göre Dağõlõmõ (Yüzde) 1993 % % BG Kaynak: DİE, 1993 yõlõ genel sanayi ve işyerleri sayõm sonuçlarõndan yararlanõlarak hazõrlanmõştõr. İmalat sanayii kuruluşlarõnõn çevirici gücünün üretim sektörlerine göre dağõlõmõna bakõldõğõnda (Tablo 4.1.9), bazõ sektörlerin çevirici gücünün az, bazõ1arõnõn ise oldukça yüksek olduğu gözlenmektedir. Örneğin; gõda, kereste, kimya ve metal eşya sektörlerinde yer alan kuruluşlarõn büyük bir bölümünün çevirici gücünün BG den daha az olmasõna karşõn BG den daha fazla çevirici güce sahip olan kuruluşlarõn oranõ ise metal ana sanayiinde yüzde 100, taş ve toprağa dayalõ sanayi kuruluşlarõnda yüzde 60, gõda, içki ve tütün sanayiinde yüzde 46,1 ve metal eşya sanayiinde yüzde 33,3 tür. Çevirici güç kapasitesinin metal ana sanayii, taş ve toprağa dayalõ sanayi işletmelerinde mutlak olarak; gõda, içki, tütün ve tekstil sanayi işletmelerinde ise göreli olarak yüksek olmasõ bu üretim dallarõnda kamu sektörü işletmelerinin ağõrlõkta olduğunu göstermektedir. 16

49 Tablo 4.1.9: Doğu Anadolu Bölgesi nde İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Çekici Güç Büyüklüklerinin Sektörlere Göre Dağõlõmõ (Yüzde), 1993 ÇEKİCİ GÜÇ ( B.G.)* Gõda, İçki, Tütün Tekstil Kereste Kağõt ve Basõm SEKTÖRLER Kimya Taş ve Toprak Metal Ana Metal Eşya Toplam ,7-100,0-50,0 20,0-66,7 21, ,7 75, , , ,0 20, , ,7 25, ,0-33,3 25, , ,0 100,0-17,9 TOPLAM 100,0 100,0 100,0-100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 * Sõnõf aralõklarõ, yõl sonunda kurulu olan toplam çevirici güç kapasitelerinin işletme sayõlarõna bölünmesinden sonra oluşturulmuştur. Kaynak: İmalat Sanayii anket sonuçlarõndan yararlanõlarak hesaplanmõştõr. Çevirici güç büyüklüklerinin illere göre işletme başõna ortalama dağõlõmõna bakõldõğõnda, en yüksek çevirici güç kapasitelerine Muş (9.059,3), sonra sõrasõyla Ağrõ (4.014,5), Kars (3.552,5), Hakkari (3.260,0) ve Van õn (2.079,1) sahip olduklarõ görülmektedir (Tablo ). Bunun nedeni, ileride görüleceği gibi, yüksek çevirici güç gereksinimi olan şeker üretimi ve arõtõmõ sanayiinin Muş ve Van da, yem sanayiinin Ağrõ da, un ve unlu ürünler sanayiinin Kars ta ve dokuma sanayiinin Hakkari de kurulu olmasõdõr. Tablo : İller İtibarõyla İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Ortalama Çevirici Güç Büyüklükleri (10+, 1993) İller İşletme Başõna Düşen Ortalama Beygir Gücü Ağrõ 4.014,5 Ardahan - Bayburt 50,0 Bingöl 1.060,5 Bitlis 478,0 Elazõğ 1.731,5 Erzincan 1.324,2 Erzurum 1.153,5 Gümüşhane 1.343,5 Hakkari 3.260,0 Iğdõr - Kars 3.552,5 Malatya 1.669,8 Muş 9.059,3 Tunceli 1.292,0 Van 2.079,1 Doğu Anadolu 1.853,3 Kaynak: Tablo deki yõl sonunda kurulu toplam çevirici güç kapasitesi değerlerinin Tablo deki toplam işletme sayõlarõna bölünmesiyle elde edilmiştir. 17

50 Sanayi Kuruluşlarõnõn Üretim Yapõlarõ İncelenen 8 alt sektörde değişik alanlarda üretim yapan ve her bir sanayi kolunda çok çeşitli mal üreten sanayi kuruluşlarõ bulunmaktadõr. Bunlarõ kendi içinde gruplamak mümkün olmakla birlikte, toplam üretim miktarlarõ bakõmõndan sektörlerin göreli önemi ortaya çõkmamaktadõr. Bu olumsuzluğu ortadan kaldõrmak amacõyla; sektörlerin toplam üretimlerini bütünüyle ortaya koyan ve diğer sektörlere göre de üretim büyüklüklerini karşõlaştõrma olanağõ sağlayan, sanayi kuruluşlarõnõn yõl içinde ürettiği katma değer miktarlarõ üretim yapõlarõnõn bir ölçütü olarak kullanõlacaktõr. Sanayi kuruluşlarõnõn sektörler itibarõyla ürettiği katma değer miktarlarõnõ, DİE tarafõndan yayõmlanan yõllõk imalat sanayii istatistiklerinden elde etmek mümkündür. DİE tarafõndan hazõrlanan il bazõnda katma değer bilgilerinin yer aldõğõ en geniş istatistik kaynağõ, 1993 yõlõnda yayõmlanan genel sanayi ve işyerleri sayõmõdõr. Bu anket sonuçlarõndan yararlanarak hazõrlanan Tablo de Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinde yaratõlan katma değerin iller itibarõyla dağõlõmõ, Grafik te ise sektörlere göre dağõlõmõ verilmektedir. Tablo den görüldüğü gibi, Bölge imalat sanayiinde üretilen toplam katma değer içinde; Malatya yüzde 49,1, Elazõğ yüzde 20,9, Erzurum yüzde 9,6, Erzincan yüzde 7,8, Van yüzde 6,1 ve Kars yüzde 3,1 olmak üzere, bu iller toplam yüzde 96,6 lõk bir paya sahip bulunmakta, geriye kalan illerin payõ ise sadece yüzde 3,4 olmaktadõr. Bu durumda, yaratõlan katma değer yönünden Bölgede, Malatya ve Elazõğ õn birinci derecede, Erzurum, Erzincan ve Van õn da ikinci derecede cazibe merkezleri olduğu açõkça ortaya çõkmaktadõr. 18

51 İmalat Sanayi İller Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Doğu Anadolu Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla Çalõşõlan İşçi-Saat Toplamõ, Çevirici Güç Kapasitesi, Stok Değişmeleri, Sabit Sermayeye Yapõlan Gayri Safi İlave, Girdi-Çõktõ ve Katma Değer (10+, 1993) A.Toplam, B. Kamu, C. Özel Yõlda çalõşõlan işçisaat toplamõ Yõl sonunda kurulu olan toplam çevirici güç kapasitesi Beygir Yüzde gücü Stok değişmeleri Sabit sermayeye yõl içinde yapõlan gayri safi ilaveler Milyar Yüzde TL Girdi Çõktõ Katma değer Toplam Milyar Milyar Milyar Milyar Yüzde Yüzde saat TL TL TL TL Yüzde A B , ,9 36 2,7 4 2, ,3 C A B C A B , , ,0 C A B , , ,2 C A B , ,1 77 5,8 2 0, ,4 C A , , ,7 39 2, ,0 B , , ,9 17 0, ,8 C , ,9 37 2,8 22 1, ,2 A , , ,3 38 1, ,9 B , , ,1 2 0, ,9 C , ,0 3 0,2 36 1, ,9 A , , ,3 9 0, ,6 B , ,4 40 3, ,5 C , ,1 56 4,2 9 0, ,1 A B , ,1 2 0,2 4 0, ,4 C A B , ,4-5 0, ,1 C A B C A , ,8 38 2, ,1 B , ,3 34 2, ,0 C , ,6 5 0, ,2 A , , , , ,1 B , , ,4 10 0, ,4 C , , , , ,6 A B , , ,4 1 0, ,2 C A B , , C A , ,7 58 4,4 14 0, ,1 B , ,6 54 4,1 13 0, ,0 C , ,0 4 0,2 1 0, ,1 A , , , ,0 B , , ,7 52 2, ,9 C , , , , ,2 Kaynak: DİE, 1993 yõlõ Genel Sanayi ve İş Yerleri Sayõm sonuçlarõndan yararlanõlarak hazõrlanmõştõr. 19

52 Grafik 4.1.3: Doğu Anadolu Bölgesi nde İmalat Sanayiinde Yaratõlan Katma Değerin Sektörel Dağõlõmõ Metal Eşya Metal Ana Taş ve Toprak Kimya Kağõt ve Basõm Kereste Tekstil Gõda,İçki, Tütün 1,9 0,5 0 0,4 8,3 7,1 10,1 71,7 % Kaynak: DİE, 1993 yõlõ Genel Sanayi ve İş Yerleri Sayõm sonuçlarõndan yararlanõlarak hazõrlanmõştõr. Katma değerin sektörlere göre dağõlõmõnõ veren Grafik incelendiğinde ise, bölgede en yüksek katma değer üreten sanayiin gõda, içki,tütün (yüzde 71,7) olduğu, onu sõrasõy1a tekstil (yüzde 10,1), metal (yüzde 8,3) ve taş toprağa dayalõ (yüzde 7,1) sanayilerin izlediği görülmektedir. Geriye kalan sanayilerin toplam payõ ise sadece (yüzde 2,8) olmaktadõr. Bu nedenle Bölge deki öncü sektörler; gõda, içki, tütün, tekstil, metal ve taş ve toprağa dayalõ sanayilerdir Sanayi Kuruluşlarõnõn İstihdam Yapõsõ Bu kõsõmda sanayi kuruluşlarõnda istihdam edilen toplam işgücünün bazõ yapõsal özellikleri ele alõnacak, bir başka deyişle işgücünün bölgedeki illere göre sektörel dağõlõm nitelikleri (bağlõ bulunduklarõ sosyal güvenlik kuruluşu) açõsõndan değerlendirilecektir. Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinde istihdam edilen işgücünün iller ve bölge toplamõ; Tablo de çalõşõlan işçi-saat toplamõ olarak, Tablo 4.l.12 de ise yõllõk ortalama çalõşan sayõsõ olarak verilmektedir. Her iki tablodan da görüldüğü gibi, istihdamõn yüksek olduğu iller sõrasõyla; Malatya, Elazõğ, Erzurum, Erzincan,Van ve Kars illeridir. Oysa bu iller Tablo da görüldüğü gibi, Muş, Ağrõ ve Hakkari gibi illerin aksine, göreli olarak en düşük çevirici güç kapasitesine sahip illerdir. Dolayõsõyla, bu illerdeki imalat sanayii işletmelerinin daha çok, istihdam yaratõcõ emek-yoğun işletmeler olduğu ortaya çõkmaktadõr. Yukarõda sözü edilen Tablo den görüldüğü gibi, bölge imalat sanayiinde kişi istihdam edilmektedir. Öte yandan, Tablo de görüldüğü gibi bu istihdam edilen iş gücünün büyük bir bölümü (yüzde 51,3) gõda, içki ve tütün sektöründe çalõşmakta; bunu istihdam oranõ bakõmõndan tekstil (yüzde 26,7), metal ana sanayii (yüzde 8), taş ve toprağa dayalõ sanayi (yüzde 7,9) ve metal eşya sanayii (yüzde 4,1) izlemektedir. 20

53 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesinde İller İtibarõyla İmalat Sanayiinde İşyeri Sayõsõ, Yõllõk Ortalama Çalõşan Sayõsõ ve İşyeri Başõna Düşen İşçi Sayõsõ (10+,1993) A. Toplam, B. Devlet, C. Özel İmalat Sanayi Ücretle Çalõşanlar Ortalamasõ İşyeri Başõna Düşen İşçi Sayõsõ İşyeri Yõllõk Ortalama Çalõşan İller Sayõsõ Emekli S.S.K. Toplam Sayõsõ Toplam Devlet Özel Sandõğõ A Ağrõ B C 2* A Ardahan B C A Bayburt B C 2* A Bingöl B C 1* Bitlis A B C 1* A Elazõğ B C A Erzincan B C A Erzurum B C Gümüşhane A B C 1* A Hakkari B C A Iğdõr B C A Kars B C A Malatya B C A Muş B C A Tunceli B C A Van B C A Doğu Anadolu B C * Özel sektörde bir ve iki işyerine ilişkin bilgiler 219 sayõlõ K.H.K. nin atõfta bulunduğu 53 sayõlõ kanun gereği gizlilik ilkesine uymak amacõyla verilmemiştir Kaynak: 1993 İmalat Sanayii Anket Sonuçlarõndan yararlanõlarak hazõrlanmõştõr. 21

54 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinde ( 10+ ) İstihdam Edilen Toplam İş Gücünün Sektörel Dağõlõmõ Sektörler Çalõşõlan İşçi-Saat Toplamõ Yüzde Dağõlõm Gõda, İçki, Tütün ,3 Tekstil ,7 Kereste ,1 Kağõt ve Basõm - - Kimya ,9 Taş ve Toprak ,9 Metal Ana ,0 Metal Eşya ,1 Toplam ,0 Kaynak: DİE,1993 İmalat Sanayii Anket sonuçlarõndan hesaplanmõştõr. Doğu Anadolu Bölgesi açõsõndan en yüksek katma değeri yaratan sektörler, aynõ zamanda en yüksek istihdam oranõna sahip emek-yoğun; gõda, tekstil, metal ve taş ve toprağa dayalõ sanayi sektörleri olup, bu iki ölçüt bakõmõndan da öncü sektörlerdir. İstihdam edilen işgücünün; bağlõ bulunduğu sosyal güvenlik kurumuna göre incelenmesinden, büyük bölümünü kamu sektöründe çalõşan Sosyal Sigortalar Kurumu na bağlõ işçilerin; sonraki önemli bölümü de, Emekli Sandõğõna bağlõ olarak yine kamu sektöründe çalõşan memurlarõn oluşturduğu görülmektedir (Tablo ) Sanayi Kuruluşlarõnõn İşyeri Büyüklüğü ve İşyeri Büyüklüğünün Sektörel Dağõlõmõ Bölge de yer alan 16 ilde 1993 yõlõ imalat sanayii istatistiklerinden elde ettiğimiz verilere göre sanayi kuruluşlarõnda çalõşan toplam işgücünün sanayi tesisi sayõsõna bölünmesiyle elde edilen ortalama işyeri büyüklüğü 130 kişiden oluşmakta (Tablo ), bu değer sanayi kuruluşlarõnõn orta ölçekte olduğunu ortaya koymaktadõr. Bununla birlikte, ortalama işyeri büyüklükleri, illere ve sektörlere göre bazõ değişiklikler göstermektedir. Ortalama işyeri büyüklüğünün en yüksek olduğu il 273 kişi ile Muş, ikinci sõradaki il 246 kişi ile Malatya dõr. Duruma sektörler itibarõyla çalõşõlan işçi-saat toplamõ olarak (başka bir deyişle yaratõlan istihdam açõsõndan) bakõldõğõnda (Tablo ), sektörler gõda, içki, tütün, tekstil, metal ana sanayi, taş ve toprağa dayalõ sanayi ve metal eşya sanayii olarak sõralanmaktadõr Yõlõ İmalat Sanayii İşyerleri Anket Sonuçlarõna Göre İmalat Sanayiinin Yapõsal Özellikleri 4.l.4.l.1 de sanayi kuruluşlarõnõn fiziki yapõlarõna ilişkin olarak sadece çevirici güç kapasitesi irdelenmiştir. Aynõ yaklaşõmla, Tablo ile Tablo karşõlaştõrõldõğõnda göze çarpan hususlar şunlardõr: 22

55 1. l993 ten 1996 ya kadar gerek münferit iller gerekse bölge bazõnda çevirici güç büyüklüğünde önemli bir düşüş gözlenmektedir. Bu olgu daha çok bu süre içinde ortaya çõkan teknolojik gelişmeler, düşük kapasitede çalõşma ve daha fazla otomasyonla açõklanabilir. 2. Çevirici güç büyüklüklerinde iller bazõnda bir düşüş gözlenmekle birlikte, iki tablo arasõndaki paralellik göze çarpmaktadõr. En yüksek çevirici güç kullanan iller sõrasõyla Muş, Kars, Ağõ, Elazõğ ve Van dõr. Bunun nedeni, daha öncede görüldüğü gibi, bu illerin yüksek çevirici güç gereksinimi olan üretimlerde bulunmalarõdõr. Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinde l993 ten l996 ya kadar ortaya çõkan değişiklikler sektörlerin katma değerleri itibarõyla Tablo ile Tablo de karşõlaştõrõlmõş ve aradan geçen zaman içinde gõda, tekstil, metal ana ve taş ve toprağa dayalõ sanayilerin hala bölgede kilit sektörler olma niteliklerini koruduklarõ görülmüştür. Aşağõda, yaratõlan katma değerler ve istihdamda iller itibarõyla ortaya çõkan değişmeleri görebilmek için Tablo ile Tablo karşõlaştõrõlmõştõr. 1. Toplam katma değer içinde l993 de Malatya nõn yüzde 49,1 olan payõ, 1996 da biraz azalõşla yüzde 42,8 e düşmüş; Elazõğ õn payõ yüzde 21,0'den yüzde 27,8 e; Erzurum un payõ yüzde 9,6 dan yüzde 20,3 e yükselmiştir. Burada en fazla dikkati çeken il Erzurum dur de Malatya ve Elazõğ dan sonra ikinci derecede cazibe merkezi olarak nitelendirilen Erzurum, yaratõlan katma değer bakõmõndan Elazõğ a yaklaşmõş bulunmaktadõr. Katma değer paylarõ düşen iller ise, Erzincan (yüzde 7,9 dan yüzde 5,9 a); Van (yüzde 6,l den yüzde 0,8 e) ve Kars (yüzde 3,l den yüzde l,5 e) dõr. Erzincan ve Kars õn katma değer paylarõndaki düşüş son yõllardaki yoğun dõş göç; Van daki düşüş ise terör olayõyla açõklanabilir. 2. Yaratõlan istihdam açõsõndan karşõlaştõrõldõğõnda; istihdam paylarõ yükselen iller Malatya, Erzurum ve Van; istihdam paylarõ düşen iller ise Elazõğ, Erzincan ve Kars olarak görülmektedir. 23

56 Tablo : İller İtibarõyla İmalat Sanayii Kuruluşlarõnõn Ortalama Çevirici Güç Büyüklükleri (10+,1996) İLLER İşletme Başõna Düşen Ortalama Beygir Gücü Ağrõ 2.040,0 Ardahan Bayburt Bingöl 780,0 Bitlis 439,3 Elazõğ 1.549,6 Erzincan 1.211,6 Erzurum 580,2 Gümüşhane 100,0 Hakkari 45,0 Iğdõr Kars 3.123,7 Malatya 790,2 Muş ,0 Tunceli 289,0 Van 1.382,0 Doğu Anadolu 1.064,4 Kaynak: Tablo deki yõl sonunda kurulu toplam çevirici güç kapasitesi değerlerinin yine Tablo daki toplam işletme sayõlarõna bölünmesiyle elde edilmiştir. 24

57 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla Çalõşõlan İşçi-Saat Toplamõ, Çevirici Güç Kapasitesi, Stok Değişmeleri, Sabit Sermayeye Yapõlan Gayri Safi İlave, Girdi-Çõktõ ve Katma Değer (10+, 1993) A.Toplam, B. Kamu, C. Özel İmalat Sanayi Yõlda çalõşõlan işçi-saat toplamõ Yõl sonunda kurulu olan toplam çevirici güç kapasitesi Beygir Yüzde gücü Stok değişmeleri Sabit sermayeye yõl içinde yapõlan gayri safi ilaveler Milyar Yüzde TL Girdi Çõktõ Katma değer İller Toplam saat Yüzde Milyar Milyar Milyar Milyar Yüzde TL TL TL TL Yüzde A , , ,2 2 0, ,5 Ağrõ B , , , ,6 C , ,5 3 0,1 2 0, ,1 A Ardahan B Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Doğu Anadolu C A B C A B , , ,2 C A , ,1 12 0,1 14 0, ,1 B , ,4 13 0,1 0 - C , ,7-1 0,0 14 0, ,2 A , , , , ,8 B , , , , ,8 C , , , , ,0 A , , ,4 10 0, ,9 B , , , ,7 C , , ,1 14 0, ,2 A , , ,2 48 0, ,3 B , , , ,1 C , , ,7 48 0, ,2 A B , ,2 46 0, ,4 C A ,1 90 0,06-4 0,1 1 0, ,3 B ,1 90 0,06-4 0,1 1 0, ,3 C A B C A , , ,4 95 1, ,5 B , , , ,6 C , ,0 27 0,3 13 0, ,9 A , , , , ,8 B , , , ,4 C , , , , ,4 A B , , ,1 2 0, ,3 C A B , ,4 11 0,1 3 0, ,2 C A , , , , ,8 B , ,1 90 1, ,1 C , , , , ,9 A , , , , ,0 B , , , , ,3 C , , , , ,7 Kaynak: DİE, 1996 yõlõ İmalat Sanayii Anket Sonuçlarõndan yararlanõlarak hazõrlanmõştõr. İller yaratõlan istihdam açõsõndan karşõlaştõrõldõğõnda da katma değere benzer bir tablo ortaya çõkmaktadõr. İstihdam paylarõ yükselen iller Malatya, Erzurum ve Van; istihdam paylarõ düşen iller ise Elazõğ, Erzincan ve Kars tõr. 25

58 İmalat sanayii kuruluşlarõnõn işyeri büyüklüğünün ortalama (kamu+özel) işçi sayõlarõna göre incelenmesinde kullanõlan Tablo (1993) ile Tablo (1996) karşõlaştõrõldõğõnda şu sonuçlar çõkmaktadõr: 'te iş yeri başõna düşen işçi sayõlarõ, sõrasõyla; Muş (273), Malatya (246), Van (151), Elazõğ (149), Ağõ (139), Erzincan (137) ve Kars (112) dir. l996 da sõralama bir miktar değişmekte olup, sõrasõyla; Muş (686), Hakkari (418), Ağrõ (177), Malatya (172), Elazõğ (146) ve Van (l26) dõr. 2. İşyeri başõna daha çok işçi düşen iller, tekstil ve metal ana sanayi sektörlerinde bir veya iki tane büyük ölçekli kamu işletmelerine sahip olan, daha az işçi düşen iller ise, daha çok özel teşebbüsün yaygõn olduğu gõda, içki, tütün, tekstil, giyim ve metal eşya sanayii işletmelerine sahip illerdir. Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla İmalat Sanayiinde İşyeri Sayõsõ, Yõllõk Ortalama Çalõşan Sayõsõ ve İşyeri Başõna Düşen İşçi Sayõsõ (10+,1996) A. Toplam, B. Devlet, C. Özel İmalat Sanayi Ücretle Çalõşanlar Ortalamasõ İşyeri Başõna Düşen İşçi Sayõsõ İşyeri Yõllõk Ortalama İller Sayõsõ Emekli S.S.K. Toplam Çalõşan Sayõsõ Toplam Devlet Özel Sandõğõ Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane A B C A B C 1* A B C 2* A B C 1* A B C A B C A B C A B C A B C 1*

59 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla İmalat Sanayiinde İşyeri Sayõsõ, Yõllõk Ortalama Çalõşan Sayõsõ ve İşyeri Başõna Düşen İşçi Sayõsõ (10+,1996) (Devam) A. Toplam, B. Devlet, C. Özel İmalat Sanayi İşyeri Ücretle Çalõşanlar Ortalamasõ Yõllõk Ortalama İşyeri Başõna Düşen İşçi Sayõsõ İller Sayõsõ Emekli Sandõğõ S.S.K. Toplam Çalõşan Sayõsõ Toplam Devlet Özel A Hakkari B Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van C A B C A B C A B C A B C A B C A B C Doğu A Anadolu B C * Özel sektörde bir ve iki işyerine ilişkin bilgiler 219 sayõlõ K.H.K. nin atõfta bulunduğu 53 sayõlõ kanun gereği gizlilik ilkesine uymak amacõyla verilmemiştir. Kaynak: DİE, 1996 İmalat Sanayii Anket Sonuçlarõndan yararlanõlarak hazõrlanmõştõr. İşyeri büyüklüğünün sektörel dağõlõmõna göre, küçük ölçekli sanayi kuruluşlarõnõn daha çok gõda, içki, tütün sanayii sektörlerinde, orta ölçekli kuruluşlarõn da daha çok tekstil, taş ve toprağa dayalõ ve metal eşya sektörlerinde olduğu dikkati çekmektedir Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Pazar Alanlarõ Bu kõsõmda Doğu Anadolu Bölgesi illerindeki sanayi kuruluşlarõnõn gelişmesine koşut olarak ortaya çõkan, sürekli olarak genişleyen (ya da genişlemesi beklenen) ve değişen pazar alanlarõnõ ele alõnacaktõr. Kuşkusuz, herhangi bir alanda üretim yapan ve üretimini sürekli olarak artõran bir sanayi kuruluşu, her şeyden önce ürettiği malõ satmak isteyecektir. Diğer taraftan, tüketici kitlesi de sanayi kuruluşlarõnõn ürettiği malõ talep edecek, böylece sanayi kuruluşu ile tüketici arasõnda zorunlu olarak bir bağlantõnõn kurulmasõ gerekecektir. Farklõ coğrafi mekanlarda yer alan sanayi kuruluşlarõ ile tüketici kitlesi arasõndaki bağlantõlar ise, fiziki mekanõn farklõlõğõna, iki öğe arasõndaki mesafenin uzunluğuna, ulaşõm ve iletişim 27

60 araçlarõnõn türü ve niteliğine, taşõma harcamalarõnõn büyüklüğüne ve diğer sosyo-ekonomik olgulara bağlõ olarak faklõlõklar göstermektedir Yurt İçi Pazar Alanlarõ Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinin pazar alanlarõ üç kademeli bir yapõ oluşturmaktadõr. Birinci kademe pazar alanõ, bölgede yer alan her ilin kendisinden; ikinci kademe pazar alanõ, Bölge deki illerin kendi aralarõnda ve Güneydoğu Anadolu nun komşu illeri ile yapõlan ticaretten, üçüncü kademe pazar alanõ, başta İstanbul, Ankara ve İzmir olmak üzere Türkiye bütününden ve nihayet dördüncü kademe pazar alanõ ise üretilen bir kõsõm ürünün ihracatõndan meydana gelmektedir. Ancak Bölge için önemli olan halihazõrda ilk iki kademe pazar alanlarõdõr. Zira, Tablo dan görüldüğü gibi, işletmelerin yaklaşõk yüzde 60 õ gerek istihdam, gerekse yarattõklarõ katma değer bakõmõndan gõda, içki, tütün, (özellikle gõda) sektörlerinde faaliyet göstermekte, dolayõsõyla üretilen ürünler bu pazar alanlarõnda tüketilmektedir. Gõda sanayii sektöründe üretim yapan kuruluşlarõn pazar alanlarõ genellikle il içi, bölge içi ve diğer bölgelerin komşu illeri ile sõnõrlõ kalmaktadõr. Dokuma, giyim eşyasõ ve deri sanayii sektöründe ise komşu bölge ve iller ile Türkiye nin diğer yöreleri pazar payõnõ oluşturmaktadõr Yurt Dõşõ Pazar Alanlarõ Tablo de ihracat ve ithalatõn Türkiye genelinde sektörel dağõlõmõ verilmekte olup, gerek ihracat gerekse ithalat durumunda sanayi sektörünün yõllarõnda en yüksek payõ aldõğõ görülmektedir. Tablo : İhracat ve İthalatõn Türkiye Genelinde Sektörel Dağõlõmõ 1996 Yüzde 1997 Yüzde İHRACAT , ,0 Tarõm , ,8 Madencilik 991 4, ,8 Sanayi , ,3 Diğerleri 28 0,1 29 0,1 İTHALAT , Tarõm , ,2 Madencilik , ,3 Sanayi , ,1 Diğerleri 156 0, ,4 Kaynak: DİE Diğer taraftan, Tablo incelendiğinde; 1997 yõlõnda Doğu Anadolu Bölgesi'nden yapõlan ihracatõn ülke genelindeki payõ dolarla yüzde 0,3 dür. İthalatõn ülke genelindeki payõ ise, dolarla yüzde 0,13 olduğu görülmektedir. Diğer ekonomik gelişmişlik göstergelerinde olduğu gibi, ihracat ve ithalatta da ağõrlõğõ Elazõğ, Malatya ve Erzurum gibi göreli olarak gelişmiş iller almaktadõr. 1 Mustafa Mutluer, (1995), Gelişimi Yapõsõ ve Sorunlarõyla Denizli Sanayii, Denizli Sanayi Odasõ Yayõnlarõ, İzmir 28

61 Tablo : İhracat ve İthalatõn Doğu Anadolu Bölgesi ve Türkiye Karşõlaştõrmasõ İhracat (Bin Dolar) İthalat (Bin Dolar ) İller ve Bölgeler Yüzde Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Doğu Anadolu , ,1 Diğer Bölgeler , ,9 Türkiye , ,0 Kaynaklar: DTM., Başlõca Ekonomik Göstergeler, DİE, İller İtibarõyla Çeşitli Göstergeler, Yüzde 29

62 Sanayi Kuruluşlarõnõn Modernizasyon ve Yatõrõm Projeleri Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinde öncü sektörler gõda, tekstil, metal ve taş ve toprağa dayalõ sanayi dallarõdõr. Dolayõsõyla Bölge de yer alan firmalarõn çoğunluğu gõda, tekstil, dokuma, giyim, metal, plastik ve lastik ürünleri sektörlerinde faaliyet göstermektedir. KOBİ niteliğinde olan bu firmalarõn büyük bir çoğunluğunun, özellikle gõda sanayinde olanlarõn, yeni üretim teknolojileri geliştirmeyi veya transfer etmeyi düşünmedikleri anlaşõlmaktadõr. Bunlarõn dõşõndaki yatõrõm alanõ ise sabit sermayeye yõ1 içinde yapõlan gayri safi ilavelerden oluşmaktadõr. Bu ise Tablo den görüldüğü gibi, tüm Bölge genelinde trilyon lira olup, bunun yüzde 94,4 ünü oluşturan trilyon lirasõ tek başõna Malatya iline ait bulunmakta, diğer illerde ise 2-39 milyar lira gibi son derece dar bir aralõkta dağõlõm göstermektedir. Öte yandan, Bölge deki kamu yatõrõm harcamalarõ ve özel sektöre verilen teşvik belge ve tutarlarõ da son derece küçük boyutlarda bulunmaktadõr Doğu Anadolu Bölgesi İmalat Sanayiinin Geliştirilmesine Yönelik Tedbirler İmalat sanayiinin, genelde, gõda, içki, tütün ve tekstil gibi sektörleri emek yoğun; metal ve metal eşya gibi sektörleri ise sermaye yoğun bir yapõya sahiptir. Tekstil sektörünün kendi içinde de başlangõçta büyük yatõrõm gerektirmesi ve eskiyen tezgahlarõnõn yenilenmesi için gereken yatõrõmlar nedeniyle dokuma sanayii de, sermaye yoğun kabul edilmektedir. Diğer yandan, her alanda olduğu gibi, imalat sanayiinde de yõpranan makine ve teçhizatõn yenilenmesi, yeni teknolojilerin transfer edilmesi büyük yatõrõmlarõ gerektirmektedir. Dolayõsõyla, bu gibi sektörlerde yatõrõmlarõn, hatta işletme sermayesinin özel sektör için öz kaynaklarla karşõlanmasõ genellikle mümkün olmamakta, artan oranda teşvik tedbirleri ve krediye gereksinim duyulmaktadõr. Bu gibi alanlarda kamu yatõrõmlarõnõn artõrõlmasõ gerekmektedir. Bu kõsõmda, Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinde teşvik tedbirleri ve kamu yatõrõmlarõnõn durumu incelenmektedir Devlet Yardõmlarõnõn Doğu Anadolu Bölgesi Açõsõndan Değerlendirilmesi Tablo da görüldüğü gibi, döneminde Doğu Anadolu Bölgesi en az yatõrõm teşvik belgesi ve yatõrõm teşvik payõ alan bölge konumundadõr. Burada Marmara Bölgesi en büyük paya sahip olmakta, hatta döneminde Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Doğu Anadolu Bölgesi nden yaklaşõk dört kat fazla pay almaktadõr. Bu durum, devlet yardõmlarõnõn özel sektörü cezbetmediği ve/veya özel sektörün devlet yardõmlarõndan yararlanamadõğõ şeklinde yorumlanabilir. 30

63 Tablo : Yatõrõm Teşvik Belgelerinin Bölgeler İtibarõyla Dağõlõmõ (Yüzde Dağõlõm) Bölgeler YILLAR Marmara 41,2 49,2 44,0 39,4 İç Anadolu 10,5 11,5 13,6 13,2 Ege 12,6 10,0 14,7 16,5 Akdeniz 15,8 11,7 12,9 9,3 Karadeniz 2,6 4,3 3,8 7,2 Doğu Anadolu 3,0 2,2 1,9 2,8 Güneydoğu Anadolu 13,8 9,6 7,1 7,6 Çok Bölgeli 0,5 1,5 2,1 4,0 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 Yatõrõm Tutarõ (Milyar TL.) , , , ,3 Kaynak: Hazine Müsteşarlõğõ. Teşvik belgelerinin karşõlõğõ olan teşvik tutarlarõnõn bölgesel dağõlõmõna göz atõldõğõnda (Tablo ), Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi dõşõnda kalan bölgelerin yaklaşõk aynõ oranlarõ koruduğu, iki bölge karşõlaştõrõldõğõnda ise, durumun Doğu Anadolu Bölgesi aleyhinde bozulduğu gözlenmektedir. Örneğin, Güneydoğu Anadolu'da yatõrõm tutar oranõ, teşvik belgesi oranõnõn 2-3 katõna yükseldiği halde, Doğu Anadolu'da iki oran yaklaşõk aynõ kalmaktadõr. Bu ise, Doğu Anadolu Bölgesi nde teşviklerden yararlanan projelerin göreli olarak daha küçük çapta olduğunu göstermektedir. Tablo : Yatõrõm Teşvik Belgesi Tutarlarõnõn Bölgesel Dağõlõmõ BÖLGELER (10 aylõk) T. Yatõrõm Yüzde T. Yatõrõm Yüzde T. Yatõrõm Yüzde Marmara , , ,0 İç Anadolu , , ,5 Ege , , ,7 Akdeniz , , ,9 Karadeniz , , ,7 Doğu Anadolu , , ,9 Güneydoğu Anadolu , , ,1 Çok Bölgeli , , ,2 Toplam , , ,0 Kaynak: DTM, Başlõca Ekonomik Göstergeler, Güneydoğu Anadolu Bölgesi 1980'lerden bu yana uygulanan Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ile yavaş da olsa gelişmesine devam etmekte, projenin tamamlanmasõ durumunda gelişmenin hõzlanacağõ beklenmektedir. Doğu Anadolu Bölgesi ülkenin İç Anadolu Bölgesi nden (186,100 km²) sonra en geniş yüz ölçümüne sahip bölgesi olup, önemli yer altõ yer üstü kaynaklarõna da sahiptir. Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinin gelişmesinde; özel sektörü, üretim ve istihdam artõşõna yöneltecek devlet desteğinin artõrõlmasõ yararlõ olacaktõr. Fakat yatõrõm teşvik belgelerinin sektörel dağõlõmõna (Tablo ) ve bu dağõlõm içinde Bölge nin imalat sanayii payõ (Tablo ) düşüktür. 31

64 Tablo Yatõrõm Teşvik Belgelerinin Sektörel Dağõlõmõ (Yüzde) YILLAR Sektörler Tarõm 0,4 1,8 0,8 2,1 Madencilik 0,6 1,3 1,7 2,2 İmalat 87,6 73,7 63,0 48,9 Yatõrõm Tutarõ (Milyar TL) Gõda-İçki 2,9 7,1 6,4 6,1 Dokuma-Giyim 71,7 30,6 22,8 14,5 Orman ürünleri 0,3 0,9 1,3 1,4 Kağõt 1,1 1,4 1,3 1,8 Deri ve Kösele 0,7 0,5 0,5 0,5 Lastik 0,6 1,8 1,8 2,0 Kimya 2,3 10,0 6,5 2,1 Cam 0,4 0,8 0,2 0,4 Demir-Çelik 0,8 1,1 3,1 1,4 Demir Dõşõ Metaller 0,4 0,7 1,3 0,4 Taşõt Araçlarõ 1,5 5,2 5,5 3,7 Madeni Eşya 0,6 2,2 2,0 2,4 Mesleki, Bilim ve Ölçüm Alet 0,1 0,1 0,6 0,4 Makina İmalat 0,2 1,5 1,0 0,9 Elektrik Makinalarõ 0,5 0,8 0,7 0,9 Elektronik 0,0 0,6 0,2 0,4 Çimento 0,6 3,6 3,8 4,9 Pişmiş Kil ve Çimento Ger. 0,4 0,6 1,3 1,1 Seramik 1,3 0,6 0,9 1,6 Diğerleri 1,2 3,6 1,9 1,9 Enerji 2,3 3,4 7,0 5,0 Hizmetler 9,1 19,8 27,6 41,8 Ulaştõrma 6,2 12,5 12,5 18,9 Turizm 0,9 2,0 4,7 5,0 Diğer Hizmetler 2,0 5,3 10,3 17,8 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 Yatõrõm Tutarõ (Milyar TL) , , , ,3 Kaynak: Hazine Müşteşarlõğõ 32

65 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla Özel Sektöre Verilen İmalat Sanayii Devlet Yardõmõ (1995) İller Belge Adedi Toplam Yatõrõm Tutarõ (Milyon TL) İllerin yüzde paylarõ Ağrõ ,6 Ardahan ,2 Bayburt ,4 Bingöl ,0 Bitlis ,0 Elazõğ ,1 Erzincan ,4 Erzurum ,4 Gümüşhane ,0 Hakkari ,3 Iğdõr ,5 Kars ,9 Malatya ,9 Muş ,2 Tunceli ,0 Van ,5 TOPLAM ,0 Kaynak : Hazine Müsteşarlõğõ KOBİ'lerin Desteklenmesi ve Banka Kredileri Ülkemiz açõsõndan genel bir değerlendirme yapõlacak olursa işyeri sayõsõ, çalõşanlar sayõsõ ve katma değer olmak üzere üç önemli göstergeye bakõldõğõnda küçük orta ölçekli işletmelerin ülkemizin gerek sosyal, gerekse ekonomik dokusunda önemli bir yer işgal ettiği görülmektedir. Küçük ve orta boy işletmelerin dağõlõmõ Tablo 'te verilmektedir. Sanayi Ölçeği İşletme Sayõsõ Tablo : KOBİ lerin Dağõlõmõ İşletme Payõ(Yüzde) Çalõşan Sayõsõ Çalõşan Payõ(Yüzde) Katma Değer (Trilyon TL) Katma Değer Payõ (Yüzde) Küçük Ölçekli Sanayi (1-49) , ,1 37,9 14,1 Orta Ölçekli Sanayi (50-199) , ,0 35,6 13,2 KOBİ (1-199) , ,1 73,5 27,3 Büyük Sanayi (200+) 982 0, ,9 194,9 72,7 TOPLAM İMALAT , ,0 268,4 100,0 SANAYİ Kaynak: DİE, 1992 yõlõ Genel Sanayi ve İşyeri Sayõmõ. 33

66 Öte yandan, Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayii işletmelerinin yapõsõnõ incelemek amacõyla hazõrlanan Tablo ve Tablo 'de sõrasõyla bu işletmelerde yaratõlan katma değer ve çalõştõrõlan işçi sayõlarõ verilmiştir. Bu tablolardan görüldüğü üzere işletmelerin büyük çoğunluğu küçük ve orta boy işletmeler ölçeği içinde yer almaktadõr. Ülkemizin, özellikle de Doğu Anadolu Bölgesi'nin ekonomik ve sosyal yapõsõnda çok önemli bir yeri olan küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin birçok sorunlarõ bulunmaktadõr. Bunlarõn başõnda şu finansal sorunlar gelmektedir: - Kredi temininde güçlük, - Devlet yardõmlarõndan yararlanamama, - Diğer finansman araçlarõndan (menkul kõymetler borsalarõnda işlem gören tahvil ve hisse senetleri aracõlõğõ ile sermaye temini gibi) yararlanamamak. Dolayõsõyla, bu işletmelerin teknolojik yeniliklere uymalarõnõ sağlamak, rekabet güçlerini yükseltmek ve ekonomiye katkõlarõnõ ve etkinliklerini artõrmak amacõyla, banka kredileri ve yatõrõm devlet yardõmlarõndan yeterince yararlanmalarõnõ sağlamak gerekmektedir. Türkiye genelinde KOBİ'lerin banka kredilerinden yararlanma oranõ (yüzde 4) çok düşük olmakla birlikte, Bölge deki işletmelerin kredilerden yararlanma oranõ (yüzde 1,0), Tablo ten görüldüğü gibi, Türkiye genelinin de altõnda kalmaktadõr. Tablo : Tarihi İtibarõyla Kredilerin DAP Bölgesi ndeki İllere Göre Dağõlõmõ (Milyar TL) İller İhtisas Kredileri İhtisas Dõşõ Krediler Toplam Elazõğ Erzincan Erzurum Tunceli Adõyaman Kars Gümüşhane Bayburt Van Iğdõr Hakkari Bitlis Ardahan Bingöl Ağrõ Muş DAP Bölgesi Toplamõ Türkiye TOPLAM Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği, Bankalarõmõz 96-97, Ankara 34

67 Öte yandan, KOBİ yatõrõm teşvik belge tutarlarõ yönünden Doğu Anadolu Bölgesi'nin aldõğõ payõn daha tatminkar olduğu görülmektedir. Tablo 'ten görüldüğü gibi, Doğu Anadolu Bölgesi'nin bu devlet yardõmlarõndan yararlanma oranlarõ; ( ortalamasõ olarak) belge sayõsõ itibarõyla yüzde 11,4, belge tutarõ olarak da yüzde 10,2'dir Tablo : Yõllarõnda Verilen KOBİ Yatõrõm Teşvik Belge ve Tutarlarõnõn Bölgesel Dağõlõmõ BÖLGELER Belge Tutarõ (Bin TL) Belge Sayõsõ (Adet) Marmara İç Anadolu Ege Akdeniz Karadeniz Doğu Anadolu G.Doğu Anadolu TOPLAM Kaynak: 27 Ocak 1999 tarihli Dünya Gazetesi Kamu Yatõrõm Harcamalarõnõn Doğu Anadolu Bölgesi Açõsõndan Değerlendirilmesi Tablo 'da dönemi içinde 1998 yõlõ fiyatlarõyla yapõlan toplam kamu yatõrõmlarõ içinde Doğu Anadolu Bölgesi'nin payõ yüzde 3,5 olup, Karadeniz, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri ile yaklaşõk aynõ düzeydedir. İller itibarõyla, kamu yatõrõm harcamalarõ içinde imalat sanayiinin payõnõ gösteren Tablo 'den görüldüğü gibi bu pay, program ödeneğine göre yüzde 3,7 i, nakdi gerçekleşmeye göre yüzde 3,6'dõr. Dolayõsõyla, Türkiye genelinde toplam kamu yatõrõmlarõ içinde Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinin payõ, sadece yüzde 0,1'dir. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kamu Yatõrõm Harcamalarõ ( ) BÖLGELER (1998 Yõlõ Fiyatlarõyla, Milyon TL.) TOPLAM HARCAMA YÜZDESİ TOPLAM KİŞİ BAŞI ( ) HARCAMA HARCAMA Marmara ,4 8,3 İç Anadolu ,5 7,4 Ege ,3 5,8 Akdeniz ,9 3,4 Karadeniz ,7 3,3 Doğu Anadolu ,1 3,5 G.Doğu Anadolu ,9 3,3 Muhtelif İller ,9 65,0 Türkiye (Muh. Hariç) ,1 35,0 Türkiye (Muh. Dahil) ,0 100,0 Not : 1) Mahalli idarelerin yatõrõmlarõ ve fonlar dahil değildir. 2) Proje bazõndan, illere dağõtõlamayan birden fazla ili kapsayan yatõrõm harcamalarõ Muhtelif İller başlõğõ altõnda verilmiştir. Kaynak: DPT, İller Bankasõ İtibarõyla Çeşitli Göstergeler,

68 Tablo : İller İtibarõyla Doğu Anadolu Bölgesi Kamu Yatõrõm Harcamalarõ İçinde İmalat Sanayiinin Payõ (1995) (Milyar TL.) İller Program Ödeneği Nakdi Gerçekleşme Toplam İmalat Yüzde Toplam İmalat Yüzde Ağrõ Ardahan Bayburt , ,1 Bingöl Bitlis , ,3 Elazõğ ,3 Erzincan Erzurum Gümüşhane , ,9 Hakkari Iğdõr Kars ,8 Malatya , Muş Tunceli Van , ,8 Doğu Anadolu , ,6 Kaynak : DPT, kaynaklarõndan yararlanõlarak hazõrlanmõştõr Bölgedeki Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Bölgelerinin Dağõlõmõ Küçük Sanayi Siteleri İmalat sanayiinin (özellikle küçük ölçekli) kurulup gelişmesinde, küçük sanayi siteleri ile organize sanayi bölgelerinin varlõğõ ve var olmasõ durumunda da nicelik ve nitelikleri yadsõnamaz. Küçük sanayi sitelerinin bölgelere göre dağõlõmõnõ veren Tablo de, Bölge nin bu açõdan durumu, 1997 yõlõ sonu itibarõyla biten projelerindeki işyeri sayõsõ bakõmõndan olmasa da, 1998 Yõlõ Yatõrõm Programõnda yer alan site ve iş yeri sayõlarõ bakõmõndan çok kötü olmadõğõ, özellikle Güneydoğu Anadolu'yu geride bõraktõğõ, anlaşõlmaktadõr. Bölge, 1997 yõlõ sonu itibarõyla Türkiye genelindeki toplam işyeri sayõsõnõn yüzde 7'sine (diğer bölgelere göre en düşük oran) sahip iken, 1998 Yõlõ Yatõrõm Programõnda bu payõ (yüzde 14), İç Anadolu (yüzde 9) ve Güneydoğu Anadolu dan (yüzde 11) yüksektir. 36

69 Tablo : Küçük Sanayi Sitelerinin Bölgelere Göre Dağõlõmõ (Kasõm 1998) (1997 Yõlõ Sonu İtibarõyla) BİTEN PROJELER 1998 YATIRIM PROGRAMI BÖLGELER Yüzde İşyeri Yüzde Adet İşyeri Adedi Adet (*) Adedi (*) Marmara Ege Akdeniz İ ç Anadolu Karadeniz Doğu Anadolu Güneydoğu Anadolu Türkiye Toplam (*) Toplam işyeri sayõsõnõn Türkiye toplamõ işyeri sayõsõna oranõdõr. Kaynak: Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ. Tablo de Bölge olarak ele alõnan küçük sanayi sitelerinin illere dağõlõmõ da Tablo 'da verilmektedir. Dağõlõmdan görüldüğü üzere, küçük sanayi siteleri ve bu sitelerde yer alan işyeri sayõlarõ bakõmõndan Malatya başta gelmekte, onu sõrasõyla Elazõğ, Erzurum ve Van gibi diğer illere göre daha sanayileşmiş iller izlemektedir. Bu illerde organize sanayi bölgeleri de bulunmakta, yenileri de inşa edilmektedir. Bu illerin göreli olarak sanayileşmiş ve bölgede kutup iller durumuna gelmiş olmalarõnda bu gibi tesislerin yarattõğõ dõşsal ekonomilerin payõ büyüktür. Ancak, yakõn zamana kadar küçük sanayi sitesi dahi bulunmayan Ardahan, Bingöl, Bitlis, Hakkari, Muş ve Tunceli gibi illerde de bu tesislerin kurulmuş olmasõ, bu illere ilaveten Bayburt ve Iğdõr'õn 1998 Yõlõ Yatõrõm Programõna alõnmõş olmasõ Bölge imalat sanayiinin geleceği açõsõndan umut vericidir. 37

70 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi Aksiyon Planõna Dahil Olan İllerdeki Küçük Sanayi Sitelerinin Dağõlõmõ (Temmuz 1998) Bitenler (1997 Yõlõ Sonu) 1998 Yatõrõm Programõ İLLER İşyeri Adet İşyeri Adedi Yüzde * Adet Adedi Yüzde * Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Toplam , ,8 Diğer İller Toplamõ , ,2 Türkiye Toplamõ , ,0 * Toplam işyeri sayõsõnõn Türkiye toplamõ işyeri sayõsõna oranõdõr. Kaynak: Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ Organize Sanayi Bölgeleri Doğu Anadolu Bölgesi illerindeki organize sanayi bölgelerinin ve sanayi parsel sayõlarõnõn dağõlõmõnõ veren Tablo dan görüldüğü gibi, döneminde 35 yõlda biten ve Elazõğ, Erzurum ve Malatya'da yer alan üç organize sanayi bölgesinde bulunan toplam 417 sanayi parseline ek olarak 1998 Yõlõ Yatõrõm Programõnda Ağrõ, Bingöl, Elazõğ, Erzincan, Kars, Malatya, Tunceli ve Van'da yer alan dokuz organize sanayi bölgesinde toplam 480 sanayi parselinin bulunmasõ ve üstelik bu bölge parsellerinin, Malatya ve Elazõğ dõşõnda, Erzincan, Kars, Van, Bingöl, Ağrõ ve Tunceli'de de kurulmasõ Bölge sanayinin geleceği açõsõndan umut vericidir. İşsizlik nedeniyle büyük çapta dõş göç olgusu yaşayan Bölge de bu gibi tesislerin istihdam kapasitesi çok önemlidir. Tablodan görüldüğü gibi, 1997 yõlõ sonu itibarõyla kişiyle istihdam olanağõ sağlanan tesislerle birlikte, 1998 Yõlõ Yatõrõm Programõnda yer alan tesisler de bitirildiği zaman kişiyi istihdam edilecektir. Bu ise aile fertleri ile birlikte yaklaşõk bin kişinin geçiminin sağlanmasõ anlamõna gelmektedir. 38

71 Tablo : Doğu Anadolu Bölgesi Aksiyon Planõna Dahil Olan İllerdeki OSB Parsellerinin Dağõlõm Tablosu (**) TAHSİS EDİLEN PARSELLER İSTİHDAM KAPASİTESİ SANAYİ ÜRETİME İNŞAAT PROJE TAHSİS OSB ALAN BÖLGE ADI PARSEL TOPLAM (KİŞİ) (Adet) (Ha) GEÇEN HALİNDE SAFHASINDA YAPILMAYAN SAYISI PARSELLER Parsel Parsel Parsel TOPLAM Parsel (Tesis) MEVCUT (Tesis) (Tesis) (Tesis) (*) A YILLARINDA (173) 99(59) (242) BİTENLER 1- ELAZIĞ MERKEZİ (411) (55) ERZURUM MERKEZİ (541) 16(13) 1 83(68) MALATYA MERKEZİ (78) 74(37) 4 275(119) B) 1998 YILI YATIRIM PROGRAMINDA (10) 22(11) 27(17) 61(38) YER ALANLAR I- İNŞAAT SAFHASI (10) 21(11) 27(17) 61(38) AĞRI MERKEZ BİNGÖL MERKEZ ELAZIĞ MERKEZ II (*) 2 9(3) 19( ELAZIĞ-HAYVAN VE HAYVAN ÜRÜNLERİ 5- ERZİNCAN MERKEZ (3) 15(8) 5(4) 24(15) KARS MERKEZ (1) 13(10) 18(11) MALATYA MERKEZ II TUNCELİ MERKEZ VAN MERKEZ II- KAMULAŞTIRMA SAFHASI III- ETÜD SAFHASI GENEL TOPLAM (A+B) (183) 121(70) 37(27) 478(280) Not: Tahsis edilen parsellerde 1) Parantez içindeki rakamlar tesis-firma adetlerini göstermektedir.. 2) Parantez içinde olmayan rakamlarda parsel sayõlarõ ile firma sayõlarõ aynõdõr. 3) Üretime geçen tesis sayõsõ: 183 (*) Kamulaştõrma ve etüd safhasõnda bulunan projeler adet ve alan toplamlarõna dahildir. (**) Doğu Karadeniz Bölgesindeki, Artvin, Gümüşhane ve Bayburt illeri dahildir. Kaynak: Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ 39

72 4.1.6 SONUÇ VE ÖNERİLER Geleneksel tarõm toplumundan modern sanayi toplumuna geçişin yaşandõğõ değişim süreci olan sanayileşme, tarõm ve hizmetler sektörlerini de olumlu yönde etkilemektedir. Sanayileşme, sosyo-ekonomik gelişme ya da kalkõnmanõn temel dinamiğini oluşturmaktadõr. Ülkeler arasõnda gelişmiş, gelişmekte olan ve az gelişmiş gibi tanõmlamalarla nitelenen gelişmişlik farklõlõklarõ, ülkelerin faklõ yörelerinde de ortaya çõkmaktadõr. Bölgeler arasõ sosyo-ekonomik gelişmişlik farklõlõklarõ, diğer ülkelerde olduğu gibi, Türkiye de de görülmekte ve bu dengesizlikleri ortadan kaldõrabilmek için büyük çaba gösterilmektedir. Tarõmsal istihdam oranõ, kõrsal nüfus başõna tarõmsal üretim değeri, Türkiye nin tarõmsal üretim değerine katkõsõ gibi ölçütlere göre tipik, fakat geri kalmõş bir tarõmsal yapõ sergileyen Doğu Anadolu Bölgesi, sanayi göstergeleri bakõmõndan da diğer bölgelere göre alt sõrada yer almaktadõr. İmalat sanayii iş yeri sayõsõ, il başõna düşen iş yeri sayõsõ, kişi başõna imalat sanayii katma değeri, Türkiye nin GSYİH sõ içindeki payõ ve kişi başõna banka mevduat ve kredileri ve ihracat ve ithalat değerleri gibi göstergeler açõsõndan ülkemizin en az gelişmişlik gösteren bölgesidir. Bölge imalat sanayiinde, 10+ işçi çalõştõran işletme sayõsõnõn ülke geneline oranõ yüzde 1,4 iken, bu oran kamu sektöründe 1993 de yüzde 11,9 a çõkmakta, 1996 da yüzde 10,8 e düşmekte, dolayõsõyla istihdam açõsõndan önemli olmakla birlikte, Bölgedeki kamu imalat sanayii işletmelerinin daha küçük olduğu anlaşõlmaktadõr. İşletmelerdeki çevirici güç kapasitesi bakõmõndan da kamu işletmeleri ön plana çõkmaktadõr. Bölge imalat sanayiinde çalõşan kişi başõna düşen katma değer, Türkiye genelinin yaklaşõk yarõsõ kadardõr. Öte yandan, yaratõlan toplam katma değerin 1993 de yüzde 73 ü kamu sektörü işletmelerinden kaynaklanmakta iken, bu oran 1996 da yüzde 64 e düşmüş olup, kamu sektörünün küçüldüğünü göstermektedir. Talep yetersizliği, iç ve dõş rekabet nedenleriyle işletmelerin kapasite kullanõm oranlarõ Türkiye geneline göre yüzde nispetinde düşüktür. Dolayõsõyla, mevcut işletmeler kurulu kapasitelerinin gerektirdiği ölçüde ölçek ekonomisinden yararlanamamakta, bunun sonucu olarak işletme başõna katma değer düşük kalmaktadõr. Katma değerin düşüklüğünün Bölge yönünden diğer sebepleri arasõnda, işgücünün kalitesi, sermaye yoğunluğu ve tesislerin geleneksel yapõya sahip olmalarõ gibi hususlar da sayõlabilir. Üretilen katma değer ve sağlanan istihdam yönlerinden gõda, tekstil, dokuma ve giyim, metal ve taş ve toprağa dayalõ sanayiler Bölge deki öncü sektörleri oluşturmaktadõr. Yine yaratõlan katma değer ve çalõştõrõlan işgücü bakõmõndan Bölge de, Malatya, Elazõğ ve Erzurum'un birinci derecede çekim merkezleri, Erzincan ve Van õn da ikinci derecede çekim merkezleri ve bu illerde yer alan imalat sanayii işletmelerinin daha çok istihdam yaratõcõ emek yoğun işletmeler olduklarõ ortaya çõkmaktadõr. 40

73 İşyeri büyüklüğünün sektörel dağõlõmõna göre, küçük ve orta ölçekli kuruluşlarõn daha çok gõda sanayiinde, orta ve büyük ölçekli kuruluşlarõn da daha çok tekstil, metal sanayii ile taş ve toprağa dayalõ sanayilerde olduğu dikkati çekmektedir. Bölge de imalat sanayiinin pazar alanlarõ, özellikle de yurt dõşõ pazar alanlarõ son derece sõnõrlõdõr. İmalat sanayiinin geliştirilmesine yönelik tedbirlerden olan özel sektörü teşvik tedbirleõi, banka kredileri ve kamu yatõrõm harcamalarõ hem Türkiye genelinden, hem de komşu bölge olan Güneydoğu Anadolu Bölgesi nden daha düşüktür. Bölge de kurulu bulunan küçük sanayi sitelerindeki işyeri sayõlarõ ile organize sanayi bölgelerindeki sanayi paneli sayõlarõ halihazõrda yeterli bulunmamakla birlikte, 1998 Yõlõ Yatõrõm Programõnda yer alan dokuz organize sanayi bölgesinde yer alan 480 parsel tamamlandõğõnda imalat sanayiinin gelişmesinin hõzlanacağõ öngörülmektedir. Çalõşmadan elde edilen ve yukarõda özetlenen bulgulardan hareketle Doğu Anadolu Bölgesi imalat sanayiinin geliştirilmesi, dolayõsõyla Bölgenin geleneksel tarõm toplumundan sanayi toplumuna geçiş sürecinin ivme kazanabilmesi için aşağõdaki öneriler geliştirilmiştir: DPT nin İllerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sõralamasõ Araştõrmasõ nda elde edilen genel sonuçlardan biri, Türkiye de yaşanan mekansal gelişme eğilimlerinin sõçrama lardan ziyade, yayõlma dinamiklerince belirlendiğini ortaya koymaktadõr 1. Türkiye de gelişmenin mekan üzerinde dağõlõmõ, başlangõçta çekim merkezlerinde yoğunlaşma ve ardõndan halkalar halinde çevre illere yayõlma tarzõndadõr. Diğer bir deyişle, Türkiye de yaşanan mekansal gelişme eğilimleri, gelişmenin süreç içerisinde çekim merkezlerinden (İstanbul, Ankara, İzmir) çevre illere (örn. Kocaeli, Bursa, Eskişehir ve Denizli ye) yayõldõğõnõ göstermektedir. Doğu Anadolu Bölgesi nde de aynõ durum söz konusudur. Yukarõda belirtildiği gibi, çeşitli sanayileşme göstergeleri açõsõndan, Bölge de Malatya, Elazõğ ve Erzurum 1. derecede çekim merkezleri; Erzincan ve Van da 2. derecede çekim merkezleridir. Dolayõsõyla, tüm bölge sathõnda yaygõn sanayileşme yerine, bu il merkezleri (özellikle Malatya ve Elazõğ), kalkõnma ve yõğõlma merkezleri olarak seçilmeli ve Bölge nin kalkõnmasõ için sürükleyici unsur olarak düşünülmelidir. Başka bir deyişle, imalat sanayiini özendirici devlet yardõmlarõ, krediler ve kamu yatõrõmlarõ, bu illerde yoğunlaştõrmalõdõr. Bölge de gerek yaratõlan katma değer, gerekse istihdam açõsõndan; dokuma-giyim, ana metal ve taş ve toprağa dayalõ sanayiler öncü veya kilit sektörler olarak belirlenmiştir. Dolayõsõyla, gelişme süreci içinde ve çekim merkezi olan il merkezlerinde emek yoğun olan bu sektörlere ağõrlõk vermek suretiyle çok fazla olan tarõmsal işgücünün, zaman içinde, sağlõklõ biçimde sektörlere çekilmesi sağlanacaktõr. Bu şekilde hem bölge dõşõna göç önlenecek, hem de tarõmsal nüfus azalacağõ için, mekanizasyon yoluyla tarõm sektöründeki iş gücü verimliliği artõrõlmõş olacaktõr. 1 DPT, A.g.e., s

74 Doğu Anadolu Bölgesi, sosyo-kültürel, ekonomik ve siyasal açõlardan, sektörün yatõrõm yapmasõnõ bekleyecek durumda olmadõğõndan; Bölge sanayi yatõrõmlarõnõn sadece teşviklerle artõrõlamayacağõ anlaşõlmalõ ve devlet bölgeye öncelikle yatõrõmcõ olarak girmelidir. Bu çerçevede, ilk aşama GAP Bölgesi için önerildiği gibi, DAP Bölgesi ne yönelik olarak faaliyet gösterecek bir Bölgesel Kalkõnma Fonu nun oluşturulmasõ gerekmektedir. Fonun, mali ve idari açõlardan özerkliği, gerçekçi ve sağlam finansman kaynaklarõna (genel bütçe, resim, harç, dõş krediler ve çeşitli fonlardan beslenen) kavuşturulmasõ gerekecektir 1. Hatta bu bağlamda, sektörlerdeki yatõrõmlara orta ve uzun vadeli, düşük faizli kredi verebilecek kalkõnma-yatõrõm bankasõnõn oluşturulmasõ da düşünülebilir. Bölge içinden ve dõşõndan yatõrõmlarõ bölgeye çekebilmek için, küçük sanayi siteleri ve organize sanayi bölgeleri gibi işletmeler için karlõ yatõrõm yapõlacak alanlarõn kurulmasõnda devlet öncülük etmeli, bu şekilde çekim merkezleri oluşturulmalõdõr. Bölge deki firmalarõn büyümelerinin ihracat yapmalarõna bağlõ olduğu anlaşõlmaktadõr. Mevcut devlet yardõmlarõ ve yararlanma yollarõ hakkõnda bilgi sağlama görevini yerel ve bölgesel meslek kuruluşlarõ ile Üniversiteler üstlenmeli ve organize bir işbirliği sağlanmalõdõr. Sermaye ve iş gücü transferi olarak da nitelendirilebilecek göç olgusu gelişmişlik farklarõndan kaynaklanmakla birlikte, Bölge nin giderek durgunlaşmasõnõn da nedeni durumundadõr. Bu nedenle nüfusun bölge içinde kalmasõnõ sağlayacak politikalar, Doğu Anadolu Bölgesi için önceliğini korumaktadõr. DAP çerçevesinde yapõlacak bölgesel planlamada; bölgedeki nüfus yoğunluğunun yetersizliği, pazarlarõn küçüklüğü, kalkõnma düzeyinin düşüklüğü, alt yapõnõn yetersizliği, tarõma dayalõ geleneksel yapõnõn varlõğõ, kurumsal ve personel alt yapõ donanõmõnõn yetersizliği gibi bir çok unsur bölgedeki engelleyici faktörleri, yani kalkõnma ve planlamanõn başarõsõnõ azaltõcõ sorunlarõ ortaya koymaktadõr. Bütün bu koşullar, Doğu Anadolu Bölgesi nin kalkõnmasõnõn, ancak DAP Projesinin, GAP gibi bir bölge kalkõnmasõ projesine dönüşmesiyle mümkün olacağõnõ göstermektedir 2. 1 Bu konuda bkz. Bülent Açma, Gelişmiş Ülkelerin Az Gelişmiş Bölgelerini Geliştirmeyi Amaçlayan Politikalarõn İncelenmesi ve GAP Örneği, İTO Ya. No:7, İstanbul, Bülent Açma, a.g.e 42

75 KAYNAKLAR Açma, Bülent,(1991) Gelişmiş Ülkelerin Az Gelişmiş Bölgelerini Geliştirmeyi Amaçlayan Politikalarõn İncelenmesi ve GAP Örneği. İTO Ya. No7, İstanbul. Başbakanlõk Hazine Müsteşarlõğõ Kaynaklarõ. DAP Mevcut Durum Analiz Rapor Taslağõ, Ticaret Bölümü. DİE, 1993 İmalat Sanayii Anket Sonuçlarõ. DİE, (1997) Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Erzurum DİE, (1998), Türkiye İstatistik Yõllõğõ, DİE, (1999), 1996 Yõlõ İmalat Sanayii Anket Sonuçlarõ. DPT, (1996) İllerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sõralamasõ Araştõrmasõ, Bülent Dinçer, Metin Özaslan, Erdoğan Satõlmõş, Ya. No: DPT: 2466, Ankara. DPT, (1996) Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ ( ), Ankara. DPT, (1997), Ekonomik ve Sosyal Göstergeler ( ). DPT, (1997), İller İtibarõyla Çeşitli Göstergeler. D.P.T., (1998), İller ve Bölgeler İtibarõyla Çeşitli Göstergeler Doğu Anadolu Bölgesi Sanayi ve Ticaret Odalarõ Kaynaklarõ. DTM, (1997) Baslõca Ekonomik Göstergeler. Dünya Gazetesi, 27 Ocak GAP Bölge Kalkõnma İdaresi Başkanlõğõ,(l997) Sürdürülebilir Kalkõnma Programõ, Eylül. Mutluer, Mustafa, (1995) Gelişimi, Yapõsõ ve Sorunlarõyla Denizli Sanayii, Denizli Sanayi Odasõ Yayõnlarõ, İzmir. Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ Kaynaklarõ Türkiye Bankalar Birliği, Bankalarõmõz, 96-97, Ankara. 43

76 EK: Ek Tablo 4.1.1: Doğu Anadolu Bölgesi nde İller İtibarõyla Toplam Nüfus ile Kentsel/Kõrsal Nüfus ve Oranlarõ İller Toplam Nüfus Kentsel Nüfus Yüzde Kõrsal Nüfus Yüzde Ağrõ , ,3 Ardahan , ,8 Bayburt , ,8 Bingöl , ,7 Bitlis , ,6 Elazõğ , ,5 Erzincan , ,3 Erzurum , ,4 Gümüşhane , ,0 Hakkari , ,3 Iğdõr , ,7 Kars , ,8 Malatya , ,5 Muş , ,8 Tunceli , ,8 Van , ,0 Doğu Anadolu , ,6 Kaynak: DİE, 1997 Genel Nüfus Tespiti Kesin Sonuçlarõ. Yüzdeler tarafõmõzdan hesaplanmõştõr. 44

77 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR ENERJİ RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

78 46

79 4.2. ENERJİ Türkiye de Enerji Kaynaklarõna Genel Bakõş Türkiye de jeolojik ve doğal yapõya bağlõ biçimde her türlü enerji kaynağõ bulunmasõna karşõn, ülkemiz fosil enerji kaynak rezervlerinin büyüklükleri sõnõrlõdõr. Yerli kaynaklarõmõzõn içerisinde önemli bir yere sahip olan linyit yataklarõ dõşõnda, fosil enerji kaynaklarõmõz, üretim gereksinimini yanõtlamaktan uzaktõr yõlõ verileri ile ülke enerji gereksiniminin yüzde 55,6 sõnõ karşõlayan petrol ve doğal gazõn yüzde 90,3 ü ithal edilmiştir. Taşkömürü üretimi de sanayi tüketimini karşõlamaktan uzaktõr yõlõ verilerine göre, taş kömürü üretimi sanayi tüketiminin yüzde 57,3 ünü karşõlamõştõr yõlõnda yerli üretimin 4,4 katõ taşkömürü ithalatõ gerçekleştirilmiştir. Taşkömürü ithalatõ, sanayi sektör talebinin yanõnda hava kirliliğinin yoğun olduğu kentlerin yakacak gereksinimini karşõlamak için yapõlmaktadõr. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlõğõ kayõtlarõna göre Türkiye nin fosil yakõt rezervlerinin durumu Tablo de verilmektedir. Kömür, petrol, doğal gaz, asfaltit ve bitümlü şistlerin görünür muhtemel ve mümkün rezervlerinin toplamõ Mtep (1) olup, ülke fosil yakõt rezervinin kaynaklara göre dağõlõmõ Grafik de gösterilmiştir. Tablo 4.2.1: 1997 Yõlõ Sonu İtibarõyla Türkiye nin Fosil Yakõt Rezervleri Rezervler Görünür(*) Muhtemel Mümkün Toplam Taşkömürü(milyon ton) Linyit (milyon ton) Elbistan Diğerleri Toplam (**) Asfaltit (milyon ton) Bitümlü Şist (milyon ton) Petrol (milyon ton) 46,3 46,3 Kalan üretilebilir rezerv Doğal Gaz (milyar m 3 ) Kalan üretilebilir rezerv 9,4 9,4 Nükleer kaynaklar (ton) Uranyum Toryum (*) Hazõr rezerv dahil, (**) 300 milyon ton belirlenmiş potansiyel kaynakla milyon ton Kaynak : 21. Yüzyõla Girerken Türkiye nin Enerji Stratejisinin Değerlendirilmesi, TÜSİAD raporu, Aralõk 1998, İstanbul. 1 ) Mtep: Milyon ton eşdeğer petrol 47

80 Grafik 4.2.1: Toplam Mtep Fosil Yakõt Rezervinin Kaynaklara Dağõlõmõ Petrol %2 Taşkömürü %28 Linyit %48 Doğal Gaz %1 Bitümlü Şist %5 Asfaltit %1 Elbistan Linyit %15 Kaynak : 21. Yüzyõla Girerken Türkiye nin Enerji Stratejisinin Değerlendirilmesi, TÜSİAD Raporu, Aralõk 1998, İstanbul. Ülkemiz, yenilenebilir, tükenmez doğal enerji kaynaklarõ açõsõndan, fosil yakõt rezervleri ile karşõlaştõrõldõğõnda daha şanslõdõr. Türkiye nin yenilenebilir enerji kaynak potansiyeli Tablo de toplu olarak gösterilmiştir. Grafik de de, kullanõlabilir (ekonomik) potansiyelin, kaynak bazõnda dağõlõmõ verilmiştir. Toplam kullanõlabilir (ekonomik) potansiyel Btep/yõl (2) düzeyindedir. Grafik 4.2.2: Türkiye de Yenilenebilir Enerji Kaynaklarõ Kullanõlabilir/Ekonomik Potansiyelinin Kaynak Bazõnda Dağõlõmõ Güneş 37% Rüzgar 6% Jeotermal 4% Hidrolik 16% M. Biyokütle 37% Kaynak : 21. Yüzyõla Girerken Türkiye nin Enerji Stratejisinin Değerlendirilmesi, TÜSİAD Raporu, Aralõk 1998, İstanbul. 2 ) Btep: Bin ton eşdeğer petrol 48

81 Tablo 4.2.2: Türkiye nin Yenilenebilir Enerji Kaynaklarõ Potansiyelleri (1998) KAYNAKLAR Brüt Teknik Ekonomik (Kullanõlabilir) Hidrolik Enerji (MW) (milyar kwh/yõl) Jeotermal Enerji Isõ (MW) (Mtep/yõl) Elektrik (MW) (milyar kwh/yõl) Güneş Enerjisi Isõ + Elektrik (MW) (milyar kwh/yõl) (Mtep/yõl) Rüzgar Enerjisi (karasal) Elektrik (MW) (milyar kwh/yõl) Rüzgar Enerjisi (denizsel) Elektrik (MW) (milyar kwh/yõl) Deniz Dalga Enerjisi Elektrik (MW) (milyar kwh/yõl) Klasik Biyokütle Enerji Yakõt (Mtep/yõl) Modern Biyokütle Yakõt (Mtep/yõl) x , , , , Kaynak : 21. Yüzyõla Girerken Türkiye nin Enerji Stratejisinin Değerlendirilmesi, TÜSİAD Raporu, Aralõk 1998, İstanbul. Su kaynaklarõnõn enerji tüketimi açõsõndan debisi 186 km 3 /yõl düzeyinde olup, kaynaklarõmõz 26 akarsu havzasõna dağõlmõştõr. Teknik ve ekonomik koşullar altõnda kullanõlabilecek ekonomik hidrolik potansiyel bugün için 124,5 milyar kwh/yõl olarak belirlenmiştir. Ülkemizin ekonomik hidroelektrik potansiyelinin ancak, yüzde 29 u değerlendirilebilmiştir Ülkemizin brüt jeotermal õsõl kapasitesi MW olup, günümüz koşullarõnda ekonomik kanõtlanmõş õsõl potansiyel MW dõr. Günümüzde 635 MW jeotermal õsõl kapasite değerlendirilmiştir. Ayrõca, kullanõlabilir jeotermal elektrik potansiyel 350 MW düzeyindedir. Ülkemiz enlemleri arasõnda yer aldõğõndan güneş kuşağõ içerisinde bulunmaktadõr. Yõllõk güneşlenme süresi ortalama saat olup, maksimum güneşlenme süresinin Temmuz ayõnda (362 saat), minimum güneşlenme süresinin de Aralõk ayõnda (98 saat) elde edildiği belirlenmiştir. Işõma şiddetinin Türkiye ortalamasõ yõllõk kwh/m 2 olarak saptanmõştõr. 49

82 Türkiye rüzgar enerji potansiyeline ilişkin yeterince sağlõklõ veri bulunmamaktadõr. Enerji amaçlõ rüzgar ölçüm verileri yeterli değildir. 10 m yükseklikte yõllõk ortalama rüzgar hõzõ, kõyõ alanlarõnda 4,5-5,6 m/s, iç kesimlerde 3,4-4,6 m/s arasõndadõr. Rüzgar gücü Türkiye ortalamasõ yõllõk 25,8 W/m 2 dir. Biyokütle enerji Türkiye de klasik yönteme dayanõlarak, daha çok ticari olmayan yakõt olarak kullanõlmaktadõr. Türkiye de modern biyokütle kullanõmõ için yapõlan bir çalõşma bulunmamaktadõr DAP Bölgesi nde Enerji Kaynaklarõnõn Durumu Linyit Birincil enerji kaynaklarõ içerisinde linyitin Türkiye de önemli bir yeri vardõr. Günümüzde, gelişen akõşkan yatak teknolojileri ile birlikte, düşük õsõl değerli linyitlerin termik santral yakõtõ olarak değerlendirilmesi önem kazanmõştõr. Doğu Anadolu Bölgesi toplam rezervde, bölgeler arasõnda en yüksek kaynak değerine sahiptir ( ton). Ancak, mümkün rezerv olarak ( ton) diğer bölgelerle karşõlaştõrõldõğõnda en düşük seviyede kalmaktadõr. Linyit konusunda üzerinde durulmasõ gereken nokta, son yõllarda Türkiye toplamõnda önemli bir rezerv artõşõ olmamasõdõr. Ancak, güncel teknoloji ile düşük kaliteli linyitin termik santrallarda kullanõlmasõ olanağõ, Doğu Anadolu da Pliyosen yaşlõ, az dumanlõ, önemli linyit kömür oluşumlarõnõ içerebilecek tatlõ su çökeltilerinin kömür yönünden ümitli potansiyel sahalar olarak araştõrõlmasõnõ gündeme getirmektedir Hidrolik Enerji Doğu Anadolu Bölgesi içinde tamamen veya kõsmen yer alan altõ havza mevcuttur. Bölge, birçok doğal ve yapay gölü bünyesinde bulunduran, ülkemizin önemli akarsularõnõn oluştuğu bir bölge olarak ön plana çõkmaktadõr. Bölge havzalarõnõn yõllõk ortalama akõş ve brüt hidrolik enerji potansiyelleri Tablo de verilmektedir. Fõrat havzasõnõn Türkiye toplamõnda akõşa katkõsõ yüzde 17 dir. Bu katkõ, Dicle havzasõ için yüzde 11,5, Çoruh havzasõnda ise yüzde 3,4 tür. Doğu Anadolu Projesi kapsamõndaki illerde yer alan hidroelektrik santrallarõnõn (HES) toplam kurulu gücü 1.433,7 MW olup, bu santrallarda toplam 49 ünite vardõr. Doğu Anadolu Bölgesi nde yapõmlarõ devam eden 11 adet HES in kurulu gücü MW olarak planlanmõştõr yõlõ sonunda Türkiye de işletimde olan 100 adet HES santralõnõn toplam kurulu gücü MW olup, bunlarõn yõllõk ortalama enerji katkõsõ GWh/yõl olarak verilmiştir. Bölge deki Keban Hidroelektrik Santralõ nõn bu üretime tek başõna katkõsõ 7.676,8 GWh/yõl dõr. DAP Bölgesinde yapõlan santrallardan Kuzgun HES, Peri 50

83 Özlüce, Peri Munzur ve Mercan HES tamamlanmasõyla, toplam 527 GWh/yõl değerinde ek bir üretim kapasitesi sağlanacaktõr. Tablo 4.2.3: Doğu Anadolu Bölgesinde Havzalara Göre Yõllõk Akõş ve Brüt Hidroelektrik Potansiyel (3) Havza Ortalama Yõllõk akõş (milyar m 3 ) Akõşa katkõ (Yüzde) Hidroelektrik potansiyel (GWh/yõl) (MW) (Yüzde) Fõrat 31,6 17, ,4 Dicle 21,3 11, ,2 Çoruh 6,3 3, ,2 Yeşilõrmak 5,8 3, ,3 Aras 4,6 2, ,0 Van Gölü 2,4 1, ,6 Bölge Toplamõ 72 38, ,7 Türkiye Toplamõ 186, Kaynak : 21. Yüzyõla Girerken Türkiye nin Enerji Stratejisinin Değerlendirilmesi, TÜSİAD Raporu, Aralõk 1998, İstanbul yõlõnda ülkemiz hidroelektrik kurulu gücünün ,1 MW ve yõllõk üretimin de 45,5 GWh/yõl düzeyine ulaşmasõ beklenmektedir. DAP Bölgesi Çoruh havzasõ hidrolik potansiyeli henüz değerlendirilmemiştir. Önümüzdeki yõllarda özellikle orta ve küçük hidroelektrik santrallarõn yapõmõnõn ağõrlõk kazanacağõ tahmin edilmektedir Güneş Enerjisi Doğu Anadolu Bölgesi nin güneş enerjisi potansiyeli, bölgeyi karakterize eden Erzurum ili ile birlikte Tablo de verilmektedir. Tablo 4.2.4: Doğu Anadolu Bölgesi nin Güneş Enerjisi Potansiyeli Radyasyon Enerjisi Güneşlenme Periyodu BÖLGE Yõllõk Ort. kwh/m 2.yõl Maksimum kwh/m 2.ay Minimum kwh/m 2.ay Yõllõk Ort. H/yõl Maksimum h/ay Minimum h/ay D. Anadolu 1.398,4 182,8 48, Erzurum 1.298,8 167,9 48, Kaynak : 21. Yüzyõla Girerken Türkiye nin Enerji Stratejisinin Değerlendirilmesi, TÜSİAD Raporu, Aralõk 1998, İstanbul. Doğu Anadolu Bölgesi nin güneş enerjisi potansiyeli, Türkiye ortalamasõnõn (1.311 kwh/m 2 ) üzerindedir. 3 ) Havzalarõn bazõlarõ bölgede kõsmen yer almaktadõr. 51

84 Rüzgar Enerjisi Doğu Anadolu Bölgesi nde rüzgar gücü yoğunluğu 13,2 W/m 3 Türkiye ortalamasõnõn (25,8 W/m 3 ) altõndadõr. olup, bu değer Petrol ve Doğal Gaz Bölge de ulaştõrma sektöründe kullanõlan başlõca enerji kaynağõ petroldür. Petrol Ofisi kayõtlarõna göre 1997 yõlõnda Doğu Anadolu Bölgesi nde toplam ton petrol satõlmõş olup, bunun illere dağõlõmõ Tablo 4.2.5'de verilmiştir. Buna göre, petrol tüketiminin en fazla olduğu il Erzurum'dur ( ton). Bu ilimizi sõrasõyla; Malatya ( ton), Elazõğ ( ton) ve Kars ( ton) takip etmektedir. Erzincan ve Ağrõ illerinin petrol tüketimi ton, diğer illerde ise ton seviyesindedir. DAP Bölgesi'nde ayrõca, petrole dayalõ iki adet dizel elektrik santralõ olup, bunlarõn toplam kurulu gücü 1,3 MW dõr. Tablo 4.2.5: DAP Kapsamõndaki İllerde Toplam Petrol Satõşlarõnõn İllere Dağõlõmõ (1997) İller Toplam (Bin Ton) Ağrõ 25,2 Ardahan 3,8 Bingöl 10,0 Bitlis 11,2 Elazõğ 73,1 Erzincan 26,9 Erzurum 85,7 Hakkari 4,4 Iğdõr 5,5 Kars 43,4 Malatya 77,9 Muş 13,1 Tunceli 10,6 Van 51,5 TOPLAM 442,3 Kaynak : Petrol Ofisi Doğu Anadolu Bölgesi nde henüz doğal gaz üretilmemekte ve tüketilmemektedir. Bölgede, 500 MW'lõk Iğdõr Doğal Gaz Santralõ Yap-İşlet-Devret kapsamõnda değerlendirilmesine devam edilen bir projedir. Ayrõca, 500 MW'lõk Erzurum Doğal Gaz Santralõ, aynõ kapsamda, ön başvuru aşamasõnda olan bir projedir. İran-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattõ Projesi ile ilgili anlaşma 12 Ağustos 1996 tarihinde imzalanmõştõr. Proje ile ilgili seçilen güzergah Doğu Beyazõt'tan başlamakta, Erzurum, Erzincan, Sivas üzerinden Ankara'ya ulaşmaktadõr. Bu anlaşmaya göre İran'dan 22 yõl süre ile doğal gaz alõnacaktõr. Bu alõmõn, 3 milyar m 3 /yõl düzeyinden başlayõp, 10 milyar m 3 /yõl düzeyine ulaşmasõ planlanmõştõr. 52

85 4.2.3 DAP Bölgesi nde Elektrik Enerjisi Kullanõmõ DAP Bölgesi kapsamõnda bulunan illerin elektrik enerji tüketimini, bölge nüfus yapõsõ ile birlikte analiz etmek gereklidir. Günümüzde, kişi başõna düşen yõllõk ortalama net enerji tüketimi, bir ilin, bölgenin veya ülkenin sosyo-ekonomik durumunu belirleyen geçerli bir gösterge olarak tanõmlanmaktadõr yõlõnda yapõlan genel nüfus sayõmõnda, DAP kapsamõna giren illerin toplam nüfusu olarak belirlenmiştir yõlõ sayõmõnda ise, bu rakamõn e yükseldiği görülmektedir. Bölge nin toplam nüfusu, yedi yõlda yüzde 4,4 oranõnda bir artõş göstermiştir. Bu süre içerisinde, Türkiye nin toplam nüfus artõşõ oranõ ise yüzde 1,5 tir. Bölge nüfusunun 1935 yõlõndan günümüze gelişiminde, yõllara göre oldukça yatay doğrusal bir değişim olduğu gözlenmektedir. Bölge illerinin yõllarõ arasõnda, her yõl için kişi başõna net enerji tüketiminin belirlenmesi amacõyla, nüfus sayõmlarõnõn sonuçlarõ arasõnda regresyon yapõlmõş ve her yõl için belirlenen yaklaşõk il nüfusu baz alõnarak enerji tüketimi değerlendirilmiştir. İllerin ara yõllardaki nüfus dağõlõmlarõnõn hesaplanmasõ sõrasõnda dikkat edilen bir nokta da, Ardahan õn ve Iğdõr õn, sõrasõyla; 1992 ve 1995 yõllarõndan itibaren Kars ilinden ayrõlarak il yapõlmõş olmalarõdõr. DAP Bölgesi illerinin yõllara göre sektörel bazda toplam net enerji tüketimi Tablo da verilmektedir. Tablo de ise ülkemizin yõllara göre net enerji tüketiminin sektörel dağõlõmõ verilmektedir. Tablo 4.2.6: DAP Bölgesi İllerinin Yõllara Göre Net Sektörel Enerji Tüketimi (MWh) Mesken Ticarethane Resmi Daire Sanayi Diğer Kaynaklar : 1) Türkiye Elektrik İstatistikleri Özetleri (1991, 1992, 1993, 1994 yõllarõ), TEK Genel Müdürlüğü, APK Dairesi 2) Türkiye Elektrik Dağõtõm ve Tüketim İstatistikleri (1994, 1995, 1996, 1997, 1998 yõllarõ), APK Dairesi Başkanlõğõ, Enerji Talepleri Değ. ve İstatistik Müdürlüğü,TEDAŞ. Bu verilerin anlam kazanmasõ için sektörlerdeki net enerji tüketimlerinin, toplam enerji tüketimine oranlarõnõn belirlenmesi, ayrõca, bölge nüfus yapõsõ dikkate alõnarak kişi başõna net tüketimin saptanmasõ doğru olacaktõr. 53

86 Tablo 4.2.7: Türkiye nin Yõllara Göre Net Sektörel Enerji Tüketimi (GWh) Mesken Ticarethane Resmi Daire Sanayi Diğer Kaynaklar : 1) Türkiye Elektrik İstatistikleri Özetleri (1991, 1992, 1993, 1994 yõllarõ), TEK Genel Müdürlüğü, APK Dairesi 2) Türkiye Elektrik Dağõtõm ve Tüketim İstatistikleri (1994, 1995, 1996, 1997, 1998 yõllarõ), APK Dairesi Başkanlõğõ, Enerji Talepleri Değ. ve İstatistik Müdürlüğü,TEDAŞ. Tablo de DAP illerinin yõllara göre kişi başõna toplam net elektrik enerjisi tüketimi gösterilmektedir. Hesaplamalar bölgenin on altõ ili için yapõlmõş ve hem bölgenin hem de Türkiye nin ortalamalarõ da bu tabloda gösterilmiştir. Tablo 4.2.8: DAP İllerinde Kişi Başõna Net Elektrik Enerjisi Tüketimin (kwh/kişi) Yõllara Göre Dağõlõmõ İller Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Ort Türkiye Ort Kaynaklar : 1) Türkiye Elektrik İstatistikleri Özetleri (1991, 1992, 1993, 1994 yõllarõ), TEK Genel Müdürlüğü, APK Dairesi 2) Türkiye Elektrik Dağõtõm ve Tüketim İstatistikleri (1994, 1995, 1996, 1997, 1998 yõllarõ), APK Dairesi Başkanlõğõ, Enerji Talepleri Değ. ve İstatistik Müdürlüğü,TEDAŞ. 54

87 1990 yõlõnda DAP Bölgesi illerinde kişi başõna net elektrik enerjisi tüketiminin ortalamasõ 272 kwh/kişi olup, bu değer aynõ yõlda ülke geneli için 829 kwh/kişi olarak belirlenmiştir. Bölge ortalamasõnõn Türkiye ortalamasõna oranõ yüzde 32,8 dolayõndadõr yõlõnda ise, bölge ortalamasõ 480 kwh/kişi değerine yükselmiştir. Aynõ yõlda ülke ortalamasõ kwh/kişi olup, Bölge ortalamasõnõn Türkiye ortalamasõna oranõ yüzde 36,8 değerine yükselmiştir. Yedi yõllõk dönem içinde kişi başõna düşen net enerji tüketimi bölgede yüzde 76,4 oranõnda artõş göstermiştir. Aynõ dönemde Türkiye ortalamasõnõn artõşõ ise yüzde 57 oranõnda olmuştur. Bu yüksek artõş hõzõna karşõn, DAP Bölgesi nde kişi başõna net enerji tüketimi Türkiye ortalamasõnõn çok altõndadõr. Grafik te hem Türkiye nin hem de DAP Bölgesi nin kişi başõna elektrik enerjisi tüketim değerlerinin yõllarõ arasõndaki dağõlõmõ görülmektedir. Aynõ dönem içinde her bölge ilinin kişi başõna enerji tüketim dağõlõmlarõ, ülke ortalamalarõ ile birlikte, Grafik 4.2.6'da gösterilmektedir. Ayrõca, yõllarõ arasõnda DAP illerinde kişi başõna net elektrik enerjisi tüketiminin ortalamalarõ da Grafik te verilmektedir. Bu grafikler incelendiğinde, Bölge de yalnõzca Elazõğ ilinin, Türkiye ortalamasõnõn üzerinde enerji tükettiği, diğer illerin tamamõnõn ülke ortalamasõnõn altõnda olduğu görülür. Ağrõ, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Hakkari, Iğdõr ve Muş illerinde ise ortalama enerji tüketimi, 200 kwh/kişi değerinin altõndadõr. Grafik 4.2.3: DAP Bölgesi ve Türkiye Genelinde Kişi Başõna Net Elektrik Enerjisi Tüketiminin Yõllara Göre Dağõlõmõ kwh/kişi Bölge Ort. Türkiye Ort. Yõllar Kaynaklar : 1) Türkiye Elektrik İstatistikleri Özetleri (1991, 1992, 1993, 1994 yõllarõ), TEK Genel Müdürlüğü, APK Dairesi 2) Türkiye Elektrik Dağõtõm ve Tüketim İstatistikleri (1994, 1995, 1996, 1997, 1998 yõllarõ), APK Dairesi Başkanlõğõ, Enerji Talepleri Değ. ve İstatistik Müdürlüğü,TEDAŞ. Değişik sektörler tarafõndan yõllarõ arasõnda tüketilen net elektrik enerjisi miktarlarõnõn toplam nüfusa bölünmesi ile elde edilen değişimler de Ekler Bölümünde, hem tablolarla hem de grafiklerle verilmektedir. Tablo da, kişi başõna düşen sektörel enerji tüketiminin, Tablo de DAP Bölgesi için ve Türkiye için hesaplanan dağõlõmlarõ verilmektedir. Grafik de ise DAP Bölgesi genelindeki net elektrik enerjisi tüketiminin her yõl için sektörlere göre dağõlõmõ ayrõ ayrõ gösterilmektedir. 55

88 Grafik 4.2.4: DAP Bölgesi İllerinde ve Türkiye Genelinde Kişi Başõna Net Elektrik Enerjisi Tüketiminin Ortalama Değerleri ( ) KWh/kişi Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Ort. Türkiye Top. Kaynaklar : 1) Türkiye Elektrik İstatistikleri Özetleri (1991, 1992, 1993, 1994 yõllarõ), TEK Genel Müdürlüğü, APK Dairesi 2) Türkiye Elektrik Dağõtõm ve Tüketim İstatistikleri (1994, 1995, 1996, 1997, 1998 yõllarõ), APK Dairesi Başkanlõğõ, Enerji Talepleri Değ. ve İstatistik Müdürlüğü,TEDAŞ. Meskenlerde tüketilen enerjinin kişi başõna düşen miktarõ, yõllarõ arasõnda Türkiye genelinde yüzde 83,6 oranõnda artarken, bu oran bölge genelinde yüzde 68,7 değerinde kalmõştõr. Oranõn düşüklüğü, Bölge de yaşanan göç olayõna bağlanabilir. Ticarethanelerde harcanan enerjiden kişi başõna düşen miktarda ise Bölge de, ülke geneline göre daha yüksek bir artõş gözlenmektedir. Ülke genelinde, yõllarõ arasõndaki artõş yüzde 144 iken, bu oran Bölge genelinde yüzde 166,7 dir. Ancak, ticarethanelerde harcanan elektriğin toplam enerji tüketimi içindeki yeri göz önüne alõndõğõnda (yüzde 4) bu artõşõn çok büyük bir önem taşõmadõğõ görülmektedir. Resmi dairelerde tüketilen elektrik enerjisinden kişi başõna düşen paydaki artõşõn bölgedeki değeri de (yüzde 133,6) ülke genelindeki artõşõn (yüzde 110,2) üzerindedir. Bu artõşõn, kõsmen de olsa, Bölge de yeni oluşturulan resmi dairelerle birlikte, iki yeni ilde açõlan resmi dairelerden kaynaklandõğõ söylenebilir. Sanayi sektörü açõsõndan bir değerlendirme yapõldõğõnda, 1990 yõlõnda sanayi sektörü net enerji tüketimi, ülkemiz nüfusu göz önüne alõnarak kişi bazõnda ortalama 517 kwh/kişi olarak bulunmuştur yõlõnda Türkiye sanayi sektörü tüketim payõ toplamda yüzde 63 oranõndadõr. Bu oran, 1997 yõlõnda yüzde 53 olarak belirlenmiştir. DAP Bölgesi nde ise 1990 yõlõnda sanayi sektörü için bu değer 116 kwh/kişi olup, sektör payõ 56

89 yüzde 42 dir yõlõnda ise sanayi sektörü tüketimi 184 kwh/kişi ye yükselmiş, ancak, sanayi tüketiminin toplamdan aldõğõ pay yüzde 39 a inmiştir. DAP Bölgesi nde şebeke kayõplarõnõn 1997 yõlõ için bölge illerine göre dağõlõmõ Tablo 4.2.9'da net ve brüt tüketim miktarlarõ ile birlikte verilmektedir. Ayrõca, şebeke kayõplarõnõn brüt tüketime oranlarõ (yüzde şebeke kayõplarõ) da Grafik de gösterilmektedir. Bölge illerinin kayõp oranlarõ, Elazõğ ve Erzincan illeri dõşõnda Türkiye ortalama dağõtõm kaybõnõn (yüzde 15) çok üzerindedir. Tabloda, tipik değerler, Iğdõr için yüzde 59, Ardahan için yüzde 55, Bitlis ve Van illeri için yüzde 46 olarak verilmektedir. Tablo 4.2.9: DAP Bölgesi İllerinde Şebeke Kayõplarõnõn Yõllara Göre Dağõlõmõ (1997) İller Kaçak Kullanõm ve Toplam Kayõp (GWh) Brüt Tüketim (GWh) Toplam Kayõplarõn Brüt Tüketime Oranõ (Yüzde) Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Geneli Türkiye Geneli Kaynak : Türkiye Elektrik Dağõtõm ve Tüketim İstatistikleri 1997, APK Daire Başkanlõğõ, Enerji Talepleri Değ. ve İstatistik Müdürlüğü, TEDAŞ, Ekim Türkiye'de ve DAP Bölgesi nde dağõtõm şebekelerinde kaçak elektrik kullanõmõnõ belirleyici alt yapõ oluşmamõştõr. Dağõtõm şebekelerinde ölçüm için mekanik sayaç yerine elektronik sayaç kullanõlmalõdõr. Elektronik sayaç kullanõmõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ ile, abonelere ait istatistiksel verilerin tutulmasõ, dağõtõm sisteminin DMS, SCADA, GIS gibi uzaktan gözlem ve kontrol sistemi ile kontrol edilmesi ve hem abone girişlerindeki, hem de besleyici fiderlerdeki ölçümlerin karşõlaştõrõlarak kaçak kullanõmõn önlenmesi mümkün olabilir. 57

90 Grafik 4.2.5: Yüzde Şebeke Kayõplarõnõn DAP İlleri ve Türkiye Geneli Değerleri (1997) % kayõp Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Bölge Ort. Türkiye Ort. Kaynak : Türkiye Elektrik Dağõtõm ve Tüketim İstatistikleri 1997, APK Daire Başkanlõğõ, Enerji Talepleri Değ. ve İstatistik Müdürlüğü, TEDAŞ, Ekim Kaçak kullanõm dõşõnda, şebeke kayõplarõnõn azaltõlabilmesi için, bölge dağõtõm sisteminde güncelleştirmeye gidilerek, dağõtõm gerilim seviyelerinin yükseltilerek düzenlenmesi gereklidir. Ayrõca, Bölge iklim koşullarõ göz önüne alõnarak, orta gerilim dağõtõm sistemlerinin mekanik tasarõmlarõ yapõlmalõ ve iklim koşullarõ nedeniyle oluşan (örneğin çõğ düşmesi, buzlanma, rüzgar) enerji kesintilerinin sayõsõ azaltõlmalõdõr. 58

91 EKLER : Grafik 4.2.6: DAP İllerinin Kişi Başõna Net Elektrik Tüketiminin Yõllara Göre Türkiye Ortalamasõ İle Karşõlaştõrõlmasõ kwh/kişi Yõllar Ağrõ Türkiye Ort. kwh/kişi Yõllar Bayburt Türkiye Ort kwh/kişi Yõllar Bingöl Türkiye Ort kwh/kişi Yõllar Bitlis Türkiye Ort kwh/kişi Yõllar Gümüşhane Türkiye Ort. kwh/kişi Yõllar Elazõğ Türkiye Ort kwh/kişi Yõllar Erzincan Türkiye Ort kwh/kişi Yõllar Iğdõr Türkiye Ort. 59

92 Grafik 4.2.6: DAP İllerinin Kişi Başõna Net Elektrik Tüketiminin Yõllara Göre Türkiye Ortalamasõ İle Karşõlaştõrõlmasõ (Devam) kwh/kişi Yõllar Hakkari Türkiye Ort kwh/kişi Yõllar Erzurum Türkiye Ort kwh/kişi Yõllar Kars Türkiye Ort kwh/kişi Yõllar Malatya Türkiye Ort kwh/kişi Muş Türkiye Ort kwh/kişi Tunceli Türkiye Ort. Yõllar Yõllar kwh/kişi Yõllar Van Türkiye Ort. 60

93 Grafik 4.2.7: Sektörlerdeki Net Elektrik Tüketiminin Nüfusa Bölümünün Yõllara Dağõlõmõ Mesken (kwh/kiş i) Ticaret (kwh/kiş i) Türkiye DA DA Türkiye R esm i D aire (kw h/kiş i) Sanayi (kw h/kiş i) Türkiye DA Türkiye DA Net Elektrik Enerjisi Tüketiminin Sektörel Bazda İncelenmesi Tablo : DAP Bölgesi İllerinin Yõllara Göre Kişi Başõna Düşen Net Sektörel Enerji Tüketimi (kwh/kişi) Mesken 81,7 92,0 96,3 106,6 112,9 105,7 120,1 137,9 Ticarethane 9,9 11,1 11,9 13,2 13,4 15,8 22,9 26,3 Resmi Daire 18,2 20,9 22,4 22,5 24,8 25,5 32,0 38,2 Sanayi 116,4 140,1 148,4 156,6 161,3 148,5 159,9 184,9 Diğer 46,1 48,2 59,4 65,2 80,4 79,9 77,0 92,7 Tablo : Türkiye nin Yõllara Göre Kişi Başõna Düşen Net Sektörel Enerji Tüketimi (kwh/kişi) Mesken 160,4 191,6 196,9 212,1 223,7 237,4 264,6 294,5 Ticarethane 45,3 53,2 56,1 60,9 61,6 68,7 92,7 110,6 Resmi Daire 25,9 32,5 34,5 38,3 55,1 49,3 48,5 60,5 Sanayi 517,3 494,1 540,9 578,4 567,8 622,7 656,0 691,8 Diğer 80,2 87,5 97,6 110,8 113,0 125,9 135,3 145,1 61

94 Grafik 4.2.8: DAP İllerindeki Net Tüketimin Sektörlere Dağõlõmõ ( ) Diğer % 17 Mesken % 30 Diğer % 15 Mesken % 29 Sanayi % 42 Resmi Daire % 7 Ticaret % 4 M Sanayi % Resmi Daire % 7 Ticaret % 4 Diğer % 18 Mesken % 28 Diğer % 18 Mesken % 29 Sanayi % 43 Resmi Daire % 7 Ticaret % 4 M Sanayi % Resmi Daire % 6 Ticaret % 4 62

95 Grafik 4.2.8: DAP İllerindeki Net Tüketimin Sektörlere Dağõlõmõ ( ) (Devam) Diğer % 20 Mesken % 29 Diğer % 21 Mesken % 28 Sanayi % 42 Resmi Daire % 6 Ticaret % 3 M Sanayi % 40 Resmi Daire % Ticaret % 4 Diğer % 19 Mesken % 29 Diğer % 19 Mesken % 29 Sanayi % 39 Resmi Daire % 8 Ticaret % 5 M Sanayi % 38 Resmi Daire % Ticaret % 6 63

96

97 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR MADENCİLİK RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

98

99 4.3. MADENCİLİK Türkiye de Madencilik Doğu Anadolu Projesi (DAP) Bölgesi kapsamõna giren Doğu Anadolu Bölgesi nde yer alan 14 il (Ağrõ, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazõğ, Erzincan, Erzurum, Hakkari, Iğdõr, Kars, Malatya, Muş, Tunceli Van) ile Gümüşhane ve Bayburt illerinde madencilik faaliyetleri çok eski tarihlere kadar gitmekle birlikte, bugünkü anlamda madencilik kaynaklarõnõn bilimsel olarak araştõrõlmaya başlanmasõ, tüm Türkiye de olduğu gibi, 1935 yõlõnda Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü nün (MTA) kurulmasõ ile olmuştur. Daha sonra ETİBANK, Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ), Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK) kurulmuş ve Türkiye nin madencilik faaliyetlerini yürütmüşlerdir. Günümüzde kamu sektörünün madencilikte faaliyet gösteren kuruluşlarõ şunlardõr: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA), ETİ HOLDİNG AŞ, Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ), Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklõğõ (TPAO), Türkiye Demir Çelik İşletmeleri (TDÇİ), Tekel Genel Müdürlüğü, Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK), ÇİNKUR, DAP Bölgesi nde ise ETİKROM; Hasançelebi TDÇİ ve MTA Malatya ve Van Bölge Müdürlükleri bulunmaktadõr Türkiye nin Bilinen Maden Kaynaklarõ Türkiye nin yüzölçümü yaklaşõk km 2 dir. Bu alanlarõn yaklaşõk yarõsõ neojen sedimanlarõ ve tersiyer volkanitleri ile kaplõdõr. Türkiye maden yataklarõ çoğunlukla mesozoik ve tersiyer yaşlõ birimler içerisinde yer almaktadõr. Bununla beraber, Zonguldak ve Kastamonu yöresinde işletilen taşkömürü yataklarõ, Bursa Uludağ da bulunan wolfram ile Bitlis masifi içerisindeki fosfatlõ demir yataklarõ paleozoik yaşlõ birimler içerisinde bulunmaktadõr. Linyit yataklarõ devoniyen den alt kuvaterner e kadar yaşlõ farklõ birimler içerisinde, bor mineralleri, tuz ve trona yataklarõ ise tersiyer birimleri içerisinde yer alõrlar. Tablo de Türkiye nin bilinen belli başlõ maden rezervleri ve bunlarõn bulunduğu bölgeler görülmektedir. Tablodan da anlaşõlacağõ gibi toplam 57 maden yatağõ verilmiştir. Metalik madenlerden bakõr-kurşun-çinko Karadeniz Bölgesinde, Trakya, Marmara Denizi nin güneyi, Erzurum, Güneydoğu Anadolu Bölgesinde; kurşun-çinko yataklarõ ise Doğu Karadeniz, Ege Bölgeleri ile Bolkardağõ, Aladağ, Niğde çevresinde önemli rezervlere sahiptir (Tablo 4.3.1). Önemli metalik madenlerden olan demir cevheri Sivas (Divriği)-Malatya (Deveci ve Karakuz) ile Kayseri, Adana ve Kahramanmaraş illerinde büyük rezervlere sahiptir (Tablo 4.3.1). 67

100 Ultrabazõk kayaçlar içerisinde yer alan kromit yataklarõ Türkiye de 40 değişik bölgede bulunmaktadõr. En önemli krom yataklarõ Elazõğ (Guleman), Erzincan-Erzurum, Kahramanmaraş-Adana-Mersin, Muğla-Antalya-Denizli, Eskişehir-Kütahya-Bursa bölgelerinde yer almaktadõr (Tablo 4.3.1). Türkiye nin en önemli endüstriyel hammadde yataklarõ, bor mineralleri yataklarõdõr. Eskişehir-Kütahya ve Balõkesir bölgelerinde Neojen gölsel sedimanlarõ içerisinde 2 milyar tonun üzerinde rezervin, dünya rezervi içindeki payõ yüzde 52 olup, dünya sõralamasõnda birincidir (Önal,1997). Krom yataklarõ ile aynõ tür kayaçlar içerisinde bulunan manyezit tüm Türkiye de 300 den fazla yatağa sahip bulunmaktadõr. Eskişehir-Kütahya-Balõkesir-Bursa ve Konya bölgeleri ile Doğu Anadolu Bölgesinde Erzincan-Erzurum illerinde geniş manyezit potansiyeli bulunmaktadõr (DPT, 1996). Türkiye nin önemli maden kaynaklarõndan olan mermer Afyon, Ankara, Balõkesir, Bilecik, Bursa, Denizli, Muğla, Eskişehir, İzmir, Kütahya, Elazõğ, Erzurum illerinde işletilebilir yataklar bulunmaktadõr (DPT, ÖİK, 1996b). Beypazarõ trona yataklarõ Türkiye nin en önemli yataklarõndandõr. Mümkün rezerv 196 milyon ton muhtemel rezerv ise 37 milyon tondur. Van Gölü, trona için potansiyel bir kaynaktõr. Van Gölünün tuzluluk oranõ litrede 22gr. olup, trona rezervi 5 milyar tondur (Karayazõcõ,1998). Yakõt minerallerden taşkömürü, Zonguldak bölgesinde, linyit yataklarõ ise tüm Türkiye de yaygõn biçimde bulunur. Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde asfaltit ve petrol yataklarõ, Trakya ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde doğalgaz yataklarõ bulunmaktadõr. Yukarõdaki açõklamalar ve Tablo de de görüldüğü gibi DAP Bölgesi nde önemli rezervlere sahip maden yataklarõ olarak demir, krom, bakõr-kurşun-çinko, manyezit, mermer, trona, linyit, perlit ve ponza ile göl tuzudur. 68

101 Tablo 4.3.1: Türkiye Maden Potansiyeli (Özel olarak belirtilenlerin dõşõnda, milyon ton) Madenler Rezerv Görünür Muhtemel Mümkün Bulunduğu esas bölgeler Ham petrol (1996 sonu) 27 Güneydoğu Türkiye Taş kömürü Zonguldak kömür havzasõ Linyit Trakya, Ege, Orta Anadolu K. Maraş Asfaltit Güneydoğu Türkiye Bitümlü Şeyller Orta Anadolu Uranyum (U3O8) ton Sorgun,Köprübaşõ, Demirtepe METALİK CEVHERLER Antimuan Sb: yüzde 1,6 6,5 Tokat,Niğde, Kütahya, İzmir Krom Cr 2 O 3 yüzde 39,7 23,6 14,9 >22,4 Ultrabazõk kayaç formasyonlarõ Krom yüzde 5,4 >144,0 Guleman, Kopdağõ, Ege Bölgesi K.Maraş, İskenderun, Adana Bakõr (Cu yüzde 2,7) 92,6 489 (Cu yüzde 0,3) Orta-Doğu Karadeniz Bölgesi, GD. Anadolu,Ege, Trakya Altõn Ton 76,6 17,0 Altõn ile birarada bulunan 42 Bakõr,kurşun-çinko cevherleri Ağõr metaller Demir cevheri Fe 53, Fe yüzde 46 Sivas-Malatya, Kayseri, Adana, 130 Fe yüzde 30 K.Maraş Kurşun-çinko Pb içeriği 0,6 0,2 0,5 Doğu Karadeniz ve Ege Bölgesi Bolkardağõ, Aladağ, Niğde Zn 2,2 0,2 1,2 Manganez 2,5 Kastamonu,Burdur,Zonguldak Civa Hg içeriği, Kg 7,3 Ege Bölgesi, Orta Anadolu Nikel (Ni, 0,122) 39 Çaldağ-Manisa Gümüş Ag, Kg 5,136 Kütahya Tungsten WO3 ton Uludağ-Bursa, Niğde ENDÜSTRİYEL MİNERALLER Alünit-lösit 17,0 Afyon Asbest yüzde 3-5 lif 21 Sivas, Hatay Barit 1,5 24,2 K.Maraş,Konya,Antalya,Muş Boksit >1 Konya Boratlar >675 Orta Anadolu, Ege Bentonit Tokat,Ordu,Ankara, Çankõrõ Kalsit İzmir,İstanbul,Çanakkale Sölestin 2 1 1,3 Akkaya, Sivas Diyatomit Muğla, Antalya, Hatay Diyatomit 58 Kayseri, Afyon,Çanakkale Dolomit (yüzde 15 MgO) İzmir,Zonguldak, Balõkesir Florit 11 Eskişehir,Kirşehir,Mugla Zõmpara taşõ 3,6 11 İzmir,Aydõn,Mersin Granit Büyük Orta Karadeniz Kõyõsõ Orta Anadolu Grafit 1,5 İzmir,Aydõn,Mersin Jips-tuz >660 Sivas,Niğde,Çankõrõ,Eskişehir Kaolen 7 13 >119 Ankara, Balõkesir, Kütahya, Çanakkale Disten 3,8 Gördes,Bitlis Kireçtaşõ Çok geniş Pek çok 69

102 Tablo 4.3.1: Türkiye Maden Potansiyeli (Özel olarak belirtilenlerin dõşõnda, milyon ton) (Devam) Madenler Rezerv Görünür Muhtemel Mümkün Bulunduğu esas bölgeler Marn kil Çokgeniş Pekçok Manyezit >57 Eskişehir,Kütahya,Konya Mermer Afyon,Balõkesir,Denizli,Muğla, Lüle taşõ Ton Eskişehir, Kütahya Kuvars Çanakkale, Ege Bölgesi Kuvarsit Zonguldak,Yozgat,Adana Perlit Ege,Nevşehir, Kars,Van Fosfat kayasõ 60.0 >25 Mardin,Bitlis Ponza Kayseri,Nevşehir,Bitlis,Van 020 Refrakter killer İstanbul,Bilecik,Zonguldak Kaya tuzu Çankõrõ,Sekili,Gül-şehir 005 Silis kumu 3, Sinop,İstanbul, Tekirdağ Sodyum sülfat kayasõ Beypazarõ,Ankara Sodyum sülfat gölleri 100 Afyon,Konya, Van Gölü Sülfür, 1000 ton 0,626 Burdur Talk, 1000 ton 650 Sivas,Balõkesir,Eskişehir Toryum ThO Eskişehir, Beypazarõ 1000 ton Trona Beypazarõ,Ankara,Van Gölü Zeolit 40 >4.000 Balõkesir Göl tuzu 195 Çok geniş Konya,Tuz Gölü,Van Gölü Kaynak: Devlet Planlama Teşkilatõ, Özel İhtisas Komisyonlarõ Raporlarõ ( ) Yukarõdaki tabloda da görüldüğü gibi Türkiye önemli rezervlere sahip çok değişik maden kaynaklarõna sahiptir. Bu madenlerden dõş ticaret açõsõndan önemli olan bazõ madenlerin yüzde oranlarõ Grafik de gösterilmiştir. Şekilde de görüldüğü gibi bu madenlerden linyit yüzde 67 lik bir oranla önemli yer işgal etmektedir. Grafik 4.3.1: Seçilmiş Bazõ Madenlerin Yüzde Paylarõ Toplam Bakõr Cu:%2,69 %0,7 Krom %39,7Cr2O3 %0,3 Krom%5,36 Cr2O3 %1,1 Manyezit %0,9 Bor mineralleri 14% Kükürt %0,005 Taş kömürü %10,1 Demir %6,3 Ham petrol %0,2 Linyit %67 70

103 Türkiye Ekonomisinde Madencilik Türkiye de uzun yõllardan beri madencilik faaliyetlerinin sürdürülmesine ve geniş maden kaynaklarõ potansiyelinin varlõğõna rağmen, yirmi yõl öncesine kadar ihracatõ kolay olan krom, bakõr, kurşun, tuz, bor mineralleri gibi birkaç mineralin üretimi yapõlmõş ve ihraç edilmiştir. Ancak, son yõllarda üretimi yapõlan maden çeşidi 50 den fazladõr. Tablo de 1996, 1997 yõllarõ ile 1998 yõlõ Ocak-Eylül aylarõna ait, Türkiye genelinde ve ayrõca DAP Bölgesi ndeki maden üretim miktarlarõ (doğal gaz hariç) görülmektedir. Tabloda da görüldüğü gibi, 1996 yõlõ verilerine göre üretim açõsõndan DAP Bölgesi için en önemli madenler Türkiye toplam maden üretiminin yüzde 63 ünü oluşturan kaynak tuzu, yüzde 47,9 unu oluşturan çinko, yüzde 39,5 ini oluşturan kaya tuzu ve yüzde 35,4 ünü oluşturan kromdur. Bunlarõ yüzde 15,5 ile perlit, yüzde 15,4 ile toprak, yüzde 12,3 ile demir, yüzde 12,1 ile bazalt taşõ, yüzde 10,7 ile bakõr takip etmektedir. Tablo 4.3.2: Türkiye ve DAP Bölgesi nin Tüvenan Maden Üretimi Türkiye nin üretimi (Ton) DAP Bölgesi (1996) Toplam içerisindeki oranõ (Yüzde) MADENLER (Ocak -Eylül) Toplam (1) Toplam (2) Toplam (3) Toplam (4) 4/1 Alçõtaşõ ,7 Alunit Antimuan Asfaltit Bakõr ,7 Barit Bazalttaşõ ,1 Bentonit Boksit Bortuzu Çakmak taşõ Çinko ,9 Diyatomit 0 0 Demir ,3 Deniz tuzu Dolomit Feldspat Fluorit Göl tuzu Granit Gümüş Ham petrol Kalker ,8 Kalsit Kaolen Kaynak tuzu ,0 Kaya tuzu ,5 71

104 Tablo 4.3.2: Türkiye ve DAP Bölgesi nin Tüvenan Maden Üretimi (Devam) Türkiye nin üretimi (Ton) DAP Bölgesi (1996) Toplam içerisindeki oranõ (Yüzde) MADENLER (Ocak -Eylül) Toplam (1) Toplam (2) Toplam (3) Toplam (4) 4/1 Kil ,9 Krom ,3 Kum-çakõl ,8 Kurşun- Çinko ,2 Kuvarsit Linyit ,2 Manganez Manyezit ,5 Marn Mermer Molozu Mermer (m3) ,3 Mermer haricindeki taşlarõn granül parça ve tozlarõ ,9 Perlit ,5 Pirit Ponza taşõ (m3) ,7 Profillit Sepiolit Silis kumu Sodyum sülfat Taşkömürü Toprak ,4 Tras Taşõ Yapõ Taşõ ,7 Zeolit Zõmpara Kaynak : Devlet İstatistik Enstitüsü verileri (yayõnlanmamõş), DAP Bölgesine ait 1997 ve 1998 üretim verileri elde edilememiştir. Bu madenlerden Türkiye ekonomisinde önemli yeri olan taşkömürü, linyit, ham petrol, demir, krom, bakõr ve bor minerallerinin yõllarõ arasõndaki üretim miktarlarõ Tablo te gösterilmiştir. Tablo ve şekilde incelenmesinde linyit üretiminin genel olarak artõş gösterdiği, sadece 1989 yõlõndaki üretimin 1987 ve 1988 yõllarõna göre bir miktar düşüş gösterdiği, taş kömürü üretiminin 1988 yõlõna kadar fazla değişme göstermediği bu yõldan sonra ise sürekli olarak azaldõğõ görülmektedir. 72

105 Tablo: Seçilmiş Bazõ Madenlerin Yõllarõ Arasõndaki Üretim Miktarlarõ (ton) Taş Kömürü Linyit Ham petrol Demir Krom Bakõr Bor mineralleri * Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü (1996) Tablo te DAP Bölgesi nde yer alan illerdeki 1996 yõlõnda üretilen madenlerin cinsleri, tüvenan üretim miktarlarõ ve Türkiye genel toplamõ içerisindeki yüzde oranlarõ verilmiştir. Tabloda da görüleceği gibi, Elazõğ İli krom (yüzde 19,4), toprak (yüzde 12,7), bakõr (yüzde 10,7), Erzincan İli perlit (yüzde 15,5), krom (yüzde 11,2), kaynak tuzu (yüzde 7,2), Erzurum İli kaynak tuzu (yüzde 55,87), Gümüşhane İli çinko (yüzde 44,2), Kars İli kaya tuzu (yüzde 10,3), Malatya İli demir (yüzde 12,3), pirofillit (yüzde 100), Ardahan İli bazalttaşõ (yüzde 7,6), Iğdõr İli ise kaya tuzu (yüzde 29,2) üretimi açõsõndan Türkiye maden üretiminde önemli yer tutmaktadõr. Tablo 4.3.4: DAP Bölgesi ndeki İllere Göre Maden Cinsleri, Tüvenan Üretim Miktarlarõ ve Toplam Üretim İçindeki Oranlarõ (1996) İL ADI MADENİN CİNSİ TUVENAN ÜRETİM MİKTARI (TON ) ORAN (Yüzde) AĞRI KALKER ,1 BİNGÖL KUM-ÇAKIL ,2 BİTLİS KALKER ,01 BİTLİS KUM-ÇAKIL ,1 BİTLİS PONZATAŞI (M3) ,5 BİTLİS YAPI TAŞI ,03 ELAZIĞ BAKIR ,7 73

106 Tablo 4.3.4: DAP Bölgesi ndeki İllere Göre Maden Cinsleri, Tüvenan Üretim Miktarlarõ ve Toplam Üretim İçindeki Oranlarõ (1996) (Devam) İL ADI MADENİN CİNSİ TUVENAN ÜRETİM MİKTARI (TON ) ORAN (Yüzde) ELAZIĞ KALKER ,0 ELAZIĞ KİL ,8 ELAZIĞ KROM ,4 ELAZIĞ KUM-ÇAKIL ,04 ELAZIĞ MERMER (M3) ,3 ELAZIĞ TOPRAK ,7 ELAZIĞ YAPI TAŞI ,6 ERZİNCAN KALKER ,02 ERZİNCAN KAYNAK TUZU ,8 ERZİNCAN KROM ,2 ERZİNCAN KUM-ÇAKIL ,06 ERZİNCAN MANYEZİT ,5 ERZİNCAN PERLİT ,5 ERZURUM KALKER ,2 ERZURUM KAYNAK TUZU ,9 ERZURUM KUM-ÇAKIL ,7 ERZURUM LİNYİT ,2 ERZURUM MERMER HARİCİNDEKİ TAŞLARIN GRANÜL ,9 PARÇA VE TOZLARI ERZURUM YAPI TAŞI ,2 GÜMÜŞHANE ÇİNKO ,2 GÜMÜŞHANE LİNYİT 340 0,0 HAKKARİ Herhangi bir üretim yok KARS ALÇITAŞI ,7 KARS BAZALTTAŞI ,4 KARS KALKER ,2 KARS KAYA TUZU ,3 KARS KİL ,1 KARS KUM-ÇAKIL ,1 KARS PONZATAŞI (M3) 477 0,04 MALATYA ÇİNKO ,8 MALATYA DEMİR ,3 MALATYA KALKER ,2 MALATYA KROM ,8 MALATYA KUM-ÇAKIL ,0 MALATYA KURŞUN-ÇİNKO ,2 MALATYA LİNYİT 465 0,0 MALATYA MERMER HARİCİNDEKİ TAŞLARIN GRANÜL ,0 PARÇA VE TOZLARI MALATYA TOPRAK ,7 MALATYA YAPI TAŞI ,9 74

107 Tablo 4.3.4: DAP Bölgesi ndeki İllere Göre Maden Cinsleri, Tüvenan Üretim Miktarlarõ ve Toplam Üretim İçindeki Oranlarõ (1996) (Devam) MUŞ İL ADI Herhangi bir üretim yok. MADENİN CİNSİ TUVENAN ÜRETİM MİKTARI (TON ) ORAN (Yüzde) TUNCELİ KUM-ÇAKIL ,5 VAN Herhangi bir üretim yok. BAYBURT KUM-ÇAKIL 800 0,0 BAYBURT YAPI TAŞI ,1 ARDAHAN BAZALTTAŞI ,6 IĞDIR KAYA TUZU ,2 IĞDIR KUM-ÇAKIL ,1 IĞDIR POMZATAŞI (M3) ,1 Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü (yayõmlanmamõş). Türkiye'de üretilen madenlerden bir kõsmõ değişik ülkelere ihraç edilmektedir. Tablo te uluslararasõ standart sanayii sõnõflamasõna göre yõllõk dõş ticaret verilmiştir. Tabloda da görüldüğü gibi madencilik ve taşocakçõlõğõnõn ihracat içerisindeki payõ 1990 da yüzde 2,5 iken, 1994 yõlõna kadar bu pay sürekli azalmõş, 1995 yõlõnda tekrar bir artõş göstermesine rağmen, 1997 yõlõnda yüzde 1,5 olarak gerçekleşmiştir. Türkiye de üretilen madenlerden 13 tanesi cevher veya zenginleştirilmiş cevher olarak, 1996 ve 1997 yõllarõnda dünyanõn çeşitli ülkelerine ihraç edilmiş ve bunun karşõlõğõ olarak, 1996 yõlõnda dolar, 1997 de ise dolar gelir sağlanmõştõr (Tablo ). İhracat içerisinde en önemli yeri krom, konsantre bakõr, çinko-kurşun, demir almaktadõr. Tablo 4.3.5: Uluslararasõ Standart Sanayi Sõnõflamasõna Göre Yõllõk Dõş Ticaret İHRACAT 1990 Yüzde 1991 Yüzde 1992 Yüzde 1993 Yüzde Genel Toplam , , , ,0 Tarõm ve ormancõlõk , , , ,9 Balõkçõlõk , , , ,1 Madencilik ve , , , ,5 taşocakçõlõğõ İmalat , , , ,4 Diğer 417 0, , , , Yüzde 1995 Yüzde 1996 Yüzde 1997 Yüzde Genel Toplam , , ,0 Tarõm ve ormancõlõk , , , ,2 Balõkçõlõk , , , ,2 Madencilik ve , , , ,5 taşocakçõlõğõ İmalat , , , ,0 Diğer , , , ,1 75

108 İTHALAT (Devam) 1990 Yüzde 1991 Yüzde 1992 Yüzde 1993 Yüzde Genel Toplam , , , ,0 Tarõm ve ormancõlõk , , , ,6 Balõkçõlõk , , , ,0 Madencilik ve , , , ,4 taşocakçõlõğõ İmalat , , , ,0 Diğer , , , , Yüzde 1995 Yüzde 1996 Yüzde 1997 Yüzde Genel Toplam , , , ,0 Tarõm ve ormancõlõk , , , ,1 Balõkçõlõk , , , ,1 Madencilik ve , , , ,6 taşocakçõlõğõ İmalat , , , ,0 Diğer , , , ,2 Kaynak: Devlet Planlama Teşkilatõ (1998). Tablo 4.3.6a: Türkiye nin 1996 Yõlõ İhracatõ Materyal Miktar Değer ($) Ülke Demir Cevherleri Belçika, Lüksemburg, Almanya, Tayvan Zenginleştirilmiş Azerbeycan, Nahcivan, Makedonya Demir Cevheri Demir cevherleri ve Azerbeycan, Nahcivan, Makedonya zenginleştirilmiş Diğer Manganez Arnavutluk Cevherleri Bakõr cevherleri Almanya, Bulgaristan Zenginleştirilmiş Bakir cevherleri Almanya, İsviçre, Bulgaristan, Hõrvatistan, Sõrbistan, Umman, Çin, G.Kore, Japonya Alüminyum Kanada cevherleri Kurşun Cevherleri Fas, Etiyopya, Hindistan, Japonya Zenginleştirilmiş Bulgaristan Kurşun Diğer Çinko Cevheri Malta, Bulgaristan Zenginleştirilmiş Çinko Cevheri Belçika, Lüksemburg, İtalya, Finlandiya, İsviçre, Bulgaristan, Rusya Federasyonu, Slovenya, Japonya Krom Cevherleri İtalya, İngiltere, Rusya Federasyonu, Zenginleştirilmiş Krom Cevherleri Slovenya, Mersin Ser. Böl Fransa, Hollanda, Almanya, İtalya, İspanya, İsveç, Avusturya, Polonya, Macaristan, Romanya, Ukranya, Rusya Fed., Slovenya, Hõrvatistan, Sõrbistan, Kanada, Tayland, Çin, Japonya, Tayvan, Avustralya, Mersin Serbest Bölgesi Zenginleştirilmiş Rusya Federasyonu, Slovenya tungsten İlmenit İsrail Diğer titanyum cev İrlanda, Hõrvatistan, Cezayir, Tunus, Mõsõr, İsrail, Birleşik Arap Devletleri (BAD.) 76

109 Tablo 4.3.6a: Türkiye nin 1996 Yõlõ İhracatõ (Devam) Materyal Miktar Değer ($) Ülke Diğer zenginleştirilmiş İtalya, Tunus, Mõsõr, Birleşik Arap Devletleri titan cevheri Zenginleştirilmiş Almanya Zirkonyum Vanadyum Cev İngiltere Antimuan Cev Almanya Çinko-kurşun karõşõk İtalya, Yunanistan, Bulgaristan Zenginleştirilmiş Diger Bulgaristan Madenler Demir ve çelik İmalinde kul. madenler Alamanya, G. Kõbrõs Rum Yönetimi, K. Kõbrõs Türk Cum.(KKTC), İsrail Yüksek Fõrõn cürufu Belçika, Lüksemburg, Almanya, Danimarka, G. Kõbrõs Rum Y., KKTC, Lübnan, İsrail Diğer curuflar Belçika, Lüksemburg, Rusya Federasyonu, Slovenya Metaller veya metal Kazakistan, Sõrbistan, Türkmenistan bileşikleri Metaller veya metal Bulgaristan bileşikleri Metaller veya metal Belçika, Lüksemburg, İngiltere, Bulgaristan bileşikleri Metaller veya metal Türkmenistan bileşikleri Diğer curuf ve küller Almanya Metaller veya metal bileşikleri Belçika, Lüksemburg, İngiltere, Bulgaristan, Avusturya, Almanya, Suudi Arabistan Kazakistan, Sõrbistan TOPLAM Tablo 4.3.6b: Türkiye'nin 1997 Yõlõ İhracatõ Materyal Miktar Değer ($) Ülke Demir Cevherleri Fransa, Azerbaycan-Nahcivan, Makedonya, Kõrgõzistan, Suriye Demir cevherleri Rusya Federasyonu, Slovenya Diğer Manganez Almanya, İngiltere, Ekvator Cum., Özbekistan Cevherleri- Manganez Bakõr cevherleri Bulgaristan Zenginleştirilmiş Bakõr cevherleri Almanya, Portekiz, Finlandiya, İsviçre, Malta, Romanya, Slovenya, Bulgaristan, Sõrbistan, Umman, Çin, G.Kore, Japonya Alüminyum Fransa cevherleri Zenginleştirilmiş Yunanistan, Malta Alüminyum Kurşun Cevheri Hindistan Zenginleştirilmiş Bulgaristan Kurşun Diğer Çinko Cevheri Malta, Bulgaristan, İsveç, Arnavutluk, Rusya Federasyonu, Slovenya, Pakistan 77

110 Tablo 4.3.6b: Türkiye'nin 1997 Yõlõ İhracatõ (Devam) Materyal Miktar Değer ($) Ülke Zenginleştirilmiş Çinko Cevheri Belçika, Lüksemburg, İtalya, Yunanistan, Bulgaristan, Rusya Federasyonu, Slovenya, Japonya Kalay cevherleri G. Kõbrõs Rum Y., KKTC. Krom Cevherleri Rusya Federasyonu, Slovenya, Hõrvatistan, Hollanda Zenginleştirilmiş Krom Cevherleri Almanya, İtalya, İspanya, İsveç, Polonya, Macaristan, Romanya, Ukrayna, Rusya Fed., Slovenya, Hõrvatistan, Sõrbistan, ABD., Çin, Japonya, K.Ülke ve Bol., Mersin Serbest Bölgesi İlmenit Cezayir, Mõsõr Molibden Rusya Federasyonu, Slovenya cevherleri ve zenginleştirilmiş Molibden Diğer Tunus, Mõsõr, BAD. Cezayir, Hindistan, Libya zenginleştirilmiş titan Zirkonyum Hollanda, Almanya Cveherleri Antimuan Cev Azerbaycan-Nahcõvan, Makedonya Çinko-kurşun karõşõk Belçika, Belçika-Lüksemburg, İtalya, Romanya, Bulgaristan, ABD. Demir ve Çelik İsrail İmalinde Yüksek Fõrõn G. Kõbrõs Rum Y., KKTC., Lübnan cürufu Demir ve Çelik imalinde İngiltere, Gürcistan, Hõrvatistan, Türkmenistan, Kanada Metaller veya Kazakistan, Sõrbistan metal bileşikleri Metaller veya Belçika, Lüksemburg, İngiltere, Portekiz, Filipinler metal bileşikleri Metaller veya Libya metal bileşikleri Metaller veya Belçika, Bulgaristan, Türkmenistan, Lüksemburg, metal bileşikleri Diğer curuf ve küller TOPLAM Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü verileri (yayõnlanmamõş) Azerbaycan-Nahcõvan, Makedonya Almanya, Avusturya, Rusya Federasyonu, Slovenya, Kazakistan, Sõrbistan,Makedonya,Ürdün Türkiye nin ithal ettiği en önemli madencilik mallarõ ham petrol, doğal gaz ve gübre hammaddesidir (Tablo 4.3.7). İthalatõn genel toplam içerisindeki payõ 1990 yõlõnda yüzde 18,6 iken, 1997 yõlõnda yüzde 10,6 ya gerilemiştir (Tablo 4.3.5). Madencilik sektöründe ticaret açõğõ mevcut olup, Türkiye özellikle petrol ve taşkömürü ithal etmektedir. İthalatõn ihracattan daha fazla olmasõ nedeniyle madencilik sektöründe 1990 yõlõnda $, 1997 yõlõnda ise $ ticaret açõğõ oluşmuştur. 78

111 Tablo 4.3.7: Türkiye nin Madencilik İthalatõ (1994 yõlõ fiyatlarõyla milyar TL.) Mallar 1996 gerçekleşme 1997 gerçekleşme 1998 tahmin Yõllõk artõş (Yüzde) Miktar (1) Değer (2) Miktar (3) Değer (4) Miktar (5) Değer (6) 1996 (4/2) /4 Kömür madenciliği ,8-6,9 Ham petrol ve D.gaz ,9 6,7 Ham petrol ,4 2,5 Doğal gaz (m3) ,9 19,4 Demir cev ,3 5,0 Madenciliği Demir dõşõ metal ,6 8,8 maden. Boksit ,6 8,9 Titanyum cevheri ,7 18,2 Taş-kum ve kil ,5 13,9 ocakçõlõğõ Silisli kumlar ,0 6,5 Kaolin ,8 5,8 Kimya ve gübre ,6 6,0 hammaddeleri Kükürt (ham) ,1 5,9 Fosfat ,8 1,3 Zirkonyum silikat ,4 6,2 Tuz madenciliği ,0 5,0 Diğer Maden., ,5 6,7 Taşocakçõlõğõ Toplam ,7 5,2 Miktar: bin ton. Kaynak: Devlet Planlama Teşkilatõ (1998). Türkiye de madencilik ve taşocakçõlõğõnda çalõşan sayõsõ son on yõlda bir miktar azalma göstermektedir yõlõndan 1996 yõlõna kadar devamlõ bir şekilde azalmõştõr yõlõnda toplam kişi madencilik ve taşocakçõlõğõ sektöründe istihdam edilerek Türkiye de çalõşan nüfusun genel toplamõn binde 6 sõnõ teşkil ederken, bu oran 1996 yõlõnda binde 4 e gerilemiştir (Tablo 4.3.8). Tablo 4.3.8: Türkiye de Yõllara Göre, İşteki Durum ve İktisadi Faaliyet Kollarõ Toplamõ ile Maden ve Taşocakçõlõğõ İşletmelerinde Çalõşan Sayõsõ ve Oranlarõ (12+yaş, erkek+kadõn) Türkiye Toplamõ Maden ve Taşocakçõlõğõ Yüzde 0,6 0,5 0,5 0, Türkiye Toplamõ Maden ve Taşocakçõlõğõ Yüzde 0,4 0,37 0,4 0,4 Kaynak : Devlet İstatistik Enstitüsü (1996) 79

112 Türkiye deki madencilik faaliyetlerinde, 1989 yõlõnda toplam kişi istihdam edilirken, 1996 yõlõnda ise toplam kişilik bir istihdam yaratõlmõştõr yõlõnda maden ve taşocakçõlõğõ sektöründe yaratõlan katma değerin yüzde 38,7 si, kişi istihdam eden kömür madenciliğinden sağlanmõştõr. Ham petrol ve doğal gaz üretiminde 782 kişi çalõşarak yüzde 21,6 katma değer oluşturmuştur. Bu da ham petrol ve doğal gaz da çalõşanlarõn sayõsõnõn tüm madencilik içerisinde yüzde 1 olmasõna karşõn önemli bir katma değer sağladõğõnõ göstermektedir (Tablo 4.3.9). Tablo 4.3.9: Madencilik Sektöründe İşyeri Sayõsõ, Çalõşanlar Ortalamasõ ve Çalõşanlara Yapõlan Yõllõk Ödemeler Katma Değer (1996) (milyon TL) İşyeri sayõsõ Çalõşanlar Katma Değer Kömür Madenciliği Kamu Özel Toplam Sayõ Yüzde Ücret Yüzde Toplam Yüzde , , ,7 H.Petrol ve Doğal gaz , , ,6 Metalik Cevherler , , ,7 Metalik Olmayan Cevh , , ,7 GENEL TOPLAM Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü (1996) yõlõnda madencilik sektöründe GSMH a katkõ TL. iken, 1996 yõlõnda TL. olmuştur ( Tablo ). Madencilik faaliyetlerinin GSMH içindeki paylarõ 1981, 1982, 1983 yõllarõnda sõrasõ ile; yüzde 1,7, 1,8 ve 1,9 olmuş ve bu yõllarda önemli artõş gözlenmiştir. Ancak, 1990 yõlõndan sonra madencilik faaliyetlerinin GSMH içerisindeki yüzde paylarõ tekrar azalmaya başlamõş ve 1994 yõlõnda yüzde 1,4, 1995 yõlõnda yüzde 1,3 ve 1996 yõlõnda yüzde 1,2 olarak gerçekleşmiştir. 80

113 Tablo : Gayri Safi Milli Hasõla-Türkiye Tarõm Sanayii Madencilik İnşaat Tarõm Sanayii Madencilik İnşaat (Cari Üretici Fiyatlarõyla, Milyon TL.) Tarõm Sanayii Madencilik İnşaat Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü, yeni GSMH serisi Türkiye genelinde madencilik ve taşocakçõlõğõ sektöründe toplam 1944 işyerinde kişi çalõşmaktadõr. Türkiye nin 7 bölgesinden birini oluşturan Doğu Anadolu Bölgesi ile Gümüşhane ve Bayburt illerinin oluşturduğu DAP Bölgesi nde ise toplam 101 işyerinde kişi çalõşmaktadõr (Tablo ). İşyeri açõsõndan Türkiye genelinin yüzde 5,2 si DAP Bölgesi nde bulunurken, çalõşanlar bakõmõndan Türkiye genelinin sadece yüzde 3,4 ü bu Bölge de bulunmaktadõr. Bunun en büyük nedeni iş yerlerinin küçük işletmeler olmasõdõr. DAP Bölgesi nde Erzurum, Elazõğ, Malatya ve Erzincan İllerindeki çalõşanlarõn sayõsõ olup, tüm DAP Bölgesi nin yüzde 94,3 ünü oluşturmaktadõr. 81

114 Tablo : DAP Bölgesi nde Madencilik Ve Taşocakçõlõğõ Sektörü İşyeri Sayõsõ, Çalõşanlar Ortalamasõ, Ücretle Çalõşanlar Ortalamasõ, Ücretle Çalõşanlara Yapõlan Yõllõk Ödemeler (1996) (Bin TL) İş Çalõşanlar Ücretle çalõşanlar ortalamasõ Ücretle çalõşanlara yapõlan yõllõk ödemeler yeri sayõsõ ortalamasõ Toplam Üretimde çalõşanlar İdari ve diğer işlerde Toplam Üretimde çalõşanlar İdari ve diğer işlerde çalõşanlar çalõşanlar Ağrõ DAP daki yüzde oranõ 1,0 0,1 0,1 0,08 0,3 0,04 0,03 0,09 Bingöl DAP daki yüzde oranõ 1,0 0,14 0,14 0,12 0,3 0,05 0,04 0,07 Bitlis DAP daki yüzde oranõ 5,0 0,70 0,71 0,69 0,9 0,3 0,3 0,4 Elazõğ DAP daki yüzde oranõ 12,9 21,6 21,6 18,7 43,8 26,5 22,1 48,5 Erzincan DAP daki yüzde oranõ 6,9 6,2 6,2 7,0 1,2 5,2 6,2 0,1 Erzurum DAP daki yüzde oranõ 30,7 49,6 49,5 51,9 33,3 46,2 49,1 31,2 Kars DAP daki yüzde oranõ 11,9 2,5 2,5 2,8 0,3 1,8 2,1 0,2 Malatya DAP daki yüzde oranõ 23,8 17,2 17,0 16,8 19,1 18,1 17,9 19,0 Tunceli DAP daki yüzde oranõ 2,0 0,07 0,07 0,08-0,03 0,02 0,04 Ardahan DAP daki yüzde oranõ 2,0 0,3 0,3 0,2 0,6 0,2 0,2 0,4 Iğdõr DAP daki yüzde oranõ 2,8 1,5 1,5 1,7-1,6 1,9 0,0 Bayburt DAP daki yüzde oranõ 4,0 0,2 0,2 0,2 0,3 0,1 0,1 0,01 DAP Bölgesi* Türkiye deki yüzde oranõ 5,2 3,4 3,4 3,7 2,4 3,0 3,0 2,6 Türkiye *Hakkari, Muş ve Van illerinde faaliyet gösteren işyeri yoktur. Kaynak : Devlet İstatistik Enstitüsü, 1996 Maden envanteri 1996 yõlõnda madencilik ve taşocakçõlõğõ sektöründe Türkiye genelinde TL. lik bir katma değer elde edilirken, DAP Bölgesi nde bu değer TL. olup toplam değerin yüzde 3,4 ünü oluşturmaktadõr (Tablo ). Bu oran çalõşan işçi sayõsõ oranõ (yüzde 3,4) ile uyumluluk göstermektedir. 82

115 Tablo : DAP Bölgesi nde Madencilik ve Taşocakçõlõğõ Sektörü İşyeri Sayõsõ, Çalõşanlar Ortalamasõ, Ücretle Çalõşanlar Ortalamasõ, Ücretle Çalõşanlara Yapõlan Yõllõk Ödemeler (1996) İş yeri sayõsõ Yõlda Çalõşan işçisaat toplamõ Yõl sonunda kurulu olan çevirici güç kapasitesi (BG) Stok değişmeleri Sabit sermayeye yõl içinde yapõlan gayri safi ilaveler (Milyon TL) Girdi Çõktõ Katma - değer Ağrõ DAP deki yüzde oranõ 1,0 0, ,18 0,2 0,2 Bingöl DAP deki yüzde oranõ 1,0 0, ,6 0,2 0,4 0,4 Bitlis DAP deki yüzde oranõ 5,1 1,1-0,1-0,1 0,3 0,3 Elazõğ DAP deki yüzde oranõ 13,3 25,4 68,0 13,3 62,5 38,7 35,0 33,5 Erzincan DAP deki yüzde oranõ 7,1 8,2 0,7 60,5 0,5 30,3 32,4 32,5 Erzurum DAP deki yüzde oranõ 29,6 41,5 19,2 7,5 1,0 7,2 13,6 15,1 Kars DAP deki yüzde oranõ 12,2 3,4 2,5 2,5-0,8 1,6 1,8 Malatya DAP deki yüzde oranõ 23,5 18,1 4,4 10,1 34,3 21,0 14,1 12,1 Tunceli DAP deki yüzde oranõ 2,0 0,04 0,9-1,1 1,1 1,1 1,1 Ardahan DAP deki yüzde oranõ 2,0 0,23 4, ,04 0,18 0,2 Iğdõr DAP deki yüzde oranõ 3,0 1,9-5,8-0,3 1,2 1,4 Bayburt DAP deki yüzde oranõ 4,1 0,2 0,1 0,008 4,2 0,2 0,3 0,4 DAP Bölgesi Türkiye deki yüzde oranõ 5,2 3,3 1,9 10,2 2,2 4,8 3,6 3,4 Türkiye *Hakkari, Muş ve Van illerinde faaliyette olan işyeri yoktur Kaynak : Devlet İstatistik Enstitüsü, 1996 Maden envanteri. 83

116 DAP Bölgesi İllerinin Maden Potansiyeli Ağrõ İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Ağrõ İli bilinen madenler açõsõndan fazla zengin değildir. Bu il sõnõrlarõ içerisinde ki madenler; asbest, demir, fosfat, kireçtaşõ, kükürt, perlit ve ponzadõr (MTA, 1996a). Asbest yataklarõ önceki yõllarda işletilmiş ve günümüzde işletilmemektedir. Ancak, bunlar içerisinde önem arzeden madenler; linyit, kireçtaşõ, perlit ve ponza olup, kõsa özellikleri aşağõda verilmiştir. KİREÇTAŞI ( Kçt ) Eleşkirt-Kösedağ Yatağõ: Tenör : Yüzde 54 CaO, yüzde 1 SiO 2, yüzde 0,9 MgO Rezerv : ton muhtemel Ağrõ ilinde bulunan 1000 ton/gün kapasiteli kireç fabrikasõ için önemli bir kaynak oluşturmaktadõr. PERLİT ( Per ) Patnos-Süphan Dağõ-Sarõsu Mevkii Yatağõ: Kalite : Değişik renkte kalite farklõlõklarõna sahiptir. Rezerv : ton jeolojik rezervi vardõr. PONZA ( Pon ) Doğubeyazõt (Cetenli), Patnos (Zali) Yataklarõ: Kalite : İyi ve düşük kaliteli Rezerv : ton görünür, ton muhtemel Ağrõ ili Eleşkirt ilçesinde çeşitli linyit yataklarõ bulunmaktadõr. Ancak, rezerv olarak önemli değildir. İşletilir yatak yoktur. Diyadin ilçesi civarõnda jeotermal alanlarõ da bulunmaktadõr (Tablo ). 84

117 Tablo : Ağrõ İli Jeotermal Potansiyeli Diyadin Köprüçermik Yõlanlõ Doğal çõkõş Yer 0 C lt/sn Kuyu 0 C lt/sn Mevcut değerlendirme Basit kaplõca uygulamasõ Mevcut jeotermal çõkõş ile yapõlabilecek değerlendirmeler Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Sera õsõtmasõ Sahanõn geliştirilmesi halinde yapõlabilecek değerlendirmeler Termal kaplõca vb. Termal õsõtmasõ Sera õsõtmasõ Diyadin ilçesi ve çiftlik õsõtmasõ Kaynak: DPT, VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, ÖİK, 497 (1996) Ağrõ ilinde toplam 4 maden işletme ruhsatõ bulunmaktadõr. Ancak, bunlardan 3 tanesi ponza işletme ruhsatõ olup, 1995 yõlõnda alõnmõş olmasõna rağmen, üretim yoktur yõlõnda sadece 500 ton krom üretilmiştir (Tablo ). Önemli perlit ve ponza yataklarõna sahip olmasõna rağmen, işletmenin olmamasõ il için önemli bir kayõptõr. Tablo : Ağrõ İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI (Ha) MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA D.Beyazõt ,9 Ponza Özel 1995 Üretim yok D.Beyazõt Çötenli 2.126,6 Ponza Özel 1995 Üretim yok Patnos Zali 3.048,8 Ponza Özel 1995 Üretim yok Merkez Akdana 1.884,4 Krom Özel de 500 ton/yõl Kaynak: ( Maden İşleri Genel Müdürlüğü Verileri, Temmuz,1998) Ardahan İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Ardahan ilinde, bilinen maden yataklarõ çok azdõr (MTA, 1996a). Sadece Posof ilçesinde linyit yataklarõ bilinmektedir. Herhangi bir ekonomik değeri yoktur Bayburt İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Bayburt İli bilinen madenler açõsõndan fazla zengin değildir (MTA, 1998). Bu il sõnõrlarõ içerisindeki önemli madenlerin başlõcalarõ; kil, krom ve linyit olup, özellikleri aşağõda verilmiştir. 85

118 KİL ( Kil ) Pamuktaş Yatağõ: Tenör : Yüzde 31 Al 2 O 3 Rezerv : ton mümkün refrakter kil KROM ( Cr ) Corsan Yatağõ: Tenör : Yüzde Cr 2 O 3 Rezerv : ton görünür. Yatak geçmiş yõllarda işletilmiştir. Tablo : Bayburt İli Linyit (Lin) Yataklarõ Kimyasal Özellikleri Rezerv (Bin Ton) Yatağõn Bulunduğu Yer SU KÜL KÜKÜRT AID GÖR MUH MÜM JEO Açõklama K kal/kg Merkez 4500 İşletilebilir Balkaynak 3750 İşletilebilir Yedigözeler Ekonomik değil Kaynak: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (1996b). Bayburt ilinde krom, bakõr ve mermer işletmesi için özel sektör tarafõndan alõnmõş beş adet işletme ruhsatõ bulunmaktadõr. Son yõllarda, sadece, bakõr üretimi yapõlmakta, yõllarõ arasõnda krom üretimi yapõlmõş, ancak, 1994 yõlõndan sonra üretim yapõlmamaktadõr. Mermerde ise, hiçbir üretim yapõlmamõştõr. Kõsacasõ, Bayburt ili maden üretimi açõsõndan iyi durumda değildir(tablo ). İLÇESİ KÖYÜ Tablo : Bayburt İli Maden Sahalarõ ve Üretimi ALANI (Ha) MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Merkez Krom Özel da ton, 1990 da ton, 1991 de 372 ton, 1992 de 200 ton, diğer yõllar üretim yok Merkez Giv Bakõr Özel 1987 Ortalama ton üretim yapõlõyor. Merkez Kop Krom Özel da ton, 1991,1992 de 100 ton, 1993 de ton, 1994 de ton. Merkez Kop Krom Özel de ton, 1992 de 375 ton, 1993 de ton, 1994 de ton Kaynak: ( Maden İşleri Genel Müdürlüğü Verileri, Temmuz,1998) 86

119 Bingöl İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Bingöl İli özellikle demir, fosfat, kaolen, linyit bakõmõndan zengin illerimiz arasõndadõr (MTA, 1996 c). Bilinen maden yataklarõnõn bazõ özellikleri aşağõda verilmiştir. BAKIR-KURŞUN-ÇİNKO ( Cu-Pb-Zn ) Genç-Selvi-Çobançeşmesi Köyü kurşun-çinko-kadmiyum-gümüş Yatağõ: Yatakta ton görünür+muhtemel rezerv vardõr. Ortalama tenor yüzde 45 Pb-Zn civarõndadõr. ÇİMENTO HAMMADDELERI ( Çmh ) Alikirek Köyü Sahasõ: Tenör : - Rezerv : ton mümkün kireçtaşõ, ton muhtemel kil DEMİR ( Fe ) Genç-Avnik Yatağõ: Miskel, Kavaklõ, Arduvan, Murdere, Gonaç, Kilkale, Kollikizinc,Mahmudan, Heylandere, Hamek, Kilhaz ve Kelme Tepe yatak ve zuhurlarõ: Tenör : Yüzde 43 Fe 2 O 3 yüzde Mn Rezerv : En önemli yatak Miskel olup, ton cevher içerir. Düşük Fe 2 O 3 içeriği nedeniyle işletilmemektedir. Diğer zuhurlarda toplam ton düşük tenörlü cevher tespit edilmiş olup işletilmemektedir. DİSTEN ( Dis ) Genç-Halveliyan Yatağõ: Tenör : yüzde 5-25 disten ve yüzde 26 Al 2 O 3 Rezerv : ton muhtemel olup yatak işletilmemektedir. FOSFAT ( P ) Genç-Avnik Apatitli Manyetit Yatağõ: Tenör : yüzde P 2 O 5 ve yüzde Fe 3 O 4 Rezerv : ton mümkün 87

120 KAOLEN ( Kao ) Merkez-Kurudere Köyü Yatağõ: Tenör : Düşük kaliteli Rezerv : ton mümkün JEOTERMAL ALANLAR ( Jtm ) Kos alanõ : MTA tarafõndan Bingöl valiliği adõna 150 m derinliğinde sõcak su sondajõ yapõlmõştõr. İlin jeotermal potansiyeli Tablo de verilmiştir. Yer Tablo : Bingöl İli Jeotermal Potansiyeli Doğal çõkõş Kuyu Mevcut değerlendirme 0 C lt/sn 0 C lt/sn Kös Basit kaplõca uygulamasõ Mevcut jeotermal çõkõş ile yapõlabilecek değerlendirmeler Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Sahanõn geliştirilmesi halinde yapõlabilecek değerlendirmeler Termal Termal õsõtma Sera õsõtmasõ Hacõköy yoktur yoktur Termal Termal õsõtma Harur 62 0, yoktur yoktur Termal Termal õsõtma Hozavit yoktur yoktur Termal Termal õsõtma Kaynak: DPT, VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, ÖİK, 497 (1996) DİYATOMİT (Kizelgur) Türkiye Şeker Fabrikalarõ Anonim Şirketi tarafõndan yapõlan rezerv araştõrmalarõ sonucunda Bingöl ili diyatomit rezerv alanlarõ içerisinde gösterilmiş, ancak, rezerv miktarõ verilmemiştir (DPT,1996 VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ ÖİK. Raporu, Cilt 2). PİROFİLLİT ( Prf ) Genç-Halveliyen Yatağõ: Tenör : Yüzde 5-25 disten, yüzde 26 Al 2 O 3 Rezerv : ton mümkün 88

121 Tablo : Bingöl İli Linyit ( Lin ) Yataklarõ Yatağõn Rezerv ( Bin ton ) Bulunduğu Yer Görünür Muhtemel Mümkün Toplam İşletilebilir Karlõova zkarlõova Kaynak: Devlet Planlama Teşkilatõ (1996) Bingöl ilinde çinko-krom ve maden kömürü üretimi yapmak için kamu ve özel sektör tarafõndan alõnmõş dört adet işletme ruhsatõ bulunmaktadõr. Ancak, yõllarõnda toplam ton çinko üretimi yapõlmõştõr. TKİ Genel Müdürlüğü tarafõndan işletilmek üzere 1988 yõlõnda işletme ruhsatõ alõnmõş olan maden kömüründen (linyit) 1992 yõlõna kadar ton üretim yapõlmõş, 1993 yõlõnda üretim 102 tona düşmüş ve daha sonraki yõllarda üretim yapõlmamõştõr yõlõnda Bingöl ilinde sadece taşocakçõlõğõ işletmesi yapõlmaktadõr (Tablo ). Tablo : Bingöl İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI (Ha) MADEN ADI Genç Çobançeşme Çinko Kiğõ Akõmlõ Krom Karlõova Halifan Maden Kömürü RUHSAT SAHİBİ Özel Özel Kamu Merkez Kiran Maden Kömürü Özel Kaynak: (Maden İşleri Genel Müdürlüğü Verileri, Temmuz,1998) Bitlis İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ RUHSAT AÇIKLAMA TARİHİ te ton üretim yapõlmõştõr Çalõşma yok arasõ ton ile ton arasõ üretim var te 102 ton, diğer yõllar yok da 40 ton, diğer yõllar yok. Bitlis İli çeşitli madenler bakõmõndan zengindir (MTA, 1996a- 1996c). Özellikle disten, perlit ve ponza önemli yataklara sahiptir. Bu ilde bilinen bazõ yataklarõn özellikleri aşağõda verilmiştir. ASBEST ( Asb ) Destumi-Eğri- Bilvaris Yatağõ: Tenör yüzde 1-15 Asbest olup, Destumi Bölgesi nde ton görünür rezerv vardõr. Yataktan, geçmiş yõllarda ton üretim yapõlmõştõr. 89

122 BAKIR-KURŞUN-ÇİNKO ( Cu-Pb-Zn ) Narlõdere - Zizan kurşun-çinko Yatağõ: Tenör : Yüzde 12,7 Pb, yüzde 34,4 Zn ve yüzde 0,1 Cu Rezerv : ton muhtemel, ton mümkün ÇİMENTO HAMMADDELERİ ( Çmh ) Adilcevaz Yatağõ: Tenör : - Rezerv : ton kireçtaşõ, ton kil muhtemel DİSTEN ( Dis ) Bitlis-Hurmuz Yatağõ: Tenör : Yüzde Al 2 O 3 Rezerv : ton görünür+muhtemel olup yatak işletilmemektedir. Bitlis merkez Şetek/ Cik Tepe yatağõ Tenör : Yüzde 31,9 Al 2 O 3, yüzde 59,2 SiO 2 Rezerv : ton görünür+muhtemel disten cevheri Bitlis-Orsak ve Zinir Yatağõ: Tenör : Yüzde Al 2 O 3 Rezerv : ton görünür+muhtemel olup yatak işletilmemektedir. Bitlis-Bayramalan Yatağõ: Tenör : Yüzde 35 Al 2 O 3 Disten kalitesi, seramik ve refrakter hammaddesi olarak uygundur. Rezerv : ton görünür+muhtemel Bitlis-Arzivik Yatağõ: Tenör : Yüzde 38 Al 2 O 3 Rezerv : ton görünür+muhtemel olup yatak işletilmektedir. Bitlis-Hürmüz-Ağaçköprü Yatağõ: Tenör : Yüzde 40 Al 2 O 3, yüzde disten, Rezerv : ton seramik ve refrakter hammaddesi vardõr. Bitlis-Setek Yatağõ: Tenör : Yüzde disten, yüzde 32 Al 2 O 3 Rezerv : ton Toplam Rezerv: ton (görünür+muhtemel) 90

123 FOSFAT ( P ) Surum, Ünaldõ, Meşesõrtõ Apatitli Manyetit Yatağõ: Tenör : Yüzde 2,6-4,4 P 2 O 5 ve yüzde 15 Fe 2 O 3 Rezerv : ton mümkün olup yatak işletilmemektedir. JEOTERMAL SAHALAR ( Jtm ) İldeki jeotermal sahalar ve özellikleri Tablo de verilmiştir Yer Tablo : Bingöl İli Jeotermal Potansiyeli Doğal çõkõş 0 C lt/sn Kuyu 0 C lt/sn Mevcut değerlendirme Mevcut jeotermal çõkõş ile yapõlabilecek değerlendirmeler Sahanõn geliştirilmesi halinde yapõlabilecek değerlendirmeler Nemrut Yoktur Yoktur Tatvan õsõtmasõ Elektrik üretimi Ilõcaköy 44 1,3 Basit kaplõca uygulamasõ Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Kaynak: DPT, VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, ÖİK, 497 (1996) KROM ( Cr ) Yoktur Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Il genelinde Tenör : Yüzde Cr 2 O 3 Rezerv : ton görünür+muhtemel+mümkün (5 ayrõ adet) NİKEL ( Ni ) Tatvan-Pancarlõ: Sülfit tip nikel yatağõ: Tenör : Yüzde 1,4 Ni Rezerv : ton mümkün PERLİT ( Per ) Tatvan-Adilcevaz-Oduncular-Göltepe-Sivritepe Yatağõ: Kalite : Orta Rezerv : ton jeolojik olup perlitler işletilmemektedir. Tatvan-Harmantepe-Kadõköy Yatağõ: Kalite : Genleşme oranõ 2-3 arasõnda değişmektedir. Rezerv : ton görünür 91

124 Tablo : Bitlis İli Ponza (Pon) Yataklarõ Yatağõn Rezerv Kalite Bulunduğu Yer Görünür Muhtemel Mümkün Bitlis Tatvan Kõyõdüzü Köyü iyi Kaynak: Devlet Planlama Teşkilatõ (1996a) Yatağõn Durumu işletilmiyor Açõklama Kõsmen yõkama işlemi İl genelinde 1987 yõlõndan 1998 yõlõna kadar alõnmõş toplam 13 maden işletme ruhsatõ vardõr. Ayrõca, Devlet İstatistik Enstitüsü verilerine göre; 1996 yõlõnda 3 adet Taşocağõ Nizamnamesi kapsamõna giren işyeri vardõr. Özel ve kamuya ait maden işletmelerinde son yõllarda Ponza üretimi ile çok az miktarda barit üretimi vardõr (Tablo ). Bitlis ili özellikle Ponza açõsõndan önemli rezervlere sahiptir. Türkiye nin 1992 ve 1993 yõlõ Ponza ihracatõ dünya ihracatõ içindeki payõ yüzde 25 dolayõndadõr (DPT, 1996). Ancak, Bitlis ilinde rezerv oranõnda üretim yapõlmamaktadõr. Tablo : Bitlis İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI Ha MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Tatvan Merkez 517,2 Barit + Ponza Özel de ton, de ton Ponza üretimi yapõlmõş. Mutki Kinza 1.971,2 Krom Özel den bugüne kadar faaliyet yok. Merkez Ünaldõ 7,116,1 Apatit Kamu Mutki Horisin 167,7 Krom Özel 1986 Çalõşma yok. Tatvan Adabağ 1.653,8 Ponza Özel 1990 Ortalama ton üretim var. Tatvan Kõyõdüz 717,9 Ponza Özel de ton üretim yapõldõ. Tatvan Kõyõdüz 560,3 Ponza Özel a kadar ortalama 150 ton/yõl üretim var, diğer yõllar geçici tatilde. Adilcevaz Amingöl 1.329,0 Sodyum Özel - Çalõşma yok. Merkez ,0 Amyant Özel de 600 ton üretim yapõlmõş, diğer yõllar çalõşma yok. Adilcevaz Gümüşdöğen 1.106,7 Ponza Özel 1996 Çalõşma yok. Adilcevaz Gümüşdöğen 731,5 Ponza Özel 1997 Çalõşma yok. Merkez Küllüce 1.123,6 Barit Özel de 16 ton üretim yapõldõ. Adilcevaz Herkes 8,5 Ponza Özel 1994 Çalõşma yok. Kaynak: (Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) 92

125 Elazõğ İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Elazõğ İli çeşitli madenler bakõmõndan Doğu Anadolu Bölgesi nin en zengin illerinden birisidir (MTA,1996). Özellikle krom, bakõr-kurşun-çinko ve mermer bakõmõndan önemli yataklara sahiptir. Bu ilde bilinen bazõ yataklarõn özellikleri aşağõda verilmiştir. ALTIN ( Au ) Baskil-Nazaruşağõ Yatağõ: Tenör: 2,4 gr/ton Au, 4,2 gr/ton Ag, yüzde 2 gr/ton Cu Rezerv: ton muhtemel BAKIR-KURŞUN-ÇİNKO ( Cu-Pb-Zn ) Keban-Simli Pb-Zn İşletmesi: MTA tarafõndan Zeytindağõ- Haznemağara anomali sahalarõnda 1970 yõlõnda 10 adet sondaj, Nallõziyaret tepe ile Asker tepe arasõnda 19 adet sistematik yerüstü sondajõ, Nallõziyaret galerisinde çok sayõda yer altõ sondajõ yapõlmõş ve ton yüzde 0,5 Cu eşdeğeri cevher rezervi verilmiştir. Tüvenan cevher ortalama tenörü yüzde 4,5 Pb, yüzde 5,3 Zn, 100 gr/ton Ag. dir. Rezerv : ton görünür, ton muhtemel, ton mümkün rezerv vardõr. Metal içeriği olarak ton Pb, ton Zn bulunmaktadõr. Geçmiş yõllarda ton tüvenan cevher üretimi yapõlmõştõr. Yatakta üretim yoktur. Sivrice-Helezur Yatağõ: Tenör : Yüzde 2-3 Cu, yüzde 1 Zn, yüzde 30 Pirit Rezerv : ton muhtemel. Metal içeriği olarak ton Cu, 500 ton Zn, ton pirit bulunmaktadõr. Ergani-Şeyhyut Tepe Yatağõ: Tenör : Yüzde 2 Cu Rezerv : ton görünür, ton muhtemel Ergani-Türbe (Kafir,Topaluşağõ,Mihrapdağõ) Yatağõ: Tenör : Yüzde 1,3 Cu Rezerv : ton görünür. Metal içeriği ise ton bakõrdõr. Keban-Nallõziyaret Yatağõ: Tenör : Yüzde 0,09 Cu, yüzde 0,01 Mo, yüzde 0,05 W. Yataktaki diğer cevher mineralleri Pb, Zn ve F dir. Rezerv : ton görünür+muhtemel 93

126 Ergani-Ana Yatak: Tenör : Yüzde 20,2 pirit, yüzde 12,5 S, yüzde 1,2 Cu Rezerv : ton görünür rezerv vardõr. Metal içeriği ton bakõrdõr. Geçmiş yõllarda yataktan 8-10 milyon ton üretim yapõlmõş olup yatak terkedilmiştir. Ergani-Maden Yatağõ: Tenör : Yüzde 2,5 Cu Rezerv : ton muhtemel rezerv vardõr. Metal içeriği ton bakõrdõr. Geçmiş yõllarda ton üretim yapõlmõştõr. Ergani-Hacan Yatağõ: Tenör : Yüzde 1,6 Cu Rezerv : ton görünür+muhtemel rezerv vardõr. Metal içeriği 640 ton bakõrdõr. DEMİR ( Fe ) Merkez-Aşvan Sahasõ: Tenör : Yüzde Fe Rezerv : Yüzde 55 Fe tenörlu ton, yüzde 32 Fe tenörlü ton demir. Cevheri belirlenmiş olup yatağõn bir kõsmõ geçmiş yõllarda işletilmiştir. Baskil-Karakaş Sahasõ: Tenör : Yüzde 52 Fe Rezerv : ton. Yatağõn bir kõsmõ baraj gölü altõnda kalmõş olup, kõsmen işletilmiştir. FLOURİT ( F ) Keban-Karamağara Sahasõ: Tenör : Yüzde 40 CaF2, MnO, Pb, Zn, Fe 2 S, Mn Rezerv : 604 ton görünür, ton mümkün. Yatak geçmiş yõllarda işletilmiştir. GÜMÜŞ ( Ag ) Baskil-Nazaruşağõ Yatağõ: Tenör : 4,2 gr/ton Ag Rezerv : ton mümkün KİREÇTAŞI ( Kçt ) Sivrice (Örençay Köyü) Yatağõ: Tenör : Yüzde 54,3 CaO Rezerv : ton muhtemel Elazõğ-Cipköy: Tenör : - Rezerv : ton görünür+ mümkün+muhtemel 94

127 KROM ( Cr ) İl genelinde: 22 adet yatak ve zuhur grubu saptanmõştõr. Geçmiş yõllarda çoğunda üretim yapõlmõştõr. Günümüzde sadece Kapin ve Sori Yataklarõnda işletme faaliyetleri sürdürülmektedir. Tenör : Yüzde Rezerv : ton görünür+muhtemel+mümkün yüksek tenörlü (yüzde 35 Cr 2 O 3 ve üzeri), ton görünür+muhtemel+mümkün düşük tenörlü (yüzde Cr 2 O 3 ) MANGANEZ ( Mn ) Merkez (Daldik, İçme), Baskil (Karakap), Karakoçan (Sagin, Kirgil, Hamzalõ,Tacik), Keban (Kudikan), Maden (Deriköy Şeyh Bayram, Hezerik, Keydan, Satõrlõ, Korez Köy, Değirmendere, Sadiyon Köy, Elbistan), Palu (Visin), Sivrice (Samathu Köy) Yataklarõ: Tenör : Yüzde 9-41,8 MnO 2 Rezerv : Yataklardan geçmiş yõllarda 300 ton cevher üretilmiştir. MERMER ( Mr ) Guleman-Altõnoluk Köyü Yatağõ-ELAZIĞ VİŞNE Kalite: Kõrmõzõ, yeşil renkli çakõllar gene ayni renkli çimento ile tutturulmasõyla oluşmuşlardõr. Sertliği 3, yoğunluğu 2,7 g/cm 3, porozitesi yüzde 3,2 Rezerv : m3 Bu yörede birçok mermer yataklarõ kişiler ve özel kuruluşlarca işletilmektedir. KAPLICA SULARI Elazõğ ilinde çeşitli amaçlarla kullanõlan birçok kaplõca sularõ bulunmaktadõr. Bunlarõn kõsa özellikleri Tablo de verilmiştir. 95

128 Tablo : Elazõğ İli Kaplõca Sularõ Madenin cinsi İli İlçe-Belde Köy Tenör ve Kalite Rezerv (Debi) Kaplõca suyu Elazõğ Palu Buban Hame 26 o C,pH=7,4 Radyoak.1,7 eman 2lt/sn 1.313,3mg/lt Maden suyu Elazõğ Merkez Harkik 15 o C,pH=6,4 Radyoak.3 eman 0,2 lt/sn 2.232,4mg/lt Maden suyu Etminik 17,5 o C, ph=7,4 Radyoak.5,3 eman ,3mg/lt Maden suyu Kumbariş 17-18,5 o C,Ph=4-6 Radyoak.4,6-13,5 4lt/sn eman Maden suyu Yõlpõnarõ 17,5 o C,pH=6,4 Radyoak.1,5 eman 0,5 lt/sn 1.424,7mg/lt Maden suyu Hoğu 17,5 o C,pH=6,24 Radyoak.5 eman 3.961,2mg/lt 1 lt/sn Maden suyu Karakoçan Bahçecik 12 o C,pH=5 2 lt/sn Maden suyu Palu Karaçor 14 o C,pH=6,2 Radyoak.3,8 eman 3.183,5mg/lt 0,5 lt/sn Maden suyu Sivrice Karluk D ,5 o C, ph=4-6 2,5 lt/sn İçmece suyu Merkez Mürüdü İçmece suyu Perçenç İçmece suyu İçme 15 o C,pH=7,6 Radyoak.1,8 eman 404mg/lt 12 o C,pH=6,8 Radyoak.3,5 eman 1.667,6mg/lt 21 o C,pH=7,2 Radyoak.3,5 eman 5.816mg/lt 5 lt/sn 0,2 lt/sn Elazõğ ilinde çok sayõda kamu ve özel sektöre ait maden işletme ruhsatõ ile 1996 yõlõnda 9 adet taşocakçõlõğõ işletmesi bulunmaktadõr. Ancak, son yõllarda özellikle, kamu sektörüne ait işletmelerde krom üretimi yapõlmaktadõr. Özel sektör az miktarda krom yanõnda mermer işletmesi yapmaktadõr. Büyük krom rezervlerine sahip olan ilde, özellikle ihracatõn kolay olmasõ, ayrõca, ETİKROM tarafõndan yarõ mamül hale getirilmesi nedeniyle krom işletmeciliği önemlidir. Türkiye nin önemli ihraç ürünlerinden olan bakõr eskiden önemli miktarlarda üretilmiştir (Maden merkezde ETİBANK Genel Müdürlüğü tarafõndan ortalama ton üretim yapõlmõştõr). Ancak, son yõllarda rezervlerin azalmasõ nedeniyle üretim asgari düzeye düşmüştür yõlõnda ETİHOLDİNG A.Ş. tarafõndan toplam ha. lõk iki alanda işletme yapmak üzere ruhsat alõnmõştõr. Elazõğ ilinde krom ve bakõrõn dõşõnda son yõllarda kurulan mermer işleme atölyelerinde işlenen veya blok olarak başka illere gönderilen mermer madencilik açõsõndan önem kazanmõştõr (Tablo ). - 96

129 Tablo : Elazõğ İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI MADEN RUHSAT RUHSAT Ha ADI SAHİBİ TARİHİ AÇIKLAMA Palu Karabeğen 32,1 Krom Kamu Yõllarõnda üretim yapõlmõş, sonrasõ geçici tatilde Keban - 571,1 Kurşun Kamu Yõllarõnda üretim yapõlmõş, sonrasõ geçici tatilde. Palu Karabağ 204,6 Krom Kamu da üretim var, diğer yõllar geçici tatilde. Maden Kafadağ 3.648,8 Krom Kamu e kadar her yõl ton un üzerinde üretim yapõlmõş. Maden İncebayõr 239,7 Krom Özel ve 1997 de ton üretim yapõlmõş. Sivrice Helezür 485,4 Bakõr Özel 1987 Faaliyet yok. Maden Derekar 690,6 Krom Özel 1993 Faaliyet yok. Maden Merkez 201,7 Krom Özel 1987 Faaliyet yok. Maden Vartinik 190,9 Krom Özel 1993 Faaliyet yok. Palu Kedak 750,0 Pirit Özel da terk edildi. Maden Sularba 180,0 Krom Özel 1997 Yeni ruhsat Palu Duban 312,4 Krom Özel de 20 şer ton üretim yapõlmõştõr. Maden Kelhasi 644,5 Krom Özel 1993 Üretim yok. Keban Merkez 1.212,7 Fluorit Kamu 1991 Faaliyet yok. Sivrice Somali 2.874,4 Kuvarsit Kamu 1991 Faaliyet yok. Maden Altõoluk 216,1 Mermer Özel 1997 Yeni ruhsat. Merkez Hoşköy 2.392,3 Bakõr Kamu 1998 Yeni ruhsat. Sivrice Keydan 5.865,1 Bakõr Kamu 1998 Yeni ruhsat. Karakoçan Çayõrgülü 244,6 Mermer Özel 1991 Çalõşma yok. Maden Guleman 155,5 Mermer Özel 1994 Çalõşma yok. Maden Merkez 186,5 Mermer Özel de 200 m 3 üretim yapõlmõş. Maden Genepi 13,1 Krom Özel de 226 ton üretim yapõlmõş. Palu Karabür 1.133,7 Maden Kömürü Özel 1993 Çalõşma yok. Maden Merkez ,3 Bakõr Özel Maden Guleman 1.783,8 Krom Kamu de ton üretim yapõlmõş. Maden Merkez ,0 Bakõr Kamu 1990 Ortalama ton üretim yapõlmõş. Maden Merkez ,7 Bakõr Kamu Baskil Merkez 2.232,3 Demir Özel de üretim yapõlmõş. Diğer yõllarda çalõşma yok. 97

130 Tablo : Elazõğ İli Maden Sahalarõ ve Üretimi (Devam) İLÇESİ KÖYÜ ALANI Ha. MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Merkez ,1 Krom Özel de 1000 ton üretim yapõlmõş. Diğer yõllar üretim yok. Maden Putyan 911,1 Krom Kamu 1996 Faaliyet yok. Maden Alacakaya 3,0 Mermer Kamu 1986 Faaliyet yok. Palu Güllüce 6,3 Mermer Özel 1987 Faaliyet yok. Feshedilecek. Karakoçan Merkez 2,6 Mermer Özel 1987 Faaliyet yok. Feshedilecek. Keban Altõoluk 0,5 Mermer Özel ton/yõl üretim yapõlmakta. Karakoçan Çayõrgülü 1,0 Mermer Özel 1987 Faaliyet yok. Feshedilecek. Karakoçan Merkez 0,6 Mermer Özel 1991 Faaliyet yok. Feshedilecek. Karakoçan Çayõrgülü 1,2 Mermer Özel 1987 Faaliyet yok. Feshedilecek. Karakoçan Kõzõlca 200,0 Mermer Özel de 40 m 3 üretim yapõlmõştõr. Maden Bahrobi 220,0 Mermer Özel 1995 Üretim yok. Maden Kartaldağõ 4.889,4 Krom Özel de 10 ton/yõl üretim yapõlmõş. Merkez Üçtepe 100,0 Mermer Özel de m 3 üretim yapõlmõş. Maden Genepi 117,6 Krom Özel - Çalõşma yok. Baskil Sarõgül 200,0 Mermer Özel 1995 Çalõşma yok. Keban Zõrkkõba 188,5 Mermer Özel 1997 Çalõşma yok. Merkez Aksakal 560,0 Demir Özel 1997 Üretim yok. Palu Merkez 1.875,4 Maden Kömürü Özel 1976 Geçici tatil nedeniyle üretim yok. Maden Putyan 2.851,7 Krom Özel 1992 Faaliyet yok. Palu Y. Vartinik 263,9 Krom Özel 1993 Faaliyet yok. Palu Nacaran 1.225,9 Krom Kamu e kadar ortalama 5000 ton üretim yapõlmõş, daha sonra geçici tetil nedeniyle çalõşma yok. Palu Karaçeşme 73,3 Krom Özel 1987 Faaliyet yok. Maden Merkez 970,9 Krom Özel - Faaliyet yok. Kaynak: Maden İşleri Genel Müdürlüğü (1998) Erzincan İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Erzincan İli metalik maden ve endüstriyel hammaddeler açõsõndan değişik ve çok çeşitli yatak ve zuhurlara sahiptir (MTA, 1996). Özellikle, Cr, Cu-Pb-Zn, linyit ve mermer önemli yatak ve rezervlere sahiptir. 98

131 ASBEST ( Asb ) İliç (Yakuplu, Avarcõk, Sarõkonak, Nergislik, Dostal, Sorgun Çeşmesi, Bağlõca) Yatağõ: Tenör : Yüzde 1-40 asbest olup lif uzunluklarõ 1-20 mm arasõndadõr. Rezerv : ton görünür, ton muhtemel, ton mümkün DEMİR ( Fe ) Kemaliye-Bizmişen (Kõzõlkaya, Kõzõlkaya güneyi, Tastepe, Dönentaş) Yataklarõ: Tenör : Yüzde Fe 2 O 3 Rezerv : ton,örtü nedeniyle yataklar isletilememektedir. Çaltõ (Kurudere ve Sultan Murat) Sahalarõ: Tenör : Yüzde Fe 2 O 3 Rezerv : ton mümkün, Kurudere nin bir kõsmõ işletilmiş olup Sultan Murat õn tamamõ alõnmõştõr İliç-Higdar Yatağõ: Tenör : Yüzde 60 Fe 2 O 3 Rezerv : ton mümkün İliç-Fõndõklõ Sahasõ: Tenör : Yüzde 64 Fe 2 O 3 Rezerv : ton mümkün İliç-Yakuplu Sahasõ: Tenör : Yüzde Fe 2 O 3 Rezerv : ton mümkün JIPS ( Jips ) Başköy (Pulluk Köy), Tercan (Ciknes), Kuruçay (Boyalõk, Bozoğlak, Armutlu) Yataklarõ: Tenör : Yüzde 98 CaCO 3, yüzde 2 H 2 O Rezerv : ton muhtemel KROM ( Cr ) Merkez, Refahiye, İliç, Kemah, Tercan ve Çayõrlõ Yataklarõ: 200 den fazla krom ocak, yarma ve mostrasõ vardõr. İl bazõnda 10 civarõnda krom ocağõ işletilmektedir (1989). Tenör : Yüzde Cr 2 O 3 Rezerv : 3,5-4,0 milyon ton görünür+muhtemel+mümkün MANGANEZ ( Mn ) Çayõrlõ-Otlukbeli Yatağõ: Tenör : Yüzde Mn Rezerv : ton mümkün olup, yatakta, geçmiş yõllarda üretim yapõlmõştõr. 99

132 Kemaliye-Dilli, Kekikpõnarõ, Elekören Sahasõ: Tenör : Yüzde 38,3-43,9 Mn Rezerv : ton görünür+muhtemel MANYEZİT ( Mag ) Merkez-Çayõrlõ Bölgesi: Tenör : Yüzde MgO Rezerv : ton görünür+muhtemel Refahiye Bölgesi: Tenör : Yüzde 45 MgO Rezerv : ton görünür+muhtemel PERLİT ( Per ) Erzincan-Mollatepe: Tenör :İyi Rezerv : Halen işletilmekte olan sahada ton muhtemel TUĞLA-KİREMİT ( TgKi ) Çayõrlõ ve Otlukbeli Yataklarõ: Tenör : iyi kalite Rezerv : ton muhtemel Tablo : Erzincan İli Linyit ( Lin ) Yataklarõ Açõklama Kimyasal Özellikleri (yüzde ) Rezerv ( ton ) Yatağõn Bulunduğu Yer AID Su Kül Kükürt Görünür Muhtemel Mümkün Jeo. KKal/kg Refahiye-Alacakilise- Biçer 31,6 27,0 1, Açõk ve kapalõ işl. Refahiye- Alacakilise-Karasu 43,0 22,0 0, Açõk ve kapalõ işl. Kemaliye-Başpõnar 14,5 18,5 4, İşletilmiyor Çayõrlõ-Deliktaş 16,0 24, İşletilmiyor Kemah-Karadağ 2,0 24,6 7, İşletilmiyor Refahiye-Yukarõkosr 31,6 27,0 1, Tercan-Kõzõlmağara 35,2 16,2 1, Merkez- 20,3 20,2 2, Mecidiyeköy Refahiye-Biçer Ekonomik değil Refahiye-Karnos Ekonomik değil Refahiye-Mahmer Ekonomik değil Tercan-Vartinik Ekonomik değil Kaynak: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (1996) 100

133 Erzincan ilinde yukarõda rezervleri belirtilen ağõrlõklõ krom olmak üzere demir, linyit (maden kömürü), manganez, manyezit, mermer gibi yataklarõn işletilmesi için 1998 yõlõ temmuz ayõna kadar toplam 48 işletme ruhsatõ alõnmõştõr. Ancak, 1997 yõlõnda sadece 9 sahada işletme yapõlmõş (Tablo ), ayrõca, 1996 yõlõnda 2 taşocakçõlõğõ işletmesinde üretim yapmõştõr. Krom, Bölge de en fazla üretilen madendir ve 1998 yõlõnda üretimi yapõlan madenlerin başõnda gelmektedir. Manganez Erzincan il merkezinde kurulu tesis tarafõndan işlenmektedir. İlin önemli üretim yapõlan yataklarõndan olan linyit, il merkezinde kurulu özel şirkete ait bir firma tarafõndan ton/yõl kapasiteli preslenmiş kömür olarak piyasaya verilmektedir. Erzincan ovasõnda, özellikle de Fõrat yatağõndan çõkarõlan kum ve agrega merkezdeki m 3 /yõl kapasiteli özel bir firma tarafõndan yõkanmõş kum ve agrega olarak piyasaya verilmektedir Tablo : Erzincan İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI (Ha) MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Tercan Hinziri 1.091,2 Krom Özel 1987 Ortalama ton/yõl üretimle faaliyetleri devam ediyor. Tercan 1.394,1 Krom Özel de ton/yõl, diğer yõllar ortalama ton/yõl üretimle çalõşmalarõ devam ediyor. Tercan 959,2 Krom Özel de ton/yõl, 1993 de ton/yõl, diğer yõllar isteğe bağlõ olarak üretim yapõlmõş ve çalõşmalar devam ediyor. Tercan 1.902,2 Krom Özel 1998 Ortalama 100 ton/yõl üretim yapõlmõş Kemaliye Navril 1.705,1 Demir Özel 1998 Üretim yok Ilõç Yakuplu 660,9 Demir Özel Yõllarõ arasõnda ortalama 300 ton/yõl, 1994 de ise 150 ton/yõl üretim yapõlmõştõr. Tercan Sõçanka 941,3 Krom Özel 1987 Ortalama 50 ton/yõl üretim yapõlmaktadõr Refahiye Alakili 1.620,1 Maden Kömürü Özel yõllarõ arasõ ort ton, 1994 de 525 ton, diğer yõllar üretim yok. Kemaliye Abrenk 2.007,0 Manganez Özel 1987 Çalõşma yok. Tercan 1.537,3 Krom Özel 1998 Üretim miktarõ 9 ton ile 600 ton arasõnda değişmektedir. İliç 487,9 Manganez Özel de 300 ton, diğer yõllar üretim yok. Çayõrlõ Aravans 1.782,7 Manyezit Özel da ton, diğer yõllar yok de 106 ton. Tercan Karaçay 773,4 Krom Özel da 300, diğer yõllar 5-10 ton/yõl. Merkez 1.819,6 Krom Özel 1991 Üretim yok. Kemah Konutse 1.839,9 Krom Özel 1992 Üretim yok. Refahiye Kalür 503,3 Manyezit Özel 1990 Üretim yok. İliç Hõğdar 842,5 Manyezit Özel 1992 Üretim yok. Çayõrlõ Karakul 1.136,1 Krom Özel 1991 Üretim yok. Çayõrlõ Öden 1.400,8 Krom Özel dan itibaren 5-10 ton üretim yapõlmõş. 101

134 İLÇESİ Tablo : Erzincan İli Maden Sahalarõ ve Üretimi (Devam) KÖYÜ ALANI (Ha) MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Tercan Hacõbek 912,1 Krom Özel ton üretim yapõlmõş Çayõrlõ Hacõbek 1.944,6 Manyezit Özel de 700 ton, diğer yõllar üretim yok da 150 ton. Tercan 791,5 Krom Özel ton üretim yapõlmõş. Tercan Altõnta 997,7 Krom Özel ton/yõl üretim yapõlmõş, 1997de ton üretim. Kemah Çalõkla 603,7 Krom Özel da ort. 1500, 1990 da ton, 1991 de ton 1992 de 463 ton 1993 de 4 ton, üretim yok Merkez 130,0 Perlit Özel ton/yõl üretim yapõlmaktadõr. Çayõrlõ Pekeriç 1.735,7 Krom Özel 1991 Üretim yok. Merkez 824,4 Krom Özel 1993 Çalõşma yok. Merkez Mihar 1.690,2 Krom Özel 1993 Çalõşma yok. Tercan Karaçay 573,7 Krom Özel 1996 Üretim yok. Refahiye Alakili 1.050,1 Krom Özel 1993 Çalõşma yok. Kemaliye Başpõnar 1.988,8 Maden Kamu 1985 Çalõşma yok. Kömürü Kemaliye Başvart 1.664,0 Maden Kamu 1995 Çalõşma yok. Kömürü Tercan 1.091,0 Krom Özel de 5 ton, diğer yõllar 5-10 ton üretim yapõlmaktadõr. Çayõrlõ Çilhoroz 176,5 Maden Özel 1986 Üretim yok. Kömürü Kemah Çalõkla 1.813,7 Krom Özel ye kadar üretim var de 4 ton, üretim yok. Tercan 432,2 Krom Özel 1994 Üretim yok. Tercan 656,8 Krom Özel de ton/yõl Merkez Kabuş 2376,7 Krom Özel de ton, diğer yõllar üretim yok. Çayõrlõ Aravans 43,8 Gabro Özel 1994 (mermer) Merkez Mecidiye 293,3 Maden Özel 1988 Çalõşma yok. Kömürü Kemah Kamerik 1.735,7 Krom Özel 1995 Üretim yok. Merkez Pişkiada 20,1 Perlit Özel 1998 Kemah Dereköy 130,4 Mermer Özel 1996 Üretim yok. Refahiye Kadõköy 688,7 Krom Özel 1993 Üretim yok. Ilõç Ağõldere 288,3 Talk Özel 1998 Merkez Çakõrma 1.474,6 Ponza Özel yõlõnda ton, 1996 da ton, diğer yõllar üretim yok. Çayõrlõ Yaylalar 440,9 Krom Özel 1996 Çalõşma yok. Merkez Yalnõz 1033,2 Krom Özel 1991 Üretim yok. Kaynak: (Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) 102

135 Erzurum İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Erzurum İli metalik maden ve endüstriyel hammaddeler açõsõndan değişik ve çok çeşitli yatak ve zuhurlara sahiptir (MTA, 1996a). Özellikle, Cr, Cu-Pb-Zn, perlit ve linyit önemli yatak ve rezervlere sahiptir. BAKIR-KURŞUN-ÇİNKO ( Cu-Pb-Zn ) İspir-Vank (Ulutaş) Kalkopirit-pirit-molibden Yatağõ: Tenör : Yüzde 0,3 Cu, yüzde 0,02 Mo Rezerv : ton mümkün JIPS ( Jips ) Aşkale (Bayburt Yolu), Oltu (Sabatuk Köyü), Narman (Beyler Köyü), Tortum (Karapõnar) Yataklarõ: Tenör : Yüzde 98 CaSO 4, yüzde 2 H 2 O Rezerv : ton muhtemel KROM ( Cr ) Kop yöresi Yataklarõ: yaklaşõk 109 adet mostra, yarma ve ocak bulunmaktadõr. 7 adet ocak işletilmektedir. Tenör : Yüzde 15, Cr2O3 Rezerv : ton görünür+ muhtemel+mümkün MANGANEZ ( Mn ) Oltu-İnciköy Yatağõ: Tenör : Yüzde 31,1 Mn Rezerv : ton görünür+muhtemel MANYEZİT ( Mag ) Aşkale Bölgesi: Tenör : Yüzde MgO Rezerv : ton görünür, ton muhtemel PERLİT ( Per ) Erzurum-Tõmarköy Yatağõ: Tenör : Genleşme oranõ 9,8-12 Rezerv : iki ayrõ sahada ton görünür, ton muhtemel JEOTERMAL SAHALAR ( Jtm ) Erzurum ili jeotermal sahalarõ ve bazõ özellikleri Tablo de verilmiştir. 103

136 Tablo: Erzurum İli Jeotermal Potansiyeli Yer Doğal çõkõş 0 C lt/sn Kuyu 0 C lt/sn Mevcut değerlendirme Mevcut jeotermal çõkõş ile yapõlabilecek değerlendirmeler Ilõca Termal kaplõca vb. Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Pasinler Termal kaplõca vb. Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Kağõzman Basit kaplõca uygulamasõ Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Meman 45 1,5 - - Yok Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Kaynak: DPT, VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, ÖİK, 497 (1996) Sahanõn geliştirilmesi halinde yapõlabilecek değerlendirmeler Ilõca ilçesinin kõsmen õsõtõlmasõ Termal kaplõca vb. Termal õsõtma Kõsmi Pasinler ilçesi õsõtmasõ TUĞLA-KİREMİT ( TgKi ) İliça, Aşkale ve PasinlerYataklarõ: Kalite : İyi Rezerv : ton jeolojik Tablo : Erzurum İli Linyit (Lin) Yataklarõ Yatağõn Bulunduğu Yer KİMYASAL ÖZELLİKLERİ (Yüzde) REZERV (1000 TON) AÇIKLAMA Su Kül Kükürt AID Görünür Muhtemel Mümkün Jeo. kkal/kg 34,5 34, Açõk ve Kapalõ İşletme Horasan- Aliçeyrek Oltu-Sütkans 8,0 44,0 1, Kapalõ İşletme İspir-Karahan 26,3 30, Kapalõ İşletme Oltu-Balkaya 11,8 40, Kapalõ İşletme Aşkale-Kükürtlü 5,7 36,4 3, Kapalõ İşletme Pasinler-Pekecik 24,0 47,0 0, Kapalõ İşletme Hõnõs-Zõrnak 28,5 30,4 1, Kapalõ İşletme Kaynak: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (1996a). 104

137 Erzurum ilinde bakõr-kurşun-çinko, krom, linyit, perlit ile tuğla-kiremit ve taşocaklarõ önemli rezervlere sahiptir. Tablo da da görüldüğü gibi Erzurum ilinde Temmuz 1998 tarihi itibarõ ile toplam 28 maden işletme ruhsatõ bulunmaktadõr. Ayrõca, toplam 24 taşocağõ (kum, çakõl, agrega vs.) bulunmaktadõr. Ancak, 1997 yõlõnda 28 maden sahasõndan toplam sadece 4 sahada üretim yapõlmõştõr. Üretim yapõlan sahalar TKİ Genel Müdürlüğüne ait maden kömürü (linyit) sahalarõdõr. İl de bulunan özel sektöre ait çeşitli mozayik, kum,kil firmalarõ tarafõndan önemli miktarda taşocağõ malzemesi kullanõlmaktadõr. Erzurum ili kum, kil ve taşocaklarõ sektöründe Türkiye genelinin yüzde 2 lik bir kõsmõna karşõlõk gelen katma değer oluşturmaktadõr (DİE, 1996). 105

138 İLÇESİ KÖYÜ ALANI (Ha) Tablo : Erzurum İli Maden Sahalarõ ve Üretimi MADEN ADI Oltu 1.405,4 Maden Kömürü RUHSAT SAHİBİ VE ADRESİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Kamu e kadar ort ton/yõl de ton/yõl üretim yapõlmõş. Aşkale 378,0 Alçõtaşõ Özel 1987 Yõllõk ort ton/yõl üretim yapõlmaktadõr. Aşkale Canvira 1.778,3 Krom Kamu 1987 Üretim yok. Aşkale K. Çukur 1.768,2 Maden Özel 1987 Üretim yok. Kömürü Pasinler 762,5 Ponza Kamu 1994 Üretim yok. İspir 1.569,6 Maden Kömürü Kamu 1998 Yõllõk ton/yõl ile ton/yõl arasõ üretim yapõlmaktadõr. Merkez Toparla 487,9 Maden Kömürü Özel de , 1993 de 4.000, 1994 de 311 ton/yõl üretim yapõlmõş. Merkez Zõrnõk 1.929,4 Manyezit Özel da 700 ton, diğer yõllar üretim yok. Özel 1994 Üretim yok. Horasan 1.105,1 Maden Kömürü Aşkale Dencik 727,7 Krom Özel 1992 Üretim yok. Aşkale Taşağõl 1.534,0 Manyezit Özel de 200 ton, 1993 te 300 ton, diğer yõllar yok üretim yok. İspir Garmiri 279,8 Maden Özel 1987 Üretim yok. Kömürü Merkez 1.950,6 Manyezit Özel 1996 Üretim yok. Aşkale Kükürtlü 2.296,4 Maden Kömürü Kamu 1987 Ortalama ton/yõl üretim yapõlmaktadõr. Oltu Karakut 4.567,9 Maden Kömürü Kamu 1987 Ortalama ton/yõl üretim yapõlmaktadõr. Hõnõs 911,5 Maden Özel 1993 Üretim yok. Kömürü Şenkaya 4.508,1 Maden Kömürü Kamu de ton/yõl üretim yapõlmõştõr. Pasinler Kõvõkon 752,0 Maden Özel 1991 Üretim yok. Kömürü İspir Salaçor 1.169,6 Çinko Özel te 600 ton, sonrasõnda üretim yok. Oltu İpekçay 1.420,7 Manyezit Özel 1996 Aşkale 347,8 Krom Özel 1996 Üretim yok. Oltu Ballõca 147,8 Oniks Özel 1995 Üretim yok. Pasinler Pekecik 501,8 Maden Özel 1996 Kömürü Çat Çiriş 1.668,4 Krom Özel 1996 Çalõşma yok. Şenkaya Kömürlü 171,6 Maden Özel 1996 Çalõşma yok. Kömürü Aşkale Dencik 947,1 Krom Özel 1997 Çalõşma yok. İspir Meydanlõ 250,0 Gabro Özel 1993 Çalõşma yok. (mermer) İspir Çamlõk 1.070,7 Kurşun Özel 1992 Çalõşma yok. Kaynak: (Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) 106

139 Gümüşhane İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Gümüşhane İli metalik maden ve endüstriyel hammaddeler açõsõndan değişik ve çok çeşitli yatak ve zuhurlara sahiptir (MTA, 1998). Özellikle Cu-Pb-Zn, Au-Ag önemli yatak ve rezervlere sahiptir. ALTIN ( Au ) Kõrkpavlõ Yatağõ: Tenör : 24,9 mgr/ton Rezerv :Yatak geçmiş yõllarda işletilmiştir. Mescitli Yatağõ: Tenör : 8 gr/ton Rezerv : ton mümkün Hazine Mağara Yatağõ: Tenör : 255 gr/ton Rezerv : Geçmiş yõllarda işletilmiştir. BAKIR-KURŞUN-ÇİNKO ( Cu-Pb-Zn ) Torul-Köstere, Kalkanlõ, Taşlõca, Kurtun Köyü Yataklarõ: Tenör: Yüzde 2,3-15,4 Cu, yüzde 1,4-15,2 Pb, yüzde 5,0-18,8 Zn Rezerv : ton muhtemel mümkün Merkez-Süleymanlõ Mahallesi Yatağõ: Tenör: Yüzde 0,8 Cu, yüzde 3,0 Pb, yüzde 2,8 Zn,2,9 ons/ton Ag Rezerv : ton mümkün piritli cevher ton düşük tenörlu polimetalik cevher BARİT ( Ba ) Gümüşhane ili: 13 adet barit mostrasõ vardõr. Tenör : Yüzde 85,4 97,7 Rezerv : ton görünür+muhtemel ÇİMENTO HAMMADDELERİ ( Cmh ) Tenör :- Rezerv : ton kireçtaşõ, ton kil DEMİR ( Fe) Torul (Kopuz) Yatağõ: Tenör : Yüzde 6-60 Fe 2 O 3 Rezerv : ton 107

140 FELDSPAT ( Fld ) Merkez-Gökçedere, Karamustafa ve Camlõ Köyleri: Tenör: Toplam alkali değeri yüzde 7,8, demir oranõ yüzde 1,4 olan feldspatlarõn zenginleştirilmeden sonraki toplam alkali değerleri yüzde 12 ye ulaşmaktadõr. Rezerv : Sahada büyük feldispat potansiyeli vardõr GÜMÜŞ ( Ag ) Merkez-Süleymanlõ Yatağõ: Tenör : 380 gr/ton Ag Rezerv : ton görünür, ton mümkün. Yatak geçmiş yõllarda işletilmiştir. KAOLEN ( Kao ) Mescitli-Mastra Yatağõ: Tenör : Yüzde Al2O3, yüzde 1,8-3,3 Fe2O3 Rezerv : ton görünür, ton muhtemel Gümüşhane ili özellikle bakõr-kurşun-çinko ve bu yataklara bağlõ altõn, gümüş oluşumlarõ açõsõndan zengindir. Çoğunluğu kurşun ve bakõr-çinko olmak üzere toplam 20 ruhsatlõ maden sahasõ bulunmakla birlikte, 1997 yõlõnda sadece 50 ton barit ve ortalama 150 ton linyit üretimi bulunmaktadõr (Tablo ). Ayrõca, 1992 yõlõndan sonra ortalama ton çinko üretimi yapõlmõştõr. İl merkezindeki Barit Maden TAŞ. Tarafõndan yõllõk ton çinko üretimi yapõlmaktadõr. Gümüşhane çevresindeki çimento hammaddesinden üretilen malzeme Gümüşhane Çimento Sanayi ve TAŞ. tarafõndan tüketilmektedir. 108

141 Tablo : Gümüşhane İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI MADEN RUHSAT RUHSAT (Ha) ADI SAHİBİ TARİHİ AÇIKLAMA Şiran Akbulak 329,1 Maden Kömürü Özel 1987 Yõllõk ton arasõ üretim yapõlmaktadõr. Torul Kösdere 1.904,0 Çinko Özel 1987 Üretim yok. Kelkit 1,735,6 Maden Kömürü Özel de 75 ton üretim diğer yõllar üretim yok. Merkez 1.068,4 Barit Özel 1987 Üretim yok. Kelkit Gümüş Göz 308,4 Maden Kömürü Özel 1996 Ortalama 150 ton/yõl üretim yapõlmaktadõr. Kelkit Ünlüpõnar 876,2 Kurşun Özel 1991 Üretim yok. Torul Kalkanlõ 739,9 Kurşun Özel 1991 Üretim yok. Torul Kartal 597,8 Kurşun Özel 1991 Üretim yok. Merkez 1.758,5 Kurşun Özel 1990 Üretim yok. Kelkit Tõzõk 678,6 Bakõr Özel 1993 Üretim yok. Kelkit Güdül 1.939,4 Maden Özel 1994 Üretim yok. Kömürü Merkez Mescitli 1.098,0 Aliminyum Özel 1994 Üretim yok. Torul 1.953,1 Kurşun Özel 1992 Üretim yok. Merkez E.Gümüş 758,3 Çinko Özel 1992 Üretim yok. Kelkit 545,5 Maden Özel 1987 Üretim yok. Kömürü Merkez Karamus 1.941,1 Çinko Özel den sonra ortalama ton üretim yapõlmõş. Kelkit Deredol 801,9 Çinko Özel 1995 Üretim yok. Şiran Sarõca 173,2 Saponit Özel 1992 Üretim yok. Merkez Tembeda 429,6 Kurşun Özel 1992 Üretim yok. Merkez Karamus 125,0 Barit Özel de 50 ton/yõl. Kaynak: (Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) Hakkâri İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Hakkari İli metalik maden ve endüstriyel hammaddeler açõsõndan fazla önemli bir potansiyele sahip değildir (MTA, 1996a). KROM ( Cr ) İl genelinde: iki adet zuhur, bir adet de terk edilmiş ocak vardõr. Tenör : Yüzde Cr 2 O 3 (Ocakta) yüzde Cr 2 O 3 (zuhurda) Rezerv : ton görünür+muhtemel KÜKÜRT ( S ) Singusir (Yumrukkaya) Yatağõ: Tenör :- Rezerv : 10 cm kalõnlõğõnda sublume kükürt olup 0,8-1,7 m lik zon içinde dağõlmaktadõr yõlõnda 3 adet sondaj yapõlmõştõr. 109

142 TİTANYUM ( Ti ) Çukurca-Taşbaşõ Yatağõ: Tenör : Yüzde 5 TiO 2 Rezerv : ton muhtemel, ton mümkün TURBA ( Turb ) Yüksekova Yatağõ: Kalite: Havada kuru AID değeri= Kcal/ kg. dir. Rezerv: ton görünür Hakkari ilinde ekonomik değere sahip krom üretimi için 1992 yõlõnda iki adet işletme ruhsatõ alõnmõştõr. Ancak, herhangi bir üretim yoktur (Tablo ). İl de DİE verilerine göre 1996 yõlõnda taşocakçõlõğõ sektöründe faaliyet gösteren herhangi bir işyeri de yoktur. Tablo : Hakkari İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI MADEN RUHSAT RUHSAT (Ha) ADI SAHİBİ TARİHİ AÇIKLAMA Yüksekova 4.667,53 Krom Özel 1992 Üretim yok. Yüksekova 1.538,24 Krom Özel 1992 Üretim yok. Kaynak: ( Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) Iğdõr İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Iğdõr ili metalik maden ve endüstriyel hammaddeler açõsõndan fazla önemi olan bir potansiyele sahip değildir (MTA, 1996a). Sadece jips ve sodyum açõsõndan önemli görülmektedir. İşletme ruhsatõ alõnmõş herhangi bir madencilik faaliyeti söz konusu değildir. Ancak, Iğdõr ilinde kurulu tuğla fabrikasõnda adet/yõl tuğla üretimi için Tuzluca ilçesi çevresinde, 6-7 milyon ton rezervli ocaklardan tuğla-kiremit hammaddesi üretimi yapõlmaktadõr. Ayrõca, Tekel Tuzla Tuz İşletme Müdürlüğü tarafõndan işletilen ton/yõl kapasiteli tuz üretimi söz konusudur Kars İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Kars İli metalik maden ve endüstriyel hammaddeler açõsõndan fazla önemi olan bir potansiyele sahip değildir (MTA, 1996a). Sadece perlit ve kaya tuzu açõsõndan önemli görülmektedir. ALTIN ( Au ) Kağõzman-Darphane Yatağõ: Tenör : 0,1 gr/m3 Au Rezerv : ton mümkün. Yatak, geçmiş yõllarda işletilmiştir. 110

143 KAYA TUZU ( Na ) Tuzluca Sahasõ: Tenör: Yüzde 91,4 NaCl Rezerv : ton görünür, ton muhtemel. Yatak, Tekel tarafõndan işletilmektedir. KİREÇTAŞI ( Kçt ) Şeker Fabrikasõna Ait Yatak: Tenör : Yüzde 94,3 CaCO 3, yüzde 1,8 SiO 2, yüzde 1,5 Fe 2 O 3 Rezerv : ton muhtemel MANYEZİT ( Mag ) Kağõzman Yatağõ: Tenör: yüzde 45 MgO Rezerv: ton mümkün PERLİT ( Per ) Kars-Sarõkamõş-Mescitli-Kõzõkale-Şehit Emin Köyü Yataklarõ: Tenör: Orta Rezerv: ton jeolojik. Yatak, işletilmemektedir. Kars ilinde perlit ve kaya tuzu önemli görünmekle birlikte perlit işletmesi için alõnmõş herhangi bir ruhsat söz konusu değildir. Kağõzman ilçesinde ton/yõl kapasiteli kristal tuz rafinerisi deneme üretimleri yapmaktadõr. Ayrõca, Kars çimento sanayi tarafõndan yõlda ton çimento ve ton klinker üretimi için Bölge deki kalker ve killer ile ponzadan yararlanõlmaktadõr. İLÇESİ KÖYÜ MEVKİSİ Tablo : Kars İli Maden Sahalarõ ve Üretimi ALANI (Ha) MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ VE ADRESİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Kağõzman Ülker İşletme Manyezit Özel 1992 Üretim yok. Selim Gelinal İşletme Ponza Kamu 1994 Çalõşma yok. Kağõzman Ortakal İşletme Krom Özel 1998 Kaynak: (Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) 111

144 Malatya İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ Malatya İlindeki madenler aşağõdaki şekildedir (MTA, 1996e). BAKIR-KURŞUN-ÇİNKO ( Cu-Pb-Zn ) Yeşilyurt-Görgü Yatağõ: Tenör : Yüzde 19,8 Zn, yüzde 6 Pb Rezerv : görünür, muhtemel, ton mümkün. Yatak işletiliyor. ÇİMENTO HAMMADDELERİ ( Cmh ) Darende Yatağõ: Tenör : Rezerv : ton killi kireçtaşõ, ton marn, ton kalkerli marn DEMİR ( Fe ) Hekimhan-Hasançelebi Yatağõ: Tenör : Yüzde 15,04 Fe,yüzde 30 SiO 2, yüzde 1,4 S, yüzde 0,1 P ve yüzde 7 TiO 2 Rezerv : ton görünür+muhtemel. Teknolojik sorunlar nedeni ile yataklar işletilmemektedir. Hekimhan-Deveci- Sirzi Yataklarõ: Tenör : Yüzde 36,5-50 Fe Rezerv : Yüzde 36,5 tenörlü olan ton görünür+muhtemel siderit sahasõ, yüzde 50 Fe 2 O 3 tenörlü ton ise görünür+muhtemel Limonit Sirzi yatağõnda ise tenöru yüzde 43,7 Fe 2 O 3 olan ton görünür+muhtemel rezerv vardõr. Yataktan geçmiş yõllarda bir miktar üretim yapõlarak terk edilmiştir. Siderit rezervli saha halen işletilmektedir. Hekimhan-(Karakuz, Sivritepe, Mağaratepe, Kõrmõzõ Tepe, Fenktepe)Yatağõ: Tenör : Yüzde Fe (Karakuz) Rezerv : ton görünür+muhtemel (Karakuz). Bugüne kadar ton cevher üretilmiştir. Diğer zuhurlarda ise tenörü yüzde Fe olan milyon ton görünür+muhtemel rezerv vardõr. Bu sahalarda da üretim yapõlmamaktadõr. Hekimhan-Kuluncak (Karatepe, Düşüksöğüt, Kõzõlok Boynu ve Yunnuk)Yatağõ: Tenör : Yüzde Fe Rezerv : ton görünür+muhtemel. Sahada üretim yapõlmamaktadõr. 112

145 Hekimhan-Sirzi-Surgu (Gosteri Tepe, Cej Tepe, Caksak Tepe, Demir Tepe)Yatağõ: Tenör : Yüzde Fe Rezerv : ton görünür+muhtemel. Sahada şu anda işletme yoktur. DOLOMİT ( Dol ) Hekimhan-Zorbahan Dağõ Yatağõ: Tenör : Yüzde CaO, yüzde MgO Rezerv : ton görünür FLOURİT ( F ) Darende-Kuluncak Yatağõ: Tenör : Flouritin yanõnda U, B, Fe, Cu, Zn, Cr mineralleri de vardõr. Rezerv : Geçmiş yõllarda işletilmiştir. KROM ( Cr ) Hekimham-Bicir Yatağõ: Tenör : Yüzde 42 Cr 2 O 3 Rezerv : ton görünür, ton muhtemel KUM-ÇAKIL ( KCk ) Arapkir-Tohma Çayõ Yatağõ: Kalite : iyi Rezerv : Halen işletilmekte olan ocakta m 3 muhtemel rezerv vardõr. Akçadağ-Sultansuyu Yatağõ: Kalite : Elenerek kullanõlmaktadõr. Rezerv : Büyük Arapkir-Arapkir Çayõ Yatağõ: Kalite : Beton ve sõva agregasõ Rezerv : m 3 muhtemel Darende-Yazõköy, Ortaköy Yataklarõ: Kalite : Beton ve sõva agregasõ Rezerv : m 3 muhtemel Pütürge-Şiro Çayõ Yatağõ: Kalite : Stabilize malzeme ve elenerek sõvalarda kullanõlmaktadõr Rezerv : Rezerv çalõşmasõ yapõlmamõştõr. 113

146 PİROFİLLİT ( Prf ) Malatya-Pütürge Yatağõ: Ülkemizin bilinen ve işletilen tek pirofillit yatağõdõr. Dölek yöresinde Tenör : Yüzde Al 2 O 3 Rezerv : ton görünür+muhtemel. Yatak işletilmemektedir. Babik yöresinde Tenör : Yüzde Al 2 O 3 Rezerv : ton görünür seramik ve refrakter, ton görünür çimento ve yer karosu hammaddeleri. Yatak işletilmektedir. Karataş Mevkii Tenör :- Rezerv : ton, Kurdan Mevkii Tenör : Rezerv : ton, Kesen Mevkii Tenör : Rezerv : ton mümkün. Yataklar işletilmektedir. Toplam Rezerv: ton görünür, ton muhtemel dir. TUĞLA-KİREMİT ( TGKi ) İl civarlarõnda Kalite : iyi Rezerv : milyon ton jeolojik Temmuz 1998 tarihine kadar Malatya ilinde toplam 24 sahada işletilmek üzere değişik madenler için işletme ruhsatõ alõnmõştõr. Ancak, 1997 yõlõnda sadece krom, demir, profillit üretimi yapõlmõştõr. Türkiye nin önemli demir yataklarõndan olan Hekimhan- Hasançelebi demir yataklarõ TDÇİ Genel Müdürlüğü tarafõndan işletilmektedir. Bölgede yeni demir yataklarõ aramalarõ için çeşitli incelemeler yapõlmaktadõr. TDÇİ Genel Müdürlüğü Karakuz sahalarõ demir aramalarõ için 1997 yõlõnda TL., 1998 yõlõnda ise 100 milyar TL. bir etüd yatõrõmõ gerçekleştirmiştir ( DPT,1997,1998). Profillit yataklarõ Türkiye nin önemli yataklarõndandõr ve 1997 yõlõnda toplam ton üretim yapõlmõştõr (Tablo ). İlin çeşitli kesimlerinde özellikle de Darende de bulunan çimento hammaddeleri ve değişik dere ve nehir yataklarõnda önemli rezervlere sahip kumçakõl yataklarõ önemli inşaat hammaddesi kaynaklarõ teşkil etmektedir. Tuğla-kiremit hammadde yataklarõndan elde edilen malzeme ilde kurulu olan toplam yaklaşõk adet/yõl kapasiteli tuğla ve kiremit fabrikalarõnda işlenmektedir. İl çevresinde bulunan kireçtaşõ ocaklarõndan üretilen kireç taşlarõ ilde kurulu olan kireç fabrikalarõnda işlenerek torba kireç veya sönmemiş kireç elde edilmektedir. 114

147 Tablo : Malatya İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI Ha Hekimhan Merkez 5.792,5 MADEN ADI Demir RUHSAT SAHİBİ Kamu RUHSAT TARİHİ 1987 Çalõşma yok. AÇIKLAMA Hekimhan Davulgu 1.181,7 Demir Kamu 1994 Çalõşma yok. Hekimhan Merkez 1.580,2 Demir Kamu 1987 Çalõşma yok. Darende Merkez 815,5 Çinko Özel 1972 Çalõşma yok. Hekimhan Merkez 3.540,2 Demir Kamu ton/yõl üretim yapõlmaktadõr. Merkez ,3 Bakõr Özel 1991 Çalõşma yok. Darende Kulunca 1.525,1 Krom Özel 1990 Üretim yok. Darende Alakili 1.331,0 Krom Özel 1991 Üretim yok. Yeşilyurt Gündüzbeyli 86,0 Amyant Özel 1987 Faaliyet yok. Hekimhan Davulgu 271,6 Demir Kamu 1994 Çalõşma yok. Merkez Kamõşta 1.065,2 Bakõr Kamu 1996 Çalõşma yok. Pütürge Babik 936,9 Profillit Özel den sonra üretim çalõşmasõ var de , 93 de 2.677, 94 de ise ton üretilmiş. Darende Merkez 515,6 Demir Özel 1993 Üretim yok. Pütürge Teluşağõ 790,8 Profillit Özel de toplam 700 ton üretim yapõlmõş. Darende Merkez 2.333,1 Krom Özel da 73631, 1997 de ton üretim yapõlmõş. Pütürge Merkez 92,9 Profillit Özel de 215 ton üretim yapõlmõş. Hekimhan Aşağõsa 569,1 Alüminyum Özel da 140 ton üretim yapõlmõş. Pütürge Aksekid 3.774,1 Profillit Özel 1986 Saha Faal, 1997 de ton üretim yapõlmõş. Hekimhan Boğazgöz 528,7 Demir Özel 1996 Çalõşma yok. Yeşilyurt Cafana 883,8 Çinko Kamu dan itibaren üretim var. 91= = = ton. Yeşilyurt Merkez 1,1 Mermer Özel 1986 Çalõşma yok. Hekimhan Ardahan 669,9 Manganez Özel de ton üretim yapõlmõş. Yeşilyurt Merkez 2.011,5 Kadmiyum Kamu 1995 Çalõşma yok. Arguvan Çobande 900,0 Maden kömürü Özel 1995 Üretim yok. Kaynak: (Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) 115

148 Muş İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ BARİT ( Ba ) Belli başlõ barit yataklarõ Tablo te verilmiştir (MTA. 1996c). Tablo : Muş İli Barit Yataklarõ Yer Tenör(yüzde BasO 4 ) Rezerv (Ton) Merkez-Bilir Köyü görünür görünür + muhtemel Merkez-Kasar Köyü görünür görünür+muhtemel Merkez-Kõzõlkilise görünür görünür+muhtemel TOPLAM görünür görünür + muhtemel Kaynak:Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (1996c). ÇİMENTO HAMMADDELERİ ( Cmh ) Muş ili civarõnda Tenör :- Rezerv : ton kireçtaşõ, ton kil, ton marn, LİNYİT ( Lin ) Ziyaretköy Linyit Yatağõ: Tenör: Su yüzde 42,2, kül yüzde 29,7, kükürt yüzde 2,5, kalori değeri AID K kal/kg Rezerv : ton görünür TUĞLA-KİREMİT ( TgKi ) Kõzõlağaç ilçesi: ton görünür+muhtemel Alican Köyü mevkii: ton görünür+ muhtemel Sumlu Köyü mevkii: ton Görünür+muhtemel Giriş Köyü mevkii: ton görünür+muhtemel olmak üzere toplam ton rezerve sahiptir. Muş ilinde ağõrlõklõ olarak barit ve inşaat malzemesi hammadde ürünleri bulunmaktadõr. Maden İşleri Genel Müdürlüğü, Temmuz, 1998 verilerine göre; iki özel kuruluş barit işletme ruhsatõna sahip olmakla birlikte, son yõllarda barit üretimi yapõlmamaktadõr (Tablo ). 116

149 Tablo : Muş İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI Ha MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Merkez Dazikom 5.885,0 Barit Özel arasõnda yaklaşõk ton/yõl, de 250 ton/yõl, diğer yõllar üretim yok. Merkez ,0 Barit Özel ye kadar ton/yõl, 1993 de 4577, 94 de ise 200 ton, diğer yõllar ise üretim yok. Kaynak: ( Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) Tunceli İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ BAKIR ( Cu ) Ovacõk (Mamlis, Kakbil) zuhuru: Tenör : Yüzde 4,5 Cu Rezerv : rezerv tespiti yapõlmamõştõr. JIPS ( Jips ) Pardi Köyü Yatağõ: Tenör :- Rezerv : ton muhtemel KROM ( Cr ) Pülümür-Bağderesi Yatağõ: Tenör : Yüzde 43 Cr 2 O 3 Rezerv : ton muhtemel. Yatak, geçmiş yõllarda işletilmiştir. Resmezza Deresi Zilezur Yatağõ: Tenör : Yüzde 43 Cr 2 O 3 Rezerv : ton mümkün. Yatak, geçmiş yõllarda işletilmiştir. Ovacõk (Çolaklar, Harmikõzõlçayõr, Berke) Yataklarõ: Tenör : Yüzde Cr 2 O 3 Rezerv : ton görünür, ton muhtemel. Yataklardan geçmiş yõllarda ton cevher üretilmiştir. 117

150 KUM-ÇAKIL ( Kcm ) Merkez-Munzur, Pülümür Çaylarõ Yataklarõ: Kalite : Elenerek kullanõlabilir. Rezerv : m 3 muhtemel. Çemişkezek-Togardere Yatağõ: Kalite : Elenerek kullanõlabilir. Rezerv : m 3 muhtemel. Mazgirt-Lazlan, Göktepe Köyü Yatağõ: Kalite : Elenerek kullanõlmaktadõr. Rezerv : m 3 muhtemel. Ovacõk-Çakmaklõ Köyü Yatağõ: Kalite : Beton agregasõ olarak kullanõlmaktadõr. Rezerv : m 3 muhtemel. Pertek-Hozat Dere Yatağõ: Kalite : İnşaat agregasõ. Rezerv : m 3 muhtemel. MANGANEZ ( Mn ) Pülümür-Seteri, Dest zuhurlarõ: Tenör : Yüzde 46 Mn. Rezerv : Ayrõntõlõ rezerv çalõşmasõ yapõlmamõştõr. TUGLA-KIREMIT ( TgKi ) Mazgirt ve Akpazar ilçeleri: Kalite : Orta-iyi Rezerv : ton muhtemel. TUZ Pülümür- Balpayam-Yoncalõk mevkii: Kuru numune: Yüzde 96,7 NaCl Pülümür-Göneli Tuzlasõ Kuru Numune: yüzde 97,0 NaCl Görünür+ Muhtemel rezerv ton. Tunceli ilinde tamamõ özel sektöre ait 11 işletme ruhsatõ bulunmaktadõr. Ancak, son yõllarda hiçbir üretim ve çalõşma yoktur (Tablo ). 118

151 Tablo : Tunceli İli Maden Sahalarõ ve Üretim İLÇESİ KÖYÜ ALANI Ha. MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Mazgirt Merkez 673,7 Krom Özel 1975 Çalõşma yok. Ovacõk Merkez ,0 Krom Özel 1991 Çalõşma yok. Ovacõk Merkez 1.299,3 Krom Özel 1987 Çalõşma yok. Ovacõk Merkez 1.33,9 Krom Özel 1991 Çalõşma yok. Ovacõk Çemberli 860,8 Bakõr Özel 1992 Üretim yok. Pülümür Merkez 2364,6 Krom Özel 1987 Üretim yok. Pertek Kazõlõ 430,1 Maden Kömürü Özel 1996 Üretim yok. Pülümür Merkez 3.905,8 Demir Özel Pülümür Merkez 1.850,3 Krom Özel Pülümür Danzik 374,9 Krom Özel 1998 Yeni ruhsat Ovacõk Merkez 1.972,9 Krom Özel - Kaynak: (Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) Geçici tatil nedeniyle üretim yok. 119

152 Van İli Maden ve Enerji Kaynaklarõ DEMİR ( Fe ) Berizer Tepe Sahasõ: Tenör : Yüzde Fe Rezerv : ton görünür + muhtemel, ton spekularit Geçkinli Sahasõ: Tenör : Yüzde 24 Fe 2 O 3 Rezerv : ton görünür + muhtemel. Karadulda Sahasõ: Tenör : Yüzde 19,8-44,5 Fe Rezerv : Yüzde19,8 Fe tenörlü ton, yüzde 44,5 Fe tenörlü ton görünür+muhtemel. KROM ( Cr ) Özalp İlçesi-Yamanyurt, Mehmetalan, Sugeçerköy, Yukarõbalçõklõköy, Yumrukluköy Yataklarõ: 5 adet krom zuhuru vardõr. Tenör : Yüzde Cr 2 O 3 Rezerv : 570 ton görünür+muhtemel. KÜKÜRT ( S ) Başkale (Bordere, Poyrazalan, Kirbali, Belliyurt) zuhurlarõ: Tenör : Yüzde 16,1 S Rezerv : Rezerv çalõşmalarõ yapõlmamõştõr. PERLİT ( Per ) Põnarlõ-Güngördere Yatağõ: Kalite : Orta-iyi Rezerv : ton görünür. Erbeyli Köyü-Çataldere Yatağõ: Kalite : Orta Rezerv : ton potansiyel Doğana Yatağõ: Kalite : İyi Rezerv : ton potansiyel Erbeyli Köyü-Başmağara Yatağõ: Kalite: - Rezerv : ton potansiyel 120

153 PONZA İl çevresinde çeşitli yerlerde üretimi yapõlõp, inşaatlarda agrega olarak kullanõlan ponza yataklarõnõn bazõ özellikleri Tablo de verilmiştir ( MTA, 1996a). Tablo : Van ili Ponza (Pon) Potansiyeli YATAĞIN REZERV BULUNDUĞU (m 3 ) YER Görünür Muhtemel Mümkün KALİTE YATAĞIN DURUMU İşletiliyor AÇIKLAMALAR Van-Merkez Mollakasõm Köyü Düşük + İnşaatlarda agrega olarak kullanõlõr Van-Erciş-Ekiciler Köyü iyi + Van- Erciş- Kõrkpõnar Köyü iyi + Kaynak: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, (1996a). TUĞLA-KİREMİT ( TGKI ) Merkez (Bardakçõ Köyü), Gevaş, Muradiye ve Çaldõran Yataklarõ: Tenör : Orta ve iyi Rezerv : ton jeolojik Van havaalanõ civarõnda 2,5 m kalõnlõkta 5 milyon ton killi toprak, Kurubaş Köyü civarõnda 2,5 m kalõnlõkta 5 milyon ton killi toprak, Muradiye ovasõnda 3m kalõnlõkta 15 milyon ton killi toprak, Çaldõran ovasõnda 2m kalõnlõkta 10 milyon ton killi toprak rezervi bulunmaktadõr. 121

154 Tablo : Van İli Linyit ( Lin ) Potansiyeli YATAĞIN BULUNDUĞU KİMYASAL ÖZELLİKLERİ REZERV (1000 TON) AÇIKLAMA YER (yüzde ) SU KÜL KÜKÜRT AID GÖR MUH MÜM K kal/kg Erciş-Zilan 27,0 36,4 0, , ,1 --- Açõk ve kapalõ işletme Şahmaniş 14,0 13, Açõk ve kapalõ işletme Hoşap Kaynak: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (1996a). TRONA Ekonomik değil Van ve Bitlis il sõnõrlarõ içerisinde bulunan Van Gölü, trona için potansiyel bir kaynaktõr. Van Gölü nün tuzluluk oranõ 22 gr./litre olup, trona rezervi 5 milyar ton olarak kabul edilmektedir (Karayazõcõ, 1998). Van ilinde ponza, maden kömürü(linyit), krom ve kalker işletilmesi için toplam sekiz sahada işletme ruhsatõ bulunmaktadõr. Ancak, 1997 yõlõnda bu sahalarda hiçbir üretim yapõlmamõştõr. Van Çimento San. A.Ş. 215 ton/yõl çimento 175 ton/yõl klinker üretimi için çevreden gelen çimento hammaddesini kullanmaktadõr. Tablo : Van İli Maden Sahalarõ ve Üretimi İLÇESİ KÖYÜ ALANI (Ha) MADEN ADI RUHSAT SAHİBİ RUHSAT TARİHİ AÇIKLAMA Gürpõnar Şahmani 685,3 Maden Özel 1997 Üretim yok. Kömürü Muradiye Alakaya 80,0 Ponza Özel 1992 Üretim yok. Özalp Rumoğlu 852,4 Krom Özel 1993 Üretim yok. Erciş Tandük 3.758,7 Maden Kamu 1987 Çalõşma yok. Kömürü Merkez 55,0 Kalker Kamu da ton/yõl. Gürpõnar Kapçõk 36,3 Maden Özel 1988 Çalõşma yok. Kömürü Erciş Kõrkpõnar 6.262,3 Ponza Özel da 6.700m 3 üretim var. Erciş Uncular 679,4 Ponza Özel 1996 Kaynak: ( Maden İşleri Genel Müdürlüğü verileri, Temmuz,1998) 122

155 Sonuçlar Ülkemizde doğal kaynaklarõn aranmasõ ve işletilmesi faaliyetleri ile ilgili hukuksal düzenlemelere bakõldõğõnda üç değişik düzenleme ile karşõlaşõlmaktadõr. Maden ve mermerler; Maden Kanunu na, taş ocaklarõ; Taş Ocaklarõ Nizamnamesine, tuz; Tuz Kanunu na tabidir. Doğal kaynaklarõn tamamõ Maden Kanun kapsamõnda toplanmalõ, Maden Kanunu da dahil yasal düzenlemeler sadeleştirilmeli ve sektör tek bir idari yapõdan yönlendirilmelidir. Ülkemizde madencilerimiz mevzuat ile boğuşmaktadõr. Bir sahada maden üretimi yapõlabilmesi için en az 10 Bakanlõğõn ilgili birimlerinden 25 civarõnda izin alõnmasõ gerekmektedir. Yeni çõkartõlan yasalarla bu sayõ her geçen gün biraz daha artmakta, yatõrõmcõ, herhangi bir yatõrõma başlamadan madencilikten vazgeçmektedir. Ülkemizde Bakanlõklarõn mevzuatlarõ incelendiğinde, madencilik faaliyetlerini zorlaştõrõcõ ve hatta engelleyici nitelikte olduğunu görmekteyiz. Çevre Kanununa bağlõ ÇED Yönetmeliği, Mer a Kanunu ve Milli Emlak Genel Müdürlüğü nün uygulamalarõ konu ile ilgili verilebilecek örneklerdir tarihinde yürürlüğe giren 3213 sayõlõ Maden Kanunu nun 46 õncõ maddesinin son fõkrasõnda; İşletme ruhsatõ safhasõnda, İşletme safhasõ özel mülkiyete konu gayrimenkul, taraflarca sağlanamamasõ halinde ruhsat sahibinin talebi üzerine Bakanlõkça 2942 sayõlõ kanun hükümlerine göre kamulaştõrõlabilir. hükmüne yer verilmiştir. Ancak, 46 õncõ maddenin son fõkrasõ Anayasa Mahkemesi nce iptal edilmiştir. Anayasa Mahkemesinin iptal kararõndan sonra meydana gelen yasal boşluğun doldurulmasõ için yapõlan çalõşmalarõn hiçbirinden sonuç alõnamamõştõr. Kamulaştõrma imkanõnõn ortadan kalkmasõ, işletme ruhsatõ aşamasõndaki bir çok maden sahasõnda faaliyetleri durma noktasõna getirmiştir. Kamulaştõrma ile ilgili madencilik sektörünün sorunu çözümlenmelidir Sayõlõ Maden Kanununun getirdiği en önemli yenilik madencilik sektörünün finansal olarak desteklenmesi için Madencilik Fonunun kurulmasõ olmuştur. Fon un gelirleri arasõnda genel bütçeden para aktarõlmasõ da öngörülmüş olmasõna karşõn, kuruluşundan bu yana Fon a Genel Bütçeden herhangi bir kaynak aktarõmõ söz konusu olmamõştõr. Fon un madenciye katkõsõ azalmõştõr. Madencilik faaliyetlerinin yol, su, elektrik, haberleşme gibi alt yapõ hizmetlerine gereksinimleri vardõr. Madenciliğin bu gereksinimleri bölgelerin sosyal, kültürel ve ekonomik açõdan kalkõnmalarõ için de gerekli temel unsurlardõr. Madencilik faaliyetleri sõrasõnda; yol, su, elektrik ve haberleşme gibi alt yapõ gereksinimlerinin karşõlanmasõnda madenciye herhangi bir destek sağlanmamaktadõr. Madencilik sektöründe faaliyet gösteren kişi ve kuruluşlar diğer sektörlerin vermiş olduklarõ vergilere ilave olarak brüt karlarõnõn yüzde 15 oranõnda fazla vergi ödemektedirler. Yerli maden üreticileri SSK primi, çalõşanlar için tasarruf kesintisi, konut 123

156 fonu gibi kesintileri de ayrõca devlete ödemektedirler. Bu verginin indirilmesi düşünülebilir. Doğu Anadolu Bölgesi nde madencilik faaliyetlerinin sorunlarõnõ ülkemizdeki madenciliğin sorunlarõndan ayrõ düşünmek mümkün değildir. Yukarõda belirtilen sorunlarõ, Doğu Anadolu da faaliyet gösteren madencilerimiz de yaşamaktadõr. Bu sorunlara ilave olarak Bölge nin yapõsõndan kaynaklanan güvenlikle ilgili konular da madencilik faaliyetlerini olumsuz yönde etkilemektedir. Ülkemizde madencilik faaliyetlerini olumsuz yönde etkileyen sorunlar, bir bütün olarak değerlendirilip çözümlenmelidir. Dünyada süre gelen ekonomik kriz, bazõ madenlerin ithalatõ ile yaratõlan haksõz rekabet ortamõ, madenciliğin gerektiği gibi desteklenmemesi ülke madencilik ve dolayõsõyla Doğu Anadolu Madencilik faaliyetlerini olumsuz yönde etkilemektedir. Türkiye de madenciliğin mevcut durumuna bakõldõğõnda; Türkiye nin önemli maden yataklarõna sahip olduğu ve bu yataklarõn birçoğunun işletildiği görülmektedir. Önemli madenlerden olan demir cevheri, krom üretimi 1960 yõlõndan beri sürekli artõş göstermektedir yõlõ verilerine göre Türkiye de maden ve taşocakçõlõğõ işletmelerinde toplam kişi çalõşmakta ve iki yüz yirmi trilyon liralõk bir katma değer oluşturmuştur. DİE verilerine göre 1990 yõlõna kadar Gayri Safi Milli Hasõla (GSMH) ya katkõsõnda önemli artõşlar olan madencilik faaliyetlerinin bu yõldan sonra GSMH içindeki oranõ azalmaya başlamõş ve yüzde 1,2 olarak gerçekleşmiştir. Tablo de rezervleri belirtilen DAP Bölgesi ndeki madenlerden 1996 yõlõnda 22 tanesinin üretimi yapõlmõştõr. Tablo de görüldüğü gibi Türkiye az miktarda da olsa tuz ithal etmektedir. Halbuki DAP Bölgesi nde önemli kaynak tuzu ve kaya tuzu rezervleri bulunmaktadõr. Türkiye de üretilen toplam ton kaynak tuzunun tonu bu bölgede üretilmekte ve toplam üretimin yüzde 63 ünü oluşturmaktadõr. DAP Bölgesi nde de kaynak tuzunun, Türkiye toplamõna göre yüzde 55,9 u Erzurum da, geriye kalan yüzde 7,2 si ise Erzincan da üretilmektedir. Üretimin daha da artõrõlmasõ ile tuz ithalatõ tamamen duracaktõr ve 1997 yõllarõnda Türkiye ihracatõnda önemli yer tutan demir, krom, çinko, bakõr ve mermer DAP Bölgesi nde önemli rezervlere sahip olup, aynõ zamanda üretim yapõlmaktadõr yõlõ Türkiye çinko üretiminin yüzde 47,9 u DAP Bölgesi nde (Gümüşhane de yüzde 44,1- Malatya da yüzde 3,8) üretilmektedir ve 1997 yõlõnda çeşitli Avrupa ülkeleri ile Japonya ya sõrasõ ile; ton ve ton diğer çinko cevheri ve ton ve ton zenginleştirilmiş çinko cevheri ihraç edilerek 1996 yõlõnda toplam 1,1 milyar $, 1997 yõlõnda ise 1,4 milyar $ gelir elde edilmiştir (Tablo 4.3.6) yõlõnda üretimin yüzde 47,9 u DAP Bölgesinde olduğuna göre toplam gelir içerisindeki payõ 516 milyon $ dõr. Türkiye önemli krom rezervlerine sahiptir yõlõ öncesi Türkiye nin toplam krom(yüzde 39,8 Cr 2 O 3 içeren) rezervi (görünür+muhtemel+mümkün) 60 milyon ton dan daha fazladõr (Tablo 4.3.1). DAP Bölgesi nde Elazõğ (3,5 milyon ton), Erzincan (3,5 124

157 milyon ton), Erzurum (3,7 milyon ton) illerinde toplam 10,7 milyon ton Cr 2 O 3 yüzde 35 içeren krom rezervleri vardõr. Bu rezervler Türkiye toplamõnõn yaklaşõk yüzde sini oluşturmaktadõr yõlõ, DAP Bölgesi krom üretimi ton olup, Türkiye genel üretiminin yüzde 35,4 ünü oluşturmaktadõr. DAP Bölgesi nde krom üretimi üç ilde toplanmaktadõr. Bunlar Elazõğ (yüzde 19,4), Erzincan (yüzde 11,2) ve Malatya (yüzde 4,8) illeridir. Erzurum ili önemli krom rezervlerine sahip olmasõna karşõn üretim yoktur yõlõnda ton krom Avrupa ülkelerine ihraç edilerek karşõlõğõnda dolar gelir sağlanmõştõr. Aynõ yõl Avrupa ve Asya nõn çeşitli ülkelerine kg zenginleştirilmiş krom cevheri ihraç edilmiş ve buna karşõlõk $ gelir elde edilmiştir. Elazõğ ilinde üretilen krom, ilde bulunan ETİKROM tesislerinde zenginleştirilerek ihraç edilmektedir. Türkiye ihracatõnda belirli yeri olan demirin 1996 yõlõ Türkiye toplam üretimi ton olup, bunun tonu DAP Bölgesi ndeki Malatya-Hekimhan-Hasançelebi yataklarõnda üretilmiştir. Bu miktar Türkiye genelinin yüzde 12,3 üne karşõlõk gelmektedir yõlõnda çoğunluğu DAP Bölgesi ile komşu olan Azerbaycan ve Nahcõvan olmak üzere toplam 222 ton demir cevheri ve zenginleştirilmiş demir cevherleri ihraç edilerek karşõlõğõnda $ gelir elde edilmiştir. Bölgeye yakõn olmasõ nedeniyle ihracatõn Malatya da üretilen demir madenlerinden yapõlmasõ, Bölge için oldukça yararlõ olacaktõr. Doğu Anadolu Bölgesi, bazõ maden yataklarõ açõsõndan oldukça önemlidir. Özellikle krom, demir, bakõr, ponza, perlit, mermer ve linyit yataklarõ önemli rezervlere sahiptir. Ancak, DAP Bölgesi nde maden üretimi yõllarõndan sonra oldukça azalmõştõr yõlõnda Maden Kanunu nun yürürlüğe girmesinden sonra Doğu Anadolu da toplam 222 işletme ruhsatõ alõnmõş olmasõna rağmen, 1997 yõlõnda bu sahalardan sadece bir sahada ton çinko, bir sahada ton demir, 12 sahada ton krom, 5 sahada ton linyit, bir sahada 106 ton manyezit ve 3 sahada m3 mermer üretimi yapõlmõştõr. DAP Bölgesi nin önemli bir kõsmõ tersiyer ve kuvaterner yaşlõ volkanik malzemelerle kaplõdõr. Bu volkanik malzemeler arasõnda perlit, ponza, bazalttaşõ ve çeşitli yapõ malzemeleri bulunmaktadõr yõlõ Türkiye perlit üretiminin yüzde 15,5 i DAP Bölgesi nde gerçekleştirilmiştir. Tüm Türkiye de üretilen perlitin yüzde 70 i sõvalarda agregat olarak, yüzde 15 i çatõ plakalarõ ve prefabrik konutlar için hazõrlanan duvarlarõn çimento malzemesi olarak, geriye kalan kõsõm ise filtrasyon maddesi, izolasyon ürünleri, tarõmda toprağõn veriminin artõrõlmasõ ve petrol sondaj çamurlarõnõn hazõrlanmasõnda tüketilmektedir. Perlitten üretilen çimento daha hafif, õsõ ve sese karşõ daha yalõtkan olmasõ nedeniyle DAP Bölgesi nde oldukça kullanõşlõdõr. Zira, Bölge, özellikle uzun bir kõş dönemi geçirmektedir. Ponza taşõ aşõndõrõcõ olarak, su altõnda katõlaşabilen çimento yapõmõnda, portland çimento yapõmõnda, sabun ve deterjan imalinde, metal satõhlarõn elektrolizle parlatõlmasõnda ve ağaç işlerinde cila ve dolgu maddesi olarak kullanõlõr. DAP Bölgesi nde 125

158 önemli baraj inşaatlarõ bulunmaktadõr. Bu nedenle ponza katkõlõ çimento oldukça önemlidir. DAP Bölgesi nde önemli ponza yataklarõ olmasõna karşõn, üretim yeterli düzeylerde değildir yõlõ Türkiye Ponza üretiminin sadece yüzde 2,7 si DAP Bölgesi nde gerçekleştirilmiştir. Bu üretimin mutlaka artõrõlmasõ gerekmektedir. DAP Bölgesi nde geniş rezervlere sahip bazalttaşõ ve yapõ taşõ yataklarõ bulunmaktadõr yõlõ Türkiye bazalttaşõ üretiminin yüzde 12,1 i, yapõ taşõ üretiminin ise yüzde 2,3 ü DAP Bölgesi nde gerçekleştirilmiştir. DAP Bölgesi nde bulunan köylerdeki konutlarõn büyük bir kõsmõ topraktan imal edilmiş, dayanõklõ olmayan kerpiçten yapõlmõştõr. Kerpiçlere göre daha dayanõklõ, sağlõklõ ve estetik olan yapõ taşlarõnõn bölgede kullanõmõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ için vatandaşlarõn aydõnlatõlmasõ ve yapõ taşõ üretiminin artõrõlmasõ gerekmektedir. DAP Bölgesi nde çok sayõda geniş dağ arasõ havzalar, nehir ve dere yataklarõ bulunmaktadõr. Bu havza, nehir ve dere yataklarõnda oluşmuş önemli rezervlere sahip toprak (tuğla-kiremit hammaddesi) ve kum-çakõl yataklarõ bulunmaktadõr yõlõ Türkiye toprak üretiminin yüzde 15,4 ü, kum-çakõl üretiminin ise, yüzde 3,8 i DAP Bölgesi nde gerçekleştirilmiştir. Bölge de toprak sanayii olarak tuğla-kiremit fabrikalarõ bulunmaktadõr. Bölge de toprağa dayalõ diğer sanayi yatõrõmlarõnõn yapõlmasõ gerekmektedir. Türkiye nin önemli ihracat malzemesi olan mermer, DAP Bölgesi nde son yõllarda gittikçe üretimi artan bir konuma gelmiştir. Özellikle, Elazõğ da üretilen ve çoğunlukla İtalya ve ABD ne ihraç edilen Elazõğ vişnesi ilin ekonomisi için önem arz etmektedir yõlõnda Türkiye mermer üretiminin yüzde 1,3 ü Elazõğ daki yataklardan gerçekleştirilmiştir. Refrakter özelliğe sahip, kimyasal etkilere karşõ dayanõklõ, böcek ilaçlarõ, boya ve seramik sanayiinde tüketilen profillit, 1996 yõlõnda Türkiye de sadece Malatya-Pütürge de üretilmiştir. Sonuç olarak, DAP Bölgesi nde mevcut rezervler göz önüne alõndõğõnda büyük bir potansiyelin olduğu, ancak bu potansiyele karşõlõk üretimin yeterli seviyelerde olmadõğõ görülmektedir. 126

159 KAYNAKLAR DİE., 1996; Madencilik ve Taşocakçõlõğõ İstatistikleri. 154 s, Ankara. DPT., 1996 a; Çimento Hammaddeleri ve Yapõ Malzemeleri. Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Cilt 1, 81 s. Ankara. DPT., 1996 b; Diğer Endüstri Mineralleri. Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Cilt 2, 211 s. Ankara. DPT., 1996 c; Çimento Hammaddeleri ve Yapõ Malzemeleri. Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Cilt 3, 115 s. Ankara. DPT., 1996 d; Gübre Sanayi Hammaddeleri ve Yapõ Malzemeleri, Fosfat, Kükürt, Potas. Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Yayõn No: DPT: 2437-ÖİK: 494, 179s. Ankara. DPT., 1996 e; Kömür. Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, Özel İhtisas Komisyonu Raporu. 145 s. Ankara. DPT., 1996 f; Diğer Endüstri Mineralleri. Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Cilt 1, Ankara. DPT., 1996 g; Diğer Endüstri Mineralleri. Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Cilt 2, 183 s. Ankara. DPT., 1996 h; Bakõr Cevheri ve Pirit. Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ, Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Yayõn No: DPT: 2459-ÖİK: 511, 113 s. Ankara. DPT., 1997; 1997 Yõlõ Yatõrõm Programõ. Ankara. DPT., 1997 b; Türkiye Jeotermal Enerji Envanteri. Yayõn No: 2441-ÖİK: 497, 54 s. Ankara. DPT., 1998 a; 1998 Yõlõ Yatõrõm Programõ. Ankara. DPT., 1998 b; Yedinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ ( ) 1997 Yõlõ Programõ Destek Çalõşmalarõ: Ekonomik ve Sosyal Sektördeki Gelişmeler. 260 s. Ankara. DPT., 1998 c; Temel Ekonomik Göstergeler. 136 s. Ankara MTA., 1996 a; Doğu Anadolu Bilinen Maden Mineral Kaynaklarõ, MTA Genel Müdürlüğü, Van Bölgesi Envanteri. MTA., 1996 b; Güneydoğu Anadolu Maden Envanteri, MTA Genel Müdürlüğü, Diyarbakõr Bölge Müdürlüğü. 88s, Diyarbakõr. 127

160 MTA 1996 c; IV Orta Anadolu Bölge Müdürlüğü (Elazõğ) Sõnõrlarõ İçindeki Bilinen Maden ve Mineral Kaynaklarõ. MTA 1996 d; IV Orta Anadolu Bölge Müdürlüğü (Malatya) Sõnõrlarõ İçindeki Bilinen Maden ve Mineral Kaynaklarõ. MTA 1996 e; IV Orta Anadolu Bölge Müdürlüğüne Bağlõ Tunceli İlindeki Bilinen Maden ve Mineral Kaynaklarõ Listesi. MTA., 1998 ; Gümüşhane İli Maden Potansiyeli, MTA Doğu Karadeniz Bölge Müdürlüğü Trabzon Önal, G., 1997; Ülke Kalkõnmasõnda Madenciliğin Önemi. Madencilik ve Çevre Toplantõsõ Bildirileri. S 9-13, Adana. Karayazõcõ, F. İ., 1998; Mining in Turkey: An economic appraisal. 128

161 EK: Ek Tablo : DAP Bölgesi İllerine Ait Maden İşletme Ruhsat Sayõsõ ve İşletme Yapõlan Ruhsat Sayõsõ İller Ruhsat Sayõsõ (Temmuz, 1998) 1997 yõlõnda üretim yapõlan ruhsat sayõsõ DAP Ağrõ 4 1 Bayburt 5 1 Bingöl 4 - Bitlis 13 2 Elazõğ 50 8 Erzincan 48 9 Erzurum 28 4 Gümüşhane 20 3 Hakkari 2 - Kars 3 - Malatya 24 4 Muş 2 - Tunceli 11 - Van 8 - Kaynak:Maden İşleri Genel Müdürlüğü (Temmuz, 1998) NOT: Taşocakçõlõğõ Nizamnamesi kapsamõna giren kum, kil, taşocağõ işletmeleri dahil edilmemiştir. 129

162 130

163 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR MALİ YAPI VE BANKACILIK RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

164 132

165 5.0. HİZMETLER 5.1. MALİ YAPI VE BANKACILIK Giriş Doğu Anadolu Bölgesi ndeki ekonomik yapõ, belirgin ölçüde tarõmsal ağõrlõklõ bir görünüm arzetmektedir ve 1990 yõllarõnda yapõlan nüfus sayõmlarõ, Bölge de tarõmla uğraşanlarõn, toplam iktisaden faal nüfus içindeki paylarõnõn sõrasõyla yüzde 75,7 ve yüzde 71,9 unu oluşturduğunu göstermektedir. Oysa, aynõ yõllarda Türkiye ortalamasõ sõrasõyla yüzde 58,9 ve yüzde 53,7 dir 1. Üretim faaliyet kollarõnõn GSYİH daki yerine ilişkin istatistikler, tarõm sektörünün payõnõn döneminde Türkiye genelinde yüzde 15 ile yüzde 18 arasõnda olduğunu, buna karşõlõk Bölge de aynõ oranõn yüzde 24 ile yüzde 31 arasõnda değiştiğini ortaya koymaktadõr 2. Bölge de yaşayan insanlarõn 2/3 ünden fazlasõnõn tarõm sektöründe çalõşõyor olmasõna rağmen, bölgesel gelirin sadece 1/4 ünün tarõm sektöründen elde edilmesi, bu sektörde yaratõlan katma değerin oldukça düşük olduğunu göstermektedir. Bölge tarõmõnõn güçsüzlüğünü, toplam üretimin ne oranda pazarlandõğõna ve işletme sayõsõ başõna düşen toplam üretim değerine ilişkin veriler, çok daha anlamlõ bir biçimde ortaya koyacaktõr yõlõna ait verilere göre tarõmsal üretimin Türkiye geneli için toplam değeri yaklaşõk 941 trilyon TL olarak gerçekleşmiştir. Bunun pazarlanan kõsmõnõn toplam değeri 585 trilyon TL olup, pazarlanan ürün değerinin, toplam üretim değerine oranõ yüzde 62 dir 3. Bölge de gerçekleştirilen tarõmsal üretimin toplam değeri 88 trilyon TL olup, Türkiye toplam tarõmsal üretim değerinin yüzde 9,4 ünü karşõlamaktadõr. Bölge de elde edilen tarõmsal üretim değerinin pazarlanan kõsmõ 38,7 trilyon TL sõdõr ve bu miktar toplam tarõmsal üretim değerinin yüzde 44 ünü oluşturmaktadõr. Pazarlanan üretim değerinin toplam üretim değerine oranõ, Bölge illerinin bir bölümünde daha da düşüktür. Örneğin Bingöl, Hakkari ve Bayburt gibi illerde bu oran yüzde 30 lar düzeyindedir. Tarõmsal üretimin alt türlerine girildiğinde pazarlananõn, toplam üretime oranõ Türkiye geneli ve Bölge için sõrasõyla bitkisel üretimde yüzde 78 ve yüzde 70, canlõ hayvanda yüzde 35 ve yüzde 33 ve nihayet hayvansal ürünlerde yüzde 50 ve yüzde 36 dõr. Bu veriler, Bölge nin tarõm sektörü açõsõndan çarpõcõ iki sonucu ortaya koymaktadõr. Birincisi; Bölge, canlõ hayvancõlõğõn merkezi olarak kabul ediliyor olsa bile, pazara yönelik canlõ hayvan üretimi konusunda, Türkiye ortalamasõnõn gerisinde kalmaktadõr. İkincisi; hayvansal ürünlerde Bölge ve Türkiye ortalamasõ arasõndaki büyük 1 DİE;İl ve Bölge İstatistikleri , s DİE;İller İtibariyle GSYİH , Ekim 1997, ss Bu bölümdeki veriler DPT nin Ekonomik ve Sosyal Göstergeler istatistiklerinden hesaplanmõştõr. 133

166 fark, katma değer yaratõcõ hayvansal ürün üretiminde önemli sorunlarõn varlõğõna işaret etmektedir. Bölge tarõmõna ilişkin veriler genel olarak incelendiğinde Bölge nin tarõm sektörünün sorunlu olduğu anlaşõlmaktadõr. Bölge tarõmõnõn itici gücü durumundaki hayvancõlõk alt sektöründe en temel sorunlardan biri de, yem bitkisi üretiminin düşük düzeyde olmasõdõr. Bölge hayvancõlõğõ büyük ölçüde mera hayvancõlõğõna dayanmakta ve bu tür hayvancõlõğõn neredeyse çözümü bulunmayan sorunlarõyla iç içe yaşamaktadõr. Özellikle meralarõn mülkiyet yapõsõ ile ilgili olumsuzluklardan kaynaklanan aşõrõ ve erken otlatma, Bölge de yaygõn olarak görülen hayvan hastalõklarõyla etkin olarak mücadele etmek için gerekli fiziki ve beşeri altyapõnõn eksikliği ve pazarlama alanõnda yaşanan güçlükler, bölge hayvancõlõğõnõn rekabet gücünü yok etmektedir. Hayvansal ürün üretimi, ülkenin gelişmiş bölgelerindeki gelişmiş hayvancõlõk sektörünün yoğun rekabetiyle karşõ karşõyadõr. Bu durum, ilave katma değer yaratõcõ hayvansal üretimi caydõrõrken, hayvancõlõk sektöründe, esasen fazlasõyla tahrip olmuş meralar üzerinde baskõ yaratan mera hayvancõlõğõnõ teşvik etmektedir. Bu, hem her türlü hayvancõlõk üretiminin temelini oluşturan süt sõğõrcõlõğõnõ caydõrmakta hem de çevresel kaygõlar açõsõndan sürdürülebilir olmayan bir büyüme olgusunu da beraberinde getirmektedir. Bu olumsuz koşullarla iç içe yaşayan tarõm sektöründe bireysel işletmelerin mali yapõ açõsõndan kabul edilebilir bir düzeyde bulunabileceğini düşünmek mümkün değildir. Nitekim, analizin teşvikler bölümünde kullanõlacak olan tarõmsal kredi kullanõmõ ve geri dönmeyen kredilere ilişkin veriler de bu durumu tüm açõklõğõyla ortaya koyacaktõr. Öte yandan Bölge imalat sanayiinin gelişmişlik düzeyi de, Türkiye genel düzeyinin oldukça gerisindedir yõlõ Genel Nüfus Sayõmõ sonuçlarõna göre, Bölge de imalat sanayiinde çalõşanlarõn iktisaden faal nüfusa oranõ yüzde 3,5 dir. Aynõ oran, Türkiye genelinde yüzde 12 civarõndadõr 4. İmalat sanayiinin GSYİH içindeki payõ yõllarõ arasõnda Türkiye de yüzde civarõnda iken, bu oran Bölge için yüzde 9-10 arasõndadõr yõlõ verilerine göre Bölge de 10 ve üzeri işçi çalõştõran kamu ve özel sektör imalat sanayii işletmelerinin Türkiye geneli içindeki payõ yüzde 2,3 dür. Ancak bu tanõma giren imalat sanayii işletmelerindeki istihdamõn yüzde 78 i kamuya ait işletmelerde sağlanmaktadõr 6. Bu durum, Bölge de gerçek anlamda bir özel sektör imalat sanayiinin oluşmadõğõnõ göstermektedir. Aynõ tanõma giren imalat sanayii işletmelerinde Türkiye geneli için ücretle çalõşan kişi başõna katma değer 254 milyon TL iken, bu rakam Bölge için 135 milyon TL dir. İşletmeler, özel ve kamu sektörü şeklinde ayrõldõğõnda ortaya oldukça çarpõcõ sonuçlar çõkmaktadõr. Şöyle ki aynõ yõl için Türkiye genelinde ücretle çalõşan kişi başõna katma değer 233 milyon TL iken, bu rakam Bölge de 117 milyon TL dir. Başka bir deyişle Bölge deki özel imalat sanayii işletmeleri Türkiye geneline oranla yüzde 50 daha düşük verimlilik düzeyi ile çalõşmaktadõr. 4 DİE;İl ve Bölge İstatistikleri, 1994, Mart 1996, s DİE;İl ve Bölge İstatistikleri, 1994, Mart DİE;İl ve Bölge İstatistikleri, 1994, Mart

167 Kamuya ait imalat sanayii işletmelerinde verimlilik farkõ çok daha büyüktür. Bu işletmelerde ücretle çalõşanlar başõna katma değer, Türkiye genelinde 325 milyon TL iken Bölge de 140 milyon TL dir. Bölge işletmeleri Türkiye genelindeki işletmelere göre yüzde 57 oranõnda daha düşük verimlilikle çalõşmaktadõr. İmalat sanayii ile ilgili olarak buraya kadar verilen bilgiler, 10 ve daha fazla işçi çalõştõran işletmelere ilişkindir. Bununla birlikte Bölge de yer alan küçük ölçekli imalat sanayii işletmelerinin yüzde 99 u 1 ile 9 işçi çalõştõran çok küçük ölçekli işletmelerdir 7. Bu işletmeler küçük ölçekli sanayii işletmeleri istihdamõnõn yüzde 70 ini karşõlamaktadõr. Bunlarõn büyük bir bölümü zanaat düzeyinde faaliyet göstermektedir. Bu işletmelerin sektörel dağõlõmõna ilişkin veriler, yoğunlaşmanõn bölgesel talebe yönelik üretim yapan sektörlerde olduğunu göstermektedir yõlõnda Bölge içinde yer alan Erzurum, Erzincan, Kars, Ağrõ, Iğdõr ve Ardahan illerinde 1 ile 9 işçi çalõştõran 2200 işletme arasõndan tesadüfi örnekleme ile seçilmiş 100 işletme üzerinde yapõlan bir araştõrma, işletmelerin son derece düşük kapasite ile çalõştõğõnõ ortaya koymaktadõr 8. İşletmelerin yüzde 24 ü, yüzde 20 den, yüzde 64 ü, yüzde 40 tan daha düşük kapasite ile çalõşmaktadõr. Aynõ araştõrmaya göre, düşük kapasite ile çalõşma nedenlerinin başõnda finansal sorunlar gelmektedir. İşletmelerin yüzde 92 si finansal sorunlarõ düşük kapasite ile çalõşmanõn birinci derecede öneme sahip nedeni olarak göstermiştir. Karşõlaşõlan finansal sorunlarõn nedenleri arasõnda ilk üç sõrayõ, öz sermaye yetersizliği, kredi kullanma imkanlarõnõn sõnõrlõ olmasõ ve kredi faizlerinin yüksekliği almaktadõr. Aynõ nedenler işletmelerin teknolojiyi yenilemesi ve işletmeyi büyütmesi önündeki en önemli engelleri oluşturmaktadõr. Yine aynõ araştõrmada, çok az sayõda işletmenin devlet yardõmlarõndan yararlanmakta olduğunu saptamõştõr. Devlet yardõmlarõndan yararlanmama nedenleri arasõnda ilk üç sõrayõ, teşvikli kredilerden yararlanõlabileceği konusunda hiç ümidi olmama, teşvikli krediler konusunda hiçbir bilgisi olmama ve devlet yardõmõ almanõn çok fazla bürokrasi gerektirmesi düşüncesi almaktadõr. Bölge imalat sanayiine ilişkin verilerin genel olarak incelenmesi ve yapõlan araştõrma sonuçlarõ, bu sektörde mali yapõ ile ilgili son derece ciddi dar boğazlarõn bulunduğunu ortaya koymaktadõr. Bölge de hizmetler sektörlerinde çalõşanlarõn, Türkiye hizmetler sektörü çalõşanlarõ içindeki payõ 1990 yõlõ verilerine göre yüzde 6 dõr yõlõ GSYİH verilerine göre Türkiye genelinde hizmetler sektörünün toplam GSYİH içindeki payõ yüzde 50,9 dur. Aynõ oran Bölge de yüzde 62,9 dur. Ancak, devlet hizmetlerinin toplam GSYİH içindeki payõ Türkiye genelinde yüzde 4,8 iken, Bölge için yüzde 12,3 tür. Diğer bir ifadeyle devlet hizmetlerinin hizmetler sektöründe elde edilen GSYİH içindeki payõ, Türkiye genelinde yüzde 9,4 iken, aynõ oran Bölge için yüzde 20 civarõndadõr. Bu durum, bölgesel hizmetler sektörünün gelişmişlik düzeyinin Türkiye ortalamasõnõn gerisinde olduğunu, buna karşõlõk Bölge de hizmetler sektörünün GSYİH içindeki payõnõn büyüklüğünün devlet hizmetlerinden kaynaklandõğõnõ ortaya koymaktadõr. 7 KOSGEB;Doğu Anadolu Bölgesi ndeki Küçük ve Orta Ölçekli Sanayii İşletmeleri Profili, Ankara Erol Çakmak, Doğu Anadolu da KOBİ ler:sorunlar ve Beklentiler. Bölgesel Kalkõnmada KOBİ ler ve Girişimciliğin Önemi. Seminer, Erzurum, Atatürk Üniversitesi, Tosyöv ve Konrad Adenauer Vakfõ., 16 Mayõs

168 Bununla birlikte, Bölge de gerçekleştirilmekte olan turizm yatõrõmlarõnõn hizmetler sektörünün gelişmesine büyük katkõ sağlayacağõ söylenebilir. Veriler, hizmetler sektörü içinde yer alan mali kuruluşlar açõsõndan incelendiğinde 1994 yõlõ için sektörel paylarõn Türkiye genelinde yüzde 2,6, Bölge de ise yüzde 1,3 olduğu görülmektedir. Mali yapõ ve bankacõlõk ile ilgili sorunlar açõsõndan Bölge deki özel sektör hizmet işletmelerinin de en az tarõm ve küçük imalat sanayii işletmeleri kadar sorunlarla karşõ karşõya kaldõğõ söylenebilir. Bölgesel talebe aşõrõ ölçüde bağõmlõ olan bu işletmeler, hiç kuşkusuz bölgesel ekonominin diğer sektörlerindeki olumsuzluklardan soyutlanamaz. Bölgesel ekonominin tüm sektörlerinde mali dar boğazlarõn boyutlarõnõn belirlenebilmesi, kamusal gelir ve giderlerle, bankacõlõk verilerinin daha ayrõntõlõ olarak incelenmesini gerektirmektedir. Özellikle sermaye birikimi yetersizliğinin ve Bölge den Bölge dõşõna sermaye göçünün nedenlerinin analiz edilmesi gerekir. Bölge nin istihdam açõsõndan en büyük fakat en sorunlu sektörü olan tarõm sektöründe uygulanacak bölgesel politikalarõn Türkiye geneli için uygulanan politikalardan farklõlõklar içermesi zorunludur. Bu zorunluluk, bölgesel tarõm işletmelerinin görece daha küçük ölçekli olmasõ ve tarõmsal üretimdeki daha düşük verimlilik düzeyi yanõnda, üretimin pazara yönelik olmamasõ ve endüstriyel bitki üretiminin yok denecek boyutlarda olmasõndan kaynaklanmaktadõr. Nitekim Bölge, tarõmsal üretiminin yapõsõ gereği destekleme alõmlarõndan yararlanamadõğõ gibi, tarõmsal sübvansiyonlarõn kullanõmõ da son derece düşüktür. Bölge deki imalat sanayii ve hizmet işletmelerinin bölgesel talebe aşõrõ bağõmlõlõğõ, bölgesel talebin ise uzun yõllar devam eden işgücü ve sermaye göçü ve yaygõn işsizlikten ötürü gerileme içinde olmasõ, bu işletmelerin sermaye birikimi oluşturmasõnõ ve sürekli biçimde gelişen ulusal firmalarla kendi bölgesinde rekabet gücünü ortadan kaldõrmaktadõr. Kişi başõna gelirin düşük olmasõ yanõnda, hane halkõ içinde çalõşan fert sayõsõnõn Türkiye geneline oranla daha az olmasõ, gelir getiren fert başõna ortalama hane halkõ gelirinin de düşük olmasõna neden olmaktadõr. Bu durum, bölgesel tasarrufun yetersiz olmasõna yol açacağõ gibi, bölgesel ekonominin ihtiyaç duyduğu sermaye birikiminin içsel kaynaklardan temin edilemeyeceği konusunda güçlü bulgu sağlamaktadõr Vergi Gelir ve Giderlerinin Merkezi ve Mahalli Bazda Analizi Vergi gelirlerinin merkezi ve mahalli bazda analizi, Bölge ve Bölge illerinin genel ekonomik yapõsõ hakkõnda temel bazõ bilgiler sağlayacaktõr. Bu konudaki analizlerde bölgeler arasõsõnda anlamlõ karşõlaştõrmalar yapõlabilmesi için, gerçekleşmelerin kişi başõna değerler cinsinden ifade edilmesi yararlõ olacaktõr. Ayrõca, dönem boyunca Türkiye geneli ve bölgeler açõsõndan eğilimin gözlenebilmesi için tüm değerler 1990 yõllõ fiyatlarõyla ifade edilecektir. 136

169 Vergi gelirlerinin merkezi bazda analizi, genel bütçe vergi gelirlerine dayanmaktadõr. Vergi türlerinin dağõlõmõ, dönemin tamamõ için bilgi verici olacağõ düşüncesiyle sadece 1996 yõlõ için verilmektedir Genel Bütçe Vergi Gelirleri Tablo 5.1.1: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Vergi Gelirleri* (Bin TL) BÖLGELER AKDENİZ 552,6 569,4 608,1 705,0 663,0 587,7 609,3 604,9 D.ANADOLU 171,8 179,3 194,7 213,9 200,3 157,0 158,1 175,9 EGE 762,0 820,1 847,7 923,2 966,7 923,9 998, ,3 G.D.ANAD. 197,5 196,0 205,2 210,4 210,8 170,3 169,1 189,8 İÇ ANAD , , , , , , , ,3 KARADENİZ 345,5 404,0 429,9 475,5 440,1 374,1 398,0 411,1 MARMARA 2.105, , , , , , , ,8 TÜRKİYE 935,9 996, , , , , , ,4 Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. * Kişi başõna genel bütçe vergi gelirleri ve giderlerine ilişkin bu ve izleyen tablolar kaynakta yer alan il tablolarõ bölgeselleştirilerek ve 1990 fiyatlarõyla deflate edilerek oluşturulmuş tablolarõn, yõl ortasõ nüfus tahminlerine bölünmesiyle hesaplanmõştõr. (Bkz. Ek Tablolar) Bölge, kişi başõna vergi gelirlerinin en düşük olduğu bölge konumundadõr. Bölge de 1990 yõlõnda gerçekleşen vergi gelirleri dönem boyunca kayda değer bir artõş göstermemiştir. Aynõ miktar, Marmara Bölgesi nde bölgenin yaklaşõk olarak 12 ile 18 katõ büyüklükte gerçekleşmiştir. Türkiye ortalamasõ ise, Bölge den 5 ile 7 kat daha yüksektir. Bölgesel veriler dönem boyunca incelendiğinde, Marmara ve Ege bölgelerinde genel olarak bir artõş, Bölge de ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde ise genel olarak bir düşüş eğilimi gözlenmektedir. Bu konudaki grafik, vergi gelirlerinin en düşük ve en yüksek olduğu iki bölge arasõndaki büyük farkõ açõkça ortaya koymaktadõr 137

170 Grafik 5.1.1: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Vergi Gelirleri VERGİ GELİRLERİ YILLAR D.ANADOLU MARMARA TÜRKİYE Tablo 5.1.2: Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Vergi Gelirleri (Bin TL) İLLER AĞRI 84,7 81,9 93,1 102,5 104,2 89,9 81,8 98,3 ARDAHAN 0,0 0,0 81,4 93,6 98,8 79,3 96,5 123,0 BAYBURT 110,4 113,7 132,2 141,0 135,2 101,1 105,7 114,8 BİNGÖL 88,3 87,8 99,8 112,4 106,5 82,5 96,3 105,0 BİTLİS 106,0 105,4 122,4 128,9 126,0 89,9 85,1 86,1 ELAZIĞ 327,2 345,1 371,8 416,1 368,1 273,6 263,4 289,0 ERZİNCAN 220,6 237,8 168,8 231,7 247,5 211,6 208,1 223,8 ERZURUM 221,6 249,0 272,4 290,7 270,5 215,5 202,6 213,8 GÜMÜŞHANE 136,4 123,6 132,2 141,1 142,1 106,8 111,4 120,5 HAKKARİ 92,8 111,4 128,6 156,4 118,3 83,1 101,7 121,5 IĞDIR 0,0 0,0 88,9 109,7 102,5 95,3 119,6 168,8 KARS 217,2 207,3 152,3 158,3 157,1 119,3 135,9 147,7 MALATYA 262,1 262,1 300,8 327,6 305,0 241,3 246,8 268,6 MUŞ 85,0 85,0 98,3 106,3 84,1 64,3 65,2 73,2 TUNCELİ 149,7 153,9 181,0 238,2 205,3 162,8 197,0 247,3 VAN 142,8 153,0 167,4 164,6 162,2 126,8 128,7 155,4 BÖLGE 171,8 179,3 194,7 213,9 200,3 157,0 158,1 175,9 Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Bölge illerine ilişkin veriler incelendiğinde, Elazõğ, Erzincan, Erzurum, Kars ve Malatya illeri dõşõndaki tüm iller genel olarak, Bölge ortalamasõnõn altõnda bir seyir izlemektedirler. Bu iller arasõnda özellikle Ağrõ, Muş, ve Bingöl de kişi başõna genel bütçe vergi gelirleri oldukça düşük düzeylerdedir. Bu iller, yõllara göre Türkiye ortalamalarõnõn 10 ile 19 kat altõnda kalmaktadõrlar. Bölge ortalamasõ ile en yüksek ve en düşük değerlere sahip Elazõğ ve Muş illerini içeren grafik, Bölge içinde de gelişmişlik farklarõnõn boyutunu bir ölçüde yansõtmaktadõr. 138

171 Grafik 5.1.2: Bölge İllerine Göre Vergi Gelirleri VERGİ 250 GELİRLERİ YILLAR ELAZIĞ MUŞ BÖLGE Genel Bütçe Vergi Gelirlerinin Türleri Bölge, Türkiye de elde edilen toplam vergi gelirlerinin çok küçük bir bölümünü karşõlamaktadõr. Örneğin 1996 yõlõnda Bölge nin genel bütçe vergi gelirleri içindeki payõ sadece yüzde 1,2 düzeyindedir (Ek Tablo13). Vergi türleri itibarõyla Bölge nin payõ incelendiğinde, daha çarpõcõ sonuçlar elde edilmektedir. Örneğin, gelir vergisinde bu oran yüzde 2,8 iken, kurumlar vergisinde yüzde 0,3, mal ve hizmet vergilerinde yüzde 0,6 ve dõş ticaret vergilerinde yüzde 0,1 dir. Bölge nin gelir vergisi toplamõ içindeki payõnõn, ortalamadan daha yüksek olmasõ, toplanan vergilerin büyük bir bölümünün, ücretlilerden kesilen vergilerden oluşmasõndandõr. Tablo 5.1.3: Bölgeler İtibarõyla Vergi Türlerinin Dağõlõmõ (1996) (Yüzde ) BÖLGELER Gelir Vergisi Kurumlar Mal ve Dõş Tic. Diğer Toplam Vergisi Hizmet Ver. Vergileri AKDENİZ D.ANADOLU EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Öte yandan vergi türlerinin kendi içindeki dağõlõmõ incelendiğinde, Bölge de elde edilen vergi gelirlerinin yüzde 70 inin gelir, yüzde 23 ünün ise mal ve hizmet vergilerinden oluştuğu görülmektedir. Bölgesel vergi gelirleri içinde kurumlar vergisi ve 139

172 dõş ticaret vergilerinin payõ sadece yüzde 2 dir. Vergi gelirlerinin yüzde 70 gibi oldukça yüksek bir bölümünün gelir vergisinden elde edilmesi, bir yandan yüksek personel harcamalarõnõn doğal sonucu iken, diğer yandan kurumlar vergisi oranõnõn düşüklüğü, Bölge de şirketleşme eğiliminin çok düşük düzeyde olduğu gerçeğini yansõtmaktadõr. Dõş ticaret vergilerinin düşüklüğü ise, Bölge nin dõş pazarlara açõlamadõğõnõn bir göstergesidir. Ayrõca mal ve hizmetten alõnan vergilerin, diğer bölgelerle karşõlaştõrõldõğõnda yüzde 23 gibi düşük bir düzeyde olmasõ, Bölge de üretilen mal ve hizmetlere yapõlan harcamalarõn düşük olmasõndan kaynaklanmaktadõr. Bu da, bir anlamda, Bölge dõşõna sermaye transferi olarak değerlendirilebilir. Yani, Bölge halkõnõn Bölge dõşõnda harcama yapma eğilimi diğer bölgelere oranla daha yüksektir. Grafik 5.1.3: Türlerine Göre Vergi Gelirleri YÜZDELER Gelir Vergisi Kurumlar Vergisi Mal ve Hizmet Ver. Dõş Tic. Vergileri Diğer VERGİ TÜRLERİ D.ANADOLU MARMARA TÜRKİYE 140

173 Tablo 5.1.4: Bölge İlleri İtibarõyla Vergi Türlerinin Dağõlõmõ (1996) (Yüzde) İLLER Gelir Vergisi Kurumlar Mal ve Dõş Tic. Diğer Toplam Vergisi Hizmet Ver. Vergileri AĞRI 56,5 0,3 19, BİNGÖL 75,3 0,8 21, BİTLİS 78,2 0,7 16, ELAZIĞ 72,7 2,1 22, ERZİNCAN 74,2 1,4 21, ERZURUM 70,4 2,8 24,3 0, GÜMÜŞHANE 68,2 0,9 26, HAKKARİ 63,2 0,6 16,4 17, KARS 67,5 1,6 23, MALATYA 68,4 3 26, MUŞ 78,8 0, TUNCELİ 77,5 1 20, VAN 70,4 1,3 23,6 0, BAYBURT 67,7 0,9 26, ARDAHAN 70,5 0,2 26, IĞDIR 62,5 1,8 30,9 1, BÖLGE 70,2 1,9 23,5 1, Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Bölge illeri itibarõyla vergi türlerinin dağõlõmõ incelendiğinde, Bölge nin görece geri olan illerinde, gelir vergisinin toplam vergi gelirleri içindeki payõnõn, Bölge ortalamasõnõn genellikle üzerinde olduğu görülmektedir. Kurumlar vergisi oranlarõnõn yüksek olduğu iller, aynõ zamanda görece gelişmiş illerdir. Örneğin bu oranõn en yüksek olduğu iller, sõrasõyla yüzde 3,0 ile Malatya, yüzde 2,8 ile Erzurum ve yüzde 2,1 ile Elazõğ dõr. Aynõ illerde toplam vergi gelirleri içinde mal ve hizmet vergilerinin göreceli yüksekliği dikkat çekmektedir. Bu durum, bu üç ilin Bölge nin gelişmiş ticaret merkezleri konumunda olmalarõndan kaynaklanmaktadõr. Öte yandan, Bölge nin sõnõr kapõsõ niteliğindeki illerinde dõş ticaretten alõnan vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki payõ, doğal olarak yüksektir. Bu payõn en yüksek olduğu iller, sõrasõyla yüzde 21 ile Ağrõ, ve yüzde 18 ile Hakkari dir Genel Bütçe Harcamalarõ Vergi gelirlerinin Bölge ye, merkezi hükümetin hizmet ve yatõrõmlarõ şeklinde dönüş oranõnõn tespiti, genel bütçe harcamalarõnõn türleri itibarõyla gerçekleşmelerine ilişkin verilerin incelenmesini gerektirmektedir. Bu amaçla, önce genel bütçe giderleri 1990 fiyatlarõyla kişi başõna değerler cinsinden incelenecek, daha sonra genel bütçe giderlerinin ayrõntõlarõna girilecektir. Bölgeler itibarõyla kişi başõna genel bütçe giderlerini gösteren Tablo incelendiğinde, Akdeniz bölgesinin en düşük, Bölge nin en yüksek değerlere sahip olduğu 141

174 anlaşõlmaktadõr. Bölge nin tüm dönem boyunca Türkiye ortalamasõnõn üzerinde kişi başõna bütçe gideri sağladõğõ görülmektedir. Ancak, Türkiye geneline ilişkin veriler, bölgelere dağõtõlamayan Merkez giderlerini de içerdiğinden, Bölge nin diğer bölgelerle karşõlaştõrõlmasõ daha anlamlõ olacaktõr. Nitekim tüm dönem incelendiğinde, Bölge nin en yüksek kişi başõna genel bütçe gideri sağlayan bölge olduğu anlaşõlmaktadõr. Ancak, Bölge nüfusunun artõş hõzõnõn düşüklüğü ve çeşitli nedenlerle personel harcamalarõnõn Türkiye ortalamasõnõn çok üzerinde olmasõ bu sonucu ortaya çõkarmaktadõr. Bu konudaki grafik, Akdeniz ve Marmara bölgeleri ile Bölge de dönem boyunca genel bütçe giderlerinden alõnan payõn seyrini göstermektedir. Tablo 5.1.5: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Giderleri (Bin TL) BÖLGELER AKDENİZ 450,6 430, ,9 377,4 338,2 371,4 441,1 D.ANADOLU 615,7 669,2 758,5 827,4 687,1 596,6 641,5 736,9 EGE 521,9 545,2 600,4 626,1 489,1 459,2 492,6 578,9 G.D.ANAD. 471,9 529, ,3 538,7 439,6 459,2 533,3 İÇ ANAD. 606,9 656,9 709,8 772,7 580,9 535,4 593,3 722,1 KARADENİZ 424,9 451,6 501,5 545,5 406,1 367,9 423,3 504,2 MARMARA 596,5 636,9 682,7 705, ,5 596,7 TÜRKİYE 536,7 569,9 624,9 666,3 516,2 470,5 503,6 591 Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Grafik 5.1.4: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Giderleri BÜTÇE GİDERLERİ YILLAR AKDENİZ D.ANADOLU MARMARA 142

175 Tablo 5.1.6: Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Giderleri (Bin TL) İLLER AĞRI 448,4 473,9 536,2 565,3 513,4 454,5 511,4 561,9 ARDAHAN ,5 664,4 611,8 711,2 893,1 BAYBURT 521,9 634,1 706,4 756, ,5 468,9 586,4 BİNGÖL 670,5 753,7 915, , ,2 900, ,5 BİTLİS 530,1 614,3 744,8 851, ,2 614,7 649,5 ELAZIĞ 704,5 776, ,4 778, ,4 745,2 ERZİNCAN 721, ,1 999,9 722,2 638,6 700,1 792,8 ERZURUM 613,1 689,6 730,3 738,8 604,9 577,7 634,8 713,5 GÜMÜŞHANE 668,9 644,8 707,9 756,2 504,5 432, ,4 HAKKARİ 1.275, , , , , , , ,0 IĞDIR ,6 556,1 525,5 507,4 680,5 881,1 KARS ,2 816,1 808,7 758,5 630,8 625,6 714,4 MALATYA 603,9 638,5 694,4 726,1 527,6 463,5 520,7 604 MUŞ 483,3 519,4 593, ,6 436,5 458,4 529,8 TUNCELİ 1.115, , , , , , , ,6 VAN 544,4 607,2 678,6 724,2 596, ,2 619,1 BÖLGE 615,7 669,2 758,5 827,4 687,1 596,6 641,5 736,9 Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Grafik 5.1.5: Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Giderleri B Ü T Ç E G İ D E R L E R İ YILLAR AĞRI TUNCELİ BÖLGE Genel bütçe giderlerinin Bölge illeri dağõlõmõnõ içeren tablo, Tunceli, Hakkari ve Bingöl illerinde dönem boyunca Bölge ortalamasõndan daha yüksek düzeylerde genel bütçe gideri yapõldõğõnõ göstermektedir. Aynõ dönemde en düşük bütçe giderleri ise, Ağrõ ve Muş 143

176 illeri için yapõlmõştõr. Bölge illeri arasõnda genel bütçe giderleri açõsõndan ortaya çõkan farklõlõğõn nereden kaynaklandõğõ, gider türlerinin incelenmesinden anlaşõlabilecektir. Bölgeler itibarõyla vergi gelirlerinin toplam giderleri karşõlama oranõna ilişkin veriler, Türkiye de bölgeler arasõ gelişmişlik farklarõnõ açõkça ortaya koymaktadõr. Bu oran Türkiye genelinde dönemi için yüzde civarõnda olup, özellikle 1994 ten sonra genel bir düşüş eğilimi göstermektedir. Bölge için bu oran yüzde civarõndadõr. Oysa Marmara Bölgesi nin vergi gelirleri, toplam giderlerinden yõllar itibarõyla 3,5 ile 5,5 kat daha yüksektir. Öte yandan, Akdeniz, Ege ve İç Anadolu bölgelerinde de vergi gelirleri toplam giderleri aşmaktadõr. Tablo 5.1.7: Bölgeler İtibarõyla Vergi Gelirlerinin Toplam Giderleri Karşõlama Oranõ BÖLGELER AKDENİZ D.ANADOLU EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Not: Türkiye ortalamasõ Merkez in giderleri de dahil edilerek hesaplanmõştõr. Bölge de vergi gelirlerinin toplam giderleri karşõlama oranõ, Türkiye ortalamasõndan 3, en gelişmiş bölge görünümündeki Marmara dan 15 ile 20 kat daha düşüktür. Ayrõca dikkat çekici bir başka nokta ise, aynõ oranõn Marmara Bölgesi nde 1994 yõlõndan itibaren hõzlõ bir artõş göstermesidir. Grafik 5.1.6: Bölgeler İtibarõyla Vergi Gelirlerinin Giderleri Karşõlama Oranõ 6 5 YÜZDE YILLAR D.ANADOLU MARMARA TÜRKİYE 144

177 Diğer yandan Güneydoğu Anadolu Bölgesi de genel olarak Bölge den daha yüksek karşõlama oranlarõna sahiptir. Bu verilere ilişkin grafik, sözü edilen bölgeler arasõ gelişmişlik farklarõnõ daha çarpõcõ biçimde ortaya koymaktadõr. Tablo 5.1.8: Bölge İlleri İtibarõyla Vergi Gelirlerinin Toplam Giderleri Karşõlama Oranõ İLLER AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BÖLGE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Bölgeler itibarõyla vergi gelirlerinin toplam giderleri karşõlama oranõnõn, bölgeler arasõ gelişmişlik farklarõnõ ortaya koymasõ kadar, Bölge illeri itibarõyla aynõ oranõn, iller arasõndaki gelişmişlik farklarõnõ göstermesi de çarpõcõdõr. Bu oran Malatya da dönem içerisinde yüzde 41 ile 58, Elazõğ da yüzde 39 ile 47 seviyelerinde iken, Hakkari de yüzde 7 ile 11, Tunceli de ise yüzde 9 ile 13 arasõndadõr. Bu, en düşük ve en yüksek karşõlama oranõna sahip iller arasõnda 8 kata yakõn fark bulunduğunu ifade etmektedir. Bölge de yer alan iller içinde, genel bütçe harcamalarõnõn öteki kalemlerinde olduğu gibi, diğer cari harcamalar kaleminde de, Tunceli ve Hakkari illerinin kişi başõna değerleri oldukça yüksektir. Bu illere ait rakamlar, Bölge içinde en düşük değerlere sahip Bayburt ve Muş gibi illerden, dönem içindeki bazõ yõllarda 8 kat daha yüksektir. Bölge ortalamasõ yukarõda da değinildiği gibi zaman içerisinde yükselme eğilimi göstermektedir. 145

178 Tablo 5.1.9: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ (Bin TL) BÖLGELER AKDENİZ 35,9 28,5 33,5 36,6 21,9 12,7 19,2 28,7 D.ANADOLU 49,8 41,7 54,1 68,3 36,7 28,9 33,4 52,8 EGE 31,9 27,4 33,7 39,0 23,3 16,5 24,1 30,2 G.D.ANAD. 37,2 42,5 45,3 47,7 33,8 19,2 23,3 39,7 İÇ ANAD. 37,6 35,2 42,0 45,1 29,9 26,2 35,0 50,7 KARADENİZ 29,6 26,1 34,7 36,7 24,8 19,1 30,2 49,5 MARMARA 32,6 30,0 35,5 38,6 21,8 19,7 22,8 30,2 TÜRKİYE 35,5 32,1 38,7 43,0 26,3 20,2 26,5 38,8 Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Bölgeler itibarõyla kişi başõna genel bütçe yatõrõm harcamalarõ tablosu, en yüksek yatõrõm harcamasõ değerinin Bölge de gerçekleştiğini göstermektedir. Bölge deki yatõrõm harcamasõ bazõ yõllarda Türkiye ortalamasõndan yüzde 70 daha fazla çõkmaktadõr. Aynõ rakamlar, Ege, Akdeniz ve son iki yõl hariç Karadeniz Bölgeleri nde çoğunlukla ortalamanõn altõnda kalmaktadõr. Kişi başõna yatõrõm harcamalarõ, Bölge den sonra en yüksek Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde gerçekleşmiştir. Bir bütün olarak değerlendirildiğinde, yatõrõm harcamalarõnõn düzenli bir seyir izlemediği ve yõllar içinde dalgalanmalar gösterdiği görülmektedir. Grafik 5.1.7: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ H A R C A M A L A R YILLAR AKDENİZ D.ANADOLU TÜRKİYE 146

179 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ (Bin TL) İLLER AĞRI 34,3 28,7 36,6 43,2 24,2 24,0 22,4 28,9 ARDAHAN - - 4,5 61,0 48,7 52,0 80,9 106,7 BAYBURT 60,2 83,8 149,6 157,6 86,5 57,4 37,9 86,3 BİNGÖL 80,3 68,3 62,2 90,4 54,5 47,2 64,6 143,5 BİTLİS 57,6 74,5 93,6 135,3 60,4 38,2 46,1 46,5 ELAZIĞ 30,1 28,9 32,3 37,9 30,6 18,8 13,7 30,3 ERZİNCAN 100,3 73,2 148,3 136,4 47,7 39,7 49,1 53,5 ERZURUM 40,1 33,9 41,4 46,9 29,1 24,9 30,0 46,4 GÜMÜŞHANE 97,4 57,9 69,4 74,6 32,5 23,7 43,0 44,8 HAKKARİ 92,8 81,0 88,3 170,9 73,8 72,7 44,6 134,4 IĞDIR - - 9,9 59,3 54,5 62,8 92,1 124,2 KARS 88,6 76,6 78,7 44,8 23,5 24,2 25,9 28,0 MALATYA 34,2 20,2 31,4 37,1 19,8 12,9 19,3 24,1 MUŞ 50,5 40,9 52,8 86,8 34,0 25,0 34,4 70,0 TUNCELİ 59,9 62,5 90,5 207,3 131,2 107,6 65,9 136,4 VAN 42,4 29,5 34,3 37,8 25,9 14,1 24,2 37,9 BÖLGE 49,8 41,7 54,1 68,3 36,7 28,9 33,4 52,8 Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Bölge illeri içinde kişi başõna genel bütçe yatõrõm harcamalarõnda ilk sõralarda Tunceli, Hakkari, Bayburt ve Erzincan illeri yer almaktadõr. Bu illerde yatõrõm harcamalarõ bazõ yõllarda Bölge ortalamasõnõn 4 katõna kadar çõkmaktadõr. Yatõrõm harcamalarõnõn en düşük düzeyde gerçekleştiği iller ise, Malatya, Van ve Elazõğ olmuştur. Grafik 5.1.8: Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ H A R C A M A L A R YILLAR MALATYA TUNCELİ BÖLGE 147

180 Yatõrõm harcamalarõ Türkiye geneli ve bölgeler için dönem içinde dalgalanmalar gösterdiğinden bu durumun doğal sonucu olarak dalgalanmalar, Bölge illerine de yansõmaktadõr. Genel bütçe vergi gelirleri ve harcamalarõnõn mahalli bazda analizi, genel olarak Bölge de vergi gelirlerinin düşük olduğunu ortaya koymaktadõr. Buna karşõlõk genel bütçe giderlerinin nispi olarak yüksek olduğu ve bu durumun özellikle personel harcamalarõndan kaynaklandõğõ görülmektedir. Buna bağlõ olarak vergi gelirlerinin harcamalarõ karşõlama oranõ da oldukça düşüktür. Vergi gelirlerinin türler itibarõyla incelenmesi, Bölge ekonomisi hakkõnda çarpõcõ bazõ özellikleri de ortaya koymaktadõr. Bunlar, şirketleşme eğiliminin düşüklüğü, stopaj şeklindeki gelir vergilerinin nispi yüksekliği, Bölge de üretilen mal ve hizmetlere yapõlan harcamalarõn düşüklüğü ve dõş pazarlara açõlamama şeklinde özetlenebilir Mahalli İdarelerin Vergi Gelirleri Mahalli bazda vergi gelirlerinin analizi, Bölge deki mahalli idarelerin hizmet ve yatõrõm kapasitesi hakkõnda fikir verecektir. Bu amaçla, Bölgeler ve Bölge illeri itibarõyla belediye ve il özel idare vergi gelirleri ile giderlerine ilişkin veriler derlenerek, çeşitli tablolar oluşturulmuştur. Vergi gelirleri, belediyelerin genel bütçe vergi tahsilatõndan alõnan pay ile belediye vergileri ve harçlarõndan oluşmaktadõr. İl özel idarelerinin vergi gelirleri ise, irat ve servet vergileri ile gider ve diğer vergilerden oluşmaktadõr. Belediye ve il özel idarelerinin giderlerini, cari, yatõrõm ve transfer harcamalarõ oluşturmaktadõr. Mahalli idarelerin gelir ve giderlerinde de tüm değerler, kişi başõna terimlerle ifade edilmiştir. Ayrõca dönem içindeki gelişmelerin izlenebilmesi amacõyla değerler, 1990 yõlõ fiyatlarõyla verilmiştir. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdareleri Vergi Gelirleri* (Bin TL) BÖLGELER AKDENİZ 59,8 69,0 67,1 78,2 86,1 81,9 81,0 89,3 D.ANADOLU 36,9 43,3 42,6 58,5 55,1 55,2 55,9 61,5 EGE 83,1 63,8 79,9 96,2 102,3 100,6 106,0 121,0 G.D.ANAD. 29,8 33,2 45,0 45,3 42,4 47,0 55,9 58,7 İÇ ANAD. 106,4 107,9 102,9 119,3 116,0 124,7 119,3 128,2 KARADENİZ 52,3 51,7 51,0 59,7 65,3 62,6 63,8 72,2 MARMARA 145,8 150,9 142,6 162,9 177,3 171,8 172,9 175,4 TÜRKİYE 85,3 86,4 86,6 100,9 106,1 105,9 107,2 114,6 Kaynak: DİE, Kesin Hesaplar, Belediye ve İl Özel İdareleri ve Bütçeler * Belediye ve İl Özel İdarelerine ilişkin gelir ve gider verileri yõllarõnda Kesin Hesaplar dan, yõllarõnda Bütçeler den alõnmõştõr. Bölgeler itibarõyla kişi başõna belediye ve il özel idare vergi gelirleri, Bölge de Türkiye ortalamasõnõn tüm dönem boyunca altõnda seyretmektedir yõlõ fiyatlarõyla 1990 yõlõnda Türkiye genelinde vergi geliri TL iken, bu miktar Bölge de TL. dõr. İzleyen yõllarda fark küçük ölçüde azalsa da, yaklaşõk olarak 2 kat düzeyinde 148

181 kalmaktadõr. Vergi gelirlerinin en yüksek olduğu bölge, Marmara Bölgesi dir. Marmara Bölgesinde vergi gelirleri Bölge den 3 ile 4 kat daha yüksektir. Grafik 5.1.9: Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdareleri Vergi Gelirleri V E R G İ G E L İ R L E R İ YILLAR D.ANADOLU MARMARA TÜRKİYE İlgili grafik, Türkiye ortalamasõ ile Bölge ve Marmara Bölgesi nde vergi gelirlerinin dönem içindeki gelişimini sergilemektedir. Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdareleri Vergi Gelirleri (Bin TL) İLLER AĞRI 24,8 35,2 34,2 29,1 28,0 32,2 27,1 29,9 BİNGÖL 31,3 41,2 40,2 43,5 43,8 41,8 42,8 40,1 BİTLİS 37,8 42,0 40,2 47,3 38,2 45,8 42,8 60,8 ELAZIĞ 57,2 55,5 49,2 62,2 68,6 69,2 72,1 64,1 ERZİNCAN 49,9 23,9 68,5 178,2 143,1 142,9 151,0 144,1 ERZURUM 40,5 48,2 43,8 50,8 59,0 55,2 64,4 68,1 GÜMÜŞHANE 48,6 52,2 69,5 138,1 140,1 128,3 116,7 112,7 HAKKARİ 23,6 41,5 34,2 38,4 29,8 35,6 48,6 45,5 KARS 74,1 91,3 69,3 43,8 39,9 40,7 43,3 52,7 MALATYA 34,6 53,4 47,9 64,5 59,1 57,0 48,1 54,4 MUŞ 15,2 26,1 25,3 42,6 30,6 26,1 40,9 41,8 TUNCELİ 34,9 39,7 70,5 164,3 130,2 161,1 131,5 171,3 VAN 33,0 35,4 32,1 33,5 35,5 37,6 35,8 59,4 BAYBURT 46,9 53,3 55,9 59,9 51,7 52,3 46,6 57,8 ARDAHAN 0,0 0,0 0,0 38,5 33,6 34,7 40,0 47,6 IĞDIR 0,0 0,0 0,0 42,9 44,4 44,7 41,6 34,6 BÖLGE 36,9 43,4 42,7 58,7 55,2 55,4 56,0 61,5 Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. 149

182 Grafik : Bölge İlleri İtibarõyla Belediye ve İl Özel İdareleri Vergi Gelirleri V E R G İ G E L İ R L E R İ YILLAR AĞRI ELAZIĞ BÖLGE Bölge illeri itibarõyla kişi başõna belediye ve il özel idare vergi gelirlerine ilişkin Tablo incelendiğinde, tüm dönem boyunca sadece Elazõğ ilinin sürekli olarak Bölge ortalamasõnõn üzerinde bir seyir izlediği görülmektedir. Bölge nin görece az gelişmiş illerinden, Ağrõ, Bingöl, Muş, Ardahan ve Iğdõr õn dönem boyunca Bölge ortalamasõnõn altõnda vergi geliri elde ettiği müşahade edilmektedir. Ayrõca, Erzurum, Tunceli ve Gümüşhane illerinde 1993 yõlõndan sonra vergi gelirlerinde büyük artõşlar olduğu gözlenmektedir Mahalli İdarelerin Harcamalarõ Mahalli idarelerin harcamalarõna ilişkin verilerin incelenmesi, Bölge halkõnõn yerel yönetim hizmetlerinden ne ölçüde yararlanabildiğini ortaya koymaktadõr. Bölgeler itibarõyla belediye ve il özel idare giderleri türleri ayrõ ayrõ toplanõp, 1990 yõlõ fiyatlarõyla ifade edilerek, yõl ortasõ nüfus tahminlerine bölünmek suretiyle kişi başõna gider türleri şeklinde Tablo te verilmektedir. Toplama ilişkin sütun incelendiği zaman, Türkiye toplamõnõn dönem içinde genel bir artõş eğilimi gösterdiği görülmektedir. Reel olarak en yüksek gider 1993 yõlõnda gerçekleşmiştir. Bu yõldan sonra tüm yõllarda gerçekleşme reel olarak 1993 yõlõnõn altõnda kalmõştõr. Bölge ye ilişkin toplam giderlerin Türkiye genelinin aksine belirgin bir artõş seyri izlemediği ve bütün yõllarda Türkiye gider ortalamalarõnõn altõnda kaldõğõ açõkça görülmektedir. Bazõ yõllarda fark 2 katõna yaklaşmaktadõr. Buna karşõlõk Marmara Bölgesi nde kişi başõna toplam giderlerin bütün yõllarda Türkiye ortalamasõnõn üzerinde seyrettiği müşahade edilmektedir. Bölge, Marmara Bölgesi ile karşõlaştõrõldõğõnda, toplam giderler arasõndaki farkõn dönem boyunca 2 ile 3 kat civarõnda seyrettiği görülmektedir. 150

183 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve Özel İdarelerin Gider Türlerine Göre Dağõlõmõ (Milyon TL) BÖLGELER Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. AKDENİZ D.ANADOLU EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE BÖLGELER Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. AKDENİZ D.ANADOLU EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Grafik, kişi başõna belediye ve il özel idare giderleri toplamõ bakõmõndan Türkiye geneli ile Bölge ve Marmara Bölgesi nin dönem boyunca izlediği seyri sergilemektedir. Gider türlerine ilişkin veriler incelendiğinde, bütün dönem boyunca Bölge de gerçekleştirilen yatõrõm harcamalarõnõn Türkiye ortalamasõnõn altõnda seyrettiği görülmektedir. Farkõn dönem boyunca giderek arttõğõ ve son yõllarda 3 kata ulaştõğõ gözlenmektedir. Cari harcamalarda da Bölge rakamlarõ dönem boyunca Türkiye ortalamasõnõn altõnda kalmaktadõr. Bölge illeri itibarõyla belediye ve il özel idare giderlerinin toplamõna ilişkin veriler incelendiğinde, Bölge nin görece geri kalmõş illerinin genel olarak Bölge ortalamalarõnõn altõnda kaldõğõ izlenmektedir. Örneğin; giderler toplamõna ilişkin verilere göre, Ağrõ ve Muş illerinin toplam giderleri bütün dönem boyunca Bölge ortalamalarõnõn altõndadõr. Buna karşõlõk Bölge nin görece gelişmiş illerinden çoğunda toplam giderlerin genel olarak Bölge ortalamalarõnõn üzerinde seyrettiği görülmektedir. Gider türlerine göre veriler de, gider toplamõna benzer bir tablo sergilemektedir. Kişi başõna değerler cinsinden belediye ve il özel idareleri gider türleri kendi içinde incelendiğinde, cari harcamalarõn toplam giderlerin yaklaşõk olarak yarõsõnõ oluşturduğu görülmektedir. Pay büyüklüğü itibarõyla cari harcamalarõ, yatõrõm harcamalarõ izlemektedir. 151

184 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve Özel İdarelerin Gider Türlerine Göre Dağõlõmõ (Milyon TL) G İ D E R L E R YILLAR D.ANADOLU MARMARA TÜRKİYE Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdarelerinin Gider Türlerine Göre Dağõlõmõ (Bin TL) İLLER Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM G.HANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR BÖLGE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. 152

185 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Belediye ve İl Özel İdarelerinin Gider Türlerine Göre Dağõlõmõ (Devam) (Bin TL) İLLER Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. Cari Yatõr Tran Topl. AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM G.HANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR BÖLGE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ, Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ, Muhtelif Yõllar. Mahalli idarelerin gelir ve giderlerinin genel olarak incelenmesi, Bölge nin kişi başõna gelirler açõsõndan en geri bölge olduğu, buna bağlõ olarak, belediye ve il özel idarelerinin hizmet ve yatõrõm harcamalarõndan görece en düşük yapõ alan bölge olduğu görülmektedir Bankacõlõk Hizmetleri Genel Türkiye'de bankacõlõk sistemi Merkez Bankasõ, kamu ve özel ticari bankalar, kalkõnma ve yatõrõm bankalarõ ve yabancõ bankalardan oluşmaktadõr. Türk mali sisteminde önemli bir yere sahip olan bankacõlõk sektörü, özellikle 1980'li yõllarda ekonomide serbest piyasa mekanizmasõnõn işlerlik kazanmasõ ve mali piyasalarõn serbestleşmesine yönelik düzenlemeler yapõlmasõ ile mali sistemin büyümesi ve gelişmesinde büyük rol oynamõştõr sonrasõ dönemde sektöre yerli ya da yabancõ yeni bankalarõn girişine izin verilmesi ve faiz oranlarõnõn serbest bõrakõlmasõ rekabetin önünü açmõştõr. Artan rekabet, klasik "mevduat toplayan" banka anlayõşõnõn terk edilmesine, hem kaynak hem de plasman çeşitliliğinin önem kazandõğõ bir bankacõlõk anlayõşõnõn benimsenmesine neden olmuştur. Banka müşterilerine tüketici kredileri, kredi kartlarõ, döviz tevdiat hesaplarõ, leasing, factoring, fortfaiting, swap, forward, future, option, otomatik vezne makinalarõ, satõş noktasõ terminalleri gibi yeni ürün ve hizmetler sunulmuş, bilgisayar sistemleri ve diğer teknolojik yeniliklerden yararlanõlmasõ ve personel eğitimine önem verilmesi sonucu sektörde verimlilik artmõştõr. Çok şubeli bankacõlõk anlayõşõ az şubeli bankacõlõk anlayõşõna 153

186 dönüşmüştür. Bankalar, finansal işlemlerde uzmanlaşmalarõnõn yanõnda pazarlamada da uzmanlaşmõş, müşteri tatminini öne çõkarmõşlardõr. Günümüzde bankalar, bankacõlõk işlemlerini müşterinin ayağõna kadar götürmüşlerdir. Ekonomideki liberalleşmenin sonucunda yavaş yavaş hareketlenen sermaye piyasalarõnda da bankalarõn egemenliği söz konusudur. İstanbul Menkul Kõymetler Borsasõ nda gerçekleştirilen işlemlerde bankalarõn aracõ kurumlar vasõtasõyla sahip olduğu ağõrlõğõn yanõ sõra, yatõrõm fonlarõ, yatõrõm ortaklõklarõ, sigorta şirketleri gibi sermaye piyasasõna uzun vadeli fon arz etme görevini gerçekleştirecek kurumsal yatõrõmcõlar arasõnda da bankalarõn önemli bir yeri vardõr de ekonomide yaşanan değişimle birlikte bankalarõn sayõsõnda ve çeşidinde de önemli artõşlar gerçekleşmiştir (Tablo 5.21) yõlõnda Türkiye de mevcut olan bankalar hakkõnda temel bilgiler içermektedir. Kuruluş sayõsõ itibarõyla özel sermayeli bankalar ilk sõrayõ almaktadõr. Bununla beraber yabancõ sermayeli bankalar, şube sayõsõ bakõmõndan yüzde 1,7 ve personel sayõsõ bakõmõndan da yüzde 2,5 ile Türkiye'deki bankacõlõk sektöründe halen çok küçük bir paya sahip bulunmaktadõr. Tablo : Türkiye'de Bankacõlõk Hizmetleri (1997) Banka Türleri Kuruluş Sayõsõ Şube Sayõsõ Personel Sayõsõ Özel Sermayeli Bank Mahalli Bank Kamusal Sermayeli Bank Yabancõ Sermayeli Bank Kalkõnma ve Yatõrõm Bank TOPLAM Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankalarõmõz, Mayõs Bölgeler itibarõyla bankacõlõk hizmetleri incelendiğinde Türkiye genelinde 6798 banka şubesi var iken, Bölge de toplam banka şubesi sayõsõ 330 dur. Bu, Türkiye toplamõnõn yüzde 4 üne eşittir. Bölge deki banka şubelerinin yüzde 72 si kamusal sermayeli bankalara aittir. Aynõ oran Türkiye genelinde yüzde 43 tür. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Bankacõlõk Hizmetleri (1997) BÖLGELER Toplam Şube Özel Kamusal Yabancõ Kalk. ve Sayõlarõ Sermayeli Sermayeli Sermayeli Yatõrõm AKDENİZ DOĞU ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE* Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankalarõmõz, Mayõs * Kõbrõs ve yabancõ ülkelerdeki şube sayõsõ dahil değildir. 154

187 Bölge illeri itibarõyla banka şubelerinin dağõlõmõ incelendiğinde, şube sayõsõ açõsõndan Bölge nin gerek genel, gerekse banka türleri bazõnda Türkiye ortalamasõnõn 1/4' üne sahip olduğu görülmektedir. Bu durum, Bölge de bankacõlõk hizmetlerinin Türkiye'nin gerisinde kaldõğõnõ ortaya koymaktadõr. Ayrõca Bölge de hiç kalkõnma ve yatõrõm bankasõ şubesinin olmamasõ ile Malatya haricinde yabancõ sermayeli banka şubesinin bulunmamasõ dikkat çekicidir. İLLER Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Bankacõlõk Hizmetleri (1997) TOPLAM ŞUBE SAYILARI Özel Sermayeli Bankalar Kamusal Sermayeli Bankalar Yabancõ Sermayeli. Bankalar Kalkõnma ve Yatõrõm Bankalarõ AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BÖLGE ORT. 20,6 7, ,1 0 TÜRKİYE ORT. 85,2 47,1 36,4 1,5 0,3 Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankalarõmõz, Mayõs Mevduat ve Kredilerin Mekansal Dağõlõmõ Bölgeler itibarõyla kişi başõna toplam banka mevduatõ, Bölge de Türkiye genelinin yaklaşõk olarak 1/5 i kadardõr. Bölge mevduatõ dönem boyunca artõş göstermekle beraber yõllara göre artõş hõzõ Türkiye genelinden daha düşüktür. Dönemin sonunda oranõn 1/6 ya yaklaştõğõ müşahade edilmektedir. Türkiye de kişi başõna en fazla banka mevduatõna sahip bölge Marmara Bölgesi dir. Bu bölgede kişi başõna mevduat, Türkiye genelinden yaklaşõk olarak 2, Bölge den ise 9 ile 11 kat daha fazladõr. 155

188 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Mevduatõ* (Bin TL) BÖLGELER AKDENİZ DOĞU ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE** Kaynak: TBB;Bankacõlar Dergisi, Sayõ 21, (Haziran 1997), TC Merkez Bankasõ, Aylõk Bülten, Aralõk1997. * Bankacõlõkla ilgili bu ve izleyen tablolardaki kişi başõna değerler, aynõ kaynakta yer alan TL cinsinden cari değerler 1990 yõlõ fiyatlarõyla deflate edilip, bölge ve illerin yõl ortasõ nüfus tahminlerine bölünerek hesaplanmõştõr. ** Kõbrõs ve yabancõ ülke mevduatlarõ toplama dahil edilmemektedir. Grafik , Türkiye geneli ile Bölge ve Marmara Bölgesi nde kişi başõna düşen toplam banka mevduatõnõn dönemindeki seyrini göstermektedir. Grafik : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Mevduatõ 6000 (Bin TL) TOPLAM MEVDUAT YILLAR DOĞU ANAD. MARMARA TÜRKİYE** Bölge illeri itibarõyla kişi başõna toplam banka mevduatõna ilişkin veriler, iller arasõnda anlamlõ bir farklõlõk göstermemektedir. Mevduat büyüklüklerinin il nüfuslarõndan önemli ölçüde etkilendiği izlenimi edinilmekte olup bir genelleme yapma olanağõ bulunmamaktadõr. Bununla birlikte personel harcamalarõnõn yüksek olduğu illerde ve Bölge nin görece gelişmiş illerinde kişi başõna banka mevduatõnõn diğer illere oranla daha yüksek olduğu söylenebilir. 156

189 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Mevduatõ (Bin TL) İLLER AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN TOPLAM* Kaynak: Türk Lirasõ ve yabancõ para mevduatlarõnõ kapsamaktadõr. Bölgeler itibarõyla kişi başõna toplam banka kredilerine ilişkin veriler incelendiğinde, Bölge de kredi kullanõmõnõn çok düşük düzeylerde olduğu gözlenmektedir. Üstelik dönem boyunca Bölge de kişi başõna kredi kullanõmõ 1994 yõlõnda büyük ölçüde gerilemiştir. Türkiye geneli kredi kullanõmõ rakamõ, Bölge den 1990 yõlõnda 6, 1994 yõlõnda 10 ve 1997 yõlõnda 9 kat daha yüksektir. En yüksek kişi başõna banka kredisi, Marmara Bölgesi nde gerçekleşmiştir. Bu bölge, Türkiye ortalamasõndan yaklaşõk olarak 1,5 ile 2 kat daha yüksek kredi kullanõmõna sahiptir. Dönem içindeki bazõ yõllarda Marmara Bölgesi ndeki kişi başõna kredi kullanõmõ, Bölge dekinin 18 kat üzerine çõkmaktadõr., 157

190 Tablo :Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Kredileri (Bin TL) BÖLGELER AKDENİZ DOĞU ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE* Kaynak: TBB;Bankacõlar Dergisi, Sayõ 21, (Haziran 1997). TC Merkez Bankasõ, Aylõk Bülten, (Aralõk 1997). *İller Bankasõ nõn belediyelere kullandõrmõş olduğu krediler ile Kõbrõs ve yabancõ ülke kredileri toplama dahil değildir. Grafik : Bölgeler İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Kredileri 4000 (Bin TL) BANKA 2000 KREDİLERİ YILLAR DOĞU ANAD. MARMARA TÜRKİYE* Grafik Türkiye geneli ile Bölge ve Marmara Bölgesi nde kişi başõna düşen toplam banka kredilerinin dönemindeki seyrini göstermektedir. Bölge de kişi başõna banka kredilerinin en yüksek düzeyde olduğu il Erzincan dõr. Bu ilde bazõ yõllardaki banka kredisi rakamlarõ Bölge ortalamasõnõn 3 katõna kadar çõkmaktadõr. Erzincan dan sonra Kars ve Bayburt illeri de Bölge içinde kredi kullanõmõnõn yüksek olduğu iller olarak görülmektedir. 158

191 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kişi Başõna Toplam Banka Kredileri (Bin TL) İLLER AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN TOPLAM* Kaynak: TBB;Bankacõlar Dergisi, Sayõ 21, (Haziran 1997), TC Merkez Bankasõ, Aylõk Bülten, (Aralõk 1997). *İller Bankasõ nõn belediyelere kullandõrmõş olduğu krediler ile Kõbrõs ve yabancõ ülke kredileri toplama dahil değildir. Kişi başõna kredi kullanõmõnõn en düşük olduğu Bölge illeri Hakkari ve Ağrõ dõr. Bu illerdeki banka kredisi kullanõmõ, Bölge ortalamalarõnõn yüzde i kadardõr döneminde Bölge de kullanõlan toplam kredilerde yõllar içerisinde reel olarak azalma olmuş, 1997 yõlõnda meydana gelen artõş ise, ancak 1990 seviyesinin tutturulmasõnõ sağlayabilmiştir. Bölge de kredi/mevduat oranõ, yõllar itibarõyla diğer bölgelere göre en düşük seyri göstermektedir. Türkiye genelinde dönem boyunca bir gerileme eğilimi görülmekle birlikte, bu eğilim Bölge de çok belirgin bir hal almaktadõr. Nitekim, bu oran 1990 da yüzde 62 iken, 1994 de yüzde 24 e kadar düşmüştür. Kredi / mevduat oranõnõn dönem boyunca düşüş eğilimi göstermesi aynõ zamanda, Bölge de gerçekleşen sermaye göçünün de bir işaretidir. Öte yandan bu oranõn en yüksek olduğu bölge Akdeniz Bölgesi dir. 159

192 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kredi/Mevduat Oranlarõ BÖLGELER AKDENİZ DOĞU ANAD EGE G.Doğu ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. Bölge illeri için yõllarõ itibarõyla kredi/mevduat oranõ açõsõndan önemli bir değişiklik olup olmadõğõnõ test etmek için yapõlan tek yönlü varyans analizi, ilgili dönem itibarõyla kredi/mevduat oranõ bakõmõndan yüzde 99 güven seviyesinde belirgin bir farklõlõğõn olduğunu ortaya koymuştur. Yani, incelenen yõllar itibarõyla kredi / mevduat ortalamalarõ arasõnda gözlenen farklõlõğõn 0,01 anlamlõlõk düzeyinde önemli olduğu saptanmõştõr. Söz konusu değişimin olumsuz yönde olduğu bu oranõn 1997 yõlõ değerinin (yüzde 46,4), 1990 yõlõ değerinden (yüzde 61,7) küçük olmasõndan anlaşõlmaktadõr. Ayrõca, bu oranõn 1993 yõlõndaki yüzde 50,8 değerinden 1994 yõlõ için yüzde 27,4 ' e düşmesi, buna karşõn Türkiye genelinde bu düşüşün bu derece keskin olmayõşõ (yüzde 79,6'dan yüzde 61,2'ye düşüş) düşündürücüdür. Çünkü bu rakamlar, 5 Nisan krizinden Bölge ekonomisinin Türkiye geneline kõyasla daha ağõr bir biçimde etkilendiğini ortaya koymaktadõr. Krizden zayõf ekonomilerin daha fazla etkilendiği bu rakamlardan bir kere daha anlaşõlmaktadõr Grafik : Bölgeler İtibarõyla Kredi/Mevduat Oranlarõ KREDİ- 0.5 MEVDUAT ORANI YILLAR DOĞU ANAD. MARMARA TÜRKİYE 160

193 Grafik, Türkiye geneli ile Bölge ve Marmara Bölgesi nde mevduatõn kredileri karşõlama oranõnõn, dönemi boyunca izlediği gelişimi göstermektedir. Bölge de kişi başõna banka kredilerinin en yüksek düzeyde olduğu Erzincan dõr. Bu ilde bazõ yõllardaki banka kredisi rakamlarõ Bölge ortalamasõnõn 3 katõna kadar çõkmaktadõr. Erzincan dan sonra Kars ve Bayburt illeri de Bölge içinde kredi kullanõmõnõn yüksek olduğu iller olarak görülmektedir. Tablo : Bölge İlleri İçin Kredi-Mevduat Oranlarõ (Yüzde) İLLER AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BÖLGE ORT TÜRKİYE ORT Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. Mevduat ve kredilerin mekansal dağõlõmõna ilişkin veriler Bölge nin kişi başõna en az mevduat yapan ve en az kredi kullanan bölge konumunda olduğunu ortaya koyduğu gibi, Türkiye genelinde dönemi boyunca mevduatõn genel olarak artõş seyrinin çok düşük olduğunu, kredi kullanõmõnda ise reel anlamda düşüşler yaşandõğõnõ göstermektedir. Bölge ekonomisi açõsõndan bir diğer çarpõcõ sonuç, ekonomik krizlerden görece daha olumsuz biçimde etkilenmenin söz konusu olmasõdõr. Nitekim bu durum, mevduat ve kredilerde kendini göstermektedir Kredilerin Türleri İtibarõyla Dağõlõmõ Bölgeler itibarõyla kredi türlerinin dağõlõmõna ilişkin veriler, Bölge ekonomisi hakkõnda bilgi vericidir. Türkiye genelinde ihtisas dõşõ kredi kullanõmõ, toplam kredi kullanõmõnõn yüzde 75 ini oluştururken, bu oran Bölge de yüzde 40 ile tüm bölgeler içinde en düşük düzeydedir. Diğer yandan, ihtisas dõşõ kredi kullanõmõ içinde tarõmsal kredilerin oranõ Türkiye genelinde yüzde 19 iken, bu oran Bölge de yüzde 36 dõr. 161

194 İhtisas dõşõ kredi kullanõmõnda Marmara Bölgesi yüzde 94 ile ilk sõrayõ almakta, tarõmsal kredi kullanõmõnda ise, ilk sõrada yüzde 48 ile İç Anadolu Bölgesi nin olduğu görülmektedir. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Kredi Türlerinin Dağõlõmõ (1997) İhtisas Kredileri İhtisas Dõşõ Krd. Toplam BÖLGELER Tarõm G.Menk. Mesleki Denizcilik Turizm Diğer AKDENİZ DOĞU ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE* Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. *İller Bankasõ'nõn belediyelere kullandõrmõş olduğu milyar TL.'lõk kredi ile Kõbrõs ve yabancõ ülke kredileri toplama dahil değildir. Bölge de kullanõlan kredilerin kompozisyonunun Türkiye genelinden önemli ölçüde farklõlõk göstermesi ve kullanõlan kredilerin daha ziyade tarõm, gayrimenkul ve mesleki krediler üzerinde odaklaşmasõ buna karşõn Türkiye genelinin aksine ihtisas dõşõ kredilerin ağõrlõğõnõn çok düşük olmasõ (Türkiye ortalamasõnõn yarõsõndan daha az) bölge ekonomisinin geri kalmõşlõğõnõn bir diğer göstergesidir. Öte yandan bölgede turizm alanõnda hiç kredi kullanõlmadõğõnõn görülmesi son derece ilginçtir. Bölge de birtakõm turizm yatõrõmlarõnõn var olduğu bir gerçektir. Örneğin, Erzurum' da kõş turizmi ile ilgili ciddi yatõrõmlar yapõlmaktadõr. Bu yatõrõmlar için ihtiyaç duyulan kredinin bölge dõşõndan temin edildiği gibi bir izlenim ortaya çõkmaktadõr ki bu da bankacõlõk hizmetleri açõsõndan düşündürücüdür. Bölge illeri itibarõyla kredi türlerinin dağõlõmõna ilişkin veriler, tarõmsal kredilerde, Bölge illerinden Ardahan, Kars ve Gümüşhane nin Bölge ortalamasõnõn üzerinde, buna karşõlõk Bingöl, Hakkari ve Bayburt illerinin ortalamanõn altõnda pay aldõğõnõ göstermektedir. İhtisas dõşõ kredilerde ise; Bölge nin gelişmiş illerinden Erzurum, Elazõğ ve Malatya da, Bölge ortalamasõnõn üzerinde bir kullanõm olduğu görülmektedir. 162

195 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kredi Türlerinin Dağõlõmõ (1997) İhtisas Kredileri İLLER Tarõm G.Menk Mesleki Denizc. Turizm Diğer İht. Dõşõ Krd. Toplam AĞRI 32,9 11,1 16,8 0,0 0,0 3,8 35,4 100 ARDAHAN 71,5 0,0 11,8 0,0 0,0 2,9 13,8 100 BAYBURT 19,2 0,3 4,9 0,0 0,0 7,1 68,6 100 BİNGÖL 19,5 49,4 8,9 0,0 0,0 6,7 15,4 100 BİTLİS 33,6 3,3 18,7 0,0 0,0 12,1 32,2 100 ELAZIĞ 26,8 6,3 6,3 0,0 0,0 16,1 44,5 100 ERZİNCAN 24,4 36,9 5,6 0,0 0,0 9,8 23,3 100 ERZURUM 30,5 2,3 7,9 0,0 0,0 7,9 51,4 100 GÜMÜŞHANE 45,7 1,1 26 0,0 0,0 2,4 24,8 100 HAKKARİ 17,6 0 27,1 0,0 0,0 22,8 32,6 100 IĞDIR 36 0,3 7,6 0,0 0,0 10,5 45,5 100 KARS 68,6 1 6,8 0,0 0,0 6,4 17,1 100 MALATYA 31,3 3,9 5,5 0,0 0,0 3,3 55,9 100 MUŞ 28,7 34,8 8,7 0,0 0,0 6,3 21,5 100 TUNCELİ 37,2 16,6 13,7 0,0 0,0 2,7 29,8 100 VAN 33,8 1,1 6,1 0,0 0,1 12,4 46,5 100 BÖLGE ORT. 34,8 10,5 11,4 0,0 0,0 8,3 34,9 100 TÜRKİYE ORT. 17,1 1,4 1,6 0,2 0,2 2,1 77,4 100 Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. Bölgeler itibarõyla banka şubesi başõna düşen ortalama mevduat miktarlarõ, Bölge nin, bütün dönem boyunca Türkiye ortalamalarõnõn altõnda seyrettiğini ortaya koymaktadõr. Bölge de şube başõna mevduat miktarõ 1991 yõlõnda yüzde 33 e kadar gerilemiştir. Diğer taraftan şube başõna mevduatõn en yüksek olduğu bölge Marmara Bölgesi dir. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Şube Başõna Ortalama Mevduat (Milyar TL) BÖLGELER AKDENİZ 10,5 11,6 10,9 14,7 15,0 16,8 11,8 DOĞU ANAD. 6,4 7,4 7,4 8,9 8,2 9,1 9,5 EGE 10,5 11,1 11,3 14,9 15,4 170,3 17,4 G.D.ANAD. 6,8 7,7 7,4 9,3 8,9 9,7 9,1 İÇ ANAD. 23,6 29,1 26,5 29,2 30,1 38,4 37,9 KARADENİZ 7,9 9,0 9,2 11,7 11,2 12,3 12,8 MARMARA 19,2 20,8 24,1 25,3 27,6 35,9 37,3 TÜRKİYE 15,1 16,9 17,7 20,1 21,1 26,4 27,0 Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. Grafik, Türkiye geneli ile Bölge ve Marmara Bölgesi nde dönemi boyunca şube başõna düşen ortalama mevduat miktarõnõ göstermektedir. Bölge de mevduatõn artõş hõzõnõn, Türkiye ve Marmara Bölgesi nin çok gerisinde kaldõğõ görülmektedir. 163

196 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Şube Başõna Ortalama Mevduat 40 (Milyar TL) ŞUBE BAŞINA ORT. 25 MEVDUAT YILLAR DOĞU ANAD. MARMARA T ÜRKİYE Diğer taraftan bölgeler itibarõyla şube başõna düşen ortalama kredi miktarlarõna ilişkin veriler de, Bölge nin bankacõlõk hizmetleri açõsõndan ne denli geri kalmõş olduğunu çarpõcõ bir biçimde göstermektedir yõlõnda Bölge de şube başõna kredi kullanõmõ, Türkiye ortalamasõnõn sadece yüzde 27 si kadardõr. Takip eden yõllarda bu oran sürekli olarak düşmekte, 1994 yõlõnda yüzde 17 ye gerilemekte, 1997 yõlõnda tekrar yüzde 22 ye yükselmektedir. Şube başõna kredi kullanõmõnõn en yüksek olduğu bölge Marmara Bölgesi dir. Marmara Bölgesi ortalamasõ, Bölge ortalamasõndan 4 ile 7,5 kat daha yüksektir. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Şube Başõna Ortalama Kredi (Milyar TL) BÖLGELER AKDENİZ 12,4 14,3 12,1 10,3 12,0 10,0 7,8 DOĞU ANAD. 3,1 3,4 3,7 2,1 2,8 3,5 4,0 EGE 7,0 7,3 9,1 7,5 9,4 100,4 12,0 G.D.ANAD. 4,5 5,0 4,7 3,8 4,8 5,8 7,6 İÇ ANAD. 17,1 17,3 19,5 19,3 20,9 27,7 32,3 KARADENİZ 6,5 8,5 7,6 5,8 6,6 5,2 6,1 MARMARA 13,1 15,1 17,7 14,7 16,6 20,4 23,5 TÜRKİYE 11,0 12,2 13,6 11,8 13,4 15,8 18,4 Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. Grafik, Türkiye geneli ile Bölge ve Marmara Bölgesi nde şube başõna ortalama kredi miktarlarõnõn dönemi boyunca seyrini göstermektedir. 164

197 Grafik : Bölgeler İtibarõyla Şube Başõna Ortalama Kredi (Milyar TL) ŞUBE BAŞINA ORT. KREDİ YILLAR DOĞU ANAD. MARMARA TÜRKİYE Bankacõlõk ile ilgili verilerin bir bütün olarak değerlendirilmesi sonucunda, Bölge de bankacõlõk hizmetlerinin görece geri olduğu, kişi başõna düşen mevduat ve kredilerin Türkiye ortalamasõnõn oldukça gerisinde kaldõğõ ve kredi-mevduat oranõnõn düşüklüğünün de Bölge dõşõna sermaye göçüne işaret ettiği anlaşõlmaktadõr. Ayrõca, kredi türlerinin dağõlõmõnda Bölge de ihtisas dõşõ kredi kullanõmõnõn Türkiye ortalamasõnõn çok gerisinde olmasõ, ticaret sanayi sektörlerinin gelişmemiş olduğunu da ortaya koymaktadõr. Bütün bunlar, Bölge de sektörlerin mali yapõlarõ ile ilgili dar boğazlarõn aşõlmasõnda, mevcut bankacõlõk sisteminin yeterli olmadõğõnõ göstermektedir Bölge de Uygulanan Kalkõnma Amaçlõ Projeler ve Teşvik Politikalarõ Bölge de Uygulanan Projeler Bölgesel politikalar oluşturulmadan önce, Bölge de uygulanan kõrsal kalkõnma amaçlõ projelerden elde edilen tecrübelerden yararlanmak gerekir. Bu projelerin en önemlisi Erzurum Entegre Kõrsal Kalkõnma Projesi olmakla birlikte, Bingöl-Muş Kõrsal Kalkõnma Projesi, II ve IV. Hayvancõlõğõ Geliştirme Projeleri ve Doğu Anadolu Çayõr, Mera ve Yem Bitkileri Geliştirme Projesinden de söz etmek gerekir Erzurum Entegre Kõrsal Kalkõnma Projesi (EKKP) Bu proje, Çorum-Çankõrõ projesinden sonra Türkiye de uygulanan ikinci çok sektörlü kõrsal kalkõnma projesidir. EKKP ile ilgili ön hazõrlõk çalõşmalarõ 1978 yõlõnda Tarõm ve Ormancõlõk Bakanlõğõ tarafõndan, muhtemel proje faaliyetlerinin tespiti amacõyla 165

198 Erzurum ilinde gerçekleştirilen bir sosyo-ekonomik survey ile başlatõlmõştõr. 9 Birden fazla Bakanlõğa bağlõ birimlerin koordinasyonunu gerektirdiğinden EKKP ile ilgili koordinasyon sorumluluğu 1980 yõlõnda Devlet Planlama Teşkilatõ na verilmiştir. DPT, 1981 yõlõnda Erzurum ilinde bir Yerleşim Kalõbõ Yapõsõ Araştõrmasõ ile köy düzeyinde ekonomik ve sosyal yapõya ilişkin bir harita çõkarma çalõşmasõ gerçekleştirmiştir. Takip eden yõllarda DPT ile finansör kuruluşlardan biri olan Dünya Bankasõ, hazõrlõk çalõşmasõnõ birlikte sürdürmüşler ve EKKP, 1982 yõllarõ sonunda resmen yürürlüğe konulmuştur. Projenin başlõca amaçlarõ; Erzurum ilinde tarõmsal üretim ve geliri yükseltmek, kõrsal istihdam olanaklarõnõ geliştirmek ve kõrsal yaşam koşullarõnõ iyileştirmektir. Proje bu amaçlarõ gerçekleştirmek üzere, tarõmsal yayõm ve eğitim, hayvan sağlõğõ ve yetiştiriciliği, yatõrõm ve üretime yönelik kredi hizmetleri ve kõrsal altyapõnõn tamamlanmasõ gibi çok sayõda faaliyeti içermiştir. Projenin toplam maliyetinin 137 milyon ABD Dolarõ olmasõ, bunun 77 milyon dolarõnõn iç, 60 milyon dolarõnõn dõş kaynaklardan karşõlanmasõ planlanmõştõr. Projenin dõş kaynaklõ finansmanõnõn 20 milyon dolarõ Uluslararasõ Tarõmsal Kalkõnma Fonu (IFAD), 40 milyon dolarõ da Dünya Bankasõ ndan karşõlanacaktõ. Projede kredi hizmetleri, Ziraat Bankasõ tarafõndan yürütülmüştür. Proje yönetimi, 1985 yõlõnda Tarõm, Ormancõlõk ve Köy İşleri Bakanlõğõ na devredilmiştir. Proje ile ilgili çeşitli raporlara göre, kõrsal altyapõnõn tamamlanmasõ konusunda hedeflere büyük ölçüde yaklaşõlmõş, ancak kredi ve tarõmsal yayõm ve eğitim hizmetlerinde hedeflerin önemli ölçüde gerisinde kalõnmõştõr. Kredi hizmetleri ile ilgili başlõca sorunlar, projenin başlangõç yõllarõnda yeterli kredi kullandõrõlamamasõ ve genel olarak geri dönüş oranõnõn çok düşük kalmasõdõr. Tablo döneminde EKKP kapsamõnda dağõtõlan kredilerin proje sayõsõ ve miktarõnõ proje türleri itibarõyla göstermektedir. Tablo : EKKP Kapsamõnda Dağõtõlan Kredilerin Proje Türlerine Göre Dağõlõmõ* (Bin ABD Dolarõ) PROJE TÜRLERİ PROJE SAYISI MİKTAR YÜZDE Ekipman Satõnalõmõ ,1 Hayvancõlõk Yatõrõm ,5 Arõcõlõk ,7 Bitkisel Üretim ,1 Hayvansal Üretim ,6 TOPLAM Kaynak: A Summary of Project Completion, Report Prepared for the FAO of UN for the Erzurum Rural Development Project, May * tarihi itibarõyla 9 A Summary of Project Completion, Report Prepared for the FAO of UN for the Erzurum Rural Development Project, May

199 Tablo de görüldüğü gibi toplam kredi kullanõmõ 61,7 milyon ABD dolarõ olarak gerçekleşmiştir. Toplam içindeki en büyük payõ yüzde 67,6 ile hayvansal üretim projeleri almõştõr. Bu projeler hayvan besiciliği ile ilgilidir. İkinci büyük pay yüzde 17,5 ile hayvancõlõk yatõrõm projelerine aittir. Bu projelerle süt sõğõrõ satõnalõmõ, barõnma ve yem bitkisi tesisi gibi faaliyetler kredilendirilmiştir. Tablo da görüldüğü gibi, 1983 ve 1984 yõllarõnda kredi kullanõmõ çok düşük kalmõştõr. Bunun nedeni, kredi hizmetlerinin başlangõç yõllarõnda, proje kapsamõnda tarõmsal yayõm ve eğitim ile hayvan sağlõğõ ve yetiştiriciliği hizmetlerinin götürülebildiği köylerle sõnõrlõ tutulmasõdõr. Bu sõnõrlamanõn kaldõrõlmasõ ile birlikte 1985 yõlõndan itibaren kredi kullanõmõnda büyük artõşlar olmuştur. Ancak bu durum, kredi alan çiftçilere yeterli teknik ve lojistik destek vermeme pahasõna gerçekleşmiştir ve 1988 yõllarõnda besi projelerine öncelik verilmesi sonucunda rekor düzeyde kredi dağõtõmõ gerçekleştirilmiştir. Kredi Tür. Tablo : EKKP Kapsamõnda Dağõtõlan Krediler (Milyar TL) TOPLAM A B A B A B A B A B A B A B A B Ekipman Satõnalõmõ Hayvanc Yatõrõm Arõcõlõk Bitkisel Üretim Hayvansal Üretim TOPLAM A: Proje Sayõsõ B: Kredi Miktarõ Kaynak: A Summary of Project Completion, Report Prepared for the FAO of UN for the Erzurum Rural Development Project, May Dağõtõlan kredilerde kanuni takibata uğrama oranõ proje sayõsõ bazõnda yüzde 14,6, dağõtõlan kredi miktarõ bazõnda yüzde 25,3 tür. Tablo dan görüldüğü gibi, en yüksek kanuni takibata uğrama oranõ hayvancõlõk yatõrõm projelerindedir. Bu projelerin yüzde 54,8 inde alõnan krediler zamanõnda geri dönmemiştir. Kanuni takibata uğrama oranõnõn yüksekliği bakõmõndan ikinci sõrayõ yüzde 23 ile hayvansal üretim projeleri almõştõr. 167

200 Tablo : EKKP Kapsamõnda Dağõtõlan Kredilerde Kanuni Takibata Uğrama (1989 Sonu İtibarõyla, Milyon TL.) (Cari) PROJE TÜRLERİ PROJE SAYISI (Yüzde ) KREDİ MİKTARI (Yüzde ) Ekipman Satõnal. 35 5, ,3 Hayvancõlõk Yat , ,8 Arõcõlõk 37 6, ,1 Bitkisel Üretim 175 1, ,7 Hayvansal Üretim , TOPLAM , ,3 Kaynak: A Summary of Project Completion, Report Prepared for the FAO of UN for the Erzurum Rural Development Project, May Öte yandan, proje türlerine göre kanuni takibata uğrama oranlarõnõ gösteren Tablo , dağõtõlan toplam krediler içinde kanuni takibata uğrayan her 100 projeden 64,7 sinin hayvansal üretim projesi olduğunu göstermektedir. Bunu 32,7 proje ile hayvancõlõk yatõrõm projeleri izlemektedir. Tablo : Proje Türlerine Göre Kanuni Takibata Uğrama Oranlarõ (Yüzde) PROJE TÜRLERİ PROJE SAYISI KREDİ MİKTARI Ekipman Satõnalõmõ 0,4 1,3 Hayvancõlõk Yatõrõm 32,7 31,1 Arõcõlõk 0,4 0,4 Bitkisel Üretim 1,8 0,5 Hayvansal Üretim 64,7 66,0 TOPLAM Kaynak: A Summary of Project Completion, Report Prepared for the FAO of UN for the Erzurum Rural Development Project, May Hayvancõlõk üretim ve yatõrõm projelerinde görülen bu yüksek başarõsõzlõk, projelerde hayvan sağlõğõ ve yetiştiriciliği başta olmak üzere tarõmsal yayõm ve eğitim hizmetlerinde yeterli teknik desteğin sağlanamamasõ ile açõklanmaktadõr. Bununla birlikte, kredilerin dağõlõmõnda klasik bankacõlõk kriterlerine bağlõlõk, büyük ölçüde kredi için istenen yüksek miktarlardaki teminatlarõ gösterebilen kişilerin kredi hizmetlerinden yararlanmasõna yol açmõştõr. Ayrõca, büyük ölçekli projeleri özendiren yaklaşõmlar, köy ile ilişkisi olup, gerçek anlamda çiftçilikle uğraşmayan kişileri düşük faizli kredilerden yararlanmaya özendirmiş ve proje kaynaklarõnõn bir bölümü, tarõm dõşõ alanlarda kullanõlmõştõr. Kõrsal kalkõnma amaçlõ projelerde bankacõlõk hizmetlerinin başarõsõnõn sadece geri dönüş oranõ ile açõklanmasõ yeterli değildir. Asõl kriterin kredi olarak dağõtõlan kaynaklarõn yarattõğõ toplam fayda olduğunu belirtmek gerekir. Öte yandan bu tür projelerde mali başarõsõzlõk nedenlerinin belirlenmesi kredi alan kişiler ve işletmeler hakkõnda ayrõntõlõ bilgiler derlenmesini ve hangi özelliklere sahip işletmelerde kanuni takibata uğrama sõklõğõnõn yüksek olduğunun belirlenmesini gerektirmektedir. 168

201 II. ve IV. Hayvancõlõğõ Geliştirme Projeleri Bu projeler sadece Bölge illerinde değil, Türkiye nin diğer illerinde de uygulanmõş olan ve büyük ölçüde ithal süt ineğine dayalõ süt sõğõrcõlõğõ projeleri niteliğindedir li yõllar boyunca ve 1980 li yõllarõn başlarõnda Bölge illerinden Erzurum, Erzincan, Kars, Ağrõ, Bayburt, Ardahan ve Iğdõr da uygulanmõş olan bu projeler, genellikle ithal süt ineği, süt sağõm makineleri, ahõr yapõmõ, yem bitkileri tesisi gibi girdilerin kredilendirilmesini içermekteydi. Bu projelerin finansmanõ, Dünya Bankasõ ve Türk hükümetlerince yapõlmõş, proje ile ilgili hizmetler Hayvancõlõğõ Geliştirme Bölge Müdürlüklerince verilmiş, kredi hizmetleri ise Ziraat Bankasõ tarafõndan sağlanmõştõr. Gerek hayvan sağlõğõ ve yetiştiriciliği konusundaki kurumsal desteğin yetersizliği, gerekse Bölge de yaygõn olan şap hastalõğõna karşõ yeterli korumanõn sağlanamamasõ, esasen Bölge koşullarõ açõsõndan sofistike olarak tanõmlanabilecek bu projelerin başarõsõzlõğa uğramasõnda başlõca nedenleri oluşturmuştur. Projelerin uygulanmaya başladõğõ ilk yõllarda, Bölge koşullarõna göre oldukça büyük ölçekli sayõlabilecek projelere öncelik verilmiştir. Avrupa ülkelerinden ithal edilen Brown Swiss ve Holstein cinsi yüksek verim õrklarõnõn yüksek düzeydeki bakõm, beslenme ve barõnma gereklilikleri karşõlanamadõğõndan, çok sayõda hayvan yetersiz beslenmenin de etkisiyle hastalõklardan ölmüş veya geçirdiği şap hastalõğõndan sonra süt sõğõrcõlõğõ açõsõndan ekonomik olma özelliğini kaybettiğinden kesime gitmiştir. Hayvanlarõn sigorta edilememiş olmasõ, proje çiftçilerini büyük mali sõkõntõlarla karşõ karşõya bõrakmõş ve çiftçilerin büyük bölümü iflasa sürüklenmiştir. Bugün Hayvancõlõğõ Geliştirme Projeleri kapsamõnda kredi almõş süt sõğõrõ işletmelerinden çok azõ ayaktadõr. Bu proje, hayvancõlõğõn temel sektör olduğu Bölge de, hayvancõlõğõ teşvik etmeye yönelik politikalarõn belirlenmesinde nelerin yapõlmamasõ konusunda son derece değerli, fakat oldukça pahalõya mal olmuş bir tecrübedir. Gerek Erzurum Entegre Kõrsal Kalkõnma Projesi gerekse II. ve IV. Hayvancõlõğõ Geliştirme Projelerinde elde edilen tecrübeler, Bölge de tarõm sektörünün içinde bulunduğu dar boğazlarõn aşõlmasõna yönelik bölgesel politika önlemlerinin oluşturulmasõ sürecinde dikkate alõnmalõdõr Bingöl-Muş Kõrsal Kalkõnma Projesi Bu proje, kõrsal kalkõnma amaçlõ olmakla birlikte, mali yapõ ile ilgili sorunlarõ çözmeye yönelik herhangi bir politika önlemi içermemektedir. Bingöl-Muş Kõrsal Kalkõnma Projesi Uluslararasõ Tarõmsal Kalkõnma Fonu (IFAD) ile 12 Kasõm 1989 tarihinde imzalanan ve 23 Nisan 1991 tarihinde tadil edilen İkraz anlaşmasõ kapsamõnda fiilen 10 Haziran 1990 tarihinden başlamõştõr. Proje için 31 Aralõk 1999 tarihine kadar 15,5 milyon SDR(Special Drawing Right: Özel Çekme Hakkõ) lik bir harcama öngörülmektedir. Bugüne kadar yapõlan harcamalar ise, toplam rakamõn yaklaşõk yüzde 48 ini teşkil etmektedir. 169

202 1997 yõlõ başlarõnda Türk Hükümeti kredi süresinin 3 yõl daha uzatõlmasõnõ istemiştir. Bunun üzerine proje, 1997 yõlõnda yeniden gözden geçirilmiş ve bu talep IFAD tarafõndan kabul edilerek, 2 Kasõm 1998 tarihinde yeni bir anlaşma imzalanmõştõr 10. IFAD a göre Projenin başlangõçta ağõr yürümesi, Türk Hükümetinin karşõlõklõ olarak taahhüt ettiği kredi yükümlülüğünü yerine getirmemesinden, uzman eksikliğinden, yöre halkõnõn gerekli katõlõmõ göstermemesinden, kredi kullanma konusundaki isteksizlikten ve Bölge de yaşanan terör olaylarõndan dolayõ köyden kente doğru göç olmasõndan kaynaklanmõştõr 11. Türk Hükümetinin kredi süresinin uzatõlmasõ ile ilgili yaptõğõ başvuruyu değerlendiren IFAD, raporunda bu sorunlarõn büyük ölçüde ortadan kalktõğõ şeklinde bir değerlendirme yapmaktadõr. IFAD söz konusu raporda, Projenin daha sağlõklõ yürümesi ve kaynaklarõn daha etkili kullanõlmasõnõ sağlamak amacõyla bir dizi öneri getirmiştir. Bu öneriler tarõm sektöründe mali yapõyla ilgili dar boğazlar konusuyla ilgili olmayõp daha çok tarõmsal yayõn ve eğitim çalõşmalarõ ile ilgilidir Doğu Anadolu Çayõr, Mer a ve Yem Bitkileri Geliştirme Projesi Bu proje yõllarõnda Birleşmiş Milletler Kalkõnma Programõ (UNDP) tarafõndan sağlanan ABD Dolarõ tutarõnda bir kaynak ile finanse edilen küçük ölçekli bir projedir. Kredi hizmeti verilmeyen bu projenin başlõca amacõ, Bölge ye özgü bir çayõr, mera ve yem bitkileri modeli geliştirmekti. Araştõrma, demonstrasyon ve uygulama bileşenlerinden oluşan projede 4 pilot köy seçilerek, bitkisel üretimin yapõsõ, hayvancõlõğõ destekleyecek biçimde değiştirilmeye çalõşõlmõştõr 12. Bu proje, Bölge nin hayvancõlõk sektörünün en önemli sorunlarõndan birini oluşturan kaba yem açõğõna sürdürülebilir bir çözüm arayõşõ sergilediğinden, proje sonuçlarõnõn tarõm sektöründe mali yapõ ile ilgili dar boğazlarõn aşõlmasõna yönelik teşvik önlemlerinin oluşturulmasõnda dikkate alõnmasõ yararlõ olacaktõr Teşvik Politikalarõ Özel Sektör Yatõrõm Teşvikleri Teşvikler, bölgesel kalkõnma politikasõnõn en önemli araçlarõndan biri olmakla birlikte, yakõn zamana kadar, bölgeye özel herhangi bir teşvik önlemi uygulanmamõştõr. Özellikle imalat sanayiine verilen yatõrõm teşviklerinden Bölge nin yararlanma imkanõ son derece sõnõrlõ kalmõştõr. Özel sektör yatõrõm teşviklerinin bölgeler itibarõyla yatõrõm tutarlarõnõn dağõlõmõnõ gösteren tablonun incelenmesinden de görülebileceği gibi, Bölge nin döneminde özel sektör yatõrõm teşviklerinden aldõğõ pay, sadece yüzde 2,6 oranõndadõr. Bu oran bazõ yõllar yüzde 2 nin de altõna düşmüştür. Bu veriler söz konusu dönemde uygulanan teşvik tedbirlerinden Bölge nin yararlanamadõğõnõ ortaya koymaktadõr. 10 Resmi Gazete Yürütme ve İdare Bölümü, 31 Aralõk IFAD, Loan No. 243-TU Supervision Mission Report, September UNDP, Terminal Report, Production Improvement of Pasture, Meadow and Fodder Craps in Eastern Anatolia,

203 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Özel Sektör Yatõrõm Teşvikleri (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) BÖLGELER TOPLA YAT. Yüzde YAT. Yüzde YAT. Yüzde YAT. Yüzde M Yüzde AKDENİZ , , , 15, , ,2 D.ANAD , , , , ,6 EGE , , , , ,5 G.D.ANAD , , , , ,1 İÇ ANAD , , , , ,3 KARADENİZ , , , , ,5 MARMARA , , , , ,3 ÇOK BÖLG , , , , ,5 TÜRKİYE ,0 214, , , ,0 Kaynak: Hazine Müsteşarlõğõ. Not: İllere dağõtõlamayan birden fazla ili kapsayan yatõrõmlar "Çok bölgeli" başlõğõ altõnda verilmiştir. Özel sektör teşvik tedbirlerinin Bölge illeri itibarõyla dağõlõmõ Tablo de görülmektedir döneminde yatõrõm teşviklerinden en fazla yararlanan il, yüzde 75,7 lik payla Malatya olmuştur. Bu ili, yüzde 5,9 ile Elazõğ ve yüzde 5,0 ile Iğdõr illeri izlemektedir. Aynõ dönemde teşviğe tabi yatõrõmlardan en az pay alan iller ise sõrasõyla; yüzde 0,02 ile Hakkari, yüzde 0,03 ile Tunceli ve yine yüzde 0,03 ile Ardahan illeridir. Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Özel Sektör Yatõrõm Teşvikleri (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) İLLER TOPLAM AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHA HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN TOPLAM ÇOK BÖL TÜRKİYE Kaynak: Hazine Müsteşarlõğõ 1994 yõlõnda uygulamaya konulan devlet yardõmlarõ da bölgesel kalkõnma sorununun çözümüne bir katkõ sağlamamõştõr. Teşvik sisteminin, yoğun bürokrasi 171

204 gerektirmesi ve Bölge deki işletmelerin özelliklerini dikkate almamasõ bu durumun başlõca sebebi olarak gösterilebilir Tarõmsal Krediler Bölgeye özel teşvik önlemi olmamakla birlikte, Ziraat Bankasõ tarafõndan dağõtõlan tarõmsal kredilere ilişkin verilerin incelenmesi, Bölge nin tarõm sektörüyle ilgili yapõsõ hakkõnda bilgi verecektir yõllarõnda, Bölge illeri itibarõyla dağõtõlan hayvancõlõk ve yem kredilerine ait veriler, Bölge de bu tür kredi kullanõmõnõn genel olarak gerileme seyri gösterdiğini ortaya koymaktadõr yõlõ fiyatlarõyla Bölge nin Türkiye içindeki payõ yüzde 25,9 iken, bu pay 1997 de yüzde 10,6 ya düşmüştür. Bölge illeri kendi içinde karşõlaştõrõldõğõnda, Kars ilinin yõllar itibarõyla en yüksek payõ aldõğõ görülmektedir. Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Dağõtõlan ve Hayvancõlõk ve Yem Kredileri (1990 Yõlõ Fiyatlarõyla, Milyar TL) İLLER AĞRI 6,2 3,9 2,0 2,6 1,9 2,4 2,7 2,1 ARDAHAN 29,4 25,0 27,3 19,9 12,8 12,4 33,7 34,7 BAYBURT 1,0 1,3 0,8 0,6 0,6 1,8 2,5 2,3 BİNGÖL 5,0 2,6 3,6 3,7 2,9 5,3 3,2 1,7 BİTLİS 5,9 8,8 3,2 3,2 1,0 2,5 2,8 1,0 ELAZIĞ 4,7 3,9 2,4 4,1 3,4 12,9 18,9 10,3 ERZİNCAN 7,3 7,1 6,3 7,1 6,1 9,4 11,7 9,0 ERZURUM 24,5 16,3 10,8 10,1 9,6 30,1 39,7 31,1 GÜMÜŞHANE 6,0 6,0 4,6 5,3 3,7 9,5 8,5 9,4 HAKKARİ 1,7 2,9 1,7 2,1 1,3 0,8 1,9 1,7 IĞDIR 10,3 9,6 8,1 5,4 2,5 2,6 9,2 10,2 KARS 185,3 151,3 121,0 103,8 76,8 58,3 72,8 43,9 MALATYA 5,3 5,0 6,1 4,8 3,6 10,2 13,6 11,7 MUŞ 2,1 1,7 0,4 4,2 2,0 3,1 3,4 4,5 TUNCELİ 16,0 16,8 14,9 14,4 11,0 10,6 10,9 11,6 VAN 20,3 16,3 13,2 12,1 10,9 23,5 16,1 13,9 BÖLGE 331,0 278,4 226,5 203,5 149,9 195,5 251,6 199,0 TÜRKİYE 1.279, , , ,7 841, , , ,2 Kaynak: TC Ziraat Bankasõ, Zirai Krediler Müdürlüğü, Ocak Bölge illeri itibarõyla kanuni takibata alõnan kredilere ilişkin veriler incelendiğinde Bölge genelinde takibe uğrayan kredi oranõnõn 1990 yõlõnda Türkiye genelinin yüzde 43,9 una eşit olduğu görülmektedir. Bu, çok yüksek bir orandõr. Dönem boyunca kredi kullanõmõnda bu orandaki düşüşe bağlõ olarak genel bir düşüş eğilimi müşahade edilmektedir. 172

205 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Kanuni Takibe Alõnan Krediler (1990 Yõlõ Fiyatlarõyla, Milyar TL) İLLER AĞRI 2,5 2,1 0,8 1,3 0,8 1,2 0,3 0,3 ARDAHAN 1,9 1,5 1,2 2,1 2,8 1,1 1,1 4,0 BAYBURT 0,3 0,4 0,3 0,1 0,0 0,0 0,3 0,1 BİNGÖL 0,8 1,7 1,1 1,0 1,6 0,8 3,0 2,5 BİTLİS 6,6 6,3 3,7 6,2 4,8 2,1 0,7 1,7 ELAZIĞ 6,2 4,9 2,4 1,6 0,8 0,3 1,1 1,7 ERZİNCAN 1,4 0,9 1,5 2,0 1,1 0,3 0,2 0,3 ERZURUM 24,0 18,7 10,0 5,8 2,3 2,1 2,6 8,0 GÜMÜŞHANE 1,8 1,4 1,3 0,7 0,2 0,3 0,3 0,4 HAKKARİ 2,0 1,7 1,2 0,7 0,8 0,6 0,7 0,4 IĞDIR 0,7 1,3 0,6 0,8 2,8 1,1 0,7 2,5 KARS 11,9 10,5 7,6 5,3 4,2 4,6 3,4 4,0 MALATYA 1,7 1,4 1,0 1,1 0,6 0,3 0,8 0,9 MUŞ 0,9 0,8 0,6 0,8 0,2 0,3 0,1 0,1 TUNCELİ 0,7 1,0 1,2 0,5 1,4 2,1 1,4 0,7 VAN 5,0 8,8 7,0 3,5 6,7 4,9 6,6 4,8 BÖLGE 68,5 63,4 41,6 33,4 31,0 22,0 23,2 32,5 TÜRKİYE 156,0 164,5 108,0 94,5 102,6 50,5 111,1 137,4 Kaynak: TC Ziraat Bankasõ, Zirai Krediler Müdürlüğü, Ocak Bölge nin tarõmsal kredi kullanõmõndaki payõnõn nispi düşüklüğü yanõnda, kanuni takibata uğramadaki yüksek oran, tarõm sektöründe mali yapõnõn çok sorunlarõ olduğunu göstermektedir. Ayrõca bu durum mevcut kredi sisteminin bir bütün olarak gözden geçirilmesini zorunlu kõlmaktadõr Küçük Ölçekli İmalat Sanayi Kredileri Diğer bölgelerde olduğu gibi Bölge de de özellikle esnaf kefalet kooperatifleri tarafõndan küçük ölçekli imalat sanayiine yönelik düşük faizli ve ödeme kolaylõklarõ içeren kredi dağõtõlmaktadõr. Bu krediler, ihtisas kredileri olarak tanõmlanõp, sanayi ve fon kredilerini de kapsamaktadõr. Tablo bu tür kredi kullanõmõna ilişkin verileri içermektedir fiyatlarõyla ifade edilmiş bu verilere göre, 1990 yõlõnda Bölge nin Halk Bankasõ kredilerinde elde ettiği ihtisas kredileri toplamõnõn Türkiye toplamõna oranõ sadece yüzde 5,1 dir. Bu oran dönem içinde gerileme göstermekte ve 1995 yõlõnda yüzde 4,8 e düşmektedir yõlõnda Bölge payõ sadece yüzde 4,7 dir. Bu oranlar, kuşkusuz son derece düşük düzeyleri ifade etmektedir ve Bölge imalat sanayiinin mali yapõsõ konusundaki olumsuzluklarõ göz önüne sermektedir. 173

206 Tablo : Halk Bankasõ Tarafõndan Bölge İllerine Kullandõrõlan Krediler (1997 Yõlõ Fiyatlarõyla, Milyar TL) İLLER AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BÖLGE TOPL DİĞER BÖLG TÜRKİYE Kaynak: TC Halk Bankasõ, Ocak Not: İhtisas kredileri (Kooperatif Krd.+ Sanayi Krd.+ Fon Krd.) Diğer taraftan 1998 yõlõnda uygulamaya konulan KOBİ teşvik kredilerinden Bölge çok düşük düzeyde yararlanmõştõr. Kullanõm oranõ Tablo den görüldüğü gibi yüzde 13,6 dõr. Bölge illeri kendi içerisinde incelendiğinde en yüksek payõ yüzde 19,8 ile Malatya ili almõştõr. Bu ili Elazõğ ve Muş illeri izlemektedir tarihinde yürürlüğe giren Olağanüstü Hal Bölgesi ve Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde İstihdam Yaratõlmasõ ve Yatõrõmlarõn Teşvik Edilmesiyle 193 Sayõlõ Gelir Vergisi Kanunu nda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõndaki Kanun bölgesel kalkõnma açõsõndan bir dönüm noktasõ teşkil edebilecek niteliktedir. Bu Kanun ile OHAL Bölgesinde bulunan illerden Hakkari, Tunceli ve Van, mücavir alana dahil Bölge illerinden Bingöl, Bitlis ve Muş ve nihayet kalkõnmada öncelikli yörelerde yer alan Bölge illerinden Ağrõ, Ardahan, Erzurum, Iğdõr ve Kars ile Bayburt ve Gümüşhane illeri, Kanun un kapsadõğõ teşvik tedbirlerinden yararlanabilecektir. Söz konusu Kanun, Bölge de yer alan işletmelere şu konularda teşvikler getirmektedir; Gelir ve kurumlar vergisi muafiyeti, gelir ve kurumlar vergisi indirimi, çalõşanlardan kesilen vergilerin ertelenmesi, işlemlerde vergi, resim ve harç istisnasõ, sigorta primi işveren payõ istisnasõ, bedelsiz yatõrõm yeri tahsisi ve enerji (elektrik) harcamalarõnda indirim. Bir yõla yaklaşan uygulamanõn sonuçlarõ, bu kanunla getirilen teşvik önlemlerine yeterli ilginin gösterilmediği yönündedir. Kanunla getirilen teşvik önlemlerinin Bölge de egemen olan çok küçük imalat sanayi işletmelerinin mevcut yapõsõna uygunluk taşõmamasõ aksine daha çok orta ölçekli işletmelere yönelik olmasõ bu ilgisizliğin başlõca nedeni olarak gösterilebilir. 174

207 Tablo : Türkiye Halk Bankasõnca Bölge İllerine Tahsis Edilen KOBİ Teşvik Kredileri ( ) (Milyar TL) İLLER FİRMA SAYISI TAHSİS EDİLEN Yüzde KREDİLER AĞRI ,1 BİNGÖL ,0 BİTLİS ,5 ELAZIĞ ,6 ERZCİNCAN ,1 ERZURUM ,4 GÜMÜŞHANE ,5 HAKKARİ ,6 KARS ,4 MALATYA ,8 MUŞ ,4 TUNCELİ ,3 VAN ,1 BAYBURT ,3 ARDAHAN ,5 IĞDIR ,5 BÖLGE TOPLAM ,0 DİĞER İLLER TOPLAM Kaynak: TC Halk Bankasõ. 175

208 EKLER : Tablo : Bölgeler İtibarõyla Yõl Ortasõ Nüfus Tahminleri* BÖLGELER AKDENİZ D.ANAD EGE G.DOĞU A İÇ ANAD K.DENİZ MARMARA TÜRKİYE * 1990 ve 1997 bilgileri gerçekleşmiş nüfuslar, yõlõ bilgileri ise büyüme hõzõ yardõmõyla hesaplanmõştõr. Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Yõl Ortasõ Nüfus Tahminleri* İLLER AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZCİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN , , , , , IĞDIR , , , , , TOPLAM * 1990 ve 1997 bilgileri gerçekleşmiş nüfuslar, yõlõ bilgileri ise büyüme hõzõ yardõmõyla hesaplanmõş rakamlardõr. Tablo : 1990 Fiyatlarõ Baz Alõnarak Belirlenen Deflatör Rakamlarõ YILLAR DEFLATÖR 100,0 166,0 282,4 469,0 967, , ,1 176

209 Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Vergi Gelirleri (Milyar TL) BÖLGELER MERKEZ AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Vergi Gelirleri (Milyar TL) İLLER AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR BÖLGE Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Personel Harcamalarõ (Milyar TL) BÖLGELER MERKEZ AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE

210 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Personel Harcamalarõ (Milyar TL) İLLER AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN , ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ ,753 VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR BÖLGE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Diğer Cari Harcamalarõ (Milyar TL) BÖLGELER MERKEZ AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. 178

211 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Diğer Cari Harcamalarõ (Milyar TL) İLLER AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR BÖLGE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ (Milyar TL) BÖLGELER MERKEZ AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. 179

212 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Yatõrõm Harcamalarõ (Milyar TL) İLLER AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR BÖLGE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Genel Bütçe Transfer Harcamalarõ (Milyar TL) BÖLGELER MERKEZ AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. 180

213 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Genel Bütçe Transfer Harcamalarõ (Milyar TL) İLLER AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA ,474 MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR BÖLGE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Toplam Genel Bütçe Harcamalarõ (Milyar TL) BÖLGELER MERKEZ AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. 181

214 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Toplam Genel Bütçe Harcamalarõ (Milyar TL) İLLER AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR BÖLGE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Vergi Türlerinin Dağõlõmõ (1996) (Milyar TL) BÖLGELER Gelir Kurumlar Mal ve Hizmet Dõş Ticaret Toplam AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. 182

215 Tablo : Bölge İlleri İtibarõyla Vergi Türlerinin Dağõlõmõ (1996) (Milyar TL) İLLER Gelir Kurum Mal ve Hizmet Dõş Tic. Toplam AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR TOPLAM Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Tablo :Belediyelerin Bölgeler İtibarõyla Gelir Türlerine Göre Kesin Hesaplarõ (Milyar TL) BÖLGELER Vergi Vergi Toplam Vergi Vergi Toplam Vergi Vergi Toplam Vergi Vergi Toplam Gel. Dõşõ Gel. Gel. Dõşõ Gel. Gel. Dõşõ Gel. Gel. Dõşõ Gel. AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TOPLAM BÖLGELER Vergi Vergi Toplam Vergi Vergi Toplam Vergi Vergi Toplam Vergi Vergi Toplam Gel. Dõşõ Gel. Gel. Dõşõ Gel. Gel. Dõşõ Gel. Gel. Dõşõ Gel. AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TOPLAM Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. 183

216 İLLER Tablo : Belediyelerin Bölge İlleri İtibarõyla Gelir Türlerine Göre Kesin Hesaplarõ Vergi Gel. (Milyar TL) Vergi Top. Vergi Vergi Top. Vergi Vergi Top. Vergi Vergi Top. Dõşõ Gel. Dõşõ Gel. Dõşõ Gel. Dõşõ Gel. Gel. Gel. Gel. AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR TOPLAM İLLER Vergi Gel Vergi Top. Vergi Vergi Top. Vergi Vergi Top. Vergi Vergi Dõşõ Gel. Dõşõ Gel. Dõşõ Gel. Dõşõ Gel. Gel. Gel. Gel. AĞRI BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN BAYBURT ARDAHAN IĞDIR TOPLAM Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Top. 184

217 Tablo : Belediyelerin Bölgeler İtibarõyla Gider Türlerine Göre Kesin Hesaplarõ (Milyar TL) BÖLGELER Cari Yat. Trans. Topl. Cari Yat. Trans. Topl. Cari Yat. Trans. Topl. Cari Yat. Trans. Topl. Harc. Harc. Harc. Harc. AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD K.DENİZ MARMARA TOPLAM BÖLGELER Cari Harc Yat. Trans. Topl. Cari Yat. Trans. Topl. Cari Yat. Trans. Topl. Cari Yat. Trans. Topl. Harc. Harc. Harc. AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD K.DENİZ MARMARA TOPLAM Kaynak: Maliye Bakanlõğõ Muhasebat Genel Müdürlüğü Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Toplam Banka Mevduatõ (Milyar TL) BÖLGELER AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. 185

218 Tablo : Toplam Banka Mevduatõ (Milyar TL) İLLER AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN TOPLAM* Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. *Türk Lirasõ ve yabancõ para mevduatlarõnõ kapsamaktadõr. Tablo Toplam Banka Kredileri ( ) (Milyar TL) BÖLGELER AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. 186

219 Tablo : Toplam Banka Kredileri (Milyar TL) İLLER AĞRI ARDAHAN BAYBURT BİNGÖL BİTLİS ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM GÜMÜŞHANE HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA MUŞ TUNCELİ VAN TOPLAM* Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. *Türk Lirasõ ve yabancõ para mevduatlarõnõ kapsamaktadõr. Tablo : Kredilerin Türler İtibarõyla Bölgesel Dağõlõmõ (1997) (Milyar TL) BÖLGELER Tarõm İhtisas Kredileri İht.Dõşõ G.Menkul Mesleki Denizcilik Turizm Diğer Krediler Toplam AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADENİZ MARMARA TÜRKİYE* Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. * İller Bankasõ'nõn belediyelere kullandõrmõş olduğu Milyar TL.'lõk kredi ile Kõbrõs ve yabancõ ülke kredileri toplama dahil değildir. Tablo : Bölgeler İtibarõyla Banka Şubesi Sayõlarõ BÖLGELER AKDENİZ D.ANAD EGE G.D.ANAD İÇ ANAD KARADEN MARMARA TÜRKİYE Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Bankacõlar Dergisi. 187

220 KAYNAKLAR ÇAKMAK, (1998) Erol; Doğu Anadolu da KOBİ ler: Sorunlar ve Beklentiler. Bölgesel Kalkõnmada KOBİ ler ve Girişimciliğin Önemi. Seminer. Atatürk Üniversitesi, TOSYÖV ve Konrad Adenauer Vakfõ. Erzurum, 16 Mayõs DİE; Bütçeler. Belediye, İl Özel İdareleri ve Köyler. Muhtelif Yõllar. DİE; İller İtibarõyla Çeşitli Göstergeler. Muhtelif Yõllar. DİE; İller İtibarõyla GSYİH, , Ekim DİE; İl ve Bölge İstatistikleri DİE; İl ve Bölge İstatistikleri DİE; Kesin Hesaplar, Muhtelif Yõllar. FAO; A Summary of Project Completion, Report Prepared for the FAO of UN for the Erzurum Rural Development Project, May IFAD, (1998) Loan No. 243-TU Supervision Mission Report, September KOSGEB; (1997) Doğu Anadolu Bölgesindeki Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Profili. Ankara. Maliye Bakanlõğõ; Muhasebat Genel Müdürlüğü, Kamu Hesaplarõ Yõllõğõ. Muhtelif Yõllar. Resmi Gazete Yürütme ve İdare Bölümü, 31 Aralõk TBB; Bankacõlar Dergisi. Muhtelif Yõllar. TBB; (1998) Bankalarõmõz. Mayõs TC Merkez Bankasõ; Aylõk Bülten. Aralõk UNDP, (1993) Terminal Report, Production Improvement of Pasture, Meadow and Fodder Craps in Eastern Anatolia,

221 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR İNŞAAT VE TİCARET RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

222 190

223 5.2 TİCARET VE İNŞAAT* Ticaret Sektörü Üretilen ürün ve mamullerin nihai tüketicinin hizmetine sunulmasõnõ sağlayan dağõtõcõ bir hizmet sektörü olmasõ nedeniyle ticaret sektörü, diğer üretici sektörlerin performansõnõ artõran önemli bir sektördür. Ticaret sektörünün Bölge ekonomisi üzerindeki etkinliği, diğer sektörlerin üretim ve dõş ticaret hacimlerine bağlõ olarak değişiklik göstermektedir. Ticaret sektörünün 1987 yõlõnda DAP Bölgesi GSYİH sõ içindeki payõ yüzde 13,6 iken, 1996 yõlõnda yüzde 16,3 e yükselmiştir. Türkiye GSYİH sõ içinde ticaret sektörünün payõ ise döneminde yüzde 20 civarõnda olmuştur. Ticaret sektörünün Türkiye geneli GSYİH içindeki oranõ yõllarõnõ kapsayan 10 yõllõk dönemde yüzde 20 ler civarõnda iken, DAP Bölgesi nde artan bir seyir takip ederek yüzde 13 lerden yüzde 16 lar düzeyine ulaşmõştõr. (Tablo 5.2.1) Tablo 5.2.1: Türkiye ve DAP Bölgesi Ticaret Sektörünün GSYİH daki Payõ (1987 Yõlõ Fiyatlarõyla, Milyar TL.) Yõllar DAP TÜRKİYE Ticaret / GSYİH TİC. DAP / Ticaret GSYİH Ticaret GSYİH DAP TÜRKİYE TİC. TÜRKİYE ,6 19,9 2, ,3 20,2 2, , ,3 20, ,2 19, ,2 20, ,0 20, ,9 20,2 2, ,9 21,0 2, ,3 20,8 2,7 Kaynak: DİE, İller İtibarõyla GSYİH ( ) Diğer yandan DAP Bölgesi nde istihdam açõsõndan ticaret sektörünün payõ 1970 de yüzde 2,3 iken, 1990 da yüzde 3,7 yükselmiştir. Türkiye genelinde ise aynõ yõllar itibarõyla istihdamõn ticaret sektörü içindeki payõ yüzde 4,5 ve yüzde 7,9 dur yõlõndan itibaren 2010 yõlõna kadar yapõlan beşer yõllõk projeksiyonlara göre DAP Bölgesi nde ticaret sektörü istihdamõnõn toplam istihdam içerisindeki payõ 1995 yõlõ için yüzde 4,2 iken 2010 yõlõnda yüzde 3,7 ye düşeceği beklenmektedir. Aynõ düşme eğiliminin söz konusu olduğu Türkiye genelinde ise, bu oranõn yüzde 9,1 den yüzde 8,0 e düşeceği tahmin edilmektedir (Tablo 5.2.2). * Sektör tanõmlanmasõnda NACE tarafõndan benimsenen revize 1 kullanõlmõştõr. 191

224 Tablo 5.2.2: Ticaret Sektörü İstihdamõnda Beklenen Gelişmeler DAP TÜRKİYE DAP/TÜRKİYE Yõllar Tic. Tic. Sek. Toplam Yüzde Tic. Sek. Toplam Yüzde Toplam Sek , ,1 6,4 13, , ,3 5,8 12, , ,0 5,4 11, , ,0 4,9 10,7 Kaynak: Nüfus Yapõsõ ve İstihdam Sektörü İç Ticaret DAP Bölgesi illerinde ticaret sektörünün örgütlenmesi daha ziyade esnaf ve sanatkarlar odalarõ bünyesinde oluşmuştur. Bölge illerinin tümünde 254 oda mevcut olup, en çok oda sayõsõ 58 adet ile Erzurum dadõr (Tablo 5.2.3). Odalar özellikle üyelerinin Türkiye Halk Bankasõ nõn esnaf ve sanatkarlar kredi kooperatifleri aracõlõğõyla kullandõrdõğõ kredilerin dağõtõmõnda etkin rol oynamaktadõr. Ticaret sektörünün örgütlenmesinde diğer önemli kurum ticaret ve sanayi odalarõdõr. DAP Bölgesi illerinin tümünde bu odalara tüm sektörlerde faaliyet gösteren gerçek ve tüzel kişi üye bulunmaktadõr. En çok üyeye Elazõğ, Erzurum, Malatya ve Van illeri Ticaret ve Sanayi Odalarõ sahiptir (Tablo 5.2.4). Tablo 5.2.3: İllere Göre Esnaf ve Sanatkarlarõ Oda Sayõsõ (1998) İller Oda Sayõsõ Ağrõ 11 Bingöl 8 Bitlis 8 Elazõğ 23 Erzincan 23 Erzurum 58 Gümüşhane 12 Hakkari 14 Kars 23 Malatya 24 Muş 8 Tunceli 6 Van 18 Bayburt 10 Ardahan 3 Iğdõr 5 DAP Toplamõ 254 Kaynak: DAP Bölgesi İllerinin Esnaf ve Sanatkarlar Odalarõ DAP Bölgesi illerinde ticaret sektörü tüm ekonomik faaliyetler içerisinde önemli bir yere sahiptir yõlõ sanayi ve işyeri sayõmõ sonuçlarõna göre bölgede toplam adet işyeri mevcut olup bu işyerlerinde toplam istihdam kişidir (Tablo 5.2.5). 192

225 Tablo 5.2.4: İllere Göre Sanayi ve Ticaret Odalarõ Kayõtlõ Üye Sayõsõ (1998) İller Gerçek Kişi Tüzel Kişi Toplam Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Toplamõ Kaynak: DAP Bölgesi İllerinin Sanayi ve Ticaret Odalarõ 193

226 Tablo 5.2.5: İllere Göre İnşaat ve Ticaret Sektöründe İşyeri Sayõsõ ve İstihdam (1992) İller Sektör İşyeri İstihdam Ağrõ İnşaat Ticaret Genel Toplam Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Toplamõ TÜRKİYE İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam İnşaat Ticaret Genel Toplam Kaynak: DİE, Genel Sanayi ve İşyeri Sayõmõ,

227 Bu rakamlar Türkiye genelinde işyeri sayõsõnda yüzde 6 sõna, istihdamda ise yüzde 7 sine tekabül etmektedir. Bölge içerisinde ise, gerek işyeri sayõsõ gerekse istihdam açõsõndan Elazõğ, Erzurum, Malatya ve Van illeri en büyük paya sahiptir yõlõ itibarõyla iktisadi faaliyet kollarõna göre yeni kurulan kooperatif ve şirketlerin sayõ ve sermaye durumlarõ Tablo dan incelendiğinde; en çok işyeri tüm sektörler toplamõnõn yüzde 35 ine karşõlõk gelmek üzere 589 adet ile ticaret sektöründe gerçekleşmiş, yeni kurulan bu işyerlerinin toplam sermayesi ise tüm sektörlerdeki sermaye toplamõnõn yüzde 18 ine eşittir. Özellikle diğer kooperatif türlerine göre daha yaygõn olan tüketim kooperatifi sayõlarõ 1994 yõlõnda tüm bölgede 44 adet iken, bu rakam 1997 yõlõnda 83 e çõkmõştõr. Satõş tutarlarõ ve sayõ bakõmõndan Elazõğ, Erzurum, Malatya ve Van bölge illerine göre daha önemli bir yere sahiptir (Tablo 5.2.7) Genel olarak bölgede yeni kurulan ve kapanan şirket, kooperatif ve firma rakamlarõ incelendiğinde ise 1994 yõlõnda toplam 604 adet şirket ve firma kurulmasõna karşõlõk 1997 de bu sayõ adet olmuştur. Kapanan şirket ve kooperatif sayõsõ ise aynõ yõllar 13 ve 15 tir. Şirket ve kooperatif dõşõnda yeni kurulan firma sayõsõ 1994 de adet olmasõna rağmen 1997 yõlõnda 961 e düşmüştür. Kapanan firma sayõsõ ise 1994 te 644, 1997 de ise 793 olmuştur (Tablo 5.2.8) yõlõnda kurulan şirket ve kooperatif sayõsõ firma sayõsõndan fazladõr. Tablo 5.2.6: İllere ve Ana İktisadi Faaliyet Kollarõna Göre Yeni Kurulan Şirket ve Kooperatiflerin Toplam Sayõ ve Sermayesi (1997) (Milyon TL.) Toplam İnşaat ve Toptan ve Ulaşt. Depola. ve Otel ve Lokanta İller Tüm Sektörler Bayõndõrlõk Perakende Tic. Haberleşme Sayõ Sermaye Sayõ Sermaye Sayõ Sermaye Sayõ Sermaye Sayõ Sermaye Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Topl TÜRKİYE Kaynak: DİE, Şirketler, Kooperatifler ve Firma İstatistikleri,

228 Tablo 5.2.7: İllere Göre Tüketim Kooperatifleri (Milyon TL) İller Sayõ Satõş Tutarõ Sayõ Satõş Tutarõ Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Toplamõ TÜRKİYE Kaynak: DİE, Şirketler, Kooperatifler ve Firma İstatistikleri Tablo 5.2.8: İllere Göre Yeni Kurulan ve Kapanan Firmalarõn Sayõsõ İller Yeni Kapanan Yeni Kapanan Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Toplamõ TÜRKİYE Kaynak: DİE, Şirketler, Kooperatifler ve Firma İstatistikleri, 1994 ve

229 Dõş Ticaret Dõş ticaret ödemeler dengesinin en önemli kalemini oluşturmaktadõr. Bu nedenle, bu kõsõmda Bölge nin dõş ticaret yapõsõ, Türkiye içindeki payõ, bölge dõş ticaretinin muhtevasõ, dõş ticaret yapõlan ülkeler, kişi başõna dõş ticaret ve bölgeler itibarõyla dõş ticaretin dağõlõmõ yer almaktadõr. Bölge nin dõş ticaret yapõsõnõ incelemek için Gümrük Kapõlarõna göre yõllarõnõ kapsayan ithalat ve ihracat rakamlarõ Tablo da verilmiştir. Tablo 5.2.9: DAP Bölgesi ve Türkiye nin İhracat-İthalat Karşõlaştõrmasõ (Gümrük Kapõlarõna Göre) İhracat İthalat Yõllar Binde Binde (Bin $) (Bin $) İhr/İth DAP Bölgesi , ,1 1,7 Türkiye ,7 DAP Bölgesi , ,5 1,9 Türkiye ,8 DAP Bölgesi , ,6 1,9 Türkiye ,7 DAP Bölgesi , ,3 1,9 Türkiye ,6 DAP Bölgesi , ,9 3,2 Türkiye ,7 DAP Bölgesi , ,3 2,8 Türkiye ,6 DAP Bölgesi , ,4 1,6 Türkiye ,5 DAP Bölgesi , ,3 1,5 Türkiye ,8 Dap Bölgesi , ,7 Türkiye ,6 DAP Bölgesi , ,8 Türkiye ,5 Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ) Bölge nin dõş ticaret yapõsõ incelendiğinde, DAP Bölgesi nin toplam ihracatõ Türkiye toplam ihracatõna oranõ, 1987 yõlõnda binde 4,1 iken, yõllarõ arasõnda binde 2 artarak 1996 yõlõnda ise binde 4,3 olduğu görülmektedir. DAP Bölgesi nin ithalatõnõn Türkiye toplam ithalatõ içindeki payõ söz konusu dönemde 1991, 1992 ve 1996 yõllarõnda binde 2 nin üzerinde gerçekleşmesine karşõlõk, diğer yõllar binde 2 nin altõnda kalmõştõr. Grafik de görüldüğü gibi ihracatõn ithalatõ karşõlama oranõ başlangõçta bölge lehine iken, son yõllarda (1994 yõlõ hariç) bölgenin aleyhine bir gelişme göstermiştir. 197

230 Grafik 5.2.1: Gümrük Kapõlarõna Göre DAP Bölgesi ndeki İhracat ve İthalat (Bin dolar) İhracat İthalat Bölge iller itibarõyla incelendiğinde Ağrõ, Erzurum, Malatya ve Van ihracat içinde en yüksek paya sahip olan illerdir. İthalat açõsõndan ise, Malatya en yüksek paya sahiptir. Van, Kars, Erzurum, Iğdõr ve son yõllarda Ağrõ artan bir ithalat hacmine sahip illerdir. DAP Bölgesi illerinin ithalat ve ihracat yapõsõ Tablo da verilmiştir. Tablodan da anlaşõlacağõ üzere Ağrõ ili ihracatõnõn ithalatõ karşõlama oranõ son yõllarda azalan bir seyir takip etmesine rağmen en yüksek değerlere sahipken, Malatya ilinin söz konusu dönemde yapõlan büyük miktardaki ithalat rakamlarõ dolayõsõyla, en düşük ihracatõn ithalatõ karşõlama oranõna sahip il olduğu görülmektedir. Ağrõ Elazõğ Erzincan Erzurum Hakkari Tablo : DAP Bölgesi İllerindeki İhracat ve İthalat (Gümrük Kapõlarõna Göre) (Bin dolar) İller İhracat İthalat İhr/İth 75,7 19,2 23,2 12,8 9,0 32,7 1,1 1,1 İhracat İthalat İhr/İth 13,3 5,4 363,1 0,4 0,03 1,2 0,1 İhracat İthalat 121 İhr/İth İhracat İthalat İhr/İth 2,8 3,3 4,9 0,2 32,2 4,0 12,8 29,4 138,7 4,0 İhracat İthalat İhr/İth 0,2 198

231 Iğdõr Tablo : DAP Bölgesi İllerindeki İhracat ve İthalat (Gümrük Kapõlarõna Göre) (Devam) (Bin dolar) İller İhracat İthalat İhr/İth 0,1 0,2 0,2 2,2 30,6 8,1 19,6 İhracat Kars İthalat İhr/İth 0,3 0,2 1,0 2,7 4,1 0,2 0,4 İhracat Malatya İthalat İhr/İth 0,1 0,2 0,1 0,03 0,02 0,05 0,1 0,3 0,2 0,1 İhracat Van İthalat İhr/İth 7,1 198,9 17,8 6,8 3,4 0,4 0,6 17,4 İhracat Toplam İthalat İhr/İth 1,7 2,8 1,4 0,7 0,4 0,5 0,8 1,7 0,8 0,8 Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ) Tablo : Türkiye ve DAP Bölgesi nde Kişi Başõna (KB) Düşen İhracat ve İthalat (Dolar) YIL TÜRKİYE DAP BÖLGESİ K.B.İHR. K.B.İTH. K.B.İHR. K.B.İTH Kaynak: DİE Dõş Ticaret ve Nüfus İstatistikleri. Türkiye ve DAP Bölgesi nde kişi başõna düşen ihracat ve ithalat ile ilgili bilgiler Tablo de, DAP Bölgesi illeri itibarõyla kişi başõna düşen ihracat ve ithalat ile ilgili bilgiler de Tablo de verilmiştir. Tablo de görüldüğü gibi, DAP Bölgesi nde kişi başõna düşen ihracat ve ithalat, yõllar itibarõyla dalgalanma göstermekte olup, döneminde kişi başõna düşen ortalama ihracat 8,9 dolar ve kişi başõna düşen ithalat ise 9 dolar civarõndadõr. Türkiye genelinde kişi başõna düşen ihracat, yõllar itibarõyla giderek artan bir trend izlemekte olup, dönemi için kişi başõna düşen ortalama ihracat 262,8 dolar ve kişi başõna düşen ithalat ise 415 dolar olmuştur. Kişi başõna dõş ticaret açõğõ bu dönemde 152,2 dolar olarak gerçekleşmiştir. 199

232 Sonuç olarak, DAP Bölgesi nde kişi başõna düşen ihracat ve ithalat Türkiye ortalamasõnõn çok altõndadõr. DAP Bölgesi nin Türkiye toplam ihracatõ içindeki payõ binde 4,3 iken, ithalat içindeki payõ binde 2,7 dir. Tablo te kişi başõna düşen dõş ticaret hacmi açõsõndan DAP Bölgesi nin diğer bölgelerle karşõlaştõrõlmasõ yer almaktadõr yõlõ itibarõyla dõş ticaret hacmi açõsõndan Marmara Bölgesi; Türkiye toplam ihracatõ içindeki yüzde 65 lik ve toplam ithalatõ içindeki yüzde 59,4 lük pay ile birinci sõrada yer almaktadõr. Marmara Bölgesi, kişi başõna düşen ihracat (878 dolar) ve ithalat (1.806,9 dolar) açõsõndan da ilk sõradadõr. Doğu Anadolu Bölgesi ise, yedi coğrafi bölge içinde dõş ticaret hacmi bakõmõndan en son sõradadõr. Marmara Bölgesi nde kişi başõna düşen ihracat Doğu Anadolu Bölgesi nde kişi başõna düşen ihracatõnõn 51,3 katõ iken, aynõ bölgenin kişi başõna düşen ithalatõ Doğu Anadolu Bölgesi nde kişi başõna düşen ithalatõn 89 katõdõr. Tablo : DAP Bölgesi İllerinde Kişi Başõna Düşen İhracat ve İthalat (Dolar) YIL AĞRI ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM HAKKARİ IĞDIR KARS MALATYA VAN İhr. İth. İhr. İth. İhr. İth. İhr. İth. İhr. İth. İhr. İth. İhr. İth. İhr. İth. İhr. İth ,2 0,2 9,7 0,7 0,6 0 10,7 4,2 0,0 0, ,2 7,7 2,0 19,1 38,8 5, ,1 1,5 0,0 0,0 0,0 0 31,8 9,6 0,0 0, ,6 10,7 4,0 20,0 65,7 0, ,8 0,8 0,0 0,0 0,0 0 10,4 2,1 0,0 0, ,5 0,0 4,5 38,8 31,1 1, ,0 1,9 6,8 1,3 0,0 0 0,7 3,1 0,0 0,0 0,0 27,5 0,0 0,0 1,5 42,8 38,4 5, ,4 0,0 2,8 0, ,9 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 17,5 1,5 79,4 19,6 5, ,0 3,3 1,2 3,4 0,0 0,4 10,7 2,7 0,0 28,7 3,7 22,1 3,3 3,4 2,7 58,6 3,0 7, ,6 5,4 0,0 1,4 0,0 0 8,4 0,7 0,0 103,2 14,0 6,2 9,3 3,5 2,5 25,0 1,3 2, ,9 1,9 0,4 13,1 0,0 0 19,8 0,7 0,0 52,2 59,6 1,9 2,1 0,5 5,6 19,9 0,0 0, ,2 5,8 0,4 0,3 0,0 0 12,1 0,1 0,0 0,0 164,6 20,3 0,2 1,0 13,8 69,5 0,0 0, ,7 62,4 2,0 15,1 0,0 0 17,3 4,3 19,9 116,9 219,1 11,2 0,9 2,4 6,0 63,4 16,0 0,9 Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ). 200

233 Tablo : 1996 Yõlõ Bölgeler İtibarõyla İthalat ve İhracat (Bin Dolar) Bölgeler Türü Değer Böl./Tür. K.Ba.İt İhr/ith. (Yüzde) -İh. (Yüzde) Marmara İth , ,9 İhr ,4 878,1 48,6 İç Anadolu İth ,6 275,7 İhr ,5 78,1 28,3 Ege İth ,9 783,9 İhr ,2 563,1 71,8 Akdeniz İth ,6 532,3 İhr ,5 337,9 63,5 Doğu Anadolu İth ,3 20,3 İhr ,4 17,1 84,1 G. D. Anadolu İth ,9 68,4 İhr ,5 56,5 82,6 Karadeniz İth ,6 146,8 İhr ,5 108,0 73,5 Toplam İth ,0 705,7 İhr ,0 375,5 53,2 Kaynak: DİE Dõş Ticaret İstatistikleri Not: Gümüşhane ve Bayburt illeri Doğu Anadolu Bölgesi ne dahil edilmemiştir. Diğer bölgeler kõsaca incelendiğinde, gerek toplam dõş ticaret gerekse kişi başõna düşen dõş ticaret hacmi bakõmõndan Ege Bölgesi ikinci, Akdeniz Bölgesi üçüncü, İç Anadolu Bölgesi dördüncü, Karadeniz Bölgesi beşinci ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi ise altõncõ sõrayõ almaktadõr. Yedinci sõra ise DAP Bölgesi alanõna giren Doğu Anadolu Bölgesi ne aittir. Bölgeler itibarõyla dõş ticaretin yüzde dağõlõmõ aşağõdaki grafikte de görülmektedir. Grafik 5.2.2: Türkiye Toplam İhracatõnõn Bölgelere Göre Dağõlõmõ Ege 20% Doğu Anadolu 0% (Yüzde) Karadeniz 4% İç Anadolu 4% Marmara 60% Akdeniz 11% G. D. Anadolu 1% 201

234 Grafik 5.2.3: Türkiye Toplam İthalatõnõn Bölgelere Göre Dağõlõmõ Ege 15% Doğu Anadolu 0% (Yüzde) Karadeniz 3% İç Anadolu 7% Akdeniz 10% Güneydoğu Anadolu 1% Marmara 64% DAP Bölgesi dõş ticaretinin fasõllara göre ihracat ve ithalat değer ve paylarõ Tablo ve de verilmiştir. Tablo da ise Fasõllara Göre Önemli İhracat kalemleri yer almaktadõr. Diğer bir ifadeyle, toplam ihracat içindeki payõ yüzde 2 ve daha yüksek olan fasõllar bu tabloda yer almaktadõr. İlgili fasõllarõn toplam ihracat içindeki payõ yüzde 80,7 dir. Tablo te yer alan fasõllar içerisinde en yüksek paya sahip olan ilk beş fasõl sõrasõyla 84, 52, 27, 19 ve 41 numaralõ fasõllardõr. Bu fasõllarõn paylarõ sõrasõyla; yüzde 24,6, yüzde 8, yüzde 7,8 yüzde 5,1 ve yüzde 4,8 dir. 202

235 Tablo : DAP Bölgesi Fasõllara Göre İhracat (1996) (Bin Dolar) Fasõl Ağrõ Erzurum Iğdõr Kars Malatya Hakkari Elazõğ Van Yüzde Toplam , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ). 203

236 Tablo : 1996 Yõlõ DAP Bölgesi Fasõllara Göre İhracat (1996) (Devam) (Bin Dolar) Fasõl Ağrõ Erzurum Iğdõr Kars Malatya Hakkari Elazõğ Van Yüzde Toplam , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,3 431 Toplam , Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ). 204

237 Tablo : DAP Bölgesi Fasõllara Göre İthalat (1996) (Bin Dolar) Fasõl Ağrõ Erzurum Iğdõr Kars Malatya Hakkari Elazõğ Van Yüzde Toplam , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,5 560 Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ). 205

238 Tablo : DAP Bölgesi Fasõllara Göre İthalat (1996)(Devam) (Bin Dolar) Fasõl Ağrõ Erzurum Iğdõr Kars Malatya Hakkari Elazõğ Van Yüzde Toplam , , , , , , , , , , , ,0 1 Top , Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ). İhracatta 84. fasõl (kazan, makine, mekanik araçlar ve yedek parçalar) yüzde 34,5 ile en yüksek toplam değere sahip olup, ihracatõn büyük bir kõsmõ Malatya ilinden gerçekleşmiştir. Cam ve camdan eşya fasõlõ yüzde 2,6 ile en küçük paya sahiptir. DAP Bölgesi illerinden muhtelif fasõllarda yapõlan önemli ithalat kalemleri ile ilgili bilgiler de Tablo te verilmektedir. Tabloda yer alan fasõllar içerisinde en yüksek paya sahip olan ilk beş fasõl sõrasõyla 84, 56, 41, 52 ve 27 nolu fasõllardõr. Bu fasõllarõn toplam içindeki paylarõ sõrasõyla; yüzde 37,5, yüzde 19,2, yüzde 18,1, yüzde 7,6 ve yüzde 4,8 dir. DAP Bölgesi ithalatõ içinde 84 nolu fasõl yüzde 37,5 ile en yüksek paya sahiptir ve ihracatta olduğu gibi bu fasõlda yer alan ithalatõn tamamõna yakõn bir kõsmõ Malatya dan gerçekleşmiştir. Tablo da yer alan fasõllar toplam ihracatõn yüzde 80,6 sõnõ oluşturmaktadõr. Geri kalan yüzde 7,4 lük kõsõm ise muhtelif fasõllara ait olup, çok küçük oranlara sahiptir. Tablo : DAP Bölgesi Fasõllara Göre Önemli İhracat Kalemleri (1996) (Bin Dolar) F.No Fasõllar Ağrõ Erzurum Iğdõr Kars Malatya Hakkari Elazõğ Van Yüzde Toplam 4 Süt Ürünleri , Değ. Ürünleri , Hayv.Bitk.Yağl , Şeker ve Mamül , Kakao ve Msthz , Hububat, Un vs , Mi. Yakõt ve Yağ , Ham Post ve Deri , Kağõt ve Ürünl , Pamuk ve Mam , Dok.Elv.Bitk.Lifl , Sent.ve Suni Lifl , Cam ve C. Eşya , Kaz. Mak. ve Par , M.Kara Taşõtlarõ , Toplam , Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri,

239 Bölgenin dõş ticaretinin fasõllara göre dağõlõmõnõn yanõ sõra, ülkelere göre dağõlõmõ da incelenmiş ve bölge dõş ticaretinde önemli paya sahip olan İran, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve Kõrgõzistan a ait ihracat ve ithalat bilgileri Tablo ve de verilmiştir. Tablo ya göre, döneminde DAP Bölgesi nin ihracatõ içinde ilgili ülkelere yapõlan ihracatõn payõ yõllar itibarõyla yüzde 86,9, yüzde 84,0, yüzde 73,4, yüzde 81,4, yüzde 90,3, yüzde 75,4 ve yüzde 93,4 olup, dönem ortalamasõ yüzde 83,5 dir. Bölge ihracatõnõn geri kalan yüzde 16,5 lik kõsmõ muhtelif ülkelere yapõlmaktadõr. Bu ülkelere yapõlan toplam ihracatõn ülkelere göre dağõlõmõna bakõldõğõnda, dönemi için İran õn payõ yüzde 73,1, Azerbaycan õn payõ yüzde 24,9 dõr. Geri kalan yüzde 2,0 lõk kõsõm ise Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve Kõrgõzistan a yapõlmõştõr. Tablo de ise İran ve Türk Cumhuriyetlerinin DAP Bölgesi ithalatõ içindeki paylarõ verilmektedir. Tabloya göre, Bölge nin toplam ithalatõ içinde ilgili ülkelerden yapõlan ithalatõn payõ yõllar itibarõyla yüzde 6,6, yüzde 0,2, yüzde 15,7, yüzde 52,1, yüzde 56,3, yüzde 63,3 ve yüzde 58,8 olup, dönemi için ortalama yüzde 36,1 olmuştur. Böylece toplam ithalatõn yüzde 63,9 u diğer muhtelif ülkelerden yapõlmaktadõr. Tablo deki yer alan ülkelerden yapõlan toplam ithalatõn dağõlõmõna bakõldõğõnda dönemi için İran õn payõ yüzde 54,9, Türkmenistan õn yüzde 27,3 ve Azerbaycan õn payõ yüzde 11 olmuştur. Bu üç ülkenin payõ yüzde 93,2 olup, geri kalan yüzde 6,8 lik kõsõm tabloda yer alan diğer üç ülkeden yapõlmaktadõr. 207

240 Tablo : İran ve Türk Cumhuriyetlerinin DAP Bölgesi İhracatõ İçindeki Paylarõ (Dolar) Yõllar DAP İran Azerbaycan Türkmenistan Özbekistan Kazakistan Kõrgõzistan TOPLAM Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ). Tablo : İran ve Türk Cumhuriyetlerinin DAP Bölgesi İthalatõ İçindeki Paylarõ (Dolar) DAP İran Azerbaycan Türkmenistan Özbekistan Kazakistan Kõrgõzistan TOPLAM Yõllar Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer Yüzde Değer , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , Kaynak: DİE, Dõş Ticaret İstatistikleri ( ). 208

241 Ülke bazõnda ele aldõğõmõzda İran a yapõlan ihracatõn payõ yüzde 73,1 iken bu ülkeden yapõlan ithalatõn payõ da yüzde 70,2 olup, ihracatõn ithalatõ karşõlama oranõ 1,0, Azerbaycan a yapõlan ihracatõn payõ yüzde 24,9 iken bu ülkeden yapõlan ithalatõn payõ da yüzde 8,9 olup, ihracatõn ithalatõ karşõlama oranõ 2,8 ve Türkmenistan a yapõlan ihracatõn payõ yüzde 0,1 iken bu ülkeden yapõlan ithalatõn payõ da yüzde 17,3 olup, ihracatõn ithalatõ karşõlama oranõ 0,005 dir. Tabloda yer alan diğer ülkeler ise bölgenin dõş ticaret hacmi içinde çok küçük bir paya sahiptirler Erzurum Serbest Bölgesi Erzurum Fuar sahasõnda m 2 si kullanõlabilir, m 2 büyüklüğünde bir alanda tarihinde açõlõşõ yapõlarak tarihinde ticari faaliyete başlayan Bölge, beklenen ilgiyi görememiş ve ilk yõl yakalanan 3 milyon dolar lõk ticaret düzeyi korunamayarak, 1997 de 1 milyon dolar a, 1998 de ise 476 bin dolar a gerilemiştir (Tablo ). Böylece Erzurum Doğu Anadolu Serbest Bölgesi 1998 yõlõ ticaret hacmi tüm serbest bölgeler içinde (1998 yõlõnda yeni kuruluşlarda dahil) en düşük oranõ sergilemektedir. Bölge de devlet ve Bölge Kullanõcõsõ ve İşleticisi (BKİ) tarafõndan dolar lõk yatõrõm yapõlmõştõr. * Bölge de tarihi itibarõyla 1 Bölge Kullanõcõsõ ve İşleticisi, 1depoculuk, 1 kiralama, 3 öğretim ve 8 alõm satõm konusunda olmak üzere toplam 12 firmaya faaliyet ruhsatõ verilmiş olup, bir özel sektöre ait bir tekstil firmasõ taahhütlerini yerine getirerek 103 kişilik bir istihdamla deneme üretimine başlamõştõr. Diğer firmalarõn büyük bir kõsmõ yõllõk kiralarõnõ ödedikleri halde işyeri inşaatõna bile başlamamõş, BKİ, ise sözleşmeye göre yapmakla yükümlü olduğu görevleri yerine getirmediği gibi yõllarõnda kullanõcõlardan aldõğõ açõk alan kira bedellerinin yüzde 63 lük fon payõnõ ilgili hesaba henüz aktarmamõştõr. BKİ, ilk kuruluşundaki 5 milyarlõk sermayesini 1998 yõlõnda 30 milyara çõkarmõş, ancak bunun yalnõzca yüzde 25 i ortaklarca ödenmiştir. Sermaye artõrõmõna iştirak etmeyen ortaklarõn hisselerinin öncelikle isteyenlere satõlacağõ, talipli çõkmadõğõ takdirde, Erzurum İl Özel İdaresi, Ticaret Borsasõ ve diğer Yönetim Kurulu üyelerinin bu hisseleri paylaşacaklarõ ifade edilmelidir. Öte yandan Erzurum ilinden gerçekleştirilen toplam ihracatõn, dünyadaki genel kriz ortamõna rağmen, bir yõl önceki yõla göre yüzde 100 artarak 20 milyon dolara çõkmasõ, ilde ihracat anlayõşõ ve tutkusunun oluşmaya başladõğõnõn göstergesi olarak yorumlanabilir. Serbest Bölgenin sağladõğõ avantajlarõn yöre işadamlarõna anlatõlmasõ ve ihracata yönelik üretim faaliyetlerinin Bölge içerisine çekilmesi durumunda, Serbest Bölgede de bir canlanma olacaktõr. Aksi takdirde bölgenin kapatõlmasõ gündeme gelecektir. * Dõş Ticaret Müşteşarlõğõ Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü nden Alõnan Bilgiler,

242 Tablo : Serbest Bölgeler İtibarõyla Yõllõk Ticaret Hacimleri (Milyon Dolar) BÖLGELER I-IX 1998 I-IX MERSİN 420,3 414,6 543,1 927, , , , , ,7 ANTALYA 14,7 30,4 62,7 88,9 175,9 141,1 180,5 137,8 123,6 EGE 28,1 55,8 227,6 453,0 704,0 912, , , ,6 İST.-AHL. 27,9 121,7 173,7 444,9 437,9 510,3 866,2 552, ,1 TRABZON 4,8 13,6 44,1 148,7 119,3 96,1 57,6 43,0 İST.-DERİ 92,8 295, ,7 698, ,3 D.ANADO. 3,0 1,0 0,9 0,4 MARDİN 1,4 13,8 9,1 9,1 TOPLAM 491,2 627, , , , , , , ,1 Kaynak: DTM, Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü Aylõk Raporu, Haziran 1997-Eylül İnşaat Sektörü İnşaat sektörü, makro ekonomik dengeler açõsõndan da en önemli göstergelerden biridir. İnşaat sektörü insanlarõn temel barõnma ihtiyaçlarõnõ karşõlamasõ nedeniyle hayati bir öneme sahiptir. Sektörün önemini artõran bir diğer özelliği de gerisel bağlantõlarõnõn son derece güçlü olmasõdõr. Madencilik, imalat sanayi, ulaştõrma, enerji gibi pek çok sektörden girdi temin etmesi nedeniyle inşaat sektörünün gelişmesi, bu sektörlerin de gelişmesine öncülük edecek ve onlarõ arkasõndan sürükleyebilecektir. Dolayõsõyla, inşaat sektörü ekonomik krizlerden çok fazla etkilenen bir sektördür. Öyle ki, sektörde görülen bir kriz, girdi temin ettiği diğer pek çok sektörde de kriz olabileceğini gösterir. Türkiye deki trende paralel olarak inşaat sektöründeki büyüme hõzõ 1988 yõlõndan sonra düşme eğilimine girmiştir İnşaat Sektörünün GSYİH İçindeki Payõ Hizmet sektörleri içinde, gerek meydana getirdiği katma değer ve istihdam, gerekse üretim sektörlerini en çok etkileyen ve Bölge ekonomisine en çok katkõ yapan sektör inşaat sektörüdür. Türkiye ve DAP Bölgesi inşaat sektörünün GSYİH içindeki paylarõ Tablo de verilmiştir. 210

243 Tablo : Türkiye Geneli ve DAP Bölgesi İnşaat Sektörünün GSYİH daki Payõ (1987 Yõlõ Fiyatlarõyla, Milyar TL.) DAP TÜRKİYE DAP TR Dap/Tr Yõllar İnş/ İnş/ İnş.Dap/İnş. İnşaat GSYİH İnşaat GSYİH GSYİH GSYİH Tür ,6 7,3 4, ,3 6,8 3, ,7 7,2 3, ,1 6,5 3, ,2 6,5 3, ,9 6,5 4, ,4 6,5 4, ,9 6,7 4, ,2 6,0 4, ,1 5,8 3,6 Kaynak: DİE, İller İtibarõyla GSYİH ( ) Tabloda görüldüğü gibi, Türkiye genelinde inşaat sektörünün GSYİH içindeki payõ azalan bir seyir takip ederek yüzde 7 lerden yüzde 5 lere düşmüştür. DAP Bölgesi nde ise, söz konusu dönemde inşaat sektörünün GSYİH içerisindeki oranõ yüzde 6 lar civarõndadõr. DAP Bölgesi inşaat sektörü toplamõnõn, Türkiye inşaat sektörü toplamõna oranõ, 1987, yõllarõnda yüzde 4 ün üzerinde gerçekleşirken, diğer yõllar yüzde 4 ün altõnda kalmõştõr Yapõlan Bina Sayõsõ, Yüzölçümü ve Değeri Bu kõsõmda, öncelikle yapõ kullanma izin belgelerine göre tamamen veya kõsmen biten yeni ve ilave yapõlarõn sayõsõnõ, yüzölçümünü ve değerini vermek ve Türkiye verileriyle karşõlaştõrmak suretiyle DAP Bölgesi nin inşaat sektörünün dönemindeki yapõsõ analiz edilmiştir. Bu amaçla önce söz konusu yapõlarõn DAP Bölgesi kapsamõna giren iller itibarõyla dağõlõmõ ve Bölge toplamõnõn Türkiye içerisindeki paylarõ Tablo yardõmõyla incelenmiştir. Tablo de görüleceği gibi, DAP Bölgesi içindeki döneminde en büyük paya sahip olan il Malatya iken, döneminde ise Elazõğ en büyük paya sahiptir. Bu iki ili Erzurum takip etmektedir yõlõnda yeni il olan Ardahan hariç tutulduğunda, döneminde Ağrõ ve Bitlis en küçük paya sahiptir. 211

244 Tablo : İller İtibarõyla Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõlar (Yapõ Kullanma İzin Belgelerine Göre) İller Ağrõ Bingöl Bitlis Elazõğ Erzurum Erzincan Gümüşhane Hakkari Kars Malatya Muş Tunceli Van Bayburt Ardahan Iğdõr DAP Türkiye Dap/Türkiye Yüzde Yüzde Yüzde Yüzde Yüzde 4,0 3,5 3,1 3,6 4,0 Kaynak: DİE, Bina İnşaat İstatistikleri ( ). Yüzde 3,7 Yüzde 3,5 Yüzde 3,2 Yüzde 3,2 Yüzde 3,1 Tabloda dikkat çeken bir diğer husus da, Erzincan õn durumudur yõlõna kadar genel olarak bir artõş eğilimi gösteren Erzincan daki yapõ sayõsõ, Mart 1992 tarihindeki deprem nedeniyle hõzlõ bir düşüş yaşamõş, deprem sonrasõ depremin neden olduğu hasarõn giderilmesine yönelik çalõşmalar sonucunda 1995 yõlõnda büyük gelişmeler olmuştur. Bu yõlda tamamen veya kõsmen biten yeni ve ilave yapõ sayõsõ 1290 olmuştur. Bu sayõ 1996 yõlõnda 341 e düşmüştür. Bölge nin Türkiye ile karşõlaştõrõlmasõ halinde DAP Bölgesi ndeki yapõlarõn Türkiye içindeki payõnõn oldukça düşük kaldõğõ görülmektedir yõlõna kadar düşme eğiliminde olan bu pay (yüzde 4 ten yüzde 3,1 e) 1991 yõlõnda yüzde 4 e çõkmõş ve daha sonraki yõllarda sürekli bir düşme eğilimi göstermiştir. Söz konusu dönem itibarõyla 1987 de yüzde 4 olan Bölge nin Türkiye içindeki payõ, 1996 yõlõnda yüzde 3,1 olarak gerçekleşmiştir. Tablo de verilen tabloda tamamen veya kõsmen biten yeni ve ilave yapõlar, taşõyõcõ sistem ve yapõ malzemesi cinsine göre; iskelet (betonarme, ahşap) ve yõğma (briket, tuğla, taş, kerpiç) olmak üzere iki gruba ayrõlarak sayõ, yüzölçümü ve değerleri itibarõyla DAP Bölgesi ve Türkiye için aşağõdaki tabloda gösterilmiştir. Bu tabloda iskelet ve yõğma bina sayõlarõ toplam bina sayõlarõna oranlanarak parantez içerisinde gösterilmiştir. Tablodan da anlaşõlacağõ üzere, iskelet yapõ sayõsõnõn payõ, hem DAP Bölgesi ve hem de Türkiye için paralel artõş göstermiştir. Türkiye genelinde iskelet bina sayõsõnõn payõ 1987 de yüzde 77 iken, 1996 da yüzde 89 a çõkmõştõr. Yõğma yapõ sayõsõ ise, bunun aksine yüzde 23 lerden yüzde 11 e düşmüştür. Türkiye deki bu gelişmeye paralel olarak DAP 212

245 Bölgesi nde de iskelet yapõ sayõsõ küçük dalgalanmalar göstermekle birlikte sözkonusu dönemde bir artõş eğilimi sergilemiştir. Öyle ki, 1987 de yüzde 57 olan pay, 1996 da yüzde 77 olarak gerçekleşmiştir. Bunun sonucu olarak yõğma yapõ sayõsõnõn 1987 de yüzde 43 olan payõ, 1996 da yüzde 23 lere kadar gerilemiştir. Tablo : Taşõyõcõ Sistem ve Yapõ Malzemesi Cinsine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõlar (Yapõ Kullanma İzin Belgelerine Göre) Yõllar DAP Bölgesi Türkiye A yüzde B Yüzde C yüzde A Yüzde B yüzde C yüzde Kaynak: DİE, Aylõk İstatistik Bülteni, 1996; DİE, Bina İnşaatõ İstatistikleri, A-Yapõ Sayõsõ B- Yüzölçümü (m 2 ) C- Değer (Milyon TL) 1- İskelet (Betonarme, ahşap) 2- Yõğma (Briket, Tuğla, Taş, Kerpiç) 3- Toplam 213

246 Grafik 5.2.4: İskeletli Yapõ Sayõsõnõn Toplam Yapõ Sayõsõ İçindeki Paylarõ DAP DAP TÜRKİYE TÜRKİYE Yõllar itibarõyla, DAP Bölgesi nde ve Türkiye genelinde iskelet türü yapõ sayõlarõnõn oranõnda paralel bir artõş gözlenmektedir. DAP Bölgesi nde yapõlan iskeletli bina sayõlarõnõn Bölge toplamõna oranõ, Türkiye genelinden yaklaşõk yüzde 20 daha düşüktür. Grafik 5.2.5: İskeleti Yapõ Yüzölçümlerinin Toplam Yapõ Yüzölçümleri İçindeki Paylarõ DAP TÜRKİYE Gerek Türkiye gerekse DAP Bölgesi için yapõ sayõsõ itibarõyla görülen bu artõş eğilimi yüzölçümü ve değer itibarõyla de söz konusu olmuştur. Öyle ki, Türkiye için yüzölçümü itibarõyla iskelet yapõnõn toplam içindeki payõ yüzde 90 dan yüzde 96 ya çõkarken, aynõ pay DAP Bölgesi nde yüzde 84 den yüzde 91 e yükselmiştir. Değer itibarõyla de iskelet yapõnõn payõ, Türkiye için yüzde 92 den yüzde 97 ye, DAP Bölgesi için de yüzde 87 den yüzde 93 e çõkmõştõr. Bunun doğal sonucu olarak yõğma yapõnõn yüzölçümü ve değer itibarõyla toplam içindeki payõ da söz konusu dönem içerisinde, gerek Türkiye gerekse DAP Bölgesi için azalmõştõr. DAP Bölgesi nde yapõlan iskeletli bina yüzölçümlerinin Bölge toplamõna oranõ Türkiye genelinden yaklaşõk yüzde 5 daha düşüktür. Grafik 5.2.6: İskeletli Yapõ Değerlerinin Toplam Yapõ Değerleri İçindeki Paylarõ DAP TÜRKİYE 214

247 Yõllar itibarõyla DAP Bölgesi nde ve Türkiye genelinde iskelet türü yapõ değerlerinin oranõnda paralel bir artõş gözlenmektedir. DAP Bölgesi nde yapõlan iskeletli bina değerlerinin Bölge toplamõna oranõ, Türkiye genelinden yaklaşõk yüzde 4 daha düşüktür. Grafik 5.2.7: Taşõyõcõ Sistem ve Yapõ Malzemesi Cinsine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõlar (DAP/Türkiye Oranlarõ) Yapõ Sayõsõ Yüzölçüm ü Değer DAP Bölgesi nin Türkiye genelindeki paylarõnõn oldukça düşük olduğu görülmektedir. İskelet yapõ sayõsõ itibarõyla DAP Bölgesi nin Türkiye içindeki payõ yüzde 2, yõğma yapõ sayõsõnõn payõ ise yüzde 6 iken toplam yapõ sayõsõ itibarõyla de söz konusu pay yüzde 3 olarak gerçekleşmiştir. Bu durumun on yõllõk dönem içerisinde değişmediği gözlenmiştir. Yüzölçümü itibarõyla paylar dikkate alõndõğõnda, iskelet yapõ için DAP Bölgesi nin Türkiye içindeki payõ yüzde 4, yõğma yapõ yüzölçümünün payõ yüzde 7 ve toplam itibarõyla de yüzde 4 olmuştur. Bu durum döneminde küçük dalgalanmalar göstermekle beraber aynõ kalmõştõr. Değer itibarõyla yapõlarõn iskelet, yõğma ve toplam itibarõyla DAP Bölgesi nin Türkiye içindeki payõ 1987 yõlõnda hemen hemen sõfõr olmuştur yõlõnda bir artõş gösteren söz konusu paylar yõllarõnda yine sõfõr civarõnda gerçekleşmiştir. Bu yõldan sonraki dönemde önemli bir değişiklik göstermeyen paylar iskelet yapõnõn değeri itibarõyla DAP Bölgesi nin Türkiye içindeki payõ yaklaşõk yüzde 3, yõğma yapõnõn ise yaklaşõk yüzde 6, toplam itibarõyla de yine yaklaşõk yüzde 3 olmuştur. Tablo te tamamen veya kõsmen biten yeni ve ilave yapõlar yapõ sahipliğine göre üç gruba (özel teşebbüs, yapõ kooperatifi ve devlet) ayrõlarak bina sayõlarõ, yüzölçümleri ve değerlerine göre takdim edilmiştir. Ayrõca hem DAP Bölgesi hem de Türkiye genelinde özel teşebbüs, yapõ kooperatifi ve devlet yapõlarõnõn toplam içindeki paylarõ parantez içerisinde gösterilmiştir. Bu tabloda görüleceği gibi, DAP Bölgesi nde sayõ itibarõyla özel teşebbüse ait yapõlarõn payõ 1987 de yüzde 88 ile ilk sõrayõ alõrken, yapõ kooperatiflerinin payõ yüzde 10 ve devletin payõ da yüzde 2 olarak gerçekleşmiştir. Bu durum dalgalanmalar göstermekle beraber, dönem itibarõyla aynõ kalmõştõr. Bölge deki durumun tersine Türkiye de ise 1987 de yüzde 91 olan özel teşebbüsün payõ, 1996 da yüzde 80 e düşerken, yapõ kooperatiflerin payõ yüzde 7 den yüzde 19 a çõkmõş, devletin payõ ise değişmemiştir. Yüzölçümü ve değer itibarõyla de söz konusu dönemde Bölge deki gelişmeler Türkiye dekinin tersi yönde oluşmuştur. Gerek Türkiye gerekse Bölge için yüzölçümü ve 215

248 değer itibarõyla söz konusu paylar hemen hemen aynõdõr. Örneğin, 1987 yõlõnda Bölge de özel teşebbüse ait yapõlarõn yüzölçümü itibarõyla payõ yüzde 59 iken, değer itibarõyla yüzde 58 dir. Bu rakam Türkiye için sõrasõyla yüzde 79 ve yüzde 78 dir. Bu paylardaki yakõnlõk gerek yõllar itibarõyla gerekse yapõ türleri (özel teşebbüs, yapõ kooperatifi, devlet) itibarõyla de geçerlidir. Buna göre, yüzölçümü ve değer itibarõyla 1987 yõlõnda yaklaşõk yüzde 59 luk payla Bölge de en büyük paya sahip olan özel teşebbüse ait yapõlarõn payõ 1996 da küçük dalgalanmalarla birlikte yaklaşõk olarak yüzde 67 olmuştur. Bunun tersine, devletin payõ yüzde 9 dan yüzde 1 e gerilerken, yapõ kooperatiflerinin payõ değişmemiştir. Türkiye de ise durum tam tersine gerçekleşmiştir. Öyle ki, 1987 de özel teşebbüse ait yapõlarõn payõ yüzde 79 iken, 1996 da yaklaşõk yüzde 10 luk bir azalmayla yüzde 69 olmuştur de yapõ kooperatiflerinin yüzde 16 olan payõ 1996 yõlõnda yaklaşõk yüzde 24 olurken, devletin payõ sabit kalmõştõr. Tablo te, yapõ sahipliğine göre DAP Bölgesi nde tamamen veya kõsmen biten yeni ve ilave yapõlarõn sayõ, yüzölçümü ve değer itibarõyla Türkiye içindeki paylarõ oldukça düşük kalmõştõr yõlõnda sayõlarõ itibarõyla DAP Bölgesi ndeki özel teşebbüse ait yapõlarõn Türkiye içindeki payõ yüzde 3, yapõ kooperatiflerinin payõ yüzde 5 olurken devletin payõ yüzde 7 olarak gerçekleşmiştir döneminde yapõ kooperatiflerinin ve devlete ait yapõlarõn payõ yüzde 1 e düşmüştür. Burada dikkati çeken bir husus, 1994 yõlõna kadar düşüş eğilimi gösteren devlete ait yapõlarõn payõnõn 1995 yõlõnda yüzde 15 e fõrlamasõ ve hemen akabinde 1996 yõlõnda yüzde 1 e düşmesidir. 216

249 Tablo : Yapõ Sahipliğine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõlar (Yapõ Kullanma İzin Belgelerine Göre) Yõllar DAP Bölgesi Türkiye A yüzde B yüzde C yüzde A yüzde B yüzde C yüzde Kaynak: DİE, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Erzurum, DİE, Aylõk İstatistik Bülteni, A-Yapõ Sayõsõ B- Yüzölçümü (m 2 ) C- Değer (Milyon TL) 1- Özel Teşebbüs 2- Yapõ Kooperatifi 3- Devlet 4- Toplam 217

250 Yüzölçümü itibarõyla on yõllõk dönemde özel teşebbüsün payõ değişmezken yapõ kooperatiflerinin ve devlete ait yapõlarõn payõ önemli bir düşüş kaydetmiştir. Öyle ki, 1987 de yüzde 8 olan DAP Bölgesi ndeki yapõ kooperatiflerinin Türkiye içindeki payõ yüzde 50 oranõndaki bir azalmayla 1996 yõlõnda yüzde 4 e, Devlete ait yapõlarõn payõ ise yüzde 6 dan yüzde 1 e düşmüştür. Grafik 5.2.8: Yapõ Sahipliğine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõ Sayõlarõ (DAP/Türkiye Oranlarõ) Özel Özel Yapõ Koop Yapõ Devlet Koop Devlet Grafik 5.2.9: Yapõ Sahipliğine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõ Yüzölçümleri (DAP/Türkiye Oranlarõ) Özel Yapõ Özel Koop Devlet Yapõ Koop Devle t Grafik : Yapõ Sahipliğine Göre Tamamen veya Kõsmen Biten Yeni ve İlave Yapõ Değerleri (DAP/Türkiye Oranlarõ) Özel Yapõ Koop Devlet Yapõ sahipliğine göre DAP bölgesindeki yapõlarõn Türkiye içindeki paylarõ çok küçüktür. İncelenen dönemde özel teşebbüse ait yapõlarõn payõ yüzde 3 civarõnda kararlõ bir 218

251 seyir takip ederken, yapõ kooperatiflerinin payõ yüzde 7 den yüzde 4 e, devlete ait yapõlarõn payõ ise yüzde 6 dan yüzde 1 e düşmüştür. Daha çok Devlete ait yapõ paylarõnõn geçen on yõllõk dönem boyunca düşüşte olduğu anlaşõlmaktadõr. Tablo : Türkiye de ve DAP Bölgesi nde Yapõ Sahipliğine Göre Yapõlan Binalar (Bin Kişi Başõna Düşen Değerler) YIL TÜR TÜRKİYE DAP A B C C/B A B C C/B 1 1,6 554,1 240,6 0,4 0,3 104,6 41,2 0, ,2 121,9 53,5 0,4 0,1 90,7 37,4 0,4 3 0,04 33,3 14,8 0,4 0,01 13,7 5,8 0,4 4 1,9 709,2 308,9 0,4 0,4 209,0 84,3 0,4 1 1,6 543,8 381,7 0,7 0,3 126,3 99,7 0, ,2 130,6 93,4 0,7 0,1 91,3 81,4 0,9 3 0,02 24,7 18,5 0,8 0,01 18,5 15,3 0,8 4 1,8 699,0 503,7 0,7 0,5 236,2 196,4 0,8 1 1,5 448,3 649,6 1,5 0,3 147,8 205,0 1, ,3 174,7 263,6 1,5 0,1 82,9 123,6 1,5 3 0,02 35,9 57,7 1,6 0,01 16,1 22,7 1,4 4 1,8 658,9 970,9 1,5 0,4 246,7 351,3 1,4 1 1,4 451, ,0 2,5 0,4 153,2 338,8 2, ,3 175,8 451,1 2,6 0,1 76,3 175,7 2,3 3 0,03 35,6 95,5 2,7 0,01 7,1 16,4 2,3 4 1,7 662, ,5 2,5 0,5 236,5 530,9 2,2 1 1,4 437, ,7 5,0 0,4 143,2 618,2 4, ,3 144,5 713,0 4,9 0,04 54,3 242,8 4,5 3 0,02 35,5 175,4 4,9 0,01 13,9 65,2 4,7 4 1,7 617, ,1 5,0 0,4 211,5 926,2 4,4 1 1,3 428, ,0 8,7 0,3 129, ,2 7, ,2 137, ,0 8,9 0,03 46,9 465,3 9,9 3 0,02 42,3 403,4 9,5 0,04 29,7 243,6 8,2 4 1,6 607, ,3 8,8 0,4 206, ,0 8,3 1 1,4 463, ,4 15,6 0,3 158, ,9 14, ,3 164, ,8 16,1 0,04 72, ,3 15,9 3 0,03 47,6 792,0 16,7 0,01 2,6 42,3 16,3 4 1,7 675, ,1 15,8 0,4 233, ,5 14,6 Kaynak: DİE, Aylõk İstatistik Bülten,1996, DİE, Bina İnşaatõ İstatistikleri, DİE, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Erzurum, 1996, DİE, Türkiye İstatistik Yõllõğõ, 1991 A-Yapõ Sayõsõ B- Yüzölçümü (m 2 ) C- Değer (Milyon TL) 1- Özel Teşebbüs 2- Yapõ Kooperatifi 3- Devlet 4- Toplam Tablo ten de görülebileceği gibi, 1990 yõlõnda DAP Bölgesi nde sayõ itibarõyla 1000 kişiye düşen özel teşebbüse ait yapõlar 0,3 ile ilk sõrayõ alõrken, bunu 0,1 ile yapõ kooperatifleri, 0,01 ile devlete ait yapõlar takip etmiştir sonrasõ dönemde bu durum, özel teşebbüs ve devlete ait yapõlar itibarõyla hemen hemen sabit kalõrken, 1000 kişiye düşen yapõ kooperatiflerinin sayõsõ 1996 da 0,04 e düşmüştür da Türkiye için 1000 kişiye düşen yapõ sayõsõ itibarõyla 1,6 ile ilk sõrayõ alan özel teşebbüse ait yapõlarõ, 0,2 ile yapõ kooperatifleri, 0,04 ile devlete ait yapõlar takip etmiştir yõlõnda ise sözkonusu 219

252 rakamlar sõrasõyla 1,4, 0,3 ve 0,03 olarak gerçekleşmiştir. Buna göre, geçen yedi yõllõk süre içinde özel teşebbüse ait yapõlarõn sayõsõnda bir düşüşe karşõlõk, yapõ kooperatiflerinin sayõsõnda bir artõş yaşanmõştõr. Türkiye de 1000 kişiye düşen özel teşebbüse ait yapõlarõn yüzölçümü sürekli bir düşüşle 1990 da 554,1 den 1996 da 463 e inmiştir. Buna karşõlõk yapõ kooperatiflerinin sayõsõ büyük bir dalgalanma göstermekle beraber 1990 da 121,9 dan 1996 da 164,5 e yükselmiştir da 33,3 olan devlete ait yapõlar için sözkonusu değer ise 1996 da 47,6 ya çõkmõştõr. Türkiye deki bu durumun tersine DAP Bölgesi nde 1000 kişiye düşen özel teşebbüse ait yapõlarõn yüzölçümü döneminde 104,6 dan 158,2 ye çõkmõştõr. Yapõ kooperatiflerinin ve devlete ait yapõlarõn 1000 kişiye düşen yüzölçümleri sözkonusu dönemde sõrasõyla 90,7 den 72,8 e ve 13,7 den 2,6 ya düşmüştür. Türkiye deki yüksek enflasyonist ortamõn sonucu olarak, tüm yapõlarõn 1000 kişiye düşen değerleri de (maliyetleri) yõllar itibarõyla gerek DAP Bölgesi, gerekse Türkiye için büyük bir artõş göstermiştir. Öyle ki, özel teşebbüs, yapõ kooperatifi ve devlete ait yapõlarõn 1000 kişiye düşen değerleri 1990 da sõrasõyla 240,6, 53,5 ve 14,8 milyon TL iken, bu değerler 1996 da yine sõrasõyla 7.221,4, 2,639,8 ve 792,0 milyon TL olmuştur. DAP Bölgesi nde ise 1990 da sõrasõyla; 41,2, 37,4, 5,8 milyon TL den 1996 da 2.215,9, 1.159,3 ve 42,3 milyon TL ye çõkmõştõr. Metrekare itibarõyla yapõlarõn değerleri (maliyetleri) dikkate alõndõğõnda enflasyonist ortamda beklenildiği gibi, Türkiye de tüm yapõlar için sözkonusu dönemde bir metrekarelik yapõnõn maliyeti yaklaşõk TL den 16 milyon TL ye çõkarken, DAP Bölgesi nde sözkonusu maliyet yaklaşõk TL den 15 milyon TL ye çõkmõştõr yõlõ hariç, döneminde bir metrekarelik yapõnõn maliyetinin DAP Bölgesi nde daha düşüktür. Oysa Tablo te DAP Bölgesi illerinin yer aldõğõ 3. ve 4. Bölge bina inşaat maliyet endekslerine göre, Türkiye genelinin üzerinde olduğu görülmektedir. Ekte verilen Tablo da tamamen veya kõsmen biten yeni ve ilave yapõlar kullanõm amaçlarõna göre beş gruba (1. konut, 2. ticari yapõ, 3. sõnai yapõ, 4. sõhhi, sosyal ve kültürel yapõ, 5.diğer) ayrõlarak yapõlarõn sayõ, yüzölçümü ve değer(maliyet) itibarõyla kişiye düşen değerleri gerek DAP Bölgesi, gerekse Türkiye için mukayeseli olarak analiz edilmektedir. Bu tabloda görülebileceği üzere, döneminde Türkiye de tüm yapõlarõn kişiye düşen sayõsõ, yüzölçümü ve değeri artõş gösterirken, aynõ dönemde DAP Bölgesi nde tüm yapõlarõn kişiye düşen yüzölçümü ve değeri (maliyet) artmõş, konut ve sõnai yapõ sayõsõ sabit kalmõş, ticari ve sõhhi, sosyal ve kültürel yapõ sayõsõ artmõş, diğer yapõlarõn sayõsõ azalmõştõr. Tamamen veya kõsmen biten yeni ve ilave yapõlarõn yapõ sahipliğine göre sõnõflandõrõlmasõ durumunda, bir metrekarelik yapõnõn belirlenen maliyeti için ortaya çõkan durum (Tablo ), yapõlarõn kullanõm amaçlarõna göre sõnõflandõrõlmasõ halinde de geçerliliğini korumuştur. Yani, farklõ türdeki yapõlarõn bir metrekaresinin maliyeti söz konusu dönemde yõllar itibarõyla özellikle ülkede hakim olan yüksek enflasyondan dolayõ, gerek Türkiye gerekse DAP Bölgesi nde artõş göstermekle birlikte, DAP Bölgesi nde daha 220

253 düşük kalmõştõr. Bu da, Bölge deki yapõlarda kullanõlan malzemelerin lüks olmayan daha ucuz malzemelerden oluşmasõndan kaynaklandõğõ şeklinde açõklanabilir. Tablo : Bina İnşaat Maliyet İndeksleri (1991 = 100) Yõllar I. Bölge II. Bölge III. Bölge IV. Bölge Türkiye İndeks Zin. İnd İndeks Zin. İnd İndeks Zin. İnd İndeks Zin. İnd İndeks Zin. İnd ,1 100,0 330,3 100,0 330,3 100,0 314,6 100,0 328,9 100,0 İşçilikler ,6 162,9 626,7 189,7 626,7 172,5 542,6 238,1 589,8 179,3 Toplamõ ,3 179, ,3 161, ,3 177,9 965,5 213, ,7 170, ,2 197, ,1 181, ,1 196, ,8 155, ,3 188, ,7 100,0 292,5 100,0 292,5 100,0 313,3 100,0 306,0 100,0 Makineler ,5 212,8 597,5 204,3 597,5 277,7 869,9 179,7 700,7 229,0 Toplamõ ,6 164, ,8 188, ,8 194, ,5 191, ,7 185, ,6 207, ,7 198, ,7 186, ,7 170, ,1 195, ,4 00,0 78,2 100,0 278,2 100,0 266,8 100,0 268,7 100,0 Malzemeler ,9 222,6 635,4 228,4 635,4 220,5 588,4 230,8 600,1 223,3 Toplamõ ,3 168, ,0 165, ,0 170, ,7 193, ,0 167, ,5 169, ,9 169, ,9 174, ,4 172, ,5 171, ,4 100,0 294,5 100,0 294,5 100,0 282,2 100,0 287,8 100,0 Genel ,6 199,6 632,3 214,7 632,3 205,1 578,8 232,8 598,1 207,8 Toplam ,6 171, ,7 165, ,7 173, ,8 199, ,3 168, ,3 178, ,7 173, ,7 181, ,0 166, ,1 176,8 Kaynak: DİE, İnşaat Maliyet İndeksleri Bülteni, 1997 Not: 1. Bölge : Adana, Antalya, Hatay, İçel, İzmir, Osmaniye. 2. Bölge : Adõyaman, Artvin, Aydõn, Balõkesir, Bilecik, Burdur, Bursa, Çanakkale, Denizli, Diyarbakõr, Edirne, Gaziantep, Giresun, Isparta, İstanbul, Kõrklareli, Kocaeli, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Ordu, Rize, Sakarya, Samsun, Siirt, Sinop, Tekirdağ, Trabzon, Şanlõurfa, Uşak, Zonguldak, Batman, Bartõn, Şõrnak, Yalova, Kilis. 3. Bölge : Afyon, Amasya, Ankara, Bingöl, Bitlis, Bolu, Çankõrõ, Çorum, Elazõğ, Eskişehir, Gümüşhane, Kastamonu, Kayseri, Kõrşehir, Konya, Kütahya, Malatya, Muş, Nevşehir, Niğde, Sivas, Tokat, Tunceli, Van, Yozgat, Aksaray, Bayburt, Karaman, Kõrõkkale, Iğdõr, Karabük, Düzce. 4. Bölge : Ağrõ, Erzurum, Hakkari, Kars, Ardahan. 221

254 Tablo : Türkiye de ve DAP Bölgesi nde Kullanõm Amaçlarõna Göre Yapõlan Binalar (Bin Kişi Başõna Düşen Değerler) YIL TÜR TÜRKİYE DAP A B C C/B A B C C/B 1 1,6 454,9 197,7 0,4 0,4 179,9 72,4 0,4 2 0,05 82,5 35,3 0,4 0,01 18,8 7,4 0, ,02 30,3 13,7 0,5 0,00 1,9 0,8 0,4 4 0,00 8,6 4,0 0,5 0,00 3,9 2,3 0,6 5 0,02 11,1 4,8 0,4 0,01 4,6 1,9 0,4 6 1,7 587,4 255,4 0,4 0,4 209,0 84,3 0,4 1 1,5 443,4 319,3 0,7 0,4 194,2 164,6 0,9 2 0,04 73,3 52,9 0,7 0,01 25,7 19,5 0, ,02 31,4 23,1 0,7 0,00 2,3 1,8 0,8 4 0,00 7,4 5,4 0,7 0,00 3,1 2,3 0,7 5 0,02 13,4 9,8 0,7 0,01 10,9 8,2 0,8 6 1,6 568,9 410,5 0,7 0,5 236,2 196,4 0,8 1 1,7 524,6 784,0 1,5 0,4 204,5 295,3 1,4 2 0,04 81,0 108,4 1,3 0,01 27,6 34,6 1, ,02 35,2 52,5 1,5 0,00 6,3 9,5 1,5 4 0,00 6,3 9,2 1,5 0,00 2,6 2,8 1,1 5 0,02 11,8 16,8 1,4 0,01 6,4 9,2 1,4 6 1,8 658,9 970,9 1,5 0,4 2466,4 351,3 0,1 1 1,6 515,8 1315,3 2,6 0,5 205,5 293,1 1,4 2 0,04 90,9 215,9 2,4 0,01 22,0 43,6 2, ,02 36,6 92,0 2,5 0,00 1,4 3,1 2,2 4 0,00 7,6 20,3 2,7 0,00 0,9 2,2 2,6 5 0,02 11,6 28,1 2,4 0,01 6,3 14,2 2,3 6 1,7 662,4 1671,5 2,5 0,5 236,0 356,2 1,5 1 1,6 468,3 2375,4 5,1 0,4 169,9 753,9 4,4 2 0,04 95,3 428,4 4,5 0,01 28,9 110,8 3, ,02 30,7 160,7 5,2 0,00 2,3 11,5 4,9 4 0,00 11,6 58,5 5,0 0,00 5,1 22,3 4,4 5 0,02 11,1 56,2 5,1 0,01 5,4 27,7 5,2 6 1,7 617,0 3079,1 5,0 0,4 211,5 926,2 4,4 1 1,5 470,5 4161,3 8,8 0,4 179, ,8 8,5 2 0,04 79,9 662,0 8,3 0,01 18,1 119,2 6, ,02 41,3 385,0 9,3 0,00 2,4 22,6 9,5 4 0,00 6,2 56,2 9,1 0,00 3,0 23,6 7,8 5 0,02 9,8 82,8 8,5 0,01 3,7 26,2 7,1 6 1,6 607,6 5347,3 8,8 0,4 206, ,4 8,3 1 1,8 943, ,6 15,8 0,4 315, ,0 14,1 2 0,1 155,4 2390,2 15,4 0,03 47,3 598,1 12, ,07 118,5 1933,3 16,3 0,00 5,1 87,0 17,2 4 0,01 29,0 454,6 15,7 0,00 9,0 141,3 15,8 5 0,04 21,7 328,9 15,2 0,01 4,8 70,5 14,7 6 2, , ,6 15,8 0,5 381, ,8 14,0 Kaynak: DİE, Aylõk İstatistik Bülteni; DİE, Bina İnşaatõ İstatistikleri, DİE, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Erzurum, A. Yapõ Sayõsõ B. Yüzölçümü (m 2 ) C. Değer (Milyon TL) 1.Konut 2.Ticari Yapõ 3.Sõnai Yapõ 4.Sõhhi, Sosyal ve Kültürel Yapõ 5. Diğer 6. Toplam 222

255 Tablo : Türkiye de ve DAP Bölgesi nde Kullanõm Amaçlarõna Göre Yapõlan Binalar (Yapõ Kullanõm İzin Belgelerine Göre) YIL TÜR TÜRKİYE DAP A B C A B C Kaynak: DİE, Aylõk İstatistik Bülten; DİE, Bina İnşaatõ İstatistikleri, ; DİE, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Erzurum, 1998 A. Yapõ Sayõsõ B. Yüzölçümü (m 2 ) C. Değer (Milyon TL) 1.Konut 2.Ticari Yapõ 3.Sõnai Yapõ 4.Sõhhi, Sosyal ve Kültürel Yapõ 5. Diğer 6. Toplam 223

256 Tablo : Türkiye de ve DAP Bölgesi nde Kullanõm Amaçlarõna Göre Yapõlan Binalar (Yapõ Kullanõm İzin Belgelerine Göre) (Devam) YIL TÜR TÜRKİYE DAP A B C A B C Kaynak: DİE, Aylõk İstatistik Bülten; DİE, Bina İnşaatõ İstatistikleri, ; DİE, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Erzurum, 1998 A. Yapõ Sayõsõ B. Yüzölçümü (m 2 ) C. Değer (Milyon TL) 1.Konut 2.Ticari Yapõ 3. Sõnai Yapõ 4.Sõhhi, Sosyal ve Kültürel Yapõ 5. Diğer 6. Toplam İnşaat Sektörünün Dar Boğazlarõ Bölge de kõş mevsiminin uzun sürmesinden dolayõ inşaat mevsimi kõsadõr (15 Nisan - 1 Kasõm). Buna göre çalõşõlabilir süre en fazla 7,5 ay, yani yõlõn 2/3 ü kadardõr. Herhangi bir finans sõkõntõsõ çekilmese bile, başlanan inşaatlarõn bitirilebilmesi için iki inşaat sezonuna ihtiyaç duyulmakta ve bu da maliyetleri artõrõcõ bir etki yapmaktadõr. İklimi etkilemek mümkün olmadõğõna göre, Bölge deki inşaatlarõ bir sezonda bitirebilmek için ya tünel kalõp adõ verilen hõzlõ kalõp tekniği ve hazõr beton kullanarak yapõ taşõma sistemleri üretilmeli, ya da prefabrik yapõ elemanlarõ endüstrisi ile Bölge nin soğuk iklimine uygun ve depreme dayanõklõ yapõ üretim elemanlarõ kullanõlmalõdõr. Özellikle devlet ihaleleriyle toplu konut kredileri ve müteşebbise verilen yatõrõm kredileri Bölge şartlarõyla uyumlu değildir. Yatõrõm programlarõnõn ödenekleri inşaat mevsimi içerisinde düzenli gelmemekte, yõl sonuna sarkabilmektedir. Bu gecikme yatõrõmcõyõ ve müteahhidi büyük zarara uğratmaktadõr. İnşaat girdilerini teşkil eden demir ve tuğla üretiminin büyük çoğunluğunun Bölge dõşõnda olmasõ taşõma maliyetlerini artõrmaktadõr. Göç nedeniyle inşaat talebinin düşük oluşuna bağlõ olarak maliyetler yüksek olmaktadõr. Böylece kalifiye işgücü de inşaat sezonunun uzun ve talebinin yüksek olduğu yerlere göç etmektedir. Bölge nin şartlarõna göre inşaat maliyetlerinin tam olarak tespit edilememesi, verilen kredilerin oldukça düşük miktarlarda kalmasõ ve kredilerin ödeme zamanõnõn uygun olmamasõdõr. 224

257 Kamu ödeneklerinin iş mevsiminde hazõr ve bloke halde tutulmamasõ ve dolayõsõyla ödemelerde ortaya çõkan aksaklõklar nedeniyle Bölge deki yatõrõmcõ ve müteahhitler kaynaklarõ verimli bir şekilde kullanamamaktadõr İnşaat Sektörünün Kullanabileceği Potansiyel Geri kalmõş ekonomilerin itici gücü olan ve kalifiye olmayan işçi istihdam eden inşaat sektörü, büyük oranda Bölge nin kaynaklarõnõ kullanõr. Bu itibarla, özellikle ucuz işgücü potansiyeline sahip olmasõ, bu sektöre büyük bir avantaj sağlamaktadõr. Sektörün temel girdi maddesi olan çimento ihtiyacõnõ karşõlayan sanayinin Bölge de yeterli potansiyele sahip olmasõnõn yanõ sõra, çimento sanayinin gelişmesi için de gerekli potansiyel mevcuttur. Bölge de gerekli rezerve sahip olan perlit ve ponza gibi hammaddelerden hafif inşaat malzemeleri üretilebilir. Bu gibi hammaddelerden yapõlan inşaat malzemeleri, hem depreme hem de soğuğa karşõ dayanõklõdõr Bölge ve Ülke Dõşõndan Sağlanan Girdiler Bölge de yapõ malzemeleri üretimi yeterli seviyede olmadõğõndan, çoğu girdiler Bölge dõşõndan ve bazõ girdiler de ülke dõşõndan sağlanmaktadõr. Bölge dõşõndan girdi sağlayan endüstri kollarõndan en önemlileri şunlardõr: Demir-çelik ürünleri: Akdeniz, Marmara ve İç Anadolu Bölgesi nden, Orman ürünleri: (rabõta döşeme, parke) Akdeniz ve Karadeniz Bölgesinden, Tuğla, kiremit: Karadeniz Bölgesi nden, Fayans, seramik ürünleri: Marmara ve Ege Bölgesi nden, İşlenmemiş mermer: Ege ve İç Anadolu Bölgesi nden, Cam sanayi ürünleri: Marmara Bölgesi nden, Çimento: İç Anadolu Bölgesi nden, Plastik pencere ve kapõ sistemleri: Ege, Marmara ve İç Anadolu Bölgesi nden, Sõhhi tesisat ve kalorifer kazanõ malzemeleri: Marmara, İç Anadolu ve Karadeniz Bölgesi nden, Elektrik tesisatõ malzemeleri: Marmara ve İç Anadolu Bölgesi nden. 225

258

259 T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI DOĞU ANADOLU PROJESİ ANA PLANI MEVCUT DURUM VE ANALİZİ SEKTÖR ULAŞTIRMA VE HABERLEŞME RAPORU HAZIRLAYAN ORTAK GİRİŞİM ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ KAFKAS ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜYIL ÜNİVERSİTESİ 2000

260 228

261 5.3. ULAŞTIRMA VE HABERLEŞME Giriş Ulaştõrma ve haberleşme sektörü; toplumsal kalkõnmada istenilen başarõnõn elde edilmesi, sosyal altyapõ kurumlarõnõn etkin hale getirilmesi ve ticaretin geliştirilmesi gibi daha birçok konuda, hemen her dönem, lokomotif sektör olmuştur. Gelecekte de böyle olmasõ kaçõnõlmaz görünmektedir. DAP Bölgesi, ülkemizin kuzeydoğusu ile güneydoğusunu birbirine bağlayan bir konuma sahiptir. Ayrõca, ülkemizin doğuda bulunan komşu ülkeler ile bağlantõsõnõ sağlamaktadõr. Bu konumu nedeniyle ulaştõrma sektörüne gelecekte önemli görevler düşecektir. Diğer taraftan, sektör karşõ karşõya olduğu bazõ nicelik ve nitelik sorunlarõ nedeniyle özellikle komşu bölgeleri de olumsuz yönde etkilemektedir Demiryolu Ulaşõmõ Türkiye'de Demiryollarõ Anadolu'da ilk defa Osmanlõlar zamanõnda 1860'da demiryolu yapõldõ yõlõnda km. lik devlet yoluna karşõlõk, yabancõ şirketlerin ayrõcalõğõndaki yol km. dir. Yabancõ şirketlerin ayrõcalõğõndaki bu yollar, 1941 yõlõnda 400 km. ye düşmüş, 1948 yõlõnda da yabancõ imtiyazlõ demiryolu kalmamõştõr. Demiryollarõnõn gelişmelerin gerisinde kalmasõyla, yani teknolojisinin eskiyerek, yük ve yolcu taşõmacõlõğõnda talep edilen yeterli hõz ve konfora sahip olamamasõyla ve birçok yerleşim merkezinin demiryolu bağlantõsõnõn olmamasõyla, yolcularõnõ kaybetmesi, yük taşõmacõlõğõnda ortaya çõkan talebe cevap verememesi sebepleriyle, otobüs ile yolcu ve kamyonla yük taşõmacõlõğõnda büyük artõşlar ortaya çõkmõştõr. Bunun sonucunda, otobüs ve kamyon filosu artmakta, karayollarõnda aşõrõ sõkõşõklõk görülmekte ve kazalarõn artmasõ kaçõnõlmaz olmaktadõr yõlõ sonu itibarõyla, demiryollarõnda toplam hat uzunluğu km. olup; km. si elektriksiz, km. si de elektrikli hattõr. Toplam demiryolu güzergahõnõn 367 km. si 2., 3. ve 4. hatlar olmak üzere km. si ana hat, km. si ise tali hattõr yõlõ sonu itibarõyla çeken araçlarõn, 50 adedini buharlõ lokomotif, 59 adedini elektrikli lokomotif, 605 adedini dizelli lokomotif, 98 adedini elektrikli dizi, 56 adedini de dizelli diziler oluşturmaktadõr. Çekilen araçlarõn ise adedini yolcu vagonlarõ, adedini yük vagonlarõ, 964 adedini üçüncü şahõs vagonlarõ, adedini de idari hizmet vagonlarõ oluşturmaktadõr yõlõ sonu itibarõyla Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollarõ İşletmesi Genel Müdürlüğü nde (TCDD) çalõşan personelin; adeti memur statüsünde (1.538 adet memur, adet sözleşmeli), adedi de (1.534 daimi işçi, geçici işçi) işçi statüsündedir. Söz konusu kuruluşa bağlõ olarak İstanbul, Ankara, İzmir, Sivas, Malatya ve Afyon illeri merkez olmak üzere 7 adet Bölge Başmüdürlüğü ile Haydarpaşa, 229

262 Derince, Mersin, İskenderun, Samsun, Bandõrma ve İzmir illerinde 7 adet liman faaliyet göstermektedir. Toplam km.'lik demiryolu ağõnõn yüzde 81'ini ana hatlar oluşturmaktadõr. TCDD, demiryollarõ ve beraberinde 7 liman işletmektedir. Çoğunlukla, demir cevheri ve çeşitli kömür ürünlerinden oluşan yüklerin toplam ağõrlõğõ yõllõk 14,9 milyon ton düzeyindedir. Bu mallarõn taşõma gelirleri, 1994 TCDD toplam yük gelirinin yüzde 50 sini oluşturmaktadõr. Yõllara göre taşõmacõlõkla ilgili veriler Tablo de ve 1996 yõlõ itibarõyla lokomotif sayõlarõ ise Tablo de verilmiştir. Türkiye demiryollarõnda 1996 da olan toplam kaza sayõsõ 1.355, ölüm 198 ve yaralõ 537 dir de toplam kaza sayõsõ 1.052, ölüm 245 ve yaralõ ise 397 dir. Türkiye de mevcut demiryolu hatlarõnõn yüzde 20,1 i standart dõşõ kurp yarõçapõna, yüzde 25,2 si standart dõşõ eğime (eğim>yüzde 10), yüzde 7,7 si standart dõşõ dingil basõncõna (dingil basõncõ <20Ton), yüzde 40,1 i standart dõşõ ray yaşõna (ray yaşõ >25 Yõl) ve yüzde 46 sõ standart dõşõ traverse (çelik, ahşap) sahiptir (IX. Ulaştõrma Şurasõ, 1998). TCDD nin 1997 yõlõ fiyatlarõyla zararõ 103,9 trilyon TL dir. TCDD işletmesinin giderlerinin yaklaşõk yüzde 50 sini faaliyet dõşõ giderler oluşturmaktadõr. Faaliyet dõşõ giderler faiz ve komisyon ile kambiyo zararlarõndan oluşmaktadõr. Kuruluşun 1997 yõlõ faaliyet içi gelirlerinin faaliyet içi giderlerini karşõlama oranõ yüzde 56 dõr. Faaliyet içi gelirlerin yüzde 53 ünü liman gelirleri oluşturmaktadõr. Personel giderlerinin faaliyet içi giderlerdeki payõ yüzde 50 dir. Toplam gelirler, toplam giderlerin ancak yüzde 42,5 ini karşõlayabilmiştir (TCDD, İstatistik Yõllõğõ, 1997). Tablo 5.3.1: Türkiye'de Demiryolu Taşõmacõlõğõ (Toplam Yolcu ve Yük Ham ton-km.) (Bin) Yõllar Yolcu Yük İş Treni Toplam Kaynak: TCDD, İstatistik Yõllõğõ, Tablo de Türkiye genelinde demiryolu taşõmacõlõğõnda yük ve yolcu taşõmasõnda önemli artõş olmadõğõ görülmektedir yõllarõ arasõnda demiryolu taşõmacõlõğõnda ciddi gelişmeler gerçekleşmediğinden, talep diğer sektörlere kaymõştõr. Tablo den de anlaşõlacağõ üzere toplam lokomotiflerin yüzde 29,3 ü faal değildir. Toplam lokomotifler içerisinde elektrikli diziler en yüksek oranda faal durumda bulunmaktadõr. 230

263 Tablo 5.3.2: 1996 Yõlõ İtibarõyla Lokomotif Sayõlarõ Çeken Araç Cinsi Mevcut Faal Faal (Yüzde) Buharlõ Lokomotif Ana hat Dizelli Lokomotif Manevra Lokomotifi Dizelli Dizi Elektrikli Lokomotif Elektrikli Dizi Toplam Çeken Araç ,7 Kaynak: TCDD İstatistik Yõllõğõ, DAP Bölgesi ndeki İllerde Demiryollarõ DAP Bölgesi nde, il merkezlerinde demiryolu bağlantõsõ olan il sayõsõ yedidir. Bunlar; Elazõğ, Erzurum, Erzincan, Kars, Malatya, Muş ve Van'dõr. Bunlarõn dõşõndaki dokuz il merkezinin demiryolu bağlantõsõ yoktur. Bunlar ise Ardahan, Ağrõ, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Gümüşhane, Hakkari, Iğdõr ve Tunceli'dir. Bu 9 ilin demiryolu bağlantõsõ olmadõğõ için, bu illerde oluşan yük ve yolcu taşõmacõlõk talepleri için demiryollarõ alternatif bile olamamaktadõr. DAP Bölgesi nde demiryollarõ henüz bir ağ şeklini almamõştõr. Bölge de bir tek elektrikli hat vardõr, o da İskenderun'dan başlayõp Malatya'dan geçen hattõr. Bölge deki demiryollarõnõn tamamõ tek hatlõdõr. Bu durum demiryolu ulaşõmõnda taşõma süresini uzatmaktadõr. Gelecekte, mevcut olan iki ana arterden Bölge nin kuzeydoğu-güneybatõ durumunda, güzergah alt yapõsõnõn yenilenerek elektrikli ve iki hatlõ yapõya kavuşturulmasõ ile diğer taşõmacõlõk sektörlerine göre demiryolu taşõmacõlõğõ alternatif olabilecektir. Elazõğ-Van-Hudut istikametindeki ikinci ana arter de güvenlik nedeniyle yolcu taşõmacõlõğõnda azalma söz konusudur. Bu olay yük taşõmacõlõğõnõ da olumsuz yönde etkilemektedir. DAP Bölgesi demiryollarõ, daha çok Bölge nin ihtiyacõ olan eşyalarõn Bölge ye ulaştõrõlmasõnda kullanõlmaktadõr. Bölge den dõşarõ giden eşya miktarõ, gelen eşyalara göre azdõr. DAP Bölgesi ndeki istasyonlara gelen yük taşõmalarõ ile ilgili bilgiler Tablo de; giden yüklerle ilgili bilgiler ise Tablo de verilmiştir. Tablo den de anlaşõlacağõ üzere, DAP Bölgesi nde toplam ağõrlõk itibarõyla en çok yük taşõmasõ yüzde 22,8 ile Erzurum, en az eşya ise Palu istasyonunda gerçekleşmiştir. Taşõma geliri ise en çok Erzurum, en az Palu ve Baskil istasyonlarõnda olmuştur. Giden yükler konusunda da, Palu istasyonu en az geliri elde etmiştir. Baskil istasyonunda ise taşõma geliri elde edilememiştir. 231

264 Tablo 5.3.3: Hat Kesimlerine Göre Ham ton-km. (1997) (Bin) Hat Kesimleri Hat Uzunluğu Yolcu Yük İş Treni Toplam (km.) Divriği-Erzurum 370, Erzurum-Kars 216, Kars-Doğukapõ 64, Malatya-Hekimhan 71, Hekimhan-Çetinkaya 70, Malatya-Yolçatõ 93, Yolçatõ-Maden 75, Yolçatõ-Elazõğ 23, Elazõğ-Tatvan 350, Van-Hudut 117, DAP Top. (1) Türkiye Toplamõ (2) (1)/(2)yüzde 13,84 4,97 12,34 24,49 10,52 Kaynak: TCDD, İstatistik Yõllõğõ, Tablo 5.3.4: DAP Bölgesi ndeki İstasyonlara Gelen Yüklerin Türkiye Geneli İle Karşõlaştõrõlmasõ (1997) İstasyonlar Toplam Ağõrlõk (Ton) DAP İçindeki Yüzdesi Taşõma Geliri (Milyar TL.) DAP İçindeki Yüzdesi Diğer Gelirler (Milyar TL) DAP İçindeki Yüzdesi Baskil ,2 0,15 0, ,0 Elazõğ ,6 153,0 12, ,5 Erzincan ,1 173,4 14, ,8 Erzurum ,8 365,6 30, ,0 Kars ,5 288,8 24, ,4 Malatya ,4 146,7 12, ,0 Muş ,1 65,5 5, ,3 Palu ,3 2,5 0, ,0 DAP Top , Türkiye Top , Yüzde 6,8 12,5 18,7 Kaynak: TCDD, İstatistik Yõllõğõ, Tablo 5.3.5: Giden Yükler (1997) İstasyon Kodu Toplam Ağõrlõk (Ton) Taşõma Geliri (Milyar TL.) Diğer Gelirler (Milyar TL.) Elazõğ ,1 2,7 Malatya ,5 7,8 Muş ,7 2,3 Palu ,2 0,1 Erzincan ,8 2,7 Erzurum ,2 5,7 Kars ,8 8,7 Baskil Türkiye Toplamõ ,5 725,7 Kaynak: TCDD, İstatistik Yõllõğõ,

265 Gelişmiş ülkelerde demiryollarõ diğer ulaşõm sektörleri ile atbaşõ gitmektedir. Ülkemizde ise demiryolu ulaşõmõ en son sõrada yer almaktadõr. TCDD nin toplam gelirlerinin giderleri karşõlama oranõ 1990 da yüzde 51 den 1994 de yüzde 39 a gerilemiştir. Gelişmiş ülkelerde elektrikli taşõma oranlarõ yüzde 82 iken Türkiye de yüzde 8,1 dir. Demiryollarõnõn yüzde 98 i tek hat olup, raylarõn yüzde 44 ü hasarlõdõr da mevcut lokomotiflerin ancak yüzde 70,7 si faal durumdadõr Karayolu Ulaşõmõ Türkiye de Karayollarõ Karayollarõ Genel Müdürlüğünün (KGM) merkez örgütü Ankara da olup, 17 Bölge Müdürlüğü, 114 Şube Şefliği, 1 İkmal Müdürlüğü ve 1 Merkez Atölyesinden oluşan bir örgüt yapõsõna sahiptir. KGM de çalõşan personele ilişkin sayõsal veriler Tablo de verilmiştir. Tablo 5.3.6: KGM Çalõşanlarõ Teknik İdari Diğer İşçi Toplam Müh. Mimar Diğer Kaynak: İnternet, KGM, KGM sorumluluğu altõndaki karayolu uzunluğu toplam yaklaşõk km. olup, üç sõnõf yoldan oluşmaktadõr. Bunlar otoyol, devlet yolu ve il yoludur tarihi itibarõyla yol durumu Tablo de verilmiştir. Tablo 5.3.7: Türkiye Karayollarõ Yol Ağõ Durumu (KGM: km., Kaplama Cinsine Göre) Yol Sõnõfõ Asfalt Stabilize Toprak Geçit Vermez Toplam Otoyollar Devlet Yollarõ İl Yollarõ Toplam Kaynak: Internet, KGM, Yõllar itibarõyla hizmete açõlan otoyol ve bağlantõ yollarõ Tablo de verilmiştir. Tablo e göre en fazla otoyol ve bağlantõ yollarõ 1992 ve 1993 yõllarõnda olmak üzere (sõrasõyla; ) toplam 704 km. olarak gerçekleşmiştir yõlõnda ise toplam 35 km. otoyol ve bağlantõ yolu hizmete girmiştir. Karayolu ulaşõmõ ile ilgili olarak 1997 yõlõ itibarõyla gerçekleştirilen çalõşmalarla ilgili veriler; köprü yapõmõ ve onarõmõ Tablo da, yol yapõmõ Tablo da ve asfalt kaplama takviyesi ve yenileme (bakõm tesviye) Tablo de verilmektedir. Diğer taraftan devlet yollarõnda 69, il yollarõnda ise 38 olmak üzere toplam 107 adet köprü yapõmõ ve onarõmõ gerçekleştirilmiştir. Konuyla ilgili veriler aşağõdaki tablolarda verilmiştir. 233

266 Ülkemizdeki karayollarõ ağõ uzunluğu (sõnõflara ve yollara göre) Tablo de verilmektedir. Tablo ye göre yõllarõ arasõnda hiç otoyol yok iken, 1995 yõlõnda km. otoyol hizmete girmiştir. Tablo 5.3.8: Yõllar İtibarõyla Hizmete Açõlan Otoyol ve Bağlantõ Yollarõ Yõllar Otoyol (km.) Bağlantõ Yolu (km.) Toplam (km.) Toplam Kaynak: BİB. KGM., Bütçe ve Harcamalara Ait Genel Bilgiler, Tablo 5.3.9: Köprü Yapõmõ ve Onarõmõ (1997 Yõlõ Sonu itibarõyla Gerçekleşme, Adet) Yol Sõnõflarõ Devlet Yollarõ İl Yollarõ Toplam Köprü Yapõmõ Köprü Onarõmõ Toplam Kaynak: BİB. KGM, Bütçe ve Harcamalara Ait Genel Bilgiler, Tablo : Yol Yapõmõ (1997 Yõlõ Sonu İtibarõyla Gerçekleşme, km.) Asfalt Yol Sõnõflarõ Sanat Yapõsõ Toprak Stabilize BSK K1 Tesviye Devlet Yollarõ İl Yollarõ Turistik Yollar D.S.İ. Yollarõ Toplam Kaynak: BİB. KGM., Bütçe ve Harcamalara Ait Genel Bilgiler,

267 Tablo : Asfalt Kaplama Yollarõn Takviyesi ve Yenileme (1997 Yõlõ Sonu İtibarõyla Gerçekleşme, km.) Yol Sõnõflarõ Devlet Yol. İl Yollarõ Toplam Astarlõ Sathi Kaplama Onarõmõ Astarsõz Sathi Kaplama Onarõmõ Toplam Kaynak: BİB. KGM, Bütçe ve Harcamalara Ait Genel Bilgiler, Tablo : Karayollarõ Ağõ Uzunluğu (Sõnõflara ve Yõllara Göre, km.) Yõllar Otoyollar Devlet Yollarõ İl Yollarõ Köy Yol. Toplam Kaynak: BİB. KGM. Türkiye Karayollarõ İstatistik Yõllõğõ, Tablo : Coğrafi Bölgeler İtibarõyla Kõrsal Yerleşim Yerlerinde Asfalt Karayolu (1993) TCK Yolu Köy Hizm. Yolu Toplam Köy Yolu Toplam Asfalt Asfalt Asfalt Bölge Köy ve Ünite km. Köy ve Ünite km. Köy ve Ünite km. Yol Oranõ (Yüzde ) Marmara ,9 İç Anadolu ,1 Ege ,9 Akdeniz ,0 Karadeniz ,9 Doğu Anadolu ,9 Güneydoğu Anadolu ,9 Türkiye Geneli ,5 Kaynak: DPT 235

268 Tablo den de anlaşõlacağõ üzere, Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri ndeki kõrsal yerleşim yerlerinde yol asfalt oranõ Türkiye genelinin altõndadõr. Diğer bölgelerimiz ise Türkiye genelinin çok üzerinde kalmõştõr DAP Bölgesi ndeki İllerde Karayollarõ DAP kapsamõndaki illerin bağlõ bulunduğu Karayollarõ Bölge Müdürlükleri aşağõdaki Tablo de, devlet ve il yollarõ uzunluklarõ Tablo de ve devlet yollarõ yõllõk taşõt kilometre değerleri ise (bölgesel olarak) Tablo da verilmiştir. Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerin Bağlõ Bulunduklarõ Bölge Müdürlükleri 8. Bölge Müdürlüğü 10. Bölge Müdürlüğü 11. Bölge Müdürlüğü 12. Bölge Müdürlüğü 16. Bölge Müdürlüğü Merkez: Elazõğ Merkez: Trabzon Merkez: Van Merkez: Erzurum Merkez: Sivas Bingöl Bayburt Bitlis Ağrõ Erzincan Elazõğ Gümüşhane Hakkari Ardahan Malatya Muş Erzurum Tunceli Van Iğdõr Kars Kaynak: BİB. KGM, Türkiye Karayollarõ İstatistik Yõllõğõ, Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerde Devlet ve İl Yollarõ Uzunluğu (km.) Yõl İller Devlet İl Top. Devlet İl Top. Devlet İl Top. Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van TOPLAM Kaynak: BİB. KGM, Türkiye Karayollarõ İstatistik Yõllõğõ,

269 Tablo : Devlet Yollarõ Yõllõk Taşõt Kilometre Değerleri (Bin) Bölge Otomobil (Kilometre) Otobüs (Kilometre) Kamyon (Kilometre) Treyler (Kilometre) 8. Bölge Bölge Bölge Bölge Bölge Kaynak: BİB. KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, Bölge deki tüm il devlet yollarõ yõllõk ortalama günlük trafik değerlerine göre en çok otobüs-kilometre ve otomobil-kilometre gerçekleşmesi 10. bölgede olmaktadõr. En az otomobil-kilometre, otobüs-kilometre, kamyon-kilometre ve treyler-kilometre gerçekleşmesi 11. Bölgede olmaktadõr. 16. Bölgede, diğer bölgelere oranla en çok treylerkilometre değeri söz konusudur. DAP kapsamõndaki illerdeki devlet yollarõnõn yõllõk taşõt-km., yolcu-km. ve ton-km. değerleri Tablo 'de ve yine devlet yollarõnõn yõllõk taşõt-km., yolcu-km. ve ton-km. değerlerinin Türkiye geneline oranõ ise Tablo 'de verilmiştir. Tablo : Devlet Yollarõ Yõllõk Taşõt-km., Yolcu-km. ve Ton-km. Değerleri (Bin) Bölge Taşõt-km. Yolcu-km. Ton-km. 8. Bölge Bölge Bölge Bölge Bölge Kaynak: BİB. KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, Tablo : Devlet Yollarõ Yõllõk Taşõt-km., Yolcu-km. ve Ton-km. Değerlerinin Türkiye Geneline Oranõ (Yüzde) Bölge Taşõt-km. Yolcu-km. Ton-km. 8. Bölge Bölge Bölge Bölge Bölge Kaynak: BİB. KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

270 Tablo : DAP Bölgesi Karayolu Ulaşõmõna İlişkin Genel Bilgiler ve Türkiye İle Karşõlaştõrmasõ Bölge Alan (km. 2 ) Nüfusu (1997) km. 2 ye Düşen Yol Uzunluğu (m) km. 2 ye Düşen Kişi Sayõsõ Şube Sayõsõ Bakõm Evi Sayõsõ Trafiğe Kayõtlõ Araç Sayõsõ (1997) 8. Bölge Bölge Bölge Bölge Bölge DAP Top Türkiye Gen Yüzde 27,1 14,4 28,1-26,9 29,6 5,9 Kaynak: KGM DAP Bölgesi ndeki karayollarõ bölge müdürlüklerinin bir kõsmõ 1950 li yõllarõn sonlarõna doğru kurulmuş olduklarõndan (Örneğin: Van 1954 ve Erzurum 1957) batõ bölgelerine göre karayolu ulaşõm hizmetlerine daha geç başlanmõştõr yõllarõ arasõnda sathi kaplama bakõmõndan önemli çalõşmalar yapõlmõş, devlet yollarõnõn tamamõna yakõnõ (yeni yapõlmakta olan yollar hariç) asfalttõr. İl yollarõnõn stabilize oranõ ise 1998 yõlõ sonunda yüzde 30 un altõna çekilebilmiştir. Tablo : DAP Bölgesi Karayolu Ulaşõmõna İlişkin Yol Bilgileri ve Türkiye İle Karşõlaştõrmasõ (km.) Bölge Otoyol Devlet Yolu İl Yolu Toplam Asfalt Betonu Sathi Kaplama Stabilize Parke Top. ve Geç. Ver 8. Bölge Bölge Bölge Bölge Bölge DAP Toplamõ Türkiye Gen Yüzde 0 26,4 24,2 24,6 21,1 57, ,0 Kaynak: KGM 1993 yõlõnda toprak ve geçit vermeyen yollarõn kalmayacağõ planlanmõş, ancak Van Bölgesi sõnõrlarõ içinde 330 km., Elazõğ Bölgesi sõnõrlarõ içerisinde 339 km., Erzurum Bölgesi sõnõrlarõ içinde de 283 km. olmak üzere toplam 952 km. halen geçit vermeyen ve toprak yollar mevcuttur. Bu yolarõn zaman geçirilmeden yapõlmasõ durumunda söz konusu bölgelerde hedeflenen ulaşõm sağlanabilecektir. Türkiye geneli stabilize yol uzunluğu, km. olmasõna karşõlõk DAP Bölgesi stabilize yol uzunluğu km. olup yüzde 57,2 lik gibi büyük bir orana sahiptir. Hedeflenen ulaşõmõn sağlanabilmesi için stabilize olan yollarõn asfaltlanmasõ (Bitümlü Sõcak Karõşõm - BSK) gereklidir. 238

271 Batõ Anadolu Bölge müdürlükleri 1950 li yõllarda yapõlan yollarõn büyük bir bölümünü (özellikle ana arterleri) sürekli iyileştirmeye çalõşmaktadõr. Bölgenin ekonomik düzeyi ve yollardaki günlük araç sayõlarõnõn fazlalõğõ gibi etkenler daha fazla yatõrõmõn yapõlmasõna sebep olmaktadõr. DAP Bölgesi nde ise, yollarda seyahat eden araç sayõlarõnõn azlõğõ ve son yõllarda terörün ülkemiz ekonomisine ve özellikle bölgesel kalkõnmaya olumsuz etkisi nedeniyle, diğer yatõrõmlarda olduğu gibi yol yapõmõ konusunda da hedeflenen yatõrõmlar gerçekleştirilememiştir. Bütün bu olumsuzluklara rağmen, yol bakõm ve onarõmlarõ kesintisiz olarak sürdürülmeye, yeni yol yapõmlarõ ise ihaleli olarak (ödenek nispetinde) yapõlmaya çalõşõlmaktadõr. Karayollarõ bünyesinde bulunan yol yapõm emanet gücü (makine parkõndaki kendi araçlarõ) elzem görülen ve ivedilik arzeden, özellikle ödeneği kõsõtlõ olan yol kesimlerinde çalõştõrõlmaktadõr. Tablo : DAP Bölgesi ndeki Motorlu Kara Taşõtlarõ (1995) İller Otomobil Minibüs Otobüs Kamyonet Kamyon Motosiklet Özel Amaçlõ Taşõtlar Yük ve İş Makineleri Toplam Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van DAP Topl Türkiye Geneli Yüzde 3,2 6,7 4,6 2,0 5,2 2,1 5,5 4,8 3,3 Kaynak: KGM. Tablo ve Tablo den anlaşõlacağõ üzere, Türkiye nin toplam nüfusa göre motorlu taşõt sahiplik oranõ yüzde 7,9 iken, DAP Bölgesi ise yüzde 2,9 dur. DAP Bölgesi kendi içerisindeki motorlu taşõt sahipliğine bakõldõğõnda nüfusa göre en büyük motorlu taşõt sahipliği yüzde 6 ile Erzincan ilk sõrada yüzde 0,9 ile Ardahan en son sõrada yer almaktadõr. Ayrõca, Türkiye geneline göre otomobil sahiplik oranõ yüzde 3,2, minibüs oranõ yüzde 6,7, otobüs oranõ yüzde 4,6, kamyonet oranõ yüzde 2, kamyon oranõ yüzde 5,2 ve motosiklet oranõ ise yüzde 2,1 dir. 239

272 DAP kapsamõndaki illerin kendi içinde yapmõş olduklarõ yük ve yolcu taşõmacõlõğõnda öncelikle karayolu tercih edilmektedir. Taşõma araçlarõnõn tercih önceliği ise sõrasõyla; otobüs, kamyon ve minibüslerdir. Bölge dõşõna yapõlan şehirlerarasõ yolcu taşõmacõlõğõnda ise, en çok otobüsler kullanõlmaktadõr. Şehir merkezlerinden küçük şehir merkezlerine yapõlan yolcu taşõmacõlõğõnda minibüsler ön plandadõr. Benzer durum küçük yerleşim yerlerinden küçük şehir merkezlerine olan taşõmacõlõk için de geçerlidir. Tablo : DAP Bölgesi İllerinin Nüfus ve Motorlu Taşõt Oranlarõ İller Nüfusu (1990) Motorlu Taşõt Oranõ (Yüzde) Ağrõ ,1 Ardahan ,9 Bayburt ,3 Bingöl ,9 Bitlis ,9 Elazõğ ,2 Erzincan ,0 Erzurum ,7 Gümüşhane ,6 Hakkari ,0 Iğdõr ,3 Kars ,7 Malatya ,8 Muş ,0 Tunceli ,4 Van ,4 DAP Toplamõ (1) ,9 Türkiye Geneli (2) ,9 (1/2) Yüzde 8,9 Kaynak: KGM. DAP Bölgesi coğrafi yapõsõ Orta ve Batõ Anadolu ya nazaran daha engebeli ve rakõmõ yüksek olduğundan, kar ile mücadelenin çok zor geçtiği tartõşõlmaz bir gerçektir. Karayollarõnõn çabuk bozulmasõ nedeniyle daha fazla yatõrõmõn yapõlmasõ kaçõnõlmaz olacaktõr. Konu ile ilgili olarak DAP Bölgesi nde bulunan illerin 1998 yõlõ itibarõyla yatõrõm programõ Tablo de verilmiştir. Tablo den de görüleceği üzere, DAP Bölgesi nde en az yatõrõmõ alan il Bayburt olup, sathi kaplama bakõmõndan da diğer illerin gerisinde kalmõştõr. En çok yatõrõmõ ise yüzde 19 ile Erzurum ili almõştõr. Bölgenin kalkõnmasõnda karayolu ulaşõmõ etkin bir işleve sahip olduğundan, yatõrõmlarõn Batõ illeri düzeyine çõkarõlmasõ gerekmektedir. Bu konuda bir fikir vermesi bakõmõndan DAP kapsamõ dõşõndaki bazõ illerin 1998 yõlõna ait yatõrõm miktarlarõ Tablo de gösterilmiştir. 240

273 İlin Adõ Tablo : Bazõ İllerin Karayolu Yatõrõmlarõ İlin Adõ Yatõrõm Miktarõ (Milyon TL.) Ankara Antalya Bolu İzmir Trabzon Kaynak: BİB. KGM. Yatõrõm Programõ, Tablo : DAP Kapsamõndaki İllerin Karayolu Yatõrõmlarõ Yatõrõm Miktarõ (Milyon Tl) Devlet+İl Yolu Toplamõ İlin Toplam Yol Ağõna Göre Aldõğõ Yatõrõmõn Yüzdesi Yatõrõmõn Bakõm-Onarõmda Kullanõlmasõ Durumunda km. ye Düşen Yatõrõm Miktarõ Ağrõ , Ardahan , Bayburt , Bingöl , Bitlis , Elazõğ , Erzincan , Erzurum , Gümüşhane , Hakkari , Iğdõr , Kars , Malatya , Muş , Tunceli , Van , DAP Toplamõ , Kaynak: BİB. KGM. Yatõrõm Programõ, Yukarõdaki Tablo den de anlaşõlacağõ üzere 2. Bölge ili olan İzmir de bir yõlda yapõlan yatõrõm miktarõ milyon TL olup, bu miktar DAP Bölgesi kapsamõndaki illerin toplamõndan fazladõr. İzmir ilindeki yatõrõmõn büyük bir bölümü Otoyol ve Bitümlü Sõcak Karõşõm (BSK) yapõlmasõna gitmektedir. Ancak, otoyol ve sathi kaplamanõn kaliteli oluşu sürüşte seyahat konforu sağlayacağõndan, karayollarõnda her türlü taşõmacõlõğõ cazip hale getirmektedir. Karayollarõnõn temel sorunlarõndan birisi de, kazalara neden olan kara noktalardõr. DAP Bölgesi nde de bazõ kara noktalar vardõr. Bu kara nokta sayõsõ, diğer bölgelere göre daha azdõr. Bunlara örnek olarak; Doğanşehir-Malatya Ayõrõmõ -Malatya Çõkõşõ olup, yol iyileştirilmesinin bir an önce yapõlmasõ ve tamamlanmasõ gerekmektedir. Özellikle Doğanşehir ayõrõmõna kavşak tanzimi gereklidir. Bu bölgedeki ikinci önemli kara nokta olan Hankendi-Elazõğ yolu Baskil Ayõrõmõ dõr. Buranõn õşõklõ kavşak olarak düzenlenmesi gerekmektedir. Elazõğ İçme yolu Yazõkonak Çõkõşõ-Gülüşkür Köprüsüne kadar olan kesimi 241

274 yol genişletilmesi suretiyle standardõnõn yükseltilmesi gereklidir. Bunlarõn dõşõnda Kelkit devlet yolu- Kiğõ il yolu ayõrõmõnõn (Üzümlü Kavşağõ) düzenlenmesi de gerekmektedir. DAP Bölgesi ndeki yol standartlarõ trafik akõşõ bakõmõndan (bazõ yol kesimleri) aşõrõ zorlanmaktadõr. Özellikle, DAP Bölgesi nin rakõmõnõn yüksek, arazinin engebeli olmasõ gibi nedenlerle, eğimi yüksek olan yollarda tõrmanma şeritlerinin yapõlmasõna ihtiyaç vardõr. Diğer taraftan, karla mücadelenin yoğun olduğu bu bölgenin yatay geometrik standartlarõnõn yüksek tutulmasõ gerekmektedir. Diğer bölgelerimize göre Bölge yollarõnõn yõllõk kar altõnda kalan gün sayõsõ fazla olduğundan kaplamalarõn ömrü kõsalmaktadõr. Bu nedenle; kaplama cinsinin daha kaliteli hale getirilmesi ve coğrafi şartlar dikkate alõnarak daha az bozulan kaplama türlerine ihtiyaç duyulmaktadõr. Ayrõca, şehir giriş-çõkõş kavşak noktalarõnõn (fazla sürtünmeye maruz noktalar) özellikle beton parke kaplama yapõlmasõ; geri kalan şehir içi geçişlerin ise sõcak karõşõm olmasõ gerekmektedir. DAP Bölgesi ndeki devlet, il ve köy yollarõnõn mevcut durum ve analizleri illerin alfabetik sõralamasõna göre aşağõda yer almaktadõr. Tablo : Ağrõ İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 9,1 73,4 82,9 0,0 16,9 0,0 99,4 0,7 100,0 3,5 89,9 4,1 94,0 DAP Bölgesi ndeki Oranõ (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 460 km., Oranõ yüzde 4,2 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,7 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Yukarõda ki Tablo den de anlaşõlacağõ üzere 463 km. toplam yol ağõ olan Ağrõ ilinin 390 km. si devlet, 73 km. si ise il yoludur. Stabilize olan devlet yolu Tutak- Elmalõdere, Ağrõ-Cumaçay-Kağõzman arasõndadõr. Ağrõ yõ Kars iline en kestirme bağlayan bu yolun acilen yapõlmasõ gerekmektedir. Bu ilin en önemli devlet yolu Gürbulak Sõnõr Kapõsõ Doğubeyazõt- Ağrõ arasõndadõr. İran komşumuzla olan bu önemli yolumuzun Gürbulak Doğubeyazõt arasõ asfalt betonudur. Ağrõ iline ait yol üzerinde seyir eden günlük trafik değerleri ekde sunulmaktadõr. Ek 1 den de anlaşõlacağõ üzere günlük trafik taşõt değerlerinin en yüksek olduğu yol güzergahõ , , kontrol kesim noktalarõ arasõndadõr. Doğubeyazõt-Gürbulak , Doğubeyazõt (Diyadin yol sapağõ ayõrõmõ)-ağrõ , Ağrõ-Erzurum yol sõnõrõ ise dir. Gürbulak tan başlayõp Erzurum a giden Ağrõ ilinin bu en önemli yolunda ağõr taşõt yüzdesi yüzde 6 dõr. Hatta kontrol kesiminde (35 km.) bu oran yüzde 79 a kadar yükselmektedir. 1. sõnõf devlet yolu olan bu yolun yoğun ve ağõr yük altõnda yatay standartlarõnõn iyileştirilmesi, özellikle Eleşkirt-Erzurum arasõndaki Saç Geçidi (2.315 m.) ile Ağrõ-Doğubeyazõt 242

275 arasõndaki İpek Geçidi nin (2.040 m.) yüksek meyilli kesimlerine tõrmanma şeritlerinin yapõlmasõnõ gerektirmektedir. Ağrõ ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 92 km. si (yüzde 2,0) asfalt, km. si (yüzde 54,1) stabilize, km. si (yüzde 29,8) tesviyeli yol ve geriye kalan 865 km. si de (yüzde 19,2) ham yoldur. Tablo: : Ardahan İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 59,9 59,9 0,0 34,3 5,0 99,3 0,8 100,0 0,0 87,7 6,3 94,3 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 396 km., Oranõ yüzde 3,6 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,6 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Ardahan 399 km. yol ağõnõn 330 km. si devlet, 69 km. si ise il yoludur. Devlet yolunun 239 km. si sathi kaplama, 88 km. si ise stabilizedir. Stabilize devlet yolu Artvin- Ardahan il sõnõrõ, Ardahan-Hanak-Damal-Posof arasõndadõr. Damal-Posof arasõ hariç diğerlerinin Ocak 1998 den sonra sathi kaplamasõ yapõlmõştõr. Stabilize il yollarõ ise, (Ardahan-Göle) ayõrõmõ Yalnõzçam, (Ardahan-Doğruyol) ayõrõmõ Çõldõr-Aktaş- Kurtkale dir. Ardahan ilinin yol trafik değerleri Ek 2 de verilmektedir. Buna göre, in belli kesimleri ve kontrol kesim noktalarõ yoğun olmaktadõr Çõldõr- Ardahan arasõ, Göle-Susuz arasõ olup bu yollarda treyler ve kamyon yüzdelerinin fazla oluşu Göle orman ürünlerinin taşõnmasõyla ilgilidir. Ardahan ilinde toplam km. köy yolu olup bunun 918 km. si (yüzde 50,4) stabilize, 245 km. si (yüzde 13,4) tesviyeli yol ve geriye kalan 660 km. si de (yüzde 36,2) ham yoldur. Tablo : Bayburt İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 50,2 50,2 0,0 40,4 9,5 100,0 0,0 100,0 0,6 53,7 46,3 100,0 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 285 km., Oranõ yüzde 2 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,4 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ,

276 Yukarõdaki Tablo den de anlaşõlacağõ üzere 213 km. devlet, 72 km. il yolu olmak üzere toplam 285 km. karayolu mevcuttur. 213 km. devlet yolunun 93 km. si stabilizedir. Bu yollar Bayburt-İspir, Bayburt-Çaykara arasõdõr. Bayburt-Pazaryolu arasõnda 5 km. de toprak yol mevcuttur. Bu yollarõn en kõsa zamanda sathi kaplamalõ hale getirilmesi gerekmektedir. Bayburt-Dağbaşõ arasõndaki il yolu stabilizedir. Ek 3 te verilen trafik taşõt değerlerinden de anlaşõlacağõ üzere trafiği en yoğun olan kontrol kesim noktasõ dir. Bu yol Bayburt ilini Karadeniz e bağlar. İkinci yoğun yol ise kontrol kesimi olup bu yol da Bayburt u Karadeniz e bağlamaktadõr. Bu verilerden de anlaşõlacağõ üzere Bayburt, Erzurum dan çok Karadeniz ve Gümüşhane ili ile yakõn ilişki içerisindedir. Bayburt ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 42 km. si (yüzde 2,2) asfalt, 871 km. si (yüzde 44,8) stabilize, 448 km. si (yüzde 23,1) tesviyeli yol ve geriye kalan 582 km. si de (yüzde 30,0) ham yoldur. Tablo : Bingöl İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 49,6 49,6 0,0 41,2 9,2 100,0 0,0 100,0 0,6 44,2 41,0 85,2 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 776 km., Oranõ yüzde 7,2 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,1 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Yukarõdaki Tablo den de görüleceği üzere Bingöl ilimizde 261 km. devlet, 515 km. ise il yolu vardõr. Devlet yollarõ 12 m. geometrik standart ta yapõlmõş olup lõ yõllarõn yollarõna bakõldõğõnda banket akmalarõndan dolayõ yol platformlarõ 7-8 m. genişlikte kalabilmiştir. Bir başka deyişle ekonomik ömürlerini tamamlamõşlardõr. Ek 4 ten de anlaşõlacağõ üzere il hudutlarõ dahilinde ki sathi yollarõn il toplamõna oranõ yüzde 49,6 dõr. Bu yollarõn en kõsa zamanda bitümlü sõcak karõşõm yapõlmasõ gerekmektedir. Ek 4 te verilen günlük trafik taşõt değerlerine bakõldõğõnda en yoğun kontrol kesimidir. Burasõ Genç Çõkõşõ-Diyarbakõr arasõnda 2 km. lik kesime tekabül eder. Ancak bu yolun diğer kõsõmlarõ oldukça sakindir. Bu ilin en önemli yolu Doğu yu Batõ ya bağlayan ve yollarõdõr. Bu yollar Muş ve Van illerini Elazõğ üzerinden Batõ ya bağlar. Bingöl ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 49 km. si (yüzde 1,4) asfalt, 840 km. si (yüzde 24,6) stabilize, km. si (yüzde 46,6) tesviyeli yol ve geriye kalan 932 km. si de (yüzde 27,32) ham yoldur. 244

277 Tablo : Bitlis İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 71,0 71,0 0,0 8,8 20,2 100,0 0,0 100,0 1,5 72,5 8,2 80,7 DAP Bölgesi ndeki Oranõ (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 465 km., Oranõ yüzde 4,3 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,7 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Bitlis ilinde toplam 465 km. lik yolun 207 km. sini devlet, 258 km. sini de il yolu oluşturmaktadõr. Devlet yollarõ 12 m. yatay platformda, olup başka illerde olduğu gibi burada da devlet yollarõnda yatay geometrik standartlar banket kaymalarõ vs. nedenlerle azalmõştõr. Ek 5 de verilen günlük trafik taşõt değerlerinden anlaşõlacağõ üzere, en yoğun olan yollar , ve kontrol kesimleridir. Bu yol (300-31, ) Tatvan õ Van a ve Muş a bağlayan, yani doğu yu batõ ya bağlõyan ana arterdir kontrol kesimi ise Bitlis-Narlõdere arasõndaki yolu oluşturmaktadõr. Bitlis ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 56 km. si (yüzde 2,4) asfalt, 620 km. si (yüzde 26,1) stabilize, km. si (yüzde 58,9) tesviyeli yol ve geriye kalan 302 km. si de (yüzde 12,7) ham yoldur. Tablo : Elazõğ İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 88,9 88,9 0,0 6,8 1,5 97,2 2,8 100,0 4,9 39,2 30,7 89,9 DAP Bölgesi ndeki Oranõ (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 655 km., Oranõ yüzde 6 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,1 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Elazõğ ilinde toplam 674 km. yol ağõ mevcuttur. Bunun 19 km. si geçit vermeyen yol olup 295 km. sini devlet, 379 km. sini ise il yolu oluşturmaktadõr. Devlet yollarõnõn tamamõ ve il yollarõnõn önemli bir kõsmõ sathi kaplamadõr. Elazõğ ilinin temel sorunu Doğu Anadolu yu Batõ Anadolu ya bağlayan kavşak noktasõ olmasõ nedeniyle, yollarõnõn yetersiz kalmasõdõr. Ayrõca, Bölge merkezinin Elazõğ olmasõ nedeniyle, geçmiş dönemlerde yapõlan ana arterler ekonomik ömürlerini tamamladõğõ söylenebilir. DAP Bölgesi nin en önemli kara noktalarõ bu ilimizde bulunmaktadõr. Elazõğ-Bingöl yolunun proje standardõ iyi olmasõna karşõn, yatay geometrik standardõ yetersiz olduğundan bu kesimde önemli trafik 245

278 kazalarõ oluşabilmektedir. Kara nokta kesim platformlarõnõn standart hale getirilmesine acil ihtiyaç duyulmaktadõr. Ek 6 da verilen yõllõk ortalama günlük trafik değerleri tablosundan da anlaşõlacağõ üzere trafiği en yoğun yollarõ , , kontrol kesimleri olan Malatya-Elazõğ, Elazõğ- Kovancõlar-Tunceli Ayõrõmõ, Kovancõlar-Bingöl il hudududur. Bu yol doğu yu batõ ya bağlayan ana arter olup günlük trafik akõmõ nin üzerindedir. Ağõr taşõt yüzdesinin de yüzde 43 ler civarõnda olmasõ yol alt yapõsõnõn zorlandõğõ hakkõnda bazõ fikirler verebilmektedir. Ayrõca, Elazõğ ilinin çevre yolu olmadõğõndan ağõr taşõtlar şehir merkezinden geçmekte, bu durum güvenli trafik seyri bakõmõndan önemli tehlikeler arz etmektedir. Yatõrõm programõna alõnan ve ödeneği bulunmayan güney çevre yoluna ihtiyaç duyulmaktadõr. Elazõğ ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 512 km. si (yüzde 12,5) asfalt, km. si (yüzde 46,3) stabilize, km. si (yüzde 33,7) tesviyeli yol ve geriye kalan 311 km. si de (yüzde 7,6) ham yoldur. Tablo : Erzincan İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 10,2 58,5 68,7 0,0 24,2 4,6 97,5 2,5 100,0 1,4 73,5 23,4 96,8 DAP Bölgesi ndeki Oranõ (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 738 km., Oranõ yüzde 6,8 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,1 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Erzincan ili toplam yol uzunluğu 733 km. dir. Bunun 226 km. si devlet, 526 km. si ise il yoludur. Devlet yollarõnõn tamamõ kaplamalõdõr. 507 km. il yolunun 183 km. si stabilizedir. Stabilize olan il yollarõ Erzincan-Kemah Ayõrõmõ Doğanbeyli, Doğanbeyli- Gengerli-Refahiye nin bir kõsmõ, Gümüşakar-Kuruçay, Kemah-İliç Ayõrõmõ Bozoğlak arasõdõr. Erzincan ili karayollarõ çalõşmalarõ Sivas ili 16. Bölge Müdürlüğünce yürütülmektedir. Bu ilin özellikle il yollarõndaki sathi kaplama oranõ bölgenin diğer illerine oranla daha düşüktür. Devlet yollarõnda trafiğin en ağõr olduğu kontrol kesimleri ise , , ve tür kontrol kesimi Tercan Üçdamlar Ayõrõmõ, Üçdamlar-Erzincan Çõkõşõ, Erzincan Çõkõşõ-Sivas hudududur ise, bu yolu Sivas a bağlõyan yoldur. Ek 7 de verilen yõllõk ortalama günlük trafik değerlerinden de anlaşõlacağõ üzere, trafik değerleri yüksek olan yollarõ Erzurum u Erzincan a, Erzincan õ Sivas a ve Refahiye üzerinden Karadeniz e bağlayan yollardõr. Mevcut imkanlarla yeni yol veya yollar yapmak ekonomik olarak mümkün olamayacağõndan, mevcut yollarõn bakõm ve onarõm konusunda hizmetlerin çok dikkatli yapõlmasõ gerekir. Erzincan ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 304 km. si (yüzde 7,5) asfalt, km. si (yüzde 36,1) stabilize, km. si (yüzde 40,9) tesviyeli yol ve geriye kalan 631 km. si de (yüzde 15,5) ham yoldur. 246

279 Tablo : Erzurum İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,8 77,1 77,9 0,0 17,1 0,0 95,0 5,1 100,0 14,9 79,8 15,2 98,4 DAP Bölgesi ndeki Oranõ (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 451 km., Oranõ yüzde 4,1 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,7 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Erzurum ilinde toplam 475 km. yol uzunluğu olup bunun 332 km. sini devlet ve 119 km. sini ise il yolu oluşturmaktadõr. Devlet yollarõnõn 312 km. sini beton asfalt ve sathi kaplama olup 20 km. de stabilize yol vardõr. Ayrõca 24 km. lik geçit vermeyen yol da vardõr. Stabilize olan devlet yolu Erzurum-Horasan Ayõrõmõ-Narman yoludur. Devlet yollarõnõn tamamõ 12. ve 13 m. yatay platforma göre inşa edilmiştir. Ayrõca, 8 ton dingil yüküne göre üst yapõsõ düzenlenmiştir. Türkiye genelinde olduğu gibi bu ilimizde de aşõrõ yükleme ve bölgenin yüksek rakõmõndan kaynaklanan iklim şartlarõndan dolayõ yol üst yapõlarõ planlanan zamandan daha önce yõpranmaktadõr. 119 km. olan toplam il yolunun 61 km. si stabilizedir. Stabilize olan il yollarõ Köprüköy-Karayazõ, Karayazõ-Elmadere, Karayazõ-Göksu arasõdõr. Ek 8 de verilen değerlerden anlaşõlacağõ üzere trafik bakõmõndan en yoğun olan yol ağõ , , , , ve kontrol kesimleridir kontrol kesimi Ağrõ dan gelen Pasinler üzerinden Aşkale kavşak olmak üzere Bayburt-Erzincan ayõrõmõdõr ve yolu ise Tortum-Uzundere üzerinden Artvin e bağlayan yoldur. Özellikle ve yollarõndaki kamyon oranõnõn yüksek oluşu Doğubeyazõt hududundaki Gürbulak sõnõr kapõsõ ile doğru orantõlõdõr. Erzurum ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 197 km. si (yüzde 22,6) asfalt, km. si (yüzde 38,5) stabilize, km. si (yüzde 31,0) tesviyeli yol ve geriye kalan km. si de (yüzde 28,2) ham yoldur. Gümüşhane ilinde toplam 412 km. yol ağõ mevcuttur. Bunun 296 km. si devlet yolu, 116 km. si ise il yoludur. Devlet yolu ağõrlõklõ bu ilimizin devlet yollarõnda Gümüşhane-Köse arasõ stabilize, Gümüşhane-Kelkit arasõ ise topraktõr. Yatay ve düşey geometrik standardõ düşük olan Gümüşhane-Köse arasõnõn standardõnõn yükseltilip asfalt hale getirilmesi ve Kelkit-Gümüşhane arasõnõn da yapõlmasõ işletme ekonomisi bakõmõndan önemlidir. Ek 9 da verilen yõllõk ortalama günlük trafik değerleri tablosundan da anlaşõlacağõ üzere, ağõr taşõt yüzdeleri DAP Bölgesi illeri arasõnda düşük olan bir ilimizdir. Bunun nedeni, Gümüşhane nin coğrafi bakõmdan tahõl üretmeyen verimsiz araziye sahip kentlerimizden oluşudur. Trafiği yoğun olan devlet yollarõ ve yoludur Gümüşhane yi Karadeniz e ise Gümüşhane yi Erzincan a bağlayan yoldur yolunda genelde orman ürünlerinin taşõmasõ yapõldõğõ için yol trafiği artmaktadõr. 247

280 Tablo : Gümüşhane İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulun- Dukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 65,5 65, ,4 17,2 96,1 3,9 100,0 0,0 66,0 21,8 87,9 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 396 km., Oranõ yüzde 3,6 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,6 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Gümüşhane ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 74 km. si (yüzde 1,7) asfalt, 934 km. si (yüzde 20,9) stabilize, km. si (yüzde 49,1) tesviyeli yol ve geriye kalan km. si de (yüzde 28,4) ham yoldur. İlin devlet yollarõndaki kapasite kullanõm oranõ ise hesaplanamamõştõr. Tablo : Hakkari İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Daimi Mücadele Kõş Programõ İmkan Bulundukça İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 54,9 54,9 0,0 19,8 18,7 93,3 6,7 100,0 0,6 43,7 8,6 52,2 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 250 km., Oranõ yüzde 2,3 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,4 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Topla m Hakkari ilinin yol uzunluğu 268 km. olup, bunun 127 km. si devlet ve 141 km. si de il yoludur. Devlet yollarõnõn tamamõ ve il yollarõnõn da yüzde 31 i asfalttõr. Kaplama yüzdesi diğer bölge illerimize oranla düşüktür. Ancak, bu ilimizde en göze çarpan özellik karla mücadele oranõnõn yüzde 43,7 olmasõdõr. Bu oranõn yükseltilmesi gerekmektedir. Trafik akõş oranlarõ DAP illerine göre daha azdõr. Bu durum Ek 10 da verilen değerlerinden izlenebilir. Ek 10 dan anlaşõlacağõ üzere trafiği en yoğun olan yol , dir Yüksekova-Esendere-İran Hududu, kontrol kesimi ise Yüksekova-Hakkari arasõndadõr Hakkari-Başkale-Van bağlantõsõndaki araç sayõsõ, Hakkari-İran arasõndaki araç sayõsõndan daha az görülmektedir. Hakkari ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 28 km. si (yüzde 1,7) asfalt, 573 km. si (yüzde 34,2) stabilize, km. si (yüzde 61,4) tesviyeli yol ve geriye kalan 47 km. si de (yüzde 2,8) ham yoldur. 248

281 Tablo : Iğdõr İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 200 km., Oranõ yüzde 0,2 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,3 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Iğdõr İli sonradan vilayet olduğundan DAP Bölgesi nin en az yol ağõna sahip bulunmaktadõr. 209 km. toplam yolun 200 km. si asfalt, 9 km. si ise stabilizedir. Bu ilimizin hudutlarõ içerisinde Dilucu ve Alican sõnõr kapõlarõ mevcuttur. Trafiği en yoğun olan yolu Iğdõr-Doğubeyazõt arasõdõr. İlin trafik günlük ortalama değerleri Ek 11 de verilmiştir. Ek 11 den de anlaşõlacağõ üzere diğer sõnõr kapõlarõndan ziyade Gürbulak Sõnõr Kapõsõ ile olan taşõmalar öne çõkmaktadõr. Ayrõca, bu yolun ağõr yük taşõtlarõ oranõnõn fazla oluşu da bu değerlendirmeyi desteklemektedir. Iğdõr ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 9 km. si (yüzde 0,8) asfalt, 420 km. si (yüzde 35,2) stabilize, 385 km. si (yüzde 32,3) tesviyeli yol ve geriye kalan 378 km. si de (yüzde 31,7) ham yoldur. Tablo : Kars İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 79,4 79,4 0,0 20,6 0,0 100,0 0,0 100,0 6,1 76,4 19,9 96,3 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 428 km., Oranõ yüzde 3,9 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,7 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Kars ilinin toplam 412 km. yolu mevcuttur. Devlet yollarõ toplam 212 km. olup bunun 11 km. si stabilizedir. 157 km. il yolunun 77 km. sinin stabilize olmasõ, kaplamalarõn yetersiz olduğunu göstermektedir. Kars ilinde trafik yoğunluğu bakõmõndan fazla sõkõşan yollar mevcut değildir. Bu husus Ek 12. de görülebilir. 249

282 Kars ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 27 km. si (yüzde 0,9) asfalt, km. si (yüzde 51,8) stabilize, 743 km. si (yüzde 23,9) tesviyeli yol ve geriye kalan 731 km. si de (yüzde 23,5) ham yoldur. Tablo : Malatya İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 83,9 83,9 0,0 6,7 6,2 96,8 3,2 0,0 1,5 60,8 26,8 87,6 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 765 km., Oranõ yüzde 7,1 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,1 Kaynak: KGM, Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Malatya ilinin toplam yol ağõ 790 km. olup bunun 355 km. si devlet, 435 km. si ise il yoludur. Devlet yollarõnõn tamamõ asfalttõr. DAP Bölgesi ndeki yol geometrik yapõsõnõn yetersizliği bu il için de geçerlidir. Doğanşehir-Akçadağ ve Malatya-Çelikhan arasõ stabilizedir. Malatya-Çelikhan arasõ yol yapõm çalõşmalarõ halen sürdürülmektedir. Ek 13 de verilen yõllõk ortalama günlük trafiği yoğun olan kontrol kesimi yolu ile yollarõdõr Elazõğ-Malatya, Malatya-Gölbaşõ Ayõrõmõ, Adõyaman ve Pazarcõk üzeri Mersin-Gaziantep ayõrõmõ dõr Malatya-Kayseri yolu da bunlara yakõn trafik değerleri taşõmaktadõr. Malatya-Darende-Gürün karayolunda bazõ kara noktalar mevcuttur. Malatya ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 415 km. si (yüzde 6,4) asfalt, km. si (yüzde 35,1) stabilize, km. si (yüzde 48,4) tesviyeli yol ve geriye kalan 655 km. si de (yüzde 10,1) ham yoldur. Muş ilinin yol ağõ toplam 325 km. olup bunun 191 km. si devlet yoludur ve tamamõ asfalt kaplamadõr. İl yollarõnõn yarõsõndan fazlasõ stabilizedir. Van dan başlayõp Kayseri ye giden ana arterdeki özellikle yatay, kõsmen düşey (Eğim) standartlarõn düzeltilmesi bu il sõnõrlarõ içindeki yollar için de geçerlidir. Ek 14 de verilen yõllõk ortalama günlük trafik değerlerine göre en yoğun yollar, ve yollarõdõr Bitlis-Muş-Tatvan ayõrõmõdõr ise Muş-Mercimekkale ayõrõmõ-solhan-bingöl yoludur. Muş ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 72 km. si (yüzde 2,6) asfalt, km. si (yüzde 59,2) stabilize, 795 km. si (yüzde 29,1) tesviyeli yol ve geriye kalan 251 km. si de (yüzde 9,2) ham yoldur. 250

283 Tablo : Muş İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Toplam Mücadele Bulundukça İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 75,4 75, ,5 2,2 100,0 0,0 100,0 2,3 79,1 0,0 79,1 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 325 km., Oranõ yüzde 3 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,5 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Tunceli ilinde toplam 662 km. yol ağõ bulunmaktadõr. Bunun 138 km. si devlet, 524 km. si ise il yoludur. Devlet yollarõnda özellikle Tunceli-Elazõğ arasõnda genel bir sorun yoktur. Ancak, Tunceli-Pülümür arasõ karla mücadele, hem de coğrafi yapõnõn uygun olmamasõndan dolayõ bakõm onarõm ihtiyacõ göstermektedir. Ayrõca il yollarõnõn yüzde 50 sine yakõnõ stabilizedir. Ek 15 de verilen değerlerden de anlaşõlacağõ üzere, trafiği en ağõr olan yer kontrol kesimi olup, bu yol Tunceli yi Elazõğ a bağlayan devlet yoludur. Tablo : Tunceli İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Mücadele Bulundukça Toplam İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 48,9 48,9 0,2 40,9 3,3 93,4 6,7 100,0 0,0 56,0 31,0 87,0 DAP Bölgesi ndeki Oran (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 618 km., Oranõ yüzde 5,7 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 1,0 Kaynak: KGM., Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Tunceli ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 35 km. si (yüzde 1,1) asfalt, 809 km. si (yüzde 26,2) stabilize, km. si (yüzde 53,4) tesviyeli yol ve geriye kalan 597 km. si de (19,3) ham yoldur. Van ilinde toplam 720 km. yol uzunluğu mevcut olup bunun 364 km. si devlet 356 km. si ise il yoludur. Devlet ve il yollarõn uzunluğunun hemen hemen eşit olduğu illerimizden biridir. Devlet yollarõnõn yüzde 100 ünün asfalt olmasõna karşõn, il yollarõnõn ancak yüzde 40 civarõ asfalttõr. Stabilize olan il yollarõ Edremit-Çatak ayõrõmõ, Bahçesaray- Gürpõnar-Yakõnca, Narlõ-Pervari ve Behçesaray-Pervari arasõdõr. Bu bölgelerde en göze çarpan husus karla kaplõ zamanõn fazla ve trafik yoğunluğunun az olmasõdõr. Ek 16 da görüleceği üzere , kontrol kesimlerinin yoğunluğu fazladõr , Van- Tatvan-Bitlis-Muş bağlantõsõnõ sağlar, ise Van-Muradiye-Doğubeyazõt-Iğdõr yol güzergahõnõ oluşturur. Bu trafik hacimleri, ilin batõ ile olan ilişkilerinin yoğun, kuzey ile 251

284 olan ilişkileri dah az yoğun, Van-Yüksekova-Esendere-İran Hududu ve Hakkari ayõrõmõ üçüncü yoğunlukta olduğunu ortaya çõkarmaktadõr. Tablo : Van İli Devlet, İl Yollarõ ve Yüzdeleri Devlet Yollarõ (km.) Asfalt Sathi Toplam Parke Stabilize Toprak Bakõm Betonu Kapla. Top. Geçit Vermez Şebeke Uzunluğu Bölün. Yol Kõş Programõ Daimi İmkan Toplam Mücadele Bulundukça İl Yollarõ (km.) Yol Yüzdeleri 0,0 71,3 71,3 0,0 18,3 9,3 98,9 1,1 100,0 5,1 67,5 12,5 80,0 DAP Bölgesi ndeki Oranõ (Devlet+İl Yollarõ, km.) Toplam yol : 712 km., Oranõ yüzde 6,6 Türkiye Geneli Toplam yol : km., Oranõ yüzde 0,1 Kaynak: KGM, Karayollarõ Devlet ve İl Yollarõ, Van ilinde toplam km. köy yolu olup, bunun 55 km. si (yüzde 1,1) asfalt, km. si (yüzde 52,2) stabilize, km. si (yüzde 40,1) tesviyeli yol ve geriye kalan 332 km. si de (yüzde 6,6) ham yoldur. Tablo : DAP Bölgesi Kapsamõndaki İller Bağlõ Köy Yollarõnõn Türlerine Göre Uzunluğu (km.) İli Asfalt Stabilize Tesviye Ham Yol Toplam Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van DAP Toplamõ Kaynak: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, APK Başkanlõğõ,

285 Tablo : DAP Kapsamõndaki Köylerin Asfalt Yol Uzunluklarõ (km.) İli Adet Köy Bağlõsõ Toplam Nüfus km. Adet Nüfus km. Adet Nüfus km. Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van DAP Toplamõ Kaynak: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, APK Başkanlõğõ, Tablo : DAP Kapsamõndaki Köylerin Stabilize Yol Uzunluklarõ (km.) İli Köy Bağlõsõ Toplam Adet Nüfus km. Adet Nüfus km. Adet Nüfus km. Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van DAP Toplamõ Kaynak: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, APK Başkanlõğõ,

286 Tablo : DAP Kapsamõndaki Köylerin Tesviye Yol Uzunluklarõ (km.) İli Köy Bağlõsõ Toplam Adet Nüfus km. Adet Nüfus km. Adet Nüfus km. Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van DAP Toplamõ Kaynak: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, APK Başkanlõğõ, Tablo : Türkiye Genelinde Alõnan Bazõ İllerin Kaplama Oranlarõ İlin Adõ Asfalt Betonu Sathi Kaplama Toplam km. Yüzde km. Yüzde (Yüzde ) Aksaray , ,0 99,8 Bursa , ,5 87,6 Elazõğ ,9 88,9 Erzincan 77 10, ,5 68,7 Gaziantep , ,7 96,6 Giresun ,3 93,3 Hakkari ,9 54,9 Isparta ,0 100,0 Kars ,4 79,4 Kastamonu 5 1, ,6 91,8 Kõrõkkale 76 18, ,0 88,1 Siirt ,9 63,9 Tekirdağ , ,4 90,0 Uşak 83 12, ,0 95,5 Van ,3 71,3 Yozgat , ,9 94,3 Kaynak: KGM. Karayollarõ Yollarõn Uzunluğu,

287 DAP Bölgesi ndeki yol ağlarõnda günlük trafik geçiş yüzdeleri genelde batõ bölgelerimize göre daha düşüktür. Yol ağlarõndaki kaplama cinslerinin yüzdeleri ise DAP Bölgesi nde yüzde arasõnda olup, Kayseri ilimizden daha batõdaki bölgelerinde ise bu oran yüzde arasõndadõr. DAP Bölgesi karayolu ulaşõmõna bir fikir vermesi bakõmõndan Tablo de verilmiştir. Tablo ten de anlaşõlacağõ üzere, DAP Bölgesi ndeki karayollarõnõn sathi kaplama oranlarõnõn yükseltilmesi gerekmektedir. Bitümlü sõcak karõşõmla yapõlan yol üst yapõsõ en az 10 yõl, sathi kaplama ise en fazla üç yõl konforlu seyahat sağlayabilmektedir. Buradan da anlaşõlacağõ üzere, orta vadede DAP Bölgesi ndeki yollarõn bakõm, onarõm vb. çalõşmalarõ tekrar gündeme gelebilecektir. DAP Bölgesi illerinde gerçekleştirilmesi düşünülen devlet ve il yollarõ onarõmlarõ Ek 17 de, il yollarõ yapõm ve onarõm çalõşmalarõ Ek 18 de, bitümlü sõcak karõşõm kaplama yapõmõ Ek 19 da, devlet yollarõ yapõm ve onarõm çalõşmalarõ Ek 20 de, devlet yollarõnõn astarlõ sathi kaplama yapõlmasõ Ek 21 de, tõrmanma şeritleri yapõm projeleri Ek 22 de, düşük yoğunluklu yollarõ iyileştirme projeleri Ek 23 te, devlet yollarõnõn astarlõ sathi kaplama yapõlmasõ Ek 24 te, kara nokta projeleri Ek 25 te, küçük şehir geçişleri iyileştirme projeleri Ek 26 da ve köprü yapõm projeleri ise Ek 27 de verilmiştir Havayolu Ulaşõmõ Türkiye de Havayolu Ulaşõmõ Ülkemizde 1998 yõlõ sonu itibarõyla, DHMİ Genel Müdürlüğü nce 37 adet havalimanõ ve meydanõ işletilmektedir. DAP Bölgesi nde işletilen meydan sayõsõ ise 8 dir. Yol kontrol merkezince trafik akõşõnõn düzenlendiği ve ülke sahasõna yayõlmõş seyrüsefer yardõmcõ cihaz ve sistemleri ile desteklenen havayolu şebekesinin uzunluğu km. olup, 1998 yõlõnda Türk Hava Sahasõ na giriş ve çõkõş için uçaklar 29 adet kapõ kullanmõşlardõr (DHMİ). DHMİ, 1998 yõlõnda m 2 lik iç hat terminalleri ve m 2 lik dõş hat terminalleri olmak üzere toplam m 2 lik hizmet alanõnda yolcu ve kuruluşlara hizmet vermektedir. DAP Bölgesi ise toplam m 2 lik iç hat hizmet alanõna sahip olup, Türkiye geneli itibarõyla yüzde 19,8 lik paya sahiptir. Bölgede dõş hat hizmet alanõ yoktur. Deniz seviyesine göre en yüksek rakõmlõ meydan metre ile Kars hava alanõ, yine deniz seviyesine göre en düşük rakõmlõ meydan 6,2 metre ile Dalaman hava limanõdõr. Hava liman ve alanlarõnda toplam 42 adet muhtelif istikamet ve boyutta pist vardõr. Atatürk, Esenboğa ve Antalya hava limanlarõ ile Erzurum, Kayseri, Muş ve Sinop hava alanlarõ ikişer adet, diğerlerinde ise birer adettir. Her türlü hava şartlarõnda uçaklarõn mevki ve istikametlerini tayin edebilmeleri, bu suretle seyrüsefer yapabilmeleri ve meydanlarõna inip kalkabilmeleri, hava trafik kontrolünün sağlanabilmesi amacõyla bütün ülke sathõnda yayõlmõş ve günün 24 saatinde faaliyet gösteren 15 adet ILS (Instrument Landing System-Aletle İniş Sistemi), 44 adet VOR (VHF Omnidirectional Radio Range-VHF Frekansõ ile Çalõşan Çok Yönlü Radyo 255

288 Seyrüsefer İstikamet Cihazõ), 41 adet DME (Distance Measuring Equipment-Mesafe Ölçüm Cihazõ) ve 60 adet NDB (Non Directional Radio Beacon-Yönlendirilmiş Radyo Bõkõnõ) olmak üzere 160 adet seyrüsefer yardõmcõ cihazõ 1998 de hizmet vermiştir. Hava seyrüsefer cihazlarõnõn 15 adedi Atatürk, 29 adedi Esenboğa ve 10 adedi de Adnan Menderes hava limanlarõnda yer almaktadõr yõlõnda tamamlanarak bütünü ile hizmete girmiş bulunan Türkiye Hava Trafik Kontrol Radar Kaplama Projesi çerçevesinde, Ankara ve İstanbul Yol Kontrol Merkezleri ile Ankara, İstanbul, İzmir, Antalya ve Dalaman Yaklaşma Kontrol Merkezleri radar ile donatõlarak hava trafik hizmetlerinin radarlõ olarak yapõlmasõ sağlanmõştõr. Bu merkezlere bağlõ beş adet PSR (Primary Survecillance Radar) ve 29 adet DDS (Data Display System) ve 24 adet CDS (Common Display System) ile Türk Hava Sahasõ Radar Ağõ ile kontrol edilmektedir. DAP Bölgesi nde DHMİ Genel Müdürlüğünce işletilen hava liman ve meydanlarõna ilişkin genel meydan bilgileri Tablo da verilmiştir. Atatürk, Esenboğa, Adnan Menderes, Antalya, Dalaman, Adana, Trabzon, Milas- Bodrum, Isparta Süleyman Demirel Hava Limanlarõ, Bursa, Erzurum, Gaziantep, Kars, Samsun, Sinop, Çorlu, Nevşehir ve Van Hava Alanlarõ olmak üzere 18 Hava Limanõ ve meydanõ uluslararasõ (dõş hat) seferlere açõk olup, diğer hava alanlarõnda ise yalnõzca iç hat uçuşlarõ yapõlmaktadõr. Bu hava liman ve meydanlarõnõn 22 si sivil kategoride olup, kullanõmõ DHMİ ne aittir. Balõkesir, Bursa-Cengiz Topel, Çanakkale, Çorlu, Denizli- Çardak, Diyarbakõr, Elazõğ, Erzincan, Erzurum, Malatya, Muş, Kayseri, Sivas ve Uşak hava alanlarõ olmak üzere 15 adet hava alanõ ise sivil-askeri ortak kullanõmlõ hava alanlarõdõr. DHMİ nin teşkilatõnõn bulunduğu bu 37 hava liman ve meydanõ gerek uçak hareket sahalarõnõ teşkil eden pist, taksirut ve apronlarõn boylarõ, mukavemetleri, kaplamalarõ ile uçak park sahalarõ, aydõnlatma sistemleri ve görsel yardõmcõlarõ, genel amaçlõ ve kar mücadele vb. meydan hizmet, kaza-kõrõm ve yangõn söndürme araçlarõ enerji kaynaklarõ bakõmõndan, gerekse yolcu kullanõm alanlarõ olarak terminal binalarõ ve yolcu hizmet birimleri bakõmõndan iç hat ve dõş hat sivil hava ulaşõmõnõn güvenle yapõldõğõ kategori ve standartlara sahip bulunmaktadõr. 256

289 Tablo : DHMİ Genel Müdürlüğü nce İşletilen Hava Liman ve Meydanlarõna İlişkin Genel Meydan Bilgileri Hava Kategori İntifa Şehirden Hizmete Yolcu Hizmet Yolcu Otopark Kolaylõklar Liman Uzaklõğõ Geçiş Alanlarõ Kapasitesi Kapasi. ve (km.) Tarihi İç Hat Dõş Hat (Yolcu/Yõl) Lok. Sağ. Meydanlar (m 2 ) (m 2 ) A.Menderes Sivil DHMİ X X Adana Sivil DHMİ 3, X X Adõyaman Sivil DHMİ Ağrõ Sivil DHMİ Antalya Sivil DHMİ X X Atatürk Sivil DHMİ X X Balõkesir Siv.-Ask DHMİ-HKK Bursa Siv.-Ask DHMİ-HKK X - Çanakkale Siv.-Ask DHMİ-DKK Çorlu Siv.-Ask DHMİ-HKK X - D.-Çardak Siv.-Ask DHMİ-HKK X - Dalaman Sivil DHMİ X X Diyarbakõr Siv.-Ask DHMİ-HKK Elazõğ Siv.-Ask DHMİ-KKK X - Erzincan Siv.-Ask DHMİ-KKK Erzurum Siv.-Ask DHMİ-HKK X - Esenboğa Sivil DHMİ X X Gaziantep Sivil DHMİ X - K.Maraş Sivil DHMİ Kars Sivil DHMİ Kayseri Siv.-Ask DHMİ-HKK Körfez Sivil DHMİ M.-Bodrum Sivil DHMİ X - Malatya Siv.-Ask DHMİ-HKK Muş Siv.-Ask DHMİ-HKK Nevşehir Sivil DHMİ S.Demirel Sivil DHMİ X - Samsun Sivil DHMİ X - Siirt Sivil DHMİ Sinop Sivil DHMİ Sivas Siv.-Ask DHMİ-HKK Şanlõurfa Sivil DHMİ Tokat Sivil DHMİ Trabzon Sivil DHMİ X X Uşak Siv.-Ask DHMİ-HKK Van Sivil DHMİ X - Zonguldak Sivil DHMİ TOPLAM Kaynak: DHMİ İstatistik Yõllõğõ,

290 Tablo : DHMİ Genel Müdürlüğü nce İşletilen Sivil Ulaşõma da Açõk Diğer Askeri Havaalanlarõ Havaalanõ Adõ Bağlõ Olduğu Komutanlõk Yer-İl Afyon Havaalanõ H.K.K. Afyon Akhisar Havaalanõ H.K.K. Manisa Bandõrma Havaalanõ H.K.K. Balõkesir Batman Havaalanõ H.K.K. Batman Gökçeada Havaalanõ K.K.K. Çanakkale Konya Havaalanõ H.K.K. Konya Merzifon Havaalanõ H.K.K. Amasya Samandõra Havaalanõ K.K.K. İstanbul Yalova Havaalanõ H.K.K. İstanbul Yenişehir Havaalanõ H.K.K. Bursa Çaycuma Havaalanõ H.K.K. Zonguldak Kaynak: DHMİ İstatistik Yõllõğõ, Tablo : İnşaatõ Devam Eden, Planlanan ve İç Sivil Sefere Açõlacak Askeri-Sivil Havaalanlarõ Konumu Sivil İlave İnşaatõ Devam Eden Askeri Havaalanlarõ Yapõmõ Süren Sivil Havaalanlarõ Planlama Aşamasõndaki Stol Havaalanlarõ Planlama Aşamasõnda Yapõmõndan ve Projelendirilmesinden Vazgeçilmiş Havaalanlarõ Kaynak: DHMİ İstatistik Yõllõğõ, Havaalanõnõn Adõ Erzurum (İlave Tesisler), Konya, Bursa/Yenişehir Bingöl, Çorum, GAP, Gazipaşa, Iğdõr, Kastamonu, Aksaray Edirne/Demirhanlõ, Sabiha Gökçen, Mardin Ünye Bozcaada, Ciritdüzü, Karabük, Karaman, Kõrşehir, Şõrnak, Yozgat, Kars/Sarõkamõş, Hakkari, Ordu/Giresun Ardeşen, Atayurt, Tatvan, Kütahya Türk hava meydanlarõnda toplam uçak park kapasiteleri (apron) yaklaşõk 289 adet uçaktõr. En büyük kapasite 80 adet uçakla Atatürk hava limanõna aittir. Atatürk, Esenboğa, Adnan Menderes ve Trabzon hava limanlarõ ile Malatya hava alanõnda pist merkez hattõ õşõklarõ olup, diğer hava liman ve alanlarõnda mevcut değildir. Atatürk, Esenboğa, Adnan Menderes ve Trabzon hava limanlarõnda tekerlek temas bölgesi õşõklarõ, Atatürk hava limanõnda ise taksirut eksen õşõklarõ bulunmaktadõr DAP Bölgesi ndeki İllerde Havayollarõ DAP Bölgesi ndeki tüm hava alanlarõnda pist yaklaşma õşõklarõ mevcuttur. DAP Bölgesi hava alanlarõndan Muş hava alanõnda aletli alçalma sistemi olan ILS sitemi temin tesis çalõşmalarõ sürdürülmektedir. DAP Bölgesi ndeki hiçbir hava alanõmõzda tekerlek temas bölgesi õşõklarõ ve taksirut eksen õşõklandõrmasõ bulunmamaktadõr. DAP Bölgesi, hava alanlarõndan 5 nin askeri-sivil havaalanõ olmasõ nedeniyle havayolu ulaşõmõ bakõmõndan alt yapõsõ en iyi olan bölgelerden biridir. Bu nedenle de DAP 258

291 Bölgesi hava alanlarõ, 2016 yõlõna kadar yolcu ve yük trafiğini taşõyabilecek durumdadõr. Çünkü DAP Bölgesi, uçak ve yolcu kapasite kullanõmõ bakõmõndan düşük olan bölgelerden biridir. DAP Bölgesi hava alanlarõnõn kapasite kullanõmlarõnõn düşük olmasõna sebep olan en önemli etken, bölgede kişi başõna düşen gelir düzeyinin düşük olmasõdõr. Bu nedenle de DHMİ nin bu bölgedeki işletmeciliğinin zararla sonuçlanmasõ doğaldõr. Diğer taraftan, bölgede hava ulaşõmõnõ özendirmek amacõyla asker, öğretmen gibi kişilere yapõlan ve yüzde 50 lere varan indirimler halen sürdürülmekle birlikte, talebin karşõlanmasõnda yetersiz kalmaktadõr. DAP Bölgesi illerinde 2016 yõlõna kadar yeni hava alanlarõna gerek bulunmamaktadõr. Ancak, mevcut havaalanlarõ alt yapõsõnõn yetişmiş uzman personel tarafõndan işletilmesi ihtiyacõ vardõr. DAP kapsamõnda yer alan illerden Elazõğ, Erzincan, Erzurum, Malatya ve Muş havaalanlarõ fiilen sivil ve askeri amaçlõ olarak hizmet vermektedirler. Hakkari Yüksekova hava alanõ konvansiyonel bir meydan olarak tasarlanmõş, ancak henüz inşaata başlanõlmamõştõr.muş hava alanõ terminal binasõ inşaat projesi ve Van hava alanõ apron tevsii ihale aşamasõndadõr yõlõ DAP Bölgesi ndeki iç ve dõş hat uçak, yolcu ve yük yoğunluklarõ Tablo ve de verilmiştir. Buna göre, en çok iç sefer Van ilinden, en çok dõş sefer ise Erzurum ilinden yapõlmõştõr. Yolcu sayõlarõ konusunda da, en çok iç yolcu Van havaalanõndan, dõş yolcu ise Erzurum havaalanõndan yararlanmõştõr. Tablo : DAP Bölgesi Havayolu Ulaşõmõ Uçak ve Yolcu Trafiği Meydanlar Uçak (Adet) Yolcu (Kişi) İç Dõş İç Dõş Ağrõ Elazõğ Erzurum Erzincan Kars Malatya Muş Van Kaynak: DHMİ İstatistik Yõllõğõ, DAP Bölgesi hava alanlarõndan yalnõzca Erzincan da Ankara-Erzincan, Erzincan- Ankara arasõnda karşõlõklõ sefer yapõlmaktadõr. Diğer hava alanlarõnda ise, Ankara nõn yanõ sõra İstanbul a da karşõlõklõ seferler yapõlmaktadõr. DAP Bölgesi nin illerdeki hava alanlarõnõn pist, apron, taksirut, terminal binalarõ ve otoparklarõnõn durumlarõ Tablo , ve de verilmiştir. Buna göre, Erzurum, Erzincan, Kars, Malatya ve Van illerindeki apron ve taksirutlar beton, Elazõğ asfalt, Ağrõ ise beton asfalt kaplamadõr. DAP Bölgesi ndeki hava alanlarõnõn otoparklarõnõn durumu ise Tablo de verilmiştir. 259

292 Tablo : DAP Bölgesi Havayolu Ulaşõmõ Yük Trafiği Meydanlar İç (Ton) Dõş (Ton) Kargo Bagaj Posta Kargo Bagaj Posta Ağrõ Elazõğ Erzurum Erzincan Kars Malatya Muş Van Kaynak: DHMİ, İstatistik Yõllõğõ, yõlõ DAP Bölgesi hava alanlarõndaki uçak ve yolcu kapasitelerine ilişkin sayõsal veriler Tablo ve da verilmektedir. Buna göre, Elazõğ, Erzincan, Malatya ve Van illerindeki hava alanlarõ uçak/yõl olarak en çok uçak kapasitesine sahiptir. Bölgedeki diğer hava alanlarõ ise uçak/yõl uçak kapasitesine sahiptir. Kapasite kullanõmõ açõsõndan Van hava alanõ yüzde 26 ile en ilk sõrada, Ağrõ hava alanõ ise yüzde 1 ile son sõrada bulunmaktadõr. Havaliman ve Meydanlar Tablo : DAP Bölgesi ndeki Hava Alanlarõnõn Pist Durumlarõ İstikamet Pist Boyutu (m) Strip Boyutu (m) Pist Mukavemeti Pist Kaplama Cinsi Ağrõ 16/ x x30 LCN35 Beton Asfalt Elazõğ 13/ x32 - PCN76 Asfalt Erzurum 08/26-08/ x x x300 PCN74 LCN60 Beton Beton Erzincan 11/ x45 - PCN95 Beton Kars 06/ x x300 PCN68 Beton Malatya 03/ x45 - LCN38 Asfalt Muş 12/30-12/ x x LCN50 LCN50 Kompozit Kompozit Van 03/ x x60 PCN80 Kompozit Kaynak: DHMİ İstatistik Yõllõğõ, 1997; DHMİ İstatistik Yõllõğõ,

293 Tablo : DAP Bölgesi ndeki Hava Alanlarõnõn Apron ve Taksirut Durumu Havaliman APRONLAR TAKSİRUTLAR ve Meydanlar Boyutlarõ (m) Kaplama Cinsi Mukavemet Kapasite Boyutlarõ (m) Kaplama Cinsi Mukavemet Ağrõ 80x45 Bet.Asf. LCN X18 Bet.Asf LCN35 Elazõğ 200x42 Asfalt. PCN X18 Asfalt. PCN76 Erzurum 140x70-336x120 Beton Beton PCN74 LCN x23 200x23 Beton Beton PCN74 LCN60 Erzincan 120x75 Beton LCN X23 Beton PCN95 Kars 130x70 Beton PCN X33 Beton PCN68 Malatya 110x100 Beton LCN X8 Beton LCN38 Muş 175x160,7x25 Beton LCN x8 Beton LCN38 Van 125x125 Beton PCN X23 Beton PCN80 Kaynak: DMHİ İstatistik Yõllõğõ, 1997; DHMİ İstatistik Yõllõğõ, Tablo : DAP Bölgesi ndeki Hava Alanlarõnõn Terminal Binalarõnõn Durumu Havaliman Terminal Binalarõ (m 2 ) ve Yolcuya Açõk Alanlar Meydanlar İç Hat Dõş Hat Toplam Ağrõ Elazõğ Erzurum Erzincan Kars Malatya Muş Van Kaynak: DHMİ İstatistik Yõllõğõ, Tablo : DAP Bölgesi ndeki Hava Alanlarõnõn Otoparklarõnõn Durumu Havalimanõ ve OTOPARKLAR Meydanlar Boyut (m 2 ) Kaplama Cinsi Araç Kapasitesi Ağrõ Elazõğ Mozaik 34 Erzurum Beton 200 Erzincan Stabilize 200 Kars Stabilize 100 Malatya Beton 59 Muş 350 Stabilize 20 Van Asfalt 84 Kaynak: DHMİ İstatistik Yõllõğõ, 1997; DHMİ İstatistik Yõllõğõ,

294 Tablo : DAP Bölgesi ndeki Hava Alanlarõ Uçak Kapasiteleri Havalimanõ ve Meydanlar Uçak Kapasitesi (Uçak/Yõl) Uçak Trafiği (Uçak/Yõl) Kapasite Kullanõmõ (Yüzde) Ağrõ Elazõğ Erzurum Erzincan Kars Malatya Muş Van Kaynak: DHMİ, İstatistik Yõllõğõ, Tablo : DAP Bölgesi ndeki Hava Alanlarõ Yolcu Kapasiteleri Havalimanõ ve Meydanlar Yolcu Kapasitesi (Uçak/Yõl) Yolcu Trafiği (Uçak/Yõl) Kapasite Kullanõmõ (Yüzde) Ağrõ Elazõğ Erzurum Erzincan Kars Malatya Muş Van Kaynak: DHMİ İstatistik Yõllõğõ, DAP kapsamõnda yer alan Ağrõ, Elazõğ, Erzincan, Erzurum, Kars, Malatya, Muş ve Van illerinde hava alanõ mevcut olup, Ardahan, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Gümüşhane, Hakkari, Iğdõr ve Tunceli illerinde hava alanõ mevcut değildir. Gümüşhane de stol meydan mevcut, işletilmemektedir. Türkiye geneli ve DAP Bölgesi yolcu ve yük trafiği ile karşõlaştõrõlmasõ Tablo de DAP Bölgesi havayolu personel durumu ( ) ise Tablo de verilmiştir. Tablo den de anlaşõlacağõ üzere; DAP Bölgesi işletilen meydan sayõsõnõn Türkiye geneli işletilen meydan sayõsõna oranõ yüzde 25 olmasõna rağmen, DAP Bölgesi uçak trafikleri ile Türkiye toplamõ karşõlaştõrõldõğõnda bölge trafiğinin 1995 yõlõ için yüzde 2,6; 1996 yõlõ için yüzde 2,7 ve 1997 yõlõ için yüzde 3,1 olduğu görülmektedir. DAP Bölgesi yolcu ve yük trafikleri değerleri Türkiye yolcu ve yük trafik değerleri ile karşõlaştõrõldõğõnda, 1996 yõlõ yolcu trafiğinin yüzde 2,9; 1997 yõlõ için yolcu trafiğinin yüzde 2,3; 1997 yõlõ için yük trafiğinin yüzde 1,2 olduğu görülmektedir. DAP Bölgesi yolcu ve yük trafiğinin, Türkiye geneline göre çok daha düşük oranlarda gerçekleşmesi, Bölge insanlarõnõn ekonomik gücünün yetersiz oluşu ile açõklanabilir. Türkiye deki sivil ulaşõma açõk havaalanlarõnõn uçak kapasitesinin 1997 yõlõ itibarõyla uçak/yõl olmasõna karşõlõk, DAP Bölgesi havaalanlarõnõn uçak kapasitesi uçak/yõl dõr. Buna göre, karşõlaştõrmanõn 1997 yõlõ için yüzde 5,9 olmaktadõr. 262

295 Tablo : Türkiye Genel Yolcu ve Yük Trafiğinin DAP Bölgesi Yolcu ve Yük Trafiği İle Karşõlaştõrõlmasõ YILLAR MEYDANLAR Uçak Trafiği (Adet) Yolcu Trafiği (Kişi) Yük Trafiği (Ton) İç Hat Dõş Hat Toplam İç Hat Dõş Hat Toplam İç Hat Dõş Hat Toplam Türkiye Geneli DAP Böl Türkiye Geneli DAP Böl Kaynak: DHMİ İşletmesi Bütçesi, 1998; IX. Ulaştõrma Şurasõ, Türkiye Geneli DAP õn Türkiye Genel. Oranõ (Yüzde) DAP Böl ,6 2,7 3, ,2 2, ,2 Tablo : DAP Bölgesi Havaalanlarõ Personel Durumu ( ) Havalimanõ ve Meydanlar /96 (Yüzde) Ağrõ Elazõğ Erzincan Erzurum Kars Malatya Muş Van Türkiye Toplamõ DAP Böl. Toplamõ ,6 Türkiye Yüzde si 4,1 4,0 4,1 6,8 6,8 Kaynak: DHMİ, İstatistik Yõllõğõ, Tablo : Hava Seyrüsefer Yardõmcõ Cihazlarõ ve Kolaylõklarõ Meydanlar Bağlõ SSY İstasyonlarõ PSR SSR ILS VOR DME NDB Top. Ağrõ Elazõğ Elazõğ Erzincan Erzincan Erzurum (Meydan İçi) Kargapazar Kars Malatya Malatya Muş Van Meydan İçi Türkiye Toplamõ DAP Bölgesi Toplamõ Türkiye Yüzde si 0 8,3 13,3 15,9 14,6 13,3 13,6 Kaynak: DHMİ, İşletme Bütçesi,

296 Telekomünikasyon Türkiye de Telekomünikasyon Dünyadaki gelişmelere paralel olarak Türkiye de de haberleşme alanõnda önemli gelişmeler olmuştur. Telekomünikasyon hizmetlerinin yaygõnlaştõrõlmasõnda büyük fayda sağlayacak TÜRKSAT2-A uydusu 11 Ocak 2001 tarihinde hizmete girmiştir. Haberleşme hizmet kapasitelerindeki gelişmeler ise Tablo da yer almaktadõr. Haberleşme sektöründe, 1999 yõlõnda yüzde 6 artarak 19,7 milyon hatta ulaşan toplam telefon santral kapasitesi, 2000 yõlõnda yüzde 8,6 oranõnda artmõş ve 21,4 milyon hatta ulaşmõştõr yõl sonu itibarõyla telefon abone yoğunluğu ise yüzde 28,8 e çõkmõştõr. Mobil haberleşme sisteminin yurt içinde yaygõnlaşmasõ devam etmekte olup, 2000 sonuna göre GSM (cep telefonu) abone sayõsõ 13 milyona, araç telefonu abone sayõsõ ise e ulaşarak toplam mobil telefon abone yoğunluğu yüzde 20 ye erişmiştir. Telefon hizmetlerinden yararlanan kõrsal alan sayõsõnda 2000 yõlõnda yüzde 1 artõş kaydedilmiş ve bu hizmetten yararlanan kõrsal alan sayõsõ e yükselmiştir. Telekomünikasyon alanõndaki devlet tekeli sadece ses iletimine indirgenmiş, sektörünün serbestleşmesine ve düzenlenmesine olanak sağlayan 4502 sayõlõ Kanun Meclis tarafõndan çõkartõlmõş, Türk Telekomünikasyon A.Ş. nin (Türk Telekom) özelleştirmesi çalõşmalarõ devam etmektedir sayõlõ Kanun ile bağõmsõz Telekomünikasyon Kurumu kurularak, bu kuruma telekomünikasyon pazarõna ilişkin mevzuat düzenlemeleri (regülasyon) yapma yetkisi tanõnmõştõr. Kurum tarafõndan sektörün regülasyonu ile ilgili çalõşmalara başlanõlmõştõr. Mevcut iki GSM operatörüne ilaveten, 2000 yõlõ içerisinde, biri Türk Telekom a olmak üzere iki işletim lisansõ daha verilmiştir yõlõ başõnda faaliyete geçecek bu yeni operatörlerle mobil telekomünikasyon pazarõnda rekabet ortamõ sağlanmõştõr. TTNET ulusal internet alt yapõ ağõnõn ülke geneline yaygõnlaştõrõlarak tüm illere kurulmasõ planlanmaktadõr. Buna göre; Ankara, İstanbul ve İzmir yurt dõşõ çõkõş hat kapasiteleri 34 er Mbps olacaktõr. Toplam yurt dõşõ hat kapasitesi 102 Mbps olarak hizmete sunulacaktõr. Ankara, İstanbul (Kadõköy, Acõbadem, Tahtakale, Gayrettepe, Ataköy), İzmir, Adana, Antalya, Samsun ve Kayseri illerinde çekirdek düğüm noktalarõ kurularak bu noktalar 155 Mbps hõzõnda ATM protokolü ile, diğer bütün iller ve Lefkoşe 34 Mbps veya 2 Mbps hõzõnda ATM protokolü ile birbirine bağlanacaklardõr. TTNET ile ATM, FR/LL, X.25, PSTN, GSM, ISDN internet erişim servisleri abonelere sunulacaktõr. TTNET şebekesi üzerinden abonelere Mail, FTP, Web, News, Proxy, DNS, GSM, TV Faks, Telefon IRC gibi internet hizmetleri sunulacaktõr. ATM erişim port kapasitesi 92, FR erişim port kapasitesi toplam 5.202, LL erişim port kapasitesi 2.328, X.25 gateway port kapasitesi 6, PSTN erişim port kapasitesi , PRI-ISDN erişim port kapasitesi ve ADSL erişim port kapasitesi olarak planlanmõştõr. Bu şebekenin kurulmasõ ile ilk yõl içinde yaklaşõk dial-up abone hedeflenmiştir. 264

297 TURPAK Paket Anahtarlamalõ Data Şebekesi, Türkiye de veri haberleşmesi için temel alt yapõyõ oluşturmaktadõr. TURPAK kullanõcõya gerek telefon şebekesi üzerinden ve gerekse abone ucuna kadar uzatõlan direk hatlarla yaygõn erişim olanağõ sağlayarak yurt çapõnda hizmet vermektedir yõlõndan bu yana serviste bulunan TURPAK şebekesi toplam 79 il merkezinde kurulu bulunan 156 erişim ve 2 anahtarlamalõ modülü ile bugün için port kapasitesine ulaşmõştõr yõlõ Ekim ayõ itibarõyla abone sayõsõ ye varmõştõr. Ayrõca TURPAK şebekesinin Almanya, ABD, Belçika, İngiltere, İtalya, Makedonya, Azerbaycan ve Özbekistan a olmak üzere toplam 8 adet doğrudan bağlantõsõ ve bu direkt bağlantõlar üzerinden toplam 68 ülke ve 72 şebekeye yurt dõşõ çõkõşõ bulunmaktadõr. Şebekeye entegre edilen 19 adet passport modülü ile Frame Relay servisi verilmeye başlanmõş, böylece kullanõcõlara yüksek hõzlõ haberleşme imkanõ sağlanmõştõr. TURPAK şebekesinin önemli kullanõcõlarõ arasõnda; kamu kuruluşlarõ, bankalar, üniversiteler, finans, petrol, otomotiv ve enformasyon sektörleri, sigorta şirketleri, piyango ve at yarõşõ acentalarõ sayõlabilir. Ayrõca gerek yurt içi, gerekse yurt dõşõndaki bilgi bankalarõna erişen bireysel kullanõcõlar da aboneler arasõnda önemli bir yer tutmaktadõr. Frame-Relay servisi, değişik uygulamalar için farklõ fiziksel bağlantõlara olan gereksinimi kaldõran ve düşük maliyetli ama yüksek verimli link bant genişliğini sağlamaktadõr. Frame-Relay servisi 1996 yõlõ içinde başlangõç olarak Ankara, İstanbul, İzmir ve Adana illerindeki Passport sistemleri üzerinden 2 Mbps e kadar olan hõzlarda hizmete sunulmuştur. Ses, görüntü, data ve faks gibi temel servislerin sayõsal bir ortamda birleştirilip iletilmesinin sağlandõğõ hizmet olan ISDN hizmeti, 23 Şubat 1998 yõlõndan itibaren 8 ilde hizmete verilmiş olup, ISDN PRI (çoklu erişim) abone sayõsõnõn 1998 yõlõ sonunda 480, 1999 yõlõ sonunda ise olacağõ tahmin edilmektedir. ISDN BRI (temel erişim) abone sayõsõnõn da 1998 sonunda 50, 1999 yõlõ sonunda ise olacağõ tahmin edilmektedir. Tablo : Türkiye de Telekomünikasyon Hizmetlerindeki Gelişmeler Haberleşme 1999 Gerçekleşme 2000 Gerçekleşme Tahmini 2001 Tahmin Sabit Telefon Santral Kapasitesi (Bin Hat) Telefon Abone Sayõsõ (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) 28,0 28,8 29,9 Mobil Telefon Abone Sayõsõ Analog (NMT 450) Sayõsal (GSM) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) 11,8 20,0 27,3 Kõrsal Telefon İrtibatõ Ankesörlü Telefon Sayõsõ Kartlõ Şehiriçi Telefon Dağõtõm Tes. (Bin Çift Hat) Prensipal Şebeke Lokal Şebeke Fiber Optik Hat Uzunluğu (km.) Radyo-link Sistemleri (Alõcõ-Verici) Çağrõ Abonesi Kablo TV Abonesi İnternet Kullanõcõ Sayõsõ (Adet) Kaynak: Türk Telekom, DPT

298 Grafik 5.3.1: Türkiye deki Telefon Santral Kapasitesi ve Bekleyen Abone Sayõsõ x Kapasite B ekleyen Kaynak: Türk Telekom, Türkiye geneli ile karşõlaştõrõldõğõnda, DAP Bölgesi telefon abone yoğunluğu sõralamasõnda yüzde 12,4 ile sonlardadõr. En fazla abone yoğunluğu yüzde 34,8 ile Marmara Bölgesi ndedir. Yine mobil telefon abonesi yoğunluğu açõsõndan DAP Bölgesi yüzde 0,4 ile en son, Marmara Bölgesi ise yüzde 3,5 ile ilk sõradadõr. Diğer taraftan kõrsal alan telefon irtibatlarõ sõralamasõnda, DAP Bölgesi, Karadeniz Bölgesi nden sonra ikinci sõradadõr. Bölgeler arasõ haberleşme hizmetlerinin dağõlõmõ ise Tablo de yer almaktadõr. Grafik 5.3.2: Bölgelere Göre Bekleyen Abone Sayõsõ Bölgelere Göre Bekleyen Abone Sayõsõ Akdeniz Doğu Anadolu Ege Güneydoğu Anadolu İç Anadolu Karadeniz Marmara Bekleyen Kaynak: Türk Telekom,

299 Tablo : Türkiye de Bölgelere Göre Telekomünikasyon Hizmetlerinin Dağõlõmõ Haberleşme / Bölgeler Akdeniz Doğu Ege Güneydoğu İç Karadeniz Marmara Anadolu Anadolu Anadolu Telefon Santral Hat Kapasitesi Otomatik Telefon İşletme Kapasitesi Telefon Abone Sayõsõ Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) 22,91 12,42 28,95 12,18 25,80 22,38 34,80 Telefon Trafiği (Kontör) Kõrsal Alan Telefon İrtibatlarõ Ankesörlü Telefon Sayõsõ Jetonlu Kartlõ Kartlõ Jetonlu Masa Tipi Mobil Kredi Kartlõ Şehir içi Telefon Dağõtõm Tesisleri Prensipal Şebeke Lokal Şebeke Fiber Optik Hat Uzunluğu (km.) , , , , , ,1 Radyo-Link Sistemleri A / V Sayõsõ Analog Sayõsal Mobil Telefon Abonesi Araç Telefonu GSM (Cep Telefonu) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) 1,7 0,4 2,3 0,8 2,0 0,8 3,5 Turkcell Site Sayõsõ Telsim Site Sayõsõ Çağrõ Abonesi Turpak Abonesi Kaynak: Türk Telekom,

300 Haberleşme yatõrõmlarõnõn büyük bir kõsmõnõ telefon hizmetleri ile ilgili yatõrõmlar oluşturmaktadõr. Konu ile ilgili yapõlan yatõrõmlar Tablo de, yatõrõmlarõn GSMH dan aldõğõ paylar ise Tablo te, krediler dahil borç durumu Tablo te, dõş proje kredileri kullanõm durumu Tablo te, hizmetler itibarõyla gelirler Tablo da, gelir-gider durumu Tablo de, ankesör başõna yõllõk ortalama gelir Tablo de, abone başõna yõllõk ortalama gelir Tablo da ve yatõrõmlarda kullanõlan finansman kaynaklarõnõn payõ ise Tablo de verilmiştir. Tablo : Yatõrõmlar (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) Yõllar (Prog.) İlk Programlanan Revize Edilmiş Prog Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, Tablo : Yatõrõmlarõn GSMH dan Aldõğõ Paylar (0/00) Yõllar (Prog.) Aldõğõ Pay 8,4 6,8 4,8 2,7 2,4 1,8 Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, Tablo : Krediler Dahil Borç Durumu (Milyar TL) Yõllar (Prog.) İç 4.266, , , , , ,7 Dõş 7.968, , , , , ,9 Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, Tablo : Dõş Proje Kredileri Kullanõm Durumu (Milyon TL) Yõllar (Prog.) Miktar Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, Tablo : Hizmetler İtibarõyla Gelirler (Milyon TL) Yõllar (Prog.) Posta Telgraf/Teleks ,4 386,4 Telefon ,7 Rd/TV Vericileri , Not: 1995 yõlõ değerleri son sekiz ayõ kapsamaktadõr. Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri,

301 Tablo : Gelir-Gider Durumu (Milyar TL) Yõllar (Prog.) Gelirler , ,6 Giderler , ,4 Not: 1995 yõlõ değerleri son sekiz ayõ kapsamaktadõr. Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, Tablo : Ankesör Başõna Yõllõk Ortalama Gelir (TL) Yõllar (Prog.) Gelir Not: 1995 yõlõ değerleri son sekiz ayõ kapsamaktadõr. Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, Tablo : Abone Başõna Yõllõk Ortalama Gelir (Bin TL) Yõllar (Prog.) Telefon , GSM , Not: 1995 yõlõ değerleri son sekiz ayõ kapsamaktadõr. Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, Tablo : Yatõrõmlarda Kullanõlan Finasman Kaynaklarõnõn Payõ (Yüzde ) Yõllar (Prog.) Öz Kaynak 95 90,5 65,5 87,5 91,2 94,0 Devl.Yat.Bankasõ Dõş Proje Kredisi 5 9,5 34,5 12,7 8,8 6,0 Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, dönemi telekomünikasyon alanõnda yapõlan yatõrõmlarda sürekli bir artõş gözlenmekte olup, gelecek yõllarda da benzer durumun söz konusu olacağõ açõktõr. Aynõ dönemde yatõrõmlarõn GSMH dan aldõğõ paylar ise giderek azalmõştõr. Örneğin; 1992 yõlõnda söz konusu pay 8,4 iken, 1997 Yõlõ Programõnda ise 1,8 e düşmüştür döneminde dõş borçlar ise sürekli artmõştõr yõlõnda, ise 1992 yõlõna göre daha az olup, 1997 yõlõ dõş borç programõ 1996 yõlõna oranla yaklaşõk yüzde 67 oranõnda fazladõr. Dõş kredi kullanma oranõ ise bir artõş eğilimindedir. Hizmetler itibarõyla gelirler ise şöyledir: Posta hizmetlerinin ayrõlmasõ nedeniyle 1995 yõlõndan sonra bu alandan gelen gelirler kesilmiştir yõllarõ arasõnda Telgraf-Teleks gelirleri oldukça düşüktür. Aynõ dönemde telefon hizmetlerinde gelirler çok artmõştõr. Bu nedenle telefon hizmet gelirleri haberleşme sektörünün lokomotifi durumundadõr yõlõndan sonra Radyo-TV vericileri ile de ek gelirler elde edilmeye başlanmõştõr. 269

302 yõllarõ arasõndaki otomatik santralli yer sayõlarõnõ içeren veriler Tablo de verilmiştir. Tablo : Otomatik Santralli Yer Sayõsõ Yõllar (Prog.) İl İlçe Kõrsal Alan Toplam Kaynak: Türk Telekom, Faaliyet Raporu, Uluslararasõ telefon trafiği giren/çõkan olarak hõzla artmaktadõr yõlõnda 757 milyon dakika olan giren telefon trafiğimiz, 1997 yõlõnda yüzde 11 artarak 840 Milyon dakika olmuştur. Çõkan otomatik trafiğimiz ise 1996 yõlõnda 473 milyon dakika iken, yüzde 18 artarak 1997 yõlõnda 557 milyon dakikaya ulaşmõştõr. Şehir içi ve şehirlerarasõ görüşmelerde; resmi tatillerde 24 saat boyunca, diğer günlerde ise ile saatleri arasõnda yüzde 40 lõk indirim uygulanmaktadõr. Araç telefon aboneleri için de aynõ uygulama söz konusudur. Uluslararasõ görüşmelerde Pazar tam gün, diğer günler ise, saatleri arasõnda ülkeler itibarõyla 4 farklõ kademede indirim uygulanmaktadõr. Ayrõca, talep eden aboneler telefon tuşlarõnõ kullanarak Türk Telekom un sunduğu özel hizmetlerden faydalanabilmektedir. Bu hizmetlerden bazõlarõ; telefonun kurulu bulunduğu adreste belirli bir süre bulunmayan abone gelen mesajlarõn alõnarak daha sonra tarafõna iletilmesine, istediği takdirde sekreterya hizmeti vermekte olan 134-yerinde olmayan abone servisini arayabilmektedir. Ankara, İstanbul ve İzmir de hizmet vermekte olan 168-kodlu arama hizmeti, abone olan kişilere herhangi bir telefondan ya da ankesörlü telefonlardan görüşme yapma olanağõ sağlayan bir hizmettir. Sayõsal santrallerin uzaktan denetimi ve alarmlarõnõn bir merkezde toplanmasõ amacõyla merkezi denetim, işletme bakõm merkezlerine (Ankara, İstanbul, İzmir, Adana) ilave olarak Antalya, Bursa, Samsun, Konya ve İçel illerinde de benzer sistemler servise verilmiştir. Bu ilaveler ile birlikte mevcut sayõsal santrallerin yaklaşõk yüzde 74 ünün merkezi denetimi yapõlabilmektedir. 121 arõza kayõt, izleme ve onarõm servisinin 24 saat süre ile hizmet vermesi için çalõşmalar yapõlmõştõr. 121 servisi halen 26 ünitede bilgisayarla sağlanmakta olup, bilgisayar kullanõmõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ amacõyla çalõşmalar yapõlmaktadõr. Türkiye genelinde 121 servisinin günlük arõza ihbar bindesi 1996 yõlõnda binde 2,31 iken, 1997 yõlõnda binde 2,27 ye düşmüştür. No.7 İşaretleşme Sistemi ilk etapta İstanbul da altõ lokal santralde uygulamaya konulmuştur yõlõ sonu itibarõyla 248 santralde No.7 işaretleşme sistemi ile trasmisyon sağlanmakta olup 1998 yõlõnõn sonuna kadar santral sayõsõnõn 298 e çõkartõlmasõ 270

303 planlanmõştõr. Söz konusu sistem bağlantõlarõnõn çabuklaştõrõlmasõ, arayan abonenin telefon numarasõnõn ekranda görünmesini, görüntülü telefon, kredili arama vb. imkanlarõ sağlamaktadõr yõlõnda 6 trilyon 667 milyar 726 milyon TL lik harcama yapõlmõştõr. Ayrõca bu sistem ISDN, IN, GSM gibi geleceğin teknolojisine uygun olan bir işaretleşme sistemidir. ISDN (Tümleşik Hizmetler Sayõsal Şebekesi) hizmeti ses, görüntü, data ve faks gibi temel servislerin sayõsal bir ortamda birleştirilip iletilmesinin sağlandõğõ bir şebekedir yõlõnda, Avrupa Birliği içerisinde bulunan ve ülkemizin de yer aldõğõ 20 ülke bir araya gelerek, belirlenen ortak servislerin sağlanmasõ amacõyla kendi ISDN şebekelerini 1993 yõlõ sonuna kadar kurmalarõ için bir iyi niyet anlaşmasõ imzalamõşlardõr. Gelişen teknolojiyle ve abonelerden gelen çok ve çeşitli taleplerin karşõlanmasõnda analog teknoloji artõk yetersiz kalmaktadõr. Bu nedenle değişik şebekeler üzerinden verilen servislerin tek bir şebeke üzerinden sağlanmasõ için ITU-T/CCITT tarafõndan standart bir şebeke yapõsõ için tavsiyeler oluşturulmuştur. ETSI tarafõndan standartlarõ oluşturulan bu şebekede ses, metin, veri ile hareketli/hareketsiz görüntü iletimi mevcut telefon şebekesinden sağlanacak olup, No.7 işaretleşme sistemine geçen sayõsal telefon santrallarõnda yazõlõm ve donanõm değişikliği/ilavesi ile gerçekleştirilebilecektir. ISDN uygulamasõ ile görüntü haberleşmesi, dosya transferi, LAN bağlantõlarõ, PC haberleşmesi, Tele-Pazarlama, Tele-danõşmanlõk, Tõp, Turizm, Eğitim, Borsa, Bankacõlõk gibi alanlarda çeşitli servis ve hizmetler verilebilecek olup, aynõ zamanda internet servisi vermekte olan internet servisi sağlayõcõlar ISDN yi erişim olarak kullanacaklardõr. İnternet servis sağlayõcõlara ve dahili santrallarõna DID (Direct In Dialing) özelliği verilmesi amacõyla bazõ firmalara deneme amaçlõ ISDN PRI (2Mbit/s) port bağlantõsõ İstanbul, İzmir, Ankara, Antalya illerimizdeki bazõ santrallarõmõzda gerçekleştirilmiş olup diğer büyük illerde ise test çalõşmalarõ hõzla devam etmektedir. BA (Basic Access- Temel Erişim: 64Kbit/s) için ise hizmete hazõr hale getirilmesini müteakip abonelik taleplerinin karşõlanmasõna başlanacaktõr. No.7 alt yapõsõnõn gerçekleştirilmesiyle birlikte, arayan abonenin telefon numarasõnõn aranan taraftaki telefon setinde görüntülenebilmesi özelliği ile ilgili standart belirleme çalõşmasõ (CALLER ID) yapõlmõştõr yõlõnda bu özelliğin abonelere verilmesi planlanmaktadõr. Arazi yapõsõ itibarõyla kablolu şebekenin yapõlmasõ uzun zaman alacağõ veya yüksek maliyet tutacağõ, şebeke alt yapõsõnõn yetersiz veya hiç olmadõğõ yerleşim yerlerinde telefon hizmetinin bir an evvel sunulabilmesi için dünyadaki uygulamalara paralel olarak kablosuz telefon hizmetin verilmesi planlanmõştõr. Bu sistemle aboneler santrala telsiz haberleşmesi yoluyla irtibatlandõrõlmaktadõr. Kõsa zamanda planlanõp uygulanabilen işletme ve bakõm kolaylõğõ getiren bu sistem, ayrõca büyük yerleşim yerlerinde her gün sayõlarõ artan endüstriyel bölgelerin ve sitelerin haberleşme sorununu da kõsa zamanda çözmüş olacaktõr. 271

304 Küresel Kart Sistemi, yurt içinden veya ülkelerin herhangi birinden kullanõcõlara, şehirlerarasõ ve uluslar arasõ telefon konuşmalarõ yapabilme imkanõ sağlayan bir sistem olarak bilinir. Küresel kart; cep ve cüzdanda kolayca taşõnabilen ve üzerinde sisteme erişmek için kullanõlabilecek 15 haneli Kod numarasõnõ ve birim miktarõnõ gösteren plastik bir kart olup, kullanõm kõlavuzu ile birlikte satõlmaktadõr. Kartõn toplam konuşma süresi, aranan telefon numarasõnõn ait olduğu ülkenin bulunduğu tarife kademesine göre değişmekte ve aranan telefon numarasõ ile konuşmaya başlanõldõğõ andan itibaren kart ücretlendirilmektedir. Küresel Kart Sistemine ulaşmak için ülkelere göre değişen telefon numarasõnõn tuşlanmasõ gerekmektedir. Uzak mesafe transmisyon sistemleri gerek telefon hizmetlerinde gerekse diğer telekomünikasyon hizmetlerinde önemli bir yer tutmaktadõr. Bugün ülkemizde transmisyon ortamõnda yaygõn olarak sayõsal radyo link sistemleri, fiber optik kablo ve uydu sistemleri kullanõlmaktadõr. Ülkemiz radyo link şebekesi günümüze kadar yüzde 46,7 oranõnda sayõsallaştõrõlmõştõr. Yapõlan yatõrõmlarla bu oran daha da artacaktõr yõlõ sonunda adet olan radyo link alõcõ/verici (A/V) sayõsõ, 1998 yõlõ içinde 504 adet sayõsal radyo link A/V ilavesiyle e ulaşmasõ planlanmõştõr yõlõ başõndan itibaren yerli üretimi yapõlan 30 ve 120 kanal kapasiteli, daha çok kõrsal alan santrallarõnõn transmisyonunu sağlamak amacõyla kurulan 2/8 Mbps sayõsal mini radyo link sistemleri ve 34 Mbps sayõsal radyo link A/V şebekeye dahil edilmesiyle birlikte radyo link sistemlerine bağlõ merkez sayõsõ 688 adetten 732 adete yükselmiştir. Mevcut PDH (Plesiocehronous Digital Hierarchy) sistemlerine göre üstünlüğü olan ve şebeke planlamasõnda esneklik sağlayan SDH (Synchronous Digital Hierarchy) teknolojisi ile üretilen transmisyon sistemleri satõn alõnarak şebekeye entegre edilmiştir. Türkiye Transmisyon Şebekesi alt yapõsõnõn geliştirilmesi ve iyileştirilmesi amacõyla alõmõ yapõlan yüksek hõzlõ (2.4 Gb) SDH sistemlerinin tesisine 1998 yõlõ içerisinde devam edilmiştir. Sistemler gerek şehirlerarasõ, gerekse büyük metropoliten sahalardaki kapasitelerin artõrõlarak internet, data, GSM ve santral şebekelerinin iletişim ihtiyaçlarõnõn karşõlanmasõnõ sağlayacaktõr. Transmisyon teçhizatõ ile birlikte kurulacak işletme/yönetim sistemleri sayesinde kurulacak transmisyon şebekesinin merkezi/dağõnõk işletme birimlerinden denetlenmesi, arõza/kesinti durumlarõndan en az seviyede etkilenmesi, ayrõca kesinti durumlarõnda çalõşan devrelerin alternatif güzergahlara yönlendirilmesi yapõlarak, verilerek hizmetin sürekliliğinin temini sağlanmõş olacaktõr. Mevcut sabit radyo link sistemlerinin yanõ sõra geçici program nakil taleplerini karşõlamak amacõyla, tek yönlü veya çift yönlü video+iki ses kanalõ içeren Portatif TV- Mini Link ler kullanõlmaktadõr. Projeler itibarõyla yapõlan yatõrõm harcamalarõ Tablo te verilmiştir. Bu harcamalar cari fiyatlarladõr. Söz konusu tablo incelendiğinde en büyük yatõrõm kalemini telefon santral ve şebeke sistem projelerinin oluşturduğu görülmektedir. 272

305 Tablo : Hizmet Sõnõflarõna Göre Personel Sayõsõ Yõllar (Prog.) Genel İdare Teknik Yar. Hizmet Daimi İşçi Geçici İşçi Kaynak: Türk Telekom, Faaliyet Raporu, Tablo : Projeler İtibarõyla Yatõrõm Harcamalarõ (Milyon TL) Yõllar (Prg.) Telefon Santr. ve Şebe Uzak Mes. Telk.Sistem Diğerleri Binalar Radyo-TV Yatõrõmlarõ Toplam Kaynak: Türk Telekom, Faaliyet Raporu, DAP Bölgesi ndeki İllerde Telekomünikasyon ve Bilgi Teknolojileri 1997 yõl sonu itibarõyla DAP Bölgesi nde 1 milyon hatta ulaşan telefon santral kapasitesinin illere göre dağõlõmõnda yüzde 15 ile Malatya ilk sõrada yer alõrken, yüzde 1,9 ile Bayburt sonuncudur. Diğer taraftan, telefon abone yoğunluğu açõsõndan DAP Bölgesi yüzde 12,4 e ulaşmõş ve bölge illerinde en yüksek telefonlaşma yüzdesi, yüzde 20,7 ile Elazõğ ilinde gerçekleşmiştir. Buna karşõlõk, Van ili telefon bekleyenler sõralamasõnda bekleyen ile ilk sõradadõr. Iğdõr ve Tunceli illerinde ise telefon bekleyen yoktur. DAP Bölgesi nin şehir içi dağõtõm şebekesine bakõldõğõnda, 3 bin kilometrenin üzerinde fiber optik hat döşeli olup, iller bazõnda 500 kilometreye yakõn fiber optik hattõ ile Elazõğ ön plandadõr. Bölgede mobil telefon abone yoğunluğuna göre, yüzde 0,9 ile Erzincan ili ilk sõrada yer almaktadõr. Ayrõca bölgede en çok TURPAK abonesi bulunan il, 83 abone ile Erzurum ilidir. DAP Bölgesi, 9 milyona yaklaşan nüfusu ile haberleşme alanõndaki gelişmeler bakõmõndan dikkat çekmektedir. DAP Bölgesi nde 1997 yõl sonu itibarõyla; toplam 16 ilde telefon santrali kapasitesi mevcuttur. Santral kapasitesinin tamamõ işletilmektedir. Telefon bekleyen abone sayõsõ adet olduğu tahmin edilmektedir. Ülkemizde her geçen gün artõş gösteren GSM kullanõmõ, DAP Bölgesi nde de yaygõndõr. Bölge de; adet cep telefonu, adet araç telefonu ve 514 adet çağrõ cihazõ abonesi bulunmaktadõr. Ayrõca, 332 TURPAK abonesi bulunmaktadõr. Ankesörlü telefon sayõsõ ise tüm DAP Bölgesi nde dür. DAP Bölgesini saran ana, 273

306 lokal şebeke ve km. fiber optik kablo tesisi; haberleşme ve iletişim ağõnõ oluşturmaktadõr. DAP ve diğer bölgelerin telekomünikasyon hizmetlerinden aldõğõ paylarõn karşõlaştõrõlmasõ Grafik te verilmiştir. Grafik 5.3.3: Bölgelerin Tüm Telekomünikasyon Hizmetlerinden Türkiye Bazõnda Aldõklarõ Paylar (Yüzde ) Akdeniz Ege İç Anadolu Kaynak: Türk Telekom, Marmara Grafik ten de görüleceği üzere, DAP Bölgesi yüzde 5,0 ile telekomünikasyon hizmetlerinden ez az yararlanan iki bölgeden biridir. Bölge illerinin kendi aralarõnda tüm telekomünikasyon hizmetlerinden aldõklarõ paylarõn karşõlaştõrmasõ ise Grafik te verilmiştir. Grafik 5.3.4: DAP Bölgesindeki İllerin Tüm Telekomünikasyon Hizmetlerinden Aldõklarõ Paylar (Yüzde ) Ağrõ Bayburt Bitlis Erzincan Gümüşhane Iğdõr Malatya Tunceli Kaynak: Türk Telekom, Grafik e göre; yüzde 17,7 ile Malatya ili en yüksek telekomünikasyon hizmet oranõna sahip iken Bayburt ve Ardahan yüzde 2 ile en alt sõradadõr. 274

307 Grafik 5.3.5: DAP Bölgesinde Telefon Santral Kapasitesi ve Bekleyen Abone Sayõsõ Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Kapasite Bekleyen Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Kaynak: Türk Telekom, Grafik e göre DAP Bölgesi nde en büyük santral kapasitesine sahip il Malatya olup, yine bekleyen abone sayõsõ bakõmõndan Van dan sonra ikinci sõradadõr. Bölgedeki toplam telefonlu hane sayõsõ , telefonlu işyeri sayõsõ olup bekleyen abone sayõsõ ise civarõdõr. DAP alanõndaki illerin telekomünikasyon hizmetlerinden faydalanma oranlarõ ise Tablo te verilmiştir. Diğer taraftan, DAP Bölgesindeki GSM abone sayõsõ Türkiye genelinin yüzde 1,6 sõnõ oluştururken, TURPAK abonesi yüzde 2,9 civarõndadõr. DAP Bölgesi gerek meteorolojik ve gerekse coğrafi koşullarõndan ötürü Türkiye nin iletişim yönünden en zorlu şartlarõna sahiptir. Türk Telekom, coğrafi konumu nedeniyle kablo ile ulaşõlamayan DAP Bölgesi nin dağlõk ve ulaşõmõ zor olan bölgelerinde IBS (Intelsat Business Service) yer istasyonlarõ ile telefon şebekesi irtibatõnõ sağlamaya çalõşmaktadõr. Tüm dünyada hõzlõ bir ivme ile gelişen adeta bir bilgi devrimi sayõlabilecek internetin DAP Bölgesi nde benimsenip yaygõnlaşmasõ devam etmektedir. Özellikle servis sağlayõcõ alanõnda problemler yaşanmaktadõr. Bölgede bilgi toplumunun alt yapõsõnõ oluşturacak olan elektronik ticaret ile ilgili teknik alt yapõ konusunda gerekli düzenlemelerin yapõlmasõ ve yönlendirilmesi; ayrõca, bilgi ağõna erişimi yaygõnlaştõracak olan doğru teknolojilerin seçimi ivedi olarak sağlanmalõdõr. Bölge nin coğrafi yapõsõnõn ve yerleşim alanlarõnõn düzensiz dağõlmasõ sonucu ortaya çõkan birtakõm olumsuzluklar, haberleşme teknolojisinin getirdiği çağdaş hizmet imkanlarõyla aşõlabilir. Böylece telekomünikasyon sisteminin DAP Bölgesi ndeki vatandaşlara sağladõğõ yararlar artacaktõr. Sağlõk ve eğitim alanõnda en ücra bölgelere dahi hizmet götürülecektir. Haberleşme sistemi DAP ekonomisinin en önemli alt yapõsõnõ 275

308 oluşturacaktõr. İş dünyasõ ve endüstri, bütün DAP ta kullanõlacak görüntü yollama, bilgi iletişim ve mobil telefon sistemleri ile sürekli irtibat haline geçeceklerdir. DAP ta tabii kaynaklarõ işleyen endüstri, özellikler bu sektör için geliştirilen telekomünikasyon sistemleri sayesinde, en ücra bölgelerdeki madenler ile dahi kolaylõkla haberleşme imkanõna kavuşacaktõr. Benzer şekilde DAP Bölgesi nden geçmesi planlanan binlerce kilometre uzunlukta olan doğal gaz ve petrol boru hatlarõ üzerinde ve bölgede yoğun olarak bulunan hidroelektrik santralleri için çok gelişmiş telekomünikasyon sistemleri kullanõlabilecektir. Haberleşme teknolojileri ekonomik ve toplumsal etkileri sebebi ile nerede ise bütün dünyada kritik bir yatõrõm alanõ olarak görülmekte ve yaygõn olarak kullanõlmasõ devletler tarafõndan teşvik edilmektedir. Telekomünikasyon alanõnda iyi bir tüketici olmanõn ekonomiye getireceği katkõnõn yanõ sõra, bu alanda böylesine büyük ve hõzla büyümeye devam eden bir pazar vardõr. Dolayõsõyla dünya çapõnda güçlü bir ekonomiye sahip olmak isteyen uluslarõn bu pazarda üretici olarak yer almaya çalõşacaklarõ açõktõr. Telekomünikasyon teknolojileri ulusal haberleşme alt yapõsõ yoluyla topluma ve ekonomik faaliyet gösteren sektörlere yayõlmadõkça; ekonomik ve toplumsal hedeflere ulaşmak kolay olmayacaktõr. Bir başka deyişle, haberleşme politikalarõ bölgenin toplumsal ve ekonomik hedeflerini gerçekleştirmeye yardõmcõ olmalõdõr. Haberleşme politikasõ bölgenin elektronik/enformatik sanayilerinin üretimdeki yerel katkõ oranõnõ optimum bir şekilde yükseltmeyi ve yeni iş alanlarõ açmayõ hedeflemelidir. Haberleşme politikasõ, bölgenin bilimsel ve teknolojik yeteneğini yükseltmede, Ar-Ge hedeflerini gerçekleştirme, küresel enformasyon ekonomisinden pay alabilmenin ve bunun için bölgesel firmalarõn bölge dõşõ firmalarla rekabet yeteneğini yükseltmemede önemli bir araçtõr. Telekomünikasyon sistemi, özellikle kõrsal alanlarda oturan ve eğitimleri için fulltime vakit ayõramayan DAP Bölgesi nde yaşayan vatandaşlar için çok çeşitli imkanlar sağlamalõdõr. Eğitim amaçlõ uydular ve TV yardõmõ ile sürekli eğitim programlarõ verilmesi ve bölgesel TV ve telekomünikasyon sistemleri ile eğitim programlarõnõn evlere ulaştõrõlmasõ sağlanabilir. Sayõsal data şebekesi kapsamõnda başlangõçta Lefkoşe dahil 58 il merkezine 197 adet, toplam port kapasiteli Newbridge TDM nodu kurulacaktõr. Daha sonraki aşamalarda ise, gelecek abone talepleri doğrultusunda söz konusu TDM (Time Divison Multiplexer) şebekesinin DAP illerini de kapsayacak şekilde genişlemesi planlanmõştõr yõlõnõn ikinci yarõsõnda hizmete verilmesi planlanan sayõsal data şebekesinin 1. ve 2. faz montajlarõ Ekim 1998 de tamamlanmõş olup söz konusu şebekeden kamu kuruluşlarõnõn yanõ sõra bankalar, basõn kuruluşlarõ, servis sağlayõcõlar gibi özel kuruluşlarõn da yararlanmasõ beklenmektedir. İlk aşamada sayõsal data şebekesi kapsamõnda TDM nodlarõnõn kurulacağõ 58 il merkezi arasõnda bulunan DAP illeri; Elazõğ, Erzincan, Erzurum, Kars, Malatya ve Van dõr. Dünyada toplam 23 ülkede kullanõlan Peşin Ödemeli Kart (Pre-Paid-Card) sistemi, ülkemizde Küresel Kart adõ altõnda Ocak 1998 den itibaren hizmet vermeye başlamõştõr. Bu hizmet kullanõcõlara yurt içinde veya anlaşma yapõlmõş ülkelerden herhangi birisinden, sokakta, evde, büroda veya işyerinde erişebildiği herhangi bir telefonu kullanarak, dünyanõn herhangi bir yerine telefon etme imkanõ sağlamaktadõr. Bu hizmetin DAP 276

309 Bölgesi nde kullanõmõna bakõldõğõnda; Ağrõ, Bayburt, Bitlis, Elazõğ, Hakkari, Iğdõr, Muş, Tunceli, Van illerinde bugüne kadar hiç küresel kart kullanõmõ olmadõğõ görülmektedir. Telekomünikasyon alanõnda yaşanan tüm olumlu gelişmelere karşõn ülkemize özgü doğa koşullarõndan dolayõ, özellikle DAP Bölgesi nde haberleşme hizmetlerinin götürülemediği köy ve mezra gibi küçük yerleşim birimleri bulunmaktadõr. Normal şebekeler ile ulaşõlamayan bu tür yöreler için Türk Telekom yeni alternatifler geliştirmektedir. Kendi uydusuna sahip olmanõn avantajõnõ kullanarak santrali bulunmayan köy ve mezra gibi küçük yerleşim birimlerindeki abonelere kaliteli ve güvenli bir haberleşme hizmeti sağlamak amacõ ile Türksat uydularõ üzerinden santralsiz doğrudan telefon olanağõ ya da ilçe/köy gibi küçük tip santralleri bulunan yerleşim birimlerine de uydu üzerinden PSTN şebekesine geçiş imkanõ sağlayacak uydu yer sistemleri (TES) projesini hayata geçiren Türk Telekom, proje kapsamõnda ihaleyi kazanan Hughes Network Systems firmasõ ile tarihinde 1 adet şebeke kontrol ve 4 adet Gateway uydu yer istasyonu ile 25 adet tip-2 TES terminali ve 15 adet tip-1 TES terminali satõn alõnmasõ amacõ ile bir sözleşme imzalamõştõr. Ülkemiz için hazõrlanan TR-TES projesi kapsamõnda bütün şebekenin kontrolü Ankara Gölbaşõ uydu haberleşme merkezi müdürlüğünde kurulu bulunan yedekli şebeke kontrol ve monitör merkezi tarafõndan gerçekleştirilmektedir. DAP Bölgesi ndeki üniversitelerin Ulaknet üzerinden sağlanan internet altyapõsõ Tablo te verilmiştir. Fõrat Üniversitesi, 1980 yõlõnda IBM 4331 model bilgisayar alarak üniversiteler arasõnda 5. sõrada orta büyüklükte bilgisayara sahip olan ve doğuda bilgisayar sistemi bulunan ilk üniversite olmuştur yõlõnda mevcut bilgisayar sistemi IBM 4361 modele dönüştürülerek aynõ yõl ülkemizde EARN e bağlanan 7. Üniversite olmuştur. Fõrat Üniversitesi şu anda 450 akademik, 50 idari kullanõcõnõn yanõ sõra dört ayrõ bilgisayar laboratuarõnda 200 kullanõcõ ile toplam 700 kullanõcõnõn istifade ettiği bir bilgisayar ağõ yapõsõna sahiptir. İnternet kullanõmõnda binalar arasõnda m, fiber optik ve bina içerisinde de m. FTP kablo kullanõlmõştõr. Bu bilgisayar ağõ ile, internet hizmeti, öğrenci otomasyonu, kütüphane otomasyonu, mali işler ve bütçe otomasyonunun yanõ sõra resmi duyurular ve yazõşmalar için kullanõlmaktadõr. Tablo : Bölge Üniversitelerinin İnternet Erişim Alt Yapõsõ Ünivesite Hõzõ (Kbps) Bağlanma Tarihi Atatürk Temmuz 1997 Fõrat Mayõs 1998 İnönü Kasõm 1997 Kafkas Temmuz 1997 Yüzüncü Yõl Temmuz 1997 Kaynak: ULAKBIM TURPAK, DIAL-UP ve TTNET in data iletişiminde güçlü alt yapõ ve hõzlõ erişim ağlarõ ile bölge 21. yüzyõla hazõrlanmalõdõr. Çağdaş telekomünikasyonun alt yapõsõnõ oluşturan fiber optik kablo şebekesi mevcut haliyle yetersizdir. Kesintisiz mobil haberleşmede NMT nin kapasitesi artõrõlmalõdõr. 277

310 Tablo : DAP Bölgesi nde Telekomünikasyon Hizmetlerinin Dağõlõmõ Haberleşme / İller Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum G. Hane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Otomatik Telefon Hat Kapasitesi Otomatik Telefon İşlet. Kapasitesi Hane Telefon Sayõsõ İşyeri Telefon Sayõsõ Tahsisli Telefon Sayõsõ Telefon Abone Sayõsõ Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde ) 8,0 11,5 15,1 10,2 8,6 20,7 18,3 13,1 14,4 7,1 11,7 13,2 16,3 5,8 19,1 8,7 Telefon Bekleyen (Hane+İş) Sayõsõ Telefon Trafiği(x1000 Kontör) Telefonlu Köy-Kasaba Sayõsõ Telefonuz Köy-Kasaba Sayõsõ Telefonlu Mahal-Mezra Sayõsõ Ankesörlü Telefon Sayõsõ Jetonlu Kartlõ Kartlõ Jetonlu Masa Tipi Mobil Kredi Kartlõ Hat Başõna Telefon Geliri (x100) TL , , , , , , , , , , , , , , , ,5 Şehiriçi Telefon Dağõtõm Tesisleri Ana Şebeke Lokal Şebeke Fiber Optik Hat Uzunluğu(km.) 329,9 22,5 54,0 207,8 155,9 474,8 339,5 434,5 51,5 0,0 32,5 159,5 358,3 171,1 5,0 329,5 Radyo-Link Sistemleri A / V Sayõsõ Analog (300 TN) Analog (960 /1800 TN) Sayõsal (2 / 8 Mb/s) Sayõsal (34 Mb/s) Sayõsal (140 Mb/s) Mobil Telefon Abonesi Araç Telefonu GSM (Cep Telefonu) Mobil Telefon Abone Yoğ. (Yüzde) 0,2 0,1 0,3 0,3 0,1 0,8 0,9 0,5 0,1 0,01 0,5 0,2 0,7 0,1 0,01 0,7 Turkcell Site Sayõsõ Telsim Site Sayõsõ Çağrõ Abonesi Devre Anahtarlamalõ Data Abonesi Dial-Up Hizmeti Turpak Abonesi Kaynak: Türk Telekom,

311 Tablo : DAP Bölgesi İllerindeki Üniteler İtibarõyla Gelirler (Milyon TL) İller Telefon Teleks Turpak Türksat GSM Kablo TV Çağrõ Mobil VSAT- Diğer Toplam TURNET Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van DAP Top Türkiye Gn Yüzde 16,6 0,6 1,8 0,0 1,6 0,01 0,4 3,0 0,07 0,06 3,6 Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon İstatistikleri,

312 Bölge nin çağdaş haberleşme sistemini tesis etmek, haberleşme hizmetlerinden vatandaşlarõn daha fazla yararlanmasõnõ sağlamak, haberleşme hizmetlerini, sosyoekonomik faaliyetlerin oluşturacağõ talebi karşõlayacak düzeye çõkarmak amacõna yönelik olarak Türk Telekom A.Ş yõlõ yatõrõm programõnõn şehir bazõnda müfredatõ listesi Tablo de verilmiştir. Tablo : DAP Bölgesi Telekomünikasyon Alanõndaki Fiziki Yatõrõm Programõ Santral Binalarõ Hizmet Binalarõ Ambar Binalarõ Diğer İnşaatõ Bitecek Binalar İnşaatõ Bitecek Binalar 1. Özalper MALATYA İnşaatõ Devam Edecek Binalar 1. Kuluncak MALATYA, 2. K. Sanayi Sitesi VAN İhale Edilecek Binalar 1. Kazõm Karabekir ERZURUM 2. Yazõhan MALATYA İnşaatõ Bitecek Binalar 1. Başmüdürlük GÜMÜŞHANE İnşaatõ Devam Edecek Binalar 2. Yenişehir Başmüd. ERZURUM İnşaatõ Bitecek Binalar 1. Bayburt 2. Hakkari Ambar, Garaj ve Atölye İnşaatõ Devam Edecek Binalar 1. Muş İhale Edilecek Binalar 2. Tunceli Diğer İnşaatõ Bitecek Binalar 1. A. Çeşme R/L Karakol Binasõ AĞRI 2. Diyadin R/L Karakol Binasõ AĞRI 3. Zozan R/L Karakol Binasõ AĞRI 4. Ardahan R/L Karakol Binasõ ARDAHAN 5. Göle R/L Karakol Binasõ ARDAHAN 6. Soğanlõ R/L İçmesuyu İnş. BAYBURT 7. Doğutepe R/L Karakol Binasõ BİNGÖL 8. Kavak R/L Karakol Binasõ BİNGÖL 9. Belektepe R/L Karakol Binasõ BİTLİS 10. Çalõdüzü R/L Karakol Binasõ BİTLİS 11. Güzelada R/L Karakol Binasõ BİTLİS 12. Bitlis R/L Karakol Binasõ BİTLİS 13. Tatvan R/L Karakol Binasõ BİTLİS 14. Dumanlõdağ R/L Karakol Binasõ ERZURUM 15. Güzelbaba R/L Karakol Binasõ ERZURUM 16. Homiki R/L Karakol Binasõ ERZURUM 17. Ceylantepe R/L Karakol Binasõ HAKKARİ 18. Hakkari R/L Karakol Binasõ HAKKARİ 19. Hanõmgediği R/L Karakol Binasõ HAKKARİ 20. Haruna R/L Karakol Binasõ HAKKARİ 21. Oğulcuk R/L Karakol Binasõ HAKKARİ 22. Y.ova (Kamõşlõ) R/L Karakol Binasõ HAKKARİ 23. Yenidoğan R/L Karakol Binasõ IĞDIR 24. Muca Dağõ R/L Karakol Binasõ IĞDIR 25. Kağõzman R/L Karakol Binasõ KARS 26. Küçükboğatepe R/L Karakol Binasõ KARS 27. Sarõkamõş R/L Karakol Binasõ KARS 28. İkinciler R/L Karakol Binasõ MALATYA 29. Kertizmen R/L Karakol Binasõ MALATYA 30. Pütürge R/L Karakol Binasõ MALATYA 31. Zorbehan R/L Karakol Binasõ MALATYA 32. Muş R/L Karakol Binasõ MUŞ 33. Varto R/L Karakol Binasõ MUŞ 34. Tunceli R/L Karakol Binasõ TUNCELİ 35. Pülümür R/L Karakol Binasõ TUNCELİ 36. Karatepe R/L Karakol Binasõ VAN 37. Kuskunkõran R/L Karakol Binasõ VAN 38. Kürtepe R/L Karakol Binasõ VAN 39. Merzuk R/L Karakol Binasõ VAN 40. Nacar R/L Karakol Binasõ VAN 41. Suphandağõ R/L Karakol Binasõ VAN 42. Kuskunkõran R/L İst Mt. Yolu asfalt VAN 43. Binalarõn Alt Yapõlarõ ENH, Kule, Su İsale Hattõ vb. Kaynak: Türk Telekomünikasyon,1999 Yõlõ İşletme Bütçesi,

313 Sõnõrlõ bir kaynak olan radyo frekans spektrumunun, telsiz, radyo, televizyon ve diğer sistemler tarafõndan verimli şekilde kullanõlmasõnõ sağlamak, bunlarõn birbirleri üzerindeki olumsuz etkilerini önlemek, izinsiz ve kaçak yayõnlarõ tespit ederek devlet otoritesini sağlamak, gelecekteki teknolojik gelişmelere cevap verecek şekilde radyo frekans altyapõsõnõ hazõrlamak ve frekans planlamasõnõ optimum şekilde yapmak amacõyla, gelişmiş bir frekans yönetim ve monitör sisteminin ülke düzeyinde kurulmasõ ve işletilmesi amacõyla Telsiz Genel Müdürlüğü (TGM) tarafõndan geliştirilen Milli Monitör Sistemi projesi (MMS); TGM ile ASELSAN arasõnda 02 Mayõs 1998 tarihinde imzalanan protokol ile projede uygulama dönemi başlamõştõr. Tamamõ TGM öz kaynaklarõndan karşõlanan 9,1 Trilyon TL ye mal olacak MMS projesi üç yõlda tamamlanacaktõr. Proje, 7 bölge merkezinde kurulacak ve konfigürasyonundaki seyyar ve mobil istasyonlar ile kapsama alanõnõn esnek olarak genişletilmesi sağlanabilecektir. Bu suretle Türkiye genelinde hizmet verilmesi mümkün olacaktõr. Söz konusu proje genelinde 1 adet NCC, 7 adet RMC, 17 adet RSS, 13 adet TRRS, 19 adet MOBDF, 2 adet MOBBC ve 7 adet de CMSV sistemi hayata geçirilecektir. Gelişmiş bilgisayar, anten, alõcõ, ölçüm ve analiz sistemlerinden oluşan donanõm altyapõsõ ve 10 khz-2.5ghz frekans bandõndaki tüm analog ve sayõsal modülasyonlarda sağladõğõ frekans kapsamõ ile MMS nin başlõca kabiliyetleri aşağõdaki gibidir: Genel anlamda haberleşme trafiğinin düzenlenmesi, Frekans kullanõm yoğunluğunun ölçülmesi, Sinyalin teknik parametrelerinin ölçülmesi, AM/FM radyo ve TV yayõnlarõnõn teknik ölçüm ve kontrolleri, Frekans kullanõm ihlallerinin tespit edilmesi, Telsiz yayõnlarõnõn kapsama alanlarõnõn belirlenmesi, Enterferans olaylarõnõn çözümlenmesi, İllegal telsiz yayõn kaynaklarõnõn yerlerinin bulunmasõ ve Frekans yönetimi maksadõyla istatistiki verilerin toplanmasõ. Proje yedi bölge merkezinde kurulacaktõr. Bu bölgeler ise İstanbul, Ankara, İzmir, Mersin, Samsun, Diyarbakõr ve Erzurum dur. Konfigürasyondaki seyyar ve mobil istasyonlar ile kapsama alanõnõn esnek olarak genişletilmesi sağlanabilecek ve bu surette Türkiye genelinde hizmet vermesi mümkün olacaktõr. MMS projesi kapsamõnda ayrõca, TGM tarafõndan Frekans Yönetimi ile ilgili olarak yürütülen tüm görevlerin bilgisayar destekli yapõlmasõnõ sağlayacak ve saha itibarõyla gelişmiş yazõlõm ve bilgisayar donanõm komponentlerinden oluşan Milli Frekans Yönetim Sistemi (MFYS) alõmõ da gerçekleştirilmiş olacaktõr. Her iki sistem birbirleriyle tamamen entegre olacak ve donanõm, iletişim ağõ, yazõlõm ve veri kaynaklarõ maksimum ölçüde paylaşõlacaktõr. İşletmeye alõndõğõnda, ülke düzeyinde her türlü telsiz yayõnõnõ kontrol ederek; denizlerimizde ve hava sahamõzda seyir güvenliğini sağlayacak, mevcut ve yeni kurulacak radyo ve TV yayõnlarõnõ teknik yönden izleyecek ve gelecekteki teknolojik gelişmeler 281

314 sonucunda hizmete girecek yeni haberleşme sistemlerinin, halkõmõza en kõsa zamanda ve sorunsuz sunulmasõnõ sağlayacak ve radyo frekans spektrumunun etkin planlanmasõnõ ve kullanõlmasõnõ mümkün kõlacaktõr. Sistem bu yolla bir yandan telsiz haberleşme ortamõnõn kullanõmõnda etkinliği artõrõrken, diğer yandan da spektrum kullanõmõnõn en uygun değerlendirilmesini sağlayarak daha çok telsiz kullanõmõna imkan verecek ve bu suretle ulusal ekonomimize katkõda bulunacaktõr (İnternet:TGM, ). Yukarõda verilen sayõsal veriler analiz edildiğinde, Bölge nin telekomünikasyon hizmetlerinden en az yararlanan iki bölgeden birisi olduğu izlenimi doğabilmektedir. Bölgelere göre telefon abonesi açõsõndan bir kõyaslama yapõldõğõnda, bu tespit doğru olmakla birlikte, gerek bölgedeki hane halkõnõn büyüklüğü ve gerekse telefon talebinin düşüklüğü dikkate alõnõrsa saptama yanõltõcõ olmaktadõr. Telefon abone sayõsõ bölgede çok düşük olmakla birlikte, hane başõna düşen telefon abone sayõsõ Türkiye geneline kõyasla çok düşük değildir Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetleri Türkiye de Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetleri 1994 yõlõnda Ocak ayõnda Türksat 1A uzaya fõrlatõlmõş, ancak başarõlõ olamamõştõr. Bu başarõsõzlõğõn ardõndan 11 Ağustos 1994 de Türksat 1B sorunsuz olarak uzaya fõrlatõlmõştõr. 1B nin başarõlõ bir şekilde işletilmesinin ardõndan, 10 Temmuz 1996 da Türksat 1C uzaya fõrlatõlmõştõr. 1C önce 31,3 derecede konumlandõrõlmõş, sonra 1B nin yörüngesi olan 42 derece Doğu ya kaydõrõlmõş ve 1B deki bütün servisler 1C ye aktarõlmõş oldu. 1C şu anda konumu gereği Avrupa, Türkiye ve Orta Asya ya yayõn basabilmektedir Aralõk ayõ itibarõyla ekvatorun üzerinde km. uzaklõkta dünyayõ saran 360 derecelik Klark kuşağõnda yaklaşõk 156 adet TV-radyo uydusu ve binlerce TV ve radyo kanalõ mevcuttur. Bu uydulardan iki adeti Türkiye ye aittir. Dünya üzerinde 189 üye ülkesi bulunan ITU a (International Telecomunication Union) ilk uydu arazi tahsis başvurusunu 1990 yõlõnda yapan Türk Telekom un elinde şu anda 6 farklõ yörünge bulunmaktadõr. 25, 31, 42, 50, 56, ve 73,5 derece doğu boylamõndaki yörüngelerden; 42 ve 31,3 derece doğuda Türksat 1C ve 1B halen hizmet vermektedir. Şu anda Türkiye ye tahsisli bulunan yörüngelerden 50 ve 73,5 derecelerinin tahsis süresi 2000 yõlõnda sona eriyor. Türk Telekom altõ yörüngeye yerleştirmek üzere 13 adet uydu tasarlamõş durumdadõr. Türkiye nin uydu ile ilgili organizasyonlardaki yeri kõsaca şöyledir. Avrupa nõn sabit ve mobil haberleşmesini sağlamak amacõyla EUTELSAT, 17 Avrupa ülkesinin katõlõmõyla 1977 yõlõnda kurulmuştur. 28 Şubat 1998 tarihi itibarõyla üye ülke sayõsõ 46 ya ulaşmõştõr. EUTELSAT tarafõndan işletilen uydular üzerinden telefon, faks, data, VSAT, mobil, analog, TV ve dijital TV hizmetleri verilmektedir. Türkiye bu organizasyona 1985 yõlõnda üye olmuştur. 4 Kasõm 1997 tarihi itibarõyla yüzde 0,47 pay oranõ ile yer almaktadõr. 282

315 Türkiye aynõ zamanda 1964 yõlõnda kurulan ve şu anda 141 üye ülkeye sahip olan INTELSAT a da üyedir. Bu organizasyona 1968 yõlõnda üye olan Türkiye yüzde 1, luk yatõrõm payõ ile INTELSAT a üye ülkeler arasõnda 15. büyük paya sahip ülke konumundadõr. Mobil haberleşme alanõndaki gelişmelere bağlõ olarak 26 üye ülkenin katõlõmõyla 1979 da oluşturulan INMARSAT, gemicilik ile deniz emniyetini amaçlayan bir uydudur. Halen 81 üyesi vardõr. Ülkemiz INMARSAT organizasyonuna 16 Kasõm 1989 yõlõnda üye olmuştur. Halen bu teşkilattaki yatõrõm hissesi yüzde 0,26250 dir. Yukarõdaki gelişmeler ülkemiz adõna sevindiricidir. ITU ya üye olmada Irak ( ) ve Libya ( ) gibi ülkelerden daha geç davranan Türkiye nin ( ) bugün özel TV ve radyo alanõnda ulaştõğõ nokta İtalya ve Fransa gibi Avrupa ülkeleri ile boy ölçüşür olmasõdõr Aralõk ayõ itibarõyla şu anda çeşitli uydularla yaklaşõk 32 dijital, 17 analog olmak üzere toplam 49 özel ve 6 devlet uydu kanalõ ve yaklaşõk 43 analog uydu radyo (6 adedi devlet radyosu olmak üzere) ve yaklaşõk altõ adet dijital uydulu radyo kanalõ mevcuttur de Star TV ile başlayan süreçte radyo ve TV sayõsõ 100 e yaklaşmõş durumdadõr. Uydulardaki TV ve radyo sayõlarõ ise Tablo de özetlenmiştir. Tablo : 1998 Yõlõ İtibarõyla Uydulardaki TV ve Radyo Sayõlarõ Hizmet Türü Sayõsõ Özel Dijital TV 32 Özel Dijital Radyo 6 Özel Analog TV 17 Özel Analog Radyo 37 Devlet TV 6 Devlet Radyo 6 Kaynak: Türk Telekom, 1997; RTÜK, 1997; VERİNET, 1998; COMSAT,1998; TELE-Satellite Tablo den de anlaşõlacağõ üzere, uydularda dijital radyodan çok analog radyo vardõr. TV konusunda ise durum tam tersine olup özel analog TV sayõsõ dijital TV sayõsõndan daha azdõr. Ülkemizin uluslar arasõ telefon trafiğinin yaklaşõk 1/3 ü ve ülke genelinde yayõn yapan 25 TV ve radyo kuruluşunun program nakilleri uydu haberleşme sistemleri vasõtasõyla sağlanmaktadõr. Ayrõca karasal haberleşme sistemlerine alternatif olarak, özellikle transmisyon sağlanmasõnda güçlük çekilen Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde ilçe ve köylerin telefon haberleşmesi için IBS/IDR uydu terminalleri de yaygõn olarak kullanõlmaktadõr. Ülkemizin yanõ sõra 140 ülkenin de üye olduğu INTELSAT õn (Uydular Aracõlõğõyla Haberleşme Uluslararasõ Teşkilatõ) 18., 46 ülkenin üye bulunduğu EUTELSAT õn (Uydular Aracõlõğõyla Haberleşme Avrupa Teşkilatõ) 23. ve 80 ülkenin üye 283

316 bulunduğu INMARSAT õn (Uydular Aracõlõğõyla Mobil Haberleşme Uluslararasõ Teşkilatõnõn) ise 35. büyük kullanõcõsõdõr. Türk Telekom A.Ş. tarafõndan halen AKA-06, AKA-2, AKA-3, ATA-1 ve ATA-2 gibi ana uydu yer istasyonlarõ, naklen TV yayõnõ ve haberleşme geçişleri amacõyla kullanõlan 5 adet mobil uydu yer istasyonu ve değişik standartlarda toplam 83 adet A/V özelliğine sahip uydu yer istasyonu ile 750 uydu TV ve radyo alõş istasyonu (TVRO-RRO) işletilmektedir. Radyo link, fiber kablo ve havai hat gibi karasal transmisyon sistemleri ile hizmet götürülemeyen veya mevcut sistemlerin işletilmesinde sorunlarla karşõlaşõlan ilçe ve köy gibi yerleşim merkezlerine, coğrafi koşullardan etkilenmeyen, montaj, bakõm ve işletmesi kolay IBS tipi uydu yer terminalleri kurulmak suretiyle TÜRKSAT uydularõ üzerinden haberleşme imkanlarõ sağlanmaktadõr. Mevcut uydu haberleşme şebekesinin genişletilerek ülke genelinde yaygõnlaştõrõlmasõ ve özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerimizdeki haberleşme altyapõsõnõ güçlendirmek amacõyla, halen serviste bulunan 2 Mbps, 30 kanal kapasiteli IBS sistemlerine ilaveten, TÜRKSAT uydularõ üzerinden daha az uzay kesimi kullanõlarak çalõşacak olan 512 Kbps IDR uydu yer istasyonlarõ hizmete sunulmuştõr. Ayrõca, santrali bulunmayan köy, mezra gibi çok küçük yerleşim birimlerindeki abonelere doğrudan PSTN e bağlantõ olanağõ ve ilçe, köy gibi küçük santrali bulunan yerleşim birimlerinin uydu üzerinden PSTN şebekesine geçiş imkanõ sağlayacak olan 4 veya 8 kanal kapasiteli TES tipi uydu yer terminalleri servise verilmiştõr. Naklen TV haber geçişleri amacõyla kaliteli ve ekonomik kullanõma müsait dijital Flyaway uydu yer terminalleri hizmete verilmiştir. TÜRKSAT uydularõ üzerinden, belli bir merkez ve coğrafi açõdan dağõnõk birimlere sahip holding, otel, banka gibi özel kuruluşlara çok küçük çaplõ uydu terminalleri vasõtasõyla 64 Kbps hõzõna kadar data haberleşmesi sağlayan VSAT şebekeleri, 1994 yõlõnda imzalanan gelir paylaşõm sözleşmeleri kapsamõnda faaliyete geçen TURVSAT ve VERİVET şirketlerince oluşturulmaktadõr. Söz konusu şirketler tarafõndan VSAT şebekelerince HUB olarak isimlendirilen Şebeke Kontrol ve Gateway Uydu Yer İstasyonlarõ servise verilmiş bulunmakta ve bu servisin yurt çapõna yaygõnlaştõrõlmasõ çalõşmalarõna devam edilmektedir. TÜKSAT uydularõnõn kontrolü, gözlemlenmesi ve yörünge manevralarõ Gölbaşõ nda (Ana) ve ODTÜ de (Yedek) bulunan iki adet uydu yer kontrol istasyonu vasõtasõyla gerçekleştirilmektedir. Bu istasyonlardaki teknik elemanlar, yörüngedeki TÜRKSAT uydularõyla ilgili tüm operasyon ve manevradan sorumludurlar. 16 Mayõs 1994 te göreve başlayan Radyo Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) TV ve radyolardaki gelişmelere bağlõ olarak Radyo ve TV Ulusal Frekans Planõ çõkarmõştõr Sayõlõ Kanun un 8. Maddesinin (a) bendi gereği, RTÜK e hazõrlatõlan ulusal FM Radyo ve TV Frekans Planõ hazõr haldedir. Lisans işlemleri devam etmektedir. Analog yapõlanmaya göre düzenlenen Ulusal FM Radyo ve TV Frekans Planõnõn dijitale giden dünyada çok kõsa bir zamanda yeniden gözden geçirilmesinde yarar vardõr. DAB (Digital Audio Broadcasting-Dijital Ses Yayõncõlõğõ) ve DTTV (Digital Terrestial 284

317 TV- Dijital Karasal TV Yayõncõlõğõ) gibi daha teknolojik, büyük kanal kapasiteli, içerisinde çoklu ortam uygulamalarõnõ barõndõran, interaktif özellik taşõyan sorunsuz sistemlere ait hazõrlõk çalõşmalarõ RTÜK koordinatörlüğünde devam etmektedir. Ulusal bir DTTV ve DAB uygulamasõ mevcut UHF/VHF/FM deki frekans problemlerinin tamamõnõ ortadan kaldõracaktõr. RTÜK ün analog frekans planõndan sonra Dijital Frekans Planõnõ da bir an önce çõkarõp Türkiye Frekans Arazisini gelişen teknolojiye hazõr hale getirmelidir. ISDN, MMDS, MATV (Master Anten TV), SATV (Satellite Anten TV), SMATV (Satellite Master Anten TV), CATV (Closed Anten TV), Cable TV ve Yerel TV verici Anten sistemi TV ye görüntü ulaştõrmanõn teknolojik yollarõdõr. Bugün Türkiye de en yoğun kullanõlan sistem yerel TV verici sistemidir. Şimdilik en ekonomik ve en basit yol olan bu sistem beraberinde birçok sorun getirmektedir. Ülkemizdeki yerel radyo sayõsõnõn 1.006, bölgesel radyo sayõsõnõn 108 ve ulusal radyo sayõsõnõn ise 36 ya ulaşmasõ bu alandaki gelişmeyi gözler önüne sermektedir. DAP Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile birlikte yüzde 7,4 oranõ ile Türkiye deki en az yerel TV ye sahip bölge durumundadõr. Yerel TV olarak en büyük oran İç Anadolu Bölgesi ne aittir. Yerel radyo olarak Güneydoğu Anadolu Bölgesi yüzde 6,3 oranõ ile en düşük seviyeye sahiptir. DAP Bölgesi yüzde 7,2 ile en son alttan ikinci ve yüzde 21,5 ile Marmara Bölgesi en üst sõradadõr (RTÜK, 1998). DAP illerindeki yerel radyo ve TV olarak en büyük yoğunluk yüzde 25,6 ile Malatya sonra yüzde 17 ile Elazõğ dadõr. Tunceli ilimizin yerel radyo ve TV yoğunlaşma oranõ ise yüzde sõfõrdõr. TV lere görüntü ulaştõrmanõn bir diğer tekniği olan MMDS sistemi DAP Bölgesi nde sadece Malatya ilinde 53 abone ile hizmettedir. MMDS (Multiple Micro Distribution Systems) her ne kadar ülkemiz için uygun bir dağõtõm sistemi olsa da kullanõlma oranõ çok düşüktür. MMDS sistemi, örneğin Ege Bölgesi nde hiç kullanõlmamaktadõr. Marmara Bölgesi nde 86 kullanõcõya, Karadeniz Bölgesi nde ise 18 kullanõcõya hizmet vermektedir. Görüldüğü gibi bu sistemin gelecekte kullanõlma durumu çok zayõf görülmektedir. VSAT (Very Small Aparture Terminal) uydularõ daha çok ticari kullanõm amaçlõdõr. DAP Bölgesi için vazgeçilmez bir teknoloji olarak görülmektedir. Sistem, uydu ile yer istasyonunu içerdiği için kurulmasõ oldukça hõzlõ ve mobil olabilmektedir. En büyük VSAT kullanõmõ yüzde 40 ile Marmara Bölgesi ne aittir. DAP ve GAP Bölgesi yaklaşõk yüzde 4 oranõ ile en az VSAT kullanma oranõna sahiptir. Bu sistemin kullanõlma oranõ o bölgenin ticari kapasitesine bağlõ olduğu için yüzde, 4 ün hõzlõ bir şekilde artmasõ beklenmektedir. Türkiye deki ulusal TV sayõsõ 16 ve bölgesel TV sayõsõ 15 dir. DAP Bölgesi nde ulusal ve bölgesel anlamda hiçbir TV bulunmamasõna karşõn, 15 yerel TV ve 74 özel radyo istasyonu ile bölgeye hizmet vermektedir. Türkiye de Radyo-TV ve uydu hizmetlerinin bölgelere göre dağõlõmõ Tablo da yer almaktadõr. 285

318 Tablo : Türkiye de Bölgelere Göre Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetlerinin Dağõlõmõ Hizmetler Akdeniz Doğu Anadolu Ege Güney Doğu Anadolu İç Anadolu Karadeniz Marmara Yerel TV Sayõsõ Yerel Radyo Sayõsõ Cable TV Abonesi MMDS Abonesi VSAT Sayõsõ Bölgesel TV Sayõsõ Bölgesel Radyo Sayõsõ Kaynak: Türk Telekom, 1997, RTÜK 1997, VERINET 1998, COMSAT 1998, TELE-Satellite Grafik 5.3.6: Yerel Radyo ve TV Sayõsõ (Türkiye Geneli) Akdeniz Doğ u Anadolu Ege Güneydoğ u Anadolu İ ç Anadolu K aradeniz M arm ara Yerel TV Sayõ s õ Yerel Radyo Sayõ s õ Kaynak: RTÜK, Ses kalitesinin yüksek olmasõ nedeniyle dinleyiciler FM yayõnlarõnõ tercih etmektedirler. Diğer taraftan FM vericilerinin yatõrõm ve işletme masraflarõ genlik modülasyonlu vericilerden daha düşüktür. Ancak FM verici yayõnlarõ, diğer tip vericilere göre çok daha dar alanlara ulaşabilirler. Bu nedenle daha düşük güçlü olarak ve sõk aralõklarla kurulmalarõ gerekmektedir. FM yayõnlarõnõn halkõmõzdan gördüğü büyük ilgi dolayõsõyla Radyo-1, Radyo-2, Radyo-3 ve Radyo-4 program yayõnlarõnõ ülke genelinde yaygõnlaştõrmak amacõyla, her program için 110 ana verici ve gerekli yerlere de FM aktarõcõlarõnõn tesisi planlanmõştõr yõlõ içinde, Radyo-1 için 2, Radyo-2 için 4, Radyo-4 için 2 adet verici ve gerekli yerlere de FM aktarõcõlarõ ile Radyo-1 için 2 adet genlik modülasyonu verici tesisi planlanmõştõr yõlõnda Hakkari ve Iğdõr da 1 kw. güçlü FM vericisi tesis edilip işletmeye açõlmõştõr. Hatay ili Cilvegöz ü sõnõr kapõsõndan, Edirne ili Kapõkule sõnõr kapõsõna kadar 286

319 yol boyunca FM radyo programõnõn kaliteli dinlenmesini sağlamak amacõyla kurulacak verici istasyonlarõnõn yerlerinin seçimi yapõlmõştõr. E80 karayolunda RDS sistemli FM vericilerle yayõn yapõlmasõ planlanmõştõr. Ayrõca turistik bölgelerde turistlere yönelik yayõn yapmak üzere, 1996 yõlõ sonu itibarõyla dokuz adet turistik FM radyo vericisi hizmete sunulmuştur. GAP FM Radyo Projesi adõ altõnda Doğu ve Güneydoğu Anadolu illerine yayõn yapmasõ düşünülen FM Radyo vericilerinin planlanmasõ yapõlmõştõr yõlõ içerisinde Diyarbakõr GAP FM Radyo vericisi hizmete girmiş olup, 1997 yõlõnda da ilave combiner hücreleri siparişi verilmiştir. Bu proje kapsamõnda 26 adet 5kW., 11 adet 1kW. FM vericisinin sipariş işlemi tamamlanmõştõr. Bölgesel FM Radyo vericileri çerçevesi içerisinde 1996 yõlõnda Hatay ili Yayladağ ve Çobandede istasyonlarõna birer adet FM vericisi kurulmuş olup, Hatay FM adõ altõnda bölgesel FM Radyo yayõnõna geçilmiştir. Ülkemizdeki radyo verici istasyonlarõ ile verici güç kapasiteleri Tablo de verilmiştir. Tablo : Radyo Verici İstasyon Sayõsõ ve Güçleri (kw) (Prog.) Gücü İst.Sa Gücü İst.Sa Gücü İst.Sa Gücü y. y. y. İst.Say. Gücü İst.Sa y. Radyo-1 Genlik Mod Frekans Mod. Radyo-2 Genlik Mod Frekans Mod. Radyo-3 Frekans Mod Radyo-4 Frekans Mod. Kaynak: Türk Telekom, Faaliyet Raporu, Dünyanõn çeşitli yörelerinde yaşayan insanlara Türkiye den ulaşabilmek amacõyla kurulan, Kõsa Dalga Radyo Verici İstasyonu (Türkiyenin Sesi Radyosu) 17 ayrõ dilde Türkiye nin sesini yurtdõşõna duyurmaktadõr. Bu görevi Ankara Çakõrlar verici istasyonu 2 adet 500 kw., 3 adet 250 kw. lõk vericilerle yürütmekte iken, buna ilave olarak Ankara Emirler Verici İstasyonu da 5 adet 500 kw. lõk verici ile 1995 yõlõnda yayõna başlamõştõr. Türkiye nin sesi radyosuna ilişkin verici, band ve güç kapasite miktarõ Tablo de verilmiştir. 287

320 Tablo : Türkiye nin Sesi Radyosu Verici Bandõ Gücü (kw.) V1 KD 500 V2 KD 500 V3 KD 250 V4 KD 250 V5 KD 250 V6 KD 500 V7 KD 500 V8 KD 500 V9 KD 500 V10 KD 500 TOPLAM Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon Hizmetleri, Tablo : Radyo Verici İstasyonlarõ İstasyonun Adõ Radyo-1 Radyo-2 Bandõ Gücü(kW.) Bandõ Gücü (kw.) Ağrõ - - UD Ankara UD 120 UD Antalya OD Çukurova OD Denizli OD Diyarbakõr OD Erzurum UD Gaziantep OD İstanbul OD OD İzmir OD Malatya OD Trabzon OD Van UD Toplam Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon İstatistikleri, Türkiye de televizyon yayõnlarõ 1968 yõlõnda tek programlõ başlamõştõr. Bugün ise, TV-1, TV-2 (TRT GAP), TV-3, TV-4 ve TRT-INT (Avrasya) olmak üzere 6 program halinde yapõlmaktadõr. GAP yayõnlarõ 1990 yõlõnda öncelikle GAP illerini kapsayacak şekilde başlatõlmõş, daha sonra bütün illeri kapsayacak şekilde yaygõnlaştõrõlmõştõr. Bu yayõnlar TV-2 verici şebekesinden gündüz saatlerinde yapõlmaktadõr. TRT-INT (Avrasya) yayõnlarõ ise esas olarak Batõ Avrupa ve Orta Asya ya yönelik yapõlmaktadõr. Fakat bu programõn Türkiye de yayõnlanmasõnõ zorunlu kõlan anlaşma gereği, Ankara ve İstanbul da yayõn yapan 2 adet verici kurulmuştur. Diğer programlarda ise ülke geneline yayõn yapõlmaktadõr. Mevcut TV vericileri ile kapsanan nüfus yüzde olarak Tablo de verilmiştir. 288

321 Tablo : TV Vericileri İle Kapsanan Nüfus (Yüzde) Yıllar (Prog.) TV-1 98,3 98,3 98,4 98,4 98,4 TV-2 97,0 97,0 98,0 98,1 98,1 TV-3 94,0 94,0 95,0 96,8 96,8 TV-4 72,0 74,0 87,0 90,0 96,8 Kaynak: Türk Telekom, Faaliyet Raporu, Televizyon yayõnlarõnõn, yurdumuzun her yerinden kaliteli bir şekilde izlenebilmesini sağlamak amacõyla ana vericiler kurulmuştur. Bu vericilerin sayõsõ her program için 50 adet olarak belirlenmiştir. Bu ana vericilerden, zayõf yayõn alan yerleşim merkezlerine küçük güçlü aktarõcõlar, yayõn alamayan yerlere ise uydudan alõşlõ (TVRO) küçük güçlü vericiler kurulmak suretiyle kapsama sahalarõnõn genişletilmesi ve tüm yurtta TV yayõnlarõnõn daha kõsa sürede yaygõnlaştõrõlmasõ sağlanarak programlarõn daha kaliteli izlenmeleri planlanmõştõr yõlõnda Kütahya, Niğde, Adõyaman, Bozkurt, Eldivan, Sivrihisar istasyonlarõna ait TV-4 ana vericileri ile Balõkesir İstasyonuna ait TV-1, TV-2, TV-3 ve TV-4 vericilerinin kesin kabul çalõşmalarõ tamamlanmõştõr. Böylece her dört kanaldan yayõn yapan ana verici istasyon sayõsõ 49 a çõkarõlmõştõr. Bu sayõ Kurtalan İstasyonunun hizmete girmesiyle 50 ye çõkacaktõr yõlõ sonu itibarõyla adet olan TV verici ve aktarõcõ sayõsõnõn 1998 yõl sonunda adete ulaşmasõ planlanmõştõr. TV ana verici ve aktarõcõ istasyon sayõsõ ve güçleri Tablo te verilmiştir. Tablo : TV Ana Verici ve Aktarõcõ İstasyon Sayõsõ ve Güçleri (Prog.) Ver.İs. Sayõsõ Gücü (kw.) Ver.İs. Sayõsõ Gücü (kw.) Ver.İs. Sayõsõ Gücü (kw.) Ver.İs. Sayõsõ Gücü (kw.) Ver.İs. Sayõsõ Gücü (kw.) TV TV TV TV TV-INT Kaynak: Türk telekom, Faaliyet Raporu, DAP Bölgesi ndeki İllerde Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetleri Son beş yõlda, dünyada uydu ve iletişim teknolojilerinin çok hõzlõ gelişmesi ve ayrõca ekonomik hale gelmesi, ülkemizin özellikle Avrupa ile bu teknolojileri aynõ anda hayata geçirmesine neden olmuştur. Yerel radyo sayõsõnõn ya, bölgesel radyo sayõsõnõn 108 e ve ulusal radyo sayõsõnõn ise 36'ya çõkmasõ, bunun bir göstergesi niteliğindedir. DAP Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile birlikte yüzde 7,4 oranõ ile Türkiye'deki en az yerel TV'ye sahip bölge durumundadõr. Yerel radyo olarak Güneydoğu Anadolu Bölgesi yüzde 6,3 oranõ ile en düşük seviyeye sahiptir. DAP Bölgesi yüzde 7,2 ile en alttan ikinci ve yüzde 21,5 ile Marmara Bölgesi en üst sõradadõr. DAP illerindeki, yerel 289

322 radyo ve TV olarak en büyük yoğunluk yüzde 25,6 ile Malatya, sonra yüzde 17 ile Elazõğ'dadõr. Bölgede yerel radyo ve TV si bulunmayan il sadece Tunceli dir. Diğer taraftan, Malatya ili 53 abonesi ile MMDS (Multiple Micro Distribution Systems) hizmetlerinden faydalanan tek il durumundadõr. DAP Bölgesi nde hali hazõrda yapõlan televizyon ve radyo yayõnlarõnõn diğer bölgeleri kapsama oranlarõ hesaplanamamõştõr. Çünkü bölgedeki yerel radyo-televizyon istasyonlarõnõn verici kapasiteleri oldukça dar bir alanla sõnõrlõ olup, sadece kurulu bölgeye yayõn verebilmektedir. Bu yerel-özel radyo ve TV lerin seyredilme oranlarõ ve içeriklerinin değerlendirilmesi mümkün görünmemektedir. Diğer taraftan bölgede ulusal TV yapõlanmasõ olarak Erzurum da TRT stüdyolarõ bulunmaktadõr. Bu stüdyolarõn genel ve alt yapõlarõna ilişkin verilere ulaşõlamamõştõr. Grafik 5.3.7: DAP Bölgesindeki Özel Radyo ve TV Sayısı Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Özel TV Sayõsõ Özel Radyo Sayõsõ Kaynak: RTÜK, DAP Bölgesi nde Özel Radyo-TV ve uydu hizmetlerinin illere göre dağõlõmõ Tablo de görülmektedir. 290

323 Tablo : DAP Bölgesi nde Özel Radyo-Televizyon ve Uydu Hizmetlerinin Dağõlõmõ Hizmetler Ağrõ Ardahan Bayburt Bingöl Bitlis Elazõğ Erzincan Erzurum Gümüşhane Hakkari Iğdõr Kars Malatya Muş Tunceli Van Özel TV Özel Radyo Kablo TV Abonesi MMDS Abonesi VSAT Sayõsõ Kaynak: Türk Telekom 1997, RTÜK 1998, VERINET 1998, COMSAT DAP Bölgesi ndeki illerde FM verici istasyonlarõ Tablo da, mevcut haberleşme sitemleri topluca Tablo de ve ana verici istasyonlarõ ise Tablo de verilmiştir. Tablo : DAP Bölgesi FM Verici İstasyonlarõ İller İstasyon Adõ Radyo-1 ERP(kW.) Radyo-3 ERP(kW.) Radyo-4 ERP(kW.) Ağrõ Ağrõ Ardahan Ardahan Posat Bayburt Bayburt Bingöl Bingöl Bitlis Bitlis Elazõğ Elazõğ Erzincan Erzincan İliç Erzurum Güzelbaba Erzurum Oltu Gümüşhane Gümüşhane Hakkari Bağõşlõ Iğdõr Yenidoğan Kars Kars Tunceli Tunceli Van Güzeldere Van Özalp Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon İstatistikleri,

324 TRT ye ait Turistik, Bölgesel ve GAP-FM Radyolarõ DAP Bölgesi illerinde mevcut olmadõğõ için tabloda yer verilmemiştir. Malatya ve Muş illerinde TRT ye ait FM Radyo vericisi mevcut değildir. Bununla birlikte Malatya da OD (Orta Dalga) da 600 kw. gücünde yayõn yapan Radyo-1 vericisi vardõr. Ayrõca DAP Bölgesi illerinden olan Ağrõ da Radyo-2 ve Radyo-1 UD (Uzun Dalga) da sõrasõyla 1000 kw., 200 kw. gücünde yayõn yapmaktadõr. Van da ise Radyo-1 UD 600 kw. da yayõn yapmaktadõr. Tablo : TV Ana Verici İstasyonlarõ İstasyon Adõ TV-1 TV-2 TV-3 TV-4 İli Gücü(kW.) Gücü(kW.) Gücü(kW.) Gücü(kW.) Ağrõ Ağrõ Bingöl Bingöl Elazõğ Elazõğ Erzincan Erzincan Erzurum Erzurum Iğdõr Yenidoğan Kars Kars Tunceli Tunceli Van Van DAP Toplamõ (1) Türkiye Toplamõ(2) (1/2) Yüzde Kaynak: Türk Telekom, Telekomünikasyon İstatistikleri,

325 Tablo : DAP İlleri Mevcut Haberleşme Sistemleri İstasyon Adõ Tipi Anten Yeri Çalõştõğõ Kapasitesi Açõklama Çapõ Uydu ERZ-1B İnt-Std-B 11 mt. Erzurum Intelsat 1*192 DMIP 702,359 o kb.idr TUR-3 Mobil 7 mt. Çukurca Türksat 1B, 2 Mb.IBS Tlf.Haberleşmesi 31,3 o VAN-01 TVRO 6,1 mt. Van Türksat 1B, 1+1 TV Tx- Tv Tx-Rx 31,3 o Rx OVC-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Tun-Ovacõk Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) YDR-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Bng-Y.dere Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) VAN-02 İnt.std-EL 4,5 mt. Van-Merkez Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) CTK-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Van-Çatak Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) HRK-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Hkr-Çukurca Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) BSY-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Van-Bsry Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) HZN-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Bitlis-Hizan Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) ERZ-02 İnt.std-EL 4,5 mt. Erz-Merkez Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) UZR-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Erz-Uludere Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) CAT-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Erz-Çat Türksat 1B, 2 Mbit (60 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) YDS-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Bng-Y.su Türksat 1B, 2 Mbit (30 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) HRK-01 İnt.std-EL 4,5 mt. Hrk-Drk Türksat 1B, 2 Mbit (30 IBS Tlf. 31,3 o Kanal) 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Btl-Kolludere Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Hak-Şemdinli Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Hak-Ç.põnar Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Kars-Yayla Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Mly-Nemrut Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Tun-Ç.bulak Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Tun-E.yurt Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Tun-G.uşağõ Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. 1 Remote Y/İ TES-Tip-1 1,2 mt. Van-Çatak Türksat 1B, 31,3 o 4 kanal remote Düşük kap.kõrsal alan tlf. haber. Kaynak: TRT, Genel Yayõn Planõ,

326 Türkiye genelinde DAP Bölgesi TV-1 gücü olarak yüzde 21,8 lik bir orana, TV-2- TV-3-TV-4 de ise yüzde 19,7 lik bir orana sahiptir. Ardahan, Bayburt, Bitlis, Gümüşhane, Hakkari, Malatya, Muş illerinde TRT TV ana verici istasyonu bulunmamaktadõr. GAP Bölgesine yüzde 100 yerli yapõm ile yayõn yapan TRT-GAP türü bir TV, DAP Bölgesi için henüz mevcut değildir. Bununla birlikte Erzurum da TRT nin bir bölge radyosu mevcuttur ve Türk Halk Müziğine yüzde 40, Türk sanat müziğine ise yüzde 45 oranõnda yer vermektedir. Türk hafif müziğinin oranõ yüzde 15 dir. Çok sesli sanat müziği, opera ve bale, eğitim müziği oranlarõ ise yüzde 0 durumundadõr. DAP Bölgesi ndeki yerel TV ve radyo oranõnõn çok düşük olmasõ, yerel TV verici sistemlerinin yetersiz olmasõ, kablo TV nin de bu bölgede olmamasõ sonucu bölge diğer TV ve radyo teknolojileri bir yana, büyük oranda SATV sistemine yönelmiştir. SATV sisteminin oldukça ekonomik hale gelmesi, mobil kullanõlabilir olmasõ diğer teknolojilere nazaran oldukça kaliteli ses ve görüntü taşõyabilmesi, çok yakõn gelecekte etkileşimli sistemlerin de uydudan verilmesi, pay-tv (öde-seyret), video-on demand (isteğe bağlõ sinema), video-near demand (yüzde 80 lerde isteğe bağlõ sinema), uydudan internet gibi teknolojileri de içerisinde barõndõrmasõ sonucu DAP Bölgesi nin TV, radyo ve uydu hizmetlerinde neyi tercih ettiği ve gelecekte neyi tercih edeceği yolunda bir gösterge durumundadõr DAP Bölgesi nin Dar Boğaz, Avantaj ve Potansiyelleri Dar Boğazlar Bölge, deniz seviyesinden yüksek olup, sert iklim koşullarõna sahiptir. Bölge deki demiryollarõnõn tamamõ tek hatlõdõr. Bu hatlarõn da hemen hemen yarõsõ hasarlõdõr. Önemli bir bölümü proje yapõm ömrünü doldurmuştur. Demiryolu altyapõsõ ve işletmeciliği ihtiyaca cevap veremeyip yolcu ve yük taşõmacõlõğõnda önemini kaybetmiştir. Bazõ yerleşim yerinin demiryolu ve havayolu ulaşõmõna bağlantõsõ yoktur. Ağõr ve sert iklim koşullarõ, nedeniyle karayollarõnda sürekli bakõm ve onarõm yapõlmasõ zorunluluğunu ortaya çõkarmaktadõr. Otobüs ile yolcu, kamyon ile de yük taşõmacõlõğõnda yoğunluk görülmektedir. Bölge de otoyol bulunmamaktadõr. Karayoluna yönelme nedeniyle trafik kazalarõ artmaktadõr. Coğrafi yapõnõn engebeli ve rakõmõn yüksek olmasõ, karayollarõnda kar ile mücadeleyi zorlaştõrmaktadõr. Bölge karayollarõnda önemli kara noktalar bulunmaktadõr. Arazinin çok engebeli olmasõ nedeniyle birçok noktada tõrmanma şeritlerinin yapõlmasõ gerekmektedir. 294

327 Yollarõn yõllõk kar altõnda kalan gün sayõsõ fazla olduğundan, yol kaplamalarõnõn ömrü kõsalmaktadõr. Bölge deki hava alanlarõnõn hiçbirinde tekerlek temas bölgesi õşõklandõrmasõ ve taksirut eksen õşõklandõrmasõ bulunmamaktadõr. Gelecekte Bölge nin uluslararasõ seferlere açõlmasõ düşünüldüğünde kõş ve gece şartlarõnda seferlerin yapõlabilmesi için gerekli olacaktõr. Bölge de sadece iki hava alanõnda aletle iniş sistemi vardõr. Bölge, gerek meteorolojik ve gerekse coğrafi şartlarõndan ötürü Türkiye nin iletişim yönünden en güç arazi şartlarõna sahip olup, haberleşme hizmetlerinden yeterince yararlanamamaktadõr. Ulusal internet alt yapõ ağõ olan TTNet in DAP Bölgesi nde çekirdek düğüm noktasõ bulunmayõp Bölge de internet servis sağlayõcõ sõkõntõsõ çekilmektedir. Fiber optik kablo şebekesi, mevcut haliyle talebi karşõlayamamaktadõr Avantajlar Mevcut demiryolu alt yapõsõnõn iyileştirilmesi durumunda tren ile yolcu ve yük taşõmacõlõğõ geliştirilebilir. Özellikle karayolu ile yapõlan yük taşõmacõlõğõnõn demiryolu üzerinden yapõlmasõ sağlanabilir yõllarõ arasõnda karayollarõnõn satõh kaplamasõ bakõmõndan önemli çalõşmalar yapõlmõştõr. Devlet yollarõnõn tamamõna yakõnõ asfalttõr. İl yollarõnõn stabilize oranõ 1998 yõlõ sonunda yüzde 30 un altõna çekilmiştir. Yol bakõm ve onarõmlarõ kesintisiz olarak sürdürülmeye devam edilmektedir. Muş ve Erzurum hava alanlarõnda iki adet pist vardõr. Bölge hava ulaşõmõ konusunda Van ilimizde yapõlan ve 23 Ekim 1998 tarihinde hizmete açõlan yeni terminal binasõ ile artõrõlmõş olan kapalõ alan ve yolcu kapasitesinin durumu göz önüne alõndõğõnda, dõş hat hava alanõ olarak kullanõlmaya müsaittir. Bölge deki hava alanlarõnõn tamamõnda pist yaklaşõm õşõklandõrmasõ vardõr. Malatya hava alanõnda pist merkez hattõ õşõklõdõr. Bölge nin genel kapasite kullanõm oranõ yaklaşõk yüzde 3 olup, kullanõlamayan yüzde 97 lik kapasite oranõ kullanõlabilecek durumdadõr. Telekomünikasyon santral kapasitelerinin tamamõ işletilmektedir. Bölge de internet kullanõmõ yaygõnlaşmaktadõr. GSM, Bölge de büyük ilgi görmektedir. Bölge de telefon abonesi yoğunluğu artmaktadõr. Bölge de özel radyo ve TV ler yoğun ilgi görmektedir. 295

328 Potansiyeller Bölge de yer alan projelerden; Van Gölü Demiryolu Geçişi, Türkiye-Gürcistan (Kars- Tiflis), Türkiye (B.Ahmet)-Aralõk Dilucu ve Trabzon-Tirebolu/Gümüşhane-Erzincan projelerinin etüd ve proje çalõşmalarõ sonuçlanarak yapõm çalõşmalarõna başlanacaktõr. Aralõk Dilucu Sõnõr Kapõsõ Bağlantõsõ ve Van Kotur Demiryolu Erçek Gölü Varyantõ Projeleri ise yatõrõm programlarõnda yer alan projelerdir. DHMİ Genel Müdürlüğü nün 1998 yõlõ yatõrõm programõnda yer alan Erzurum hava alanõ terminal binasõ inşaatõnõn temeli atõlmõştõr. Erzurum ve Kars hava alanõnõn kamulaştõrma, Elazõğ hava alanõnõn senkronizasyon panosu ve elektrik direklerinin montaj ve demontaj, Malatya hava alanõnõn fiber optik kablolarõnõn yer altõndan döşenmesi çalõşmalarõ tamamlanmõştõr. Doğu Anadolu Bölgesi nin ve Van ilinin her geçen gün artan yolcu ve uçak trafiğinin daha rahat sağlanabilmesi amacõyla inşa edilen Van hava alanõnõn yeni terminal binasõ hizmete açõlmõştõr. Bölge de modern telekomünikasyonun önemli ihtiyaçlarõnõ karşõlayacak şekilde Türk Telekom veri haberleşmesi ve internet hizmeti sağlayacak ATM alt yapõsõnõn kurulmasõ için planlama çalõşmalarõna devam etmektedir. Frame Relay Servisi, TURPAK şebekesi üzerinde planlanan başka bir servis olup BISDN içerisinde standartlaşmõş bir veri servisi olma yolundadõr. Ses, veri, görüntü gibi her türlü trafiğin koordinasyonu ile mevcut iletim ortamlarõnõn en verimli bir biçimde taşõndõğõ geleceğin multimedya ATM şebekeleri ile tamamen uyumlu bir servistir. Frame Relay servisinden yararlanacak tipik uygulamalar olarak; anlõk trafik motifine sahip ve düzensiz biçimde yüksek bant genişliğine gereksinim duyan yerel iletişim ağlarõ (LAN) bağlantõlarõ, ana bilgisayarlar arasõ veri tabanõ koordinasyonu, video konferans gibi uygulamalar sayõlabilir. Frame-Relay ülkemizde artmakta olan LAN lar arasõ bağlantõ gereksinimlerine, sanal bağlantõlar ve anahtarlama özelliklerini kullanarak zaman ve maliyete etkin bir biçimde cevap verir. DAP Bölgesi nin dağlõk ve ulaşõmõ zor olan yerlerinde IBS yer istasyonlarõ ile telefon şebeke irtibatõ sağlanmaya çalõşõlmaktadõr. Birinci nesil uydularõmõzõn gösterdiği başarõlar göz önüne alõnarak, çoğunluk hissesi Türk Telekom a ait Fransõz uydu üreticisi Aerospatiale firmasõ ile ortak bir şirket (joint venture) kurulmuştur. EURASIASAT adõ ile faaliyete geçen bu şirket II. Nesil TÜRKSAT-2A (EURASIASAT-I) uydusunu 11 Ocak 2001 tarihinde uzaya fõrlatmõştõr. Gelecekte abone talepleri doğrultusunda TDM (Time Division Multipexer) şebekesinin DAP illerini de kapsayacak şekilde genişlemesi planlanmõştõr. 296

329 Değerlendirme Ulaştõrma sektörü içinde ağõrlõğõn karayolu ulaşõmõna verilmesi, yük taşõmacõlõğõnda kamyonla yük taşõmasõna öncelik verilmesi, kamyon sayõsõnõn artmasõna ve karayolu üst yapõlarõnda bozulmalara neden olarak yollarõn ömrünü kõsaltmaktadõr. Problemler sadece karayollarõnõn çabuk bozulmasõyla kalmamõş, aynõ zamanda, kamyon sayõsõnõn artmasõ, diğer taşõtlarõn (otomobil, otobüs gibi) hareketini kõsõtlamõştõr. Böylece trafik kazalarõnda göreceli olarak bir artõş söz konusu olmuştur. Bunun için, bir an önce (öncelikle yük taşõmacõlõğõnda) demiryollarõna ağõrlõk verilmelidir. Tren hõzlarõ, şimdikinin iki, üç katõna çõkarõlmalõ, emniyet ve konfor da gözardõ edilmemelidir. Raporun ilgili bölümlerinde de belirtildiği gibi demiryolu hem ülke hem de bölge bazõnda ihmal edilmiş durumdadõr. Yatõrõmlardan demiryollarõna ayrõlan payõn çok küçük olmasõ bunu açõkça göstermektedir. Ülkemiz toplam km. demiryolu ağõna sahip olup, DAP Bölgesi toplam hat uzunluğu km. olup, genele oranõ yaklaşõk yüzde 14 dür. Bölge demiryolu şebekelerinden Kars-Doğukapõ 1924 yõlõndan önce, Erzurum-Kars ve Elazõğ-Muş hattõ , Muş-Tatvan ve Van-Kapõköy hattõ da yõllarõ arasõnda yapõlmõştõr. Bölgedeki diğer demiryollarõ ise yõllarõ arasõnda yapõlmõştõr. DAP Bölgesi demiryolu şebekesinin önemli bir bölümü proje ömrünü doldurmak üzeredir. Demiryollarõ, istenen hõz ve konforu sağlayamadõğõ için, yolcu ve yük trafiğinin önemli bir kõsmõ karayollarõna kaymaktadõr. Özellikle artan yük taşõmacõlõğõnõn karayollarõ üzerinde çok büyük olumsuzluklarõ olmaktadõr. Aşõrõ yük taşõmacõlõğõ, hem karayollarõnda kazalarõ artõrmakta, hem de karayolu üst yapõsõnõn planlanan süreden önce bozulmasõna neden olmaktadõr. Diğer taraftan, elektrikli hat uzunluğuna paralel olarak artan elektrikli ana hat lokomotifi ihtiyacõnõn başlangõçta kõsmen yurtdõşõndan temini, daha sonra yurtiçinde üretilmesi yönündeki gelişmelere hõz verilmesinde yarar vardõr. B.İ.B. KGM 1998 yõlõ yatõrõm programõnda DAP Bölgesi karayollarõna toplam milyon TL. yatõrõm yapõlmõştõr. DAP Bölgesi nin Orta ve Batõ Anadolu Bölgelerine nazaran daha engebeli ve rakõmõnõn da yüksek olmasõ nedeniyle, özellikle karla mücadele çalõşmalarõ zorlukla yürütülmektedir. Diğer taraftan halen Bölge de toplam 859 km. geçit vermez ve toprak yol bulunmaktadõr. Ülkemiz karayolu olarak (devlet + il yollarõ) toplam km. dir. DAP Bölgesi ise toplam km. ile yüzde sõnõ oluşturmaktadõr. Ayrõca Bölgede hiç otoyol bulunmamaktadõr. DAP Bölgesi nde toplam km. köy yolu olup bunun km. si (yüzde 3,4) asfalt, km. si (yüzde 39,6) stabilize, km. si tesviyeli yol ve km. si ise (yüzde 18,7) ham yoldur. DAP Bölgesi nde 1997 yõlõ sonu itibarõyla 1 milyonu aşkõn telefon hat kapasitesi bulunmakta ve hemen hepsi kullanõmdadõr. Kõrsal alanda yaklaşõk i aşkõn irtibat sağlanmõştõr. Ankesörlü telefon yaklaşõk adettir. Bölgenin 1 Milyon km. ana 297

330 şebekesi, 1,6 Milyon km. local şebekesi ve km. civarõnda ise fiber optik hat uzunluğu mevcuttur. Ayrõca, radyo-link sistemi vardõr. Bölgedeki GSM ile birlikte araç telefonu sayõsõ civarõndadõr. Turkcell ve Telsim in bölge bazõndaki site sayõsõ 48 dir. Ülkemiz toplam 189 ülkenin üyesi olduğu ITU ya (Internatinal Telecommunication Union) çok geç katõlmõş, fakat radyo-televizyon ve uydu hizmetleri kõsa sürede İtalya ve Fransa gibi ülkeleri zorlar duruma gelmiştir Aralõk ayõ itibarõyla uyduda 49 u özel ve 6 sõ resmi olmak üzere 55 TV kanalõnõn yanõ sõra 43 ü özel ve 6 sõ resmi olmak üzere toplam 49 radyo kanalõ bulunmaktadõr. Bu hizmetlerinin sektörel dağõlõmda özel sektör; yüzde 89 ile TV ve yüzde 88 oranõyla radyo hizmetine sahiptir. Devletin payõ oldukça küçüktür. DAP Bölgesi nde ise toplam 76 özel yerel radyo ve 18 özel yerel TV bulunmaktadõr. DAP Bölgesi nde radyo-televizyon ve uydu hizmetleri bakõmõndan özel TV 18, özel radyo 74, MMDA abonesi 52 VSAT sayõsõ 11 olup, kablo TV abonesi bulunmamaktadõr Çalõşmanõn Genel Değerlendirmesi ve Bundan Sonraki Aşamalarõ Ulaşõm ve haberleşme konusunda bu noktaya kadar yapõlan çalõşmalar, ilgili kamu kuruluşlarõnõn elinde bulunan çok sõnõrlõ ve genellikle altyapõ özelliklerine ilişkin bilgilerin toplanmasõ ve değerlendirilmesine dayandõrõlmõştõr. Ulaşõm altyapõsõnõn mevcut durumuna ilişkin verilerde, bir yandan mevcut ve diğer yandan da az yatõrõmlõ çözümlerle ve işletme önlemleriyle ulaşõlabilecek ilave kapasiteler konusunda yeterli bilgi elde edilememiştir. Taşõmacõlõkla ilgili bilgiler ise, ülke genelini kapsamakta ve DAP Bölgesi ndeki ulaşõm bağlantõlarõ üzerindeki trafik değerleri konusunda yeterli ayrõntõyõ içermemektedir. Sadece karayolu kesimleri üzerinde verilmiş bulunan yõllõk ortalama günlük taşõt değerlerinin ise, farklõ kesimlerde farklõ yõllarda gerçekleştirilen periyodik saha çalõşmalarõna dayandõğõndan, tutarlõlõk göstermediği bilinmektedir. Bölgesel düzeyde bir ulaşõm planlama çalõşmasõnõn sağlõklõ bir şekilde gerçekleştirilebilmesi için önce mevcut taşõma yapõsõna ve daha sonra da gelecekteki taşõma taleplerine ilişkin aşağõdaki temel veriler gereklidir; - Bölge nin ulaşõm sisteminin mevcut altyapõsõ ve işletmeciliğin temel özellikleri, altyapõ kapasitesi, kapasitedeki mevsimlik sõnõrlamalar, terminal kapasiteleri, kapasite kullanõm oranlarõ, planlanan ve gerçekleştirilmekte olan kapasite artõrma projeleri gibi ulaşõmõn arz boyutuna ilişkin bilgiler, - Bölge içindeki herhangi bir noktaya (coğrafik alana) Bölge içinden veya dõşõndan gelen ham maddelerin cinsi, miktarõ, geliş ve varõş noktalarõ, taşõmanõn zaman içindeki değişimi (mevsimlik değişimler), kullanõlan ulaşõm koridoru, kullanõlan ulaşõm biçimi, taşõnma biçimi (ambalaj, dökme, vb) gibi bilgiler, 298

331 - Üretilen mallarõn üretim ve tüketim yerleri (taşõmanõn başlangõç ve bitiş noktalarõ), taşõmanõn zaman içindeki değişimi (mevsimlik değişimler), kullanõlan ulaşõm koridoru, kullanõlan ulaşõm biçimi, taşõma biçimi (ambalaj, dökme, vb) gibi bilgiler, - Yolcu taşõmalarõnda yolculuklarõn başlangõç ve bitiş noktalarõ, yolculuk amacõ, yolculuk sõklõğõ, kullanõlan ulaşõm koridoru ve kullanõlan ulaşõm biçimi ve bunun seçilme sebepleri gibi bilgiler, - Bölge den transit olarak geçen yük ve yolcu taşõma talepleri, kullanõlan ulaşõm koridoru ve kullanõlan ulaşõm biçimi gibi bilgiler. 299

332 KAYNAKLAR TCDD, İstatistik Yõllõğõ, TCDD, İstatistik Yõllõğõ, BİB, KGM, Türkiye Karayollarõ İstatistik Yõllõğõ, BİB, KGM, Çalõşma Programõ, BİB, KGM, Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, BİB, KGM, Yatõrõm Programlarõ, BİB, KGM, Devlet İl Yollarõ, BİB, KGM, Karayollarõ Yollarõn Uzunluklarõ, BİB, KGM, Bütçe ve Harcamalara Ait Genel Bilgiler, DHMİ, İstatistik Yõllõğõ, DHMİ, İstatistik Yõllõğõ, DMHİ, İşletme Bütçesi, IX. Ulaştõrma Şurasõ Dokümanlarõ. Haziran Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, APK Başkanlõğõ, Türk Telekom, Telekomünikasyon İstatistikleri, Türk Telekom, Telekomünikasyon İstatistikleri, Türk Telekom, Telekomünikasyon İstatistikleri, Türk Telekom, Faaliyet Raporu, İnternet, TGM, Türk Telekom, 1999 Yõlõ İşletme Bütçesi, Radyo Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), FM Ulusal Frekans Planõ, Radyo Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), TV Ulusal Frekans Planõ, TRT, Genel Yayõn Planõ, VERINET, Vsat Verileri, COMSAT, Vsat Verileri, TELE-Satellite Magazine, Ulaştõrma Ana Planõ, Başbakanlõk Devlet Planlama Teşkilatõ,

333 EKLER : K.K. No Ek 1: Ağrõ İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, K.K. No Ek 2: Ardahan İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

334 K.K. No Ek 3: Bayburt İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, K.K. No Ek 4: Bingöl İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, K.K. No Ek 5: Bitlis İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dili m No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağir Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

335 K.K. No Ek 6: Elazõğ İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, K.K. No Ek 7: Erzincan İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

336 K.K. No Ek 8: Erzurum İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

337 K.K. No Ek 9: Gümüşhane İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, K.K. No Ek 10: Hakkari İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağir Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, K.K. No Ek 11: Iğdõr İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

338 K.K. No Ek 12: Kars İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, K.K. No Ek 13: Malatya İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

339 K.K. No Ek 14: Muş İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, K.K. No Ek 15: Tunceli İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

340 K.K. No Ek 16: Van İli Devlet Yollarõ Yõllõk Ortalama Günlük Trafik Değerleri Dilim No Km. Bölge No Otomobil Otobüs Kamyon Treyler Toplam Taşõt Treyler Yüzdesi (Yüzde) Ağõr Taşõt Yüzdesi (Yüzde) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, Ek 17: Devlet ve İl Yollarõ Onarõmõ (Milyon TL) İşin 1997 Sonuna 1998 Yatõrõmõ Proje İle İlgili İli Proje Adõ Km Başlama/ Bitiş Tarihi Kadar Tahmini Harcama Dõş Kredi Bütçe Özelleştirme Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) Elazõğ Elazõğ-Sivrice SY, 1T, 1S Elazõğ Elazõğ-Harput SY, 1T, 1S Elazõğ (Elazõğ-Malatya) Ayr SY, 1T, 1S Baskil Elazõğ Palu-Beyhan-Gökdere SY, 3T, 3S Malatya Nemrut Dağõ Turistik Yollarõ SY, Malatya ili ile müşterektir. Malatya Malatya-Battalgazi G SY, 1T, 1S Tunceli Hozat Ayr.-Ovacõk SY, 1T, 1S Van Özalp-Saray-Kapõköy SY, 2T, 2S Van Van Gölü Sularõ Altõnda SY, 7T, 7S Kalan Yollar Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

341 Ek 18: İl Yollarõ Yapõm ve Onarõm Çalõşmalarõ (Milyon TL) İşin 1997 Sonuna 1998 Yatõrõmõ Proje İle İlgili Olarak İli Başlama/Bitiş Kadar Dõş Bütçe Özelleştirme 1998'de Yapõlacak işler Proje Adõ Km Tarihi Tahmini Kredi (Km) Harcama Ardahan (Ardahan-Göle)Ayr-Yalnõz çam SY, 6T, 6S Bayburt Araklõ-Dağbaşõ-Uğrak SY, 3T, 6S, Trabzon ve Gümüşhane illeri ile müşteretir Bitlis Küçüksu-Pervari SY,5T,5S, Siirt ile müşterektir. Bitlis Bitlis Ayr.-Mutki SY, 1T, 1 S Elazõğ Alacakaya Ayr.-Arõcak SY, 2T, 2S Erzincan Kemah-İliç-Divriği SY, 11T, 5S, Sivas ili ile müşterektir. Erzurum Erzurum-Tekman SY, 4T, 4S Erzurum (Ilõca-Aşkale)Ayr.-Kandilli SY, 6T, 6S Erzurum (Tortum-Uzundere)Ayr SY, 2T, 2S Pehlivanlõ-Bağbaşõ-İspir Gümüşhane Araklõ-Dağbaşõ-Urak SY, 3T, 6S, Trabzon, Bayburt illeri ile müşterektir. Gümüşhane (Gölova-Çamoluk)Ayr.-Şiran SY,7T,7S,Giresun ile müşterektir Hakkari Yüksekova-Dağlõca SY, 3T, 3S Malatya Adõyaman-Yeşilyurt- Malatya SY, 8T, 8S, Adõyaman ili ile müşterektir. Malatya Gölbaşõ-Kapõdere SY,5T,4S,Adõyaman ile müşterektir. Malatya (Arapgir-Divriği)Ayr.-Yoncalõ SY, 2T, 2S Tunceli Elazõğ-Pertek SY, 1T, 1S Tunceli Pertek- Tunceli Ayr SY, 1T, 1S Van Çatak-Bahçesaray SY, 7T Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, Ek 19: Bitümlü Sõcak Karõşõm Kaplama Yapõmõ (Milyon TL) İşin 1997 Sonuna 1998 Yatõrõmõ Proje İle İlgili İli Proje Adõ Km Başlama/Bit iş Tarihi Kadar Tahmini Harcama Dõş Kredi Bütçe Özelleştirme Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) Ağrõ Diyadin Ayr.- Doğubeyazõt A Ağrõ Ağrõ-Taşlõçay-Diyadin Ayr A Bayburt Trabzon-Erzurum A, Trabzon, Erzurum, G. Hane illleri ile müşterektir. Erzurum Trabzon-Erzurum A, Trabzon, Gümüşhane, Bayburt illeri ile müşterektir. Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

342 Ek 20: Devlet Yollarõ Yapõm ve Onarõm Çalõşmalarõ (Milyon TL) İşin 1997 Sonuna 1998 Yatõrõmõ Proje İle İlgili İli Proje Adõ Km Başlama/Bitiş Tarihi Kadar Tahmini Harcama Dõş Kredi Bütçe Özelleştirme Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) 10SY, 10T, 6S, Ağrõ (Kağõzman-Tuzluca)Ayr.-Ağrõ Kars, Iğdõr illeri ile müşterektir. Bayburt Torul-Gümüşhane-Bayburt S, G. Hane ili ile müşterektir. Bayburt (Erzurum-İspir)Ayr.-Bayburt T, Erzurum ili ile müşterektir Bitlis Ayr.-Bitlis-9.Bl.Hududu (Bitlis Geçişi Dahil) 10 SY, 10 T, 10 S Bitlis 10 SY, 10 T, 10 S, (Bitlis-Tatvan)Ayr.-(Muş Muş ili ile Bulanõk)Ayr. müşterektir. 10SY, 8T, Elazõğ Keban-Arapgir-Divriği Ayr. Malatya, Sivas (AP) illeri ile Müşterektir. Erzincan (Erzincan-Pülümür)Ayr SY, 10T, 3S Erzincan Erzincan Çevre Yolu SY, 1T Erzurum Çobandede-Hõnõs-Varto SY, 15T, 8S, Muş ile müşterektir Erzurum Narman Ayr.-Pasinler Ayr SY, 5T, 5S Erzurum Erzurum Ayr.-İspir SY, 5T, 5S Erzurum Rize-İspir SY,3T,3S,Rize ile müşterektir. Erzurum (Erzurum-İspir) Ayr.-Bayburt T, Bayburt ile müşterektir. Gümüşhane Torul-Gümüşhane-Bayburt S, Bayburt ili ile müşterektir. Gümüşhane Tirebolu-Torul SY, 1T, Giresun ile müşterektir Gümüşhane (Gümşhane-Bayburt)Ayr. Kelkit- 12SY, 15T, 15S Şiran Gümüşhane (Gümüşhane-Kelkit)Ayr.-Köse SY, 3T 10SY, 10T, 6S, Iğdõr (Kağõzman-Tuzluca)Ayr.-Ağrõ Kars ve Ağrõ illeri ile müşterektir. Kars (Kağõzman-Tuzluca)Ayr.-Ağrõ SY, 10T, 6S, Iğdõr, Ağrõ illeri ile müşterektir. Malatya Keban-Arapgir-Divriği Ayr SY, 8T, Sivas, Elazõğ illeri ile müşterektir. Malatya (Malatya-Gölbaşõ)A.-Darende T Muş Çobandede-Hõnõs-Varto SY, 15T, 18S, Erzurum ile müşterektir Muş (Bitlis-Tatvan)Ayr.-(Muş- Bulanõk)Ayr Tunceli Tunceli -Pülümür- 16 Bl. Hd SY, 4T Van Erciş-Muradiye-Çaldõran (Erciş 6SY, 6T, 6S Geçişi Dahil) Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,

343 Ek 21: Devlet Yollarõnõn Astarlõ Sathi Kaplama Yapõlmasõ ve Agrega İh. İli Proje Adõ Km Başlama/Bitiş Tarihi İşin 1997 Sonuna 1998 Yatõrõmõ Kadar Dõş Tahmini Kredi Harcama (Milyon TL) Bütçe Özelleştirme Proje İle İlgili Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) Ardahan Türkgözü-Posof-Damal-Hanak Bayburt Mamköy-Erzurum İl Sõnõrõ Bayburt Bayburt-Konursu-Trabzon İl Sõnõrõ Erzurum (Köprüköy-Hõnõs)Ayr.Karayazõ Erzurum Pazaryolu Ayr.-Kõrõk-Ovacõk Erzurum Hõnõs-11. Bl.Hududu Erzurum Narman-Pasinler Gümüşhane Kürtün-Torul Gümüşhane (Gümüşhane-Kale)Ayr.-Kelkit Gümüşhane Torul-Gümüşhane Iğdõr Ayr. Alican Kars Akyaka Ayr.-Tiknis Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, İli Proje Adõ Km Ek 22: Tõrmanma Şeritleri Yapõm Projeleri İşin Başlama/Bitiş Tarihi 1997 Sonuna Kadar Tahmini Harcama Dõş Kredi 1998 Yatõrõmõ Bütçe Özelleştir me (Milyon TL) Proje İle İlgili Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) Bingöl Elazõğ-Bingöl (GazikVaryantõ) SY, 8T, 8S, Elazõğ ili ile müşterektir. Bitlis Adilcevaz-Ahlat SY, 1 T, 1 S Elazõğ Elazõğ-Bingöl (Gazik Varyantõ) SY, 8T, 8S, Bingöl ili ile Müşterek Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, Ek 23: Düşük Yoğunluklu Yollarõ İyileştirme Projeleri İli Proje Adõ Km İşin Başlama/Bitiş Tarihi 1997 Sonuna 1998 Yatõrõmõ Kadar Dõş Bütçe Özelleştir Tahmini Kredi me Harcama Bingöl (Çan-Kõğõ) Ayr.-Adaklõ Bitlis Ayr.-Kavakbaşõ Gümüşhane Ayr.-Yağmurdere Muş Varto-Çaylar-8. Bl. Hd Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, (Milyon TL) Proje İle İlgili Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) 311

344 Ek 24: Devlet Yollarõnõn Astarlõ Sathi Kaplama Yapõlmasõ ve Agrega İh. İli Proje Adõ Km İşin Başlama/Bitiş Tarihi 1997 Sonuna 1998 Yatõrõmõ Kadar Dõş Bütçe Özelleştirme Tahmini Kredi Harcama Ağrõ Suluçem-Ağrõ-Doğubeyazõt Ayr Ardahan Aktaş-Çõldõr Bingöl (Bingöl-Solhan) Ayr.-Yenibaşak Bingöl Genç-Yenisu Bingöl (Genç-Lice) Ayr.-Servi Bingöl (Bingöl-Genç) Ayr.-Yamaç Bingöl (Elazõğ-Bingöl) Ayr.-Sancak Bitlis Bitlis-Mutki-Meyadn Ayr Elazõğ Palu-Arõcak Elazõğ Palu-Arõcak -Beyhan-Gökdere Elazõğ Maden-Alacakaya Erzincan Refahiye-Kemah.-Kuruçay-İliç Erzincan (Suşehri-Refahiye)A.-Çatalçam Erzurum Karayazõ-Göksu Erzurum Hõnõs Ayr.-Halilçavuş Erzurum Ayr.-Kandilli Erzurum Aşkale-Çiftlik Hakkari Yüksekova-Dağlõca Kars Karaurgan-Sarõkamõş Malatya Hekimhan-Arguan Malatya (Hekimhan-Kuluncak)Ayr Kurşunlu Muş Malazgirt-Karahasan Muş Varto-Çaylar-8 Bl. Hdududu Tunceli (Tunceli-Pülümür)Ayr.-Karakoç Tunceli Tunceli-Ovacõk Tunceli Tunceli-Çiçekli Tunceli Pertek-Akdemir-Çemişgezek Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, Ek 25: Kara Nokta Projeleri (Milyon TL) Proje İle İlgili Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) İli Proje Adõ Km İşin Başlama/ Bitiş Tarihi 1997 Sonuna Kadar Tahmini Harcama Dõş Kredi 1998 Yatõrõmõ Bütçe Özelleştirme (Milyon TL) Proje İle İlgili Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) ASFALT Erzincan Kelkit D.Y. Ayr.-Kõğõ il Y.Ayr.(Üzümlü Kavşağõ Düz.) Erzurum Aşkale-Erzurum A Malatya (Kayseri-Malatya) DY Ayr.(Malatya-Adõyaman)İl sõn. (Doğanşehir Kavşak Düzen..) Malatya (Kayseri-Malatya) DY Ayr.(Malatya-Adõyaman) İl Sõn. (Oto Korkuluk Yapõmõ) 53 Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri i Şube Müdürlüğü,

345 Ek 26: Küçük Şehir Geçişleri İyileştirme Projeleri İşin Yatõrõmõ İli Proje Adõ Km Başlama/Bitiş Sonuna Tarihi Kadar Tahmini Harcama Dõş Kredi Bütçe Özelleştirme Ağrõ Hamur Geçişi Ardahan Ardahan Çevre Yolu Bayburt Arpalõ Geçişi Bingöl Bingöl Geçişi Elazõğ Şeker Fab. Kav.-Elazõğ Geçişi Elazõğ Elazõğ-Güney Çevre Yolu Erzincan Ulular Geçişi Erzincan Refahiye Geçişi Erzurum Akşar Geçişi Erzurum Tortum Geçişi Gümüşhane Köse Geçişi Gümüşhane Şiran Geçişi Iğdõr Iğdõr Çevre Yolu Kars Karakurt Geçişi Malatya Malatya-Kayseri Kavşağõ Muş Muş Geçişi Muş Hasköy Geçişi Tunceli Tunceli Geçişi Van Özalp Geçişi Van Güzelsu Geçişi Van Çaldõran Geçişi Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü, (Milyon TL) Proje İle İlgili Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) Ek 27: Köprü Yapõmõ Projeleri (Milyon TL) İşin 1997 Sonuna 1998 Yatõrõmõ Proje İle İlgili İli Proje Adõ Km Başlama/ Bitiş Tarihi Kadar Tahmini Harcama Dõş Kredi Bütçe Özelleştirme Olarak 1998'de Yapõlacak işler (Km) Ardahan (Ardahan-Göle)Ayr.-Ardanuç Yolunda Yalnõzçam Köprüsü Bingöl Özlüce Baraj Gölü Altõnda - Kal. Yol. Yer. Yap. Y. (AP) SY, 10 T (Elazõğ-Bingöl) Ayr.-Tunceli 0 Bitlis Van-Tatvan-Ahlat-Erciş-Van Yolunda (Van Gölü Çevre Y.) Van ili ile Müşterektir. Erzurum (Erzurum-Aşkale)Ayr Kandilli Yolu. Kandilli I Köpr. Muş (Muş-Varto)Ayr.-Bulanõk Yolunda Şõp Köprüsü Muş Hasköy-Korkut Yolunda Karaköy Köprüsü Muş Hasköy-Korkut Yolunda Karasu Köprüsü Tunceli Uzunçayõr Baraj Gölü Altõnda SY, 16T, 16S Kal. Yol. Y.Y. 0 Tunceli (Tunceli-Ovacõk)Ayr.- Tunceli Yolunda Esentepe Köprüsü 0 Van Van-Tatvan-Ahlat-Erciş-Van Yolunda (Van Gölü Çevre Y.) Bitlis ili ile müşterektir. Van Özalp-Saray-Kapõköy-İran Hududu Yolunda Kaynak: BİB, KGM. Ulaşõm ve Maliyet Etüdleri Şube Müdürlüğü,