MEVZUAT BİR YÖNETMELİKLE DENEY HAYVANLARI KONUSUNA BAKIŞ*

Transkript

1 MEVZUAT Savaş Volkan GENÇ* BİR YÖNETMELİKLE DENEY HAYVANLARI KONUSUNA BAKIŞ* Canlı bir hayvanı incelemek üzere kesip ona zarar verdiğimde, içimde, kaba ve sarsak bir elle anlatılamaz derecede sanatsal bir mekanizmayı parçaladığımı söyleyen acı bir sitem duyarım. Ancak gerçek uğruna, insanlık yararına buna katlanırım. Ivan PAVLOV Fizyolojinin Prensi Dünyada, hayvanların korunmasına yönelik ilk yasa 1822 yılında İngiltere de yapılmış, bu etkinliği Fransa, Almanya ve ABD de kurulan, deneylerde hayvanların kullanılmasına karşı çıkan dernekler izlemiştir. Hayvandeneylerini düzenlemeye yönelik ilk müstakil yasa ise yine İngiltere de 1876 yılında çıkartılmıştır. GİRİŞ İnsanoğlu tıbbi güvenliği başta olmak üzere çeşitli nedenlerden dolayı ilk çağlardan günümüze kadar geçen süreçte, yaptığı deneylerde, hayvanları yakın bir zamana kadar düşüncesizce kullanmıştır (1,2,3). En eski tıp kitaplarından biri olarak kabul edilen Corpus Hippocraticum da hayvanlar üzerinde yapılan uygulamalardan bahsedilmiş, insanın anatomisini öğrenmek üzere hayvanların kullanıldığı bu eserle kayda geçmiştir (2,3). Tarihin son 2500 yıllık döneminde hayvan deneyleri süregelirken, II. Dünya Savaşından sonra deneylerde hayvan kullanımı tüm dünyada hızla artmış 1970 lerde kullanılan hayvan sayısı yüz milyonlarla ifade edilir hale gelmiştir (2,3,10). Dünyada, hayvanların korunmasına yönelik ilk yasa 1822 yılında İngiltere de yapılmış, bu etkinliği Fransa, Almanya ve ABD de kurulan, deneylerde hayvanların kullanılmasına karşı çıkan dernekler izlemiştir. Hayvan deneylerini düzenlemeye yönelik ilk müstakil yasa ise yine İngiltere de 1876 yılında çıkartılmıştır (2,3). Türkiye de ise hayvanları korumaya yönelik ilk yasa Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından Hayvanları Koruma Kanunu adıyla çıkartılmıştır (8). Deneylerde ve diğer bilimsel çalışmalarda kullanılacak hayvanların refah ve güvenliği, üretim yerlerinin teknik ve hijyenik şartlarının belirlenmesi ise Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü tarafından çıkartılan Deneysel * Vet. Hekim, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Veteriner Hekimliği Tarihi ve Deontoloji AD Doktora Öğrencisi, 06110, Dışkapı-Ankara. ** Bu makale Nisan 2008 tarihinde Selçuk Üniversitesi nde düzenlenen II. Veteriner Hekimliği Tarihi ve Mesleki Etik Sempozyumunda sunulan bildirinin gözden geçirilerek yayına hazırlanmış halidir. 58 Cilt: 79 Sayı: 3 Yıl: 2008

2 ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri İle Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik le sağlanmıştır (7). Aynı Yönetmeliğin Uygulama Talimatı ise Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmeliğin Uygulama Talimatı adıyla tarih ve 24 sayı ile çıkartılmıştır (9). Yönetmelik (7) şu bölümlerden oluşmaktadır: Birinci Bölüm Amaç, kapsam, hukuki dayanak ve tanımların yer aldığı bu bölüm dört maddeden oluşmaktadır. İkinci Bölüm Bu bölümde deney hayvanları ile ilgili hususların, hayvanların kullanılabileceği deneysel ve diğer bilimsel çalışmaların neler olduğu, hayvanların genel bakım ve barınma koşulları ile uygulanacak işlemlerin yanı sıra satış ve bilimsel araştırmalar için kullanım şartları açıklanmıştır. Üçüncü Bölüm Deney hayvanı üreten veya temin eden kuruluşların, kuruluş izin şartları, çalışma izin şartları, teknik ve hijyenik açıdan uymaları zorunlu asgari şartlar ile çalışanlarla ilgili konular bu bölümde ele alınmıştır. Dördüncü Bölüm Deney hayvanlarını bilimsel amaçla kullanan kuruluşların hayvanları kullanım koşullarını ve bu kuruluşlardan bilgi alınması hükmünü içeren bölümdür. Beşinci Bölüm Cezai hükümler, kapatma, kuruluşların fiziki şartlarında yapacakları değişiklik ve ilavelerin ne şekilde yapılması gerektiğinin açıklandığı bölümdür. Altıncı Bölüm Bu bölümde Çeşitli Hükümler başlığı altında Yönetmeliğin yayımından önce kurulmuş olan tesislerin çalışma izni almak için başvuru süreleri verilerek aykırı durumda hangi işlemin, hangi yasal dayanakla yapılacağı açıklanmıştır. Yedinci Bölüm Yürürlük ve yürütmenin işlendiği bu bölümün devamında Beyanname, Yer Seçim Raporu, Açılma Raporu formatları ekler halinde verilmiştir. TARTIŞMA ve SONUÇ Yönetmeliğin ilk maddesinde amaç açıklanırken hayvanların refah ve güvenliği ifadesinde geçen refah kelimesi yerine öz Türkçe bir kelime olan gönenç kelimesinin kullanılması Arı Türkçe nin kullanılmasına olumlu bir katkı yapacağı açıktır (7,13). Madde 5 te hayvanların kullanılabileceği deneysel ve bilimsel çalışmalar şu şekilde sıralanmıştır: a) İnsanlarda, hayvanlarda veya bitkilerdeki hastalıkların veya sağlıkla ilgili anormalliklerin önlenmesi, b) İnsanlarda, hayvanlarda veya bitkilerde kullanılan ilaçların, maddelerin, ürünlerin veya uygulamaların; üretim, güvenlik, etkinlik, kalite ve yan etkilerinin araştırılması, c) İnsanlarda, hayvanlarda veya bitkilerdeki hastalıkların veya sağlıkla ilgili anormalliklerin teşhis veya tedavisi, d) İnsanlarda, hayvanlarda veya bitkilerdeki fizyolojik olayların araştırılması, e) Çevrenin korunmasına ve çevre kirliliğine yönelik çalışmalar, f) Eğitim ve öğretim, g) Bilimsel araştırmalar, h) Adli araştırmalar. (7). Bu içerikle Madde; Singer in (10) hayvan deneyleri için dile getirdiği çekincelerini önüne geçen nitelikte hükümleri içermektedir. Madde 6 ise hayvanların genel bakım koşullarını içermektedir (7). Bu bölüm, Uygulama Talimatı nda üretim, yetiştirme alanları, stok odaları, kafes ve donanımlar ve mikroçevre özellikleri açısından ayrıntıları ile açıklanmıştır (9). Köpek ve domuzların kafeste bakımlarını yasaklarken, rodentlerin tür bazında kafes alanları açıklanmış, insan olmayan primatların kafeslerinin hacimlerinden yerleştirilmelerine kadar konu irdelenmiş, ahır hayvanlarının ve kanatlı hayvanların gönençleri de ihmal edilmemiştir (9). Madde 7 de deney hayvanlarına araştırmalar sırasında uygulanacak işlemler üzerinde durulur (7). Bu kurallar deneylerde hayvan kullanımına ilişkin temel etik ilkelerle örtüşmektedir (2). Bunun yanı sıra Bakanlık tarafından gerekli görüldüğü takdirde yapılan araştırma hakkında bilgi istenmesi hükmü yer almaktadır ancak bu gerekli görme noktasına bir açıklık getirilmemiştir (7). Cilt: 79 Sayı: 3 Yıl:

3 Genel bir husus olması, personel uğraşısı gibi önemli bir konunun açık kalması olumsuz bir noktadır. Hayvanları Koruma Kanununun İkinci Bölümü Hayvanlara Müdahaleler başlığı altında Cerrahi Müdahaleler konusuna açıklık getirmeye çalışmış, 7. maddesinde Hayvanlara tıbbî ve cerrahi müdahaleler sadece veteriner hekimler tarafından yapılır ibaresine yer vermiştir (7). Bu ifade veteriner hekimlere ve araştırmacılara hayvan deneyleri sırasında hayvanlara yönelik yapılacak işlemlerin uygulayıcısının kim olacağı hususunda derin soru işaretleri yaratmıştır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta; aynı bölümün Hayvan Deneyleri başlığı altında incelenen kısmında 9. Maddenin beşinci bendi Etik Kurulların Kuruluşu, Çalışma Usul ve Esasları, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığının ve ilgili kuruluşların görüşleri alınarak Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir. ifadesidir (7). Buradan alınan hukuki dayanakla tarihinde sayı ile çıkartılan Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik içeriği itibariyle bu sorunun çözümüne ışık tutmaktadır (14). Yönetmelik Tanımlar başlığı altında 4. maddesinde bilimsel deneyleri, deney hayvanlarını ve bu hayvanları deneylerde kullanabilecek, üzerlerinde uygulama yapacak kişiler şu şekilde tanımlanmıştır: Deney: Deneysel olmayan hayvancılık, tarımsal ya da kliniksel veterinerlik uygulamaları dışında kalan ve hayvanların öldürülmesi veya işaretlenmesi için çağdaş kabul edilen, en az acı veren insancıl metotlardan başka, acı, eziyet, rahatsızlık veya kalıcı hasara neden olacak şekilde, yetiştirilmiş hayvanların, doğurtulmaları da dâhil, deneysel veya diğer bilimsel amaçlarla kullanılmasını, Deney hayvanı: Deneyde kullanılan veya kullanılacak hayvanı, Deney hayvanı kullanıcısı: Laboratuvar hayvanı kullanarak her türlü eğitim, araştırma, uygulama ve test yapmak isteyen veya programların yapılmasında deney hayvanlarına dokunarak, gözlemleyerek katkıda bulunan öğrencileri, araştırmacıları, akademik, sağlık, teknik ve idari personeli. (14). Bu tanımlardan yola çıkarak söylenebilir ki, deney esnasında hayvanlara uygulanacak işlemler sadece veteriner hekimlik uygulamaları bazında değerlendirilemez. Veteriner hekim olmayan araştırmacıların aynı Yönetmeliğin 15. Maddesinde açıklanan eğitim şartlarını yerine getirdikleri takdirde uygulama yapmalarında herhangi bir yasal sakınca yoktur denebilir (14). Madde 8 deney hayvanlarının satışı ve bilimsel araştırmalar için kullanım koşullarını açıklamaktadır (7). Asgari desteklenmesi gereken araştırma sayısının yanı sıra, deney hayvanlarının kullanımına alternatif yaklaşımları içeren çalışmaların konu edildiği en az bir çalışma yapılmasının zorunlu kılınması, bu metotların geliştirilmesi açısından olumlu olarak nitelenebilir (1,2,7). Üçüncü Bölüm, kuruluş ve çalışma izinlerinin alınabilmesi için evrak bazında nelerin gerekli olduğunu izah eder (7). Bu hususların ayrıntıları (yerleşim, fiziki ve teknik şartlar) Uygulama Talimatında açıklanmıştır (9). Ofis ve Laboratuar olarak iki başlıkta incelenen bu bölümde, Ofisler Bölümü: Sorumlu Yönetici (Başkan) Odası, Veteriner Hekim Odası, Toplantı Odası olarak belirlemiştir (9). Laboratuarlar Bölümünün ise, Basit Girişim Odası, Hayvan Hazırlama Odası, Soyunma Odası, Deney Hayvanı Kabulü ve Karantina Odası, Operasyon Odası, Reanimasyon Odası, Postoperatif Bakım Odası, Tıbbi İlaç ve Malzeme Odası (destek odası), Yıkama ve Sterilizasyon Odası gibi bölümlerden oluşturulması istenmiştir (9). Teknik hijyenik şartların neler olması gerektiği ise Madde 11 de daha sonra çıkartılacak bir Uygulama Talimatıyla belirleneceği söylenmiştir. Talimata göre genel bir çerçeve çizmesi istenen ve gereken bir yönetmelikte teknik ve hijyenik ayrıntıların bir talimatla belirlenmesi, mevzuat hazırlama bakımından uygun ve doğru bir metoddur (7). Çalışanlarla ilgili konularsa Madde 12 de ele alınmış, tesiste acil durumlar için 7 gün 24 saat güvenlik görevlisi dışında bir nöbetçi personel bulundurması zorunluluğu getirilmiş, aynı zamanda acil durumlarda neler yapacakları konusunda eğitimden geçmeleri istenmiştir (7). Ancak bu acil durumların ayrıntısı verilmemiştir. Tesis personelinin hangi meslek grupları ve kimlerden oluşması gerektiği açıkça belirtilirken, acil durum kavramının netleştirilmemesi, bu duruma bağlı olarak alınması zorunlu tutulan eğitimlerin ne olması gerektiği tanımlanmamıştır. Genel bir husus olması, personel uğraşısı gibi önemli bir konunun açık kalması olumsuz bir noktadır. 60 Cilt: 79 Sayı: 3 Yıl: 2008

4 Madde 13 deney hayvanlarını kullanan kuruluşların uyması gereken kuralları belirtmektedir (7). Bilimsel olarak sonuç verebilecek, en az sayıda hayvan kullanılması, hayvanların özelliklerine uygun olarak, en az ağrı, hasar oluşturacak alet ve donanımın temin edilmesi, ilgilenilen konuda yeterli bilgi ve tecrübesi olan bir personel bulunması veya böyle bir kişinin bilgisi dâhilinde çalışılması, veteriner hekimlik hizmetlerinin yerine getirilebilmesi için düzenlemelerin yapılması zorunlu kılınmış, uygar bir toplumun hayvan kullanımlı bilimsel etkinliklerinde olması gereken bir zemini hazırlamıştır (7). İlgili kuruluşların, hayvanların sağlık durumlarının ve iyilik hallerinin kontrolünden sorumlu veteriner hekim istihdam etmeleri zorunluluğu hayvanlara karşı uygulamaların doğru eller tarafından yapılmasını sağlamanın yanı sıra, bilimsel hizmet vermek hedefinde veteriner hekimlerin topluma olduğu kadar meslektaşlarına karşı da sorumluluklarını yerine getirmelerine olanak sağlaması açısından önemli bir fırsat yaratmıştır (7,12). Nesli tükenen hayvanların deneysel araştırmalarda kullanılmasını yasaklayan bu madde cinslerinden herhangi birisi koruma altına alınan hayvanlarda türün tümünü bu kapsam altına almamıştır. Deneylerde kullanılacak materyale ulaşmayı kolaylaştıracak boşluk bulunduran bu Madde nin, hayvanların kontrolsüz kullanımına yol açabileceği söylenebilir. Yine hayvanlara, kuruluş dışında uygulanacak işlemler için Bakanlıktan izin alma ve Bakanlık tarafından istendiği takdirde deney hayvanlarında yürüttükleri işlemlerle ilgili olarak bilgi verme zorunluluğu bu bölümde işlenmiştir. Kontrol mekanizmasını devam ettirmek yönünden atılmış olumlu bir adımdır (7). Madde 14 eğitim öğretim için hayvanları kullanan veya kullanmayı planlayan kuruluşların, hayvanları ne amaçla kullandıklarını Bakanlığa bildirme zorunluluğunu açıklamakla beraber, bilimsel amaçlı deneylerin yapılmasına kendi bünyelerinde kuracakları etik kurul yoluyla izin vereceklerini söyleyerek, yürütülen çalışmalarda etik ilke ve standartlara uygunluk açısından denetleme organının işlevselliği arttırılmıştır (2,7). Madde 15 Deney hayvanları ile ilgili olarak gerçekleştirilen işlemler hakkında, sorumlu kişinin veya kuruluşun izni olmaksızın, kamuoyuna herhangi bir şekilde bilgi verilmesine yasak getirmiştir. Ancak Bakanlık tarafından veya Bakanlıkça tayin edilecek kişi veya kuruluş tarafından açıklamada bulunulabilir ve elde edilen bilgiler Bakanlık tarafından yayınlanarak kullanıma sunulur ifadesinin varlığı sır saklama ilkesine saygının yanı sıra Deneylerde kullanılacak materyale ulaşmayı kolaylaştıracak boşluk bulunduran bu Madde nin, hayvanların kontrolsüz kullanımına yol açabileceği söylenebilir. Yine hayvanlara, kuruluş dışında uygulanacak işlemler için Bakanlıktan izin alma ve Bakanlık tarafından istendiği takdirde deney hayvanlarında yürüttükleri işlemlerle ilgili olarak bilgi verme zorunluluğu bu bölümde işlenmiştir. askeri güvenlik gibi konularda da gizliliği koruma açısından önemli bir maddedir (7). Madde 16 ceza hükümlerini içermektedir (7). Yönetmelikte kayıtlı şart ve sorumlulukların yerine getirilmediği, denetimler sonucunda tespit edilen aykırılıkların uyarılara rağmen düzeltilmediği, sorumlu yöneticinin görevden ayrılmasından sonra bir ay içerisinde yeni bir sorumlu yöneticinin göreve atanmadığı, Bakanlıktan projelerine göre çalışma izni almış ve fakat sonradan Bakanlığın izni olmadan tesislerde yapılan tadilat durumları ile Bakanlığın uygun görmediği uygulamaların yapıldığı durumlarda, tesisin çalışma veya işletme izinleri, 3285 sayılı Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu ile aynı Kanuna dayanılarak çıkarılan tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Yönetmeliğine göre işlem yapılmak suretiyle çalışma izinlerinin iptal edilmesi hükmü getirilmiştir (7). Madde 17 Tesislerde Bakanlığın izni olmadan herhangi bir değişiklik ve ilave yapılamasına yasak getirmiş, tesislerin kapatılması, sahip veya unvan değiştirilmesi hallerinde, durumun en az bir ay önceden Bakanlığa bildirilme zorunluluğunu açıklamıştır (7). SONUÇ Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri İle Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik çıkartılıncaya Cilt: 79 Sayı: 3 Yıl:

5 kadar, gelişmiş ülkelerde etik kurallarla bağdaşmadığı için yapılamayan araştırmaların gerçekleştirilebilmesi için, gelişmekte olan diğer ülkeler gibi Türkiye de uygun bir ortam olarak görülmekteydi (14). Yerine geçebilecek daha iyi yöntemler bulunmadığı sürece, hayvanların bilimsel çalışmalarda kullanılması kaçınılmaz görünmektedir. Bu çerçevede ortaya çıkan güçlüklerin aşılmasında, deney hayvanlarının gönenci için, gerekli koşulların sağlanmasının hukuki bir zemine oturtulmuş olması son derece önemlidir (3). Özgür ün (4) yapmış olduğu analize göre Yönetmelik; deney hayvanlarının barındırılma koşullarına, bakımlarına ilişkin hükümleri içermekle beraber, deney yapabilme koşulları, çalışmalarda hayvan kullanımına izin verilebilecek durumlar, hayvan kullanımı zorunlu değilse diğer araştırma yöntemlerinin kullanılmasının gerekliliği, mutlak hayvan kullanılacaksa çalışma sırasında hayvanlarda ortaya çıkabilecek ağrı, acı ve sıkıntıları en az düzeye indirmek için alınacak önlemler; ağrı ve sıkıntı içinde olan hayvan üzerinde bu durumu ortadan kaldırılmadan başka bir uygulama yapılamayacağı, yaşamının sonlandırılması gereken hayvanlar için ötenazi koşulları hükme bağlanmıştır. Ayrıca, deney hayvanlarının üretileceği, barındırılacağı yerlerin koşulları, buralarda görev yapacak kişilere ilişkin koşullar ve bunlara ilişkin zorunluluklara da yer verilmiştir. Eğitim-öğretim için kullanılacak hayvanlarla ve bunları kullanılacak personelle ilgili koşul ve zorunluluklar da Yönetmelik içinde yer bulmuştur (4,9). Singer e (10) göre büyük sağlık sorunlarının devam etmesinin nedeni hastalıkların nasıl önleneceği, insanların sağlığının nasıl korunacağının bilinmemesi değil, bilinen bilgi ve yöntemlerin uygulamaya geçirilmesi için yeterince para ve çaba sarf edilmemesidir (10). Ancak laboratuar hayvanlarının, insan ve evcil hayvan hastalıklarının oluşturulmuş modelleri olarak kullanılması, hastalıkların etyopatogenezi ile ilgili çok önemli bilgilerin elde edilmesini sağlamanın yanında, değişik ve etkili tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesine de olanak vermektedir (1). Fizyolojinin Prensi Pavlov: Ne kadar çok şey keşfedersek, o kadar çok bilinmeyen ortaya çıkar ve daha fazla soruyla karşılaşırız. Bilgiye giden yol sonsuzdur der (11). Sonsuz yolda ilerlerken hayvanlara karşı yaklaşımımızda ilkelerimizi, kurallarımızı, düzenlemelerimizi gereğince uygulamamız tarihsel sorumluluğumuzu bir parça yerine getirmemiz anlamına gelecektir (5). Yönetmelik, Türkiye de bu sorumluluğun yerine getirilmesinde araştırmacıların elinde olan en önemli olanaklardan biridir. Kaynaklar 1. Balkaya M (1994): Deneysel Çalışmalarda ve Eğitimde Model Hayvan Kullanımı ve Alternatif Metotlar ile İlgili Düşünceler, Journal of Veterinary and Animal Science, ( ), , TÜBİTAK, Ankara. 2. Gül Başağaç TR (2004): Bilimsel Araştırmalar ve Hayvan Deneyleri, Bilim Etiği ve Bilim Tarihi, Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, Gül Başağaç TR (2005): Hayvan Gönenci ve Bilimsel Araştırmalarda Hayvan Kullanımı, Türkiye de Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı Bildiriler, 93-98, Ankara. 4. Özgür A (2005): Hayvan Gönenci Açısından Türkiye deki Veteriner Hekimlik Mevzuatının Değerlendirilmesi, Türkiye de Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı Bildiriler, Ankara, Özen A (2005): Hayvanlarla Olan İlişkimizi Düzenlemede Anahtar Tutum: Hiç Değilse, Ankara, Resmi Gazete (2006): Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik, Tarih: , Sayı: Resmi Gazete (2004): Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri İle Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik, Tarih: , Sayı: Resmi Gazete (2004): Hayvanları Koruma Kanunu, Tarih: , Sayı: Resmi Gazete (2006): Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmeliğin Uygulama Talimatı, Tarih: , Sayı: Singer P (2002): Hayvan Özgürleşmesi, (Çeviren: Hayrullah Doğan), Ayrıntı Yayınları, 2005, İstanbul. 11. Todes D (2003): Ivan Pavlov Hayvan Makinesini Araştırırken, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ekim- 2003, Ankara. 12. Yaşar A (2001): Veteriner Hekimliğinde Etik Kurullar, Türk Veteriner Hekimleri Birliği Dergisi, 1(3-4), Yaşar A (2005): Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi nde Hayvan Gönenci Eğitimi Türkiye de Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı Bildiriler, Ankara, Yaşar A (2005): Tarihsel Bir Bakış Açısıyla Hayvan Gönenci: Veteriner Hekimliği Etiği, Hayvan Kullanım Etiği, Hayvan Gönenci ve Veteriner Hekim İlişkisi, Türkiye de Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı Bildiriler, Ankara, Cilt: 79 Sayı: 3 Yıl: 2008