hkm Jeodezi, Jeoinformasyon ve Arazi Yönetimi Dergisi 2005/2 Sayý 93 www.hkmo.org.tr Mobil GIS: Gezici Coðrafi Bilgi Sistemleri ve Uygulamalarý Tahsin YOMRALIOÐLU 1, Fatih DÖNER 2 Özet Coðrafi Bilgi Sistemleri (CBS), 1960 lý yýllarda özellikle envanter amaçlý ortaya çýkmakla beraber, bilgisayarýn farklý harita katmanlarýnýn gösteriminde kullanýlmasýyla geliþmeye baþlamýþtýr. Bu tarihten sonra CBS, bilgisayar teknolojisindeki ilerlemelere paralel olarak hýzlý bir geliþim göstermiþtir. CBS nin her geçen gün artan kullanýmý ile güncel ve doðru veriye olan talebin önemi artmýþ ve bu taleple birlikte çeþitli yeni teknolojik uygulamalar ve hýzlý veri toplama yöntemleri ortaya çýkmýþtýr. Günümüzde geliþen biliþim teknolojisiyle, masaüstü bilgisayarlarla benzer özelliklere sahip Tablet PC, Pocket PC gibi seyyar bilgisayarlarýn ortaya çýkýþý ve bunlarýn hýz ve bellek kapasitelerinin artýþý, CBS kullanýcýlarý için de yeni donaným tercihlerinin ortaya çýkmasýna neden olmuþtur. Bu amaçla yazýlým üreticileri tarafýndan bu tür donanýmlar üzerinde çalýþabilecek CBS yazýlýmlarý üretilmeye baþlanmýþ ve özellikle GPS ile saðlanan bütünleþik yapýyla da dinamik veri toplamaya yönelik olarak, klasik CBS ye alternatif nitelikte Mobil Coðrafi Bilgi Sistemleri (MCBS) kavramý gündeme gelmiþtir. Bu makalede, MCBS nin temel nitelikleri tanýmlanarak çeþitli uygulamalar hakkýnda bilgi verilmektedir. Anahtar Sözcükler Mobil Coðrafi Bilgi Sistemleri, CBS, GPS. Abstract Mobile GIS: Portable Geographical Information Systems and Their Applications GIS, especially emerged to serve for inventory purposes in the late 1960s, started its development when a computer was first used to display several map layers in data coverage. Since then, GIS have developed paralleling the improvements in the computer technologies. The increased use of GIS creates huge demand for up-to-date and correct information, thus technological developments trying to meet this demand have brought out some new applications and data collection methods. Today the introduction to mobile computers such as Tablet PCs, and Pocket PCs with the same abilities as desktop computers and with the possibility of upgrading their speed and memory, has presented new hardware opportunities for GIS users. This has led to the production of GIS software which can run on this newly developed hardware and inevitably to the concept of Mobile Geographical Information Systems (MGIS), an alternative approach to the classical GIS, with especially the aid of GPS integration for dynamical data collection. In this paper, the fundamentals of MGIS concept are described and applications of MGIS presented with various case studies. Key Words Mobil GIS, GIS, GPS 1. Giriþ Coðrafi Bilgi Sistemleri (CBS) nin en çok maliyet ve zaman gerektiren bileþeni hiç kuþkusuz veri dir. Birçok farklý alanda kullanýlan CBS için veri, genellikle arazide yapýlan çalýþmalarla elde edilmektedir. Klasik yöntemlerle grafik özellik gösteren verilerin toplanmasý oldukça zaman alýcý ve maliyetli bir iþlemdir (EL SHEIMY 1996, YOMRALIOÐLU 2000). Günümüzde CBS kullanýmýndaki hýzlý taleplerin karþýlanabilmesi, uygulamalarda verinin hýzlý bir þekilde dinamik olarak yerinde, yani bulunduðu mekânda toplanmasýný gerektirmektedir. Bunun sonucunda, konumsal analiz ve karar verme iþlemleri de hemen veri toplama aþamasýnda gerçekleþmiþ olacaktýr. Son birkaç yýlda bilgisayar teknolojisindeki geliþme mobil olarak adlandýrýlan taþýnabilir nitelikli bilgisayarlarýn piyasaya çýkmasýný saðlamýþtýr. Baþlangýçta bilgisayarlar için sorun olan iþlemci hýzý ve bellek alaný gibi kaygýlar bu türden donanýmlarda büyük ölçüde giderilmiþtir. Taþýnabilir cihazlar üzerinde çalýþacak mobil iþletim sistemlerinin de ortaya çýkýþý ile, kullanýcýlar masaüstü bilgisayarlar ile gerçekleþtirdikleri her türlü iþlemi bir anlamda kalem kullanýmý ile büro dýþýnda da gerçekleþtirme olanaðý bulmuþlardýr (CASADEMONT 2004). Donaným teknolojisindeki bu geliþmeler, CBS kullanýcýlarý için sahip olduklarý dijital formattaki her türlü bilgi/veriyi araziye taþýma olanaðý saðlamýþtýr (URL2, PUNDT 2002). Bilgisayar donaným alanýndaki bu geliþmelere geleneksel CBS yazýlým üreticileri de ayak uydurup mobil donanýmlar üzerinde birlikte hareket edebilecek CBS yazýlýmlarý üretebilmek için çalýþmalarýna baþlamýþlardýr. Bu amaçla son yýllarda yazýlým saðlayýcýlarý çeþitli mobil veya diðer bir deyiþle gezici CBS yazýlýmlarýný piyasaya sürmüþtür (NIU 2004). Böylece CBS kullanýcýlarý, büro ve arazide gerçek zamanlý olarak elde ettiði bilgi/verileri, her türlü ortamda doðrudan bir CBS veritabanýna aktarma ve kullanma olanaðýna kavuþmuþtur. CBS de konum verisinin elde edilmesi oldukça önemli ve güçtür. Bu anlamda klasik veri toplama yöntemlerine göre, en pratik alternatiflerden biri olarak Global Konum Belirleme Sistemi -Global Positioning System (GPS) benimsenmektedir. GPS 1990 lý yýllarýn ortalarýndan itibaren güvenilirliðini ve sürekliliðini kanýtlamýþtýr. Ayrýca 2000 yýlýnýn Mayýs ayýndan itibaren sivil GPS kullanýcýlarýn ölçülerine bilinçli olarak getirilen Sinyal Yanýltmasý - Selective Availability (SA) etkisinin 1 Prof. Dr., KTÜ, Müh.-Mim. Fak., Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliði Bölümü, GISLab, 61080 Trabzon 2 Arþ. Gör., Gümüþhane Müh. Fak., Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliði Bölümü, 29000, Gümüþhane -30-

Yomralýoðlu T., Döner F., Mobil GIS: Gezici Coðrafi Bilgi Sistemleri ve Uygulamalarý hkm 2005/2 Sayý 93 kaldýrýlmasýyla da mutlak konum belirleme doðruluðu ±10 metrenin altýna inmiþtir (MINTSIS 2004). Günümüzde WAAS, EGNOS gibi sistemlerin de kullanýlmasýyla optimum koþullardaki mutlak konum belirleme doðruluðu ±3 metre civarýndadýr (HUNTER 2002). Bu doðruluðun yeterli olmadýðý durumlarda DGPS (diferansiyal GPS) gibi yöntemler kullanýlarak ±50 cm ye kadar konumsal doðruluk elde etmek mümkündür (URL1 2004). Son yýllarda piyasalarda oldukça uygun fiyatlarla taþýnabilir boyutlara sahip GPS alýcýlarý üretilmekte ve bunlar birçok CBS uygulamasýnda da rahatça kullanýlabilmektedir. Konum belirleme alanlarýnda gerçekleþen bu geliþmelerin paralelinde yaþanan bir diðer önemli teknolojik konu da kablosuz (wireless) iletiþim sistemlerindeki geliþmelerdir. Mobil cihazlarla arazideki bir CBS kullanýcýsý artýk internet aracýlýðýyla sunulan bilgi ve haritalara ulaþabilmekte, hatta gezici halde topladýðý verileri anýnda diðer kullanýcýlar ile paylaþabilmektedir. Burada sözü edilen tüm bu geliþmeler, CBS nin gezici olarak kullanýlmasýna olanak saðlayan Mobil Coðrafi Bilgi Sistemleri (MCBS) nin ortaya çýkmasýný saðlamýþtýr. Sonuçta, bir MCBS; Kablosuz Ýletiþime dayalý, Taþýnabilir Bilgisayar üzerinde CBS ve GPS in entegre olarak sunulduðu gezgin bir sistemdir. MCBS nin Avantajlarý Harita çalýþmalarýnda, arazide yapýlan veri toplama ve veriiþleme çalýþmalarý zaman alan ve hata yapma riski yüksek olan iþlemlerdir. Geçmiþte, veri toplamada arazide kaðýt altlýklar kullanýldýðýnda, deðiþiklikler krokilerle ve haritaya iliþtirilen kayýtlarla belirlenmekteydi. Büroya varýldýðýnda bu kayýtlar tekrar gözden geçirilerek, toplanan veriler el yordamýyla CBS veritabanlarýna aktarýlýyordu. Bunun sonucunda, CBS verileri olmasý gerektiði kadar güncel ve doðru olamadýðýndan, CBS analizleri ve buna baðlý olarak alýnan kararlarda gecikmeler yaþanmaktadýr (BELL 2003, KOLODZIEJ 2002). Mobil teknolojisindeki son geliþmeler, coðrafi veriye arazide doðrudan eriþimi saðlayarak, CBS verisinin güçlü mobil bilgisayarlar üzerinden dijital olarak toplanmasýný olanaklý kýlmýþtýr. Böylece, veri toplama ve deðerlendirme iþleminin arazide yapýlabilmesi mümkün olduðundan, uygulamalarda gerçek zamanlý veriler anýnda veri tabanýna aktarýlabilmiþtir. Buna baðlý olarak güncel ve daha doðru konum bilgisine ulaþýlmasýyla analiz, veri sunumu ve karar verme iþlemleri de hýzlanmýþtýr (MONTOYA 2003). MCBS nin kullanýcýlara saðladýðý temel avantajlar aþaðýdaki þekilde özetlenebilir. Arazide hýzlý, doðru ve ekonomik olarak her türlü verinin dinamik olarak toplanmasýna olanak saðlar. Dijital ortamdaki harita, hava fotoðrafý ve uydu görüntüsü gibi ürünlerin arazide kullanýlmasýna olanak saðlar. Arazide bir nesnenin konumu GPS ile belirlenip harita üzerinde dinamik olarak gösterilebilir. Arazide eþ-zamanlý navigasyon yapýlabilir. Arazide geleneksel CBS ile saðlanan temel konum analizleri gerçekleþebilir. Internet üzerinden on-line sunulan haritalara ulaþmak ve kullanmak olanaklýdýr. Toplanan veriler kablosuz iletiþim aracýlýðýyla uzaktaki herhangi bir harici adrese iletilebilir. 2. Mobil CBS de Kullanýlan Gezici Cihazlar Geleneksel cihazlardan farklý olarak mobil cihazlar iki temel ayýrt edici özelliðe sahiptirler. Bunlar; taþýnabilirlik ve kapasite dir (bellek, iþlemci hýzý, ekran boyutu gibi). Kullanýcýlar bir yandan daha küçük ve daha hafif taþýnabilir cihazlarý tercih ederken, diðer yandan grafik grafiksel uygulamalar için geniþ ekranlar ve güçlü iþlemler için de yüksek iþlemci kapasitesine ihtiyaç duyarlar. Ýletiþim teknolojisinde mobil özelliðine sahip, farklý gezici cihaz örnekleri Þekil-1 de görülmektedir (CASADEMONT 2004). Bu cihazlara ait temel özellikler aþaðýda verilmiþtir. a) Mobil telefonlar (Cep telefonlarý) Bu grup en yaygýn ve geliþmiþ Kiþisel Enformasyon Yönetimi -Personal Information Management (PIM) araçlarýný, að ve diðer bilgisayar olanaklarýný içine alacak þekilde tasarlanmýþ cihazlarý içerir. Bu tür cihazlar, akýllý telefon bazlý tasarýmlarý nedeniyle sýnýrlý bir ekran geniþliðinde olup, yine sýnýrlý bir bellek kapasitesi (2-16 MB) ve iþlemci hýzýna sahiptir (20-104 MHz). Bu tür cihazlar GSM/GPRS gibi Geniþ Alanlý Að -Wide Area Network (WIN) ya da 3G hücresel sistemlerle Internet eriþimi saðlayabilir ve modellerine baðlý olarak Bluetooth protokol, USB ya da kýzýlötesi baðlantý üzerinden diðer çevresel cihazlar ile iletiþim kurabilirler. b) PDA tabanlý akýllý telefonlar Bu grup, Kiþisel Dijital Yardýmcý - Personal Digital Assistant (PDA) olarak tasarlanmýþ mobil iletiþim özelliklerini barýndýran akýllý (smart) telefon cihazlarýndan oluþur. Bu cihazlar Kablosuz Biçimleme Dili Wireless Markup Language (WML) ya da Geniþletilebilir Çoklu Doküman Biçimleme Dili -Extensible Hyper Text Markup Language (XHTML) formatýndaki çoklu seri sayfalarý göstermek için, cep telefonlarýna kýyasla, uygun olan daha geniþ ekranlara sahiptirler. Bunlara ilave olarak; e-posta, Kýsa Mesaj Sistemi -Short Message Service (SMS) yada Multimedia Message Service (MMS) mesajlarý, hatta daha büyük dokümanlar oluþturma ve el yazýsý tanýyabilme iþlemleri dokunmaya duyarlý ekran klavye ve hatta katlanabilir klavyeler sayesinde PDA cihazlarý ile daha kolayca gerçekleþir. PDA lar bellek (64 MB a kadar), iþlemci kapasiteleri (206 MHz e kadar) ve ekran boyutlarý (240x320 piksel) ve geniþ aðlara baðlanabilirlik özellikleriyle, mobil telefonlardan daha güçlü cihazlardýr. -31-

hkm 2005/2 Sayý 93 Yomralýoðlu T., Döner F., Mobil GIS: Gezici Coðrafi Bilgi Sistemleri ve Uygulamalarý c) PDA Cep Bilgisayarý (Pocket PC) PDA lar ilk piyasaya çýktýklarýnda kiþi listesi, takvim, günlük not, hesap makinesi ve benzeri temel fonksiyonlarýn yönetimini saðlayacak cihazlar olarak algýlanmýþtýr. Ancak günümüzde bu cihazlarýn geliþen özellikleri sayesinde, masaüstü bilgisayarlarda yapýlan birçok temel iþlem artýk bu cihazlar ile gerçekleþtirebilmektedir. Bu türden mobil cihazlar günümüzde Cep Bilgisayarý -Pocket PC olarak adlandýrýlmaktadýr. Cep bilgisayarlarý özellikle MCBS uygulamalarýnda en yaygýn olarak kullanýlan donanýmlardýr. PDA larýn piyasaya ilk çýkýþý 1993 yýlýnda Amstrad, Apple ve Sharp firmalarý ile olmuþtur. 1996 yýlýna kadar Palm liderliðinde gelindiðinde bu kategori sektörün birçok büyük üreticisi ile geniþledi (örneðin Compaq, Hewlett-Packard, Casio ve Handspring). Teknik özellikleri PDA bazlý akýllý telefonlarla benzer þekildedir. Cep bilgisayarý PDA lar daha fazla belleðe (112 MB) ve iþlemci kapasitesine (400MHz) sahiptirler. Multimedya kapasiteleri WLAN ve Bluetooth protokol aracýlýðý ile daha geniþ baðlantý olanaklarý vardýr. Baþlangýçta PDA iþletim sistemleri üretici marka tarafýndan kontrol edilmekteydi ve üçüncü parti uygulamalara kapalýydý. Ancak son yýllarda açýk sistemlerin ortaya çýkmasý ile bu sorun ortadan kalktý. Günümüzde üç ana PDA cep bilgisayarý iþletim sistem platformu mevcuttur. Bunlar; Palm OS, Windows CE ve EPOC OS (URL2 2004) dýr. Þekil 1: Bir PDA Pocket PC görünümü Boyutlar : 119x75x18.7 mm Aðýrlýk : 190 Gram Ýþlemci Hýzý : 168 MHz Bellek : 128 MB Ekran : 3.5 LCD Ýþletim Sistemi : Windows Mobile 2003 d) Handheld bilgisayarlar Bu gruptaki bilgisayarlar diz-üstü bilgisayar özelliklerine benzer olmakla birlikte, daha küçük boyutlu ekrana (640x240 piksele kadar) sahip cihazlardýr. Bu cihazlar genellikle Microsoft Windows CE iþletim sistemiyle çalýþýrlar (EPOC ve Linux gibi platformlarda mevcuttur). Ýþlemci, bellek ve kablosuz baðlantý özellikleri bakýmýndan PDA cep bilgisayarlarýna benzerler, ancak diðer grup cihazlara göre, ilave klavyeleri sayesinde kullanýcýnýn daha rahat veri giriþi yapmasýna olanak saðlarlar. e) Tablet Bilgisayarlar Tablet bilgisayarlar yukarýdaki cihaz gruplarýna göre daha yüksek hýzlý iþlemcilere (1.5GHz), büyük dahili disk sürücülere (40 GB), endüstri standartta arabirim baðlantýlara, uzun batarya ömrüne, daha iyi ekran çözünürlüðüne (1050x1400 piksel), el yazýsý tanýma yazýlýmlarýna, geniþ bir bellek kapasitesine (512 MB), geniþletme fonksiyonlarýna ve WLAN eriþim olanaklarýna sahiptir. Bu cihazlar standart Microsoft Windows iþletim sistemlerinden birisiyle ya da Linux ile çalýþabilirler. Özellikle arazi çalýþmalarýnda kullanýlan mapa benzeri bir tasarýma sahiptir. f) Notebook (Dizüstü Bilgisayarlar) Bu cihazlar birkaç gruba ayrýlabilir: büyük boyutlu, ince ve hafif, mini ve yarý dizüstü bilgisayarlar gibi. Bazý dizüstü bilgisayarlar standart bir cihaza göre daha fazla darbeye ve suya dayanabilecek þekilde tasarlanmýþtýr. Bu cihazlarýn iþlemci kapasiteleri, boyut ve aðýrlýklarý gibi mobil cihazlar arasýnda en büyük olanlarýdýr. Geleneksel masaüstü bilgisayar özelliklerinin tümüne sahip olup, iþlemci hýzý 2.4 GHz ve depolama kapasiteleri 1 GB Ram ve 60 GB hard disk olan modeller mevcuttur. 3. MCBS ve GPS Entegrasyonu GPS, bilindiði gibi bir objenin uydu sinyalleri yardýmýyla yerküre üzerinde doðru bir þekilde konumlandýrýlmasýna olanak saðlar. GPS teknolojisi, dünya da birçok konum belirlemesi gerektiren uygulamalarda yoðun olarak kullanýlmakla birlikte, hýzlý veri saðlama özelliðinden dolayý, CBS çalýþmalarýnda da sýkça kullanýlmaya baþlanmýþtýr (HUNTER 2002, HARRINGTON 2003). GPS teknolojisi ilk olarak 1970 li yýllarda, Amerika Birleþik Devletleri (ABD) Savunma Bakanlýðý tarafýndan askeri amaçlý olarak geliþtirilmiþtir. Bu sistem ayrýca NAVSTAR (Navigation Satellite Timing and Ranging System) olarak da bilinir. Geliþtirilen bu teknoloji ile günümüze kadar askeri ve sivil kullanýcýlar için birçok konumsal amaçlý uygulama gerçekleþtirilmiþtir (BINGYAN 2001). Ayrýca 1 Mayýs 2000 tarihinde SA (Selective Availability) etkisinin kaldýrýlmasýyla ±100 metre civarýnda olan mutlak konum belirleme doðruluðu ±10 metrenin altýna inmiþtir (MINTSIS 2004). Bu durum GPS nin CBS deki kullanýmýnýn artmasýna olanak saðlamýþ ve özellikle Mobil CBS uygulamalarýnýn daha sýk bir þekilde gündeme gelmesinde etkili olmuþtur. MCBS uygulamalarýnda kullanýlan alýcýlar küçük boyutlu ve taþýnabilir olan el-gps alýcýlardýr. Piyasada uygun fiyatta çeþitli marka ve model el-gps alýcýlarý mevcuttur. Bazý GPS alýcýlarý mobil cihazlara portlar üzerinden uygun kabloyla baðlanabilirken, piyasada cep bilgisayarlarýnýn geniþletme yuvalarýna takýlabilen el-gps alýcýlarý da mevcuttur (NIU 2004). Bazý üreticilerin alýcýlarý GPS uydularý yanýnda WAAS -32-

Yomralýoðlu T., Döner F., Mobil GIS: Gezici Coðrafi Bilgi Sistemleri ve Uygulamalarý hkm 2005/2 Sayý 93 ve EGNOS sistemlerinden de sinyal alarak ±3 metre civarýnda mutlak doðrulukta konum bilgisi saðlayabilirken, bazý el tipi alýcýlar da DGPS desteði ile ±1 metreden daha iyi doðruluk sunabilmektedir (URL1 2004). Bu alandaki ticari pazara bir nevi Trimble firmasý hakim olmakla birlikte Magellan ve Garmin marka el tipi GPS alýcýlarý da çok yaygýn olarak kullanýlmaktadýr. El-GPS alýcýlarý tek baþýna veri toplamak için kullanýlabilir, ancak MCBS uygulamalarýnda, bir CBS yazýlýmýyla birlikte mobil cihaz üzerinde gerçek zamanlý olarak konumsal veri elde etmek ve navigasyon yapmak amacýyla kullanýlýrlar (Þekil 2). 3.1 MCBS de Kullanýlan Yazýlýmlar Þekil 2: Ayný zamanda bir cep bilgisayarý olan el tipi GPS alýcýsý (Trimble Recon). Klasik CBS yazýlýmlarýndan farklý olarak, MCBS için geliþtirilmiþ özel yazýlýmlar mevcuttur. Bunlar; AutoDesk in OnSite, Intergraph ýn IntelliWhere, ESRI nin ArcPad ve MapInfo nun MapXtent yazýlýmlardýr. MCBS yazýlýmlarýnýn temel amaçlarý, gezici cihazlar üzerinde CBS nin fonksiyonlarýný yerine getirmekle beraber, kablosuz olarak, að üzerinden diðer CBS verilerine ulaþabilmektir. Ancak bu yazýlýmlardan ArcPad ve IntelliWhere, diðerlerinden farklý olarak GPS desteði sunar (NIU 2004). ArcPad ve Trimble in GPS ile veri toplamak için geliþtirdiði TerraSync yazýlýmý veri toplamada yaygýn olarak kullanýlmaktadýr. ArcPad ve TerraSync özel olarak, cep bilgisayarlarý üzerinde GPS alýcýsýyla ya da GPS olmaksýzýn arazide veri toplayabilecek þekilde tasarlanmýþtýr. Dünya pazarlarýnda CBS yazýlým öncülerinden biri olan ESRI firmasýnca üretilen ArcPad yazýlýmý ile detaylara ait öznitelik bilgileri de arazide ayný anda toplanabilmektedir. Diðer bir deyiþle, arazi çalýþmasýnda sadece herhangi bir detaya ait geometri bilgisi deðil, ayný zamanda o detaya ait tanýmsal nitelikteki veri/bilgiler de doðrudan kayýt edilmektedir. Ayrýca ArcPad yazýlýmýnda özel kullanýcý uygulamalarý için form, menü, araç çubuklarý ve script (kýsa yazýlým) oluþturmak mümkündür. Böylece kullanýcýya özel geliþtirilmiþ ara-yüzler yardýmýyla, arazide daha hýzlý bir þekilde veri toplanmasý saðlanmýþ olur. Yazýlýmýn diðer bir özelliði de arazideyken doðrudan harita sunucularýna baðlanarak internet ve benzeri aðlar üzerinden sunulan haritalara eriþim olanaðý saðlamasýdýr. MCBS uygulamalarýnda tercih edilen ArcPad yazýlýmýnýn temel özellikleri þunlardýr (URL3 2004): Mevcut verilerin kullanýlmasý yanýnda, raster ve vektör veriler ayný anda kullanýlabilir. Internet veya að üzerinden harita sunucularýna baðlanýp harita bilgileri yüklenebilir. Haritalarýn etkileþimli olarak kullanýlmasýna olanak saðlar. Veri sorgulamalarýyla; tablo verileri kullanýlarak istenen detay bulunabilir, arazide uzunluk, alan, kesiþim vb sorgulamalar yapýlabilir. Veri giriþini kolaylaþtýrmak için kullanýcý formlarý oluþturulabilir. Mevcut veya toplanan veriler üzerinde arazide iþlem yapýlabilir. ESRI dosya formatýndaki veriler (shape, dbf vb.) herhangi bir dönüþüm iþlemine gerek olmaksýzýn mobil cihaz üzerinde kullanýlabilir. GPS desteði ile eþ-zamanlý olarak konumsal veriler toplanabilir. Mevcut veya toplanan veriler ile arazide çekilen dijital fotoðraflar anýnda ilintilenebilir. ArcPad Aplication Builder yazýlýmý ile kullanýcý özel amaca uygun yeni makro yazýlým uygulamalarý geliþtirebilir. 3.2 Kablosuz Eriþim Birçok konumsal uygulamada klasik CBS kullanýlmakla birlikte, bizzat arazide gerçekleþmesi gereken tarým, jeoloji, afet, güvenlik, kentsel planlama ve benzeri uygulamalarda taþýnabilir cihazlar üzerinden CBS bilgisine eriþme ihtiyacý vardýr. Bu iki þekilde gerçekleþtirilebilir. Ýlk yaklaþýmda; arazide doðrudan toplanan bilgiler veya mevcut olan harita bilgileri lokal bellek üzerine kaydedilir. Bu durumda birtakým bellek sorunlarý söz konusu olabilir. Çünkü taþýnabilir cihazlarýn çoðu sýnýrlý bellek kapasitesine sahiptir. 2004 yýlý itibari ile piyasada bulunan tipik bellek cihazlarý ve kapasiteleri þu þekildedir: MultiMedia Kartlar (MMC, 1 GB ta kadar), Secure Dijital Kartlar (SD, 1 GB ta kadar), Compact Flash Kartlar (CF, 4 GB ta kadar), Smart- Media Kartlar (128 MB ta kadar), PC ye takýlý Hard Disk Sürücüleri yada PCMCIA Kartlar (5 GB ta kadar). Örneðin Barselona gibi büyük bir kente ait; cadde ve alan isimleri, güzergâhlar, tek-çift yönlü yollar, ulaþým ve anýt bilgilerini içeren GDF formatýndaki harita bilgileri yaklaþýk 40 MB kadardýr. Kapasitesi 1 GB olan harici bellek kullanýlmasý halinde, Barselona kentine ait verilerin tam 25 katý büyüklüðünde bir veri grubu rahatça bellekte saklanabilir (CASADE- MONT 2004). Ayrýca ayný alaný kapsayan, ancak sadece cadde ve alan isimlerini içeren bir haritanýn boyutu ise yaklaþýk 10 MB kadardýr. Dolayýsýyla harici bellek kapasiteleri ile çok sayýda verinin depolanmasý mümkündür. Ýkinci yaklaþýmda ise; grafik bilgiler sadece isteðe baðlý olarak yüklenir. Bu iþlem kullanýcý açýsýndan oldukça basit bir þekilde yapýlýr. Gezici CBS platformu gerekli haritanýn lokal olarak kayýtlý olmadýðýný algýladýðýnda kullanýcýnýn onayýný aldýktan sonra haritayý cihaza yüklemeye çalýþýr. Mobil cihazlarla kartografik sunucunun oluþturacaðý sabit bir að ile baðlantý kurabilmek için iki çeþit kablosuz að kullanýlabilir. Bunlar; WLAN (Kablosuz Yerel Alan Aðý -Wireless Local -33-

hkm 2005/2 Sayý 93 Yomralýoðlu T., Döner F., Mobil GIS: Gezici Coðrafi Bilgi Sistemleri ve Uygulamalarý Area Network) ve WWAN (Kablosuz Geniþ alan Aðý -Wireless Wide Area Network) dýr. WLAN, isminden de anlaþýlabileceði gibi birkaç metreden birkaç kilometreye kadar olan sýnýrlý bir kapsamaya sahiptirler. Ana özellikleri, yüksek transfer hýzý saðlamalarý ve özel olarak sahiplenilmeleridir. WLAN ilk ortaya çýktýðýnda ofis veri aðlarý olarak tanýnmýþ, daha sonra üniversite kampüsleri, hastaneler ya da diðer özel ve kamu kurumlarý için kapsama saðlayacak þekilde geniþlemiþtir. Öte yandan WWAN aðlarý ulusal kapsama saðlayan kamu aðlarýdýr ve CDMA200, UMTS ya da FOMA gibi üçüncü kuþak hücresel aðlar için 2 Mbps a kadar olan daha düþük transfer hýzý saðlarlar. Bu tür aðlar daha verimli baðlantý oluþturma hedef alýnarak tasarlanmýþ olup, üzerlerinden veri aktarýmý gerçekleþtirme iþlemi pahalýdýr. WLAN aðlarý için üç temel teknoloji söz konusudur (CASADEMONT 2004). Bunlar; a) IEEE 802.11 WLAN için uluslar arasý anlamda kabul gören ilk standart 26 Haziran 1997 yýlýnda ortaya çýkmýþtýr. IEEE 802.11b, 11 Mbps transfer hýzýna, IEEE 802.11a ve IEEE 802.11g, 54 Mbps transfer hýzýna ve IEEE 802.11n, 108 Mbps transfer hýzýna sahiptir. WEP (Wired Equivalent Privacy) algoritmasý gibi diðer istasyonlarýn veri paketlerini anlamasýný engelleyen güvenlik özellikleri bu standarda eklenmiþtir. b) Bluetooth taþýnabilir ve/veya sabit elektronik cihazlar arasýnda kabloyla yapýlan baðlantý kurma iþleminin yerini almak amacýyla bir noktadan bir çok noktaya ses ve veri transferi için kýsa dalga boylu radyo frekanslarýný kullanan bir teknolojidir. Bu teknoloji, bir cihazla diðerleri arasýnda evrensel bir radyo linkini kullanarak kablolarýn yerini almak amacýyla ortaya çýkmýþtýr. Son zamanlarda birçok teknolojik mobil cihaz bu arabirim ile donatýlmýþ durumdadýr. Normal menzili 10 metredir ve bu menzil 100 metreye kadar artýrýlabilir. Asimetrik data aktarým hýzý 721 Kbps, simetrik data aktarým hýzý da 432.6 Kbps kadardýr. c) Infrared (IrDA), Infrared Data Association kelimelerinin kýsaltýlmýþ halini temsil eder. IrDA, geniþ bir donaným, bilgisayar ve iletiþim araçlarý arasýnda noktadan noktaya transferi destekleyen düþük maliyetli kýzýl ötesi veri alýþveriþini oluþturan bir organizasyondur. Birçok mobil cihaz, menzili 1 metre ve aktarým hýzý 9.6 Kbps dan 4 Mbps a kadar olan bu arabirimle donatýlmýþtýr. WWAN aðlarý ya da yaygýn ismiyle mobil telefon aðlarý ilk olarak ses aðlarý olarak ortaya çýkan aðlardýr. Ancak daha sonra veri aktarýmýnýn bir gereksinimi olarak her türlü verinin transferinde kullanýlmýþtýr. Bu aðlar zamanla deðiþiklik geçirmiþ ve kapasitelerine göre üç kuþak þeklinde sýnýflandýrýlmýþtýr. Bu sýnýflandýrma 1., 2. ve 3. kuþak þeklindedir (CASADE- MONT 2004). CBS gibi yoðun veri içeren uygulamalarda veri transfer hýzý yüksek olmalýdýr. Bu anlamda ikinci kuþak aðlar (2.5G) 144 Kbps lik yüksek hýzlý mobil internet olanaðý saðlarlar. Ýkinci kuþak aðlarla çoklu ortam (multimedia) olanaklarý mümkündür. Önde gelen 2.5G aðlarý GPRS (General Packet Radio System) ve CDMA2000 1x (Code Division Multiple Access 2000 1x) dir. 2001 yýlýnýn sonunda ilk üçüncü kuþak (3G) aðlar Avrupa ve Japonya da bölgesel tabanlý olarak uygulanmýþtýr. 3G aðlarý, SVA (Streaming Video Application), MMS (Multimedia Messaging Services) ve LBS (Location Based Services) gibi geliþmiþ uygulamalara 144 Kbps dan 2 Mbps kadar olan aktarým hýzýyla olanak saðlamaktadýr (NIU 2004). 4. MCBS Uygulamalarý Günümüzde arazi çalýþmalarýnda konumsal veriyi kullanan birçok uygulamada MCBS nin saðladýðý doðruluk ve verimlilikten yararlanýlmaktadýr. Kullanýcý, gezici özelliðe sahip bir coðrafi bilgi sistemi ile, bürodaki yazýlým donaným gereksinimlerine baðlý kalmaksýzýn, arazide gerekli olan tüm iþlemleri, týpký klasik CBS yaklaþýmýnda olduðu gibi, doðrudan mobil cihazlar üzerinde gerçekleþtirmektedir (WILSON 1998). Böylece CBS nin kullandýðý uygulama alanlarýnda artýþ saðlanmakta ve CBS kullanýmý her geçen gün yaygýnlaþmaktadýr. MCBS nin kullanýldýðý bazý temel uygulamalar þunlardýr: Arazide envanter oluþturma çalýþmalarýnda, Bakým-onarým çalýþmalarýnda tablo bilgilerinin güncellenmesinde, Doðal kaynaklarýn haritalanmasýnda, Arazide denetim çalýþmalarýnda, Arsa-Arazi deðerlendirme çalýþmalarýnda, Kaza, doðal afet gibi diðer olaylarý raporlama çalýþmalarýnda, Arazideki doðal ve yapay detaylara ait verilerin toplanmasýnda, Saðlýk amaçlý veri toplama, hastalýklarla mücadele, zararlý bitki ve böceklerle mücadelede, Orman yangýnlarý için riskli alanlarýn belirlenmesi, koruma altýndaki canlýlarýn yaþam alanlarýnýn belirlenmesi gibi çevresel çalýþmalarda, Her türlü CBS analiz ve karar verme iþleminde. Son yýllarda dünya da birçok resmi kurum, yerel idare ya da özel þirket, iþ verimliliðini artýrmak ve maliyeti düþürmek amacýyla çalýþmalarýnda artýk MCBS ni tercih etmektedir. Þekil 3 ve Tablo 1 de MCBS nin çeþitli alanlardaki örnek uygulamalarý sunulmaktadýr (ARCUSER 2004). -34-

hkm 2005/2 Sayý 93 Yomralýoðlu T., Döner F., Mobil GIS: Gezici Coðrafi Bilgi Sistemleri ve Uygulamalarý Trabzon Gümüþhane il merkezleri arasýndaki yol güzergahýnýn uzunluðu yaklaþýk 100 km dir. Yol güzergahý boyunca, Deðirmendere Vadisi ve Harþit Çayý civarýnda çevreye olumsuz etkisi olabilecek çeþitli tesisler bulunmaktadýr. Bunlar özellikle; kömür ocaklarý, asfalt þantiyeleri, kum depolarý ve sanayi tesisleri þeklindedir. Bunun yanýnda yol üzerinde birçok tünel, köprü ayrýca çok sayýda piknik alaný, dinlenme tesisi ve benzin istasyonu olup halihazýrda bunlara ait bir envanter bulunmamaktadýr. Bu yol güzergahýnýn ve yukarýda sözü edilen tesislere ait konumsal verilerin geleneksel yöntemler kullanýlarak kýsa sürede toplanmasý oldukça zor olduðundan, ihtiyaç duyulan veriler bir MCBS uygulamasý ile elde edilmiþtir. Yazýlým ve Donaným Gerçekleþen MCBS uygulamasýnda; 1 adet Compaq ipaq 3600 Cep Bilgisayarý ve bu bilgisayarda çalýþabilen ESRI ürünü ArcPad 5.01 Mobil CBS Yazýlýmý ile 1 adet Magellan SporTrack-Map El Tipi GPS alýcýsý ve bu donanýmlara ait araç þarj cihazlarý kullanýlmýþtýr. Uygulamada kullanýlan GPS alýcýsý Þekil 4 de görülen Magellan SporTrack Map model el Þekil 3: CBS nin Gezici Olarak Kullaným Þekilleri Örnek Uygulama: Trabzon-Gümüþhane Yol Güzergahý Boyunca Coðrafi Detaylarýn MCBS ile Saðlanmasý: Uzunca bir yol güzergahý ve çevresindeki detaylara ait verilerin el-gps si ve cep bilgisayarý kullanýlarak bir MCBS kapsamýnda toplanmasýna iliþkin bir uygulama gerçekleþtirilmiþtir. Bu uygulamayla Trabzon Gümüþhane illerini birbirine baðlayan devlet karayolunun (D-885) ve yol civarýndaki çeþitli tesislere ait verilerin zaman ve maliyet açýndan bir mobil CBS ile elde edilmesi amaçlanmýþtýr (DÖNER 2004). Þekil 4: Bir araç içerisinde yol güzergah verilerinin el tipi GPS cihazý ile algýlanýp anýnda cep bilgisayarý üzerinde kayýt edilmesini saðlayan bir düzenek örneði Tablo 1: Çeþitli Mobil CBS Uygulamalarý (ESRI 2004). Ýdarece Yapýlan Yönetimsel Faaliyetler Tesis ve Altyapý Faaliyetleri Çevresel Faaliyetler Kamu Güvenliði Faaliyetleri Envanter Çýkarma Sokak iþaretlerinin, belediyeye ait tesislerin, aðaçlarýn envanterinin çýkarýlmasý. Saðanak yaðmur lagarlarýna ait envanterin çýkarýlmasý. Zehirli ve atýk madde yerlerinin belirlenmesi. Madensel araþtýrmalar. Askeri çalýþma alaný belirleme ve haritalama. Yangýn alaný harita yapýmý. BakýmOnarým Yol durumunun yerine tespiti, cadde aydýnlatmalarýnýn haritalanmasý. Elektrik direklerinin bakýmý, yeni donanýmlarýn tesisi. Tarýmsal ürünlerin yerinde tespiti ve rekolte tahminlerin yapýlmasý. Doðalgaz ve gömülü altyapýnýn konumlandýrýlmasý. Denetleme Saðlýk taramasý. Bina ve adres kodlarýnýn kontrolü, mükellef denetimi. Sayaç okuma. Septik sistemlerin denetimi, dokümantasyon. Doðal ortamýn sürdürülmesine yönelik ekolojik çalýþmalarda. Hasar tespiti, afet öncesi ve sonrasý mekanlarýn denetlenmesi. Yapý denetimi. Olay Raporlama Bulaþýcý hastalýklarýn ve virüslerin mekansal olarak raporlanmasý. Servis dýþý kalan tesislerin konumlandýrýlmasý ve raporlanmasý. Su, petrol vb kuyularýn yer tespiti ve sýzýntý hatlarýnýn belirlenmesi. Arsa-arazilerde oluþan zararlarýn tespiti. Trafik kazalarýnýn raporlanmasý. Konumsal Analiz CBS bilgilerinin doðruluðunun doðrudan arazide denetlenmesi. Sayaç okumalarý ve faturalama için abonelerin adreslenmesi. Vejetasyona yönelik istatistiklerin yapýlmasý. Olaðan dýþý olaylardan etkilenen alanlarda nüfus analizleri. -35-

hkm 2005/2 Sayý 93 Yomralýoðlu T., Döner F., Mobil GIS: Gezici Coðrafi Bilgi Sistemleri ve Uygulamalarý tipi GPS alýcýsýdýr. Bu alýcýnýn boyutlarý 14.2x5.6x2.9cm olup, aðýrlýðý iki kalem pil dahil 170 gramdýr. Bu alýcý GPS uydularý yanýnda WAAS sistemindeki uydulardan da sinyal alabilecek þekilde tasarlanmýþ olup bu durumda mutlak konumsal doðruluk ±3 metredir. Veri Toplama Uygulamada iki farklý özelliðe sahip harita katmanýnda veri toplanmasý hedeflenmiþtir. Bunlardan ilki yol güzergahýna ait çizgi özellikteki yol isimli veri katmaný, diðeri ise nokta özellikte olan yol üzerinde ve civarýndaki nesneleri gösteren detaylar isimli veri katmanýdýr. Tablo 2 de toplanan veriler ve bunlara ait katmanlarýn geometrik özellikleri görülmektedir. ArcPad yazýlýmý ile öncelikle jeodezik referans için gerekli olan koordinat sistemi ayarlarý ve cep bilgisayarýnýn el-gps alýcýsý ile baðlantýsý yapýlarak gerekli uyuþum saðlandýktan sonra arazide gezgin olarak veri toplama iþlemine baþlanmýþtýr. Yol güzergahý araç hareket halindeyken, araç konumuna göre dijital olarak algýlanmaya baþlanmýþtýr. Diðer sabit tesislerin alýmý için araç durdurulmuþ ve detaylara ait veri toplama iþlemi doðrudan detay üzerinde gerçekleþtirilmiþtir. Uygulamada bazý nesneler için geometrik bilgi yanýnda tanýmsal bilgiler de toplanmýþtýr. Bu veriler; yol güzergahý için yol adý, yol kodu, þerit sayýsý, tünellere ait yapým tarihi, uzunluk ve rakým bilgileri þeklindedir. Tablo 2: MCBS uygulamasýnda toplanan verilerin özellikleri Detay Adý Veri Katmaný Geometrik Özelliði Yol güzergahý Yol Çizgi Asfalt þantiyesi Detaylar Nokta Aðaçlandýrma alaný Detaylar Nokta Benzin istasyonu Detaylar Nokta Fabrika Detaylar Nokta Tünel Detaylar Nokta Yol Kavþak Detaylar Nokta Kömür deposu Detaylar Nokta Konaklama yeridetaylar Nokta Köprü Detaylar Nokta Kum ocaðý Detaylar Nokta Piknik alaný Detaylar Nokta Tünel Detaylar Nokta Toplanan veriler; gerekli haritalarýn oluþturulup, çýktýlarýnýn alýnabilmesi için daha güçlü bir CBS yazýlýmýna sahip bir masaüstü bilgisayara aktarýlmýþtýr. ArcPad yazýlým desteði ile toplanan veri/bilgiler masaüstü bilgisayara aktarýldýktan sonra bu veriler üzerinde, coðrafi veri elementlerine yönelik herhangi bir ilave düzeltme iþlemine gerek yoktur. Ancak, arazide cep bilgisayarý ile bellek yetersizliðinden dolayý- geniþ hacimli veri tabanlarý üzerinde yapýlamayacak nitelikteki bazý yakýnlýk, birleþtirme veya üç boyutlu konumsal analizlerin gerçekleþtirilebilmesi için, daha yüksek kapasiteli donaným ve CBS yazýlýmlarýna gereksinim vardýr. Uygulama Bulgularý MCBS ile, 05 Eylül 2004 günü arazide gerçekleþtirilen çalýþmayla 103,8 km uzunluðundaki yol güzergahý ve çevresinde bulunan 119 adet çeþitli tesisin detay alýmý gerçekleþtirilmiþtir. Bu tesislerin genel daðýlýmý þunlardýr: 35 köprü, 21 piknik alaný, 14 konaklama yeri, 12 benzin istasyonu, 9 tünel geçiþi, 6 kömür deposu, 3 resmi bina, 3 beton tesisi, 2 asfalt þantiyesi, 1 kum ocaðý, Böylece, harita alýmý anlamýnda oldukça uzun sayýlabilecek bir güzergah boyunca yapýlan veri toplama iþlemi, bir günden daha kýsa bir sürede hýzlý ve ekonomik bir biçimde tamamlanabilmiþtir. Toplanan verilerin konum doðruluklarý el-gps alýcýsýnýn doðruluðuna baðlý olmakla birlikte, detaylara ait özgün öznitelik bilgileri arazide anýnda kayýt edilmiþtir. Cep bilgisayarý üzerinde ArcPad yazýlýmý ile arazide toplanan veriler üzerinde basit sorgulamalar yapýlabildiði gibi, bu bilgiler daha sonra herhangi bir ilave düzenlemeye gerek kalmadan doðrudan masaüstü bilgisayara aktarýlmýþ ve ileri düzeyde CBS analizleri gerçekleþtirilmiþtir (Þekil 5). Özellikle benzin istasyonu, kömür deposu gibi sahalarýn risk alanlarý ile, piknik ve konaklama alanlarýnýn uygunluk analizleri yapýlarak bazý sonuçlara varýlmýþtýr. Böylece söz konusu yol güzergahý boyunca sanayi, turizm, güvenlik, ulaþým gibi alanlarda veya çevresel çalýþmalarda ihtiyaç duyulabilecek bilgiler CBS amaçlý elde edilmiþtir. Þekil 5: MCBS ile toplanan verilerin masaüstü bilgisayarda ArcView yazýlým arayüzünde görünümü. -36-

Yomralýoðlu T., Döner F., Mobil GIS: Gezici Coðrafi Bilgi Sistemleri ve Uygulamalarý hkm 2005/2 Sayý 93 5. Sonuç Son birkaç yýlda bilgisayar teknolojisinde ve GPS alanýnda yaþanan hýzlý geliþmeler, gezici coðrafi bilgi sistem kavramýnýn ortaya çýkmasýna neden olmuþtur. Mobil CBS olarak adlandýrýlan bu tür sistemler, bir anlamda geleneksel CBS ile GPS teknolojisini birleþtirerek konum bazlý uygulamalara farklý bir boyut getirmiþtir (YOMRALIOÐLU vd 2002). MCBS bugün dünyada birçok farklý disiplin tarafýndan çeþitli uygulamalarda hýzlý veri toplama ve iþ verimliliðini artýrmak amacýyla kullanýlmaktadýr. MCBS uygulamalarýnda temelde iki önemli unsur vardýr. Bunlardan ilki konum belirlemedeki doðruluk, diðeri ise kullanýlan donanýmlarýn küçük olmalarý yanýnda büyük hacimli CBS verisini iþleyip, karmaþýk olan konumsal analizleri arazide yapabilecek iþlemci gücüne sahip olabilmeleridir. Günümüzde mobil teknolojisinde yaþanan hýzlý geliþmeler CBS ve GPS bütünleþmesini zorunlu hale getirmekle birlikte, özellikle cep telefonlarý ile yaþanan yeni iletiþim teknikleri ile artýk konumsal bilgilere de günlük yaþantýda gereksinim duyulmaktadýr. Bu gereksinimden ötürü, bilgisayar, GPS ve CBS alanýnda faaliyet gösteren þirket ya da kurumlar kablosuz mobil uygulamalarýnýn geliþtirilmesi için büyük yatýrýmlara yönelmiþ durumdadýr (GPSWorld 2004). Günümüzdeki el tipi GPS uygulamalarýnda ±1 metreden daha iyi olan konumsal doðruluk yanýnda, her geçen gün geliþen bilgi teknolojisi ve bu alanda yapýlan yatýrýmlar dikkate alýndýðýnda, MCBS nin gelecekte klasik CBS uygulamalarý için en etkin alternatif teknoloji olacaðý ve bireylerce çok daha yaygýn olarak kullanýlacaðý açýktýr. Baþlangýçta sadece plancýlar ve uzman kiþilerin konumsal problem çözümleri için ihtiyaç duyduðu ve geliþtirdiði CBS, günümüzde MCBS ile artýk herkes tarafýndan bir hayat tarzý olma þansýný yakalamýþtýr. Dolayýsýyla baþta haritacýlýk mesleðinin hýzlý bir þekilde tabana yayýlmasýný saðlayacak bu yeni teknoloji ile bir anlamda bireysel haritacýlýk ya da diðer bir deyiþle mobil haritacýlýk dönemi de baþlatýlmýþ olacaktýr. Sonuçta bu geliþmeler haritacýlara iyi bir gelecek sunmakla beraber, haritacýlarýn da özellikle nitelikli konumsal veri üretim açýðýný þimdiden kapatmaya yönelik çalýþmalara giriþmeleri ve teknik ve hukuksal altyapýyý hazýr hale getirmeleri gerekmektedir. Kaynaklar ARCUSER.: Taking GIS on Road, s.30, California, USA, Ocak-Mart 2004. BELL K.: Developing a Site Assessment Methodology Using ArcPad and GPS Technology, ESRI International Users Conference, San Diego, Paper No: 523, California, 7-11 Temmuz 2003. BINGYAN Z.: Methodologies for Automating the Collection and Processing of GPS-GIS Information for Transportation System, Department of Civil, Structural and Environmental Engineering, New York State University, 2001. CASADEMONT J.: Wireless Technology Applied to GIS, Computers & Geosciences, sayý 30, s. 671 682, Telematics Engineering Department, Technical University of Catalonia, Barcelona, Spain, 2004. DÖNER F.: Mobil Coðrafi Bilgi Sistemleri Uygulamalarý, Seminer Çalýþmasý (yayýmlanmadý), Jeodezi ve Fotogrametri Müh. Bölümü, KTÜ, Trabzon, 2004. EL SHEIMY N: The Development of VISAT A Mobile Survey System for GIS Applications, Department of Geomatics Engineering, Calgary, Canada, 1996. ESRI.: ArcPad: Mobil GIS, Environmental Systems Research Institute, California, USA, 2004. GPSWorld, ESRI, TRIMBLE Partner on Grants, Extension, Temmuz 2004. HARRINGTON A.: Using Your Enterprise GIS in the Field, URISA Caribbean GIS and Annual Conference, Barbados, 2003. HUNTER A.: Mobile GIS as if Field Users Mattered, Department of Geomatics Engineering, Calgary, Canada, 2002. KOLODZIEJ K.: Real Time Field Data Streaming, Department of Urban Planning and Department of Civil Engineering. Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, 2002. MINTSIS G.: Applications of GPS Technology in The Land Transportation System, European Journal of Operational Research, sayý 152, s. 399 409, School of Technology, Aristotle University of Thessaloniki, Greece, 2004. MONTOYA L.: Geo-data Acquisition through Mobile GIS and Digital Video; an Urban Management Perspective, Environmental Modeling and Software, Vol: 18, Issue: 10, p.869-876, 2003. NIU X.: On-Site Coastal Decision Making with Wireless Mobile GIS, Department of Civil and Environmental Engineering and Geodetic Science, Ohio State University, Ohio, USA, 2004. PUNDT H.: Field Data Collection with Mobile GIS: Dependencies between Semantics and Data Quality, Geoinformatica, Vol.: 6 Issue: 4, ISSN: 1 384-6175, Germany, 2002. URL1,, Eylül 2004. URL2, Mapping Your Way on a PDA with Geographic Information Systems, PlanetPDA Magazine,, Eylül 2004. URL3,, Eylül 2004. WILSON J.D.: GIS Goes Mobile, GISWorld, Vol:11, Issue:12, s. 54-57, 1998. YOMRALIOÐLU T.: Coðrafi Bilgi Sistemleri: Temel Kavramlar ve Uygulamalar, ISBN 975-97369-0-X, Ýstanbul, 2000. YOMRALIOÐLU T., REÝS S. ve NÝÞANCI R.: GPS Ýle Hareket Halindeki Araçlardan Elde Edilen Gerçek Zamanlý Verilerin Orta Ölçekli CBS Çalýþmalarýnda Kullanýlabilirliði, Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliði Öðretiminde 30. Yýl Sempozyumu, 107-115, Konya, 2002. -37-