! "# $ : %& ' () $*+",-. /

!"#$: & ' ()$*+",-./

0 01 Türkiye nin demografik armaanı geçtiimiz günlerde ülkemizin gündemine oturmu durumda. Bu konuda pek çok ey yazıldı çizildi. Özetle Türkiye nin Avrupa Birlii perspektifi çerçevesinde genç nüfusumuzun önümüzdeki çeyrek asırda bize büyük bir armaan olduu ve ülkemize büyük avantajlar salayacaı düünülüyor. Bunun en önemli nedeni bugünkü genilemi Avrupa Birlii üyeleri ve aday ülkeler dahil AB nüfusunun yalanmakta olması. 2002 yılında itim Reformu Giriimi projesini çeitli kurululara sunarken stanbul Politikalar Merkezi de bu savdan hareket etmi ancak ülkemizdeki genç bir nüfusu içeren demografik yapının önümüzdeki çeyrek asırda bizlere bir armaan olabilecei gibi önemli tehlikeleri de içerdiinin altını ısrarla çizmiti. Projenin ana savı önümüzdeki yıllarda bu genç nüfusumuzu eitemediimiz taktirde durumun bize bir armaan olamayacaı idi. Ayrıca proje, nüfusumuzu daha iyi eitelim derken hem eitimde sosyal adaleti vurguluyor hem de çoulcu, daha demokratik ve küresellemi bir dünyada kendi ayakları üzerinde durabilecek bir Türkiye Cumhuriyeti vatandaı yetitirebilmemizin üzerinde duruyordu. Projenin ısrarla altını çizdii özellikle temel eitim sistemimizde bu hedefler dikkate alınarak yapılacak reformlarla genç nüfusumuzu ülkemize bir demografik armaan haline getirebileceimiz idi. te bu amaçlarla Doç Dr. Can Fuat Gürlesel den bize Türkiye nin demografik yapısı ve bu yapının eitim sistemimiz için önümüzdeki yıllarda ne anlama geldii, ne gibi sorunlar sunduu, ne gibi fırsat pencereleri açtıı konusunda bir rapor hazırlamasını rica ettik. nancımız elimizde somut ve ayrıntılı bilgiler olmadan sorunu bütün boyutları ile incelemenin güç olacaı idi. Çok kaba istatistiksel bilgiler ile Türkiye nin genç bir nüfusu olduunu ileri sürmek mümkün ve bundan bazı görevler çıkarmak mümkün ama yetersiz. linizdeki rapor herkesin bugünlerde konutuu ve hemfikir olduu bir konuyu özellikle temel eitim açısından irdeliyor ve ileriye dönük projeksiyonlarla ayrıntılara indiriyor.!23!()4$'!25-!,)6!4 7-)-.32!.+'-!-8-.- 2

9 / 01 :: ;0 '9 : : : :: : : :/ :<!" # $# :/ : : : && := ;0 '9 :> : ' :> :: ' ()(* :> : ' ()(* :! + / ;0 '9 < :, ' < ::! <: :! < :<!! <<!,$ # </?;0 '9 <>?: -. <>?/ /0 /:?;0 '9 //?: /! //?, /! /?<!, /@?/ /A : 8&-$(-#)#!. $'6!7-)-.+!+.+ :!-."!6"474 @ < *"2"! > 3

9 Bir zaman yolculuu makinasına girsek ve 2025 yılındaki Türkiye ye bakabilsek neler görürdük acaba? Neleri deitirir, neleri yeniden yapardık? Nelerden piman olurduk? Hangi kaçan fırsatlar için, keke önceden bilebilseydik derdik. Teknolojinin gücü henüz böyle bir bulua yetmiyor ama gelecee ilikin öngörülerde bulunmada bilimin eli kolu balı da deil. Bilimsel yöntem gelecee yönelik kestirimlerde bulunmamıza olanak tanıyor. Böylece bilim, bir anlamda bize gelecei göstererek, ileride piman olmamamız için müthi bir olanak sunuyor. Bu olanaı Türkiye nin geleceini planlarken kullanmalıyız. Bu rapor öncelikle bunu hedefliyor. Bu çalıma, son pimanlıın hiç fayda etmeyecei bir alan olan eitimde, gelecee dönük politikaların oluturulması çabalarına altyapı malzemesi sunmayı amaçlıyor. Daha güzel bir Türkiye ancak iyi eitilmi yurttalarla kurulabilir. itim planlaması, aslında ülkenin geleceinin de planlanmasıdır. Bilimsel yöntemlerle yapılmı analizler ve öngörüler, eitim politikalarının oluturulmasında rehber olmalıdır. Bu rapor böyle bir katkı salamayı amaçlıyor. itim reformu ve eitim politikaları dorudan insan ve nüfus ile ilgilidir. Bu nedenle özellikle uzun süreleri kapsayacak çalımalar öncesinde, toplumun demografik eilimlerini saptamak büyük önem taıyor. Türkiye nin apısındaki Fırsat raporu bu amaçla hazırlandı. Çalıma 2000-2025 dönemine ilikin saptama ve öngörülerde bulunuyor. Rapor, Türkiye nin yakın geçmiindeki ve günümüzdeki nüfus dinamiklerine eitim penceresinden bakıyor ve gelecek 20 yılda neler olacaını öngörüyor. Bu raporun be ana bölümü var. Birinci bölümde, 1970 yılından bu yana oluan demografi trendleri ile eitim göstergeleri inceleniyor. Böylece 2000 yılı itibari ile gelinen nokta saptanıyor. kinci bölümde, 2025 yılına kadar olan dönem için demografi ve nüfus öngörüleri yapılarak eitim çaı nüfustaki olası gelimeler ortaya konuluyor ve böylece sayısal ihtiyaçlar belirleniyor. Yine bu bölümde demografik gelimeler, il grupları ve iller itibari ile de analiz ediliyor. Üçüncü bölümdeyse, bir parçası haline gelmeyi planladıımız Avrupa Birlii nin nüfusunun ne gibi bir deiim sürecinden geçtii irdeleniyor. Bu bölümde, Türkiye de yaanan demografik süreçler, AB ülkelerindeki dönüümle karılatırılıyor. Böylece, önümüzdeki fırsatlar ve engeller ortaya konuluyor. Dördüncü bölümde okullama oranlarındaki varsayımlara balı olarak igücünün eitim düzeyine ilikin senaryolar sunuluyor. 4

Son bölümde ise, elde ettiimiz bulgular ııında ortaya çıkan genel tablonun analizi sunuluyor. Bu raporun, Türkiye nin gelecekte piman olmamasını salayacak politikaların ve planlamaların oluturulmasına katkıda bulunması, en büyük dileimiz. Umarız, bu mütevazı zaman yolculuu, ufuk açıcı olur. Saygılarımızla, Dr. Can Fuat GÜRLSL 5

01 Türkiye de adeta sessiz bir devrim yaanıyor. Bu köklü deiimdeki tek ivme, Avrupa Birlii ne üyelik süreci deil elbette. Tepeden tırnaa toplumsal bir kabuk deitirme süreci söz konusu. Hereyden önce nüfusun profili, dolayısıyla toplumun temel dinamikleri deiiyor. Deiim sürecinin odak noktasında da, gençler ve eitim var. Türkiye de ilk kez nüfus artı hızı düüyor ve böylece eitimde kaliteyi ön plana çıkarmak mümkün hale geliyor. Yaadıımız toplumsal devinimi anlayabilir ve buna uygun eitim politikaları yaratabilirsek; bir baka deyile, yüksek kalitede ve yaygın düzeyde bir eitim hamlesi gerçekletirebilirsek, Türkiye yi fırsatlar ülkesi haline getirmek olanaı kapımızın önünde. Bu raporun be bölümü var. Öncelikle, yakın gelecekte Türkiye de nüfusu nasıl deiikliklerin beklediini ve mevcut eitim düzeyinin ne olduunu inceleyeiz. Yani, imdiki zamanın ve yakın geçmiin fotorafını çekeceiz. Ardından, ikinci bölümde 2025 yılına kadar Türkiye de nüfus dönüümleri ve eitim potansiyeline ilikin öngörülerde bulunacaız. Üçüncü bölümdeyse, bir parçası haline gelmeyi planladıımız Avrupa Birlii nin nüfusunun nasıl bir deiim sürecinden geçtiini gözleyeceiz. Bu bölümde, Türkiye de yaanan nüfus devinimleriyle AB ülkelerindeki dönüüm karılatırılacak. Böylece, önümüzdeki fırsatlar ve engeller ortaya konulacak. Son bölümde ise, elde ettiimiz bulgular ıında ortaya çıkan genel tablonun analizi sunulacak. Yakın geçmi ve imdiki zaman: Türkiye nasıl bir deiim geçiriyor? Tüm toplumlar, 100-300 yıl arasında deien aralıklarla demografik dönüümler geçirir. Nüfus biliminde demografik geçi süreci olarak adlandırılan bu dönüümler, üç evrede gerçekleir ve her evrede farklı nüfus özellikleri gözlenir. Türkiye bir süredir, demografik geçi süreci nin ikinci evresine girmi bulunuyor. Bu evre, 2025 yılına kadar sürecek. imdi yaadıımız dönüüm sürecinin tohumları, son 30 (ve özellikle de son 15) yılda atıldı. Yaygın kanaat, Türkiye nin nüfusunun büyük bir hızla arttıı, yani 100 milyonluk Türkiye olma yolunda büyük hızla gidildiidir. Ancak, bilimsel saptamalar bu inanıı yalanlıyor. Aksine, veriler Türkiye de nüfus artı hızının beklenenin üzerinde yavaladıını gösteriyor. Bunun ardında, ekonomik ve sosyal nedenler sonucu, dourganlık ve doum hızının azalması var. 1970 yılında doum hızı yüzde 3,5 idi. 2003 yılındaysa bu oran yüzde 2,1 e indi. Aynı ekilde, dourganlık hızı da yarıdan fazla azalarak, 5,1 den 2,4 e dütü. Sonuç olarak nüfusun artı hızı, 2003 yılında yüzde 1,53 e dütü. Ayrıca, artık daha uzun yaıyoruz. Ölümlerin oranı, yüzde 2,7 den, yüzde 0,7 ye geriledi. 6

Nüfus artı hızının azalması, nüfusun azaldıı anlamına gelmiyor. Türkiye nüfusu, 1970 te 35,6 milyon iken, 2000 yılında 67,8 milyona ulatı. lbette artmaya da devam edecek, ancak artık eskisi kadar hızlı deil. Nüfusa yapısında deien tek olgu, artı hızı deil. Farklı ya gruplarının toplam nüfus içindeki oranları oynuyor: Çocukların oranı azalıyor: 0-14 ya grubu nüfus 1970 yılında 14,88 milyon iken 2000 yılında 18,65 milyona çıktı. Yani bu ya grubunun toplam nüfusa oranı yüzde 41,8 den 26,4 e geriledi. 0-24 ya grubu 1970 yılında 22 milyon iken, 2000 yılında 34,1 milyona yükseldi. Bir dier deyile toplam içinde payı yüzde 62,85 ten yaklaık yüzde 50 ye geriledi. Yetikin sayısı artıyor: 1970 2000 deki esas genileme, nüfus içindeki payını yüzde 53,8 den yüzde 65,6 ya çıkaran 15-64 ya grubunda oldu. Bu genilemenin iaret ettii husus, Türkiye nin 2000 yılı itibariyle hızla artan bir genç ve yetikin nüfusuna sahip olduu. Doal olarak, Türkiye nin içinde bulunduu ikinci demografik aamada nüfusun bu yapısı yetikin nüfus lehine bozulacak. Demografik deiikliklere ek olarak, bir de sosyolojik devinim söz konusu. Türkiye son 40 yılda hızlı bir kentleme yaadı. Ancak 2000 yılında nüfusun yüzde 33,1 i, yani 23,8 milyon kii hâlâ kırsal kesimde yaamakta. Görünen o ki, Türkiye de ehirleme henüz tamamlandı ve bu süreç daha uzun süre devam edecek. Hızla deien Türkiye de mevcut eitim durumu da hızlı bir iyileme göstermekte. Ancak bu iyileme yetersiz ve katedilecek çok mesafe var. u anki eitim durumuna dair tespitler öyle sıralanabilir: 25 ya ve üstü grubun eitim seviyesi çok düük: 2000 yılında 25 ya ve üstü nüfusun yüzde 17,2 si okuma-yazma bilmiyor. Aynı ya grubundakilerin yüzde 6,4 ü okuma-yazma bilse de herhangi bir okul bitirmemi. Yüzde 47,8 iyse sadece ilkokul mezunu. Dier bir deyile, 25 ya üstü nüfusun yüzde 71, 8 i sadece ilkokul mezunu, yalnız okur-yazar veya okuma-yazma bilmeyenlerden oluuyor. Bu karanlık tabloda kızların durumu daha da iç karartıcı. Okullama artıyor: 6-24 ya grubunda, yani eitim çaındaki nüfusta okula gitme oranı hızla artıyor. Ancak azımsanamayacak sayıda bir grup, ilköretim sonrasında eitime devam etmiyor. Bu eilimin asıl kurbanı yine kızlar. Meyvaları toplamak için süreklilik art: 6-24 ya grubun okula gitme oranındaki artı, 25 ya ve üzeri nüfusun eitim durumunda iyileme salayacaktır. Ancak bu iyilemenin ciddi bir düzeye ulaması için, bu yüksek okullama oranının 25 yıl boyunca sürmesi gerekiyor. Gelecek zaman: Türkiye neler yaayacak? Aratırmamız, Türkiye nin 2000-2025 yıllarında Fırsat Penceresi olarak nitelendirilen bir demografik süreç yaayacaını gösteriyor. Bu dönemde, çalıabilir nüfusun toplam nüfus içindeki payı doruk noktasına ulaacak. Yaratacaı çalıan 7

nüfus potansiyeli nedeniyle, bu dönem ekonomik büyüme için en uygun koulları taıyor ve bu yüzden Fırsat Penceresi dönemi olarak adlandırılıyor. Türkiye de 2000-2025 döneminde nüfus artı hızı yavalamaya devam edecek. Yani, 2000 yılında yüzde 1,66 olan nüfus artı hızı, 2025 yılında yüzde 0,81 e gerileyecek. Bu gerilemenin en büyük sebebi, daha az çocuk yapılması. Belirttiimiz gibi, doumlardaki bu azalma, Türkiye nüfusunun artmayacaı anlamına gelmiyor. Demografik öngörüler, 2025 yılında Türkiye toplam nüfusunun 90,2 milyona ulaacaına iaret ediyor. Türkiye de 2000-2025 arasında genç nüfusun mutlak olarak artıı önce duruyor. Bir dönem sonra ise genç nüfus hem mutlak olarak hem de toplam nüfus içindeki pay olarak azalıyor. Türkiye 2025 yılından sonra genç nüfuslu bir ülke olmaktan çıkmaya balayacak. Genç nüfus politikaları yerini yetikin ve yalanan nüfus politikalarına bırakacaktır. Verilere dönersek, eitim çaındaki 3-22 ya grubunun toplam nüfus içindeki payı 2000 yılında yüzde 40,8 iken, 2025 yılında yüzde 27,7 ye düüyor. itim çaındaki nüfusun oran olarak daralması, Türkiye nin önüne daha eitimli, daha donanımlı bir nüfus yetitirme imkânını koyuyor. Türkiye ilk kez eitimde nicelie deil nitelie önem verme fırsatına kavuacak. 2000-2025 yıllarında açılan bu Fırsat Penceresi nin etkin ekilde deerlendirilmesi, eitim çaındaki nüfusun nitelikli eitimi ile mümkün olabilecek. Bu nedenle, önümüzdeki yıllarda eitim reformu ve eitim politikaları hayati önem kazanmakta. lbette, eitimde köklü deiimler yaanmasının önünde bazı engeller var. Bu kısıtlamalar nedeniyle, çok sayıda kiiye eitim verme, yani nicel baskı daha bir süre devam edecek. ehirleme, göç ve nüfus hareketlilii, bu engellerin baını çekiyor. Bunları, geleneksel olarak okullama oranlarının düük olması ve okullama ihtiyacına yanıt vermedeki zorluklar izliyor. Türkiye nin farklı bölgelerinde farklı demografik eilimler ve eitim durumları gözleniyor. Bu farklılıkları il bazında inceledik. Türkiye yi, ehirleme, göç ve nüfus hareketleri, ekonomik ve sosyal gelimilik ve okullama göstergeleri itibariyle 10 il grubuna ayırdık. Her il grubu ve il için nüfus trendlerine ilikin öngörülerde bulunduk; mevcut okullama ve eitim çaındaki nüfus durumlarını inceledik ve il grupları ve iller için ayrı ayrı, eitim ihtiyacı analizleri yaptık. Gelecek zaman: Avrupa nereye gidiyor? Avrupa kıtası, Türkiye den farklı bir deiim süreci yaıyor. Zira Avrupa ülkeleri, demografik geçi sürecinin üçüncü ve son aamasında bulunuyor. Bu demek oluyor ki: Avrupa nın nüfusu artmıyor: Avrupa da nüfusun net yenilenme oranı ihtiyaç duyulan yüzde 2,05 2,10 un altına indi ve böylece kıtada nüfus artı hızı durdu; gerileme trendine girildi. Dahası, bu trend en az 100-200 yıl sürecek. 8

Avrupa yalanıyor: Tüm Avrupa ülkelerinde, nüfusun ya grupları arasında daılımında, genç ve yetikin nüfusun payı giderek azalırken yalı nüfusun payı artıyor. Avrupa Birlii nin nüfusu düüyor: 2002 yılında 453,4 milyon olan 25 AB üyesinin nüfusu 2025 yılında 456 milyon olduktan sonra 2050 yılında 399,7 milyona gerileyecek. Avrupa kıtası, nüfusunda mutlak azalma ve yalanma sürecini önümüzdeki 50 yılda yaayacak. Bu demografik süreç, siyaseti, ekonomiyi, sosyal yapıyı ve güvenlii etkileyecek. Türkiye, demografik süreç olarak Avrupa nın 50 yıl gerisinden gelmekte. Bu geri kalmılık Türkiye için büyük bir fırsat yaratıyor. Nüfus artı hızının yavalamasına karın Türkiye genç ve yetikin nüfusa, yani çalıabilir bir nüfusa sahip olacak. Bu potansiyeliyle Türkiye, Avrupa nın nüfus trendlerinin yaratacaı gereksinimleri önümüzdeki 50 yıl boyuna karılayabilecek konumda. Türkiye ve Avrupa nın nüfus öngörülerinin karılatırılması sonucunda yedi temel bulgu elde edilmekte: 1) Türkiye, Avrupa kıtasının demografik açıdan yaadıı sürecin olumsuz sonuçlarını kapatabilecek tek ülkedir. Türkiye 50 yıl boyunca Avrupa kıtasının igücü ihtiyacını karılayabilir. 2) Avrupa kıtasında nüfusun net yenilenmeye ihtiyacı var. Bu da ancak dıarıdan genç nüfus göçü ile olacaktır. Bu ihtiyacı karılamak için Türkiye çok avantajlı bir bölge ülkesidir. 3) AB de 20-44 ya arası çalıma çaı nüfusu 25 yılda 165,2 milyondan 136,3 milyona gerilerken, Türkiye de 26,5 milyondan 33,7 milyona çıkacaktır. Türkiye iyi eitimli, katma deer yaratma gücü yüksek, birikimli i gücü ile Avrupa nın bu açıını kapatabilir. 4) Hızlı yalanma ve çalıan nüfustaki gerilemeye balı olarak, AB genelinde, sosyal güvenlik sistemlerindeki risk artmaktadır. Potansiyel katkı oranını yükseltmek için çalıan sayısı arttırılmalıdır. Türkiye bu konuda da Avrupa nın igücü piyasasına ve sosyal güvenlik sistemine katkı salayabilir. 5) Avrupa da genç nüfusun azalması, Avrupa nın güvenlii için de risk oluturuyor. Türkiye, genç ve aktif nüfusu ile Avrupa nın güvenliine de katkı salayacak konumda. 6) AB de giderek yalanan nüfus, iç talepte de durgulua yol açabilir. Türkiye nin genç ve satın alma gücü artacak nüfusu önemli bir potansiyel. Ancak AB, Gümrük Birlii ile bu potansiyelden zaten yararlanmaktadır. 7) 2050 yılında AB nüfusu 400 milyon, Türkiye nin nüfusu 98 milyon olacak. Türkiye nin AB ye tam üye olması halinde, 2050 de her 5 AB liden biri Türkiyeli olacak. Türkiye AB ye tam üye olursa ve AB nin bugünkü idari yapısı o tarihte de korunursa, Ankara, Birlik karar ve idare organlarında büyük aırlıa sahip olacak. Bu olasılıın Avrupa yı ürküttüü söylenebilir. 9

Sonuç olarak unları söyleyebiliriz: çinde bulunduu demografik süreç, Türkiye ye büyük fırsatların ve daha parlak bir gelecein kapısını açmaktadır. Avrupa da hüküm süren nüfus eilimleri bu fırsatları daha da yükseye taımaktadır. Önünde açılan bu Fırsat Penceresi nden içeriye süzülmesi için Türkiye nin yapması gereken ev ödevleri vardır. Bunların baında da yurttalarına daha kaliteli bir eitim sunmak gelmektedir. aliteli bir eitim, gerçekçi ve uzun soluklu eitim politikalarıyla salanabilir. itimde köklü reform arttır. 10

:;0 #1' &23+242+. 5++'/242+ 11

'-!-8 Türkiye nin kapsamlı ve uzun vadeli bir eitim reformuna ihtiyaç duyduu açıktır. Böyle bir reform planlamasında elbette çok sayıda etmen gözönüne alınmalı, alınacak her karar ve atılacak her adım ayrıntılı bir ekilde hesaplanmalıdır. Aksi takdirde, hem kaynak israfı yaanır, hem de beklenmeyen, hatta istenmeyen sonuçlar doabilir. Baarılı bir reform politikası olutururken dikkate alınması gereken etmenler listesinin balarında Türkiye toplumunun nüfus özellikleri ve yapısı gelmelidir. Bu yapıda gözlenen ve öngörülen deiiklikleri de muhakkak hesaba katmak gerekmektedir. Ayrıca nüfus yapısına bir de eitim mercei ile bakıp, nüfusun nicel eitim göstergelerinin fotorafını çekmek arttır. Bu çalımanın ilk bölümü, yukarıdaki saptamalara yanıt vermeyi amaçlamaktadır. Bu bölümde öncelikle Türkiye nin yakın dönem nüfus yapısı ve demografi eilimleri incelenecek, ardından da eitim göstergeleri sunulacaktır. I.1 YAIN DÖNMN DMOGRAF V NÜFUS TRNDLR Doal olarak, eitim reformu çalımalarının hedef kitlesi, nüfusun eitim çaındaki bölümüdür. Bu nedenle hem yakın dönem incelenirken hem de uzun vadeli öngörüler yapılırken, eitim çaındaki nüfus ile ilgili göstergelere younlaılmaktadır. itim çaındaki grupta yaanan gelimeler elbette, nüfusun genel özelliklerinden ve eilimlerinden etkilenmektedir. Bu nedenle öncelikle eitim çaındki nüfusu belirleyen ve etkileyen genel demografik özellikler incelenmektedir. I.1.1 Türkiye de Demografik Trendler Bir toplumun nüfus yapısında yaanan deiim ve eilimler tesadüfi deildir. Farklı toplumlarda gözlenen nüfus eilimleri bazı ortak özellikler sergilemektedir. Pek çok toplum, demografik geçi olarak adlandırılan bir sürecin ardından nüfuslarını sabitleme eilimindedir.! Genellersek, bir ülkenin nüfusunun sabitlenmesine doru giden süreç, bir dier deyile demografik geçi süreci genellikle üç dönemden oluur. Bu aamaların her birinde de eitim çaındaki nüfus farklı özellikler gösterir. Birinci dönemin en temel özellii, hızlı nüfus artı oranlarıdır. Buna balı olarak genç nüfusun (0-24 ya) sayısı ve toplam nüfus içindeki oranı yüksektir. Aynı ekilde, eitim çaındaki nüfusta da artı gözlenir. kinci dönemde nüfus artı hızı yavalama eilimine girer. Bu aamada, çalıabilir nüfus (15-64 veya 24-55 arası) en geni orana ve mutlak büyüklüe 12

ulaır. Bu dönemde eitim çaındaki nüfus mutlak olarak aynı kalır ya da kısmen gerilemeye balar. Bu grubun genel nüfusa oranı ise düüe geçer. Üçüncü dönemde ise nüfus artı hızı sıfırlanır ve gerileme balar. Bir dier deyile, nüfus azalmaya ve yalanmaya balar. itim çaındaki nüfus ise mutlak olarak azalmaya devam eder. Her toplumun doal olarak yaadıı bu demografik geçi sürecinin uzunluu ülkeden ülkeye deiiklik gösterir ancak ortalama 100-200 yıllık sürelerden bahsedilebilir. Cumhuriyetin kuruluundan bu yana geçen dönem deerlendirildiinde, Türkiye de demografik geçi sürecinin ikinci aaması gözlenmektedir. Hesaplamalara göre bu süreç 2000-2025 yıllarında sürecektir. Türkiye 2025 yılından itibaren demografik sürecin üçüncü ve son aamasına girecektir. Demografik trendler uzun dönemler içinde olutuundan Türkiye için öngörülen bu eilimin deiimi ancak olaanüstü koullar altında mümkündür. "!# $ &' (! " ) $ ( ( )! Demografik geçi sürecinin farklı aamalarında gözlenen temel özellikler Türkiye de de yaanacaktır. Bu süreç toplumsal dokunun pek çok unsurunu etkileyecektir. itim planlaması açısından da dikkate alınması gereken önemli unsurlar ortaya çıkacaktır. Bunlar arasında en önemli saptama udur: 2000-2025 döneminde eitim çaındaki nüfusun büyüklüü önce mutlak olarak sabit kalacak ve ardından da kısmen gerileyecektir 1. Bugünkü durumu ve 2025 e doru yaanacak gelimeleri anlamak ve açıklayabilmek için yakın geçmiteki demografik verileri incelemek gerekir. 1945 ten 2003 e kadar kaydedilen temel nüfus göstergeleri öyle sıralanabilir: 1945 ten bugüne kaba doum oranı hızla gerilemi ve 2003 yılında binde 21 e inmitir. Benzer bir ekilde, toplam dourganlık oranı da bu dönemde hızla gerilemitir. 2003 yılında 2,4 olarak gerçeklemitir. aba ölüm oranı hızla gerilemi, gerileme hızı yavalamı ve son 15 yıldır sabitlemitir. Bu oran 2003 yılında binde 7 olarak gerçeklemitir. Bu üç göstergedeki gelimelere balı olarak nüfus artıı tahminlerin ötesinde bir hızla yavalamıtır ve bu yavalama sürmektedir. 2003 yılında nüfus artı hızı yüzde 1,53 olarak hesaplanmaktadır. 1 itim çaındaki nüfus 3-24 ya arası olarak kabul edilmektedir. 6-24, 0-15 veya 0-24 ya aralıkları da kullanılsa aynı sonuçlara ulaılmaktadır. 13

I.1.2 Mutlak Nüfus Gelimeleri ve itim Çaındaki Nüfus Farklı ya gruplarının toplam nüfus içindeki oranları ve bu oranların zaman içinde gösterdii deiim, özellikle eitim alanında planlama yaparken yakından incelenmesi gereken verilerdir. 1970 yılından bu yana kaydedilen göstergeler incelendiinde Türkiye nin nüfus yapısının ne yönde deimekte olduu açıkça gözlenmektedir: Mutlak nüfus artıı yavalayarak sürmütür. 1970 yılında 35,6 milyon olan nüfus, 2000 nüfus sayımında 67,8 milyona ulamıtır. Nüfus kütük kayıtlarına göre 2003 yılı nüfusu ise 70,8 milyon olmutur. itim çaındki nüfusun genel nüfusa oranı incelenirken iki farklı gösterge kullanılabilir: o Bunlardan ilki, 0-14 ya grubunu esas almaktır. Bu ya grubu nüfusun mutlak olarak arttıını ancak toplam nüfus içindeki payının hızla gerilediini görüyoruz. o Bir dier yaklaım, eitim çaındaki nüfus olarak 0-24 ya grubunu temel alır. Bu grubun da mutlak büyüklüü artmakta ancak toplam nüfus içindeki payı daha yava gerilemektedir. ncelenen döneme ilikin bir dier saptama da 15-64 ya grubuna aittir. Bu grup mutlak nüfus büyüklüü olarak genilerken, toplam nüfus içindeki payını da arttırmaktadır. Son olarak, 65 ya üstü grubun hem mutlak olarak hem de oransal olarak hızla arttıını görmekteyiz. I.1.3 Toplam Nüfusun Cinsiyet ve ent-ır Ayırımı Nüfusun ya gruplarına daılımının yanı sıra, cinsiyet ve kent-kır ayırımı temelinde gösterdii özellikler de eitim planlamaları açısından büyük önem taır. Bu veriler, bir eitim reformu politikası olutururken öncelikler arasında yer alan kız çocuklarının eitim durumu ile kırsal alandaki eitim olanaklarına ilikin çok önemli bilgiler salar. Bu göstergeler ııında u saptamaları yapmak mümkündür:! " # $ Türkiye nüfusunun kadınlar ve erkekler arasındaki daılımı 1970 yılından bu yana hemen hemen aynı kalmaktadır. rkek nüfus, kadın nüfustan daha fazladır ve iki grup arasında 1,02 gibi bir katsayı olumutur. Bu katsayıya balı olarak erkek nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 50,65 tir. Türkiye hızla kentlemektedir. 1970 yılında 13,7 milyon olan kentli nüfus 2000 yılında 44 milyona ulamıtır. ent nüfusunun toplam nüfus içindeki payı 1970 yılında yüzde 38,5 iken, 1987 de yüzde 50 yi geçmi, 2000 yılında da yüzde 64,9 a ulamıtır. ırsal nüfus mutlak olarak artmı, ancak bu nüfusun toplam nüfus içindeki oranı çarpıcı bir ekilde azalmıtır. 14

ent nüfusunda kaydedilen bu hızlı tırmanı dikkat çekicidir. ent-kır dengesindeki bu dönüüm için iki neden gösterilebilir: Bir yandan kentli nüfus kendi içinde artmıtır Öte yandan köylerden kentlere göç yaanmıtır. Bu veriler ııında kent/kır nüfus dengeleri akılda tutularak u saptamaları ve önerileri yapmak mümkündür: Nüfus yapısındaki bu deiim eitim planlaması açısından büyük önem taımaktadır. itim ihtiyaçları saptanırken kırsal alanda yaanan boalma, kent merkezlerine yıılma ve kent nüfusundaki hızlı artı eilimi dikkate alınmalıdır. Genel nüfus artıındaki yavalama ve eitim çaı nüfusu artıındaki duraklama sonucu eitim alanında altyapıya (okul ve derslik sayısı, yeni öretmen ihtiyacı, eitsel araç-gereç gereksinimi gibi) daha az kaynak ayrılabilecei, bunun yerine kalite yükseltmeye yönelik yatırımlara geçilebilecei önermesi bu aamada doru deildir. entleme ve eitim çaı nüfusun hareketlilii, eitim olanaklarının yaygınlatırılmasını zorunlu kılmaktadır. I.2 TML TM GÖSTRGLR Demografik göstergeler ile nüfus yapısında gözlenen deiimlerin yanı sıra, temel eitim verileri de bir eitim politikası olutururken ihtiyaç duyulan temel bilgiler arasındadır. Bu çalımada eitim verileri iki balık altında sunulmaktadır. Bunlardan ilki, Türkiye nin okur-yazarlık ve eitim profilidir. Bu profil, nüfus sayımları sonucu elde edilen verilere göre oluturulmutur. kincisi ise Türkiye deki okullama göstergeleridir. I.2.1 Türkiye de itim Durumu Türkiye nin eitim durumu merceinden fotorafını çekerken, eitim çaındaki nüfusu dıarda bırakmak gerekir. Bu amaçla, yalnız 25 ya ve üstü grubun eitim açısından özellikleri saptanır. Ayrıca erkek ve kadın nüfusun özelliklerini ayrı ayrı irdelemek de önemlidir. Bu veriler sonucu u çıkarımlar yapılabilir: # 25 ya ve üstü nüfusun okur-yazarlık ve eitim $ durumunda sürekli bir iyileme gözlenmektedir. Ancak bu iyileme çok yetersizdir. Okuma-yazma bilmeyen oranı 1975 yılında yüzde 47,2 iken bu rakam 2000 yılında yüzde 17,2 ye inmitir. adınlarda ise bu oran yüzde 65,6 dan yüzde 27,4 e gerilemitir. lkokul mezunu ve sadece okur-yazar olanların toplam oranı 1975 te yüzde 43,9 iken 2000 yılında yüzde 54,2 ye yükselmitir. rkek ve kadınlar için oranlar hemen hemen aynıdır. 15

Ortaokul ve dengi, lise ve dengi okul ile yüksek örenim mezunlarının oranı 1975 yılında toplam yüzde 9,2 iken, 2000 yılında yüzde 28,5 e yükselmitir. Bu oran, erkeklerde yüzde 13,1 den yüzde 37,4 e, kadınlardaysa yüzde 5,2 den yüzde 19,9 a çıkmıtır. Bu veriler temelinde u saptamalar yapılabilir: 25 ya ve üzeri gruba, her yıl daha yüksek eitimli yeni gençler katılmaktadır. Bu sayede, okur-yazar ve eitim profilindeki iyilemenin sürecei öngörülebilir. Ancak iyileme yava bir hızla gerçeklemektedir. Bugünkü eitim durumunun tatmin edici düzeye ulatıını söyleyebilmek mümkün deildir. I.2.2 Türkiye de Okullama Oranı Toplumun gelecekteki eitim düzeyini belirleyecek en can alıcı unsur bugünkü okullama oranlarıdır. Okullama oranına ilikin olarak bu çalımada sunulan rakamlar, ilkokul ve ilköretim ile ortaöretimi içermektedir. Bu rakamlar yakın dönemi, yani 1990-2003 arasını kapsamaktadır. Tablolarda beliren ilkokul ve ilköretim ayrımı, 1997 yılından itibaren ilk eitimin 5 yıldan 8 yıla çıkarılmasının sonucudur. Brüt ve net okullama oranı ayrımı ise öyledir: Brüt okullama oranı, ilköretimde fiilen okuyan örenci sayısının ilköretim çaındaki toplam nüfusa bölünmesi ile bulunmaktadır: lköretimde fiilen okuyan örenci sayısı Brüt Okullama Oranı = -------------------------------------------------------- lköretim çaındaki toplam nüfus Net okullama oranı ise, ilköretim çaında olup da ilköretimde fiilen okuyanların sayısının, ilköretim çaındaki toplam nüfusa bölünmesi ile hesaplanır. lköretim çaında olup da ilköretim de fiilen okuyanlar Net Okullama Oranı = -------------------------------------------------------- lköretim çaındaki toplam nüfus 16

Bu veriler ve hesaplamalar ııında ilkokul ve ilköretimdeki okullama oranlarına ilikin u gözlemleri yapmak mümkündür: Türkiye, 1997 yılında 8 yıllık zorunlu eitim uygulamasına geçmitir. Be yıllık ilkokul uygulamasının son yılı olan 1996 da brüt okullama oranı yüzde 96,7, net okullama oranı ise yüzde 89,4 olarak karımıza çıkmaktadır. rkeklerde brüt ve net okullama oranı, kızlara oranla daha yüksektir. 1996 yılında, bir dier deyile 5 yıl uygulamasını yansıtan son yılda, ilkokul seviyesinde yüzde 100 okullama salanamadıı gözlenmektedir. Sekiz yıllık zorunlu eitim uygulamasının baladıı 1997 de okullama oranında gerileme yaanmıtır. Bunun nedeni istatistiklerin, 8 yıllık okul için tutulmaya balanmasına karın okula devam alıkanlıının, sıklıkla, 5 yılla sınırlı kalmasıdır. Dier bir deyile, toplum genelinde, 5. sınıftan sonra çocukların okula gönderilmemesi alıkanlıı devam etmitir. Ancak bu toplumsal alıkanlık zaman içinde kırılmıtır. 8 yıllık ilköretimde brüt okullama oranı hızla artarak, 2001 yılında yüzde 96,6 ya ulamıtır. rkeklerde bu oran yüzde 100, kızlarda yüzde 93 tür. Net okullama oranları söz konusu olduunda, 2001 yılında yüzde 89,8 düzeyi yakalanmıtır. Bahsedilen oran, erkeklerde yüzde 92,4, kızlarda yüzde 87 dir. lköretimde yüzde 100 lük okullama hedefine 2001 yılı itibariyle yaklaılmıtır. Ancak bu hedefe henüz ulaılamadıı gözlenmektedir. lköretimde olduu gibi, ortaöretim okullama oranlarında da 1990-2001 döneminde artı kaydedilmektedir. Ancak pek parlak bir tabloyla karı karıya olduumuz söylenemez: $ & Ortaöretim seviyesinde brüt ve net okullama oranlarında, 1990 yılından 2001 yılına kadar, 20 puanlık bir artı yaanmıtır. Son 11 yıldaki bu iyilemeye ramen ortaöretim okullama oranının düük seyrettii ifade edilebilir. 2001 yılında ortaöretimde brüt okullama oranı yüzde 60,9 da kalmıtır. Bu oran erkekler için yüzde 68,6, kızlardaysa yüzde 52,7 dir. Daha da karanlık bir tablo, net okullama rakamları incelendiinde ortaya çıkmaktadır. Ortaöretimde net okullama oranı yüzde 43,2 dir. Bu oran, erkeklerde yüzde 47,3, kızlardaysa yüzde 38,8 dir. Bu veriler göstermektedir ki, ortaöretim çaında bulunan her 100 örenciden 39 u ilköretim sonrası eitime devam etmemektedir. Her 100 erkekten 32 si, her 100 kızdansa 43 ü, ilköretim sonrası okulu bırakmaktadır. Yukarıdaki veriler çerçevesinde, ilköretim ve ortaöretimdeki okullama oranları cinsiyet kıstasına göre ele alındıında u sonuçlara varılabilir: Okullama oranları söz konusu olduunda, kız-erkek ayrımı kendini çarpıcı bir biçimde göstermektedir. ızların okullama oranı her alanda, erkek örencilerin altındadır. ız örencilerin okullama oranı artmakta, ancak yetersiz kalmaktadır. itim süresi uzadıkça kızların okullama oranı dümektedir. 17

;0 &23+.5++ 51#+637/ ''2642+,'4/44+842 18

'-!-8 itim politikalarının oluturulması için yakın geçmiin ve bugünün verilerine ihtiyaç olduu açıktır. Ancak gelecee yönelik demografik öngörülerde bulunmadan eitim planlaması yapmak da olanaksızdır. Bu öngörüler yalnızca kaynak tahsisi açısından deil, ulaılmak istenen hedeflerin gerçekçi olarak belirlenmesi yönünden de hayatidir. Çalımanın bu ikinci bölümünde, eitim reformu ve eitim politikalarının belirlenmesinde kullanılmak üzere 2000-2025 yılları için demografi ve eitim çaındaki nüfusa yönelik öngörüler yapılmaktadır. Genel saptamaların ardından bölgeler ve illerdeki demografik eilimler ile eitim göstergeleri incelenerek gruplar oluturulacaktır. *! Türkiye de toplumsal yapı bölgeden bölgeye, ilden ile büyük farklılıklar gösterebilmektedir. Bu saptama, genel demografi ve eitim trendleri ve göstergeleri için de geçerlidir. Bu nedenle bölge ve iller bazında yapılacak analizler, eitim reformu ve eitim politikalarının gerçekçi ve salıklı olabilmesi için önem kazanmaktadır. II.1 DMOGRAF V TM ÇAINDA NÜFUS ÖNGÖRÜLR Daha önce de vurgulandıı gibi, Türkiye, demografik geçi sürecinin ikinci aamasına girmitir. Öngörülere göre bu süreç 2025 yılına kadar devam edecek, daha sonra üçüncü aamaya geçilecektir. Demografik geçi sürecinin ikinci aamasının tipik özelliklerinin Türkiye de de gözlenmesi beklenmektedir. Nüfusbilime göre, her toplumda gözlenen bu özellikler, hem toplam mutlak nüfusun, hem de eitim çaındaki nüfusun gelimesini biçimlendirecektir. II.1.1 Demografi Öngörüleri 2025 Olaanüstü koullar yaanmadıkça, bir toplumun nüfus özelliklerindeki deiiklikler ve eilimler süreklilik gösterir. Bir dier deyile, gelecee ait öngörüler, son dönemde yaanan demografi trendlerinin devamı olarak nitelenebilir. Gelecekteki toplumsal eitim ihtiyaçlarını belirlemek ve bu çerçevede politikalar oluturabilmek için, öncelikle genel demografi öngörülerinde bulunmak gerekmektedir. 2025 yılına kadar oluacak olan temel demografi öngörüleri, Türkiye nin genel ve ya grupları itibariyle nüfusu ile eitim çaındaki nüfusunu ekillendirecektir. Bu öngörüler, son dönemde yaanan demografi trendleri esas alınarak yapılmalıdır. 19

Türkiye nin 1990-2003 dönemi nüfus trendleri bize, önümüzdeki dönem için yapılacak öngörülere temel oluturacak ipuçlarını sunmaktadır. Son dönem verilerinin irdelenmesinden u sonuçlar çıkmaktadır: Türkiye deki nüfus artı hızı ciddi bir düme göstermektedir. Bu düü oldukça hızlı gerçeklemektedir. Son 13 yılda, nüfus artıında beklenilenin üzerinde bir yavalama göze çarpmaktadır. 1990 yılında yüzde 1,97 olan nüfus artı hızının, 2003 yılında yüzde 1,53 e indii görülmektedir. Beklenmedik bir düü gösteren nüfus artı hızının dizginlenmesinin iki ana sebebi bulunmaktadır: ' o lk neden, kaba doum hızındaki yavalamadır. aba doum hızı 1990 da yüzde 2,48 den 2003 te yüzde 2,09 a gerilemitir. o kinci neden ise toplam dourganlık hızındaki yavalamadır. Aslında kaba doum hızındaki yavalama da bu veriyle açıklanabilir. Bu gösterge 1990 yılında 3 çocuktan 2003 yılında 2,43 çocua gerilemitir. Bebek ölüm hızı dümekte, 5 ya altı çocuk ölüm hızında yavalama ve iyileme yaanmaktadır. aba ölüm hızı 13 yıllık dönem boyunca binde 6,9-7,1 olarak gerçeklemitir. Yukarıda özetlenen ve Tablo 7 de ayrıntıları bulunan bu veriler, Türkiye nin 2025 yılına kadar yaayacaı öngörülen demografi trendlerine temel oluturmaktadır. Türkiye için yapılan demografi öngörülerinde Devlet statistik nstitüsü ve Birlemi Milletler in çalımaları temel alınmaktadır. Her iki kurumun da öngörüleri birbirine çok yakındır. Her iki öngörü de Türkiye nin 2000-2025 yıllarında demografik geçi sürecinin ikinci aamasını yaayacaını göstermektedir. 2025 YILINDA TÜRY Türkiye nin 2025 yılında nasıl bir toplum olacaına ilikin önemli ipuçları barındıran demografi öngörülerinden u temel özellikler ortaya çıkmaktadır:! ( ( ( #! (! Nüfus artıı yavalayacak: Nüfus artı hızı 2025 yılına kadar dümeye devam edecektir. Nüfus artı hızı özellikle 1995 yılından sonra daha hızlı dümeye balamıtır. 2010 ) yılına kadar yavalama hızı aynı olacaktır. 2010 yılından itibaren ise yavalama hızı azalacaktır. Ancak mutlak olarak nüfus artı hızı dümeye devam edecektir. Nüfus artı hızının 2010 yılında yüzde 1,23 ile gelimi ülkeler düzeyine iyice yaklaması, 2015 yılında ise yüzde 1,1 ile ulaması öngörülmektedir. 2025 yılında ise nüfus artı hızı yüzde 0,81 e kadar gerilemi olacaktır. aba doum hızı düecek: Nüfus artı hızındaki düme öngörüsünün temel dayanaı, kaba doum hızındaki düü beklentisidir. aba doum hızı da 20

1995 yılından sonra hızla düme trendine girmitir. Bu eilime yol açan ekonomik-sosyal ve demografik gelimelerin devam edecei, dolayısıyla kaba doum hızındaki yavalamanın sürecei öngörülmektedir. 2000 yılında yüzde 2,22 olan kaba doum hızı 2010 yılında yüzde 1,8 ve 2025 yılında ise yüzde 1,51 olarak öngörülmektedir. Doacak çocuk sayısı azalacak: aba doum hızı, genç nüfusun oluumunda çok önemlidir. imdilerde 1,4 milyon olan her yıl doan çocuk sayısı kaba doum hızındaki yavalama sonucu 2025 yılına kadar 1,3 milyona gerileyecektir. 0 ya grubu çocuk sayısı, 2025 yılına kadar, yılda 1,25 1,3 milyon arasında sabitlenecektir. Genç nüfus azalacak: Doum hızındaki yavalamanın bir etkisi de, doal olarak, genç nüfus üzerinde görülecektir. Buna göre, aynı dönemde genç nüfus mutlak olarak azalmaya balayacaktır. aba ölüm hızı artacak: aba ölüm hızının 2010 yılına kadar yüzde 0,71 de sabit kalacaı öngörülmektedir. Bu oran, 2010 dan itibaren artıa geçecek ve 2025 te yüzde 0,78 e ulaacaktır. Bu yükseliin temel nedeni, 25 ya ve üstü grubun hem mutlak hem de toplam nüfus içinde oran olarak genilemesi, bir dier deyile nüfusun yalanmaya balamasıdır. Bebek ölümleri azalacak: Bebek ölüm oranları ve 5 ya altı çocuk ölüm oranlarında da ekonomik ve sosyal gelime varsayımına balı olarak hızlı bir düme olacaı öngörülmektedir. Buna ramen 2025 yılında ulaılacak göstergeler halen gelimi ülke seviyelerinin üzerinde kalacaktır.! 2025 T NÜFUS 90 MLYON 2000-2025 yıllarına yönelik demografi öngörüleri bize toplam nüfusa ilikin de tahmin ansı vermektedir. Buna göre Türkiye nin toplam nüfusu 2025 yılında 90,2 milyona ulaacaktır. Aynı yıl nüfus artı hızı ise yüzde 0,81 e kadar gerilemi olacaktır. II.1.2 itim Çaındaki Nüfus Öngörüleri 2025 Nüfusun bu genel eilimlerinin yanı sıra, eitim çaındaki nüfusa yönelik öngörüler de yapılmaktadır. 2000-2025 yıllarında, eitim çaındaki nüfusun nasıl ekillenecei ve hangi özellikleri gösterecei, eitim planlaması açısından çok önemlidir. II.1.2.1 itim Çaındaki Nüfus Tek Ya Öngörüleri Bu çalıma kapsamında, eitim çaındaki nüfus için 2025 yılına kadarki öngörülerde tek ya kriteri kullanılmıtır. Yani eitim çaındaki nüfus olarak 3-22 ya aralıı bir blok olarak temel alınmıtır. Bu ya grubu, okul öncesi eitimin artan önemine balı olarak 3 yaında balatılmakta ve 4 yıllık yüksek öretimin tamamlandıı 22 yaında sona erdirilmektedir. 21

Dünyada ve Türkiye de nüfus öngörüleri çounlukla beerli ya grupları için yapılmakta, tek ya grubu öngörülerine genelde bavurulmamaktadır. Beerli ya grupları ile tek ya grupları için kullanılan demografik varsayımlarda trendler aynı olmakla birlikte, beerli ya grubu yerine her ya için ayrı varsayım kullanılarak hesaplama yapılması, toplam veriler de farklılamalara yol açabilmektedir. Tek ya hesaplamalarda kullanılacak balangıç yılı verileri ve verilerin salıklı olması önemlidir. Çalımamızda balangıç yılı için 2000 yılı verileri kullanılmıtır ve veriler 2000 yılı genel nüfus $ $ sayımı sonuçlarından alınmıtır. Ancak özellikle 0 ve 1 ya için genel demografik trendlerin sonuçlarını yansıtmayan verilerde düzeltmeye gidilmitir. Tek ya verilerinin nüfus kütüü verilerinden karılatırılarak kontrol edilmesi de çok salıklı #( # olmamıtır. Örnein 2003 yılı nüfus kütüü verilerine göre 0 ve 1 ya grubu nüfus çok düük görülmektedir. Bunun ana nedeni de çocukların kütüe geç yazılması, hatta ilkokul çaına gelince nüfus kaıdının çıkarılması ile toplam nüfusa 6 ve 7 yaından itibaren dahil olmasıdır. Çalımamızda kullanılan temel verilerin bu ve benzeri kısıtlar taıyor olması, öngörülerde sınırlıda olsa yanılma payını geniletmektedir. Yönteme dair bu notların ardından, eitim çaındaki nüfusa ilikin öngörüler ana hatlarıyla öyle sıralanabilir: itim çaındaki nüfus azalacak: 2025 e kadar eitim çaındaki nüfusta bir gerileme yaanacaktır. Bu gerilemenin balıca nedeni, nüfus artı hızındaki düütür. 2000 yılıyla kıyaslandıında, 2025 yılında 3-22 arasındaki her yata nüfus daha az olacaktır. adınların oranı artacak: rkek ve kadın nüfus benzer oranlarda azalacaktır. Ancak, erkeklerle kadınlar arasında 2000 yılında 1,06 olan oran 2025 yılında 1,04 e gerileyecektir. Bir dier deyile kadın nüfusun erkek nüfusa oranı artacaktır.! TM ALACA NÜFUS AZALACA 2000 yılında 27,7 milyon olan 3-22 ya grubu nüfusu, 2025 yılında 24,9 milyona gerileyecektir. Aynı ya grubunda erkek nüfusu 14,3 milyondan 12,7 milyona, kadın nüfusu ise 13,4 milyondan 12,3 milyona inecektir. 22

II.1.2.2 itim Çaındaki Nüfusun Ya Grupları Arası Daılımı itim çaındaki nüfusu oluturan 3-22 ya grubunun genel özelliklerinin ardından, bu bloku oluturan farklı katmanların yakından incelenmesi, daha ayrıntılı ve salıklı verilere ulaılması açısından önemlidir. Bu nedenle, 3-22 ya grubu u alt gruplara bölünmütür: itim öncesi, ilköretim, ortaöretim ve yüksek okul. Bu alt gruplara ilikin 2000-2025 yıllarına yönelik saptamalar öyle aktarılabilir: $ $! ( ( ( #! (!! # itim öncesi ya grubu 3-5 ya grubu olarak alınmıtır. Bu grubu oluturanların sayısı 2000 yılında 4.113.000 iken, 2025 yılında 3.665.000 e düecektir. lköretim ya grubu 6-14 olarak kabul edilmitir. lköretime balama yaı genelde 7 dir ancak 6 yaında okula balayanların oranı yüksek olduundan, 6 ya da ilkörenim çaı grubuna dahil edilmitir. Ayrıca, 8 yıllık ilköretim uygulamasının sürdüü varsayılmıtır. lköretim ya grubu nüfusu 2000 yılında 5.742.000 iken 2025 yılında 4.956.000 olacaktır. Ortaöretim ya grubu ise 15-18 olarak alınmıtır. Halihazırda ortaöretim 3 yıllıktır. Ancak zorunlu eitimin 12 yıla çıkarılması olasılıı ve yıl kayıpları nedeniyle ortaöretim grubu için 15-18 ya aralıı kabul edilmitir. Bu ya grubunun nüfusu 2000 yılında 5.722.000 olarak saptanmı, 2025 yılında ise 5.077.000 olacaı öngörülmütür. Yüksek öretime balama yaı 19 olarak kullanılmıtır. Üniversite çaına gelenlerin sayısı 2000 yılında 1.428.000 iken 2025 yılında 1.258.000 e dümesi beklenmektedir. Yüksek öretim için 19-22 ya grubu esas alınmı; öngörüler, 4 yıllık yüksek örenime göre yapılmıtır. Lisans üstü eitimler ihtiyari olduundan, 23-24 ya grubu deerlendirmeye alınmamıtır. 2000 yılında 5.648.000 olan yüksek örenim ya grubunun nüfusu 2025 yılında 5.077.000 e inecektir.! ÖRNC SAYISI DÜC 2000 yılından 2025 e kadar geçecek dönemde, okul öncesi dönemden üniversiteye, eitimin her aamasındaki örenci sayısında düü gözlenecek. Böylece Türkiye ilk kez, eitim çaındaki nüfusun baskısından kurtulmaya balayacak. II.1.2.3 itim Çaındaki Nüfusun Toplam Nüfus çindeki Payı 2000-2025 döneminde Türkiye de örenci sayısı düecek, böylece ilk kez eitim çaındaki nüfusun nicel baskısı azalacak. itim çaını oluturan 3-22 ya grubunda toplam nüfus mutlak olarak azalacak. itim çaı nüfusuntaki bu mutlak gerileme toplam nüfustaki yavalayan artı ile birletiinde, eitim çaındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payı da düecek.! ( ( ( #! (! $ $ 23

II.2 GRUP V LLRD DMOGRAF TRNDLR V TM GÖSTRGLR Türkiye de nüfus özellikleri bölgeden bölgeye, hatta ilden ile farklılık göstermektedir. Bu farklılıklar kısa ve orta vadede devam edecektir. Salıklı, dolayısıyla etkili ve verimli bir eitim planlaması için bu farklılıklar da dikkate alınmalı, politikalar bu veriler ııında oluturulmalıdır. Öngörüler, 2025 e kadar olan dönemde eitim çaındaki nüfusun hem mutlak olarak azalacaını hem de bu grubun toplam nüfus içindeki payının gerileyeceini ortaya koymaktadır. Ancak Türkiye nin tüm bölge ve illerinde aynı trendler yaanmayacaından eitim ile ilgili fiziki ihtiyaçlar bölgesel ve daha alt düzeylerde sürmeye devam edecektir.! #!#! Öncelikle iller arasında yaanan farklılıkların nedenlerine göz atalım: llerdeki dourganlık oranları farklıdır. Bazı illerde çok hızlı nüfus artıı yaanmaktadır. ller arası göç sürmektedir ve etkisini sürdürecektir. Bazı illerde nüfus güçlü bir azalma eilimine girmitir. llerde ehirleme oranları çok farklıdır. ehirleme ve kentlere göç sürecektir. Okullama oranları farklıdır ve okullama oranlarının artması ihtiyacı dorudan nicel ihtiyaçları arttırmaktadır. l ölçeinde nüfus ve eitim çaı nüfusu öngörüleri yapılması kapsamlı bir çalımayı gerektirmektedir. Her il için dourganlık, kaba doum ve ölüm oranları gibi göstergelerin yanı sıra, göç alma ve verme ile ehirleme hızları gibi deikenlerin de deerlendirmeye katılması gerekmektedir. Bu zorluklar nedeniyle il bazında yapılan nüfus ve eitim öngörüleri genel eilimleri aktarmanın ötesine geçmemektedir. Bu çalımada da, yukarıda sözü edilen veri eksiklii nedeniyle, sayısal sonuçlara ulamayan ancak genel trendleri oluturan öngörüler yapılmıtır: Öncelikle, 81 ilin demografi ve nüfus trendleri, 2000 nüfus sayımı sonuçları kullanılarak analiz edilmitir. Böylece aaıdaki 10 ayrı il grubu oluturulmutur: 1) Dourganlık Oranı Yüksek Nüfus Artı Hızı Yüksek ller 2) Dourganlık Oranı Yüksek Nüfus Artı Hızı Normal ller 3) Dourganlık Oranı Yüksek Nüfus Artı Hızı Düük ller 4) Dourganlık Hızı Yüksek Nüfusu Azalan iller 5) Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Çok Yüksek ller 6) Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Yüksek ller 7) Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Düük ller 8) Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Çok Düük ller 9) Dourganlık Oranı Normal Nüfusu Azalan ller 10) Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Normal ller 24

llerde okullama oranları ve sosyo-ekonomik gelime düzeyleri de deerlendirilmitir. Bu sayede, illerde önümüzdeki dönemde yaanması muhtemel nüfus ve eitim çaı nüfus trendleri öngörülmektedir. Ayrıca 10 grup için illerin 2000 yılına ilikin 0-19 ya grubu nüfusu da sunulmaktadır. Bu ya grubu önümüzdeki 25 yıl içinde eitim çaı nüfusunu oluturacaktır. imdi bu 10 il grubunun özelliklerine daha yakından bakalım Grup 1: Dourganlık Oranı Yüksek - Nüfus Artı Hızı Yüksek ller (Mersin, onya, Gaziantep, Batman, Mardin, anlıurfa, ırnak, Hakkari, Van) Bu illerin nüfus artı hızı önemli ölçüde il içindeki yüksek doum oranlarından kaynaklanmaktadır. Dourganlık oranı çok yüksektir. Bu illerden Mersin, onya ve Gaziantep kısmen göç almaktadır. & ' Bu illerde eitimde nicel ihtiyaçlar artmaya devam edecektir. Bu grubu oluturan dier 6 il ise (Batman, Mardin, anlıurfa, ırnak, Hakkari ve Van) birbirine çok yakın illerdir ve aynı tipik özellikleri sergilemektedir. Bu 6 il sınırlı göç vermektedir. Dourganlık oranları dier üç ilin çok üzerindedir ve Türkiye nin en yüksek oranlarına sahip illeridir. Verilen sınırlı göçe ramen bu altı ilde nicel eitim ihtiyaçları sürecektir. Altı ilde ilköretim sonrası okullama oranları da çok düüktür. Okullama oranlarına balı eitim ihtiyacı yüksek olacaktır. Altı il ekonomik ve sosyal gelimilikte en alt sıralarda bulunmaktadırlar. Grup 2: Dourganlık Oranı Yüksek Nüfus Artı Hızı Normal ller (Osmaniye, Aksaray, Yozgat, Adıyaman, Diyarbakır, Arı, Ardahan, Bingöl, Idır, Mu) Bu illerin tamamında dourganlık oranları yüksektir. Ancak nüfus artı hızları Türkiye ortalamasına yakındır. Yüksek dourganlık oranına ramen nüfus artı hızının ülke ortalamasında olmasının nedeni, bu illerden dıarıya yaanan göçlerdir. llerin ekonomik ve sosyal gelimilii alt sıralardadır. Göçün önemli nedeni budur. ller, Ortadou Anadolu ile Dou ve Güneydou illeridir ve birbirine çok yakın bir corafyadadır. ) Bu illerde dourganlık oranının yüksek kalması, göçlerin yavalayarak sürmesi öngörülmektedir. Özellikle ilkokul sonrası okullama oranlarının da düük olması nedeni ile bu grubun nicel eitim ihtiyaçları sürecektir. 25

Grup 3: Dourganlık Oranı Yüksek Nüfus Artı Hızı Düük ller (ars, rzurum, rzincan, Bingöl, Siirt, Sivas, Nide, Hatay, Nevehir, ahramanmara, Ordu, Gümühane, Tokat, Afyon, araman, ayseri) Bu illerin temel özellii de önemli ölçüde göç veriyor olmasıdır. Dourganlık oranları çok yüksek olmakla birlikte nüfus artı hızları bir önceki gruba göre çok daha yavatır çünkü bu! (! illerden dıarıya daha kuvvetli bir göç yaanmaktadır. ayseri, ahramanmara ve araman hariç iller gelimilik sıralamasında altlarda yer almaktadır. Önümüzdeki dönemde dourganlık oranı kısmen düecek ancak göç sürecektir. Bu nedenle nicel ihtiyaçlar daha sınırlı olacaktır. Okullama oranlarına balı olarak nicel ihtiyaçların iddeti belirlenecektir. Grup 4: Dourganlık Oranı Yüksek Nüfusu Azalan iller (Bayburt, ilis) Bayburt ve ilis in yüksek dourganlık oranlarına karın nüfusları azalmaktadır. Her iki il de yüksek oranda göç vermektedir.!!! konomik ve sosyal gelimilie balı olarak bu göçün sürecei öngörülmektedir. Toplam nüfus ve genç nüfus azalacaktır. Bu nedenle eitimde ihtiyaçlar sadece okullama oranlarına balı kalacaktır. Grup 5: Dourganlık Hızı Normal Nüfus Artı Hızı Çok Yüksek ller (stanbul, Antalya) stanbul ve Antalya, Türkiye nin en çok göç alan iki ilidir. ehirli nüfusun dourganlık oranı normal, hatta Türkiye ortalamasının altındadır. Ancak nüfus artı hızı son derece yüksektir. Her iki ile yönelik göçün devam edecei öngörülmektedir. Ancak göç hızı yavalayacaktır. Bu nedenle eitimde nicel ihtiyaçlar azalan hızda sürmeye devam edecektir.!! Grup 6: Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Yüksek ller (Bursa, ocaeli, Tekirda, Tunceli) Bursa, ocaeli, Tekirda, bölgelerindeki ekonomik ve sosyal çekim merkezi olarak göç almaktadır. Bu iller göç almaya devam edecektir. Dört ilde dourganlık hızları Türkiye ortalamasının! &! ' altındadır. Ancak nüfus artı hızları yüksektir. Bursa ve ocaeli nin fiziki olarak genileme olasılıı azalmıtır. Bu nedenle göç sınırlı kalacak, bir dönem sonra duracaktır. Bu illerde eitim ihtiyaçlarını ilk dönemde göçün boyutu daha sonra ise okullama oranları belirleyecektir. 26

Grup 7: Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Yava ller (ütahya, Manisa, Uak, Çankırı, skiehir, ırıkkale, Sakarya, ırklareli, Düzce, Aydın, Balıkesir, Denizli, Bilecik, Çanakkale) Bu illerin önemli bölümü ge Bölgesi ndeki ve bölgeye komu illerden olumaktadır. Bu gruptaki iller demografik göstergeleri itibari ile giderek istikrara kavumaktadır. llerin tamamında dourganlık oranları normal standartlara ulamıtır ve buna balı olarak nüfus artı hızları yavalamıtır. Bu illerde nüfus artı hızının mevcut düzeyini koruması öngörülmektedir. Bu iller muhtemelen çok sınırlı olarak göç alıp-vereceklerdir. Nüfus daha çok illerin kendi demografik nitelikleri ile belirlenecektir. Bu illerde daha çok okullama oranına balı kantitatif ihtiyaçlar olacaktır. Sınırlı nüfus artıına balı olarak, ihtiyaçlar da çok sınırlı olacaktır.! )! Grup 8: Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Çok Yava ller (Burdur, Amasya, Bolu, Giresun, Rize, Samsun, ırehir) Bu illerin tamamında dourganlık oranları normal standartlara yaklamıtır. Ancak bu illerde nüfus artı hızı, yüksek orandaki göçler nedeniyle çok düüktür. Önümüzdeki dönemde bu illerden göç azalarak sürecektir. ( Bu illerden daha çok genç nüfusun göç edecei öngörülmektedir. Buna balı olarak dourganlık oranı da gerileyecektir. itimde nicel ihtiyaçlar okullama oranlarına balı olarak belirlenecektir. Grup 9: Dourganlık Oranı Normal Nüfusu Azalan ller (Artvin, Bartın, Çorum, arabük, astamonu, Sinop, Zonguldak, dirne) Dourganlık oranlarının normal standartlarda olmasına karın bu illerde nüfus azalmaktadır. dirne dıındaki tüm iller önemli ölçüde göç vermektedir. dirne de nüfus net gerileme oranı giderek dümektedir. dirne de nüfus göçten ziyade bu gelime nedeni ile! azalmaktadır. Dier illerin nüfusları oldukça küçüktür. konomik ve sosyal ihtiyaçlar nedeni ile göç sürecektir. Bu illerde nüfusun azalmasına balı olarak nicel ihtiyaçlar sadece okullama oranlarına balı olarak belirlenecek ve çok sınırlı kalacaktır. 27

Grup 10: Dourganlık Oranı Normal Nüfus Artı Hızı Normal ller ( Adana, Trabzon, Yalova, zmir, Mula, Ankara, Malatya, Isparta) Bu illerin nüfus artıları büyük ölçüde ehirli nüfusun artıından kaynaklanmaktadır. Hem dourganlık oranı hem de nüfus artı hızı normal standartlara çok yakındır. Nüfus artıı giderek istikrar kazanmaktadır. Bu illerin, ekonomik ve sosyal gelimilikleri nedeni ile çekim merkezleri olacaı açıktır. Ancak bu iller artık sınırlı göç alacaktır. Okullama oranları, Isparta, Malatya ve Trabzon dıındaki illerde oldukça yüksektir. Bu üç ilde ise nicel ihtiyaç, sınırlı nüfus artıına ve alınacak göçe balı olarak belirlenecektir. Dier illerde okullama oranlarındaki gelime daha belirleyici olacaktır. 28

<;0.279,+24+5+ &23+''2642+.62#++4#2814812 29

'-!-8 Avrupa Birlii ne tam üyelik Türkiye de bir dizi ekonomik, hukuki, ve toplumsal yapısal deiiklik balatmıtır. AB nin Türkiye de gelecee dair tahmin veya planlar yapılmasında önemli rol oynacaı açıktır. Bu sebeple, aratırmanın bu bölümü, AB ile ilikili öngörü, karılatırma ve analizlere ayrılmıtır. Bu amaçla üç ana sorunun yanıtlanması amaçlanmaktadır: 1) Türkiye de yaanan demografik deiim süreci esnasında Avrupa Birlii nin nüfusunda ne gibi deiiklikler yaanacaktır? 2) AB ve Türkiye nin imdiki nüfus trendlerini ve 2025 e kadar nüfus öngörülerini karılatırırsak ortaya nasıl bir tablo çıkar? 3) Hem AB hem de Türkiye deki iki kilit gruptaki nüfus, gençler (eitim çaındaki nüfus) ve igücü çaındakilerdir. Bu iki ana grubun karılıklı etkileimini ve Türkiye deki nüfusun AB karısında salayacaı olanakları ve oluturacaı sınırlamaları incelersek ne gibi saptamalara ulaırız? III.1 AVRUPA BRL ND DMOGRAF V NÜFUS ÖNGÖRÜLR Uluslararası kurumların, Avrupa Birlii nde, Avrupa nın AB ye üye olmayan ülkelerinde ve Avrupa nın yakın çevresindeki ülkelerde demografi ve nüfus öngörüleriyle ilgili istatiksel aratırmaları bulunmaktadır. AB ve yakın çevresine ilikin önrgörülerde bulunulurken, uluslararası kurumların yapmı olduu bu çalımalardan faydalanılmıtır. ullanılan kaynaklar ve ait oldukları kurumlar öyledir: urostat, Avrupa Birlii üye ülkelerine ait demografi ve nüfus bilgilerini, hem geçmie ve hem de bugüne ait olarak, belli standartlar çerçevesinde düzenli olarak yayınlamaktadır. Ne var ki, gelecee dönük demografi öngörüleri yapan ve bu konuda sürekli yenilenen bilgileri depolayan bir kurum, AB içinde veya Avrupa da bulunmamaktadır. Odak noktası, daha çok yalanan nüfus ve sosyal güvenlik sistemi olan Avrupa Birlii, sıklıkla bu konularda öngörü çalımaları yapmaktadır. Avrupa onseyi nin hazırlattıı, Avrupa da Aktif Yalanma (Active Ageing in urope), bu konuda en güncel ve kapsamlı çalımadır. Avrupa Nüfus omitesi, her yıl Avrupa onseyi ne üye 45 ülkeyi kapsayan Rapor: Avrupa da Demografik Gelimeler (The Report: Demographic Developments in urope) raporunu yayınlamaktadır. Bu rapor da, yalnız geçmie ve günümüze ait verileri sunmakta ve öngörülerde bulunmamaktadır. Avrupa Demografik Gözlemevi birimi de, Avrupa Birlii ne balı olarak, üye ülkelerin demografi ve nüfus gelimelerini izlemektedir. Birlemi Milletler, dünya ve ülke nüfuslarına ilikin öngörü çalımaları yapan en önemli kurumdur. Her iki yılda bir, dünya geneli ve tüm dünya ülkeleri için, BM nin Nüfus Dairesi 50 yıl vadeli, ayrıntılı öngörü çalımaları yayınlamaktadır. 30

Bir dier önemli kaynak da, ABD hükümetine balı Birleik Devletler Nüfus Bürosu dur. Bu kurum, her yıl tüm dünya ülkelerini kapsayan kapsayan demografi öngörü çalımaları yapmaktadır. Bu aratırmanın bulguları, yıllık olarak üresel Nüfus Profili (Global Population Profile) adlı raporlar halinde yayınlanmaktadır. III.1.1 Avrupa da Demografik Trendler Nüfusa ilikin konularda, Avrupa kıtasının bir takım toplu özellikler gösterdiini görüyoruz. Avrupa olarak nitelenen corafyadaki aaı yukarı tüm ülkeler, birbirlerine çok yakın ya da benzer özellikler taıyan demografik süreçlerden geçmektedir. Avrupa genelinde, demografik sürecin üçüncü ve son aaması yaanmaktadır. Bu aamaya ait tüm özellikler, Avrupa nüfusu genelinde incelenebilir. & Avrupa nüfusunun ortak özelliklerine baktıımızda u noktalar dikkat çekicidir:! AVRUPALI AZALACA Avrupa nın tüm ülkelerinde nüfus artıı durdu. Bu duraklamanın ardından azalma balıyor. Hatta pek çok Avrupa ülkesinde azalma baladı bile. Üstelik, yaanan bu azalma tarihi bir ilki oluturacak kadar keskin bir düü çizgisi izliyor. Yeni bir demografik sürecin balaması ve Avrupa nüfusunun yeniden artması ancak 100-150 yıllık bir süreç ertesinde mümkün olabilecek. Avrupa daki tüm ülkelerde, nüfus artıı dümektedir. Çünkü, net yenileme oranı veya toplam dourganlık oranı olarak isimlendirilen gösterge, nüfusun artıı için ihtiyaç duyulan 2,05 2,10 sayısının altına dümütür. Bu gösterge, belirtilen sayının altına inildikten belirli bir süre sonra mutlak nüfus artıı önce durmakta, ardından negatife dönmektedir. Böylelikle, bu göstergenin dümesine balı olarak, belirli bir dönem içinde tüm ülkelerde mutlak nüfus azalmaya balayacaktır. Nüfus artıının yeniden hızlanması, yani bir ülkenin net yenileme oranının yeniden 2,05-2,10 rakamına ulaması ve üzerine çıkması, normal koullarda en az 100-150 yıllık bir süreci gerektirmektedir. Avrupa ülkelerinin çounda nüfus imdiden azalmaya balamıtır. Henüz nüfusun azalması sürecine girmeyen ülkelerde de yakın bir dönemde düüler balayacaktır. 2002 yılı itibariyle, Avrupa geneli ve çevresinde, nüfus artı hızı negatif seviyede veya sıfırın çok az üzerindedir. Bu rakamların, net yenileme oranı için kritik eik sayılan 2,05-2,10 un altına dümesi ile birlikte çou ülke mutlak nüfusun azalması sürecine girmitir. ncelemede yer alan 32 ülke içinde, nüfus artı hızı en yüksek olan Lüksemburg da bile, nüfus artı hızı yüzde 1,3 tür. Ardından yüzde 0,5 ile Fransa ve Hollanda gelmektedir. 31

! AVRUPALILAR DAHA UZUN YAIYOR, DAHA AZ DOURUYOR V NÜFUS HIZLA YALANIYOR Tıbbi gelimeler ve sosyal güvenlik sistemi Avrupa genelinde, yaam sürelerini uzatıyor. Bununla beraber sosyal deiimlerle paralel olarak doum hızı azalıyor. Ancak ölüm hızı da yükseliyor, çünkü Avrupa nüfusu giderek yalanıyor. Nüfus artıının hızını iki ana gösterge belirler: aba doum ve kaba ölüm hızları. Bunlardan birincisi, kaba doum hızı, Avrupa ülkelerinde yaanabilecek en düük seviyeler olan binde 8-10 aralıında veya bu orana çok yakın düzeylerde seyretmektedir. Avrupa kıtasında kaba doum hızı tarihinin en alt noktasında bulunmaktadır ve bu oranın tekrar yukarı dönmesi 100-150 yıllık bir süreci alacaktır. Giderek yalanan nüfus nedeni ile doum yapabilecek 15-49 ya grubu kadın sayısındaki azalma, kaba doum hızını azaltmaktadır. Her türlü teknolojik ve tıbbi gelime, sosyal güvenlik sisteminin olumlu etkilerinin yaam süresini uzatmasına karın, Avrupa genelinde kaba ölüm hızı da yükselmektedir Bunun sebebi, Avrupa da nüfusun yalanmasıdır. Bu oran, gittikçe yükselerek, incelenen tüm ülkelerde binde on ve üzerine çıkmaktadır. Sonuç olarak, Avrupa daki nüfusa dair en vurucu bulgu, nüfusun giderek yalanmasıdır. Dahası, bu trend hızla devam edecektir. Yalanma sürecinin arkasında Avrupa kıtasının demografik sürecin üçüncü aamasına girmesi bulunmaktadır. Öngörülere göre, en az 50 yıl daha nüfus yalanmaya devam edecektir. III.1.2 Avrupa da Mutlak Nüfus Gelimeleri 25 Avrupa Birlii ülkesi, 3 AB adayı ülke ve 4 AB komusu ülkede 2050 yılında oluacak mutlak nüfus verileri incelendiinde, u saptamaya varılmaktadır: Avrupa genelinde, özellikle de Avrupa Birlii nde oluan demografik trendler, Avrupa kıtasında orta-uzun vadede nüfusun azalmasına yol açacaktır. Bu sebeple, Avrupa Birlii toplam nüfusunda, 2002-2050 yılları arasında adeta bir büyük ülkenin nüfusu yok olacaktır. Avrupa daki nüfus trendleri incelendiinde u sonuçlara varılır: ' ncelenen 25 AB üyesinin, Fransa ve rlanda hariç, hepsinde nüfus mutlak olarak gerileyecektir. AB toplam nüfusu, 2002 yılında 453,4 milyon iken, yaklaık 53,5 milyon kayıpla, 2050 yılında 399,8 milyona inecektir. Bazı ülkelerde, 50 yıllık dönemdeki nüfus azalması oranı yüzde 30 lara kadar çıkacaktır. Avrupa nın kalabalık sayılan ülkeleri de, nüfusun azalmasından etkilenecektir. AB nin en yüksek nüfuslu 6 ülkesinde (Almanya, Fransa, ngiltere, talya, spanya, Polonya) toplam nüfus 2002 yılında 338,9 milyon iken, 2050 yılında 32

301,9 milyon olacaktır. Özellikle, Almanya, spanya ve talya da nüfus önemli ölçüde azalacaktır.! TÜRY, AB D GNÇ NÜFUSA SAHP T ÜL OLACA Avrupa Birlii, çevresi ve yeni üye ülkelerin hepsinin nüfusu azalma sürecine girmi bulunuyor. Türkiye deyse bu azalma, dengelenme eklinde yaanacak. Sonuç olarak Türkiye, genç nüfusa sahip bir demografik çizgi izleyen tek ülke olacak. AB nüfusunu azalmaktan, genileme süreciyle üye sayısını arttırması da kurtaramayacaktır. Henüz AB içinde yer almayan ancak yakın bir gelecekte AB üyesi olacaı öngörülen Bulgaristan, Romanya ve Hırvatistan da da mutlak nüfus önemli ölçüde gerileyecektir. Bu üç ülkenin 2002 yılında 34,3 milyon olan nüfusları 2050 yılında 25,8 milyona inecektir. Nüfus, AB nin yakın çevresinde de benzer bir eilim göstermektedir. AB nin 4 önemli komusu sviçre, Norveç, Rusya ve Ukrayna da da nüfus gerileme trendi içinde olacaktır. Avrupa da Türkiye dıında nüfusu artı trendi içinde olan ülke görülmemektedir. Sosyal güvenlik sistemi, emeklilik ve salık harcamalarının üzerindeki baskıyla, igücü ihtiyacı Avrupa ülkelerinde mutlak nüfusun gerilemesi ile birlikte iyice artacaktır. 65 ya ve üzerindeki nüfusun, toplam nüfus içindeki payı hızla artacaktır. Yaam süresinin de devamlı arttıı unutulmamalıdır. Demografik süreç ve yaam beklentisinin uzaması, 2050 yılında Avrupa ülkelerinde 65 ya ve üzeri nüfusun toplam nüfus içindeki payını yüzde 29 a yükseltecektir. Bu oran, 399,8 milyonluk nüfusta 115,9 milyon kiiye karılık gelmektedir. 65 ya ve üzeri nüfus, spanya da yüzde 37 ye ve bazı ülkelerde yüzde 40 lara yaklamaktadır. III.1.3 Avrupa da Ya Gruplarında Mutlak Gelimeler Daha önce belirtildii gibi, Türkiye ve Avrupa farklı demografik trendleri yaamaktadır. Dier bir deyile, Türkiye, Avrupa nın izledii demografik süreci yaklaık 50 yıl geriden izlemektedir. Bunun sonucu olarak, ya gruplarındaki mutlak nüfus gelimeleri de farklı biçimlenmektedir. Avrupa Birlii ndeki nüfus gelimelerinin, ya gruplarına bölünerek incelenmesi, AB ye tam üyelik sürecinde bulunan Türkiye açısından önemli bulgular elde edilmesini salar. Bu analizler sayesinde, Türkiye nin önündeki olanakların yanı sıra, karısındaki sınırlamalar da açıkça ortaya çıkar. ) Bu amaçla gerçekletirilen incelemede, Türkiye nin AB ye tam üyelik süreci göz önünde bulundurularak, 2002-2025 dönemi büyüteç altına alınmıtır. Çalımada, Birleik Devletler Nüfus Bürosunun, üresel Nüfus Profili 2002 (Global Population Profile 2002) verilerinden yararlanılmıtır. 25 AB üyesi ülke, 3 üye olacak ülke ile 4 33

komu ülkenin 2002 ve 2025 yılları itibarı ile mutlak nüfus büyüklükleri 8 ayrı ya grubu için karılatırmalı ve ayrıntılı olarak incelenmitir. Buna ek olarak, 25 AB üyesi ülkede toplam nüfusun edeer ya grupları esasıyla daılımı gözlenmitir. Bu incelemeyle u sonuçlara ulaılmıtır: Nüfus çok az artacak: Avrupa Birlii ne üye 25 ülkede, 2025 yılına kadar toplam nüfus çok küçük bir artı göstermektedir. AB üyesi ülkelerin nüfusu 453,4 milyondan 456 milyona yükselecektir Doumlar azalacak: Yeni doan ve çocuklar nüfusu azalacaktır. itim çaı öncesindeki nüfus olarak adlandırılan 0-4 ya grubu, hem mutlak olarak azalmakta hem de nüfus içindeki payı yüzde 5,2 den yüzde 4,5 e dümektedir. Örenci sayısı düecek: 5-15 yaındaki, yani temel eitim çaındaki nüfus mutlak olarak azalmaktadır. Bu grubun toplam nüfus içindeki payı yüzde 17,7 den yüzde 14,7 ye inmektedir. gücü eriyecek: AB nin i gücünde ciddi bir azalma yaanacaktır. gücü çaındakileri temsil eden birincil grup olan 20-44 ya grubu nüfusta yaklaık 30 milyonluk bir düü gözlenecektir. Bu gruptaki nüfus, 165,2 milyondan 136,3 milyona inmektedir. 20-44 ya grubunun nüfus içindeki payı, yüzde 36,4 ten yüzde 25,9 a dümektedir. Orta ya grubu genileyecek: kincil igücünü temsil eden ancak farklı özelliklere sahip olan 45-64 ya grubunun mutlak nüfusu ise artı göstermektedir. Bu grubun nüfusu, 111,6 milyondan 132,4 milyona, nüfus içindeki oranı da yüzde 24,6 dan yüzde 29 a yükselmektedir. Avrupa yalanacak: Asıl büyük artı, 65 ya ve üzeri nüfusta yaanacaktır. Bu grubun sayısı, mutlak olarak 73,2 milyondan, 2025 yılında 100 milyona çıkmaktadır.! AVRUPA GÜCÜ AÇII YAAYACA Avrupa da 2000-2025 döneminde eitim çaı ve igücü çaı nüfusunda mutlak açık ve ihtiyaç oluacaktır. III.2 AVRUPA BRL-TÜRY ARILATIRMASI Avrupa Birlii ne tam üyelik konusu tartıılırken, söz sıklıkla Türkiye nin imdiki nüfusuna ve gelecekteki nüfus potansiyeline gelmektedir. Çou zaman, AB deki ve hatta Türkiye deki gözlemciler için ürkütücü bir kalabalık oluturduu söylenen Türkiye nüfusunun ne gibi bir potansiyel arzettii ancak karılatırmalı bir analizle anlaabilir. Dier bir söylemle, Türkiye nin nüfus potansiyeli deerlendirilirken sadece Türkiye nin verilerinin incelenmesi eksik bir tablo ortaya koymaktadır. Avrupa Birlii ile Türkiye nin demografi ve nüfus öngörüleri karılatırılmalı ve Türkiye için deerlendirme bu çerçevede yapılmalıdır. 34

arılatırmalı analiz, yedi ana tespiti ortaya koymaktadır: 1) Avrupa Birlii nin Türkiye ye ihtiyacı Türkiye nin AB ülkelerinin pek çok alanda gerisinde olduu sık sık yakınılan bir konudur. Türkiye, gerçekten de Avrupa kıtasının demografik geçi sürecini 50 yıl geriden izlemektedir. Oysa, sözü edilen gerilik demografik geçi süreleri alanında olumlu bir açılım imkanı oluturmaktadır. Türkiye de nüfus artı hızı dümekle birlikte nüfus artıı sürmektedir. statistikler, 2050 yılında, 25 AB üyesi ülkenin toplam nüfusunun 400 milyon olacaını göstermektedir. Aynı yıl, Türkiye nin nüfusu ise 98 milyon olacaktır. Dolayısıyla, 21. yüzyılın ilk çeyreinde AB nin nüfus ihtiyacını karılayacak en yakın ve en uygun ülke Türkiye haline gelmektedir.! 2050 YILINDA 400 MLYON AB LY ARILI 100 MLYON TÜRY CUMHURYT VATANDAI OLACA. Avrupa 1960 lı yılların baından itibaren, eskisinden çok farklı bir demografik süreç yaamaktadır. Hatırlanacaı gibi, 1960 lı yıllarda da Avrupa, igücü çaındaki nüfus açıı ile karılamıtı. Bugün ise, farklı bir nüfus krizi söz konusudur. Zira, nüfus artıı salayacak ve nüfusu yenileyecek genç ve dourgan nüfus sürekli azalmaktadır. Tüm Avrupa kıtasında nüfusun net yenilenme hızı, nüfus artıını salayan 2,05-2,10 sayısının altına dümütür. Bu demek oluyor ki, Avrupa kıtası nüfusun net yenilenme sürecine ancak 200-300 yıl sonra tekrar girebilecektir. Net yenilenme hızını birkaç yüzyıldan önce hızlandırmanın ve tekrar nüfus artı sürecine girilmesini salamanın tek yolu, dıarıdan genç göçmen alınmasıdır. Bu yöntem, Avrupa nüfusunda milliyet ve ırkların büyük ölçüde karıması anlamına da gelecektir. Avrupa tarihine baktıımızda milliyetçilik ve hatta ırksal çatımalar adına çok kan döküldüü görülmektedir. Yabancı dümanlıının yaygın olduu Avrupa için, göçmen toplumu haline gelmek zor bir karardır. Türkiye, bu açıdan Avrupa nın yakın corafyasına ve kimliine en yakın ve sayıca en önemli genç nüfus potansiyeline sahip ülke konumundadır. 3) Avrupalılar daha çok çalımak zorunda AB, TÜRY Y! BÜYÜ HTYAÇ DUYACA. ÇÜNÜ AB NN ÇALIMA GÜCÜ HTYACINI ARILAYACA T YAIN ÜL TÜRY. 2) Avrupa kendini yenileyemiyor, göç alacak! AVRUPA NÜFUSU ANCA 200-300 YIL SONRA ÇOALMAYA BALAYABLR. AVRUPA GÖÇ ALMA ZORUNDA. Daha önce sözü edildii gibi, Avrupa nüfusu yalanıyor. 2050 yılına kadar AB de çalıma çaındaki nüfus, mutlak olarak azalacaktır. AB igücü açıını, çalıma yaını yükselterek kapatmayı hedeflemektedir. Tahminlere göre, emeklilik yaı 65 e kadar yükselecektir. 35

Ancak, Avrupa Birlii ülkelerinde daha çok çalıılsa da, genç igücü ihtiyacı kapatılamıyacaktır. Türkiye deyse bunun zıddı bir durum söz konusudur. 2025 yılında nüfus, 90,2 milyona, 20-44 ya arası nüfus ise 33,7 milyona yükselmektedir. Bu rakamın, 2000 yılında 26,5 milyon olduu düünülürse, 7,2 milyonluk bu artıın azımsanamayacak boyutta olduu görülür. Özellikle, tüm Avrupa ülkelerinde nüfusun azaldıı düünülürse, Türkiye nin neden AB nin genç igücü açıını kapatma potansiyeline sahip tek ülke konumunda olduu daha iyi anlaılabilir.! AVRUPA, GÜCÜ AÇIINI APATMA ÇN MLL YAINI YÜSLTMY PLANLIYOR.! AVRUPA YA YÖNL GÜCÜ GÖÇÜ BU ÜLLRD DRNÇL ARILAABLR. Buna karılık, günümüzde Avrupa alesi betimlemesine yol açan sıkı vize uygulamaları ve youn sınır kontrollerinin bir anda yerini davetkâr bir Avrupa ya bırakacaını düünmek hata olur. Avrupa da ekonomik durgunluk, yüksek isizlik, entegrasyon sorunları ve benzeri nedenler dıarıdan igücü alımına sıcak bakılmasını engellemeye devam edecektir. Buna karılık, Avrupa eitim düzeyi, katma deeri, tecrübesi yüksek igücünün, yani nitelikli elemanların alımına yönelecektir. Bu tip eitimli igücünün alınması, büyük ihtimalle dünyanın her yerinden gerçekletirmeye çalıacaktır. Yine, Türkiye nin corafi ve kimliksel yakınlık nedeniyle daha yakın bir igücü potansiyeli arzettii gözardı edilemez. 4) AB de iç talebin azalması, ekonomik durgunlua neden olabilir Avrupa genelinde nüfusun yalanması, AB de ekonomik duraganlıı da beraberinde getirmektedir. Genç nüfusun yarattıı canlı iç talebin ve! YALANAN NÜFUS, ONOM DURGUNLUA YOL AÇABLR. giriimcilii besleyen ekonomik dinamizmin ortadan kalkmasıyla beraber Avrupa ekonomileri teklemeye balayacaktır. Bu açıdan da Türkiye, Avrupa için genç ve satın alma gücü sürekli artacak nüfusu ile önemli bir hedef kitle oluturmaktadır. Ne var ki, AB, Gümrük Birlii anlaması sayesinde, Türkiye nin bu potansiyelinden yararlanma olanaına zaten sahiptir. Yine de, tam üyelik sürecinin ilemedii varsayılsa bile Türkiye, Avrupa için vazgeçilmez konumdadır. Dolayısıyla, ekonomik baların kuvvetlenmesiyle, siyasal ve toplumsal ilikiler de sıkılaacaktır. 5) Sosyal güvenlik sistemi risk altında AB ülkelerini, pek çok dier ülke vatandaları nezdinde çekici hale getiren ve AB üyeliinin arzulanmasına yol açan etkenlerden biri, sosyal güvenlik sisteminin kuvvetliliidir. AB nüfusunda yalanmanın en önemli sonucu ise, 36

sosyal güvenlik sisteminin içine düecei kriz olacaktır. Yalı ve emekli nüfustaki hızlı genilemeye karın çalıan! NÜFUS nüfusun azalması sosyal güvenlik fonlarının boalmasına yol açacaktır. Avrupa ülkeleri, bu sorunu öncelikle emeklilik yaını yükseltme formülüyle çözmeye çalımaktadır. Buna ramen, 2050 yılına kadar olan süreçte çalıan ve emeklilik sistemine katkı salayan nüfusun arttırılması gerekmektedir. Türkiye bu açıdan çalıan nüfus potansiyeli ile Avrupa nın igücü piyasasına ve sosyal güvenlik sistemine katkı salama potansiyeline sahip ülke konumundadır. YALANMASI SOSYAL GÜVNL SSTMLRN THDT DBLR.! TÜRY 6) Türkiye nin nüfusu Avrupa yı ürkütebilir AB Y TAM ÜY OLURSA DAR V ARAR ORGANLARINDA BÜYÜ AIRLIA SAHP OLACATIR. Türkiye için sosyal ve ekonomik fırsatlar yaratan öngörüler, AB ülkeleri için siyasi tehdit olarak algılanmaktadır. Özellikle, Türkiye nin 2025 ve sonrasında Avrupa nın en fazla nüfuslu ülkesi konumuna gelmesi ve 2050 yılında AB nüfusunun bete birini oluturması gibi öngörüler, Avrupa içinde olumsuz unsurlar olarak deerlendirilmektedir. Ankara nın tam üyelik çabası olumlu sonuç verirse ve bunun gerçekletii dönemde AB nin imdiki idari yapısı korunursa, Türkiye nüfus çounluuyla Avrupa Birlii nin idari ve karar merkezlerinde aırlıklı bir konuma ulaacaktır. Yıllarca, Avrupa ailesinin bir parçası olup olmadıı tartıılan bir ülkenin birden AB nin idari ve karar organlarında lider ülke haline gelmesi ihtimalinin yarattıı korku belki de doal karılanmalıdır. 7) Avrupa nın güvenlik geleceine katkı Sovyet Bloku nun çözülüü Avrupa nın güvenlik ihtiyacını ortadan kaldırmamıtır. 1990 dan bu yana Avrupa, hem kendi kalbinde hem de yakın corafyasında yaanan pek çok savaın etkisi altında kalmıtır. 11 ylül saldırılarının ardından iyice tırmanan terör tehdidinin yanı sıra Avrupa, çevre ülkelerdeki organize suç örgütlerinin de kuatması altındadır. Yalanan ve yeterince artmayan Avrupa nüfusu, yukarıda sözü edilen koulların dourduu güvenlik! AVRUPA, GÜVNL URUMLARINA YTC GNÇ NÜFUSA HTYAÇ DUYACATIR. ihtiyacına yanıt verecek yapılanmaları besleyememektedir. Güvenlik konusunda farklı kanallardan destek gerei domaktadır. Ortak bir Avrupa Ordusu ve dier güvenlik kurumlarının yaratılmasının planlandıı günümüzde, güvenlik alanında çalıabilecek potansiyel genç nüfus giderek azalmaktadır. Türkiye bu açıdan da, genç ve aktif nüfusu ile Avrupa nın güvenlik geleceine katkı salayacak konumdadır. 37

/;0 &#7448&21.2/1421,541 418 51637/7 5++/.+/+''2642+ 38

'-!-8 Bu bölümde yapılan çalımanın temel amacı Türkiye nin Avrupa Birlii karısında eitimli ve vasıflı igücüne ulama olanaklarının ve potansiyelinin incelenmesi ve ortaya konulmasıdır. Daha önce de vurgulandıı gibi, Türkiye yalanan Avrupa karısında genç nüfusu ile özellikle igücü açıının kapatılması konusunda önemli bir avantaja sahiptir. Ancak önemli olan, bu genç nüfusun eitim düzeyinin yükseltilerek AB standartlarına ulatırılmasıdır. Yukarıdaki saptamadan hareketle hazırlanan bu bölümde, çalıan nüfusun eitim düzeyinin nasıl ve ne ölçüde yükseltilebilecei incelenmektedir. IV.1 MTODOLOJ V VARSAYIMLAR Bu öngörüler hazırlanırken, eitim düzeyi ölçülecek ve yükseltilecek çalıma çaındaki nüfus, 25-44 ya grubu olarak kabul edilmitir. Bu seçimin iki temel nedeni vardır: Bu çalıma 2005-2025 dönemine ilikin öngörülerde bulunmaktadır. 20 yıllık bir dönemi kapsayan çalıma için yine 20 ya aralıı (25-44) bir grup seçilmitir. 2005-2025 döneminde okullama oranlarının arttırılması sonucu eitim düzeyi yükselecek örenci grubu, 2025 yılına gelindiinde 25-44 ya grubu çalıma çaı nüfusunu oluturacaktır. 2005-2025 yıllarında okullama oranlarında iyileme salanarak 2025 yılında 45 ya ve üzeri grubu oluturacak olan çalıma çaındaki nüfusun eitim düzeyini yükseltmek mümkün deildir. 2005-2025 yıllarında okullama oranı varsayımları ile 2025 yılındaki çalıma çaındaki nüfusun (25-44 ya) eitim seviyesi arasında dorudan iliki kurularak öngörülerde bulunulmaktadır. lköretim, ortaöretim ve yükseköretim gruplarında okullama oranlarında iyileme varsayımlarında bulunularak çalıma çaındaki nüfusun eitim düzeyi öngörüleri yapılmaktadır. Bu öngörüler yapılırken bazı varsayımlarda bulunulmaktadır: Çalıma öngörüleri sadece 2025 yılı için yapılmaktadır. 2005 sonrası dier ara yıllarda, örnein 2015 yılı için bile iyileme yetersiz kalmaktadır. Çünkü süre sınırlıdır ve 2015 yılında çalıan nüfus içinde 35-44 ya grubunun eitim düzeyi, bugünkü düük verileri taımaya devam edecektir. Bu nedenle öngörüler, eitim düzeyinin yükseldii varsayılan 2025 yılı için yapılmaktadır. lköretimde 2010 yılına kadar toplam, kız, erkek net ve brüt okullama oranlarının yüzde 100 olacaı; benzer bir ekilde, 8 yıllık zorunlu ilköretimin her örenci tarafından bitirilecei varsayılmaktadır. Böylece 39

okuma-yazma bilmeyen ve bir okul bitirmeyenlerin oranının yüzde 0 olacaı varsayılmaktadır. Bu varsayım elbette bir temennidir ancak ciddi bir hedef olarak alınmalıdır. Aksi takdirde 2025 yılında bile 25-44 ya grubu içinde halen okur-yazar olmayan veya bir okul bitirmeyenler olacaktır. Bu alanda ciddi bir seferberlik arttır. 2005 yılından itibaren her beer yıl için okullama oranı hedefleri ortaöretim (lise ve dengi) ile yüksek öretim için arttırılmaktadır. Bu gruptaki okullama oranlarında gerçekletirilecek artılar, 5-10 yıl içinde çalıma çaındaki nüfusun eitim düzeyinde iyileme salamaktadır. Bu nedenle somut etki ancak dönem sonu olan 2025 yılında açık olarak görülmektedir. Ortaöretimde zorunluluk veya 12 yıllk zorunlu ilköretimin uygulamasına geçililmesi olasılıının da senaryolar üzerinde etkisi vardır: Pratikte okullama oranlarının artması güç ve sınırlı olacaktır ve belirli bir zaman dilimine (muhtemelen 10 yıl) yayılacaktır. Okullama oranlarının kısa sürede yükselmesi halinde bile bunun çalıma çaındaki nüfus üzerindeki olumlu etkisi ancak 2015 yılından sonra görülebilecektir. Çünkü bugün ortaöretim de bulunmayan ve okumayanların tekrar örenime dönmesi mümkün deildir. yileme ancak 8 yıllık zorunlu eitimi tamamlayan ve 14 yaında olan grubun zorunlu eitime devam edecei varsayımı ile mümkün olabilecektir. Bu nedenle senaryolar içinde 12 yıl zorunlu eitim dikkate alınmamı, ancak bir senaryonun varsayımları 12 yıl zorunlu eitimin olası varsayımlarına çok yakın kurgulanmıtır. Ortaöretimde genel lise ve meslek lisesi ayırımı da önemlidir. Çalımamızda ortaöretim balıı altında iki okul grubu birlikte deerlendirilmitir. Bu iki grup arasındaki daılımın nasıl olacaı ayrı bir çalıma gerektirmektedir. Yükseköretimde okullama oranlarında önemli bir artı görülmektedir. Örgün ve açık eitimin ikisi birlikte deerlendirilmektedir. Yüksek öretimde, okulu bırakanlar, yeniden baka bölüme girenler, gerekli yıl içinde tamamlayamayanlar veya bilinçli olarak mezuniyeti erteleyenler (askerlik gibi nedenlerle) okuyan sayısına göre mezun sayısı düük kalmasına neden olmakta, bu da yüksek öretimdeki okullama oranı ile eitim çaındaki nüfusun eitim seviyesi arasındaki ilikiyi zayıflatmaktadır. Çalımamızda zorunlu olarak bu ilikinin güçlü olduu varsayılmı ve okullama oranına göre yüksek okul bitirenlerin sayısı arttırılmı, bir fire oranı hesaplanmamıtır. Bu nedenle yüksek öretim mezunu ölçümünde önemli bir sıçrama görülmektedir. Yüksek öretimde baarı oranının yükseltilmesi de bir ihtiyaç olarak karımıza çıkmaktadır. Okul öncesi okullama varsayımları bilgi amacı ile konulmutur. Okul öncesi çaındaki nüfusa (3-5 ya grubu) ilikin varsayımlar ile çalıma çaındaki nüfusun eitim düzeyi arasında dorudan sayısal bir ba olmayıp, niteliksel bir iliki olacaı öngörülmektedir. 40

IV.2 SNARYOLAR V SONUÇLAR Senaryo ve sonuçlarına ilikin ayrıntılı tablolar ekte sunulmaktadır. Bu çalıma çerçevesinde öncelikle 2005 yılı itibarı ile 25-44 ya arası çalıma çaındaki nüfusun eitim seviyesi ortaya konulmaktadır. Bunun için 2000 yılı nüfus sayımı verileri temel alınmı ve bu veriler 2005 yılına kadar getirilmitir. Tablo 40 kadın, erkek, toplam ve 4 ara ya grubu itibariyle 25-44 ya grubunun eitim düzeyini yansıtmaktadır. $! ( ( $ (! 2005 YILINDA 25-44 YA GRUBU ÇALIMA ÇAINDA NÜFUSUN YÜZD 6,5 OUMA-YAZMA BLMYN, YÜZD 2,6 SI OUL BTRMM, YÜZD 48,3 Ü LOUL MZUNU, YÜZD 10,8 ORTAOUL V DNG MZUNU, YÜZD 22,6 SI LS V DNG OUL MZUNU YÜZD 10,2 S D ÜNVRST MZUNUDUR. 2005 YILINDA 25-44 YA GRUBU ÇALIMA ÇAINDA NÜFUSUN TOPLAMI 22,44 MLYONDUR. Mevcut durumun tespitinin ardından iki senaryo gelitirilmektedir. SNARYO 1: Mevcut iyilemenin sürdürüldüü senaryo SNARYO 2: yilemenin hızlandırıldıı potansiyel senaryo SNARYO 1 OULLAMA HDFLR Net okullama oranı varsayımları Tablo 41 de sunulmaktadır. Bu rakamlar, 2005-2025 yıllarında beer yıllık dönemler için eitim kademelerindeki nüfus ile her bir eitim kademesi için okullama oranı varsayımlarını yansıtır. Okullama oranı varsayımları, son 10 yılda yakalanmı olan okullama trendinin devamını ve kısmen hızlandırılmasını öngörmektedir. * 41

SNARYO 1- TM DÜZY Net okullama oranı varsayımlarına balı olarak 2025 yılında 25-44 ya grubu nüfusun eitim düzeyi öngörüleri de 4 ya grubu için ve toplam olarak Tablo 42 de sunulmaktadır lerleyen yıllarda okullama oranlarındaki artıa balı olarak 25-44 ya grubu içinde daha genç olanların eitim düzeyi daha yüksek olmakta, ya grubu ilerledikçe eitim düzeyi dümektedir. Bu senaryo varsayımlarına balı olarak, 2025 yılında 25-44 ya grubunda okuma-yazma bilmeyen ve bir okul bitirmeyenlerin oranı yüzde 1,3, ilköretim tamamlayanların oranı yüzde 29,8, ortaöretimi bitirenlerin oranı yüzde 36,3 ve yükseköretimi tamamlayanlarınki yüzde 32.6 olmaktadır.! (! " $! SNARYO 2 OULLAMA HDFLR Bu senaryoda, net okullama oranlarında iyilemenin daha hızlı ve daha yüksek olacaını öngörülmektedir. Bu senaryo, hedef veya potansiyel (ulaılabilir) senaryo olarak deerlendirilmektedir. Bu hedefler Tablo 43 te aktarılmıtır.! * Okul öncesi eitim ve ilköretim okullama oranı varsayımları SNARYO 1 ile aynıdır. Ortaöretimde okullama, 2010 yılından itibaren hızla artmakta ve 2025 yılında da yüzde 100 olarak öngörülmektedir. 2025 yılında yüzde 100 varsayımı, çalıma çaı nüfusun eitim düzeyini 2030 yılından itibaren etkileyecektir. SNARYO 2- TM DÜZY Net okullama oranlarının hızlandırıldıı ve yükseltildii potansiyel senaryo varsayımlarına balı olarak Tablo 44, 2025 yılında 25-44 ya grubunun eitim düzeyi öngörülerini hem ya grupları hem de toplam itibariyle sunmaktadır. Buna göre 2025 yılında 25-44 ya grubu nüfusun yüzde 1,3 ü okuma-yazma bilmeyen veya bir okul bitirmeyenlerden, yüzde 26,1 i ilköretim, yüzde 34,2 si ortaöretim ve yüzde 38,3 ü de yüksekörenim mezunlarından oluacaktır.!! (! " $ 2005 yılında 22,44 milyon olan 25-44 ya grubu nüfus, 2025 yılında 26,78 milyona yükselmektedir. 2005 yılı ile Senaryo 1 ve Senaryo 2 verileri Tablo 45 te karılatırılmaktadır. Senaryo 1 ve Senaryo 2 deki deiik okullama oranı varsayımlarına balı olarak elde edilen eitim düzeyi öngörüleri de farklı olmaktadır. 42

;0 5++9&4++#421. #224/62 42++ + #74414"#4,74742./&7 42 43

Çalımanın bu bölümünde, daha önceki bölümlerde sıralanan demografik bulgulardan hareketle, eitim politikası oluturma ve karar alma süreçleri için kullanılabilecek temel saptamalara yer verilmitir. Bu bölüm aynı zamanda, daha önceki dört bölümün ana hatlarının altının çizilmesi amacını gütmektedir. V.1 TÜRY NN YAIN DÖNMN AT GNL SAPTAMALAR NÜFUS Türkiye, Cumhuriyet tarihindeki demografik geçi sürecinin ikinci aamasına girmitir. Son 30, (özellikle de son 15) yılda oluan demografi trendleri Türkiye yi ikinci aamaya sokmutur. Nüfus artı hızı son 15 yılda beklenilenin üzerinde yavalamıtır. n önemli neden dourganlık ve kaba doum hızındaki! NÜFUS ARTII DURACA yavalamadır. Nüfus artı hızı 2003 te yüzde 1,53 e inmitir. Türkiye nin girdii bu demografik trendden çıkması olaanüstü gelimeler ile olabilecektir. Türkiye ikinci aamayı 2000-2025 yıllarında ve hızlı biçimde yaayacaktır. Türkiye demografik sürecin ikinci aamasının tipik özelliklerini yansıtacaktır. Bu özelliklerin balıcaları öyle sıralanabilir: Genç nüfus artıı duracak ve bir süre sonra azalacaktır. Yetikin nüfus toplam nüfus içinde en geni oranına ulaacaktır. Nüfus giderek yalanmaya balayacaktır. NTLM Türkiye de son 40 yılda hızlı bir kentleme yaanmıtır. Ancak 2000 yılında nüfusun yüzde 33,1 i, bir dier deyile 23,8 milyon kii hâlâ kırsal kesimde yaamaktadır. Türkiye de ehirleme henüz tamamlanmamıtır. Bu süreç uzun dönemde de devam edecektir. TM Türkiye de eitim durumu hızlı bir iyileme göstermektedir. Ancak bu gelime yetersizdir. 25 ya ve üstü grubun eitim düzeyi çok düüktür. 2000 yılında 25 ya üstü nüfusun yüzde 71,8 i ilkokul mezunu, okur-yazar veya okuma-yazma bilmeyenlerden olumaktadır. (Yüzde 17,2 si okuma-yazma bilmemektedir, yüzde 6,4 ü okuma-yazma bildii halde bir okul bitirmemitir, yüzde 47,8 iyse sadece ilkokul mezunudur.) 6-24 ya grubu eitim çaı nüfusta okullama oranı hızla artmaktadır.! 25 TOPLUM YALANACA YAINDAN BÜYÜLRN 71,8 LOUL MZUNU, OUR- YAZAR VYA OUMA-YAZMA BLMYNLRDN OLUUYOR. 44

Ancak okullama oranı da ilköretim sonrasında giderek azalmakta ve yetersiz bir düzeyde bulunmaktadır. Brüt okullama oranı lköretimde yüzde 96,6, ortaöretimde ise yüzde 60,9 dur. ız çocukların okullama oranı daha düüktür. lköretimde cinsiyet oranı yüzde 93, ortaöretimde yüzde 76,7 dir. Okullama ihtiyacı özellikle ortaöretimde yüksektir. lköretimde de yüzde 100 okullama için çaba gerekmektedir. 6-24 ya grubundaki okullama oranındaki artı 25 ya ve üzeri nüfusun eitim durumunda her yıl iyileme salayacaktır. Ancak bu iyilemenin 25 yıl boyunca sürmesi öngörülmektedir. V.2 BÖLGSL DMOGRAF SAPTAMALAR DMOGRAF Türkiye 2000-2025 yılları arasında demografik geçi sürecinin ikinci aamasını yaayacaktır. Çalıabilir nüfusun toplam nüfus içindeki payı en yüksek noktaya çıkmaktadır. Bu dönem yaratılacak istihdama balı olarak ekonomik büyüme için en uygun! FIRSAT PNCRS koulları taımaktadır ve Fırsat Penceresi dönemi olarak nitelendirilmektedir. 2000-2025 yılları için oluturulan demografi öngörüleri eitim çaındaki nüfusun geliimini de belirlemektedir. 2000-2025 yılları arasında nüfus artı hızı dümeye devam edecektir. 2000 yılında yüzde 1,66 olan nüfus artı hızı 2025 yılında yüzde 0,81 e gerileyecektir. Nüfus artı hızındaki düüün en önemli nedeni dourganlık oranı ve kaba doum hızındaki gerileme olacaktır. aba doum hızı 2000 yılında yüzde 2,22 iken, 2025 yılında yüzde 1,51 olacaktır. Böylece her yıl yeni doan çocuk sayısı 1.400.000 1.300.000 arasında azalan bir trend izleyecektir. Her yıl doan çocuk sayısındaki bu trend ile çocuk ve genç nüfusun artıı da duracaktır. 2025 yılında Türkiye nin toplam nüfusu 90,2 milyona ulaacaktır. TM ÇAINDA NÜFUS 2000-2025 DÖNMND ÇALIABLR NÜFUS ARTACA. ONOM BÜYÜM ÇN ALTIN FIRSAT YAALANACA. BUNU BAARABLM ÇN NTLL TM ART.! 2025' DORU DOUMLAR AZALACA. GNÇ NÜFUSUN ARTII DURACA. TÜRY GNÇ NÜFUSLU BR ÜL OLMATAN ÇIACA Türkiye de 2000-2025 arasında genç nüfusun artıı durmaktadır. Bir dönem sonra ise genç nüfus hem mutlak olarak hem de toplam nüfus içindeki pay olarak azalmaya balayacaktır. 45

Türkiye 2025 yılından sonra genç nüfuslu bir ülke olmaktan çıkmaya balayacaktır. Genç nüfus politikaları yerini yetikin ve yalanan nüfus politikalarına bırakacaktır. 2000-2025 arasındaki Fırsat Penceresi nin verimli ekilde deerlendirilmesi için pek çok alanda planlama yapılmalıdır. Ancak baarıyı mümkün kılmak için gerekli en temel artlardan biri, eitim çaındaki nüfusun nitelikli eitime tabi tutulmasıdır. itim çaındaki nüfus 3-22 ya grubu olarak kabul edilmitir. itim planlaması için bu gruba ilikin veriler öyle toparlanabilir: 2000 yılında 27,7 milyon olan 3-22 ya nüfusu 2025 yılında 24,9 milyona gerilemektedir. Aynı ya grubunda erkek nüfus 14,3 milyondan 12,7 milyona, kadın nüfus 13,4 milyondan 12,3 milyona inmektedir.! NCL YRN NTL YATIRIM 2025 DORU TM ÇAINDA NÜFUS DARALACA. BÖYLC TM AYRILAN AYNA, YN OULLAR AÇMA YRN NTL ARTTIRMA ÇN ULLANILABLC. 3-22 ya grubunda 25 yıl boyunca her yata nüfus mutlak olarak azalacaktır. itim çaındaki (3-22) ya nüfusun toplam nüfus içindeki payı 2000 yılında yüzde 40,8 iken, 2025 yılında yüzde 27,7 olacaktır. 3-22 ya grubu nüfustaki bu mutlak gerileme eitimde nicel gereksinimleri önemli ölçüde azaltacaktır. Bu gelime sonucu Türkiye artık eitimde kaliteyi yükseltmeyi hedefleyen politikalara aırlık verebilecektir. BÖLGSL FARLILILAR Ancak bu genel trend ve öngörünün önünde bir dizi önemli engeller bulunmaktadır. Nicel ihtiyaçların sürmesine neden olabilecek bu engeller öyle sıralanabilir: ehirleme, göç ve nüfus hareketlilii Okullama oranlarının düük olması ve okullama ihtiyacı Türkiye, ehirleme, göç ve nüfus hareketleri, ekonomik ve sosyal gelimilik ve okullama göstergeleri itibari ile 10 il grubuna ayrılmıtır. Her bir grup farklı demografi ve nüfus trendleri göstereceinden eitimdeki nicel ihtiyaçları da Türkiye genelinden ve birbirlerinden farklı olacaktır. Ülke genelinde eitimin nicel ihtiyaçlarının belirlenmesinde Türkiye ortalaması göstergelerinden çok il gruplarının göstergeleri belirleyici olacaktır. 10 il grubu içinde örnein dourganlık oranı normal nüfus artı hızı çok yüksek olan ve göç alan stanbul ve Antalya da nicel eitim ihtiyaçları yüksek okullama oranlarına ramen sürecektir. 46

V.3 AVRUPA BRL V TÜRY Avrupa kıtası demografik geçi sürecinin üçüncü ve son aamasında bulunmaktadır. Son aamanın tipik özellikleri kıta genelinde yaanmaktadır. Nüfusun net yenilenme oranı 2,05-2,10 un altına inmi, böylece kıtada nüfus artıı durmu ve gerileme trendine girmitir. Bu trend en az 100-200 yıl sürecektir. Toplam nüfus içinde genç ve yetikin nüfusun payı giderek azalırken yalı nüfusun payı artmaktadır. 2002 yılında 453,4 milyon olan 25 AB üyesinin nüfusu 2025 yılında 456 milyon olduktan sonra 2050 yılında 399,7 milyona! 25 ÜYL AVRUPA BRL NN NÜFUSU 2025 T 453, 2050 D S 399 MLYON gerileyecektir. OLARA HSAPLANMATADIR. 2025 yılında 0-15 BU NÜFUS AZALMASININ ÖNML ya grubunun payı SYAS, ONOM V SOSYAL yüzde 19,2; 20-44 SONUÇLARI OLACATIR. ya grubunun payı yüzde 29,9; 45-64 ya grubunun payı yüzde 29 ve 65 ya üstü ya grubunun payı yüzde 21,9 olacaktır. 2050 yılında 65 ya üstü nüfusun payı yüzde 29 olarak hesaplanmaktadır. Avrupa kıtası, nüfusta mutlak azalma ve yalanma sürecini önümüzdeki 50 yıl yaayacaktır ve buna balı siyasi, ekonomik, sosyal ve güvenlik sonuçları oluacaktır.! GRD ALMANIN AVANTAJI DMOGRAF SÜRÇ OLARA TÜRY, AVRUPA NIN 50 YIL GRSNDN GLMTDR. TÜRY D D NÜFUS ARTI HIZI YAVALAMITIR. BUNA RAMN TÜRY, GNÇ V YTN NÜFUSU L AVRUPA NIN YALANAN V AZALAN NÜFUSUNUN YARATTII OLUMSUZ AÇILARI ÖNÜMÜZD 50 YIL BOYUNCA ARILAYACA ONUMDADIR. BU OLANAIN ULLANILMASI ÇN TMD ALTY YÜSLTC POLTALAR ÜRTM V PLANLAMALAR YAPMA ARTTIR. Türkiye ve Avrupa nın demografik öngörülerinin karılatırılması sonucunda yedi temel bulgu elde edilmektedir. 47

Avrupa nın can simidi: Türkiye, Avrupa kıtasının demografik açıdan yaadıı sürecin olumsuz sonuçlarını kapatabilecek tek ülkedir. Türkiye 50 yıl boyunca Avrupa kıtasının ihtiyacını karılayacaktır. Genç nüfus göçü: Avrupa kıtasında nüfusun net yenilenmeye ihtiyacı vardır. Bu da ancak dıarıdan genç nüfus göçü ile olacaktır. Bu seçenek için Türkiye yine tek potansiyel bölge ülkesidir. itimli i gücü: AB de 20-44 ya çalıma nüfusu 25 yılda 165,2 milyondan 136,3 milyona gerilerken, Türkiye de 26,5 milyondan 33,7 milyona çıkacaktır. Türkiye iyi eitimli, katma deer yaratma gücü yüksek, birikimli i gücü ile Avrupa nın bu ihtiyacını karılayabilecektir. Sosyal güvenlik sistemlerine katkı: AB de hızlı yalanma ve çalıan nüfustaki gerilemeye balı olarak sosyal güvenlik sistemlerindeki risk artmaktadır. Potansiyel katkı oranını yükseltmek için çalıan sayısı arttırılmalıdır. Türkiye bu konuda da Avrupa nın igücü piyasasına ve sosyal güvenlik sistemine katkı salayabilecektir. Avrupa nın güvenliine katkı: Genç nüfusun azalması, Avrupa nın güvenlik kurumları ve güvenlii için risk oluturmaktadır. Türkiye bu açıdan da genç ve aktif nüfusu ile Avrupa nın güvenliine katkı salayacak konumdadır. Satın alma gücü: AB de yalanma ve bunun sonucu olarak iç talepteki yavalamaya karın Türkiye nin genç ve satın alma gücü artacak nüfusu önemli bir potansiyeldir. Ancak AB, Gümrük Birlii ile bu potansiyelden zaten yararlanmaktadır. Avrupa nın karar organları: 2050 yılında AB nüfusu 400 milyon, Türkiye nin nüfusu 98 milyon olacaktır. AB bugünkü idari yapısı içinde Türkiye nin siyasi kararlar açısından en önemli ülke haline gelmesinden doal olarak çekinmektedir. V.4 TM V ÇALIMA ÇAINDA NÜFUS Gelecein çalıma çaındaki nüfusunun istenilen eitim düzeyinde olması için okullama oranlarını bugünden arttırmak gerekir. Bu niceliksel zorunluluun yanı sıra, eitimin kalitesi de ihmal edilmemelidir. 2005-2025 dönemi çalıma çaındaki nüfusun eitim düzeyi, aynı dönemdeki okullama oranları ile yakından ilgilidir. Bu çalıma çerçevesinde, 2005-2025 döneminde ilköretim, ortaöretim ve yükseköretim için farklı okullama oranı varsayımlarına balı iki senaryo gelitirilerek 2025 yılı için çalıma çaı nüfusun eitim seviyesine ilikin öngörülerde bulunulmaktadır. Birinci senaryo; mevcut iyilemenin sürdürüldüü senaryodur. Bu senaryoya göre, 2025 yılında 25-44 ya grubunda okuma-yazma bilmeyen ve bir okul bitirmeyenlerin oranı yüzde 1,3 olurken, ilköretimi bitirenler yüzde 29,8, ortaöretimi bitirenler yüzde 36,3 ve yükseköretimi tamamlayanlar da yüzde 32,6 oranlarına ulaacaktır. kinci senaryo ise iyilemenin hızlandırıldıı potansiyel senaryodur. Bu senaryonun okullama oranları varsayımlarına göre 2025 yılında 25-44 ya grubunda okuma-yazma bilmeyen ve bir okul bitirmeyenlerin oranı yüzde 1,3 olarak gerçekleecektir. Bu senaryoda ilköretimi tamamlayanlar yüzde 26,1; 48

ortaöretimi bitirenler yüzde 34,2 ve yüksekörenimi tamamlayanlar ise yüzde 38,3 paya sahip olacaklardır. 49

: 8."+/+1211'2 5++7277 50

+$+8 Bu ek bölümde eitim reformu ve eitim politikaları gelitirilmesine yönelik olarak bazı sayısal eitim göstergeleri sunulmaktadır. Bu göstergeler, ya ve cinsiyet temelinde eitim durumunu yansıtmaktadır. Göstergeleri olutururken 2000 yılı genel nüfus sayımı sonuçları kullanılmıtır. Götergeler, 0-24 ya grubundaki her ya için erkek-kız ayırımında eitim durumunu yansıtmaktadır. rkek ve kız toplam nüfusun eitim durumu okuma-yazma bilen, okumayazma bilen ama okul bitirmeyen, ilköretim, ortaokul, ortaokul dengi meslek lisesi, lise, lise dengi meslek okulu ve yüksek okul ayırımları temelinde sayısal olarak verilmektedir. Veriler 4 ayrı tabloda toplanmıtır. lk tablo toplam verileri yansıtmaktadır. kinci tabloda il merkezleri, Üçüncü tabloda ilçe merkezleri ve Son tabloda ise bucak ve köy bilgileri sunulmaktadır. 51

TABLO. 1 YA V CNSYT AYIRIMINA GÖR TM DURUMU -TOPLAM- (6-24 YA GRUBU, 2000 YILI, 000 NÜFUS) OUMA ORTAOUL LS OUMA OUMA YAZMA DNG DNG YÜS YA TOPLAM YAZMA YAZMA BLN LÖRTM ORTAOUL MSL LS MSL OUL BLMYN BLN OUL OULU OULU BTRMYN 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 682 70 714 678 759 665 734 700 714 736 730 723 765 737 835 655 687 646 604 299 90 40 23 26 17 8 9 12 15 15 15 19 17 24 14 14 12 11 382 618 674 655 733 648 726 691 702 721 715 708 746 720 811 641 673 634 593 382 618 674 655 733 648 726 691 179 114 96 23 19 15 17 11 11 9 8 523 607 619 248 246 236 273 217 244 246 241 226 153 126 131 91 84 75 70 8 5 4 4 3 3 3 3 159 250 255 285 217 206 172 142 44 73 78 81 64 63 58 52 9 21 37 61 71 76 641 668 674 633 698 617 676 652 665 688 690 686 756 699 795 607 665 612 584 284 98 56 38 47 35 25 26 32 39 40 41 57 46 70 39 49 42 42 357 570 618 595 651 582 651 626 633 649 649 645 699 653 725 569 616 570 542 357 570 618 595 651 582 651 626 140 85 75 24 24 20 23 15 17 15 14 493 564 574 298 316 303 352 278 320 307 302 141 87 67 66 44 44 41 41 4 3 2 2 1 1 1 1 145 217 205 217 159 142 115 96 32 51 46 46 35 32 28 24 9 19 37 58 63 64 AYNA: D, 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2004. 52

TABLO. 2 YA V CNSYT AYIRIMINA GÖR TM DURUMU -L MRZLR- (6-24 YA GRUBU, 2000 YILI, 000 NÜFUS) OUMA ORTAOUL LS OUMA OUMA YAZMA DNG DNG YÜS YA TOPLAM YAZMA YAZMA BLN LÖRTM ORTAOUL MSL LS MSL OUL BLMYN BLN OUL OULU OULU BTRMYN 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 279 294 291 285 301 278 303 293 303 313 325 335 351 345 394 308 325 311 292 105 25 8 5 5 4 2 2 3 4 4 4 5 5 9 4 4 3 3 174 269 283 280 296 274 301 291 300 309 321 331 346 340 385 304 321 308 289 174 269 283 280 296 274 301 291 66 45 42 8 7 6 7 4 4 4 3 234 264 279 100 95 92 106 84 98 103 102 112 69 57 59 39 38 36 34 3 2 2 2 1 1,5 1,5 1,5 85 135 140 153 121 112 93 76 22 36 37 41 33 31 29 27 5 11 22 36 42 46 264 279 278 269 280 259 281 271 277 282 291 301 328 319 352 298 320 300 287 100 26 11 8 9 8 6 7 7 9 9 10 14 12 17 11 14 12 12 164 253 267 259 271 251 275 264 270 273 282 291 314 307 335 287 306 288 275 164 253 267 259 271 251 275 264 54 37 35 9 9 8 9 6 7 6 6 216 236 247 103 106 106 124 109 128 128 127 76 41 33 31 23 23 22 22 2 1 1 1 1 0,5 0,5 0,5 85 130 127 133 104 90 72 60 18 28 26 26 21 19 16 14 5 12 24 39 43 44 AYNA: D, 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2004. 53

TABLO. 3 YA V CNSYT AYIRIMINA GÖR TM DURUMU -LÇ MRZLR- (6-24 YA GRUBU, 2000 YILI, 000 NÜFUS) OUMA ORTAOUL LS OUMA OUMA YAZMA DNG DNG YÜS YA TOPLAM YAZMA YAZMA BLN LÖRTM ORTAOUL MSL LS MSL OUL BLMYN BLN OUL OULU OULU BTRMYN 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 145 150 156 150 176 150 168 162 166 174 165 158 164 156 219 168 141 131 123 68 19 8 5 6 4 2 2 2 3 3 3 4 4 7 4 3 3 3 76 131 148 145 170 147 167 160 164 171 162 155 159 152 212 164 137 128 120 76 131 148 145 170 147 167 160 46 30 24 6 5 4 5 3 2 2 2 118 141 138 44 42 42 72 26 18 16 15 54 35 28 37 1 1 1 1 2 2 1 1 51 45 39 33 37 58 56 71 17 15 14 12 11 18 19 21 8 13 14 15 2 5 135 140 145 136 157 134 147 142 143 150 145 143 157 139 164 117 130 121 116 64 20 11 7 9 7 6 6 7 8 8 8 12 10 15 8 10 9 9 71 120 135 129 148 127 141 136 136 142 137 135 145 129 150 109 120 112 107 71 120 135 129 148 127 141 136 32 21 18 5 5 4 5 3 3 3 3 104 121 119 51 54 50 62 10 10 10 10 35 22 15 16 0,5 0,5 0,5 0,5 1 1 0,5 0,5 31 30 25 21 33 50 44 48 9 8 7 6 9 14 13 12 7 11 12 12 2 4 AYNA: D, 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2004. 54

TABLO. 4 YA V CNSYT AYIRIMINA GÖR TM DURUMU -BUCA V ÖYLR- (6-24 YA GRUBU, 2000 YILI, 000 NÜFUS) OUMA ORTAOUL LS OUMA OUMA YAZMA DNG DNG YÜS YA TOPLAM YAZMA YAZMA BLN LÖRTM ORTAOUL MSL LS MSL OUL BLMYN BLN OUL OULU OULU BTRMYN 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 258 263 266 244 282 237 262 245 245 249 240 230 250 236 222 178 221 204 189 126 46 24 13 16 9 5 5 7 8 8 7 9 8 9 5 6 5 5 132 217 242 231 266 228 257 240 238 241 232 222 241 229 214 173 214 198 184 132 217 242 231 266 228 257 240 67 39 30 8 7 6 5 4 4 3 3 171 202 202 102 108 101 89 26 27 23 21 60 49 41 35 1 1 1 1 2 2 1 1 45 49 40 33 37 57 58 61 15 16 15 13 12 18 19 18 8 12 14 15 2 5 242 248 251 228 261 223 248 239 246 256 253 242 270 242 279 192 214 191 182 121 51 34 23 29 21 13 14 18 22 23 23 32 24 38 20 25 21 20 121 197 217 205 232 202 235 225 228 234 230 219 239 217 241 173 189 170 162 121 197 217 205 232 202 235 225 54 27 22 10 11 9 10 6 7 6 5 174 207 208 144 156 146 166 11 11 10 9 31 24 19 16 0,5 0,5 0,5 0,5 1 0,5 0,5 0,5 24 22 18 15 27 38 34 36 6 5 5 4 6 9 8 8 5 8 8 8 2 3 AYNA: D, 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2004. 55

2+42/':4656 56

Bu raporda kullanılan bazı demografik terimlerin açıklamaları öyledir: YILLI NÜFUS ARTI HIZI : Belli bir yıl içinde 1.000 kii baına artan nüfus. ABA DOUM ORANI: Belli bir yıl içinde 1.000 kii baına doan çocuk sayısı. ABA ÖLÜM ORANI: Belli bir yıl içinde 1.000 kii baına ölen kii sayısı. NT YNLNM HIZI: Bir kadının dourgan olduu dönem boyunca (15-49 yalarında) dourduu, yaayacaı ve belirli bir yaa gelecei öngörülen çocuk sayısı. ATILI YNLNM HIZI: Bir kadının dourgan olduu dönem boyunca (15-49 yalarında) dourduu, yaayacaı ve belirli bir yaa gelecei öngörülen kız çocuk sayısıdır. CNSYT ORANI: Her 100 kadın için erkek sayısı. BB ÖLÜM ORANI: Belli bir yıl içinde, her 1.000 canlı doan bebekten bir yaını doldurmadan ölen bebek sayısı. ÇOCU ÖLÜM ORANI: Belli bir yıl içinde 1-4 ya grubundaki her 1.000 çocuktan ölenlerin çocuk sayısı. 57

< ; 58

TABLO. 1 TÜRY D YAIN DÖNM DMOGRAF GÖSTRGLR DÖNMLR ABA DOUM ORANI (O) ABA ÖLÜM ORANI (O) NÜFUS ARTI HIZI (O) TOPLAM DOURGANLI ORANI (ÇOCU SAYISI) 1945-50 46 27 1,9 6,9 1950-55 48 24 2,8 6,5 1955-60 47 20 2,7 6,5 1960-65 43 16 2,7 6,1 1965-70 39 14 2,5 5,6 1970-75 35 12 2,3 5,1 1975-80 32 10 2,2 4,3 1980-85 31 9 2,2 4,1 1985-90 28 8 2,0 3,4 1990-2000 24 7 1,8 2,5 2003 21 7 1,5 2,4 AYNA: D, 2000 Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2003. D, Nüfus ve alkınma Göstergeleri, 2004. TABLO. 2 YA GRUPLARININ TOPLAM NÜFUS ÇND PAYLARI (nüfus 000, pay ) YILLAR TOPLAM NÜFUS 0-14 15-64 65 + NÜFUS PAY NÜFUS PAY NÜFUS PAY 1970 35.605 14.879 41,8 19.157 53,8 1.569 4,4 1975 40.348 16.330 40,8 22.086 54,7 1.932 4,5 1980 (1) 44.737 17.434 40,0 25.022 55,9 2.113 4,1 1985 (1) 50.664 19.010 37,5 29.432 58,0 2.126 4,5 1990 (1) 56.473 19.745 35,0 34.266 60,7 2.417 4,3 2000 67.804 20.220 29,8 43.702 64,5 3.882 5,7 2003 (2) 70.782 18.648 26,4 46.437 65,6 5.697 8,0 AYNA: D, 2000 Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2004. (1) Nüfus sayımında yaı bilinmeyenler yaı bilinmeyen olarak ayrıca kaydedilmitir, (2) 2003 yılı verileri nüfus kütüüne yazım sonuçlarıdır, Dier tüm yıllar ise nüfus sayımı sonuçlarıdır. 59

TABLO. 3 TOPLAM NÜFUSUN CNSYT V NT-IR AYIRIMINA GÖR DAILIMI (000) YILlAR TOPLAM NT IR TOPLAM R ADIN TOPLAM R ADIN TOPLAM R ADIN 1970 35.605 18.007 17.598 13.691 7.312 6.379 21.914 10.694 11.220 1975 40.348 20.745 19.603 16.869 9.005 7.864 23.479 11.740 11.739 1980 44.737 22.695 22.042 19.645 1.272 9.373 25.092 12.423 12.669 1985 50.664 25.672 24.992 26.866 14.011 1.855 23.799 11.661 12.138 1990 56.473 28.607 27.866 33.326 17.248 16.079 23.147 11.359 11.788 2000 67.804 34.347 33.457 44.006 22.428 21.578 23.798 11.919 11.879 AYNA: D, 2000 Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2003. TABLO. 4 TOPLAM NÜFUSUN OUMA-YAZMA V TM DURUMU 25 V DAHA YUARI YATA NÜFUS (000) YILLAR TOPLAM OUMA YAZMA BLMYN TOPLAM OUMA YAZMA BLN, BR OUL BTRMYN LOUL ORTAOUL DNG MSL OULLARI LS, LS DNG MSL OULU YÜS ÖRNM 1975 16.143 7.622 1.433 5.594 536 623 299 1980 18.119 7.926 1.475 6.455 687 911 652 1985 21.366 6.653 1.880 9.515 988 1.477 837 1990 25.371 6.773 1.435 12.239 1.465 2.147 1.287 2000 33.661 5.803 2.152 16.074 2.771 4.223 2.625 R 1975 8.125 2.366 1.023 3.674 369 424 242 1980 8.989 2.231 965 4.199 484 593 510 1985 10.658 1.736 977 5.654 686 956 640 1990 12.680 1.673 721 6.966 1.005 1.372 928 2000 16.763 1.177 882 8.429 1.875 2.683 1.714 ADIN 1975 8.018 5.256 409 1.920 167 199 56 1980 9.130 5.695 510 2.257 203 318 142 1985 10.708 4.917 903 3.861 302 521 197 1990 12.691 5.099 714 5.273 460 775 359 2000 16.898 4.626 1.270 7.645 896 1.540 911 AYNA: D, 2000 Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2003. 60

TABLO. 5 TOPLAM NÜFUSUN OUMA-YAZMA V TM DURUMU 25 V DAHA YUARI YATA NÜFUS (PAY ) YILLAR TOPLAM OUMA YAZMA BLMYN OUMA YAZMA BLN, BR OUL BTRMYN LOUL ORTAOUL DNG MSL OULLARI LS, LS DNG MSL OULU YÜS ÖRNM 1975 47,2 8,9 34,7 3,3 3,9 2,0 2000 17,2 6,4 47,8 8,2 12,5 7,8 R 1975 29,1 12,6 45,2 4,5 5,2 3,4 2000 7,0 5,3 50,3 11,2 16,0 10,2 ADIN 1975 65,6 5,1 23,9 2,0 2,5 0,7 2000 27,4 7,5 45,2 5,3 9,1 5,5 AYNA: D, 2000 Genel Nüfus Sayımı Sonuçları, Mart 2003. 61

TABLO. 6 YAIN DÖNMD OULLAMA ORANLARINDA GLMLR GÖSTRGLR 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 LOULDA T 101,9 102,2 100,0 97,6 97,0 96,5 96,7 BRÜT OULLAMA 105,4 105,5 103,2 100,2 99,5 99,0 99,7 ORANI 98,3 98,6 96,8 94,9 94,4 93,8 93,6 LÖRTMD T 85,6 88,5 94,3 96,2 96,6 BRÜT OULLAMA 92,0 97,0 99,9 99,9 100,0 ORANI 78,9 79,5 88,5 92,1 93,0 LOULDA T 91,9 92,6 90,8 90,0 89,3 88,9 89,4 NT OULLAMA 95,0 95,7 93,7 92,1 91,3 90,9 91,8 ORANI 88,7 89,4 87,8 87,9 87,3 86,8 86,9 LÖRTMD T 81,0 83,4 90,5 90,8 89,8 NT OULLAMA 86,2 91,0 99,2 93,6 92,4 ORANI 75,6 75,8 85,5 87,8 87,0 ORTAÖRNMD T 38,0 41,2 44,5 47,3 50,9 53,4 52,6 52,4 55,6 57,0 55,9 60,9 BRÜT OULLAMA 45,9 49,4 53,4 56,7 61,2 63,5 61,6 59,9 64,2 65,2 63,4 68,6 ORANI 29,7 32,6 35,0 37,6 40,2 42,9 43,2 44,5 48,7 48,4 48,0 52,7 ORTAÖRNM T 26,4 28,2 31,1 34,6 36,7 38,7 38,5 37,6 38,2 39,1 38,0 43,2 NT OULLAMA 31,8 33,9 37,4 40,0 42,4 44,0 43,2 41,2 41,7 42,8 41,3 47,3 ORANI 20,6 22,3 24,6 28,9 30,9 33,2 33,8 33,8 34,5 35,3 34,6 38,8 ORTALAMA T 53,7 59,7 TM GÖRÜLN 64,8 70,1 YIL SAYISI (YIL) 43,3 49,6 LOULDA CNSYT ORANI 93,3 93,4 93,8 94,7 94,9 94,7 93,8 LÖRTMD CNSYT ORANI 85,8 81,9 88,6 92,2 93,0 ORTAÖRNMD CNSYT ORANI 64,7 65,9 65,6 66,2 65,6 67,6 70,0 74,2 75,8 74,3 75,6 76,7 15-24 YA GRUBUNDA OUR-YAZARLITA 91,4 91,9 91,9 94,1 94,4 95,2 95,8 96,2 96,8 96,6 95,3 95,5 CNSYT ORANI AYNA: D, BM Nüfus ve alkınma Göstergeleri, 2004. T: Toplam, : rkek, : adın 62

TABLO. 7 DMOGRAF ÖNGÖRÜLRN OLUTURAN YAIN DÖNM TRNDLR GÖSTRGLR 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 BB T 52,4 51,4 50,5 49,5 48,5 47,6 46,7 45,8 44,7 43,3 41,9 40,6 39,4 38,3 ÖLÜM 58,0 56,9 55,8 54,8 53,8 52,8 51,8 50,8 49,6 48,1 46,6 45,2 43,8 42,6 ORANI O 46,6 45,7 44,8 43,9 43,0 42,2 41,4 40,5 39,5 38,2 37,0 35,9 34,7 33,8 B YA T 62,0 60,7 59,4 58,2 57,0 55,8 54,7 53,5 52,1 50,4 48,7 47,1 45,5 44,2 ALTI ÖLÜM 68,1 66,7 65,3 64,0 62,8 61,5 60,2 59,0 57,5 55,6 53,8 52,1 50,3 48,8 ORANI O 55,7 54,5 53,3 52,1 51,0 49,5 48,9 47,7 46,4 44,8 43,3 41,9 40,4 39,2 TOPLAM DOURGANLI 3,00 2,96 2,92 2,88 2,84 2,80 2,76 2,72 2,67 2,62 2,57 2,52 2,46 2,43 ORANI (ÇOCU) NÜFUS ARTI 19,7 19,4 19,1 18,8 18,5 18,3 18,1 17,9 17,5 17,1 16,6 16,1 15,7 15,3 HIZI O ABA DOUM 24,8 24,6 24,4 24,1 23,9 23,8 23,6 23,4 23,1 22,6 22,2 21,7 21,3 20,9 ORANI O ABA ÖLÜM 6,9 7,0 7,0 7,0 7,0 7,1 7,1 7,1 7,1 7,1 7,1 7,1 7,0 7,0 ORANI O AYNA: D, BM Nüfus ve alkınma Göstergeleri, 2004. T: Toplam, : rkek, : adın 63

TABLO. 8 DMOGRAF ÖNGÖRÜLR 2000-2025 YILLAR ABA DOUM ORANI O ABA ÖLÜM ORANI O NÜFUS ARTI HIZI O TOPLAM NÜFUS (000) BB ÖLÜM ORANI O 5 YA ALTI ÇOCU ÖLÜMÜ O 2000 (1) 22,2 7,1 16,6 67,804 41,9 48,7 2001 (1) 21,7 7,1 16,1 68,618 40,6 47,1 2002 (1) 21,3 7,1 15,7 69,695 39,4 45,5 2003 (1) 20,9 7,1 15,3 70,780 38,3 44,2 2004 20,5 7,0 15,0 71,823 37,0 43,0 2005 20,1 7,0 14,6 72,843 36,0 42,0 2006 19,6 7,1 14,0 73,862 35,0 41,0 2007 19,2 7,1 13,5 74,860 34,0 40,0 2008 18,8 7,1 13,0 75,835 33,0 39,0 2009 18,4 7,1 12,7 76,798 32,0 38,0 2010 18,0 7,1 12,3 77,750 31,0 37,0 2011 17,8 7,2 12,0 78,652 30,0 36,0 2012 17,7 7,2 11,7 79,535 29,0 35,0 2013 17,6 7,3 11,5 80,395 28,0 34,0 2014 17,3 7,3 11,2 81,223 27,0 33,0 2015 17,2 7,4 11,0 82,315 26,0 32,0 2016 17,0 7,5 10,5 83,179 25,0 31,0 2017 16,8 7,5 10,3 84,035 24,0 30,0 2017 16,5 7,5 10,0 84,875 23,0 29,0 2019 16,2 7,5 9,6 85,689 22,0 28,0 2020 15,8 7,5 9,2 86,478 21,0 27,0 2021 15,7 7,3 9,0 87,256 20,0 26,0 2022 15,4 7,3 8,7 88,015 19,0 25,0 2023 15,3 7,7 8,5 88,763 18,0 24,0 2024 15,2 7,7 8,3 89,500 17,0 23,0 2025 15,1 7,8 8,1 90,225 16,0 22,0 (1) Fiili gerçeklemelerdir. 64

TABLO.9 3-22 YA TM ÇAI TOPLAM NÜFUS ÖNGÖRÜLR (000) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 3 1.375 1.344 1.301 1.285 1.295 1.300 1.310 1.315 1.325 1.300 1.292 1.286 1.277 1.261 1.260 1.270 1.275 1.265 1.275 1.270 1.270 1.260 1.255 1.235 1.230 1.215 4 1.386 1.370 1.335 1.296 1.280 1.290 1.295 1.305 1.310 1.320 1.295 1.288 1.282 1.272 1.256 1.256 1.265 1.270 1.260 1.275 1.265 1.265 1.255 1.250 1.230 1.225 5 1.352 1.380 1.365 1.340 1.291 1.275 1.285 1.290 1.300 1.305 1.315 1.291 1.284 1.277 1.267 1.251 1.251 1.260 1.265 1.260 1.270 1.260 1.260 1.250 1.245 1.225 6 1.316 1.351 1.378 1.360 1.340 1.286 1.274 1.284 1.289 1.299 1.304 1.314 1.290 1.283 1.276 1.266 1.250 1.250 1.259 1.264 1.259 1.269 1.259 1.259 1.249 1.244 7 1.367 1.315 1.350 1.376 1.357 1.338 1.285 1.273 1.283 1.288 1.298 1.303 1.313 1.281 1.282 1.275 1.265 1.249 1.249 1.258 1.263 1.258 1.268 1.258 1.258 1.248 8 1.380 1.365 1.313 1.348 1.375 1.355 1.336 1.284 1.272 1.282 1.285 1.297 1.302 1.312 1.280 1.281 1.274 1.264 1.248 1.248 1.259 1.262 1.257 1.267 1.257 1.257 9 1.304 1.379 1.360 1.310 1.345 1.373 1.354 1.335 1.283 1.271 1.280 1.286 1.296 1.301 1.311 1.279 1.280 1.273 1.263 1.247 1.247 1.258 1.261 1.256 1.266 1.256 10 1.449 1.302 1.375 1.358 1.310 1.342 1.372 1.352 1.333 1.282 1.270 1.279 1.284 1.295 1.300 1.310 1.278 1.279 1.272 1.262 1.246 1.246 1.257 1.260 1.255 1.265 11 1.275 1.448 1.300 1.373 1.355 1.309 1.339 1.369 1.350 1.330 1.280 1.268 1.276 1.281 1.292 1.297 1.307 1.275 1.276 1.270 1.260 1.244 1.244 1.255 1.258 1.253 12 1.402 1.274 1.445 1.298 1.371 1.352 1.306 1.336 1.366 1.347 1.327 1.278 1.265 1.274 1.278 1.290 1.294 1.304 1.273 1.274 1.218 1.258 1.242 1.242 1.253 1.256 13 1.344 1.400 1.271 1.444 1.295 1.370 1.349 1.303 1.333 1.363 1.344 1.325 1.275 1.263 1.272 1.275 1.287 1.291 1.301 1.271 1.272 1.246 1.256 1.240 1.240 1.251 14 1.371 1.342 1.399 1.270 1.440 1.290 1.367 1.346 1.300 1.330 1.360 1.342 1.322 1.273 1.261 1.270 1.273 1.284 1.288 1.300 1.270 1.270 1.214 1.254 1.238 1.238 15 1.416 1.369 1.340 1.397 1.268 1.438 1.287 1.364 1.343 1.297 1.327 1.358 1.339 1.320 1.271 1.259 1.268 1.271 1.281 1.286 1.298 1.268 1.268 1.212 1.252 1.236 16 1.412 1.414 1.367 1.338 1.395 1.265 1.435 1.285 1.361 1.340 1.295 1.325 1.355 1.336 1.317 1.268 1.257 1.265 1.269 1.279 1.284 1.296 1.264 1.266 1.210 1.250 17 1.401 1.411 1.411 1.365 1.335 1.392 1.263 1.432 1.282 1.358 1.337 1.293 1.322 1.352 1.333 1.314 1.266 1.254 1.262 1.267 1.277 1.282 1.294 1.262 1.264 1.208 18 1.513 1.399 1.410 1.410 1.361 1.330 1.389 1.260 1.429 1.279 1.355 1.334 1.290 1.320 1.350 1.330 1.312 1.263 1.251 1.260 1.265 1.275 1.280 1.292 1.260 1.262 19 1.428 1.511 1.398 1.410 1.408 1.358 1.327 1.386 1.257 1.426 1.276 1.352 1.331 1.287 1.318 1.347 1.328 1.310 1.260 1.249 1.258 1.263 1.273 1.278 1.290 1.258 20 1.621 1.426 1.510 1.396 1.407 1.400 1.355 1.324 1.383 1.255 1.423 1.274 1.350 1.328 1.285 1.315 1.345 1.325 1.307 1.258 1.247 1.256 1.201 1.271 1.276 1.288 21 1.255 1.619 1.422 1.508 1.391 1.395 1.397 1.352 1.321 1.380 1.252 1.420 1.272 1.347 1.326 1.282 1.313 1.342 1.322 1.305 1.256 1.245 1.254 1.259 1.259 1.274 22 1.344 1.253 1.614 1.417 1.503 1.387 1.392 1.394 1.349 1.318 1.377 1.250 1.417 1.270 1.344 1.323 1.280 1.310 1.339 1.320 1.303 1.254 1.243 1.252 1.257 1.257

TABLO.10 3-22 YA TM ÇAI R NÜFUS ÖNGÖRÜLR (000) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 3 709 693 671 663 668 671 668 671 676 663 659 656 651 643 643 648 650 645 650 648 648 643 640 630 627 620 4 715 707 689 668 660 665 660 666 668 673 660 657 654 649 641 641 645 648 643 650 645 645 640 638 627 625 5 697 712 704 691 666 658 654 657 662 664 669 658 655 651 646 638 638 643 645 643 648 643 643 638 635 625 6 679 697 711 701 691 663 648 654 656 661 664 670 658 654 651 646 638 638 642 645 642 647 642 642 637 634 7 705 678 696 710 700 690 654 648 653 656 661 665 670 653 654 650 645 637 637 642 644 642 647 642 642 636 8 712 704 677 695 709 699 680 654 647 653 654 661 664 669 653 653 650 645 636 636 642 644 641 646 641 641 9 673 711 701 676 694 708 689 680 653 647 652 656 661 664 669 652 653 649 644 636 636 642 643 641 646 641 10 752 676 714 705 680 696 698 688 678 653 646 651 654 659 662 667 651 651 647 642 634 635 641 643 640 645 11 662 752 675 713 703 679 682 697 687 677 652 645 649 652 658 660 665 649 649 646 641 634 634 640 642 639 12 728 661 750 674 712 702 665 680 695 686 675 651 644 648 651 657 659 664 648 648 620 642 633 633 639 641 13 698 727 660 749 672 711 687 663 678 694 684 674 649 643 647 649 655 657 662 647 647 635 641 632 632 638 14 712 696 726 659 747 670 696 685 662 677 692 683 673 648 642 646 648 654 656 662 646 648 619 640 631 631 15 725 701 686 715 649 736 658 697 686 663 678 690 680 671 646 640 644 646 651 653 659 645 645 617 637 629 16 723 724 700 685 714 648 733 657 695 685 662 673 688 679 669 644 639 643 645 650 652 660 643 644 616 636 17 717 722 722 699 684 713 645 732 655 694 683 657 672 687 677 668 643 637 641 644 649 653 659 642 643 615 18 775 716 722 722 697 681 710 644 730 654 692 678 655 671 686 676 666 642 636 640 643 649 652 658 641 642 19 731 774 716 722 721 695 678 708 642 729 652 687 676 654 670 684 675 665 640 634 639 643 648 651 657 640 20 830 730 773 715 720 717 691 675 705 640 726 650 689 677 655 671 682 672 663 638 632 637 609 644 647 653 21 643 829 728 772 712 714 712 690 674 704 639 724 649 687 676 654 666 680 670 662 637 631 636 638 638 646 22 688 642 826 726 770 710 710 711 688 672 702 638 723 648 685 675 649 664 679 669 661 636 630 635 637 637 66

TABLO.11 3-22 YA TM ÇAI ADIN NÜFUS ÖNGÖRÜLR (000) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 3 666 651 630 622 627 629 642 644 649 637 633 630 626 618 617 622 625 620 625 622 622 617 615 605 603 595 4 671 663 646 628 620 625 635 639 642 647 635 631 628 623 615 615 620 622 617 625 620 620 615 613 603 600 5 655 668 661 649 625 617 631 633 638 641 646 633 629 626 621 613 613 617 620 617 622 617 617 613 610 600 6 637 654 667 659 649 623 626 630 633 638 640 644 632 629 625 620 613 613 617 619 617 622 617 617 612 610 7 662 637 654 666 657 648 631 625 630 632 637 638 643 628 628 625 620 612 612 616 619 616 621 616 616 612 8 668 661 636 653 666 656 656 630 625 629 631 636 638 643 627 628 624 619 612 612 617 618 616 621 616 616 9 631 668 659 634 651 665 665 655 630 624 628 630 635 637 642 627 627 624 619 611 611 616 618 615 620 615 10 697 626 661 653 630 646 674 664 655 629 624 628 630 636 638 643 627 628 625 620 612 611 616 617 615 620 11 613 696 625 660 652 630 657 672 663 653 628 623 627 629 634 637 642 626 627 624 619 610 610 615 616 614 12 674 613 695 624 659 650 641 656 671 661 652 627 621 626 627 633 635 640 625 626 598 616 609 609 614 615 13 646 673 611 695 623 659 662 640 655 669 660 651 626 620 625 626 632 634 639 624 625 611 615 608 608 613 14 659 646 673 611 693 620 671 661 638 653 668 659 649 625 619 624 625 630 632 638 624 622 595 614 607 607 15 691 668 654 682 619 702 629 667 657 634 649 668 659 649 625 619 624 625 630 633 639 623 623 595 615 607 16 689 690 667 653 681 617 702 628 666 655 633 652 667 657 648 624 618 622 624 629 632 636 621 622 594 614 17 684 689 689 666 651 679 618 700 627 664 654 636 650 665 656 646 623 617 621 623 628 629 635 620 621 593 18 738 683 688 688 664 649 679 616 699 625 663 656 635 649 664 654 646 621 615 620 622 626 628 634 619 620 19 697 737 682 688 687 663 649 678 615 697 624 665 655 633 648 663 653 645 620 615 619 620 625 627 633 618 20 791 696 737 681 687 683 664 649 678 615 697 624 662 651 630 644 663 653 644 620 615 619 592 627 629 635 21 612 790 694 736 679 681 685 662 647 676 613 696 623 660 650 628 647 662 652 643 619 614 618 621 621 628 22 656 611 788 691 733 677 682 683 661 646 675 613 694 622 659 648 631 646 660 651 642 618 613 617 620 620 67

TABLO. 12 TM ÇAINDA TOPLAM NÜFUSTA ÖNGÖRÜLR 2000 2025 (000) YILLAR OUL ÖNCS TM ÇAI NÜFUS 3-5 YA LÖRTM ÇAI NÜFUS 6-14 YA ORTA ÖRTM ÇAI NÜFUS 15-18 YA YÜS ÖRTM ÇAI NÜFUS 19-22 YA ÜNVRST GR ÇAI NÜFUS 19 YA 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 4.113 4.094 4.001 3.921 3.866 3.865 3.890 3.910 3.935 3.925 3.902 3.865 3.843 3.810 3.783 3.777 3.791 3.795 3.800 3.805 3.805 3.785 3.770 3.735 3.705 3.665 12.208 12.176 12.191 12.137 12.188 12.015 11.982 11.882 11.809 11.792 11.748 11.692 11.623 11.563 11.552 11.543 11.508 11.469 11.429 11.394 11.294 11.311 11.258 11.291 11.274 11.268 5.742 5.593 5.528 5.510 5.359 5.425 5.374 5.341 5.415 5.274 5.314 5.310 5.306 5.328 5.271 5.171 5.103 5.053 5.063 5.092 5.124 5.121 5.106 5.032 4.986 4.956 5.648 5.809 5.944 5.731 5.709 5.540 5.471 5.456 5.310 5.379 5.328 5.296 5.370 5.232 5.273 5.257 5.266 5.287 5.228 5.132 5.064 5.018 4.971 5.060 5.082 5.077 1.428 1.511 1.398 1.410 1.408 1.358 1.327 1.386 1.257 1.426 1.276 1.352 1.331 1.287 1.318 1.347 1.328 1.310 1.260 1.249 1.258 1.263 1.273 1.278 1.290 1.258

69 TABLO. 13 TM ÇAINDA R NÜFUSTA ÖNGÖRÜLR 2000 2025 (000) YILLAR OUL ÖNCS TM ÇAI NÜFUS 3-5 YA LÖRTM ÇAI NÜFUS 6-14 YA ORTA ÖRNM ÇAI NÜFUS 15-18 YA YÜS ÖRNM ÇAI NÜFUS 19-22 YA ÜNVRST GR ÇAI NÜFUS 19 YA 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2.121 2.112 2.064 2.022 1.994 1.994 1.983 1.993 2.006 2.000 1.989 1.971 1.960 1.943 1.929 1.926 1.933 1.935 1.938 1.941 1.941 1.930 1.923 1.905 1.890 1.869 6.319 6.302 6.310 6.282 6.308 6.219 6.099 6.048 6.011 6.002 5.980 5.956 5.921 5.891 5.885 5.880 5.863 5.843 5.822 5.805 5.754 5.769 5.742 5.758 5.750 5.747 2.940 2.864 2.830 2.821 2.744 2.778 2.746 2.729 2.767 2.695 2.715 2.697 2.695 2.707 2.678 2.627 2.592 2.567 2.572 2.587 2.603 2.607 2.599 2.561 2.538 2.523 2.892 2.974 3.043 2.934 2.923 2.836 2.792 2.784 2.709 2.745 2.719 2.698 2.736 2.666 2.687 2.683 2.671 2.682 2.652 2.603 2.589 2.547 2.523 2.568 2.579 2.577 731 774 716 722 721 695 678 708 642 729 652 687 676 654 670 684 675 665 640 634 639 643 648 651 657 640

70 TABLO.14 TM ÇAINDA ADIN NÜFUSTA ÖNGÖRÜLR 2000 2025 (000) YILLAR OUL ÖNCS TM ÇAI NÜFUS 3-5 YA LÖRTM ÇAI NÜFUS 6-14 YA ORTA ÖRNM ÇAI NÜFUS 15-18 YA YÜS ÖRNM ÇAI NÜFUS 19-22 YA ÜNVRST GR ÇAI NÜFUS 19 YA 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 1.992 1.982 1.937 1.899 1.872 1.871 1.907 1.917 1.929 1.925 1.913 1.893 1.883 1.867 1.854 1.851 1.858 1.860 1.862 1.864 1.864 1.855 1.847 1.830 1.815 1.796 5.889 5.874 5.881 5.855 5.880 5.796 5.883 5.834 5.798 5.790 5.768 5.736 5.702 5.672 5.667 5.663 5.645 5.626 5.607 5.589 5.540 5.542 5.516 5.533 5.524 5.521 2.802 2.729 2.698 2.689 2.615 2.647 2.628 2.612 2.648 2.579 2.599 2.613 2.611 2.621 2.593 2.544 2.511 2.486 2.491 2.505 2.521 2.514 2.507 2.471 2.448 2.433 2.756 2.835 2.901 2.797 2.786 2.704 2.679 2.672 2.601 2.634 2.609 2.698 2.634 2.566 2.586 2.584 2.595 2.605 2.576 2.529 2.495 2.471 2.448 2.492 2.503 2.500 697 737 682 688 687 663 649 678 615 697 624 665 655 633 648 663 653 645 620 615 619 620 625 627 633 618

TABLO. 15 TM ÇAINDA NÜFUSUN TOPLAM NÜFUS ÇND PAYI () 2000-2025 TM 2000 2005 2010 2015 2020 2025 ÇAI YA GRUPLARI 3-5 6,1 5,3 5,0 4,6 4,4 4,1 6-14 1,8 16,5 15,1 14,0 13,0 12,5 15-18 8,5 7,5 6,8 6,3 5,9 5,5 19-22 8,3 7,6 6,9 6,4 5,9 5,6 19 2,1 1,9 1,7 1,6 1,5 1,4 3-22 40,8 36,9 33,8 31,3 29,3 27,7 TABLO. 16 DOURGANLI ORANI YÜS NÜFUS ARTI HIZI YÜS LLR LLR MRSN ONYA BATMAN GAZANTP MARDN ANLIURFA IRNA HAAR VAN TOPLAM NÜFUS (000) 1.651 2,192 457 1.285 705 1.442 353 237 876 NÜFUS ARTI HIZI 1990-00 26,47 22,37 28,30 24,05 23,34 36,55 29,86 31,59 31,96 DOUR. ORANI, ÇOCU SAYISI 3,38 3,00 5,27 3,83 4,98 4,83 7,06 6,69 6,00 OUR YAZAR ORANI 89,16 90,07 70,96 83,78 71,20 67,67 65,75 70,69 68,05 LÖRTM OULLAMA 88,79 80,35 104,12 104,56 97,17 82,35 86,84 109,13 87,86 LS OULLAMA 40,19 29,77 27,60 35,47 22,91 17,80 11,74 24,62 11,81 MSL LSS OULLAMA 16,71 13,34 3,35 11,21 7,06 4,03 7,75 7,03 9,13 ONOM V SOSYAL GLM SIRASI 17 26 70 20 72 68 78 77 75 TABLO. 17 DOURGANLI ORANI YÜS-NÜFUS ARTI HIZI YÜS LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR MRSN ONYA BATMAN GAZANTP MARDN ANLIURFA IRNA HAAR VAN 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ 60,51 59,07 66,60 78,52 55,49 58,34 59,83 58,95 50,94 159 236 74 171 110 222 65 39 150 82 122 38 87 57 116 34 20 78 77 114 36 84 53 106 31 19 72 350 459 140 319 205 417 101 66 266 181 238 73 162 108 223 53 35 140 169 221 67 154 97 194 48 31 126 180 248 53 149 81 178 36 27 99 93 128 26 76 41 92 18 14 47 87 120 27 73 40 85 18 13 52 71

TABLO. 18 DOURGANLI HIZI YÜS NÜFUS ARTI HIZI NORMAL LLR LLR OSMANY ASARAY YOZGAT ADIYAMAN DYARBAIR ARI ARDAHAN BNGÖL IDIR MU TOPLAM NÜFUS (000) 459 396 683 624 1.363 529 134 389 169 454 NÜFUS ARTI HIZI 1990-00 17,76 18,08 16,55 19,98 21,73 19,03 20,22 16,33 16,76 18,63 DOUR. ORANI, ÇOCU SAYISI 2,95 2,85 2,84 3,66 4,51 5,49 2,95 5,03 4,17 4,18 OUR YAZAR ORANI 86,02 86,36 86,17 79,83 69,57 67,95 84,60 72,37 75,46 69,44 LÖRTM OULLAMA 90,53 89,48 71,92 96,01 90,93 80,77 101,54 73,53 111,02 74,78 LS OULLAMA 46,14 26,23 21,77 35,78 31,55 13,43 25,05 13,26 38,12 13,31 MSL LSS OULLAMA 12,96 12,70 16,96 8,66 3,30 5,38 10,54 5,14 11,02 3,66 ONOM V SOSYAL GLM SIRASI 47 56 64 65 63 80 74 79 69 81 TABLO. 19 DOURGANLI ORANI YÜS-NÜFUS ARTI HIZI NORMAL LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR OSMANY ASARAY YOZGAT ADIYAMAN DYARBAIR ARI ARDAHAN BNGÖL IDIR MU 0-4 5 -,14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ 68,00 50,55 46,15 54,33 60,00 47,72 29,70 48,66 48,38 35,16 49 43 73 77 158 83 13 30 22 66 26 22 38 40 103 44 7 16 11 35 23 21 35 37 95 39 6 14 11 31 102 89 75 170 393 161 29 68 44 140 53 45 39 84 206 85 15 36 22 76 49 44 36 86 187 76 14 32 22 64 55 48 83 77 163 64 14 30 19 57 28 24 43 38 81 31 7 15 9 29 27 24 40 39 82 33 7 15 10 28 TABLO.20 DOURGANLI ORANI YÜS NÜFUS ARTI HIZI DÜÜ LLR LLR ARS RZURUM RZNCAN BNGÖL SRT SVAS ND HATAY NVHR.MARA GÜMÜHAN ORDU TOAT AFYON ARAMAN AYSR TOPLAM NÜFUS (000) 325 937 317 254 264 755 348 1.254 310 1.003 187 888 828 812 243 1.060 NÜFUS ARTI HIZI 1990-00 9,05 10,00 5,71 1,86 7,98 1,54 14,30 12,19 6,81 11,41 10,18 7,10 14,15 9,47 12,24 11,62 DOUR. HIZI, ÇOCU SAYISI 3,76 3,51 2,54 3,56 6,05 2,76 2,98 2,97 2,55 3,54 2,92 2,81 3,06 2,82 2,77 2,62 OUR YAZAR ORANI 81,94 83,64 87,16 73,61 68,66 85,40 86,23 86,02 88,41 83,32 86,40 83,10 85,67 88,26 89,72 88,89 LÖRTM OULLAMA 104,28 85,29 69,37 85,84 105,72 83,56 98,14 108,52 90,76 92,26 53,83 79,06 74,65 80,09 89,36 105,10 LS OULLAMA 29,76 25,92 32,09 26,31 22,40 30,01 28,09 48,31 32,84 34,18 15,78 24,80 26,03 21,35 33,49 45,54 MSL LSS OULLAMA 10,68 11,36 18,21 6,63 8,10 20,61 18,64 12,53 17,83 14,82 15,76 18,27 17,06 18,32 17,25 22,48 ONOM VSOSYAL GLM SIRASI 67 60 58 76 73 53 49 29 34 48 71 62 61 44 35 19 72

TABLO. 21 DOURGANLI ORANI YÜS-NÜFUS ARTI HIZI DÜÜ LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ ARS RZURUM RZNCAN BNGÖL SRT SVAS ND HATAY NVHR.MARA GÜMÜHAN ORDU TOAT AFYON ARAMAN AYSR 43,73 59,80 54,35 48,66 58,22 55,86 36,43 46,37 44,05 53,47 41,49 46,93 48,52 45,77 57,53 69,06 39 108 29 30 45 75 37 142 29 122 18 89 88 82 25 106 20 56 15 16 23 39 19 73 15 64 9 46 46 42 13 54 19 52 14 14 22 36 18 69 14 58 9 43 42 40 12 52 77 221 59 68 78 158 74 279 60 235 40 185 177 159 50 217 40 116 31 36 41 81 37 144 31 122 21 94 91 82 26 111 37 105 28 32 37 77 37 135 29 113 19 91 86 77 24 106 35 111 35 30 28 84 41 143 34 120 21 95 91 88 26 118 17 55 18 15 14 42 20 71 17 61 11 47 46 45 13 59 18 56 17 15 14 42 21 73 17 59 10 48 45 43 13 59 TABLO. 22 DOURGANLI ORANI YÜS NÜFUSU AZALAN LLR LLR BAYBURT LS TOPLAM NÜFUS (000) 97 115 NÜFUS ARTI HIZI 1990-00 -9,75-12,65 DOUR. ORANI, ÇOCU SAYISI 3,29 3,54 OUR YAZAR ORANI 86,49 80,41 LÖRTM OULLAMA 79,55 112,12 LS OULLAMA 28,24 37,35 MSL LSS OULLAMA 15,60 20,03 ONOM V SOSYAL GLM SIRASI 66 54 TABLO. 23 DOURGANLI ORANI YÜS-NÜFUSU AZALAN LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR BAYBURT LS 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ 42,48 65,36 11 13 6 7 5 6 22 27 11 14 11 13 11 13 6 6 5 7 TABLO. 24 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUS ARTI HIZI ÇO YÜS LLR LLR TOPLAM NÜFUS (000) NÜFUS ARTI HIZI 0 1990-00 DOUR. HIZI, ÇOCU SAYISI OUR YAZAR ORANI LÖRTM OULLAMA LS OULLAMA MSL LSS OULLAMA ONOM V SOSYAL GLM SIRASI STANBUL ANTALYA 10,019 1,720 93,09 41,79 1,97 1,93 93,39 91,86 121,97 99,29 41,96 40,09 27,30 17,64 1 10 73

TABLO. 25 DOURGANLI ORANI YÜS-NÜFUS ARTI HIZI ÇO YÜS LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR STANBUL ANTALYA 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ 90,69 54,45 864 143 444 73 420 70 1.774 292 919 149 885 143 1,043 159 560 85 483 74 TABLO. 26 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUS ARTI HIZI YÜS LLR LLR TOPLAM NÜFUS (000) NÜFUS ARTI HIZI 1990-00 DOUR. HIZI, ÇOCU SAYISI OUR YAZAR ORANI LÖRTM OULLAMA LS OULLAMA MSL LSS OULLAMA ONOM V SOSYAL GLM SIRASI BURSA OCAL TRDA TUNCL 2.125 1.206 624 94 28,62 27,04 28,52 35,58 1,98 2,16 1,83 1,90 91,72 92,04 93,01 82,96 107,38 109,36 104,72 110,14 37,58 39,15 38,62 44,32 34,56 33,84 39,26 33,64 5 4 7 52 TABLO.27 DOURGANLI ORANI NORMAL-NÜFUS ARTI HIZI YÜS LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ BURSA OCAL TRDA TUNCL 76,75 59,94 63,40 58,21 174 106 45 6 90 55 23 3 84 51 22 3 371 226 100 15 190 115 51 7 181 111 49 8 209 127 56 9 107 68 30 5 102 59 26 4 74

TABLO. 28 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUS ARTI HIZI DÜÜ LLR LLR TOPLAM NÜFUS (000) NÜFUS ARTI HIZI 1990-00 DOUR. ORANI, ÇOCU SAYISI OUR YAZAR ORANI LÖRTM OULLAMA LS OULLAMA MSL LSS OULLAMA ONOM V SOSYAL GLM SIRASI ÜTAHYA MANSA UA ÇANIRI SHR IRIAL SAARYA IRLARL DÜZC AYDIN BALISR DNZL BLC ÇANAAL 657 1.260 322 270 706 384 756 328 314 951 1.076 850 194 465 12,81 8,76 10,42 8,09 9,61 9,04 10,13 5,94 13,82 14,21 9,96 12,40 10,02 7,29 2,19 2,14 2,18 2,27 1,74 2,39 2,23 1,70 2,18 2,12 1,95 2,19 1,98 1,68 83,09 86,27 87,54 88,16 92,94 89,12 90,85 92,88 89,44 87,44 88,34 89,57 91,55 89,51 81,41 100,33 101,41 64,11 102,84 78,85 108,41 103,22 105,67 96,70 106,65 100,86 97,87 103,41 31,93 37,54 38,93 19,72 52,09 39,57 30,66 47,61 26,25 38,19 47,37 36,20 33,31 41,74 26,03 24,34 30,01 22,99 35,86 19,52 29,20 32,81 35,84 22,98 23,65 22,54 43,71 27,17 40 25 30 59 6 33 23 11 45 22 15 12 18 24 TABLO. 29 DOURGANLI ORANI NORMAL-NÜFUS ARTI HIZI DÜSU LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ ÜTAHYA MANSA UA ÇANIRI SHR IRIAL SAARYA IRLARL DÜZC AYDIN BALISR DNZL BLC ÇANAAL 48,54 56,72 56,48 52,22 78,90 74,39 60,81 57,60 41,57 51,87 53,66 48,69 64,01 46,36 54 102 27 23 51 21 66 21 26 75 77 73 14 28 27 53 14 12 26 11 34 11 13 38 39 38 7 14 27 49 13 11 25 10 32 10 13 37 38 35 7 14 114 226 57 49 113 48 136 48 55 171 170 149 31 64 58 116 29 25 57 25 68 25 28 87 88 87 16 33 56 110 26 24 56 23 68 23 27 84 82 84 15 31 69 125 32 27 69 28 78 28 33 94 93 83 18 40 35 62 16 14 35 15 40 15 17 47 48 42 9 20 34 63 16 13 34 13 38 13 16 47 45 41 9 20 75

TABLO. 30 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUS ARTI HIZI ÇO DÜÜ LLR LLR TOPLAM NÜFUS (000) NÜFUS ARTI HIZI 1990-00 DOUR. ORANI, ÇOCU SAYISI OUR YAZAR ORANI LÖRTM OULLAMA LS OULLAMA MSL LSS OULLAMA ONOM V SOSYAL GLM SIRASI BURDUR AMASYA BOLU GRSUN RZ SAMSUN IRHR 257 365 271 524 366 1,209 253 0,74 1,65 2,90 4,73 4,80 4,04 1,35 2,12 2,34 1,93 2,31 2,01 2,55 2,40 89,67 87,99 83,11 83,35 87,66 86,21 87,52 93,12 99,63 88,68 71,64 84,41 107,17 85,47 51,23 41,15 32,43 23,67 34,46 39,37 41,01 17,83 22,46 38,95 22,45 26,34 21,79 19,82 31 39 14 50 37 32 42 TABLO. 31 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUS ARTI HIZI ÇO DÜÜ LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ BURDUR AMASYA BOLU GRSUN RZ SAMSUN IRHR 54,48 53,83 52,72 54,09 56,09 52,54 58,21 20 30 19 43 30 115 23 10 15 10 23 15 59 12 10 15 9 20 15 56 11 41 67 41 101 67 122 51 21 34 21 48 35 62 26 20 33 20 53 32 60 25 23 37 27 56 37 129 28 12 18 14 28 19 66 14 11 19 13 28 18 63 14 TABLO. 32 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUSU AZALAN LLR LLR ARTVN BARTIN ÇORUM ARABÜ ASTAMONU SNOP ZONGULDA DRN TOPLAM NÜFUS (000) 192 184 597 225 375 226 616 403 NÜFUS ARTI HIZI 0 1990-00 -10,33-11,11-1,92-8,13-11,96-16,16-6,01-0,49 DOUR. ORANI, ÇOCU SAYISI 2,24 2,11 2,66 1,99 2,18 2,48 1,93 1,66 OUR YAZAR ORANI 86,80 84,03 83,11 86,92 80,80 82,72 87,81 88,89 LÖRTM OULLAMA 99,92 106,93 100,20 107,54 96,24 89,55 98,94 101,90 LS OULLAMA 30,04 25,30 36,59 44,37 25,10 29,50 41,98 44,34 MSL LSS OULLAMA 46,76 31,10 17,73 33,78 27,60 25,86 30,98 33,25 ONOM V SOSYAL GLM SIRASI 43 55 46 27 51 57 21 16 76

TABLO. 33 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUSU AZALAN LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR ARTVN BARTIN ÇORUM ARABÜ ASTAMONU SNOP ZONGULDA DRN 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ 43,87 26,06 52,24 70,08 46,35 44,90 40,66 57,35 14 15 58 17 27 75 47 24 7 8 30 9 14 39 24 12 7 7 28 8 13 36 23 12 33 23 121 38 62 158 112 57 17 12 61 19 31 81 57 29 16 11 60 19 31 77 55 28 18 19 62 22 35 84 67 34 9 8 29 11 17 42 33 18 9 11 33 11 18 42 34 16 TABLO. 34 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUS ARTI HIZI NORMAL LLR LLR ADANA TRABZON YALOVA ZMR MULA ANARA MALATYA ISPARTA TOPLAM NÜFUS (000) 1.849 975 169 3.371 715 4.008 854 514 NÜFUS ARTI HIZI 1990-00 17,71 20,31 22,13 22,38 23,97 21,37 19,22 16,67 DOUR. ORANI, ÇOCU SAYISI 2,68 2,10 1,93 1,75 1,94 1,90 2,56 2,04 OUR YAZAR ORANI 86,88 88,49 92,93 91,86 92,72 93,26 85,35 92,00 LÖRTM OULLAMA 108,96 67,27 112,17 110,32 100,86 108,19 83,97 70,69 LS OULLAMA 46,02 32,05 54,87 47,74 47,01 59,91 44,87 33,58 MSL LSS OULLAMA 18,86 17,42 31,60 29,41 22,16 28,45 10,85 21,76 ONOM V SOSYAL GLM SIRASI 8 38 9 3 13 2 41 28 TABLO. 35 DOURGANLI ORANI NORMAL NÜFUS ARTI HIZI NORMAL LLRD HRLM V 0-19 YA NÜFUS (000) LLR ADANA TRABZON YALOVA ZMR MULA ANARA MALATYA ISPARTA 0-4 5-14 15-19 HRLM ORANI TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ TOPLAM R IZ 75,58 49,12 58,52 81,07 56,72 88,34 58,54 58,71 189 82 12 242 52 322 84 40 98 41 6 125 27 166 43 20 91 41 6 117 25 156 41 20 410 187 28 556 109 689 184 86 211 95 14 286 56 354 96 45 199 92 14 270 53 335 88 41 207 112 17 325 63 410 100 57 104 57 9 169 35 213 51 31 103 55 8 157 28 197 49 26 77

TABLO. 36 AVRUPA ÜLLRND DMOGRAF GÖSTRGLR - 2002 ÜLLR NÜFUS ARTI HIZI ABA DOUM ORANI ABA ÖLÜM ORANI TOPLAM DOURGANLI ORANI (ÇOCU) ALMANYA 0,1 9 11 1,4 FRANSA 0,5 13 9 1,9 NGLTR 0,3 11 10 1,6 TALYA -0,1 9 11 1,2 SPANYA 0,2 9 9 1,,2 POLONYA -0,1 10 10 1,3 HOLLANDA 0,5 12 9 1,7 YUNANSTAN 0,1 9 10 1,3 BLÇA 0,2 11 10 1,7 Ç -0,1 9 11 1,2 CUMHURYT PORTZ 0,1 11 11 1,5 MACARSTAN -0,5 9 14 1,2 SVÇ 0,1 10 11 1,6 AVUSTURYA 0,0 9 10 1,3 SLOVAYA 0,1 10 10 1,3 DANMARA 0,2 12 11 1,8 FNLANDYA 0,2 11 10 1,7 RLANDA 1,1 14 8 1,9 LTONYA -0,6 9 12 1,3 LATVA -0,9 8 14 1,1 SLOVNYA -0,1 8 10 1,1 STONYA -1,1 9 14 1,2 LÜSMBURG 1,3 13 8 1,7 MALTA 0,4 12 8 1,8 IBRIS ---- ---- ---- ---- ROMANYA -0,2 10 12 1,3 BULGARSTAN -0,8 8 15 1,1 HIRVATSTAN -0,2 11 15 1,7 SVÇR NORVÇ 0,4 12 10 1,8 RUSYA -0,6 9 15 1,1 URAYNA -0,8 8 14 1,2 TÜRY 1,57 21,3 7,0 2,43 AYNA:UN, World Population, 2002. 78

TABLO. 37 AVRUPA ÜLLRND MUTLA NÜFUS GLMLR (000) ÜLLR 2002 2050 NÜFUS DM 65 + NÜFUSUN PAYI ALMANYA 82.351 73.303-11 28 FRANSA 59.525 64.230 7,2 26 NGLTR 59,912 56,667-4 25 TALYA 57,927 41,197-28 35 SPANYA 40,153 30,226-24 37 POLONYA 38.625 36.256-6 26 HOLLANDA 16.068 14.156-10 28 YUNANSTAN 10.645 8.233-23 34 BLÇA 10.275 8.918-12 28 Ç 10.257 7.829-24 33 CUMHURYT PORTZ 10.084 8.137-18 31 MACARSTAN 10.075 7.488-25 28 SVÇ 8.877 8.661-3 27 AVUSTURYA 8.170 7.094-14 30 SLOVAYA 5.422 4.836-10 27 DANMARA 5.369 4.793-9 24 FNLANDYA 5.184 4.898-5 26 RLANDA 3.883 4.996 28,7 24 LTONYA 3.601 2.967-19 27 LATVA 2.367 1.628-31 27 SLOVNYA 1.933 1.487-25 32 STONYA 1.416 927-34 29 LÜSMBURG 449 430 0 27 MALTA 397 402 +1 27 IBRIS AB 25 453.365 399.759-12 29 ROMANYA 22.318 16.419-26 31 BULGARSTAN 7.621 5.673-31 30 HIRVATSTAN 4.391 3.673-18 26 SVÇR 7.302 6.745-9 30 NORVÇ 4.525 4.895 8 25 RUSYA 144.579 121.256-17 25 URAYNA 48.396 39.302-22 27 TÜRY 71.325 97.759 37 14 AYNA: UN, World Population, 2002 79

TABLO. 38 AVRUPA DA YA GRUPLARINDA GLMLR 2002-2025 (000) ÜLLR TOPLAM 0-4 5-9 10-14 15-19 20-44 45-64 65-79 80 + ALMANYA 82351 3829 4027 4656 4628 29568 21399 10926 3318 80637 3401 3528 3567 3634 23354 23340 13534 6279 FRANSA 59925 3766 3619 3792 3832 20917 14290 7229 2480 63085 3312 3400 3507 3635 19135 16115 10139 3842 NGLTR 59912 3450 3720 3919 3803 21386 14262 6897 2576 63819 3333 3372 3316 3347 20334 17120 9440 2556 TALYA 57927 2666 2700 2792 2872 21693 14494 8131 2580 56234 2095 2130 2262 2510 15414 17928 9478 4418 SPANYA 40153 1924 1868 2009 2332 15958 9028 5378 1655 39578 1491 1619 1839 2019 10895 12712 6293 2711 POLONYA 38625 1958 2261 2679 3264 14183 9411 4006 864 38011 1703 1890 2044 2069 12307 10111 6295 1592 HOLLANDA 16068 966 980 994 937 5897 4077 1678 539 17250 876 872 867 901 5282 4704 2813 935 YUNANSTAN 10645 517 513 550 651 3926 25067 1528 393 10490 416 441 483 522 3000 3161 1722 745 BLÇA 10265 563 593 626 600 3610 2527 1352 402 10275 500 512 517 530 3060 2770 1735 640 Ç 10297 461 517 636 667 3757 2785 1155 279 CUMHURYT 9679 355 386 417 440 2866 2966 1703 547 PORTZ 10084 571 551 581 637 3797 2353 1283 310 10004 447 466 505 551 2968 2968 1535 563 MACARSTAN 10075 472 557 620 628 3632 2674 1201 290 9276 376 403 426 449 2871 2731 1527 493 SVÇ 8877 445 539 610 522 2925 2299 1063 473 8929 442 453 440 636 2727 2306 1473 451 AVUSTURYA 8170 407 458 474 478 3075 2018 950 309 8333 371 380 384 393 2494 2462 1310 539 SLOVAYA 5422 276 326 391 435 2087 1278 510 119 5426 224 246 265 274 1780 1571 835 231 DANMARA 5369 327 351 324 283 1877 1407 580 220 5618 301 294 290 306 1716 1504 873 335 FNLANDYA 5184 281 318 326 326 1718 1427 602 186 5208 262 271 274 276 1559 1299 945 323 RLANDA 3883 278 263 288 312 1465 835 339 103 4438 250 264 282 293 1440 1157 575 178 LTONYA 3601 177 205 272 287 1354 810 409 87 3519 179 211 227 207 1128 947 464 156 LATVA 2367 92 110 172 191 844 588 299 71 2086 87 106 119 110 659 574 312 119 SLOVNYA 1933 90 98 116 132 734 482 227 54 1902 73 79 85 90 582 570 316 107 STONYA 1416 61 69 103 111 512 347 376 38 1302 57 69 76 71 410 357 395 68 LÜSMBURG 449 28 29 27 25 167 108 49 14 563 32 32 32 32 188 147 75 26 MALTA 397 25 25 28 29 137 103 40 10 447 24 25 26 27 138 109 74 23 IBRIS ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- AB 25 453365 23630 24696 26985 27982 165219 111569 55948 17336 456099 20607 21449 22250 23122 136307 132414 73661 26289 ROMANYA 22318 1174 1175 1541 1651 8442 5252 2636 446 20854 915 988 1084 1146 6694 6143 3030 834 BULGARSTAN 7621 301 352 463 524 2667 2027 1095 193 5995 202 222 246 261 1786 1828 1112 339 HIRVATSTAN 4391 279 267 256 285 1508 1118 567 111 4569 250 255 266 279 1416 1158 724 221 SVÇR 7302 381 417 429 416 2655 1875 825 305 7359 330 333 329 335 2119 2091 1305 518 NORVÇ 4525 290 308 305 269 1586 1089 471 207 4951 279 279 273 280 1554 1268 751 268 RUSYA 144979 6561 7069 10544 12329 54060 35344 16160 2911 135952 6117 7194 8315 8148 44335 36749 20580 4514 URAYNA 48396 2239 2810 3369 3833 17549 11866 5933 1098 43293 2014 2325 2604 2527 14183 11843 6163 1625 AYNA: US Census Bureau, Global Population Profile, 2002. 80

TABLO. 39 25 AB ÜLSND YA GRUPLARININ DAILIMI YA GRUPLARI 2002 2025 NÜFUS PAY NÜFUS PAY TOPLAM 453.365 100,0 456.099 100,0 0-4 23.630 5,2 20.607 4,5 5-9 24.696 5,5 21.449 4,7 10-14 26.985 6,0 22.250 4,9 15-19 27.982 6,2 23.122 5,1 20-44 165.219 36,4 136.307 29,9 45-64 111.569 24,6 132.414 29,0 65-79 55.948 12,3 73.661 16,2 80 + 17.336 3,8 26.289 5,7 AYNA: US Census Bureau, Global Population Profile, 2002. 81

TABLO.40 2005 YILI ÇALIMA ÇAI NÜFUSUN (25-44) TM SVYS VARSAYIMLARI YA TOPLAM OUMA YAZMA OUL ORTAOUL LS V YÜS GRUPLARI NÜFUS BLMYN BTRMYN LOUL V DNG DNG ÖRNM 25-29 3.427 74 2.2 57 1.7 1.220 35.6 468 13.7 1.340 39.1 378 11.0 3.263 241 7.4 84 2.6 1.550 47.5 242 7.4 894 27.4 326 10.0 30-34 35-39 40-44 25-44 T 6.690 316 4.7 141 2.1 2.770 41.4 710 10.6 2.234 33.4 704 10.5 2.976 64 2.2 45 1.5 1.310 44.0 422 14.2 756 25.4 379 12.7 2.915 279 9.6 88 3.0 1.589 54.4 225 7.7 464 15.9 272 9.3 T 5.894 344 5.8 133 2.5 2.899 49.2 647 11.0 1.220 20.7 651 11.0 2.552 64 2.5 44 1.7 124 48.6 379 14.9 518 20.3 305 11.9 2.457 304 12.4 97 3.9 1.357 55.2 189 7.7 315 12.8 194 7.9 T 5.009 368 7.3 141 2.8 2.598 51.9 568 11.3 833 16.6 499 10.0 2.454 71 2.9 48 1.9 1.244 50.7 344 14.0 497 20.3 249 10.1 2.401 373 15.6 123 5.1 1.328 55.3 154 6.4 286 11.9 135 5.6 T 4.855 444 9.1 171 3.5 2.572 53.0 568 10.3 783 16.1 384 7.9 11.409 273 2.4 194 1.7 5.015 43.9 1.613 14.1 3.111 27.7 1.311 11.5 11.036 1.197 10.8 392 3.5 5.824 52.8 810 7.3 1.959 17.8 927 8.4 T 22.445 1.470 6.5 586 2.6 10.839 48.3 2.423 10.8 5.070 22.6 2.238 10.2

TABLO.41 NT OULLAMA ORANLARI HDFLR SNARYO 1 TM 2005 2010 2015 2020 2025 ADMLR NÜFUS OUL NÜFUS OUL NÜFUS OUL NÜFUS OUL NÜFUS OUL 1.994 15 1.989 20 1.926 30 1.941 40 1.869 50 OUL ÖNCS 1.871 15 1.913 20 1.851 30 1.864 40 1.796 50 T 3.865 15 3.902 20 3.777 30 3.805 40 3.665 50 6.219 98 5.980 100 5.880 100 5.754 100 5.747 100 LÖRTM 5.796 92 5.768 100 5.663 100 5.540 100 5.521 100 T 12.015 95 11.748 100 11.543 100 11.294 100 11.268 100 2.778 60 2.715 70 2.627 80 2.603 90 2.523 90 ORTAÖRNM 2.647 50 2.599 60 2.544 70 2.521 80 2.433 90 T 5.425 55 5.314 65 5.171 75 5.124 85 4.956 90 2.836 40 2.719 50 2.683 55 2.589 60 2.577 60 YÜS ÖRNM 2.704 30 2.609 40 2.584 45 2.495 50 2.500 60 T 5.540 35 5.328 45 5.257 50 5.064 55 5.077 60 Rakamlar (000) Okul : Okullama oranı

TABLO. 42 2025 YILI ÇALIMA ÇAI NÜFUSUN (25-44) TM SVYS ÖNGÖRÜSÜ SNARYO 1 OUMA YAZMA ORTA BLMYN ÖRNM YA TOPLAM V OUL (LS V YÜS GRUPLARI NÜFUS BTRMYN LÖRTM DNG) ÖRNM 25-29 30-34 35-39 40-44 25-44 3.275 0 ----- 327 10.0 1.179 36.0 1.769 54.0 3.184 0 ----- 643 20.2 1.291 40.5 1.250 39.3 T 6.459 0 ----- 970 15.0 2.470 38.2 3.019 46.8 3.328 0 ----- 666 20.0 1.198 36.0 1.464 44.0 3.198 0 ----- 965 30.2 1.250 39.0 983 30.8 T 6.526 0 ----- 1.631 25.0 2.448 37.5 2.447 37.5 3.422 0 ----- 1.026 30.0 1.198 35.0 1.198 35.0 3.288 0 ----- 1.324 40.3 1.200 36.5 764 23..2 T 6.710 0 ----- 2.350 35.0 2.398 35.7 1.962 29.3 3.630 72 2.0 1.425 39.3 1.280 35.3 853 23.4 3.459 282 8.2 1.605 46.4 1.128 32.6 444 12.8 T 7.089 354 5.0 3.030 42.8 2.408 34.0 1.297 18.2 13.655 72 0.5 3.444 25.2 4.895 35.6 5.284 38.7 13.129 282 2.2 4.537 34.5 4.869 37.0 3.441 26.2 T 26.784 354 1.3 7.981 29.8 9.724 36.3 8.725 32.6 Rakamlar (000)

TABLO.43 NT OULLAMA ORANLARI HDFLR SNARYO 2 TM 2005 2010 2015 2020 2025 ADMLR NÜFUS OUL NÜFUS OUL NÜFUS OUL NÜFUS OUL NÜFUS OUL 1.994 15 1.989 20 1.926 30 1.941 40 1.869 50 OUL ÖNCS 1.871 15 1.913 20 1.851 30 1.864 40 1.796 50 T 3.865 15 3.902 20 3.777 30 3.805 40 3.665 50 6.219 98 5.980 100 5.880 100 5.754 100 5.747 100 LÖRTM 5.796 92 5.768 100 5.663 100 5.540 100 5.521 100 T 12.015 95 11.748 100 11.543 100 11.294 100 11.268 100 2.778 60 2.715 75 2.627 85 2.603 95 2.523 100 ORTAÖRNM 2.647 50 2.599 65 2.544 75 2.521 85 2.433 100 T 5.425 55 5.314 70 5.171 80 5.124 90 4.956 100 2.836 40 2.719 55 2.683 65 2.589 60 2.577 60 YÜS ÖRNM 2.704 30 2.609 45 2.584 55 2.495 60 2.500 60 T 5.540 35 5.328 50 5.257 60 5.064 60 5.077 60 Rakamlar (000) Okul : Okullama oranı

TABLO.44 2025 YILI ÇALIMA ÇAI NÜFUSUN (25-44) TM SVYS ÖNGÖRÜSÜ SNARYO 2 OUMA YAZMA ORTA TOPLAM BLMYN ÖRNM YA NÜFUS V OUL LÖRNM (LS V YÜS GRUPLARI (000) BTRMYN (LOUL +) DNG) ÖRNM 25-29 30-34 35-39 40-44 25-44 3.275 0 ----- 165 5.0 1.250 38.2 1.860 56.8 3.184 0 ----- 480 15.0 1.075 33.7 1.629 51.3 T 6.459 0 ----- 645 10.0 2.325 36.0 3.489 54.0 3.328 0 ----- 500 15.0 990 29.7 1.838 55.3 3.198 0 ----- 805 25.2 1.098 34.3 1.295 40.5 T 6.526 0 ----- 1.305 20.2 2.088 32.0 3.133 48.0 3.421 0 ----- 856 25.0 1.154 33.7 1.411 41.3 3.287 0 ----- 1.156 35.2 1.194 36.3 937 28.5 T 6.708 0 ----- 2.012 30.0 2.348 35.0 2.348 35.0 3.630 72 2.0 1.425 39.3 1.280 35.3 853 23.4 3.459 282 8.2 1.605 46.4 1.128 32.6 444 12.8 T 7.089 354 5.0 3.030 42.8 2.408 34.0 1.297 18.2 13.655 72 0.5 2.946 21.6 4.674 34.2 5.962 43.7 13.129 282 2.2 4.046 30.8 4.495 34.2 4.305 32.8 T 26.784 354 1.3 6.992 26.1 9.169 34.2 10.267 38.3 Rakamlar (000)

TABLO.45 ÇALIMA ÇAI NÜFUSUN (25-44) TM SVYSND GLM TOPLAM 2005 YILI 2025 2025 NÜFUS VARSAYIM SNARYO 1 SNARYO 2 OUMA-YAZMA BLMYN V OUL BTRMYN T LÖRNM (LOUL + ORTAÖRNM + 8 YIL) T 9.1 1.3 1.3 59.1 29.8 26.1 ORTAÖRNM (LS V DNG) YÜS ÖRNM (ÖRGÜN V AÇI) T T 22.6 36.3 34.2 10.2 32.6 38.3