AKÇAABAD VAKFIKEBĠR NÜFUS KÜTÜĞÜ - (1835-1845)

AKÇAABAD VAKFIKEBĠR NÜFUS KÜTÜĞÜ - (1835-1845) C. Yunus Özkurt Osmanlı döneminde ilk genel nüfus sayımı, II. Mahmud döneminde 1831 (Hicri: 1246) yılında alınan bir karar ile uygulanmaya başlamıştır (bundan önce de nüfus sayımları vardı ancak genel amaçlı değildi). II. Mahmut 1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı ve onun yerine müslüman çocuklardan oluşan Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı bir ordu kurdu. Osmanlı Devleti bu sayımla, müslim ve gayri müslim nüfusu ortaya çıkartmayı amaçlıyor ve böylece orduya müslümanlardan oluşan kaç asker alınacağını öğrenmek istiyordu. Bu nüfus sayımının nedenlerinden biri de halktan alınacak vergileri hesaplamaktı. Bu açıdan bakıldığında 1831 yılı ile başlatılan nüfus sayımı, müslim ve gayri müslim erkek nüfusu birlikte içeren ve tüm etnik unsurları da kapsayan ilk nüfus sayımı olmuştur. 1831 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından sonra 1844, 1852, 1856, 1866, 1881/82 ve 1905 gibi değişik tarihlerde bölgesel veya genel nüfus sayımları yapılarak, kayıtların güncel tutulmasına çalışılmıştır. 1831 yılı baz alınarak başlatılan erkek nüfus sayımına göre 1.939.236 sı müslim, 230.519 gayri müslim olmak üzere 2.1708.847 erkek nüfus Anadolu da; 500.697 i müslim ve 833.994 ü gayri müslim olmak üzere toplam 1.334.691 erkek nüfus Rumeli de; Kıbrıs ve Akdeniz adalarıyla birlikte, 2.467.128 i müslim, 1.147.470 i gayri müslim olmak üzere; Osmanlı daki toplam erkek nüfus 3.615.330 olarak tespit edilmiştir. Sayımda müslim ve gayri müslimler ayrı ayrı sayılmış ve defterleri de ayrı ayrı tutulmuştur. Bu sayım Rumeli ve Anadolu da gerçekleştirilmiş olup, yaşına bakılmaksızın tüm erkek nüfus sayılmıştır. 1 Anadolu topraklarından biri de Trabzon olmuştur. 1461 yılında Fatih Sultan Mehmed ile Osmanlı topraklarına bir Uç Sancağı olarak katılan Trabzon, 1650 li yıllarda müstakil bir şekilde eyalete dönüştürülmüştür. 1831 yılında alınan nüfus sayımı kararının uygulanabilmesi ise Trabzon eyaletinde 1835 yılında mümkün olabilmiştir. Trabzon eyaletine bağlı tüm sancak ve bunlara bağlı kazalardaki nüfus sayım işininin sorumluluğu Padişah II. Mahmud tarafından o zamanki Trabzon Valisi Osman Paşa ya verilmiş olup, merkez sancağa ait nüfus sayım ve yazım işi de padişahlık divan hocalarından (bir nevi bakanlar kurulu üyesi) olan ve aynı zamanda başbakanlık kâtiplerinden Edhem Efendi ye verilmiştir. Nüfus sayımı için görevlendirilen memurlar, sayımı yapılan yerlerle ilgili tuttukları defterleri önce kendi bölgelerine göre birleştirmişler ve defterleri temize çektikten sonra İstanbul'a göndermişlerdir. Karadeniz Teknik Üniversitesi - Beşikdüzü Meslek Yüksekokulu Öğretim Görevlisi. cyunusozkurt@hotmail.com. 30.03.2014, Akçaabat Trabzon. 1 Osmanlı da vergi ve askeri amaçlar ile nüfus sayımları yapılıyordu. Nüfus sayımlarının asıl amacı alınacak vergilerin belirlenmesine yönelik olan toprak tespiti yapılması ve askere alınacak potansiyel erkeklerin belirlenmesi idi. Bu nedenle nüfus sayımında erkekler dikkate alınıyor, evli kadınlar ile bekar kızlar dikkate alınmıyordu. İstisna olarak dul kadınlar ayrı bir hane oldukları için vergi mükellefi olarak kabul ediliyor ve nüfus sayımında dikkate alınıyorlardı. 1844 yılında yapılan sayımlar ile birlikte askeri ve vergi amaçlı sayımlar dışına da çıkılarak genel nüfus tespiti amaçlı olarak tüm kadınlar sayılmaya başlamıştır. 1

1831 nüfus sayımına göre Rize, Giresun, Görele, Keşap, Vakfıkebir, Akçaabat, Sürmene ve Of u kapsayan Trabzon Sancağı nda 125.121 i Müslüman ve 11.431 i Hristiyan olmak üzere toplam 136.552 erkek nüfus, Canik Sancağı nda 40.935 Müslüman, 14.808 Hıristiyan olmak üzere 55.743 erkek nüfus, Kastamonu da ise 114.854 Müslüman ve 3.285 Hıristiyan olmak üzere toplam 118.139 erkek nüfus bulunmaktaydı.27 Yani XIX. yüzyılın başlarında Karadeniz Bölgesi nüfusunun yaklaşık % 90 ınını Müslüman, % 10 ununu da Hıristiyanlar oluşturmaktaydı. Nüfus defterlerini araştırmacılar için mühim kılan en büyük özellik, muhtevasında barındırdığı detaylı lokal bilgilerdir. Zira bu kayıtlarda; kaza, nahiye, köy ve mahallelerin idari durum ve taksimatları, köylerde bulunan sülaleler, köylerdeki imam ve muhtar adları, tüm kişilerin yaşları, tipleri ve genel fiziki özellikleri, bütün fertlerin babaları ile birlikte adları, özürlülük durumları, zenginlik ve itibar seviyeleri, dini statüleri, gurbette bulunulan yer adları ve askere gidilen yerler belirtilmiştir. Kayıtlarda şahısların fiziksel özellikleri belirtilirken genel olarak boy, sakal ve bıyık referans alınarak betimleme yoluna gidilmiştir. Boy özelliği için uzun boylu, orta boylu ve kısa boylu şeklinde üç ayrı sınıflandırma yapılmıştır. Sakal özelliği için kara sakallı, kır sakallı, kumral sakallı ve köse sakallı gibi betimlemeler tercih edilmişken bıyık için kara bıyıklı, sarı bıyıklı ve köse bıyıklı gibi ifadeler kullanılmıştır. Nüfus sayımı bir bakımdan asker sayısının tespiti amacıyla yapıldığı için özürlülük halleri özellikle belirtilmiştir. Sıkça ifade edilen özürlülük çeşitleri, topal, çolak, sağır, kör, alil, yekçeşm, mazur, mecnun ve meczuptur. Kayıtlarda dönemin güçlü derebeyi aileleri vücûh-u hanedân gibi betimlemelerle özellikle belirtilmiş olup, ayrıca şahısların dini statülerine hacı, hafız, hatip, imam, efendi, talebe gibi ünvanlarla işaret edilmiştir. Nüfus sayımı esnasında askerde bulunanlar için Mansure de ve Bahriye de şeklinde kısa notlar düşülmüş, aynı şekilde gurbette bulunanlar için de Asitane de, Bafra da, Ankara da gibi kısa bilgiler ilave olarak verilmiştir.osmanlı arşivlerinde yer alan 1835 yılı Trabzon eyaleti nüfus kayıtlarından hareketle, 1835-1845 yılları arasındaki Akçaabat ve Vakfikebir e ait nüfus verilerini dikkate alarak hazırlanan Akçaabat-Vakfıkebir Nüfus Kütüğü isimli kitap, merkezi İstanbul da bulunan Vakfıkebir Kültür ve Yardımlaşma Derneği tarafından 2012 yılı sonunda bastırılmıştır. Kitabın yazarları olan Ali Mesut Birinci, Mustafa Çakıcı ve Zehra Topal isimli araştırmacıyazarlar, aynı zamanda birer Osmanlı Arşivi Uzmanı dırlar. Adı geçen her iki ilçede 1835-1845 yıllarında yaşayan kişilerin adlarının verildiği çalışmayı içeren kitap, büyük boy olup 791 sayfa hacminde basılmıştır. Kitabın yayına hazırlanması ve basımı ile Vakfıkebir Kültür ve Yardımlaşma Derneği Başkanı Avukat Yahya Yeşiloğlu bizzat ilgilenmiş olup, kitabın basımı Beylikdüzü Belediye Başkanı Yusuf Uzun tarafından temin edilmiştir. Söz konusu kitabın satışı Vakfıkebir Kültür ve Yardımlaşma Derneği tarafından yapılmaktadır. Dernek başkanı sayın Yahya Yeşiloğlu nun kitabın Takdim yazısındaki bazı ifadeleri şöyledir: Osmanlı bürokrasisinin ürettiği tarihi kayıtlarının bulunduğu yerlerin başında gelen Başbakanlık Osmanlı Arşivi ndeki nüfus defterleri ile belgelerden yararlanılarak hazırlanan Akçaabat - Vakfıkebir Nüfus Kütüğü isimli çalışma, Trabzon merkezine bağlı 17 köy ile Akçaabat, Vakfıkebir, Düzköy, Çarşıbaşı, Beşikdüzü ve Şalpazarı ilçelerinin de geçmişine ışık tutacak istatistiki ve tarihî veriler sunmaktadır. Bu verilerin dışında, bölge halkından birçoğunun kullandığı soyisimlerinin köklerini aydınlatacak, ailelerinin geçmişlerini yedinci veya sekizinci kuşağa kadar belgeleyebilme imkanı verecektir... Osmanlı da uygulanan 1831 nüfus sayımlarında çocuklar da dahil bütün erkekler nüfusa kaydedildiğinden bu kayıtlara dayanılarak hazırlanan bu eserde, bölgede o dönemde yaşayan bütün aileler bulunmaktadır. Hemen hemen herkes kendi ailesini ve aile büyüklerini bu eserde bulabilecektir... Söz konusu kitabın bir nüshası; Akçaabat Belediyesi Başkanı sayın Şefik Türkmen ve Akçaabat Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürü sayın Turhan Bektaşoğlu nun girişimleri ile Akçaabat Belediye Kütüphanesi bünyesine dahil edilmiştir. Arzu edenler bu kitabı belediye kütüphanesinde inceleyebilirler. 2

Söz konusu kitaptan önce, 2010 yılında Akçaabat Belediyesi kültür yayınları kapsamında olmak üzere, yöremiz araştırmacı-yazarlarından Zehra Topal tarafından 1840 Tarihli Akçaabat Nüfus Kayıtları ismi ile 1840 yılına ait Akçaabat nüfus verilerini içeren bir çalışma yayınlanmış idi. Sağ tarafta 2010 yılına ait bu kitaba ait kapak resmi verilmiştir. 2010 yılında basılmış bu kitap da Belediye Kütüphanesi nde mevcuttur. Yörede 1840 yılında ayrı bir nüfus sayımı yapılmamış olup, 1835 yılı verileri baz alınarak doğan-ölen kişilerin güncellenmesinin yapılması ile ilgili nüfus tespit çalışmaları yapılarak nüfus kayıtlarının güncel tutulması sağlanmıştır. Ancak 2012 yılına ait olan ve yukarıda belirtilen Akçaabat-Vakfıkebir Nüfus Kütüğü isimli eserde, 1840 yılını içeren Akçaabat nüfus kayıtları da mevcuttur. Şunu hatırlatmak gerekir ki, özellikle Akçaabat ın batısında kalan ve Giresun il sınırlarına kadar olan bugünkü yer ve ilçelerin bazıları Osmanlının son dönemlerinde Vakfıkebir e bağlı idi. Örneğin bugünkü ilçelerden olan Çarşıbaşı, Beşikdüzü, Tonya ve Şalpazarı gibi ilçeler Osmanlının son döneminde Trabzon Merkez Sancağına bağlı Vakfıkebir kazası (daha öncesinde nahiye idi) içerisinde yer alıyorlardı. Benzer şekilde bugünkü Düzköy ilçesi ve Yıldızlı beldesi köyleri ile birlikte Akçaabat kazası (daha öncesinde nahiye idi) içerisinde yer alıyordu. Bu değerli eserleri bölgemize kazandıran, başta yazarları olmak üzere emeği geçen tüm kişi ve kurumlara teşekkür ederiz. Aşağıda Akçaabat-Vakfıkebir Nüfus Kütüğü isimli kitap içerisinde yer alan Koryana (Acısu) ve Muhula (Kuruçam) köylerine ait sayfalara yer verilmiştir. Bu kayıtlar 1835 1845 yıllarını kapsamaktadır. 1835 yılında yörede yapılmış olan ilk genel nüfus sayımını, 5 yıl sonra 1840 ta yapılan güncelleme çalışmalarını ve tekrar 5 yıl sonra yapılan 1844-1845 nüfus sayım sonuçlarını içermektedir. 3

4

5

6

7

8

Aşağıda, Osmanlı nüfus defterlerinde yer alan orjinal kayıtlardan bir sayfaya yer verilmiştir: 9

Kaynaklar 1. Adnan Çimen (2012), Sayım, Kayıt Düzeni ve Teşkilatlanma Açısından Osmanlıda Nüfus Hizmetleri, Gazi Üniversitesi Ġktisadi ve Ġdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14/3, s. 183-216. http://www.nvi.gov.tr/files/file/etkinlikler/ppt/osmanl%c4%b1da%20n%c3%bcfus%20hizmetleri.pdf (Erişim: 30.03.2014) 2. Ali Mesut Birinci, Mustafa Çakıcı ve Zehra Topal (Aralık 2012), Akçaabat-Vakfıkebir Nüfus Kütüğü (1835-1845), Birinci Baskı, Pelikan Basım Matbaa, İstanbul, 2012. 3. Mehmet Okur ve Veysel Usta (2009), Karadeniz Bölgesi nin Demografik Yapısına Dair Bir İnceleme, History Studies, Volume 1/1, s. 35-70. http://www.historystudies.net/makaleler/772860125_3-m.okur-v.usta.pdf (Erişim: 30.03.2014) 4. Murat Ümit Hiçyılmaz (2013), Arşiv Kaynağı Olarak Nüfus Defterleri, http://www.kackar53.com/arsiv-kaynagi-olarak-nufus-defterleri-makale,189.html (Erişim: 30.03.2014) 5. Osmanlı Araştırmaları, Osmanlı Devleti'nde Nüfus Sayımları ve Nüfus Defterleri, 6. Osmanlı Ġmparatorluğu nda Ġlk Nüfus Sayımı, http://tr.wikipedia.org/wiki/osmanl%c4%b1_%c4%b0mparatorlu%c4%9fu'nda_ilk_n%c3%bcfus_sa y%c4%b1m%c4%b1 (Erişim: 30.03.2014) http://www.os-ar.com/modules.php?name=encyclopedia&op=content&tid=501349 (Erişim: 30.03.2014) 7. Süleyman Demirci ve Hüseyin Saraç (2012), XIX. Yüzyılda Trabzon Eyâleti nin İdarî Birimi Olarak Atina/Pazar Kazâsı, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 27, s. 1-14. http://sablon.sdu.edu.tr/dergi/sosbilder/dosyalar/27/27_1.pdf (Erişim: 30.03.2014) 8. Zehra Topal (2010), 1840 Tarihli Akçaabat Nüfus Kayıtları, Akçaabat Belediyesi Kültür Yayınları-5, Akçaabat. 10