TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş.

Transkript

1 TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. ALÜMİNYUM SEKTÖRÜ HAKKINDA BİR DEĞERLENDİRME EKONOMİK VE SOSYAL ARAŞTIRMALAR MÜDÜRLÜĞÜ EYLÜL 2006 ANKARA

2 TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. ALÜMİNYUM SEKTÖRÜ HAKKINDA BİR DEĞERLENDİRME Hazırlayan Deniz GÜNAY (Uzman) GA EKONOMİK VE SOSYAL ARAŞTIRMALAR MÜDÜRLÜĞÜ EYLÜL 2006 ANKARA

3 İÇİNDEKİLER Sayfa No. GİRİŞ SEKTÖRÜN TÜRKİYE DEKİ GELİŞİMİ SEKTÖRÜN TANIMI ALÜMİNYUM KULLANIM ALANLARI ALÜMİNYUM ÜRETİMİ VE ÜRETİM TEKNİKLERİ İKİNCİL ALÜMİNYUM ALÜMİNYUM SEKTÖRÜNDEKİ KURULUŞLAR VE KAPASİTE KULLANIMI MALİYET VE FİYATLAR İŞ GÜCÜ ÜRETİM TÜKETİM DIŞ TİCARET DURUMU DEĞERLENDİRME VE SEKTÖR SORUNLARI KAYNAKÇA i

4 GİRİŞ Alüminyum doğada bileşikler halinde bulunur. Dünyamızda yaklaşık olarak %8 civarında bulunan alüminyum metali, oksijen ve silisyumdan sonra en çok bulunan üçüncü elementtir. Bu kadar çok bulunmasına rağmen varlığı 1808 yılında İngiliz Sir Humpry Davy tarafından tesbit edilen bu metalin ticari anlamda üretim teknolojisi ancak 1886 yılında Paul Louis Taussaint Heroult (Fransa) ve Charles Martin Hall (ABD) tarafından, birbirlerinden habersiz şekilde ayrı ayrı çalışmaları sonunda geliştirilmiştir. Günümüzde Hall-Heroult yöntemi olarak halen kullanılan bu yöntemde bu iki bilim adamı, alüminyum oksitin ergimiş kriyolitin içinde çözündürülerek üzerinden güçlü bir elektrik akım geçirildiğinde, alüminyumun elektrolitin altında sıvı halde biriktiğini fark etmişlerdir. Bu yöntemin keşfinden sadece iki yıl sonra, 1888 de İşviçre nin Neuhausen kentinde Schweizerische Metallurgische Gesellschaft tarafından Heroult patentiyle, yine aynı yıl ABD deki Pittsburgh kentinde Pittsburgh Reduction Company tarafından Hall patentiyle ilk alüminyum elektrolizhaneleri kurulmuştur. Bundan sonra bu alanda çok hızlı teknik ve ekonomik gelişmeler yaşanmaya başlamış yılına gelindiğinde İsviçre ve Amerika ile birlikte Fransa (1889), İngiltere (1896), Almanya (1898) ve Avusturya (1899) da alüminyum üreten ülkeler arasındaki yerlerini almıştır yılında dünya birincil alüminyum toplam yıllık üretimi ton iken, 1913 yılında tona, 1920 yılında tona, 1938 yılında tona, 1946 yılında tona, 2002 yılında milyon tona ve 2003 yılında ise milyon ton seviyelerine yükselmiştir. Yaklaşık 110 yıl önce ticari anlamda üretimine başlanan alüminyum, insanoğlunun binlerce yıl boyunca kullandığı bakır, kalay ve kurşunun bugünkü toplam üretimlerinden çok daha fazla bir miktarda üretilmektedir. Günümüzde geriye kazanılan (ikincil) alüminyumla birlikte toplam yıllık alüminyum arzı yaklaşık 30 milyon tona ulaşmışken, bakır 14.7 milyon ton, çinko 8.6 milyon ton, kurşun 6 milyon ton, magnezyum 0.4 milyon ton, kalay 0.2 milyon ton ve çelik 858 milyon ton seviyelerinde üretilmektedir. Demir-çelik üretiminin yanında bu miktar küçük görülebilir. Ancak, ürettiği katma değer açısından bakıldığında; yıllık ton alüminyumun katma değer karşılığı ton demir-çeliğe eşdeğer olduğu görülmektedir. (*) 1

5 Dünyadaki bu gelişmelerden sonra 1950'li yıllarda alüminyum ekonomimize girmiş ve bir sektör oluşturmuştur. Bu çalışmada sektörün Türkiye'deki gelişiminden başlayarak, alüminyum kullanım alanları, sektördeki kuruluşlar, maliyet ve fiyat teşekkülleri, işgücü, üretim ve tüketim ve dış ticaret konularıyla beraber sektör sorunları da işlenerek sektörün tanıtılmasına çalışılmıştır. Yukarıda belirtilen çalışmalar yapılırken Devlet Planlama Teşkilatı'nca hazırlanan 9. Kalkınma Planı Demir Dışı Metaller Alt Komisyon Raporu esas alınmış, ayrıca bu alandaki sektör kuruluşlarının raporları, TMMOB Metalurji ve Maden Mühendisleri Odaları'nın yayınlarından ve raporlarından faydalanılmıştır. (*) TMMOB Metalurji Mühendisleri Odası'nın 137 sayılı dergisi 2

6 1. SEKTÖRÜN TÜRKİYE DEKİ GELİŞİMİ Türkiye alüminyum ile 1950 li yıllarda tanıştı yılında çok küçük ve az sayıda atölyelerde, 100 tona kadar alüminyum işleniyordu. Bu işlenen alüminyumlar arasında masa kenarlarına çevrilen alüminyum profiller, perde kornişleri ve oto akseuar çıtaları yer alıyordu yılından itibaren ise, taşıt ve dayanıklı tüketim malları sanayilerinin kurulması, inşaat faaliyetlerinin artması ve enerji yatırımlarına paralel olarak iletişim şebekelerine yapılan yatırımların gelişmesi sonucu alüminyuma olan talep hızla arttı. Özellikle de alüminyumun inşaat sektöründe kullanımının yaygınlaştığı bu yıllarda alüminyumla ilgili kuruluşlar kurulmaya başlanmıştır. Ancak o dönemde hammadde teminini sağlayacak tesis olmadığından firmalar ithalat yoluyla hammadde teminine gidiyorlardı. Daha sonraları artan talebe bağlı olarak alüminyum ihtiyacının yurtiçinden karşılanması amacıyla cevher araştırmalarına gidildi. Bunun sonucunda Maden Tetkik Arama (MTA) tarafından Seydişehir in Mortaş Doğankuzu mevkiilerinde işletilebilir boksit rezervleri tesbit edildi ve bu tesbit edilen sahalar, 1965 yılında işlemek amacı ile Etibank a devredildi. Kamu sektörü bu alandaki çalışmalarına hız vererek 1974 yılında devlet kuruluşu olarak Etibank Seydişehir Alüminyum Tesislerini hayata geçirdi. Sektörde 1970 li yıllarda görülen en önemli olay, hammaddenin (boksit madeni) yurtiçinde üretilmesine başlanması olmuştur. Bu durum, özellikle küçük boyutlu işletmelerin hızla kurulmasını teşvik etmiştir. Ayrıca alüminyum uç ürünlerine talebi karşılamak için kurulan kuruluşların da artmasıyla birlikte alüminyum kullanım sahalarının talebine cevap verebilecek nitelikte ürün üretebilen firma sayısı hızla 400 e ulaşmıştır li yıllar sektörün teknolojik gelişimi ve kapasite artışının simgelendiği dönemler oldu. Ancak, Seydişehir Alüminyum Tesislerinin sıvı alüminyum üretiminde tek kuruluş olması ve kapasitesinin, artan yurtiçi talebi karşılıyamaması nedeniyle 1985 yılından itibaren de ithalat yapılmaya başlanmıştır lı yıllarla birlikte Türkiye deki alüminyum kullanım alanlarındaki artış devam etti. Ayrıca bu dönemde sektör ihracata yönelmeye de başladı. Sektörün örgütü olan ve 1971 de kurulan Türkiye Alüminyum Sanayicileri Derneği (TALSAD) de 1992 de Avrupa Alüminyum Birliği ne üye oldu. 3

7 2. SEKTÖRÜN TANIMI Alüminyum sektörü, Boksit madeninden birincil alüminyum ve hurdadan ikincil alüminyum üreten, bunları kullanım amaçlarına göre alaşımlandırarak üretilen ve üretimin yetişmemesi halinde ithal edilen külçe döküm ve işleme ingotlarını, dökme haddeleme, çekme ve dövme işlemlerine tabi tutarak piyasaya uç ürünlere kadar mal üreten kuruluşları kapsamaktadır. Sektörde kullanılan terimleri şöyle açıklayabiliriz: Boksit: Birincil alüminyum üretiminde temel girdi olan alüminanın elde edildiği cevherdir yılında M.Pierre Berthier in Güney Fransa da Le Baux kasabasında bulduğu bir cevher olduğu için bu ismi almıştır. Boksit cevheri üretimi, genellikle açık ocak işletmeciliğiyle yapılmakta ve 4-5 ton boksitten 2 ton alümina, 2 ton alüminadan da yaklaşık 1 ton alüminyum elde edilmektedir. Alümina: (Al 2 O 3 ) Alüminyum oksit, birincil alüminyumun elde edildiği hammaddedir. İkincil Alüminyum: Yeni veya eski hurdadan elde edilen alüminyumdur. Döküm Ürünü: Sıvı metalin kalıp içine çeşitli yöntemlerle dökülmesi ve katılaşarak kalıbın şeklini alması ile elde edilen üründür. Ekstürüzyon Ürünü: Alüminyum bir kalıp içersinden preslenerek elde edilen, boyu kesitine göre oldukça uzun ürün (boru, çubuk, profil) İletken: Elektrik enerjisinin iletimi için sürekli döküm, ekstürüzyon yöntemleri ile elde edilen filmaşinin soğuk çekilmesiyle üretilen tel halat. Yassı Ürün: Hadde tezgahlarında elde edilen ürün (levha, folyo, şerit, disk) Yarı Ürün: Alüminyumun işlenmesi sonucunda elde edilen, fakat kendisi de başka bir işlemde girdi olabilen ürün (profil, levha, folyo, şerit, disk) 4

8 Hurda: Üretim ve metal işleme kademelerinden çıkan alüminyum artıkları Yeni Hurdadır. Çeşitli kullanım alanlarında ömrünü doldurmuş alüminyumun parçaları da Eski Hurdadır. Ülkemizde birincil alüminyum üreten tek kuruluş Eti Holding A.Ş. ye bağlı Eti Alüminyum A.Ş. Genel Müdürlüğü dür. Özel sektör kuruluşları ağırlıklı olarak ikincil alüminyum ve buna dayalı sadece yarı ürün veya uç ürün üretimi alanında faaliyet göstermekte olup, bir anlamda alüminyum işleyen kuruluşlardır. Bu nedenle ülkemizde alüminyum üreticisi sadece Seydişehir Alüminyum Tesisi dir. Alüminyumdan elde edilen yarı-ürün ve ürünleri, dünyadaki kuruluşların kullandıkları teknoloji, kullanım alanları, ülkelerin gümrük, uluslararası ticaret ve endüstriyel sistemlerine göre değişen farklı sınıflandırmalara tabi tutulmuşlardır. Ülkemizde ise aşağıdaki sınıflandırma, Alüminyum üretimiyle ilgilenen kuruluşlarca benimsenmiştir. Buna göre; A) Döküm Ürünleri a) Döküm İngotu: Alaşımlı Külçe, Alaşımsız Külçe, Elektrik iletken (ECG) b) İşleme İngotu: - Yuvarlak ve Köşeli İngot: Ekstrüzyon ürünlerinin üretiminde kullanılır. - Yassı İngot: Hadde mamulleri üretiminde kullanılır. c) Sürekli Döküm Levha (Filmaşin) ve çubuk d) Granüle Alüminyum e) Toz Alüminyum B) Hadde Ürünleri: a) Sıcak Hadde (Levha Rulo): 6 mm. ve daha üst kalınlıkta. b) Soğuk Hadde (Levha, Rulo, Şerit, Disk): 0.2 mm-6 mm. c) Folyo: mikron. C) Ekstrüzyon Ürünleri: a) Çeşitli Profiller. b) Alüminyum Teller D) Parça Döküm Ürünleri: 5

9 a) Kum Döküm Ürünleri b) Kokil Döküm Ürünleri c) Basınçlı Döküm Ürünleri Kullanım alanlarına göre yapılan diğer bir sınıflandırma ise şu şekildedir. - Külçe - Alüminyum Toz ve Pullar - Ekstrüzyon Ürünleri - Levha - İletkenler - Folyo - Döküm Ürünleri Alüminyumu diğer metallere göre birkaç alanda avantajlı kılan özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: 1- Hafifliği, 2- Hafifliğine karşın alaşımlandırıldığında yeterli mukavemeti; demirden üç kat daha hafif olan alüminyumun alaşımlandırılmak suretiyle demire yakın bir malzemeye dönüşebilmektedir. Böylece örneğin alüminyumun otomotiv sanayiinde kullanımı, aracın ağırlığını azaltarak yakıt tüketimini düşürmekte, buna karşılık yük kapasitesini arttırmaktadır. 3- Defalarca kullanılabilirliği, 4- Yüksek korozyon direnci; alüminyum normal atmosfer koşullarında oksijen ile reaksiyona girerek kendi yüzeyinde doğal bir koruyucu film tabakası oluşturur. Ortalama 635x10(-9) cm kalınlığında bir alümina tabakası alüminyumu korozyondan korur. Anotlama, boyama, laklama alüminyumun korozif etkilere karşı koruyucu özelliğini artıran diğer uygulamalardır. 5- Çekilebilirliği, 6

10 6- Şekillendirilebilirliği, 7- Dövülebilirliği, 8- İşlenebilirliği, 9- Yüksek ısı ve elektriksel iletkenliği; alüminyumun bu özelliği nedeniyle yalıtılmış hava hattı ve yer altı güç kabloları ve ek malzemelerde yakın zamana kadar kullanılan bakırın yerini almıştır. 10- Işık ve ısı yansıtıcılığı; bu özelliği sayesinde aydınlatma aksamlarında ve ısı yataklarında yaygın olarak alüminyum kullanılmaktadır. 11- Ekolojik özelliği; Dünya da, özellikle gelişmiş ülkelerde, kamu oylarının 1980 lerde doruğa ulaşan çevre korumacılığı baskısıyla çevreyi en az kirletecek ve daha az enerji tüketecek şekilde kullanımı gibi kriterler, alümünyumu alternatif malzemelere göre avantajlı hale getirmektedir. Her ne kadar birincil üretimde çok miktarda enerji harcamıyorsa da, birincil üretimin sadece %5 i kadar enerji kullanılarak yeniden kullanıma sunulması, uzun vadede alüminyumun çevre atıklarının azalması yönüyle de daha ekonomik ve çevre dostu olduğunu göstermektedir. Alüminyumun bu özellikleri, kullanım alanlarının gelişmesinde ve tüketiminin artmasında büyük önem taşımaktadır. 7

11 3. ALÜMİNYUM KULLANIM ALANLARI Kullanım alanına göre özelliklerinden kaynaklanan bazı avantajları ve yeni alaşımların getirdiği bazı alanlarda artan oranda çeliğe ikame olanakları nedeniyle, sanayiinin tüm alanlarında alüminyum tüketimi diğer metallere göre daha fazla artmaktadır. Bu açıdan alüminyumun genel ekonomi içinde önemli bir yeri vardır. Alüminyum kullanım alanları aşağıda gösterildiği gibi tasnif edilebilir. (*) A) İnşaat sektöründe - Konut yapımında - Konut dışı yapılarda - Karayollarında - Diğer yapısal kullanımlarda B) Kimya ve Gıda Sanayiinde - Organik Bileşikler Üretiminde - Plastik ve Sentetik Fiber Sanayiinde - Kağıt Sanayiinde - Gübre Sanayiinde - Patlayıcı Maddeler Üretiminde - Mineral Asit Üretiminde - Karbonat ve Kükürt Üretiminde - Saf Su ve Buhar Üretiminde - Elektro Kimyasal Sanayiinde - Petrol Rafinerilerinde - Gıda, İlaç ve Meşrubat Sanayiinde - Atom Enerjisi Sanayiinde - Boya Maddesi ve Boya Üretiminde - Ambalaj Sanayiinde C) Ulaştırma Sektöründe - Karayolu taşıtlarında - Demiryolu taşıtlarında - Denizyolu taşıtlarında 8

12 - Havayolu taşıtlarında D) Elektrik ve Elektronik Sektöründe - Tel ve kablo üretiminde - Enerji Dağıtımı cihazlarında - Güç üretim ve düzeltme araçlarında - Haberleşme ve elektronik cihazlarda - İç dağıtım ve aydınlatma gereçlerinde E) Makine ve Ekipman İmalat Sektöründe - Makine yatakları imalinde - Pompa, kompresör, far vs. imalinde - Endüstri makinaları imalinde - Tarım alet ve makinaları imalinde - İş makinaları imalinde - Çeşitli enstrümanların imalinde - Isıtma, havalandırma ve soğutma sistemlerinde - Malzeme taşıma ekipmanları imalinde - Maden ve petrol ürünleri araçları imalinde - Tekstil ve matbaa makinaları imalinde - Elektrik sistemlerinde - Askeri araç-gereç ve silahların yapımında F) Metal Sanayiinde - Alaşım metali - Çelik Deoksidasyonu - Alüminyum kaplamalı çelik - Alüminyumlama - Alüminotermik reaksiyonlar G) Diğer Yerlerde Kullanım Alanları - Dayanıklı tüketim mallarında - Muhtelif ev eşyalarında - Mutfak eşyası yapımında - Mobilya yapımında - Dekorasyon ürünlerinde (*) Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Özel İhtisas Komisyonu Raporundaki tasnif 9

13 - Takım ve el aletleri yapımında - Diğer uygulamalarda Alüminyumun kullanım alanlarına göre dağılımı Tablo 1 de verilmektedir. TABLO 1: ALÜMİNYUMUN KULLANIM ALANLARINA GÖRE DAĞILIMI İnşaat % 25 Ulaşım %24 Ambalaj %15 Elektrik/Elektronik %10 Genel Mühendislik %9 Mobilya, ofis eşyaları %6 Demir çelik, metalurji %3 Kimya ve tarım ürünleri sanayi %1 Diğer %7 TOPLAM %100 Kaynak: DPT 8.Beş Yıllık Kalkınma Planı (Öz.İh.Kom.Rap.) Alüminyumun İnşaat Sektöründe Kullanımı: Binaların çatı ve cephe kaplamalarında, kapı ve pencerelerinde, merdivenlerde, çatı ve inşaat iskelelerinde, sera yapımında vb. yerlerde yoğun şekilde kullanılan alüminyum, sağlamlığı yanında yapılan çeşitli kaplamalar sayesinde dekoratif bir görünümde elde edildiğinden inşaat sektöründe büyük bir pazar payı elde etmiştir. Ayrıca alüminyum, çeliğe alternatif olarak köprülerin önemli bazı yerlerinde de kullanılmaktadır. Hafifliği ve diğer yapı malzemelerine göre avantajlı bir ağırlık/mukavemet oranına sahip olmasının yanı sıra oldukça yüksek korozyon mukavemetine de sahip olan alüminyum, köprülerin bakım masraflarını azaltarak kullanım ömrünü uzatır. Ayrıca köprülerin ölü yük ağırlığı (köprünün kendi ağırlığı) azaldığından köprünün faydalı yük taşıma kapasitesi de artmış olmaktadır. Keza alüminyum köpük üretimi de inşaat sektöründe çok kullanılmaya başlanmıştır. Binalarda giydirme cephelerde, ara bölmelerde, çatı kaplamalarında iyi bir yalıtım malzemesi 10

14 olarak alüminyum köpük tercih edilmektedir. Ayrıca alüminyum köpükler ses izalasyonu ve sesi soğurması sayesinde viyadüklerde, otobanlarda ses emici bariyer olarak kullanılmaya başlamıştır. Alüminyumun Ulaşım Sektöründe Kullanımı: Alüminyum hafif bir metal olması nedeniyle ulaşım sektöründe yoğun olarak kullanılmaktadır. Demir-çelik, bakır ve pirinç malzemelere göre üç kez daha hafif ve yüksek dayanıklılığa sahip olması ulaştırma sektöründe kullanım miktarını devamlı yükseltmektedir. Bugün Avrupa da tüketilen alüminyumun yaklaşık üçte biri ulaşım sektörü tarafından otomobillerde, uçaklarda, tren ulaşım sisteminde yük taşıma ve yolcu kompartmanlarının yapımında, gemi sanayiinde kullanılmaktadır. Özellikle otomotiv sanayiinde güvenlikten ödün vermeden, konfordan vazgeçmeden, büyük ve az yakıt tüketen otomobiller için daha fazla alüminyum kullanımı daima gündemdedir. Bugün Avrupa otomobillerinde 70 kg., Japon ve Amerikan otomobillerinde ise 90 kg. alüminyum kullanılmaktadır. Bu sayede yaklaşık kg. demir-çelik ve bakır malzeme tasarrufu yapılmaktadır. Bir otomobilde 50 kg. kadar alüminyum kullanımı, yaklaşık 100 kg. demir-çelik ve bakır malzeme tasarrufu anlamındadır. Alüminyum kullanılan bir otomobil, alüminyum kullanılmamış bir otomobile kıyasla ekonomik ömrü boyunca 1500 litre daha az yakıt harcar. Bir uçağın ağırlıkça ortalama %70 i alüminyumdan oluşmaktadır. Alüminyum hafifliğinin yanısıra sağlamlığı ile de havacılık sektörünün gelişmesine büyük katkı sağlamıştır. Uçak malzemelerinde halihazırda duralüminyum (alüminyum-bakır) kullanılmaktadır. Gelecekte ise duralüminyumundan %15 oranında daha hafif olan alüminyum-lityum alaşımlarının kullanımı konusunda çalışmalar yapılmaktadır. Deniz araçlarında ise alüminyum, kamaralardan başlamak üzere gezinti teknelerinde, kuru yük gemilerinin gövde kompartımanlarından geminin tüm üst bina inşasında ve pervane yapımında kullanılmaktadır. Ayrıca düşük sıcaklıktaki gazların (kriyojenik gazlar) deniz yoluyla taşınmasında kriyojenik gaz tankları da alüminyumdan imal edilmektedir. Japonya da hızlı trenlerin yapımında da tren şasesi ve vagon gövdeleri de yüksek mukavemetli Al-Zn-mg (alüminyum, çinko ve magnezyum) alaşımlarından üretilmektedir. 11

15 Alüminyumun Ambalaj Malzemesi Olarak Kullanımı: Alüminyumun son yıllarda hızla artan kullanım alanlarından birisi de ambalaj sektörüdür. Homojen yapısı, ince folyo şeklinde üretilebilmesi, hava geçirmezliği ve şekillenebilmesi, su, gaz, buhar, ışık ve mikroorganizmaların geçişini engellemesi, sıcak ve soğuğa dayanıklılığı, hava değişimlerinden ve çevreden etkilenmemesi özellikle bu niteliklerin arandığı gıda ve ilaç sektöründe ihtiyacı karşıladığı gibi, mor ötesi ve kızıl ötesi ışınlara karşı da koruyucu özelliklere sahiptir. Avrupa'da her yıl ton alüminyum folyo kullanıldığı tahmin edilmektedir. Gıda endüstrisinde nisbeten düşük asiditeye sahip sıvıların proses edildiği tank ve iletildiği korozyon dayançlı alüminyum alaşımlarından üretilmektedir. Yakıt tankları, rafinerilerde tankların ve boruların ısı yalıtım elemanları çok yoğun olarak alüminyum alaşımlarından imal edilmektedir. Ayrıca özellikle ABD nin orta bölgelerinde Avustralya ve Almanya da tahıl siloları ve tahıl nakliyatında kullanılan kamyon kasaları yüksek mukavemetli alüminyum alaşımlarından üretilmektedir. Alüminyumun en yaygın kullanıldığı alanlardan birisi de içecek kutularıdır. Dünyada kullanılan metal kutuların %80 i alüminyumdur. Alüminyum hafif, açılması kolay, darbeye dayanıklı, sağlam, çabuk soğutma özellikleri ve alüminyum kutuların toplanarak geri kazandırılması oluşu alüminyumun pazar payının hızla artmasına sebep olmaktadır. Alüminyumun Elektrik/Elektronik Sektöründe Kullanımı: Alüminyum son derece iletken bir metaldir. Bu nedenle, tüm alüminyum kullanımının Avrupa da %10 u, ABD de %9 u, Japonya da %7 si elektrik ve elektronik sektörüne aittir. Çelik özlü alüminyum iletkenler, yüksek voltajlı elektrik nakil hatlarında tercih edilen tek malzeme olmuştur. Yeraltı kabloları, elektrik boruları, motor bobin sarımında alüminyum kullanılmaktadır. Elektronik sektöründe ise şaseler, yongalar transistör soğutucuları, data kayıt diskleri ve elektronik cihazların kasalarında kullanılmaktadır. 12

16 Diğer Kullanım Alanları: Alüminyum diğer sektörlerle kıyaslandığında daha küçük oranlarda olmak üzere, buzdolabı, dondurucu, havalandırma, spor ekipmanları ve mutfak aletleri yapımında da kullanılmaktadır. Alüminyumun Yeni Kullanım Alanları: Alüminyumdan yeni üretim teknolojileri kullanılarak elde edilen alüminyum pilleri ve alüminyum köpük üretimleri, alüminyumun gelecekte daha geniş uygulama sahaları bulacağını göstermektedir. Günümüzde kurşun ya da nikel-kadmiyum akülerle çalışan elektrikli taşıtların menzilinin alüminyum piller ile 100 km den 300 km ye çıkarılabileceği hesaplanmaktadır. Alüminyum piller için diğer önemli bir saha da cep telefonu ve taşınabilir bilgisayarlardır. Alüminyum köpük üretimi için ise geçen 40 yıl içinde birçok çalışma yapılmıştır. Bu ürünler taşımacılık sektöründe otomotiv ve havacılık sahasında, alüminyumun yüksek mukavemeti, korozyon direnci, ısıya dayanıklılığı enerji ve sesi masetmesi, yanıcı olmaması gibi bir çok üstün özelliği sayesinde kullanılmaya başlamıştır. Keza denizcilikte alüminyum köpük avantajlı bir malzemedir. Alüminyum köpüğün kullanıldığı, bir diğer alan da inşaat sektörüdür. Binalarda giydirme, ara bölmelerde ve otobanlarda yalıtım ve ses emici olarak kullanılmaya başlanmıştır. Günümüze kadar alüminyum alaşımları değişik kompozisyonlarda ve farklı ısıl işlemleri ile farklı özelliklerde bir çok kullanım sahası bulmuştur. Ancak gelişen teknolojinin ihtiyacı için daha mukavemetli, sert, düşük yoğunluklu, üstün özelliklere sahip malzemeler geliştirilmekte ve bunların başında da alüminyum esaslı kompozitler gelmektedir. Özellikle otomotiv sektöründe bir çok uygulama sahası bulan bu kompozitlerin kullanım sahaları her geçen gün biraz daha genişlemektedir. Şimdiye kadar sıraladığımız alüminyum pilleri, alüminyum köpükleri, alüminyum esaslı kompozitlerin büyük avantajları olmakla beraber maliyet açısından pahalı olmalarının önlenmesi için yeni üretim teknolojileri geliştirilmektedir. 13

17 Alüminyumun savunma sanayii açısından da önemi ve kullanım alanları hızla artmaktadır. Çeşitli roket ve füze sistemlerinde alüminyum alaşımları değişik miktarlarda kullanılmaktadır. Roket ya da füzenin türlerine göre, altyapı ve parçalarına göre alüminyum ve ürünleri tercih edilebilmektedir. Aerodinamik yüklere maruz kalan dış yapısal parçalarda genellikle yüksek mukavemet sağlayan ve ısıl işlem yapabilen seri alaşımlar kullanılmaktadır. Bunların yapımında çoğunlukla plakalar şeklinde çalışılır, ancak gövde üretimlerinde ekstrüzyon ya da döküm teknolojileri ile şekillendirilmiş parça ya da taslaklar kullanılmaktadır yılından itibaren araştırma ve geliştirme çalışmalarında alüminyum-lityum alaşımları üzerine olan ilgi artmıştır. Alüminyuma eklenen lityum, yoğunluğu düşürürken elastikiyeti de arttırmaktadır. Bundan dolayı da roketlerde kullanılan alaşımların en önemlilerindendir. 14

18 4. ALÜMİNYUM ÜRETİMİ VE ÜRETİM TEKNİKLERİ Alüminyum üretiminde dünyada kullanılan 5 ana üretim aşaması vardır: - Boksit madeni işletmeciliği - Boksit cevherinden alümina üretimi - Alüminadan elektroliz yolu ile sıvı alüminyum üretimi - Sıvı alüminyumun alaşımlandırılarak dökülmesi - Ekstrüzyon ve haddeleme işlemleriyle yarı ürün ve/veya uç ürün üretimi Bu kademelerin hepsi bağımsız birer sanayi koludur. Bu kademelerin tümünün bir arada bulunduğu tesislere entegre tesis adı verilir. Seydişehir Alüminyum Tesisleri Türkiye'deki tek entegre tesistir. - BOKSİT MADENİ: Yeryüzünde oksijen ve silisyumdan sonra en çok bulunan üçüncü element alüminyum, saf olarak bulunmadığından alüminyum silikat, demir oksit ve alüminyum oksitten oluşan boksit cevherinden elde edilir. Boksit yerkürenin kazılmasıyla çıkarılır ve yaklaşık %50 alümina içerir. Rengi, içerdiği demir miktarına bağlı olarak sarı, kahverengi, kırmızı ve kirli beyazdan griye kadar değişmektedir. Dünya boksit kaynaklarının yaklaşık 25 milyar tonu işletilebilir rezerv niteliğinde olmak üzere milyar ton olduğu tahmin edilmektedir. İşletilebilir rezerv kaynakları açısından en önemli boksit sahaları Gine (7.4 milyar ton), Avustralya (4.4 milyar ton), Jamaika (2 milyar ton), Brazilya (1.9 milyar ton), Hindistan (770 milyon ton), Çin (700 milyon ton), Suriman (580 milyon ton)'dur. (*) Dünyadaki 10 boksit üreticisi Tablo 2 de gösterilmiştir. (*) Dünya Gazetesi 13 Ocak 2005 tarihli ekinden İlhan ODABAŞI'nın makalesi 15

19 TABLO 2: EN BÜYÜK 10 BOKSİT ÜRETİCİSİ FİRMA ÜRETİM (Bin Ton) 2001 Yılı 2002 Yılı AWAC (Alcoa) MRC (Brezilya) Chalco (Çin) Alcan BHP Billiton (Avusturalya) Rio Tinto (Comalco-Avusturalya) Gine Devleti Bauxilum (Venezuella) SUAL-Trust (Rusya) Kaiser (Jamaika) TOPLAM Kaynak: Metalurji Dergisi Sayı 137 Dünya boksit kaynaklarından yıllık üretim milyon ton civarındadır. Bunun yüzde 90 ı alümina ve alüminyum üretimine yöneliktir yılında dünya üretimi 144 milyon ton civarındadır. Avustralya 55 milyon ton, Gine 16 milyon ton, Jamaika 13.4 milyon ton ve Brezilya 13.5 milyon tonla en çok üretim yapan ülkelerdir. Dünya boksit rezervinin bugünkü üretim seviyeleri esas alınırsa 190 yıllık bir süre için yeterli olacağı ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ise dünya boksit rezervinin ancak %1 ine sahiptir. %95 i Toros kuşağı içinde yer alan 422 milyon tonluk rezerv potansiyelinin 57.3 milyon tonu görünür rezerv durumundadır. İşletilebilir boksit potansiyeli ise %0.2 kadardır. Tablo 3 de de görüldüğü gibi Türkiye nin en zengin boksit yatakları Seydişehir-Akseki rezervleri olup, işletilebilir rezerv yakaşık 36 milyon tondur. 16

20 TABLO 3: TÜRKİYE BOKSİTLERİ 2002 YILI GENEL REZERVLERİ BÖLGELER REZERV (X1000 TON) TİPİ Gör. Muh.+Müm. Toplam İşlet.Rezerv Böhmitik Seydişehir-Akseki Böhmitik Zonguldak-Kokaksu Demirli-Diasporitik Yalvaç-Şarkikaraağaç Demirli-Diasporitik Payas-İslahiye Diasporitik Tufanbeyli-Saimbeyli Diasporitik Muğla-Milas-Yatağan Diasporitik Bolkardağı Diasporitik Alanya Diasporitik TOPLAM Kaynak: T.TÜMEN (II.Alüminyum Sempozyumu Mayıs 2003) Tablo 4 de ise Seydişehir-Akseki bölgesindeki boksit rezerv dağılımı gösterilmektedir. TABLO 4: SEYDİŞEHİR-AKSEKİ BÖLGESİ 2002 YILI BOKSİT REZERV DAĞILIMI YATAK ADI REZEVELER (X1000 Ton) İşletilebilir TENÖRLER(%) Gör Muh.+Müm. Toplam Rezerv Al 2 O 3 SiO 2 Fe 2 O 3 Diğer MORTAŞ : DOĞANKUZU(G) DOĞANKUZU(K) DOĞANKUZU(GD) AĞAÇYOLU DEĞİRMENLİK ÇATMAKAYA MORÇUKUR ERİKLİGEDİĞİ YARPUZ GÖMENE TOPLAM Kaynak: T. Tümen, II.Alüminyum Sempozyumu, Mayıs 2003 Toros Kuşağı dışında bilinen boksit yatakları ise Zonguldak civarındaki Kokaksu boksitleri, Milas, Muğla, Payas-İslahiye-Hatay-Bolkardağı-Mersin de bulunan yataklardır. 17

21 TABLO 5: YILLARA GÖRE BOKSİT ÜRETİM VE SATIŞI (Ton) Üretim Satış Kaynak: DPT 8.Beş Yıllık Kalkınma Planı (Öz.İh.Kom.Rap.) Alümina fabrikasının ihtiyacı olan boksitin üretilmesi ve görevli Maden Müdürlüğü Seydişehir e 25 km. mesafede kurulmuştur. İklim şartları nedeniyle dekapaj ve üretim faaliyeti yılda 8 ay sürdürülmekte, kalan sürede iş makinalarının genel revizyonu yapılarak müteakip sezona hazırlanılmaktadır. Seydişehir Alüminyum Tesislerinin tam kapasiteyle çalışması halinde bölgedeki rezervler ancak 75 yıl daha tesislerin hammadde ihtiyacını karşılayabilecektir. Maliyetlere gelince; genel olarak alüminyum fiyatının %10-15 alümina fiyatı, alümina fiyatının %10-15 i boksit fiyatı olarak piyasalarda kabul görmektedir. Seydişehir Alüminyum Tesisleri boksit işletmesi saha maliyeti ise 4-6 USD/ton arasında değişmektedir. TABLO: 6 BAZI ÜLKELERDEKİ BOKSİT MALİYETLERİ ÜLKE Dünya Rezervindeki Maliyet (USD/Ton) Payı (%) Avustralya Gine Brezilya 8 30 Hindistan Jamaika 9 25 Türkiye 6 Kaynak:Metalurji Dergisi Sayı ALÜMİNA: Boksit, Bayer işlemiyle alümina haline dönüştürülür. Tüm dünyada üretilen boksitin yaklaşık üçte biri ile alüminanın yaklaşık yarısı dünya ticaretine katılmaktadır. Zira Kuzey Amerika ve Batı Avrupa da bulunan büyük alüminyum üreticisi ülkelerin kendi boksit kaynaklarının 18

22 yeterli olmaması ve yeterli alümina üretecek kapasitede tesislerinin bulunmayışı nedeniyle böyle yüksek oranlarda uluslar arası ticarete katılma sebeplerinden biridir. Bayer Prosesi, boksitlerin yüksek ısı ve basınçta NaOH çözeltisi ile reaksiyona sokulmak suretiyle, cevherdeki alüminyum oksidin sıvı faza alınması ve buradan alüminyum hidroksit kristali halinde çöktürülüp, kalsine edilerek alümina elde edilmesi esasına dayanır. Elde edilen hidrat, alüminyum sülfat ve kalsine alümina üretiminde kullanılmakta ve tesis ihtiyacının üzerindeki kısım, iç ve dış piyasaya satılmaktadır. IPAI (International Primary Aluminium Institute) kayıtlarına göre, 2002 yılı dünya metalurjik alümina üretimi 45 milyon ton civarındadır. Bu üretimin %34'ü Okyanusya, %22'si Latin Amerika, %12'si Batı Avrupa, %11'i Kuzey Amerika, %9'u ise Asya'da üretilmektedir.(tablo 7) TABLO 7: BÖLGELERE GÖRE DÜNYA METALURJİK ALÜMİNA ÜRETİMİ VE PLANLANAN KAPASİTE ARTIŞLARI (1000 TON) Planlanan Kapasite Fiili Kapasite ÜRETİM BÖLGE (Aralık Ayı Sonu) (2002) AFRİKA K.AMERİKA L.AMERİKA ASYA B.AVRUPA D+M.AVRUPA OKYANUSYA DÜNYA TOPLAMI Kaynak: IPAI. (Metalurji Dergisi Sayı 137) Yine bu tabloda alüminyum tüketimindeki artışa paralel olarak ihtiyaç duyulacak alümina miktarları esas alınarak muhtemel kapasite miktarları da belirtilmiştir. Tüm dünyada üretilen boksitin yaklaşık üçtebiri ile alüminanın yaklaşık yarısı dünya ticaretine katılmaktadır. Boksit ve alüminanın böyle yüksek oranlarda ticarete katılması Kuzey Amerika ve Batı Avrupa'da bulunan büyük alüminyum üreticisi ülkelerin kendi boksit 19

23 kaynaklarının yeterli olmaması ve yeterli alümina üretecek kapasitede tesislerinin bulunmamasıdır. Uygun boksit kaynaklarına sahip ülkelerde alümina ve boksit işletmeleri entegre olarak çalışmaktadır. Alüminyum üretim tesisleri ise büyük oranda enerjinin ucuz ve bol olduğu gelişmiş bölgelere kaymaktadır. Ülke bazında en büyük 20 ülkenin alümina üretimleri Tablo 8'de verilmektedir. TABLO 8: EN BÜYÜK 20 ALÜMİNA ÜRETİCİSİ ÜLKE (1000 TON) ÜLKE Avustralya Çin ABD Brezilya Jamaika Rusya Hindistan Venezuela Ukrayna Kazakistan İrlanda İspanya Kanada Yunanistan Gine İtalya Fransa Türkiye Almanya Surinam Kaynak: USGS. (United States Goological Surver) (Metalurji Dergisi Sayı 137) Tabloda görüldüğü gibi Avustralya dünya alümina üretiminin %32'sini, ABD %10'unu, Çin %9'unu, Jamaika %7'sini, Rusya ise %6'sını karşılamaktadır. Ülkelerin toplamı ele alındığında dünya alümina üretimi Amerika ve Okyanusya kıtaları tarafından paylaşılmaktadır. Tablo 9'da ise Türkiye'de yıllara göre alümina üretimi görülmektedir. 20

24 TABLO 9: YILLARA GÖRE ALÜMİNA ÜRETİM VE SATIŞI (TON) Yıllar Üretim Satış Kaynak: DPT 8.Beş Yıllık Kalkınma Planı (Öz.İh.Kom.Rap.) - ALÜMİNYUM: Dünyada birincil alüminyum üretimi özellikle II. Dünya Savaşı'ndan itibaren hızla artarak demir dışı metaller içinde en çok kullanılan metal halini almıştır. 44 ülkede bulunan 167 tesiste yapılan toplam birincil alüminyum üretiminde 2002 yılında başlıca üretim bölgeleri, yaklaşık 5.4 milyon ton ile Kuzey Amerika, 3.9 milyon ton ile Batı Avrupa ve 3.8 milyon ton ile Doğu ve Merkezi Avrupa'dır. Ülkeler bazında en büyük üreticiler Çin (Dünya üretiminin %15'i), Rusya (%13.3) ve ABD (%11)'dir. Dünyanın önde gelen alüminyum üreticileri, Alcoa, Reynolds, Reiser Amerika'da, Alkan Kanada'da, Pechiney Fransa'da, Hydro Norveç'te, Rusal ve Sual Rusya'daki firmalardır. Bu firmaların toplam üretimi dünya birincil alüminyum üretiminin %60'ı seviyesindedir. Dünya'da birincil alüminyum üretim tesisleri genellikle elektrik enerjisi kaynaklarının bulunduğu bölgelerde kurulmuştur. Çünkü üretimin maliyetinde en önemli girdi enerjidir ve enerji maliyetinin düşük olduğu ülkelerde alüminyum üretimi de hızla artmaktadır. Alüminyum sanayi en yoğun enerji kullanan sektörlerden birisidir. Bir ton alüminyum üretimi için kullanılan enerji miktarı bakır ve polietilenin iki katı, çeliğin beş katı kadardır. Bir birincil alüminyum tesisinde tüketilen enerjinin %2-3'ü boksit madeninin çıkartılması ve hazırlanmasında, %12-20'si Bayer süreciyle alümina elde edilmesinde, %60-80'i elektrolizhane hücrelerinde sıvı alüminyum üretilmesinde, geriye kalanı ise döküm ve hadde 21

25 işlemlerinde tüketilmektedir. Görüldüğü gibi birincil alüminyum üretimi elektroliz hücrelerinde yapılmakta ve en fazla enerjiyi elektroliz birimleri tüketmektedir. Elektroliz birimlerinde sıvı hale geterilen alüminyum preslerde yüksek basınç altında istenilen şekil kalıplarından geçirilerek, çeşitli tip ve kesitlerde ekstrüzyon ürünü haline dönüşür. Ayrıca ekstrüzyon ürünleri dışında alüminyumdan yassı ürünler de elde edilmektedir. Bu yassı ürünler için iki türlü döküm teknolojisi kullanılmaktadır: Sürekli Döküm Teknolojisi ve Direkt Döküm Teknolojisi. Sürekli Döküm Teknolojisinde gerekli ön yatırım tutarı Direkt Döküm Teknolojisine göre daha düşüktür ve düşük miktarlarda kapasite artışına olanak tanımaktadır. Ülkemizde ve diğer ülkelerde son yıllarda yapılan yatırımlar "Sürekli Döküm" teknolojisi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Alüminyum döküm sektöründe genel olarak büyük kapasiteli tesislerde teknoloji yoğun, küçük firmalarda ise emek yoğun üretim sistemi uygulanmaktadır. Döküm yöntemi ile üretilen birçok mamul sanayinin her alanında kullanılmaktadır. Üretilen sanayi mamullerinin %90'ında en az bir veya daha fazla döküm ürünü bulunmaktadır. Büyük bir yaklaşıklıkla modern standartlarda bir evde 400 kg'dan fazla döküm malzeme kullanılmaktadır. Bu malzemelerin de %12-15'i alüminyum dökümden mamuldür. (borular ve boru bağlantıları, yapısal malzemeler, şömine, ocaklar, ısıtma sistemi, beyaz eşyalar, mobilyalar, bataryalar vb). Ayrıca sanayi sektörünün en önemli dalı olan otomotiv sektöründe de döküm malzemelerinin büyük bir kısmı kullanılmaktadır yılında ülkemizde üretilen otomobiller için ton, kamyon için ton, kamyonet için ton, otobüs için ton, minibüs için ton, midibüs için ton, traktör için ton olmak üzere toplam ton demir dışı döküm malzemesi kullanılmıştır. 22

26 5. İKİNCİL ALÜMİNYUM Alüminyum üretimi her ne kadar enerji kullanımı açısından yüksek maliyet gerektiriyorsa da kullanılan ve ömrü dolan uç ürünlerin defalarca ekonomiye yeniden kazandırılabilmesi ve yeniden birincil alüminyum üretiminin sağlanması için sadece eskisinin %5'i kadar enerji kullanılmasını gerektirmektedir. İşte hurda alüminyumların toplatılarak yeniden değerlendirilmesi işi ikincil alüminyum üretimini meydana getirmektedir. Bugün dünyada üretilen alüminyumun %35-38'i ikincil alüminyum ürünüdür. Bunun yarısını ABD tekbaşına üretmektedir. Batı Avrupa ülkelerinde ise 2001 yılında 3.5 milyon ton ikincil alüminyum üretilmiştir. Diğer Avrupa ülkelerinde ise enerji maliyetinin yüksek olması nedeniyle ikincil alüminyumda ithal yoluna gidilmiştir. Alüminyum hurda arzının önemli bir kısmı içecek kutularından kaynaklanmaktadır. Dünya ikincil alüminyum üretiminde içecek kutularının payı %27-55 arasında değişmektedir. Tablo 10'da Avrupa ülkelerinde alüminyum kutu kullanımı ve geri dönüşümü yer almaktadır. TABLO 10: AVRUPA'DA ALÜMİNYUM KUTU KULLANIMI VE GERİ DÖNÜŞMÜ (2001) (MİLYON ADET) İçecek Kutusu Kullanımı ÜLKE Toplam Kutu Alüminyum Kutu Alüminyumun Payı (%) Geri Dönüş Oranı (%) İNGİLTERE İSPANYA İTALYA YUNANİSTAN ALMANYA İSVEÇ TÜRKİYE FRANSA AVUSTURYA BENELÜKS PORTEKİZ İRLANDA NORVEÇ/İZLANDA İSVİÇRE FİNLANDİYA TOPLAM B.AVRUPA POLONYA DİĞER B/M AVRUPA GENEL TOPLAM Kaynak: E.A.A., (Alüminium For The Future) (Metalurji Dergisi Sayı 137). Genelde ikincil alüminyuma talebin fazla olduğu ve bu nedenle tüm dünyada hurda arzı sıkıntısı olduğu da sözkonusudur. 23

27 6. ALÜMİNYUM SEKTÖRÜNDEKİ KURULUŞLAR VE KAPASİTE KULLANIMI Türkiye'de alüminyum ekstrüzyon, yassı ürünler, döküm ürünleri ve iletkenlerin geniş çapta üretimi özel sektör tarafından gerçekleşmektedir. Ülkemizde alüminyum sektöründe faaliyet gösteren firmaların üretim kapasiteleri bin ton arasında seyretmektedir. Yıllık üretim kapasitesi, yaklaşık olarak ekstrüzyon ürünlerinde bin ton, yassı ürünlerde 150 bin ton, döküm ürünlerinde 180 bin ton, iletkenlerde ise 60 bin ton olarak tahmin edilmektedir. Sektörde yaklaşık 140 bin ton atıl kapasite olduğu tahmin edilmekte ve bu atıl kapasite ihracatla aşılmaya çalışılmaktadır. Sektördeki önemli kuruluşlar alüminyum sektörü ve alüminyum döküm sektörü olarak iki tablo halinde aşağıda gösterilmektedir. TABLO 11: ALÜMÜNYUM SEKTÖRÜNDE ÖNEMLİ KURULUŞLAR Kuruluş Adı Yeri Üretim Konusu Yabancı Sermaye Payı (%) 2005 Yılı İşçi Sayısı Kapasite (ton/yıl) Kamu Kuruluşları Özel Sektör Kuruluşları Assan Demir ve Sac San.A.Ş. İstanbul Yassı Üretim Eti Alüminyum A.Ş. Konya Birincil CMS Jant ve Makine Sanayi A.Ş. İzmir Döküm Asaş Alüminyum San.ve Tic.A.Ş. İstanbul Ekstrüzyon Crown Bevcan Ambalaj San. Tic.A.Ş. Kocaeli İçecek Kutusu Has Çelik ve Halat San.A.Ş. Kayseri İletken Kale Oto Radyatör San.ve Tic.A.Ş. İstanbul Döküm Saray Döküm ve Madeni Aksam San.A.Ş. İstanbul Ekstrüzyon Şahinler Metal San.ve Tic.A.Ş. Ankara Biyet ve Külçe Döküm Cevher Döküm San.A.Ş. İzmir Döküm Teknik Alüminyum San.A.Ş. İstanbul Yassı Üretim Feniş Alüminyum San.ve Tic.A.Ş. Kocaeli Ekstrüzyon Erdoğanlar Alüminyum San.ve Tic.A.Ş. İstanbul Ekstrüzyon İspak İzmit Sıvı Paketleme San.A.Ş. İstanbul Ambalaj Altın Kablo San.A.Ş. İstanbul İletken P.M.S Metal Profil Alüminyum San.ve Tic.A.Ş. Bursa Ekstrüzyon Çuhadaroğlu Metal San.ve Pazarlama A.Ş. İstanbul Ekstrüzyon Aksan Metal San.ve Tic.A.Ş. İstanbul Ekstrüzyon Kaynak: 2004 yılı İSO Türkiye'nin Büyük Sanayi Kuruluşları Araştırması 24

28 Sıra No TABLO 12: ALÜMİNYUM DÖKÜM SEKTÖRÜNDE ÖNEMLİ KURULUŞLAR Kuruluş Adı Yeri Üretim Konusu Yabancı Sermaye Payı (%) 2005 Yılı İşçi Sayısı Kapasite (ton/yıl) Kamu Kuruluşları Özel Sektör Kuruluşları 1 Cevher Döküm Sanayi A.Ş. İzmir Döküm CMS Jant ve Makine Sanayi A.Ş. İzmir Döküm Döktaş Dökümcülük Tic.San.A.Ş. Manisa Döküm Hayes Lammerz İnci Jant San.A.Ş. Manisa Döküm Cevher Jant Sanayi A.Ş. İzmir Döküm Federal Mogul Sapanca Segman ve Sakarya Döküm Gömlek Üretim Tesisleri A.Ş. 7 Kor Metal A.Ş. İstanbul Döküm Çelikel Alüminyum Döküm San.A.Ş. İstanbul Döküm KDS Kokil ve Pres Döküm San İstanbul Döküm Zatel Pres Döküm San.Tic.A.Ş. İstanbul Döküm Aslar Pres Döküm San.Tic.A.Ş. İstanbul Döküm Kaynak: Türkiye Döküm Sanayicileri Derneği Alüminyum Döküm Sanayi sektöründe faaliyet gösteren yaklaşık 200 firma bulunmaktadır. Bunlardan 80 kadarı orta boyutta işletmeler olup, arasında işçi çalıştırmaktadırlar. 110 civarında da küçük atölyeler şeklinde aile işletmeleri mevcuttur. Alüminyum sektöründe kapasite kullanım oranı %80 civarındadır. Ancak kapasite kullanım oranları ürün cinsine göre büyük değişiklikler göstermektedir. Türkiye'de alüminyum sanayinde 2004 yılı için kapasite miktarları ve kapasite kullanım oranları Tablo 13'te gösterilmektedir. Kapasite olarak bakıldığında yassı alüminyum sektöründeki en büyük kuruluş Assan Demir ve Sac Sanayi A.Ş.'dir. Bu şirket diğer ülkelerde kurulu bulunan aynı sektördeki Alcoa, Hydro, Alcan ve Novelis gibi büyük ölçekli kuruluşların yanında orta ölçekli bir pozisyona yerleşecektir. Sektördeki diğer yurtiçi kuruluşların kapasite itibariyle yurtdışı kuruluşların yanında küçük ölçekli oldukları görülmektedir. 25

29 TABLO 13: ALÜMİNYUM SEKTÖRÜNDE KURULU KAPASİTE DURUMU Kapasite: Ton, KKO: % Ana Kapasite Mallar KKO YILLAR Tah. Birincil Alüminyum Kapasite KKO İkincil Alüminyum Alaşımlı Külçe Kapasite KKO Deoksidant Külçe Kapasite KKO Ektrüzyon Kapasite KKO Yassı Kapasite Alüminyum KKO İletken Kapasite KKO Döküm Kapasite KKO Mimari Uygulama Alüminyum Doğrama Kapasite KKO Alüminyum Cephe Kapasite KKO Kaynak: TALSAD (DPT Özel İhtisas Komisyonu Raporu 2006). 26

30 7. MALİYET VE FİYATLAR Alüminyum üretiminde ana maliyet kalemleri enerji, hammadde, malzeme ve ekipman ile personel giderlerinden oluşmaktadır. Dünyadaki tesislerle de kıyaslandığında uygulanan yüksek enerji fiyat tarifeleri yıllardır maliyet giderlerini arttırıcı ana unsur olmuştur. Alüminyumun cevher halinden kullanılır hale getirilmesine kadar bir ton birincil alüminyum üretimi için tüketilen toplam enerji kcal/kg.al Civarındadır. Ancak üretim maliyetleri içinde enerjinin payı kullanılan tekniğe göre de değişmektedir. Enerjiyi çok ucuz alan modern tesislerde sıvı alüminyum üretim maliyetleri USD/ton iken enerjinin payı %10-12 arasında değişmektedir. Yine modern teknolojilere sahip LME (Londra Metal Borsası)'ye endeksli ülkelerde üretim maliyetleri USD/ton arasındadır. Eski teknolojilere ait tesislerde ise üretim maliyetleri USD/ton arasında değişmektedir. Enerjiyi uzun vadeli anlaşmalarla veya LME'ye endeksli temin eden ülkelerdeki üreticilerin üretim maliyetlerindeki enerjinin payı %15-30 civarındadır. Ülkelerde alüminyum maliyetleri ve enerji arasındaki bağlantı Tablo 14'de gösterilmektedir. TABLO 14: ÜLKELERDE ALÜMİNYUM MALİYETLERİ VE ENERJİ ÜLKE ENERJİ FİYATI (Cent/Kwh) ÜRETİM MALİYETİ (USD/Ton) ENERJİNİN PAYI (%) Hollanda BDT ABD Güney Afrika Venezuella Brezilya Avustralya Kanada Fransa Türkiye Kaynak: Eti Alüminyum A.Ş. (DPT Öz.İh.Kom.Rap.2006) Seydişehir Alüminyum Tesislerinde enerjinin üretim maliyetindeki payı son 16 yıl içinde %37-47 arasında değişmektedir. Bu miktar dünya üreticilerinin ortalaması ile 27

31 karşılaştırıldığında %15-20 daha fazladır. Bu fark uygulanan enerji fiyat politikasından kaynaklanmıştır. Dünya alüminyum üretiminin yarısından fazlası enerjiyi cent/kwh'tan üretirken ve dünya alüminyum sektörünün tükettiği elektriğin ortalama fiyatı 2 cent/kwh iken, Seydişehir Alüminyum Tesisleri ortalamanın katı bir fiyatla elektrik enerjisi tüketmektedir. Alüminyum fiyatları LME'ye (Londra Metal Borsası) göre belirlendiğinden bu fiyatlara yakın üretim maliyetine sahip olmayan firmalar üretimden çekilmek zorunda kalmaktadır. Bu durumda dünya alüminyum üreticileri ile rekabet edebilmek için elektrik enerjisi kullanımına indirim uygulamasının düzenlenmesi gerekmektedir. II. Dünya Savaşı'ndan 1973 ilk petrol krizine kadar enerji fiyatları genelde fazla düşmediğinden bu dönemde enerji tüketim değerleri üzerinde fazla durulmamış, daha çok metal üretimi üzerinde durulmuştur. Ancak 1973 yılında başlayan petrol fiyatlarındaki beklenmeyen artışlar alüminyum fiyatlarını yükseltmiş ve sonuçta maliyet artışları nedeniyle alüminyuma olan talep düşmeye başlamıştır. Bu nedenle alüminyum üretiminde dünya birincil alüminyum üreticileri, enerjinin bol ve ucuz olduğu bölgelere doğru kayarak ucuza maletme yöntemlerine başvurmuşlar ve en ucuz enerji de hidrolik santrallerde üretildiğinden birincil alüminyum üretiminde kullanılan enerji dünyada hidrolik santrallara kaydırılmıştır. Türkiye'de de Seydişehir Alüminyum Tesislerinin kuruluşuna esas olmak üzere Oymapınar Hidroelektrik Santralının kurulması da bu esasa dayanmaktadır. Ancak 1970'li yıllarda enerji üretimi Etibank'tan Türkiye Elektrik Kurumu'na geçmiş ve bu nedenle Seydişehir Alüminyum Tesisleri ve Oymapınar Santralı ayrı ayrı tesis edilmişlerdir. Bu durumda 1968 tarihli fizibilite raporunda elektrik enerjisi tüketim miktarının 1.2 milyar kwh/yıl olacağı ve üretim içindeki enerji payının %19.2 olması tespit edilmişken, santralin 1984 yılında enterkonnekte sisteme bağlanmasıyla ve tesislere uygulanan %40 oranındaki sübvansiyona rağmen yukarıda bahsedilen fizibilite etüdünün hedefine ulaşılamamıştır. Fiyatlara gelince; Ülkemizde ikincil alüminyum külçe fiyatları genelde Seydişehir fiyatları ele alınarak tespit edilmektedir. Özelleştirme sonrası Seydişehir fiyatları %16 arttırılarak LME bazına getirilmiştir. 28

32 Ekstrüzyon ürünlerinin fiyatları büyük oranda Londra Metal Borsası Endeksi'ne bağlıdır. Fiyatlar üreticinin enerji ve işçilik gibi giderlerinde büyük değişiklik göstermemekle birlikte USD, Euro ve YTL paritelerinden etkilenmektedir. Özellikle yurtiçi tüketicilerde ekstrüzyon ürünlerinin fiyatlarını Londra Metal Borsası'na orantılı değiştirmek mümkün olmamaktadır. Büyük miktarlardaki alımlar için fiyat LME'ye bağlı verilebilmesine rağmen ekstrüzyon ürünlerinin çoğunda hammadde fiyat dalgalanmalarını üreticiler ya daha önceden yapılan hammadde satın alma anlaşmaları ile ya da yaptıkları hammadde stokları ile kompanse etmektedirler. Alüminyum yassı haddelenmiş ürünlerin ana hammaddesi olan alüminyum külçenin dünya metal borsalarında işlem gören bir emtia olması nedeniyle hammadde fiyatı da arz-talep dengesine bağlı olarak sürekli olarak değişmekte ve bu değişim doğrudan alüminyum yassı haddelenmiş ürün fiyatlarına yansımaktadır. Zaman zaman mevsimsel dalgalanmalar ve alüminyum yassı haddelenmiş ürün arz-talep dengesine dayalı değişmeler olmakla birlikte bu değişimler hammadde fiyat dalgalanmaları yanında düşük kalmaktadır. Alüminyum iletken üretiminde ana hammadde olarak kullanılan alüminyum külçenin fiyatı Londra Metal Borsası tarafından belirlenmekte olup, bu fiyatlar sürekli değişmekte ve genelde fiyatların yükselmesi yönünde olmaktadır. Bu durumda üreticiyi olumsuz olarak etkilemektedir. Alüminyum Döküm sektörünün hammaddesi olan külçe alüminyum birincil ve ikincil olarak kullanılmaktadır. Fiyatlar LME borsa üzerinde belirli bir ilave ile tespit edilmektedir. 29

33 8. İŞ GÜCÜ Türkiye'de alüminyum sektörü istihdam durumu aşağıdaki tablolarda imalat konularına göre ayırım yapılarak açıklanmıştır. Bu tablolara göre 2004 yılı kesinleşen rakamları sektörde kişinin çalıştığını göstermektedir yılı tahminine göre ise bu rakamın kişi olacağı hesaplanmıştır. TABLO 15: BİRİNCİL ALÜMİNYUM SEKTÖRÜNDE İSTİHDAM DURUMU (Kişi) İşgücü YILLAR Tah. Yüksek Teknik İdari Orta Teknik Memur İşçi Düz Kalifiye Kaynak: Eti Alüminyum (DPT Öz.İh.Kom.Rap. 2006) TABLO 16: ALÜMİNYUM EKSTRÜZYON SEKTÖRÜNDE İSTİHDAM DURUMU (Kişi) İşgücü YILLAR Tah. Yüksek Teknik İdari Orta Teknik Memur İşçi Düz Kalifiye Kaynak: Çuhadaroğlu Metal San.ve Paz.A.Ş.(DPT Öz.İh.Kom.Rap

34 TABLO 17: ALÜMİNYUM YASSI HADDELENMİŞ ÜRÜNLER SEKTÖRÜ İSTİHDAM DURUMU (Kişi) İşgücü YILLAR Tah. Yüksek Teknik İdari Orta Teknik Memur İşçi Düz Kalifiye Kaynak: Assan Demir ve Sac. A.Ş. (DPT Öz.İh.Kom.Rap. 2006) İletken Alüminyum iletken üretiminde mevcut kapasitenin ülke ihtiyacının üstünde olması ve ihracat imkanlarının kısıtlı olması nedeniyle istihdam artışı sağlanamamaktadır. TABLO 18: ALÜMİNYUM DÖKÜM SEKTÖRÜ İSTİHDAM DURUMU (Kişi) İşgücü YILLAR Tah. Yüksek Teknik İdari Orta Teknik Memur İşçi Düz Kalifiye Kaynak: Tüdöksad (DPT Öz.İh.Kom.Rap. 2006) Sektörün teknisyen (orta teknik) seviyesinde ve yönetim ile üretim kısımları arasında görev yapacak teknik elemanlara olan ihtiyacı devam etmektedir. 31

35 TABLO 19: MİMARİ ALÜMİNYUM SEKTÖRÜ İSTİHDAM DURUMU (Kişi) İşgücü YILLAR Tah. Yüksek Teknik İdari Orta Teknik Memur İşçi Düz Kalifiye Kaynak: Dekoral Alüminyum Ltd.Şti. (DPT Öz.İh.Kom.Rap. 2006) 32

36 9. ÜRETİM Alüminyum üretiminde beş üretim aşaması bulunmaktadır. Boksit madeni işletmeciliği ve boksit madeninden alümina üretimi, alüminadan elektroliz yolu ile sıvı alüminyum üretimi ve sıvı alüminyumun geçirdiği çeşitli işlemlerin hepsi bağımsız birer sanayi koludur. Bu kademelerin tümünün birarada bulunduğu tesislere "entegre tesis" adı verilir. Ülkemizde Seydişehir Alüminyum Tesisleri tek entegre tesistir. Önceleri hurdaya bağlı olarak ton/yıl olan ülkemizde alüminyum üretimi Seydişehir bölgesinde ekonomik olarak işletilebilecek boksit madenlerinin bulunmasıyla hızla büyüyen bir sektör haline gelmiştir. Ülkemizde değişik alanlarda faaliyet gösteren civarında firma mevcuttur. Ancak sadece Seydişehir hem birincil alüminyum üreticisi hem de işleticisi durumunda olan bir entegre tesistir. Özel sektör kuruluşları sadece birincil alüminyum ve hurda kullanarak yarı ürün veya uç ürün üreten küçük ve orta ölçekli kuruluşlardır. Türkiye'de alüminyum işleme kapasitesinin (*) Seydişehir dahil ton/yıl arasında olduğu kabul edilmektedir. Ekstrüzyonda üretim kapasitesinin ton/yıl, yassı ürünlerde ton/yıl, iletkende ton/yıl, dökümde ton/yıl olduğu belirtilmektedir. Üretim miktarları incelenirken konu ekstrüzyon, yassı alüminyum, iletken, döküm olarak ele alınmıştır. - Ekstrüzyon Ekstrüzyon üretim miktarları son 4 yıl içinde yaklaşık iki katına çıkmıştır. Bunun başlıca sebebi artmakta olan yatırımlardır. Avrupa'da kişi başına düşen alüminyum miktarı yaklaşık 25 kg. iken bu rakam Türkiye'de yaklaşık 5 kg'dır yılı krizi alüminyum ekstrüzyon üretimini etkilemiş ve yurtiçi talep düştüğünden üretim ihracata yönelmiştir. Son 5 yıl içinde ekstrüzyon ürünlerinin üretiminde sürekli bir artış görülmektedir. Ekstrüzyon ürünlerinin (*) DPT Özel İhtisas Komisyonu Raporu

37 hammaddesi olan yuvarlak ingot maliyeti, ekstrüzyon ürünü maliyetinin en büyük dilimini oluşturmaktadır. Yuvarlak ingot fiyatları Londra Metal Borsası'nda belirlenen fiyatların üzerine eklenen prim değeri ile belirlenir. Maliyeti etkileyen diğer faktörler enerji, işçilik vb. - Yassı Alüminyum Alüminyum yassı haddelenmiş ürünlerin ana hammaddesi alüminyum külçedir. Alüminyum dünya metal borsalarında işlem gören bir madde olması nedeniyle hammadde fiyatı da arztalep dengesine bağlı olarak sürekli olarak değişmekte ve bu değişim yassı alüminyum fiyatlarına yansımaktadır. - İletken Türkiye'nin elektrifikasyon altyapısının büyük ölçüde tamamlanmış olması talep azlığı yaratmış, aynı zamanda son yıllardaki ekonomik tasarruf tedbirleri sonucu yatırımların azalması ile de kapasite kullanım oranında herhangi bir artış olmamıştır. - Döküm Döküm üretim yöntemi metalik malzemelerin eritildikten sonra istenen mekanik özelliklere getirilmek amacıyla uygun katkılar ile alaşımlandırılarak müşterinin istediği geometrik şekillerde kum, metal veya seramik kalıplar içine dökülmesi olarak özetlenebilir. Döküm üretim yöntemi metallere şekil vermekte kullanılan en eski üretim tekniğidir. Döküm tekniği ile üretim yapan dökümhaneler genellikle müşterilerinin talepleri doğrultusunda sipariş üzerine üretim yapmaktadırlar. Bunanla beraber bazı dökümhaneler ise bağlı oldukları üretim tesisinin ihtiyacı olan malzemeleri üretmekte olup, dışarıya döküm satışı yapmazlar. Buna örnek olarak kilit ve fermuar üreticilerinin zamak (*) dökümhaneleri, elektrik motoru üreticilerinin alüminyum dökümhaneleri gösterilebilir. (*) Zamak, Alüminyum ve çinko karışımı bir malzeme 34

38 Bazı tesisler ise döküm tekniği ile ürettiklerini son işlemlerden geçirdikten sonra bitmiş ürün olarak son kullanıcıya ulaştırmaktadırlar. Bunlara örnek alaşımlı otomobil cantları, kapı kolu gibi ürünler gösterilebilir. Başlangıçta Türkiye'deki Alüminyum Döküm Sanayinin İstanbul'da bulunan ilk küçük atölyeleri bugünün %75 üretimlerini ihracata yönlendirmiş büyük döküm fabrikalarına dönüşmüştür. Türk sanayii için genç konumda olan Alüminyum Döküm Sanayinde, özellikle yerli otomotiv sanayinin gelişmesi ve döküm ihracatında talep artışı nedeniyle önemli ilerleme beklenilmektedir. Alüminyum döküm ile beraber Zamak Döküm Sanayii de oldukça gelişmiştir. Döküm üretiminin emek yoğun bir üretim teknolojisi olması nedeniyle sektörün ihracatı özellikle AB ve diğer batı ülkelerinde olmak üzere önemli miktarda büyümektedir. Ancak Çin, Hindistan ve Doğu Avrupa ülkelerinden gelecek rekabet büyümeyi etkileyen faktörlerdir. Tablo 20'de yıllar itibariyle üretim miktarları ve Tablo 21'de üretim değerleri gösterilmektedir. Dünyanın en önemli alüminyum üretici firmaları ise ALCOA (ABD), ALCAN (Kanada), NORSK HYDRO (Norveç), PECHINEY (Fransız), RUSAL (Rusya), SWAL (Rusya) gibi. Bu büyük firmaların yanısıra Elval (Yunan), Garmco (Bahreyn), Egypt Alüminyum (Mısır), AMAG (Avusturya) gibi firmalar da satış faaliyetleri ile söz sahibi olmuş firmalardır. 35

39 TABLO 20: ÜRETİM MİKTARI (TON) Ana Mallar YILLAR YILLIK ARTIŞLAR (%) Tah Tah. Birincil Alüminyum Alümina Sıvı Alüminyum Külçe İkincil Alüminyum Ekstrüzyon Yassı Alüminyum İletken Döküm Mimari Uygulama Doğrama Cephe Kaynak: TALSAD (DPT Özel İhtisas Komisyonu Raporu 2006.) 36

40 TABLO 21: ÜRETİM DEĞERLERİ (YTL) YILLAR YILLIK ARTIŞLAR (%) Ana Mallar Tah Tah. Birincil Alüminyum Alümina Sıvı Alüminyum Külçe İkincil Alüminyum Ekstrüzyon Yassı Alüminyum İletken Döküm Mimari Uygulama Doğrama Cephe Kaynak: TALSAD 37

41 10. TÜKETİM Alüminyum tüketimi ülkelerin sanayileşme seviyesi ve kişi başına düşen GSMH oranında artmaktadır. Çin dünya alüminyum tüketiminde yaklaşık %15-20 paya sahiptir. Çin'deki alüminyum talebinin yılda %20 büyüyeceği tahmin edilmektedir. 1960'lı yıllara kadar çok hızlı gelişen tüketim ancak 1980 sonrasında istikrarlı bir yapıya kavuşmuştur. Tablo 22'de görüldüğü gibi son yıllarda birincil alüminyum tüketimi, üretimi ile dengeli bir yapı göstermektedir yılında birincil alüminyum tüketim paylarının %34'ü Amerika, %26'sı Avrupa ve %20'si Asya olarak gerçekleşmişken, 2002 yılında bu oranlar sırasıyla %30, %31 ve %37 olmuştur. Asya kıtasındaki bu sıçrama Çin'de sektördeki hızlı büyümeden kaynaklanmaktadır. Ülkeler arasında sırasıyla, ABD, Çin, Japonya ve Almanya en fazla birincil alüminyum tüketilen ülkeler arasındadır. 38

42 TABLO 22: DÜNYA ALÜMİNYUM TÜKETİMİ (Bin Ton) BÖLGE/ÜLKE Tah. AFRİKA Toplam K.AMERİKA GÜNEY/ORTA AMERİKA DOĞU ASYA GÜNEY ASYA BATI AVRUPA Kanada Meksika ABD Toplam Brezilya Diğer Latin Amerika Toplam Japonya Güney Kore Taiwan Toplam Bahreyn Hindistan Diğer Güney Asya Toplam Belçika Fransa Almanya İtalya Norveç İngiltere İspanya Diğer Batı Avrupa Toplam Rusya DOĞU AVRUPA Diğer Doğu Avrupa OKYANUSYA ÇİN DİĞER* DÜNYA TÜKETİMİ YILLIK BÜYÜME (% Olarak) DÜNYA ÜRETİMİ SAPMA (DÜNYA) (357) Üretim Tüketim ÇİN Hariç Çin'e Net İhracat (290) Net Sapma (357) Kaynak: Primary Aluminium Consumption, Balances & Prices, Data Sources IAI, WBMS, Industry Sources, AME Forecasts, (Metalurji Dergisi Sayı 137) (*) Acezbaycan. Bosna-Hersek, Hırvatistan, İran, K.Kore, Polonya, Romanya 39

43 YURTİÇİ TÜKETİM: Yurtiçi tüketime gelince; dünyada alüminyum son 30 yıllık süreçte çok fazla tercih edilirken, kişi başına tüketim Amerika'da 29 kg., Avrupa ülkelerinde 26 kg'a ulaşmıştır. Türkiye'de ise 2001 yılında tüketimde düşme yaşanırken 2002 yılında %39'luk bir artışla alüminyum talebi 267 bin tona ulaşmış, 2003 yılında %22'lik artışla 326 bin ton, 2004 yılında da %12'lik bir artışla 365 bin ton olmuştur. (Tablo 23) TABLO 23: ALÜMİNYUM YURTİÇİ TÜKETİMİ YIL Yarı Mamul Tütetimi (Ton) Değişim % Kaynak: TALSAD (DPT Öz.İh.Kom.Raporu 2006) Kişi başına tüketim ise Türkiye'de 2004 yılında 5 kg ulaşmıştır. (Tablo 24) TABLO 24: KİŞİ BAŞINA DÜŞEN ALÜMİNYUM TÜKETİMİ YIL Kişi başına Tüketim (Kg) Değişim % Kaynak: TALSAD (DPT Öz.İh.Kom.Raporu 2006) Ekstrüzyon ürünlerinin en büyük tüketim sahası bütün dünyada olduğu gibi Türkiye'de de inşaat sektörüdür. Diğer tüketim sahaları ise endüstriyel uygulamalar, otomotiv, raylı ve denizyolu taşımacılığı, beyaz eşya, elektrik ve elektronik sektörleri olarak sayılabilir. 40

44 1999 yılında yaşanan depremden sonra 2000 yılında inşaat sektöründeki kullanımın artması nedeniyle güzel bir seyir izleyen tüketim miktarları 2001 yılındaki ekonomik kriz nedeniyle büyük bir düşüş göstermiştir. Her sektörde olduğu gibi alüminyum yassı ürünlerin kullanıcısı olan kuruluşlar 2002 yılı itibariyle ihracata yönelik çalışmalarda bulunmuşlar dolayısıyla iç tüketimde gözle görülür artışlar sağlanmıştır. Özellikle otomotiv, beyaz eşya ve elektronik sektörlerinde umulandan çok daha iyi üretim ve ihracat miktarlarına ulaşılmasıyla bu sektörlerde kullanım alanı bulan alüminyum yassı ürünlerin de tüketimi artmıştır. Otomotiv, beyaz eşya ve elektronik sektörlerindeki yabancı firmaların maliyet düşürme amacıyla üretim merkezlerini Türkiye'ye kaydırmaları alüminyum yassı ürünlerin yurtiçi tüketimini artıran önemli etkenlerden bir tanesidir. Alüminyum iletkenler enerji nakil hatlarında, enerjinin dağıtım ve taşınmasında kullanılmaktadır. Türkiye'nin elektrifikasyon alt yapısı büyük ölçüde tamamlanmıştır. Bu sebeple yurtiçi tüketim de belirgin bir artış olmamakta, mevcut tüketimler ise şebekelerin yenilenmesi işlerinde kullanılmaktadır. Alüminyum Döküm sektörünün yurtiçinde en önemli kullanım alanları: a) Otomotiv sanayii (Alaşımlı jant, dişli kutuları, silindir kafaları) b) Elektrikli makine ve elektronik sanayii (elektrik motor gövde ve kapakları, bavat kutuları, cep telefonları, tv, video, müzik sistemleri) c) Mobilya sanayii (masa ve koltuk ayakları) d) Beyaz ve kahverengi eşya (dişli kutuları kapaklar, kulplar). 41

45 TABLO: 25 TÜKETİM MİKTARI (TON) Ana Mallar YILLAR YILLIK ARTIŞLAR (%) Tah Tah. Birincil Alüminyum İkincil Alüminyum Ekstrüzyon Yassı Alüminyum İletken Döküm Mimari Uygulama Doğrama Cephe Kaynak: TALSAD (DPT Özel İhtisas Komisyonu Raporu 2006.) 42

46 TABLO 26: TÜKETİM DEĞERİ (YTL) YILLAR YILLIK ARTIŞLAR (%) Ana Mallar Tah Tah. İkincil Alüminyum Ekstrüzyon Yassı Alüminyum İletken Döküm Mimari Uygulama Doğrama Cephe Kaynak: TALSAD (DPT Özel İhtisas Komisyonu Raporu 2006.) 43

47 11. DIŞ TİCARET DURUMU - İTHALAT Türkiye alüminyum sektörü hammadde ihtiyacının Seydişehir Alüminyum Tesislerinin dışında kalan kısmını ithalat ile karşılamaktadır. Seydişehir tesislerinde hammadde ton dolayında üretilebildiği için sektör hammadde ihtiyacının %75'ini ithal etmek zorunda kalmaktadır. Tüm alüminyum ürünleri bazında 2004 yılında toplam ithalat tona ve değer olarak da milyon dolara ulaşmıştır (Tablo 27-28). Bu miktarların yaklaşık %75'ini birincil alüminyum, %15'in alüminyum hurdası ve %10'unu ise ikincil alüminyum oluşturmaktadır. Başlıca ithalat pazarları ise Rusya, BDT ve Kuzey Avrupa ülkeleridir. İthalatta en önemli kalem olan birincil alüminyum; miktar bazında toplam alüminyum ithalatının yüzde 75'ini, değer bazında ise yüzde 60'ını oluşturmakta, bunu yassı ürünler takip etmektedir. TABLO 27: ALÜMİNYUM SEKTÖRÜ ÜRÜN İTHALATI (Miktar Olarak) (Ton) Ana Mallar YILLAR Tah. Birincil Alüminyum İkincil Alüminyum Ekstrüzyon İletken Yassı Ürünler Folyo Tüpler,Borular İnşaat Aksamı Tel ve Örme Halat Alüminyumdan Diğer Eşya TOPLAM Kaynak: DİE. (DPT Öz.İh.Kom.Raporu 2006.) 44

48 TABLO 28: ALÜMİNYUM SEKTÖRÜ ÜRÜN İTHALATI (Değer Olarak) (CIF, Cari Fiyatlarla, Bin $) Ana Mallar YILLAR Tah. Birincil Alüminyum İkincil Alüminyum Ekstrüzyon İletken Yassı Ürünler Folyo Tüpler,Borular İnşaat Aksamı Tel ve Örme Halat Alüminyumdan Diğer Eşya TOPLAM Kaynak: DİE. (DPT Öz.İh.Kom.Raporu 2006.) - İHRACAT Alüminyum sanayii hammadde ihtiyacının büyük kısmı ithalatla karşılanmasına rağmen, sektörde mamül madde üretiminin yarıdan fazlası ihraç edilmektedir yılında yaşanan deprem ve ekonomik krizler sebebiyle iç piyasada daralma yaşanınca sektör firmaları ihracata daha çok ağırlık vermeye başlamıştır. Buna bağlı olarak alüminyum ihracatında artış 2002 yılından önceki senelere oranla artmaya devam etmiştir. Tablo 29'da da görüldüğü üzere 2000 yılında milyon dolar düzeyine çıkan alüminyum sanayi ihracatı 2001 yılında milyon dolara ulaşmıştır yılında ise ihracat rakamı bin ton ile milyon doları ve 2003 senesinde de bin ton ile milyon doları yakalamıştır. Özellikle bu yıldan itibaren istikrarlı bir artış gözlenmiştir. Sektörün gelişimine en büyük katkıyı sağlayan ihracattaki yerli firmalarımızın çoğunlukla Avrupa ülkeleri ile çalışmaları ve dolayısıyla da dünya pazarlarında rekabet edebilmeleri açısından ürün geliştirme ve ürün kalitesi oldukça büyük bir önem taşımaktadır. İhracatta çubuk ve profillerde Almanya, İngiltere ve Bulgaristan öne çıkmakta; sac ve levha ihracatında ise İtalya, İspanya ve Almanya ilk üç sırayı oluşturmaktadır. İnşaat aksamı ihracatında ise Kazakistan, Almanya ve Rusya ön plana çıkmıştır. 45

49 TABLO 29: ALÜMİNYUM SEKTÖRÜ İHRACATI (Miktar Olarak) (Ton) Ana Mallar YILLAR Tah. Birincil Alüminyum İkincil Alüminyum Ekstrüzyon İletken Yassı Ürünler Folyo Tüpler,Borular İnşaat Aksamı Tel ve Örme Halat Alüminyumdan Diğer Eşya TOPLAM Kaynak: DİE. (DPT Öz.İh.Kom.Raporu 2006.) TABLO 30: ALÜMİNYUM SEKTÖRÜ İHRACATI (Değer Olarak) (FOB, Cari Fiyatlarla Bin $) Ana Mallar YILLAR Tah. Birincil Alüminyum İkincil Alüminyum Ekstrüzyon İletken Yassı Ürünler Folyo Tüpler,Borular İnşaat Aksamı Tel ve Örme Halat Alüminyumdan Diğer Eşya TOPLAM Kaynak: DİE. (DPT Öz.İh.Kom.Raporu 2006.) Alüminyum döküm sektörünün özellikle son 3 yılda yeni devreye giren kapasitelerinin ihracata yönlendirilmesiyle sektörün ihracat miktarı önemli ölçüde artış göstermiştir. Tablo döküm miktarları ve değerleri gösterilmektedir. 46

50 TABLO 31: ALÜMİNYUM DÖKÜM SEKTÖRÜ İHRACATI (Miktar Olarak) (Ton) Ana Mallar YILLAR Tah. Alaşımlı Otomobil Jantı Otomobil Endüstrisi için Parça Alüminyum Döküm Diğer Eşya TOPLAM DÖKÜM Kaynak: Tüdoksad (DPT Öz.İh.Kom.Raporu 2006) TABLO 32: ALÜMİNYUM DÖKÜM SEKTÖRÜ İHRACATI (Değer Olarak) (FOB Cari Fiyatlarla, Bin $) Ana Mallar YILLAR Tah. Alaşımlı Otomobil Jantı Otomobil Endüstrisi için Parça Alüminyum Döküm Diğer Eşya TOPLAM DÖKÜM Kaynak: Tüdoksad (DPT Öz.İh.Kom.Raporu 2006) 47

51 12. DEĞERLENDİRME VE SEKTÖR SORUNLARI Alüminyum, özellikle ulaştırma, inşaat ve ambalaj sektörlerinde olmak üzere yeni teknolojilerin de etkisiyle kullanımı artan bir ürün olarak 21. yüzyıl metali olarak görülmektedir. Türkiye'de de ulaşım vasıtalarının yapımı, alüminyum kapı, pencere, mutfak eşyası, elektrik enerjisi nakli olmak üzere pekçok alanda geçmişe sahip olan sektörün, kullanım alanlarının artması ve dolayısıyla kullanıcılarının artması kaçınılmazdır. Alüminyum sektörü, Türkiye'de yıllarında önemli ölçüde bir daralma yaşamış olmasına rağmen, bu dönemde ihracat faaliyetleri artmış ve bu artış sonraki yıllarda da devam etmiştir ve 2004 yıllarında sektör %10-15 civarında büyüme göstermiştir. Bu büyümedeki en büyük etken beyaz ve kahverengi eşya ürünlerindeki artışlardır. Gelecek yıllarda da bu büyümenin ekonomik istikrarla birlikte devam etmesi beklenmektedir. Alüminyum sektörünün içinde yer alan diğer bir sanayi kolu da Mimari Alüminyum koludur. Bu sanayi kolu, alüminyum profil, alüminyum levha gibi yarı mamul ürünleri işleyip, konut, alışveriş ve iş merkezleri, oteller ve gökdelenlerin cephelerini kaplama işinde kullanılmakta ve sektörde katma değeri ve istihdamı en yüksek sanayi kolu olarak göze çarpmaktadır. AB'ye giriş sürecinde, Avrupa Birliği ülkelerindeki inşaat sektörü krizi ve AB firmalarının emek yoğun işlerden çıkmaya başlamaları nedeni ile, bu sanayi kolunun da Türkiye'de geleceği umut verici olabilecektir. Ancak, Alüminyum Sanayii ham alüminyum ihtiyacının %75'e yakın kısmını ithalatla karşılamaktadır. Buna karşılık sektör büyük ölçüde mamül madde ihracatında bulunmaktadır. Özellikle üretilen döküm parçalarının yaklaşık %85'ini ihraç edileceği tahmin edilmektedir. Alüminyum tüketimi açısından konu ele alınınca her ne kadar gelişmiş ülkelerde kişi başına alüminyum tüketiminin kg. olmasına karşılık ülkemizde bu miktarın kg olduğu görülse de önünün açık ve gelişmeye müsait olması her geçen gün kişi başına düşecek tüketimin de artacağının göstergesidir. 48

52 Ancak, önemli bir husus sektörün ithalat açısından korunması gerektiği hususudur. Çin'den Türkiye'ye getirtilen vasıfsız ve ucuz ürünlerin Türkiye'ye girişi önlenildiği taktirde Türkiye'de alüminyum sanayiinde haksız rekabet önlenmiş ve ciddi anlamda üretim yapan üreticilerin de mağduriyetinin önüne geçilmiş olur. Sektörün diğer sorunlarını şöyle sıralayabiliriz: - Enerji maliyetinin yüksek olması; Hammadde açısından %75'i yurtdışına bağlı olan sektörün ihracatta yakaladığı çıkışı sürdürebilmesi için elektrikte ortalama kwh'ı 7.4 cent olan elektrik birim fiyatlarının doğalgaz kullanımında da 20 cent'e kadar yükselmesi firmaların maliyetlerini ciddi bir şekilde yükseltmektedir. Bu durum firmaların dış ticaretteki rekabet gücünü azaltmaktadır. Dolayısıyla enerji maliyetlerinin düşürülmesi sektör için önem taşımaktadır. Bu nedenle sektöre uygun düşecek enerji tarifeleri uygulanmalıdır. - Finansman sıkıntısı ve işçilik maliyetleri: özellikle finansman sıkıntısı çeken firmaların, Bankamıza başvurmaları halinde Bankamızca desteklenmesinin uygun olacağı açıktır. - Kalite ve standartlara uygun olarak üretim yapılması, özellikle ucuz ürün talebinin artmasının taviz vermeyen firmalar aleyhine işlemesi önlenmelidir. Ayrıca piyasada kendi markalarını oluşturmuş olan firmaların ürünlerinin kopyalanarak daha ucuz fiyatlara satılması da haksız rekabete yol açmaktadır. Bu nedenle bütün firmaların kendi ürünlerinin tasarımlarını yapmaları, patentlerini almaları ve dolayısıyla markalaşmaları için ihtiyaç duyulan insan kaynaklarının da yetiştirilmesi sağlanmalıdır. Bu husus için de AR-GE ve eğitim çalışmalarına destek verilmesine ve yeni teknolojilerin geliştirilmesi bakımından önem taşımaktadır. Yukarıda sıralanan sorunlara rağmen Türk Alüminyum Sanayi 3 milyar ABD Dolarına yakın bir iş hacmi ile Türk sanayinin en önemli sektörlerinden biri haline gelmiştir. 49

53 KAYNAKÇA - Devlet Planlama Teşkilatı'nca Hazırlanan 8. ve 9. Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu Raporları - TMMOB Metalurji Mühendisleri Odası Yayınları - TMMOB Maden Mühendisleri Odası Yayınları ve Alüminyum Raporu - I. ve II. Alüminyum Sempozyumu Yayınları - Dünya Gazetesi Alüminyum Ekleri - Türkiye Alüminyum Sanayicileri Derneği (TALSAD) Yayınları - TALSAD Yıllık Çalışma Raporu 50