TÜKETİM AHLAKI VE İSRAF KONUYLA İLGİLİ BAZI AYETLER ی ا ب ن ي آد م خ ذ وا ز ین ت ك م ع ند ك ل م س ج د وك ل وا و اش ر ب وا و لا ت س ر ف وا إ نھ لا ی ح ب ال م س ر ف ی ن Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin). Yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez. 1 و ا ت ذ ا ال ق ر ب ى ح قھ و ال م س ك ین و اب ن ال سب یل و لا ت ب ذر ت ب ذ یر ا * ا ن ال م ب ذر ین ك ان وا ا خ و ان ال شی ا طین و ك ا ن ال شی ط ان ل ر بھ ك ف ور ا Akrabaya, yoksula ve yolda kalmış yolcuya haklarını ver, fakat saçıp savurma. Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankörlük etmiştir. 2 و لا ت ج ع ل ی د ك م غ ل ول ة إ ل ى ع ن ق ك و لا ت ب س ط ھ ا ك ل ال ب س ط ف ت ق ع د م ل وم ا مح س ور ا Eli sıkı olma, büsbütün eli açık da olma. Sonra kınanır ve çaresiz kalırsın. 3 و ھ و ال ذ ى ا ن ش ا ج نات م ع ر وش ات و غ ی ر م ع ر وش ات و ال نخ ل و ال زر ع م خ ت ل ف ا ا ك ل ھ و ال زی ت ون و ال ر مان م ت شاب ھ ا و غ ی ر م ت ش اب ھ ك ل وا م ن ث م ر ه ا ذ ا ا ث م ر و ا ت وا ح قھ ی و م ح ص اد ه و لا ت س ر ف وا ا نھ لا ی ح ب ال م س ر ف ی ن O, çardaklı-çardaksız olarak bahçeleri, ürünleri, çeşit çeşit hurmalıkları ve ekinleri, zeytini ve narı (her biri) birbirine benzer ve (her biri) birbirinden farklı biçimde yaratandır. Bunlar meyve verince meyvelerinden yiyin. Hasat günü de hakkını (öşürünü) verin, fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez. 4 و لا ت ط یع وا ا م ر ال م س ر ف ین "Yeryüzünde ıslaha çalışmayıp fesat çıkaran haddi aşmışların emrine itaat etmeyin." 5 1 A raf, 31 2 İsra, 26-27 3 İsra, 29 4 Enam,141 5 Şuara, 151
ث م ل ت س پ ل ن ی و م ي ذ ع ن الن ع یم Sonra o gün, nimetlerden mutlaka hesaba çekileceksiniz? 6 KONU İLE İLGİLİ BAZI HADİSLER ن ع م ت ان م غ ب ون ف یھ م ا ك ث یر م ن ال ناس : ال ص حة و ال ف ر اغ İki nimet vardır ki, insanların çoğu bunların kıymetini yeterince takdir edememişlerdir. (gerekli önemi vermemişlerdir); Sağlık ve boş vakit. 7 ع ن ع ب د الله ب ن ع م ر و ب ن ال ع اص : رضي الله عنھما أ ن ال نب ي ص ل ى الله ع ل ی ھ و س ل م م ر ب س ع د و ھ و ی تو ضا ف ق ا ل م ا ھ ذ ا ال سر ف ی ا س ع د ق ال : أ ف ي ال و ض وء س ر ف ق ال : ن ع م و إ ن ك ن ت ع ل ى ن ھ ر ج ار Peygamber Efendimiz (s.a.v.), Sa d (r.a.) ın abdest alırken yanına uğradı. Ve Ona: Bu israf nedir? dedi. Sa d (r.a.): Abdestte israfa olur mu? dediğinde, Efendimiz (s.a.v) şöyle cevap verdi: Evet. Akan bir ırmağın kenarında da olsan, israftan sakın. 8 م ا ملا آد م ى و ع اء ش ر ا من ب ط ن ب ح س ب ابن آد م ل ق ی م ات ی ق م ن ص ل ب ھ ف ا ن ك ان لا م ح ال ة ف اعلا ف ث ل ث ل ط ع ام ھ و ث ل ث ل ش راب ھ و ث ل ث ل ن ف س ھ Ademoğlu, karnından daha şerli bir kap doldurmamıştır. İnsana belini doğrultacak birkaç lokma yeter. Yemek yediği zaman, midesinin üçte birini yemeğe, üçte birini içmeğe, üçte birini de nefes almaya ayırsın. 9 لا ت ز ول ق د م ا اب ن آد م ی و م ال ق ی ام ة م ن ع ن د ر بھ ح تى ی س ا ل ع ن خ م س ع ن ع م ر ه ف یم ا أ ف ن ا ه و ع ن ش ب اب ھ ف یم ا أ ب لا ه و م ال ھ م ن أ ی ن اك ت س ب ھ و ف یم ا أ ن ف ق ھ و م اذ ا ع م ل ف یم ا ع ل م Hiçbir kul, kıyamet gününde, ömrünü, gençliğini nerede tükettiğinden, malını nereden kazanıp nerede harcadığından ve bildiklerini yaşayıp yaşamadığından(ilmiyle ne gibi işler yaptığından) sorguya çekilmedikçe bulunduğu yerden kıpırdayamaz. 10 ك ل وا و اش ر ب وا و ت ص دق وا و ال ب س وا في غ ی ر إس ر اف و م خ یل ة Kibirsiz ve israf etmeden yiyiniz, içiniz, giyiniz ve sadaka veriniz. 11 6 Tekasür, 8 7 Buhari, Rikak,1; Tirmizi, Zühd,1 8 İbni Mace, Taharet, 48/425 9 Tirmizî, Zühd, 47,V,.590. Bazı lafız farklılıklarıyla İbnu Mâce, Et'ime 50, II, 1111; Ahmed, IV, 132 10 Tirmizî, Kıyâmet, 1,.IV,.612.
Konu İle İlgili Güzel Sözler İktisat az şeyi çoğaltır, israf çok şeyi azaltır. Hz. Ali Nice güzel elbiseler gördüm içinde adam yok Nice adamlar gördüm üstünde elbise yok Mevlana İsrafta hayır yoktur, hayırda da israf yoktur. İmam-ı Azam İsraf sefahattir, sefahat sefaletin kapısıdır. Said Nursi Parana şefkat eyle, malına acı, telef etme ki ayıptan ve borçtan kurtulasın. Ebu'l Fethi'l Busti Konunun İşlenişi İsraf; gerçek, meşru ve ma kul olanın dışına çıkma, aşırıya kaçma, itidalden sapma anlamındadır. س ر ف seref Sözlükte, haddi aşma, hata, cehalet, gaflet gibi anlamlara gelen Arapça kökünden türetilmiş olan israf genel olarak, söz ve davranışta dinin akıl veya örfün uygun gördüğü ölçülerin dışına çıkmayı, özellikle, mal veya imkanları meşru olmayan amaçlar için saçıp savurmayı ifade eder. İsrafla seref arasında ayrıma giderek birincisine haddi aşmada ifrad, ikincisine tefrid anlamını verenler de olmuştur. Genellikle her ikisi de aşırı inanç, tutum ve davranışlar için kullanılmaktadır. İsraf eden kişiye müsrif denir. Gazali'nin açıklamalarına göre, dinin, âdetlerin ve insanlığın gerekli kıldığı yerlere gerekli gördüğü ölçüde harcamak cömertlik, bu ölçünün altına düşmek cimrilik, bunların üstünde harcamada bulunmak israftır. (İhya-3 259-260) (İslam ansiklopedisi Yıl 2001 cilt 23 sayfa 178-180) İsraf bir tüketim çılgınlığıdır, savurganlıktır. Günümüzde, yeme-içme ve giyim kuşamda olduğu gibi zaman, sağlık ve çevre gibi konularda dikkat çekici boyutlara ulaşmıştır. 11 Nesâî, Zekât, 66,V, 79
İsrafın hem kişisel planda hem de toplumsal boyutta maddi ve manevi pek çok zararları vardır. Toplumumuzda israf hemen her türüyle yer almaktadır. Ancak bizim en çok karşılaştığımız israf alanlarına değinelim: -İnsan israfı -Yeme-içme (gıda) israfı -Giyim-kuşam (moda) israfı -Törenlerde yapılan israf -Zaman israfı -Emek israfı -Kaynakların israfı -Enerji israfı İnsan israfı, israfın en kötü şeklidir. Allah, insanı en üstün varlık olarak yaratmış ve onu önemli meziyetlerle donatmıştır. İnsan israfını birkaç başlık altında incelemek yerinde olacaktır -Masum, mazlum insanları öldürülmesi -Üstün yetenekli insanların yeteneklerinin köreltilmesi - Günahların yayılması suretiyle insanın dünya ve ahrette helak olması Kendi aralarında, Benim elimdeki silahım daha çok insan öldürür, seninki daha az öldürür. yarışı yapmakta olan müfsit ve müsrif kimseler tarihin her safhasında var ola gelmişlerdir. Rabbimiz onlar için Kalbleri hasta tabirini kullandıktan sonra Onlara Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. denildiğinde: Biz ıslah edicileriz, (işleri düzeltmeye çalışıyoruz) derler. Aman ha! Gözünüzü açın, asıl bozguncu onlardır, ancak bu konuda şuursuzdurlar. (Bakara, 11-12) buyurur. Kur an-ı Kerim, Ben size kendi görüşümü gösteriyorum ve sizi doğru yoldan başkasına götürmem. diyerek kendi emirlerine uymayanları öldüren firavunu israfçı olarak niteler. Ekmeğin israfı büyük bir vebal olduğu gibi o ekmeği üreten ve ona sahip olan insanın israfı daha büyük bir vebaldir.
Üstün kabiliyetlere sahip, yetenekli bir insanı normal bir işte çalıştırmak, insanlara ve tüm insanlığa hizmet edebilecek birini masa başına mahkûm etmek, dünya neslinin çoğalmasına ve o neslin terbiye olmasına vesile olabilecek bir kadını kariyer peşinde koşturup evlat sahibi yapmama, üstün beyinleri sıradan işlerde harcamak insan israflarından birkaçıdır. Rabbimiz Kur an da, Peygamberi inkâr edenlerin, Kur an a inanmayanların müsrif olduğunu haber verir. Peygamber Kılavuzunu takip etmeyen, cehalet ve küfür bataklığına çakılıp boğulan insan kendisini israf etmiştir. Dedesi Sultan Fatih gibi, 21 yaşında İstanbul u fethetmesi, Ayasofya yı açması gereken gençleri lüzumsuz işlerle meşgul eden zihniyet insan israfı yapıyor demektir. Gıda israfı konusunda bütün insanlar hemfikirdir. Her ne kadar israf büyük çaplarda olsa da israf denilince akla ilk gelen gıda israfıdır. FAO ya göre dünyada, yıllık ekonomik değeri 1 trilyon ABD dolarına karşılık gelen 1,3 milyar ton gıda israf edilmektedir. Bu miktarın dünya gıda üretiminin üçte birine denk geldiği tahmin edilmektedir. İsrafın sadece dörtte birinin azaltılmasıyla, yetersiz beslenen 870 milyon insanın gıda ihtiyacı karşılanabilecektir. ABD de gıda üretimi için su kaynaklarının %80 i, toplam arazilerin %50 si ve enerji bütçesinin %10 u kullanılmasına rağmen üretilen gıdanın %40 ı israf edilmekte veya kayba uğramaktadır. Açlık ve yetersiz beslenme, nüfusu 7 milyarı geçen dünyamızın halen en büyük sorunlarından biridir. Yılda 870 milyon insanın yetersiz beslendiği (dünya nüfusunun %12,5 i) ve milyonlarca insanın açlık ve yetersiz beslenme nedeniyle hayatını kaybettiği dünyamızda, gıda israfı ciddi boyutlara ulaşmıştır. Gelişmiş ülkelerde çöpe atılan gıdaların %40'ı aslında yenebilecek durumdadır. Bu miktar, neredeyse Sahra Altı Afrika ülkelerinin yıllık toplam gıda üretimine karşılık gelmektedir. Gıda israfının başında ekmek israfı gelmektedir. Ekmek israfını önlemek için kampanya başlatan Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, sorunun boyutlarını görmek için bir araştırma yaptırdı. Türkiye de Ekmek İsrafı Araştırması na göre 250 gr lık ekmek baz alındığında Türkiye de günde 101 milyon, yılda ise 37 milyar adet ekmek üretilmektedir. Tüketime bakıldığında; ülkemizde günde 95 milyon, yılda ise 35 milyar adet ekmek tüketilmektedir.
Buradan hareketle adet olarak israf hesaplanırsa; Türkiye de günde 6 milyon adet, yılda ise 2,1 milyar adet ekmek israf edilmektedir. Miktar olarak ise günde 1.486 ton, yılda 542 bin ton ekmek israf edilmektedir. Diğer bir ifadeyle üretilen toplam ekmeğin % 5,9 u israf edilmektedir. Kişi başı ekmek tüketimimiz günlük 319 gr, kişi başına israf ise günlük 20 gr dır. Bir günde israf edilen toplam 6 milyon adet ekmeğin; 3 milyonu fırınlarda (%51,4), 2,3 milyonu hanelerde (%37,9), 0,6 milyonu ise personel ve öğrenci yemekhaneleri ile lokanta ve otellerde (%10,7) israf edilmektedir. Ekmek israfının ekonomik büyüklüğü 1,5 milyar TL dir. Yılda israf edilen ekmeğin parasal karşılığı olan 1,5 milyar TL ile; 162 bin asgari ücretliye maaş ödenebilmekte, 460 bin üniversite öğrencisine 12 ay boyunca aylık 280 TL burs verilebilmekte, 100 yataklı 80 hastane, 16 derslikli 500 okul inşa edilebilmekte, 500 km bölünmüş yol yapılabilmektedir. Bir yılda israf edilen 2,1 milyar adet ekmek, ülkemizin 23 günlük ekmek ihtiyacı kadardır. Ekmek israfının önlenmesi için alınabilecek tedbirler; Ekmeğin evlere ve kurumlara ihtiyaçtan fazla alınmaması, Yemekhanelerde sıklıkla tercih edilen ekmeğin üstü kapalı veya ambalajlı olarak sunulması, Yemekhanelerde ekmeğin ince dilimler halinde sunulması, Kurumlarda yemek yiyen kişilerin yiyebileceklerinden daha fazla ekmeği sofraya almamaları veya kendilerine ihtiyaçlarından fazla ekmek servis edilmemesi, Fırınlarda ihtiyaçtan fazla ekmek üretilmemesi, Ekmek üretiminde çalışanların eğitilmesi, Ekmeğin doğru yöntemlerle muhafaza edilmesi, Bayatlamış ekmeğin uygun yöntemlerle değerlendirilmesi, İnsan gıdası olan ekmeğin hayvan beslenmesinde kullanılmaması gerekmektedir. Ayrıca bu konularında halkımızın bilinçlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.
Giyim-kuşam israfı; Peygamber Efendimiz müslümanın güzel giyinmesini istemiş, dağınık ve pis durmamasını tavsiye etmiştir. Fakat sürekli kıyafet almak ve bunu moda adına alışkanlık haline getirmek israftır. Gösterişten ve israftan kaçınmak gerekir. Rasulullah (s.a.v) buyuruyor ki: ''Kim elbisesini gururla yerde sürürse kıyamet günü Allah ona (rahmet nazarı) ile bıkmaz.'' (Tirmizi, Libas, 9) Gösteriş için giyilen bütün giyim-kuşam bu hadise dâhildir. Düğün, nişan, sünnet gibi törenlerde gösteriş amaçlı artan israflar gittikçe artmaktadır. Bu tip törenlerde gereksiz harcamalar yapılır, ikramların çoğu da çöpe gider. Zaman israfı: İnsanlara israf denildiğinde ekmeği, elektriği, suyu israf etmek gelir. Ama insanlar televizyon ya da bilgisayar başında, kafelerde, kendisine fayda sağlamayacak şeylerle meşgul olarak, dedikoduyla, faydasız ilimle, boş arzular peşinde, hasetle, para makam ve mevki hırsıyla da israf eder. Emek israfı işe yaramayan alanlarda çalışma gücünü bu yerlerde harcamak büyük israftır. (Tüketim Çılgınlığı İsraf Prof. Dr. Hasan Kamil Yılmaz) Vehbi Vakkasoğlu der ki: Selamı da israf etmeyiniz, kelamı da. Alana veriniz selamı, dinleyene söyleyiniz... Söyleyeni dinleyiniz hayırsa... Eğer selamınız alınmazsa siz alınız tekrar. Kelamınız boşa gidecekse tutun çenenizi. Ne selam israf olsun ne de kelam. Kaynak İsrafı; Hava su toprak bitki örtüsü ve madenler yaşamımızı devam ettirmek için gerekli olan doğal kaynaklardır. Bu kaynaklar insanlar tarafından bilinçsizce kullanıldığında kirlenmek ve azalmaktadır. Bu nedenle bu kaynakların bilinçli kullanılması ve tüketilmesi insanlık için büyük önem taşımaktadır. Enerji İsrafı; İnsanlığın artan enerji talebine çözüm ararken enerjinin verimli kullanılması ve israf edilmemesi de önemli hedef olarak görülmelidir. ASR-I SAADET DEN ÖRNEKLER Bir defasında Peygamber Efendimiz(s.a.v) Sa d a uğradı. Sa d bu esnada abdest alıyordu. Rasulullah(s.a.v) onun suyu aşırı kullandığını görünce : Bu israf nedir? diye sordu. Sa d ise Abdestte de israf olur mu? dediğinde Peygamber Efendimiz(s.a.v) de Evet, hatta akmakta olan bir nehirde abdest alsan bile şeklinde cevap verdi.(ibni Mace,Taharet,48; İbni Hanbel, Müsned, 2-221)
TARİHTEN ÖRNEKLER 15. yüzyıl sonlarında Sultan II. Beyazid tarafından dönemin sosyal devlet ve sağlık anlayışının bir yansıması olarak Edirne'de yaptırılan şifahane, batının akıl hastalarını dışladığı dönemde Osmanlı'nın su, müzik sesi ve güzel kokuyla ''akıl yoksunu kişileri topluma kazandırma mücadelesinin de bir simgesi'' olarak değerlendiriliyor. Tarihi kaynaklara göre, şifahanede 10 kişiden oluşan sazende grubunun haftada 3 gün verdiği konser, su sesi ve güzel koku, tedavi araçlarının başında geliyor, ayrıca tedavinin parasız olduğu şifahanedeki eczanede haftada 2 gün şehirdeki hastalara da parasız ilaç dağıtılmış. İhtiyacı olmadığı halde ilaç alanlar ya da ihtiyacı fazlası ilaç isteyenler için yazılan uyarının yer aldığı kitabe ise Osmanlı Devleti'nin insan haklarına ve adalete verdiği önemin bir göstergesi olarak hala şifahanedeki eczanenin kapı üzerinde yer alıyor. Bu da, ihtiyacı olanın ilacı alıp kullanmasını sağlamak ayrıca ilaçların israfına da engel olmaya çalışma amacını gütmektedir. Şu anda ihtiyacı olmadığı halde alınan ilaç konusundaki israf meblağı hayli yekün oluşturmaktadır. 17. yüzyıl ortalarında Edirne'ye gelen ünlü seyyah Evliya Çelebi'nin de ilgisini çeken bu kitabe, seyyahın ünlü eseri Seyahatname'de de yer alıyor. Evliya Çelebi, seyahatnamesinin Edirne gezilerine ayırdığı ve kentteki şifahaneyle ilgili kısa gözlemlerini aktardığı bölüme, şifahanenin güzelliğini katıyor ve şifahanedeki eczaneyi de anlatan Evliya Çelebi kitabede yazan kısmına eserinde şöyle yer vermiştir: ''...Libase, kebabe, kaküle, zencefil, emleç, kebed, murabbanın ne kadar çok dağıtıldığının hesabını Allah bilir. Ama şifa yurdunun üst eşiği üzerine vakıf tarafından (sağlıklı olan adam bu ilaçlardan bir kırat alırsa hastalanıp Firavun ve Karun'un laneti üzerine ola) diye beddua yazısı yazılmıştır. Yapan ve vakfedene Allah rahmet eyleye vesselam.'' Hâlâ 3 boyutlu görseller ve mankenlerle dönemin sağlık hizmetlerinin canlandırıldığı şifahanenin, eczane bölümünün kapısında yer alan kitabe, okuyanları o döneme götürüyor. (İbrahim Ateş, Vakfiyelerde Dua ve Beddualar)
Sanki Yedim Camii nin hikayesi. Keçeci Hayreddin Efendi nin İstanbul Fatih teki 18 yy. da İstanbul da Keçeci Hayreddin Efendi canının istediği aperatif türü yiyecekleri sanki yedim diyerek bir kumbaraya atıyor. Yıllarca böyle para biriktiriyor. Sonunda kumbarayı açtığında çok parasının olduğunu görüyor ve bununla bir cami yaptırmaya karar veriyor. Bu cami halen İstanbul Fatih te Sanki Yedim Camii adıyla ibadete açık. Hayreddin Efendinin amel defteri de açık. GÜNÜMÜZDEN ÖRNEKLER Prof. Dr. Saffet SOLAK anlatıyor : Amerika'da master yaptığım yıllarda, çalıştığım üniversitenin yemek salonu açık büfe şeklindeydi. Herkes dilediği yemekten istediği kadar alabiliyordu. Yemekhanenin kapısında "Take what you need. Eat what you take" (Yiyeceğin kadar al, aldığını da ye) diye yazmakta idi. Bir gün aynı masada yemek yediğimiz Çinli bir arkadaşı, tabağında kalan son pirinç tanesini almaya çalışırken görünce dayanamadım; denemek için dedim ki: "Bir pirinç tanesi için neden bu kadar uğraşıyorsun? Bırak tabakta kalsın." Çinli arkadaşın verdiği cevap çok düşündürücüydü: "Her Çinli bir pirinç tanesi israf etse, Çin nüfusu ile çarp bakalım, kaç ton pirinç yapar? Biz kalabalık bir ülkeyiz, israf etme lüksümüz yoktur." dedi. Yine denemek için dedim ki: Şu anda Çin'de değil Amerika'dasın. Tabağında bırakacağın pirinç tanesi Çin'i değil, Amerika'yı zarara uğratacaktır? Bu sözlerim karşısında güldü ve şöyle dedi: "Yaşadığım ülke olan Amerika'yı bu şekilde zarara uğratmak onurlu bir davranış olmaz." Çinli arkadaşı bu onurlu davranışından dolayı tebrik ettim ve düşüncesini paylaştığımı söyledim. İslam dininin bu konudaki, "Yiyiniz içiniz, fakat israf etmeyiniz. Çünkü Allah israf edenleri sevmez." buyruğunu açıkladım. Çok hoşuna gitti. Tam o sırada, Ürdünlü Müslüman bir arkadaş tabağındaki yemek artıklarını çöp sepetine boşalttı. Bunu gören Çinli arkadaş Ürdünlü'yü göstererek: "O Müslüman değil mi? dedi. O kadar üzüldüm ki, ne diyeceğimi bilemedim.(zafer Dergisi Nisan 2009 )
Beyin Fırtınası Sizce İsrafta hayır olmadığı gibi hayırda da israf yoktur. Sözüyle anlatılmak istenen nedir? Sizce sofradaki çeşit fazlalığı israf mıdır? Sizce Benjamin Franklin Küçük harcamalardan sakının, ufak bir delik koskoca gemiyi batırmaya yeter. sözüyle neyi anlatmak istemiştir? Soru-Cevap 1. İnsan israfına örnekler vererek açıklayınız. 2. Etrafınızda hangi israf çeşidinin daha çok yapıldığını örneklerle açıklayınız? 3. Gün içinde zaman israfının daha çok yapıldığını anlatınız? Etkinlik 1. Ekmek israfıyla ilgili bir afiş hazırlayarak, sınıfta sunumunu yapınız. Bayat ekmekleri değerlendirerek yapılmış bir yiyeceği sınıfta arkadaşlarınıza ikram ediniz. 2.Bir gününüzü nasıl geçirdiğinizi, nelere ne kadar vakit ayırdığınızı bir kağıda yazınız. Günün sonunda vaktinizi nasıl kullandığınız üzerine düşününüz. 3. Bir hafta boyunca etrafınızı gözlemleyerek kendinizin ve çevrenizdeki insanların israf yaptığı alanları maddeler halinde yazarak, bunları engelleyebilecek yaratıcı çözümler üretiniz. İSRAF ETME İKRAM ET ***** TÜKETİRKEN TÜKENMEYELİM ***** İSRAF KOLAY, HESABI ZORDUR ***** BÜYÜK SERVETLER, KÜÇÜK İSRAFLARLA ERİR