ÖĞRENME FAALİYETİ-5 AMAÇ ÖĞRENME FAALİYETİ-5 Bu faaliyette verilecek bilgiler doğrultusunda, uygun atölye ortamında, standartlara ve elektrik iç tesisleri yönetmeliğine uygun olarak, aydınlatma ve priz devre elemanlarını seçebilecek ve bağlantılarını yapabileceksiniz. ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde konuyla ilgili araştırma ve gözlem yapmanız bilgileri daha rahat kavramanıza yardımcı olacaktır, yapmanız gereken öncelikli araştırmalar şunlardır: Çevrenizde bulunan lamba çeşitlerini araştırınız. Çevrenizde bulunan priz çeşitlerini araştırınız. Çevrenizde bulunan aydınlatma kontrol elemanlarını araştırınız. Araştırma işlemleri için internet ortamını kullanabilir, elektrik malzemeleri satan işyerlerini, elektrik tesisat taahhüt firmalarını gezebilirsiniz. Ayrıca aydınlatma ve priz tesisat malzemeleri kataloglarını incelemelisiniz. Araştırmanızı rapor haline getirerek arkadaşlarınıza sununuz. 5.1. Fişler 5.1.1. Görevleri 5. AYDINLATMA VE PRİZ DEVRE ELEMANLARI Fiş, bir aygıt veya uzatma kablosundaki iletkenleri, prizdeki kontaklar aracılığı ile elektrik tesisi iletkenlerine birleştirmeyi veya bunlardan ayırmayı sağlayan bir araçtır. 5.1.2. Yapıları Bakımından Fiş Çeşitleri Normal fiş, topraklı fiş, üç fazlı fiş, telefon fişi, yeni sistemde Amerikan ve Avrupa fişleri (bu fişler adaptör ile bizim kullandığımız prizlere dönüştürülmektedir) olmak üzere çeşitleri kullanılmaktadır. Fiş gövdesi bakalit, sert PVC, termoplastikten yapılmaktadır. Fiş kontakları prinçten yapılmaktadır. 72
Resim 5.1: Normal, topraklı ve telefon fişi Resim 5.2: Üç fazlı yuvarlak ve yassı fişler 5.1.3. Enerji Alış Şekillerine Göre Fiş Çeşitleri Erkek fiş, dişi fiş olmak üzere çeşitleri bulunmaktadır. Resim 5.3: Dişi fişler 5.1.4. Jaklar ve Çeşitleri Resim 5.4: Çoğaltıcı fişler Antenden gelen (TV) yüksek frekanslı sinyali yabancı dış sinyallerden korumak için, koaksiyel kablo kullanma mecburiyeti vardır. Televizyonların anten tesisatları ile TV cihazı, koaksiyel kablo ve anten jakı aracılığı ile irtibatlandırılır. Kablonun orta ucu (canlı uç) anten jakının ortasındaki canlı uçla irtibatlandıktan sonra, kablonun hasır örgülü kısmıda anten 73
Jakının şasesi ile irtibatlandırılarak bağlanır. Elektronik cihazların birbirine bağlanmasında ve osilaskop gibi cihazların sinyal girişlerinde kullanılan BNC jakını bağlarken de benzer yöntem kullanılır. Resim 5.5.a: Anten jakı Resim 5.5.b: BNC connector Resim 5.6.a. ve b. de anten kablosunun jaka takılması gösterilmektedir, inceleyiniz. Resim 5.6.a: Anten kablosunun jaka takılması 5.2. Prizler Resim 5.6.b: Anten kablosunun jaka takılması 5.2.1. Görevleri Elektrik cihazlarına, bir elektrik devresinden fiş aracılığı ile doğrudan veya uzatma kablosu ile enerji alınması için kullanılan araçtır. Dış çerçevesi sert PVC madde, bakalit veya termoplastik malzemeden yapılmıştır, enerjinin bağlanacağı kontak yuvaları düzeneği, yanmaz özellikli PVC veya porselen malzemenin içinde bulunmaktadır. 74
5.2.2. Kullanım Yerlerine Göre Priz Çeşitleri Kullanım yerlerine göre prizler; sıva altı, sıva üstü, etanş (Antigron), seyyar grup prizi olmak üzere çeşitleri vardır. Resim 5.7.a: Sıva altı priz Resim 5.7.b: Sıva üstü priz Resim 5.8: Antigron prizler Resim 5.9.a: Grup prizler 5.2.3. Yapıları Bakımından Priz Çeşitleri Resim 5.9.b: Üç fazlı yassı priz Yapıları bakımından prizler; normal, ups, topraklı, üç fazlı, telefon, data, müzik yayın, uydu tv prizi olmak üzere çeşitleri vardır. 75
Resim 5.10.a: Priz çeşitleri Resim 5.10.b: Priz çeşitleri 76
5.3. Duylar Resim 5.10.c: Priz çeşitleri 5.3.1. Görevi Duy, elektrik lambasının, vidalanmak veya takmak suretiyle elektrik tesisine bağlanmasını sağlayan araçtır. İletken kısımları genellikle pirinçten yapılır ve anahtardan gelen iletken, mutlaka duyun orta (iç) kontak kısmına bağlanır. 5.3.2. Yapım Gereçlerine Göre Duy Çeşitleri Porselen ve bakalitten yapılmış çeşitleri bulunmaktadır. Ayrıca bronz ve kauçuktan da yapılmaktadır. Resim 5.11: Porselen ve bakalit duylar 77
5.3.3. Yapılışlarına Göre Duy Çeşitleri Süngülü ve vidalı duy olmak üzere çeşitleri vardır. Resim 5.12: Süngülü ve vidalı duy 5.3.4. Kullanım Yerlerine Göre Duy Çeşitleri Asma duy, tavan duy, bahçe duy, donanma duy, braçol duy olmak üzere çeşitleri vardır. Asma duy Bahçe duy Braçol duy Donanma duy Duvar duyu Duvar glop duy Tavan glob duy Nemli yer duy Tavan duy Üniversal duy Resim 5.13: Kullanım yerlerine göre duy çeşitleri 5.3.5. Büyüklüklerine Göre Duy Çeşitleri Minyonet duy, minyon duy, normal duy, golyat duy olmak üzere çeşitleri vardır. Resim 5.14: Minyon duy 78
5.3.6. Soketler Özellikle fluresant, halojen, ralina armatürlerde kullanılır. Uzun (düz) fluoresant ve dairesel (simit) fluoresant lamba soketleri bulunmaktadır. Resim 5.15: Fluoresant ve halojen ampül soketi, ralina ampül soketi 5.4. Lambalar (Ampül) 5.4.1. Görevi Elektrik enerjisini ışık enerjisine çeviren gereçlere kısaca, lamba veya ampül denmektedir. 5.4.2. Lamba Çeşitleri Akkor flamanlı, fluoresant, civa buharlı, sodyum buharlı, metal buharlı, halojen, neon, led lambalar olmak üzere çeşitleri vardır. Bu ampüllerden en çok kullanılan akkor flamanlı ve fluoresant ampüllerin iç yapısı incelenecektir. Akkor flamanlı ampül iç yapısı Elektrik akımı bir iletken üzerinden geçince, iletkenin cinsine bağlı olarak değişen bir ısı ve daha fazla akım geçirilirse, iletken akkor hale geleceğinden ısı ile birlikte ışıkta saçmaya başlar. Ancak bu işlem açık havada yapıldığında, kısa zamanda iletkenin kopmasıyla neticelenir. Bu işlem, ışık elde etmek için kapalı bir ortamda ve özel seçilmiş gazların içinde yapılmalıdır. Akkor flamanlı lambaların kızaran teli tungsten (volfram) metalinden yapılmıştır. Flamanın yapılışı çok basit olmayıp önemli teknolojik aşamalardan geçmektedir. Tungsten metalinin ergime derecesi yüksektir. 3410 ºC derecede eritelemediğinden sıkıştırılarak ve ezilerek işlenmektedir. Bu işlemler sonucunda boyu 2 metreye, çapı 1 mm ye getirilen tungsten metali yapılan çok ince işçilik ve teknoloji ile, boyu uzatılmış çapı da inceltilmiştir. 220 volt 15 wattlık lambanın flaman kalınlığı 15 mikron uzunluğu ise 30 cm dir. Yaklaşık 1000 saat ömrü olan akkor flamanlı ampüller daha çok iç aydınlatmada kullanılır. Isı kayıpları fazladır, fazla güç harcarlar. Bu sakıncalarına rağmen üstünlükleri de vardır; maliyeti ucuzdur, ürettikleri ışık yönlendirilebilir, ışık ayarı yapılabilir, az yer kaplarlar. 79
Resim 5.16: Akkor flamanlı ampül iç yapısı Resim 5.17: Halojen Ampüller Fluoresant ampül iç yapısı Silindirik bir cam boru şeklinde yapılan fluoresant ampülün, her iki başında tungstenden yapılmış çift sarımlı flamanlar vardır. Flamanlar ısındığında elektron yayma özelliği kazanması için üzerileri oksit tabakası ile kaplanmış ve uçları lamba başlığı üzerindeki lamba ayaklarına bağlanmıştır. Boru şeklindeki cam tüpün iç yüzeyi flüoresan ve fosfor madde ile kaplanmış ve tüpün içindeki hava alınarak yerine argon gazı doldurulmuş, küçük bir damla da civa konulmuştur. Fluoresant ampülün üstün özellikleri şunlardır; ürettikleri ışık miktarı fazladır, ömürleri uzundur, ısı şeklindeki kayıpları azdır, az güç harcarlar. Fluoresant ampüllerin olumsuz tarafları da vardır; armatürünün ilk kuruluş maliyeti fazladır, çok yer kaplarlar, ürettikleri ışık yönlendirilemez, düşük gerilimlerde çalışmazlar, üç fazlı aydınlatmada gerekli önlem alınmazsa stroboskobik (göz yanılması- dönen parçaların duruyormuş gibi görünmesi) oluşur. 80
Şekil 5.1: Fluoresant ampül iç yapısı Fluoresant ampüllerin, düz uzun boy (36-40 W), kısa boy (18-20 W), dairesel (32 W) ve tasarruflu (kompakt 8-10- 14-18- 20-24 W) olarak çeşitleri vardır. Resim 5.18: Fluoresant ampüller Resim 5.19: Kompakt fluoresant lambalar Kompakt fluoresan (tasarruflu) lambalar, ampül ve elektronik devreden oluşur. Normal fluoresan lambalarda bulunan starter, balast, soketler bulunmadığı için kapladıkları alan küçüktür. 81
5.5. Armatürler 5.5.1. Armatürlerin Görevi Armatürler, lambaların bir veya birden çoğunu bünyesinde taşıyan onlara dekoratif bir görünüm veren ve bazen de olumsuz dış etkilerden koruyan aydınlatma araçlarıdır. 5.5.2. Armatür Çeşitleri Günümüzde çok çeşitli ve güzel görünümlü armatürler yapılmaktadır. Bunlarla lambanın ürettiği ışık istenen yere odaklanabildiği gibi, kamuflaj yapılmakta, ışığın göze vereceği zarar ortadan kaldırılmaktadır. Armatürler değişik harflerle isimlendirilerek standartlaştırılmıştır. Çeşitleri olarak en çok kullanılan çeşitleri, fluoresant armatür, etanş armatürler, bahçe aydınlatma armatürleri, dış aydınlatma armatürleri (yol vb.), atölye aydınlatma armatürleri, dekoratif iç aydınlatma armatürleri, bina acil çıkış gösteren armatürler bulunmaktadır. Resim 5.20: Dekoratif iç aydınlatma armatürleri Resim 5.21: Dış aydınlatma armatürleri 82