MUHASARADA DONANMA, KIZAKLARLA NEREDEN GEÇİRİLDİ?

Transkript

1 MUHASARADA DONANMA, KIZAKLARLA NEREDEN GEÇİRİLDİ? Osmanlı donanmasının, fetih sırasında nereden ve hangi yolu takip ederek Haliç e geçirildiği hakkında 500 seneden beri birbirine zıt çeşitli söylentiler ortaya atılmış olduğu için, bu konu üzerinde bugüne kadar bir fikir birliğine varmak mümkün olmamıştır. Geçiş sırasında gemilerin karaya çekilmiş olduğu mevki olarak; Beşiktaş, Dolmabahçe, Tophane gibi değişik yerler üzerinde durulmakla beraber; gemilerin Haliç e kadar takip ettikleri yol hakkında ise fikirler çok daha dağılmıştır. Bu konuda ileri sürülmüş söylentiler şöyle özetleyebiliriz; a. Dolmabahçe den Küçükçiftlik ve Harbiye Mektebi önünden Pangaltı veya Taksim den Kasımpaşa ya b. Dolmabahçe den Taşkışla, Belediye Gazinosu, Sinan ın su terazisi, Fiat garajı ve bu mevkiden hafif bir eğim ile Kasımpaşa deresine. c. Dolmabahçe den Ayazpaşa yokuşu, Beyoğlu caddesi, Tozkoparan yolu ile Kasımpaşa ya, d. Beşiktaş tan Topçu Kışlası, Beyoğlu Caddesi, Tozkoparan dan Kasımpaşa ya, e. Tophane den Galata surlarını yalayarak, Şişhane Yokuşundan Kasımpaşa ya. Bu yoldaki fikirlerin hepsi gerçekleri söylemekten uzaktır. Gerçekte ise çözülemeyecek çapraşık bir konu karşısında değiliz. Elimizdeki konunun bilinenleri yanında, bilinmeyenleri yok gibidir. Fakat Fatih devrini yaşamış olan tarihçilerimizden bir kısmının birtakım sabit fikirlere saplanmış olmalıdır ki, kendileri gibi, kendilerinden sonra gelenlerden de ortadaki bilgilere göz yumarak bilinmeyenlerle uğraşmalarına, dolayısıyla gerçeklikten uzak böyle çeşitli söylentilerin ortaya atılmasına sebep olmuşlardır. Gerçeğe varabilmek için, bu konudaki eserlerin düzenlenmesini; hareket noktası olarak ele almamızdır. Buna göre mevcut eserleri üçü sınıfa ayırabiliriz; 1. Fetihte bulunup dolayı gözleriyle görmüş olan tarihçilerin eserleri, 2. Fetihte bulunmadıkları halde, Fatih devrini yaşamış olan tarihçilerin eserleri, 3. Fetihten sonraki asırlarda yazılan eserler. Şüphe yok ki bu düzenlemeye göre; bizim için en güvenilir kaynak birinci kategoriye dahil olan eserlerdir. Bu arada ikinci kategoriye girenlerden; fethi takip eden günlerde hemen İstanbul a Yunanlı Kritovulos un yazıp Fatih e sunduğu Tarihi Sultan Mehmet Hanı Sani isimli eseri, iyi bir kaynaktır. Üçüncü kategoriye dahil eserlerin, bu konuda ileri sürdüklerini elbette ki şüphe ile karşılamamız gerekir. Olayı yaşamış olanlar veya devrin tarihçileri eserlerinde; gemilerin karaya çekiliş yerleri olarak, Beşiktaş veya Dolmabahçe hakkında imada bulunmamış olmalarına rağmen, Solakzade ve Gülşeni Maarif tarihlerinde kesin bir lisanla ve Hammer de kapalı bir ifade ile Beşiktaş ın Hayrullah Efendi tarihiyle Abdurrahman Şeref, Ahmet Rasim Bey lerin Osmanlı tarihleri gibi daha bir kısım eserlerde Dolmabahçe nin gösterilmesine ve sonradan da bu eserlere dayanarak bazılarımız 1

2 tarafından Beşiktaş ın, bir kısmımız tarafından Dolmabahçe nin benimsenmesine hayret etmemek elden gelmiyor. Hele Müriüttevarih inde gemileri Baltalimanı ndan dağa çekip, buradan Kasımpaşa ya geçiren Fındıklı Süleyman Efendi nin bu görünüşünde ciddiyetten eser var mı? Şimdi yavaş yavaş gerçeğe girmek üzere, olayı gözleriyle görmüş olan, Fatih in defterdarlarından Dursun Bey, Bizans İmparatoru nun başmabeyincisi Francis, Haliç teki Venedik gemilerinden birinin cerrahı bulunan Venedikli Barbaro ile Fatih devrini yaşamış tarihçilerden Dukas, Halkokondilis ve Kritovulos un gemilerin geçirilişleri hakkında yazmış olduklarını inceleyelim. Dursun Bey, Galata kalesinin ensesinden geçirildiğini söylüyor. Fransis; gemilerin, Galata nın arkasındaki tepeden geçirildiğini bildiriyor. Barbaro; gemilerin Çifte Sütun dan karaya çekildiğini ve buradan Galata ya hakim sırtın boyunca Haliç e kadar önce düzeltilmiş düz yoldan, gemilerin, tepenin zirvesine kadar çıktıktan sonra Haliç e inen dik eğimden aşağıya indiklerini yazıyor ve Bunları gözlerimle gördüm. Eğer bu gerçeklerin yaşanmasında hazır bulunmamış olsaydım, bu bana, inanılmaz garip bir masal gibi gelirdi. Bunları gözlerimle gördükten sonra, artık inanılmayacak masal gibi söylentilere ben inanırım diyor. Dukas; Galata nın doğusunda ve Çifte Sütun altındaki yönde olan mevki ile Galata nın arkasında olan tepelerden Haliç e kadar uzanan yolun Mümkün olduğu kadar düzelttirildiğine ve gemilerin Mukaddes Ağız dan karaya çekilerek Haliç e geçirildiğini yazıyor. Dukas bize dört temel bilgi veriyor: 1. Gemilerin karaya çekiliş yerini tespit ediyor. 2. Çifte Sütun mevkiini belirtiyor. 3. Geçiş yolunu açıklıyor. 4. Gemilerin Haliç e kadar geçirildiği kadar yerlerde, aslında bir yol bulunduğunu Fatih in bu yolu ancak düzelttirmiş olduğunu bildiriyor. Halkokondilis; gemilerin, Zağanos Paşa nın karargâhına yakın yerden ve dik bayırdan dağa doğru çekilmiş ve buradan Haliç e geçirilmiş olduğunu bildiriyor. (Bu sırada Zağanos Paşa nın ordusu, Galata Kalesi nin ve surların arkasına yerleştirilmişti) 2

3 Kritovulos; gemilerin Çifte Sütun mevkiinden karaya çekilmiş olduğunu belirterek, yokuştan tepeye yükselip oradan Galata Ya yakın bir mesafede bulunan Soğuksu Haliç ine (Bugün Tersanenin bulunduğu yer) geçirildiğini yazıyor. Kritovulos bize davayı kökünden halledecek esaslı yani bir bilgi daha veriyor; gemilerin karaya çekildikleri ve Haliç te denize indirildikleri iki mevki arasındaki mesafenin takriben 1512 metre olduğunu açıklıyor. Özellikle Bu uzaklığın nısfı yani tepenin re sine kadar olan yer yokuş ve Haliç içine kadar olan mahal iniştir. diyerek elimize esaslı bir anahtar veriyor. Burada, bu uzaklığın nısfı dedikten sonra yani kelimesini kullanarak, geçiş yolunu müsavi iki parçaya ayıran orta mevki tespit edişine dikkati çekişi, bütün zorlukları esaslı bir nokta olduğu için çok önemlidir. Şimdi bu bilinenleri, bir arada düşünerek değerlendirelim. a. Gemiler, Çifte Sütun un Galata tarafındaki yönünde ve Mukaddes Ağız da karaya çekilmişlerdi. b. Gemiler çok dik bir yokuştan yüksek bir tepeye çekilmiş ve Fatih yol yaptırmamış ancak bu yolu düzelttirmiştir. Aslında o yerler, fetihte ormanlık ve koruluk olduğu için kısa zamanda yeni bir yolun yapılması mümkün olamazdı. c. Gemiler, Galata Kulesine ve Zağanos Paşa nın karargahına yakın olarak geçirilmiş ve Galata nın arkasındaki tepeden aşağıya aşırılmıştı. Bu tepenin bugünkü Tepebaşı olduğunda şüpheye yer yoktur. d. Gemiler, çok dik bir yokuştan yüksek bir tepeye çekilmiş ve bu tepeden yine çok dik bayırdan Haliç e indirilmiştir. e. Gemilerin izledikleri yol bir zikzak takip etmeyip, düz bir çıkış ve yine düz bir inişten oluşmaktadır. f. Bu yol 1512 metredir. Bir çıkış bir iniş olan yolun en yüksek tepesi bu yolun ortasında bulunmaktadır. Dava hemen hemen çözülmüş durumdadır. Yalnız Çifte Sütun ve Mukaddes Ağız ın neresi olduğunu tespit etmek lazımdır. Bizans İmparatoru Romanos zamanında Kabataş a iki sütun dikilmiş ve buna izafeten, Kabataş ile Galata arasındaki sahil kısmı Çifte Sütun ismini almıştır. Gerek bu yön ve gerekse Çifte Sütun mevkiinin Galata nın doğu tarafında ve yakınırda bulunduğu; fetihten önce yazılmış Rumca eserlerde açıklanmış olduğu, Mirmiroğlu tarafından özellikle belirtilmektedir. Yalnız, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dekanı Profesör Sayın Dr. Şinasi Altındağ, geçen sene Ankara da verdiği bir konferansta 1420 senesinde yapılmış olan bir plandan söz ederek bu planda Çifte Sütunların Tophane de gösterilmiş olduğunu ileri sürmüştür. Mukaddes Ağız a geline; Boğaz ın Marmara ve Karadeniz ağızlarına, Bizanslılar bu tabiri kullanırlardı. Hiç şüphe yok ki Mukaddes Ağız taşıdığı anlam nedeniyle, ne Beşiktaş ne de Dolmabahçe yönleri olabilir. Bu şekilde işaret edilen yerin elbette ki Galata tarafına yakın olması gerektir. Gerek buna göre, gerekse Çifte Sütun mevkiine göre, gemilerin karaya çekilmiş oldukları mevki: Kabataş ile Galata arasında sınırlandırılmış oluyor. Buna da şüphe yok ki, bu mevkiin gemilerin karaya çekildikten sonra izleyecekleri ve Fatih tarafından düzelttirilmiş önce de var olan bir yolun hemen ağzında olmazı gerekir. 3

4 Bugün Tophane deki Kılıç Ali Paşa Camiinin işgal etmiş olduğu saha o zaman bir limandı ve yine bugünkü Kasımpaşa mevkii de Haliç in bir limanı idi. Bu iki liman arasında da bir yol vardı. Gerek fetihten önce gerekse Fatih zamanında yapılmış olan, İstanbul un planlarında bu yol görülmektedir. Özellikle Fatih zamanında yapılmış olan plan dikkatle incelendiği takdirde bu yolun o zaman Tophane de bulunan dış liman ile Kasımpaşa daki iç liman arasında bulunduğu ve güzergâh itibariyle de; bugünkü Kumbaracı yokuşu ile bir köşesinde Şekerci Lebon un bulunduğu Beyoğlu ndaki dört yol ağzına ve Asmalımescit Sokağı ile Perapalas ın yakınındaki yokuşa denk geldiği açıkça görülmektedir. Buna göre fetihte gemilerin Tophane de bugünkü Kılıç Ali Paşa Camiinin işgal ettiği sahadan karaya çekilerek, Kumbaracı Yokuşu ndan Şekerci Lebon un bulunduğu dört yol ağzına ve buradan Asmalımescit Sokağı yolu ile Perapalas ın yanındaki yokuştan Kasımpaşa ya geçirilmiş olduğuna şüphe yoktur. Bu yol Fatih devrini yaşamış olanların açıklamış oldukları gibi zikzaksız dik bir yokuş ve yine zikzaksız dik bir iniş olarak da ayrıca Kritovulus un belirttiği uzaklıklar bakımından da bütün özellikleri üzerinde toplamaktadır. Beşiktaş-Kasımpaşa; Dolmabahçe-Kasımpaşa yolları ve Galata surlarını yalayarak Tophane-Şişhane Yokuşu- Kasımpaşa yolunun, ne ileri sürülen özellikler ne de tespit edilmiş uzaklık bakımından üzerinde durulmaya değer tarafı yoktur. Gemilerin karaya çekiliş yeri olarak Beşiktaş ın ortaya atılmasına sebep, fetihten sonra Çifte Sütunların Beşiktaş a nakledilmiş olması yüzünden sonraları Çifte Sütun mevkiinin yanlışlıkla Beşiktaş olarak düşünülmesidir Dolmabahçe-Küçük Çiftlik-Harbiye Mektebi önü-kasımpaşa yolunun ileri sürülüşü ise Sultan Reşat a dayanan bir söylenti sonucu o zamanlar yazılarak bu güzergahta bir karakol binasının kapısı üzerine asılmış bir kitabeye, sonradan tarihi bir önem verilmiş olmasından doğmuştur. Hakikaten uzaklaşanları yanıltan bir cihet de, gemilerin geçirilişini kolaylaştıracak az eğimli bir güzergâh aramak çabasına saplanışlarıdır. Eğer gemiler, rahat bir yoldan kolay bir şekilde geçirilmiş bulunsaydı bu iş bu derece ilgi çekici bulunmazdı. Çünkü böyle bir işi ilk defa Fatih yapmış değildir. Aydın hükümdarı Umur Fatih ten 115 sene önce 300 parça gemisini karada 11 kilometre sürükleterek Atina Körfezi nden Korent Körfezi ne aktarmış ve dönüşte de aynı işi başarmıştır. Tarihte, Fatih ten önceki devirlere ait bu yollara daha başka örnekler de vardır. Fakat fetihte bu işin bir olay oluşu gemilerin çok dik bir yokuştan tepeye çekilmiş ve dik bir yokuştan tepeye çekilmiş ve dik bir yokuştan aşağıya indirilmiş olmalarıdır. Zaten olayı görenlerin ve zamanında inceleyenlerin anlaştıkları bir nokta da; olayı bir harika olarak göstermeleri gözleriyle görmemiş olanlar için inanılmasına imkan olmayan bir masal olarak düşünülmesi bunun delilidir. Gemiler, Kumbaracı Yokuşu ndan tepeye kadar kızaklar üzerinde bir çok dilli makara ve palangalarla ve bu arada birçok insan ve manda yardımından da faydalanarak çekilmiş, aynı zamanda yelkenler açılmış havada kürekler çekilmiş bir zafer alayı gibi tam bir cümbüş içinde yapılmıştı. 4

5 Zannedersek artık bu konu, tarih adesesi ve gerçek ışığı altında hiç bir tereddüde yer bırakmayacak şekilde aydınlanmıştır. 1 1 Tevfik İnci tarafından hazırlanan Deniz Tarihimizin Şeref Sayfaları adlı kitaptan alınmıştır. 5