Akar ay HavzasÝÕnda (Afyon) jeotermal kškenli kirlenme: 2. yeraltýsuyu kirliliûi



Benzer belgeler
Afyon mer-gecek jeotermal sisteminde reenjeksiyon uygulamalarýnýn rezervuar sýcaklýûý Ÿzerine etkilerinin modellenmesi

Akkuyu Kšrfezi (Mersin) deniz suyunun fiziksel ve kimyasal šzelliklerini etkileyen sÿre ler

KONYA ĐLĐ JEOTERMAL ENERJĐ POTANSĐYELĐ

KONYA KENTSEL YERALTI SUYU KĐRLĐLĐK DURUMU VE KĐRLENEBĐLĐRLĐK POTANSĐYELĐ

Yoğun Kirletilmiş Sığ Akifer Sistemlerde Hidrojeolojik Çalışmalar

ULUOVA NIN (ELAZIĞ) HİDROJEOLOJİSİNİN COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ İLE İNCELENMESİ *

Akar ay HavzasÝÕnda (Afyon) jeotermal kškenli kirlenme: 1. Akar ay NehriÕnde su ve sediman kirliliûi

2015 YILI SU SONDAJLARI

BALÇOVA JEOTERMAL SAHASINDA BOR VE ARSENİK KİRLİLİĞİ

Ergene Havzası, Çorlu Çerkezköy arasındaki kesiminin hidrojeokimyası

TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR

... NO'LU RUHSATA İLİŞKİN (... DÖNEM) ARAMA FAALİYET RAPORU

Murat Nehri (Elazığ) nin Bazı Fizikokimyasal Parametreler Açısından Su Kalitesinin Belirlenmesi

TEKNOLOJİK ARAŞTIRMALAR

HASAN PARLAR A AİT İZMİR İLİ KEMALPAŞA İLÇESİ YİĞİTLER KÖYÜ 14 PAFTA 24 ADA 13 PARSELDE AÇILACAK SONDAJ KUYUSUNUN HİDROJEOLOJİK ETÜD RAPORU

K A R A D E N Ý Z. Bafra. Boyabat. Çarþamba. Vezirköprü. Kavak. Osmancýk Merzifon Gümüþhacýköy. Ladik. Suluova. Çalýþma alaný

Batman Katı Atık Depolama Alanının Çevresel Etki Değerlendirmesi

Parsel Yer DeÛißtirme OranÝnÝn (PYO) Arazi ToplulaßtÝrmasÝ Projelerinin DeÛerlendirilmesinde KullanÝmÝ

Bu soru kitap ÝÛÝ 2 MayÝs 1999 SS soru kitap ÝklarÝnda bulunan sorularý i ermektedir.

Fethiye Özel Çevre Koruma Alanı Kara Sularının Kalite Değeriendîrimi*

İLLER BANKASI ANONİM ŞİRKETİ

İLLER BANKASI ANONİM ŞİRKETİ YATIRIM KOORDİNASYON DAİRESİ BAŞKANLIĞI

O genellikle kayaç rezervuarlannda daha yüksek miktarda bulunmaktadır (Clark and Fritz, 1997). 8

Prof. Dr. Ahmet GÜZEL

YALOVA TERMAL KAYNAKLARININ HİDROJEOKİMYASAL DEĞERLENDİRİLMESİ * Hydrogeochemical Assesments of Yalova Termal Hotwater Springs

1. Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere ne ad verilir?

Bu soru kitap ÝÛÝ 6 Haziran 1999 SS soru kitap ÝklarÝnda bulunan sorularý i ermektedir.

MTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KURUMSAL DANIŞMANLIK ÇALIŞMALARI

HİDROJEOLOJİ. Su Kimyasının Önemi

Hidrojeokimya, 3/12. Hidrojeokimyasal çalışmalar Yerinde Ölçüm, Örnekleme, Analiz ve Değerlendirme aşamalarından oluşur.

Yeraltısuları. nedenleri ile tercih edilmektedir.

JEOTERMAL KAYNAKLAR İÇİN ARAMA/REVİZE ARAMA PROJE FORMATI İLÇE (İL) ARAMA/REVİZE ARAMA PROJESİ

Temel Kayaçları ESKİŞEHİR-ALPU KÖMÜR HAVZASININ JEOLOJİSİ VE STRATİGRAFİSİ GİRİŞ ÇALIŞMA ALANININ JEOLOJİSİ VE STRATİGRAFİSİ

DOĞAL MİNERALLİ SULAR İÇİN ARAMA FAALİYET RAPOR FORMATI İLÇE (İL)... NUMARALI RUHSATA İLİŞKİN... DÖNEM (*) ARAMA FAALİYET RAPORU

Eşref Atabey Türkiye de illere göre su kaynakları-potansiyeli ve su kalitesi eserinden alınmıştır.

Eşref Atabey Türkiye de illere göre su kaynakları-potansiyeli ve su kalitesi eserinden alınmıştır.

ILICAPINAR (POLATLI) SICAK VE MİNERALLİ SU KAYNAĞININ HİDROJEOLOJİ İNCELEMESİ

Asya lkeleri ve TŸrkiye Ü in Bir KÝlavuz

BİYOLOJİK YÖNTEMLE ARITILAN KENTSEL ATIK SULARIN YENİDEN KULLANIMI İÇİN NANOFİLTRASYON (NF) YÖNTEMİNİN UYGULANMASI

1.GİRİŞ. Şevki İSKENDEROĞLU 1, Bahadır İbrahim KÜTÜK 2, Şerife Pınar GÜVEL 3, Aynur FAYRAP 4,Mehmet İrfan ASLANKURT 5

ÜNÝTE - 1 TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR

DENİZLİ BELEDİYESİ MÜCAVİR ALANININ HİDROJEOLOJİK VE HİDROKİMYASAL İNCELEMESİ

Tuz Gölü'nün Aksaray Ýli Yeraltý Sularýna Etkisinin Coðrafi Bilgi Sistemi Kullanýlarak Deðerlendirilmesi

TEBLİĞ. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünden: İÇME SUYU TEMİN EDİLEN AKİFER VE KAYNAKLARIN KORUMA ALANLARININ BELİRLENMESİ HAKKINDA TEBLİĞ

2015 YILI İÇME VE KULLANMA SUYU SONDAJ İŞLERİ, JEOTERMAL SONDAJ İŞLERİ, JEOTERMAL KUYU TEST VE ÖLÇÜM İŞLERİ BİRİM FİYAT CETVELLERİ

HİDROJEOLOJİ. Su Kimyası. 9.Hafta. Prof.Dr.N.Nur ÖZYURT

Stuyfzand Hidrojeokimyasal Modelleme Sistemi: Gümüşhaciköy (Amasya) Akiferi Örneği

Eşref Atabey Türkiye de illere göre su kaynakları-potansiyeli ve su kalitesi eserinden alınmıştır.

SİVAS İLİNİN JEOTERMAL. Fikret KAÇAROĞLU, Tülay EKEMEN Cumhuriyet Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, SİVAS

Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi Pamukkale University Journal of Engineering Sciences

Doygun olmayan zonda kloroflorokarbon (CFC) taßýnýmýnýn tek boyutlu analitik šzÿmle irdelenmesi

Eşref Atabey Türkiye de illere göre su kaynakları-potansiyeli ve su kalitesi eserinden alınmıştır.

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI SU YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YERALTI SUYU KORUMA ALANLARI

Celalettin ŞİMŞEK. Dokuz Eylül Ü. Torbalı Meslek Yüksekokulu, Torbalı/İzmir.

Karasu Nehri Vadisinin Morfotektonik Gelişiminde Tiltlenme Etkisi

JEOTERMAL KAYNAKLAR İÇİN İŞLETME/REVİZE İŞLETME PROJESİ FORMATI İLÇE (İL). NUMARALI ARAMA RUHSATINA İLİŞKİN İŞLETME PROJESİ

Gölbaşı atık sahası yeraltısularının hidrojeokimyası: tik bulgular

YARASA VE ÇİFTLİK GÜBRESİNİN BAZI TOPRAK ÖZELLİKLERİ ve BUĞDAY BİTKİSİNİN VERİM PARAMETRELERİ ÜZERİNE ETKİSİ

Eşref Atabey Türkiye de illere göre su kaynakları-potansiyeli ve su kalitesi eserinden alınmıştır.

REZERV DEĞĠġĠMĠNDEN FAYDALANILARAK YERALTISUYU REZERVĠNĠN BELĠRLENMESĠ

Eşref Atabey Türkiye de illere göre su kaynakları-potansiyeli ve su kalitesi eserinden alınmıştır.

Potansiyel. Alan Verileri İle. Hammadde Arama. Endüstriyel. Makale

LANDSAT 8 UYDU VERİLERİNİN JEOTERMAL SAHA ARAŞTIRMALARINDA KULLANILMASI: GAZLIGÖL (AFYONKARAHİSAR) ÇALIŞMASI

Pasinler (Erzurum) Jeotermal Sisteminin Akım Modelinin Oluşturulması Flow Modelling of Pasinler (Erzurum) Geothermal System

DOĞAL MİNERALLİ SULAR İÇİN İŞLETME / REVİZE İŞLETME PROJESİ FORMATI İLÇE (İL). NUMARALI ARAMA RUHSATINA İLİŞKİN İŞLETME PROJESİ

HİDROJEOLOJİ. Akifer Özellikleri Kuyulara Yeraltısuyu Akışı. 7.Hafta. Prof.Dr.N.Nur ÖZYURT

JEOTERMAL KAYNAKLAR İÇİN ARAMA FAALİYET RAPOR FORMATI İLÇE (İL)... NUMARALI RUHSATA İLİŞKİN... DÖNEM(*) ARAMA FAALİYET RAPORU

MADEN TETKİK ve ARAMA DERGİSİ

Yeraltısularında Arsenik Kirliliği: Kaman (Kırşehir, Türkiye) Örneği. Arsenic Contamination in Groundwater: a Case Study from Kaman (Kırşehir, Turkey)

AFYONKARAHİSAR DİNAR DOMBAYOVA LİNYİT SAHASI

TÜRK MÜHENDİS VE MİMAR ODALARI BİRLİĞİ JEOFİZİK MÜHENDİSLERİ ODASI

Afyonkarahisar Organize Sanayi Bölgesi Mermer Artıkları Depolama Sahasının Yer altı Suyuna Olan Etkisinin İncelenmesi

Ilıca (Erzurum) Sıcak Su Kaynaklarının Hidrojeokimyasal Özellikleri Hydrogeochemical Properties of Ilıca (Erzurum) Hot Water Springs

10-11 Şubat 2014 DSİ ETLİK EĞİTİM TESİSLERİ ANKARA

JEOTERMAL ALANLARDA KAYNAK KORUMA ALANLARININ BELİRLENMESİ: AFYONKARAHİSAR-SANDIKLI JEOTERMAL ALANI ÖRNEĞİ

Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz!

Antalya Ýli Sera Sebze Yetiºtiriciliðinde Modern ve Geleneksel Sera ݺletmelerinin Kýyaslanmasý

Vicinity. Anahtar kelimeler: Gümüşhane, iz elementler, mineralli sular, radyoaktivite

ARAŞTIRMA MAKALESİ /RESEARCH ARTICLE

ÖZELLĠKLERĠ DĠKKATE ALINMADAN YAPILAN SONDAJ

Akifer Özellikleri

KİŞİSEL BİLGİLER EĞİTİM BİLGİLERİ

Hidrojeokimya, 2/12. Hidrojeokimyasal çalışmalar Yerinde Ölçüm, Örnekleme, Analiz ve Değerlendirme aşamalarından oluşur.

MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ / Faculty of Engineering JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ / Department of Geological Engineering I. YIL

İLLER BANKASI ANONİM ŞİRKETİ

KOKAR PINAR KAYNAĞININ (CEYHAN-ADANA) HİDROJEOKİMYASAL DEĞERLENDİRİLMESİ * The Hydrochemıcal Research Of The Kokar Sprıng Source (Ceyhan Adana)*

Kimyasal Toprak Sorunları ve Toprak Bozunumu-I

JEOTERMAL KAYNAK VE DOĞAL MİNERALLİ SU KAYNAK KORUMA ALANI ETÜT RAPORU FORMATI İLÇE (İL). NUMARALI İŞLETME RUHSATI/RUHSATLARINA İLİŞKİN

Işıklı Gölü nü (Çivril/Denizli) Besleyen Su Kaynaklarının Hidrojeokimyasal Özellikleri

Hasan KırmızıtaĢ*, Yalçın Orkun*, Mesut sayın*

İÇİNDEKİLER 1 AMAÇ KAPSAM ÖNCEKİ ÇALIŞMALARIN TOPLANMASI HİDROJEOLOJİK HARİTALAR

T.C. AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÖNETİM KURULU KARARLARI

KOCAELİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

BELEK, PATARA VE KEKOVA ÖZEL ÇEVRE KORUMA BÖLGELERİNDE SU KİRLİLİĞİ İZLEME PROJESİ KESİN RAPOR

MADEN TETKİK VE ARAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. KONYA İLİ JEOTERMAL ENERJİ POTANSİYELİNİN TURİZM AMAÇLI DEĞERLENDİRİLMESİ ve YATIRIM OLANAKLARI

USBS Ulusal Su Bilgi Sistemi Projesi

JEOLOJİK ETÜT İŞLERİ JEOFİZİK ETÜT İŞLERİ İŞİN ADI ESKİ POZ NO YENİ POZ NO

Eşref Atabey Türkiye de illere göre su kaynakları-potansiyeli ve su kalitesi eserinden alınmıştır.

ORTAKÖY (SİVAS) JEOTERMAL SAHASININ ÖZELLİKLERİ


Transkript:

Yerbilimleri, 25 (2002), 35-49 Hacettepe niversitesi Yerbilimleri Uygulama ve AraßtÝrma Merkezi BŸlteni Bulletin of Earth Sciences Application and Research Centre of Hacettepe University Akar ay HavzasÝÕnda (Afyon) jeotermal kškenli kirlenme: 2. yeraltýsuyu kirliliûi Pollution of geothermal origin in the Akar ay Basin (Afyon, Turkey): 2. groundwater pollution MŸfit Þ. DOÚDU, C. Serdar BAYARI Hacettepe niversitesi, Jeoloji MŸhendisliÛi BšlŸmŸ, 06532 Beytepe, ANKARA Z Jeotermal kškenli yeraltýsularý pek ok element a ÝsÝndan saûlýûa ve evreye zararlý derißime sahiptirler. Bu sularýn termal su akiferinden sýzma, ya da termal su Ÿretim kuyularýndan olußan yeraltý ka aklarý nedeniyle soûuk su akiferine karýßmasý sulama ve i me kullanma suyu kalitesi a ÝsÝndan kirlenmeye neden olmaktadýr. Bu alýßmada, Afyon-Akar ay HavzasÝÕnda mer-gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarýný kapsayan bšlgedeki soûuk yeraltýsularý jeotermal kškenli kirlenme a ÝsÝndan incelenmißtir. Hidrokimyasal deûerlendirmeler, termal sularýn Na- Cl, soûuk sularýnýn ise Ca-HCO 3 karakterli olduûunu gšstermektedir. Termal su karýßýmýnýn gšstergesi olarak kullanýlan Na+K, Cl, Li, B, sýcaklýk ve elektriksel iletkenlik parametrelerinin alansal daûýlýmý soûuk yeraltýsuyundaki kirlenmenin jeotermal alanlara yakýnlýk ile ilißkili olduûunu gšstermißtir. Az sayýdaki tatlý yeraltýsuyu Ÿretim kuyusunda sulama, i me ve kullanma suyu kriterleri a ÝsÝndan jeotermal su katkýsýna baûlý kirlenmenin olußtuûu belirlenmißtir. Anahtar kelimeler: Afyon-Akar ay, jeotermal, termal su, soûuk su, su kalitesi. ABSTRACT Geothermal groundwaters usually posses high concentrations of many elements that are potentially hazardous in terms of environmental pollution and public health. These waters may contaminate and eventually pollute the fresh and cool groundwaters upon seepage from thermal water aquifer or from the casing failures of production wells. In this study, pollution of cool groundwater due to geothermal contribution was investigated in the area comprising mer-gšcek, GazlÝgšl and Heybeli geothermal fields. Thermal and cool groundwaters are characterized by Na-Cl and Ca-HCO3 facies, respectively. Spatial distribution of Na+K, Cl, Li, B, temperature and electrical conductivity, which were taken as the indicator of geothermal contribution, revealed that the pollution in cool groundwater was correlated with its proximity to the geothermal fields. A few cool groundwater wells posseses apparent degradation in terms of irrigation, drinking and potable water quality criteria. Key words: Afyon-Akar ay, geothermal, thermal water, cool water, water quality. GÜRÜÞ Alp-Himalaya daû olußum kußaûý Ÿzerinde bulunan TŸrkiyeÕde aktif tektonizmanýn bir sonucu olarak termal su kaynaklarý olduk a geniß bir yayýlýma sahiptirler. Erißen vd. (1996) tarafýndan ger ekleßtirlen bir envanter alýßmasýnýn sonu - larýna gšre TŸrkiyeÕde sýcaklýûý 30 CÕnin Ÿzerinde bulunan termal su kaynaklarý 49 ilde, 149 jeotermal alanda yayýlým gšstermektedirler. Daha gÿncel bir alýßmada ise, mevcut jeotermal alanlarýnýn sayýsýnýn 170Õe ulaßtýûý belirtilmektedir (BatÝk vd., 2000). Bu sular; genellikle termal su tedavisinde kullanýlmakta olup, son yýllarda mer- M. Þ. DoÛdu E-mail: mufitd@hacettepe.edu.tr

36 Yerbilimleri kezi ÝsÝtma, elektrik ve karbondioksit Ÿretimi vb. ama larla da kullanýlmaktadýrlar. TŸm termal sular, kýsmen magmatik kškenli, bÿyÿk oranda ise uzun sÿreli yeraltý dolaßýmýna sahip meteorik sularýn yÿksek sýcaklýk ve basýn koßullarý altýnda mineraller ile uzun sÿre temas etmelerinin bir sonucu olarak yÿksek element derißimlerine sahiptirler. Termal sularca i erilen elementler, evre ve insan saûlýûý a ÝsÝndan hemen her zaman sýnýr deûerlerin Ÿzerinde derißimlere sahiptirler. Yerel jeolojik yapýnýn bir sonucu olarak doûal yollarla, ya da sýû ve derin sondajlar aracýlýûý ile yÿzeye Ýkan bu sular yerkabuûu i erisindeki yÿkselimleri sýrasýnda deûerli ve sýnýrlý bir kaynak olan tatlý yeraltýsularýna karýßarak bunlarý kirletebilmektedirler. te yandan, TŸrkiyeÕdeki tatlý yeraltýsuyu kaynaklarýnýn gerek iklimdeki kuraklaßma ve gerekse plansýz ve aßýrý ekim nedeniyle hýzla tÿketilmekte ve tarýmsal, endÿstriyel ve yaßamsal faaliyetlere baûlý olarak gittike artan hýzda kirletilmekte olduûu da gšzlenmektedir. Bu durumda, TŸrkiyeÕdeki termal su kaynaklarýnýn geniß yayýlýmý da dikkate alýndý- ÛÝnda, bunlarýn tatlý yeraltýsuyu Ÿzerindeki kirletici etkilerinin šzenle araßtýrýlmasýnýn šncelikli bir sorun olduûu anlaßýlmaktadýr. Bu alýßmaya konu olan Akar ay (Afyon) HavzasÝÕndaki mer-gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarýndaki sular eßitli ama larla kullanýlmaktadýr. Bšlgede doûal yollarla yÿzeye ulaßan termal sularýn yaný sýra, šzellikle Afyon ßehrinin ÝsÝtÝlmasÝ ve kaplýcalara su temini amacýyla yoûun olarak yapay termal su Ÿretimi de yapýlmaktadýr. AynÝ zamanda sulama amacýyla yeraltýsuyu kullanýmýnýn da yaygýn olduûu bu alanda termal yeraltýsuyu kškenli kirleticilerin tatlý yeraltýsuyu Ÿzerindeki etkilerinin belirlenmesi, bu alýßmanýn amacýný olußturmaktadýr. Bu makalede, ayrýntýsý DoÛdu (2001) tarafýndan belirtilen etkiler kýsa ve šz olarak sunulmußtur. Termal sularýn havzayý drene eden ana akarsu olan Akar ay Nehri Ÿzerindeki etkileri ise, diûer bir alýßmada (DoÛdu ve BayarÝ, 2002) ele alýnmýßtýr. ÜNCELEME ALANININ KONUMU, JEOLOJÜK VE HÜDROJEOLOJÜK YAPISI Ünceleme AlanÝnÝn Konumu Ünceleme alaný; 30-32 doûu boylamlarý ile 38-39 kuzey enlemleri arasýnda, 7300 km 2Õ lik drenaj alanýna sahip Akar ay HavzasÝÕnÝn batýsýnda yer alan mer-gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarý ve dolayýný kapsamaktadýr. Akar ay kapalý havzasýný doûuda yer alan Eber ve akýßaßaûýsýndaki Akßehir GšlŸÕne drene eden Akar ay Nehri kabaca batýdan doûuya uzanarak alýßma alanýndan ge mektedir (Þekil 1). Jeoloji HavzanÝn jeolojisi DSÜ ve MTA Genel MŸdŸrlŸ- ÛŸÕnce yapýlan incelemeler ile ayrýntýlý bi imde alýßýlmýß (Demirkol vd., 1977; DSÜ, 1977; Metin vd., 1987, 1988; Umut vd., 1987; ztÿrk vd., 1987); bšlgesel jeolojik yapýya ilißkin ayrýntýlý ve gÿncel bir derleme ise Tezcan (1998) tarafýndan hazýrlanmýßtýr. Bu alýßmada kullanýlan formasyon adlarý Metin vd. (1987;1988)Õden alýnmýßtýr. Akar ay HavzasÝÕndaki jeolojik birimleri genel olarak 4 grup altýnda toplanabilir. Ülk grup, inceleme alanýnýn dýßýnda, havzanýn gÿney-gÿneydoûusunda geniß alanlar kaplayan Paleozoyik yaßlý metamorfik birimler (kuvarsit, ßeyl, ßist, kristalize kire taßý, mermer, (Þekil 2; 7 no.lu birim)) ile Mesozoyik yaßlý kire taßlarýný (Þekil 2; 6 no.lu birim) i eren Toros kußaûýndan (SultandaÛ kesimi) olußmaktadýr. Ükinci grup ise inceleme alanýnýn kuzey ve kuzeybatýsýnda, havzanýn kuzeybatý, kuzey ve kuzeydoûusunda yayýlým gšsteren Ü Toros kußaûý (Afyon kesimi) olup, Paleozoyik (mermer, metakonglomera, kire taßý, kuvarsit - Þekil 2; 7 no.lu birim), Mesozoyik (kire - taßý, konglomera, kumtaßý, silttaßý - Þekil 2; 5 ve 6 no.lu birimler) ve Senozoyik yaßlý (killi kire taßý, konglomera-kumtaßý-silttaßý ve marn - Þekil 2; 3, 4 ve 5 no.lu birimler) birimlerinden olußmaktadýr. ŸncŸ grubu olußturan volkanik kaya lar (Þekil 2; 2 no.lu birim), AfyonÕun gÿney ve gÿneybatý ve kuzeydoûusundaki alanlarda gšzlenen tÿf, aglomera, andezit, trakit, trakiandezit ve bazaltlarý i ermektedir. DšrdŸncŸ grup olarak, kum, akýl ve kil gibi kýrýntýlý malzemeden olußan KuvaternerÕe ait birimler (Þekil 2; 1 no.lu birim) ise, havzanýn orta bšlÿmlerinde batýdan doûuya geniß alanlar kaplamaktadýr. Gerek bšlgesel jeolojik araßtýrmalar ve gerekse derin termal su sondajlarýndan elde edilen verilere gšre bu alýßmaya konu olan mer-gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarýný kapsayan bšlgede jeolojik istif tabanda Paleozoyik

Þekil 1. alýßma alaný yer bulduru haritasý. Figure 1. Location map of the study area. DoÛdu ve BayarÝ 37

38 Yerbilimleri Þekil 2. Ünceleme alanýna ait jeoloji haritasý (Tezcan, 1999Õdan basitleßtirilmißtir). Figure 2. Geological map of the study area (simplified from Tezcan, 1999). yaßlý PaßadaÛ Mermerleri ve bunlarla yer yer ge ißli olan, oûunlukla altta bulunan metamorfik ßistler ile baßlamaktadýr. KalÝnlÝÛÝ 50-300 m arasýnda deûißen ve erime boßluklarý da i eren mermerler Ÿzerinde Miyosen-Pliyosen yaßlý kil, silt, kum, killikum, kumtaßý, killi kire taßý ve konglomeralarý i eren škeller uyumsuz olarak yer almaktadýr (Mutlu, 1996). Gecek hamamý kuzeybatýsýnda yÿzeylenen ve mermerlerin hemen Ÿzerinde yer alan 35-40 m kalýnlýktaki kýrmýzý konglomera sondajlarda termal su akiferine ge ißi gšsteren kýlavuz seviyeyi olußturmaktadýr ( ktÿ vd., 1997). Konglomeralar Ÿzerinde ortalama kalýnlýûý 50 m olan killi kire taßý-kumtaßý birimi yer almaktadýr. Bu birimlerin Ÿzerinde ise, mer-gecek jeotermal alanýnýn kuzeydoûusunda yÿzeylenen ve Neojen škellerinin en Ÿst seviyesini olußturan zayýf tutturulmuß konglomera ve breß birimleri bulunmaktadýr. alýßma alanýnda ge Miyosen-Pliyosen aralýûýndaki volkanik aktivitenin ŸrŸnŸ olan tÿf, aglomera, andezit, trakit, trakiandezit ve bazalt birimleri de yer almakta olup, Karakaya BazaltÝ ve Kocatepe Trakiti alttaki tÿm birimleri kesmektedirler (Mutlu, 1996). Kuvaterner yaßlý kil, kum, akýl gibi škellerden olußan alÿvyon ise, akarsu yataklarý evresinde ve havzanýn doûusunda geniß alanlar kaplamaktadýr. Halen olußumu devam etmekte olan traverten škelleri ise mer-gecek alanýnýn batýsýnda yÿzeylenmektedir. Hidrojeoloji alýßma alanýnda a Ýlan hemen her sondajda kesilen PaßadaÛ Mermerleri (Pzmr) ve ßistler (Pzß) jeotermal sisteminin ana akifer kayacýný olußturmaktadýr (Þekil 3). AyrÝca, temel kayalarýn yÿzeye yakýn olduûu kuzeybatý bšlgesindeki alÿvyon šrtÿnÿn konglomera ve kumtaßý seviyeleri de nispeten dÿßÿk sýcaklýklý sularý i erebilmektedir (Tamga vd., 2000). Jeotermal akiferin šrtÿ kayacýný Miyosen yaßlý Yenikšy formasyonu i erisinde bulunan kiltaßý-silttaßý seviyeleri, daha Ÿstte yer alan Pliyosen yaßlý kil ve marn birimlerini de i eren Gebeceler formasyonu ile alÿvyon i erisindeki killi-silti seviyeler olußturmaktadýr. alýßma alanýna ait genelleßtirilmiß yeraltýsuyu dolaßým modeline gšre (bknz. Þekil 3) termal su kuyularý Paleozoyik yaßlý mermer ve ßistlerden beslenmekte, bu birimin Ÿzerinde yer alan Neojen yaßlý seriler ise, šrtÿ kayacý olußturmaktadýr. te yandan, šrtÿ kayacýn Paleozoyik yaßlý birimlere yaklaßtýûý derinliklere inen kuyulardan da (šrn.: 6 no.lu 320 m derinlikteki

DoÛdu ve BayarÝ 39 Þekil 3. mer-gecek jeotermal alaný yakýn civarýna ait genelleßtirilmiß yeraltýsuyu dolaßým modeli. Figure 3. The generalized groundwater circulation model of mer-gecek geothermal area and its vicinity. AF9 kuyusu, bknz. Þekil 3) termal su Ÿretimi yapýlabilmektedir. Ovadaki soûuk su kuyularý ise, alÿvyonun yaný sýra, Neojen yaßlý serinin kumlu, akýllý bšlÿmlerinden su almaktadýrlar. Gerek soûuk su, gerekse termal su akiferlerinin beslenimi ovayý evreleyen yÿkseltilerde yer alan jeolojik birimlerin su iletme yetisi yÿksek bšlÿmlerince saûlanmaktadýr. AlŸvyon akiferin Ÿst seviyelerinin hidrolik iletkenliûi dÿßÿk olan malzemeden olußmasý nedeniyle yÿzeyden beslenim pratik olarak mÿmkÿn gšrÿlmemektedir (Tezcan, 2001). DiÛer yandan, ileriki bšlÿmlerde a ÝklandÝÛÝ gibi, termal su kuyularý civarýnda yer alan soûuk su kuyularýnýn bir bšlÿmÿne termal su katkýsýnýn olduûu fiziksel ve kimyasal parametre deûerlerinden anlaßýlmaktadýr. Bu konuyla ilgili ayrýntýlý deûerlendirmeler DoÛdu (2001) tarafýndan verilmißtir. VERÜLER VE Y NTEM Ünceleme kapsamýnda termal yeraltýsularýnýn tatlý yeraltýsularý Ÿzerindeki etkisinin belirlenmesi amacýyla Afyon-K24 ve Afyon-K25 1/100000 šlekli topoûrafik paftalarý i inde, 2 55 000-3 10 000 (UTM) doûu boylamlarý ile 42 80 000-43 15 000 kuzey enlemleri arasýnda yer alan, MTA, DSÜ ve šzel sektšr tarafýndan a ÝlmÝß bulunan 32 adet termal ve soûuk su kuyusundan alýnan šrneklerden elde edilen veriler deûerlendirilmißtir (Þekil 4). So- Ûuk yeraltýsularýndan yaûýßlý dšnemde ekim yapýlmamasý nedeniyle inceleme kurak dšnem (Temmuz 1999) verileri ile sýnýrlý tutulmußtur. Bununla birlikte, yeraltýsuyunun fiziksel ve kimyasal šzelliklerinin yýl i inde šnemli deûißim gšstermeme eûiliminden dolayý kurak dšneme ait kimyasal deûerlendirmelerin genel durumu gÿvenilir sýnýrlar i inde temsil ettiûi dÿßÿnÿlmektedir.

40 Yerbilimleri Þekil 4. YeraltÝsuyu šrnekleme noktalarý. Figure 4. Groundwater sampling points. alýßma kapsamýnda sýcaklýk, elektriksel iletkenlik (EÜ), ph ve šzÿnmÿß oksijen ( O) šl- Ÿmleri kuyu baßýnda yapýlmýß ve kimyasal analiz ama lý šrnekler polietilen ßißelere alýnmýßtýr. l Ÿm, šrnekleme, šrnek koruma ve analiz aßamalarýnda APHA vd. (1989) tarafýndan verilen standart yšntemler kullanýlmýßtýr. TŸm šrneklerde analiz kalitesi a ÝsÝndan anyon-katyon dengesinin ±%5Õten iyi olduûu belirlenmißtir. rneklere ait majšr iyon, iz element (Fe, Li, B, Br, As), N tÿrevi (NO 2, NO 3, NH 3 ) derißimleri ile yerinde šl Ÿm sonu larý (sýcaklýk, EÜ ve O) ve hesaplanan yÿzde Na (%Na) ve sodyum adsorpsiyon oraný (SAO) deûerleri izelge 1Õde sunulmußtur. HÜDROKÜMYASAL FASÜYESLER Alandaki termal yeraltýsularý yÿksek Na, Cl ve EÜ deûerleri ile tipik olup, bu parametrelerin en kÿ- Ÿk ve en bÿyÿk deûerleri sýrasýyla 20.62-65.25 meq-na/l, 5.00-53.00 meq-cl/l ve 3596-7186 mikros/cm olarak belirlenmißtir (bknz. izelge 1). Bu durumun tersine, termal su karýßýmýndan etkilenmeyen soûuk yeraltýsularý ise, dÿßÿk Na, Cl ve EC, yÿksek Ca, HCO 3 +CO 3 deûerleri ile karakteristiktir. Bu sularda sšz konusu parametreler a ÝsÝndan en kÿ Ÿk ve en bÿyÿk deûerler ise sýrasýyla 0.22-6.45 meq-na/l, 0.15-1.45 meq-cl/l, 1.02-7.19 meq-ca/l, 1.31-9.44 meq- HCO 3 +CO 3 /l ve 202-1357 mikros/cm olarak belirlenmißtir (bknz. izelge 1). Termal su karýßýmýndan etkilenen soûuk yeraltýsularýnda ise bu parametrelerin 2.28-26.5 meq-na/l, 1.75-22.00 meq-cl/l, 604-3634 mikros/cm ßeklinde ara de- Ûerler aldýklarý gšrÿlmektedir. Su šrneklerinin majšr iyon derißimlerine baûlý olarak Piper diyagramý Ÿzerinde bulunduklarý konumlardan termal yeraltýsularýnýn Na-Cl (Þekil 5, C bšlgesi), soûuk yeraltýsularýnýn ise Ca-CO 3 (Þekil 5, A bšlgesi) fasiyes tipinde olduklarý anlaßýlmaktadýr. Termal su karýßýmýndan etkilenen diûer soûuk yeraltýsularý ise, etkilenme derecelerine baûlý olarak, bu iki fasiyes arasýnda farklý konumlar da yer aldýklarý gšrÿlmektedir (Þekil 5, B bšlgesi). Na-Cl fasiyesi ile karakteristik olan termal yeraltýsularý, derin termal su sondajlarýnýn ve kaynaklarýnýn yoûun olarak bulunduûu mer-gecek bšlgesinde yer almaktadýrlar. te yandan, Ca-CO 3 fasiyesi ile tipik olan soûuk yeraltýsularý Akar ayõýn gÿneyi ile kuzeyde Al in ayý ve Kuru ay akarsularý arasýnda kalan bšlÿmde yayýlým gšstermektedirler. Al in ayýõnýn batýsýnda, mer-gecek bšlgesine doûru uza-

DoÛdu ve BayarÝ 41 izelge 1. Termal ve soûuk su kuyularýna ait fiziksel ve kimyasal parametreler. Table 1. Physical and chemical parameters of the thermal and cool water wells. P: pompaj, A: artezyen, -: analiz yapýlmamýßtýr, vy: veri yok, *: SAO (sodium adsorbsiyon oraný)=na/[((ca+mg)/2) 0.5 ] (derißimler meq/i), **: %Na=[Na/(Na+K+Ca+Mg)]*100 (derißimler meq/i)

42 Yerbilimleri Þekil 5. Termal ve soûuk kuyu sularýnýn Piper diyagramý. Figure 5. Piper diagram of the thermal and cool water wells. nan alanda yer alan yeraltýsularýnýn ise, artan termal su katkýsýna baûlý olarak, Na-Cl ve Ca- CO 3 fasiyesleri arasýnda bir bileßime sahip olduklarý anlaßýlmaktadýr. te yandan, alýßma alanýnýn kuzeyinde yer alan ve yÿksek karbondioksit i eriûine sahip olan GazlÝgšl ve Üscehisar kuyu sularý ise Na-CO 3 fasiyesinde yer almaktadýrlar. TERMAL SU ETKÜSÜNÜN ALANSAL YAYILIMI SoÛuk yeraltýsularý Ÿzerinde termal su etkisinin alansal yayýlýmýnýn belirlenmesi amacýyla sýcaklýk, EÜ, Na+K, Cl, Li ve B parametrelerine ait kontur haritalarýndan yararlanýlmýßtýr. Bu parametrelerin tÿmÿ termal sularda daha yÿksek deûerlere sahip olup, termal ve soûuk sularýn karýß-

DoÛdu ve BayarÝ 43 masý durumunda olduk a korunumlu davrandýklarý varsayýlmýßtýr. Cl ve Li gibi elementleri i e- ren minerallerin yÿksek šzÿnÿrlÿûe sahip olmasý ve yeraltýsuyu sisteminde ÝsÝ Ÿreten, ya da soûuran reaksiyonlarýn mevcut olmayýßý bu varsayýmýn baßlýca gerek elerini olußturmaktadýr. te yandan, gaz kaybýna baûlý mineral škelmesi (šrn.: CaCO 3 ) sonucunda EÜÕde azalma ve iyon takas reaksiyonlarý ile akiferde tutulma sonucunda Na+K ve B derißimlerinde artma, ya da azalmanýn meydana gelmesi mÿmkÿn olmakla birlikte, termal sularýn sšzÿ edilen parametreler a ÝsÝndan sahip olduklarý yÿksek deûerler dikkate alýndýûýnda, sšz konusu sÿre lerin šnemli bir etkiye sahip olmasý beklenmemektedir. Sšz konusu parametrelere ilißkin kontur haritalarýnýn iziminde izotrop Krigging yšntemi kullanýlmýßtýr. Bu yaklaßýmda akifer i indeki Ÿ boyutlu kÿtle ve enerji taßýnýmýna etki eden faktšrler ihmal edildiûinden, noktasal verilerden itibaren tÿretilen alansal konturlar ilgili parametrenin alansal deûißiminin yarý-niceliksel gšstergeleri olarak deûerlendirilmelidir. te yandan, noktasal verilerin de her bir kuyuya ait derinlik boyunca debi aûýrlýklý kompozit derißimler olduûu da dikkate alýnmalýdýr. TŸm bu sýnýrlamalara karßýn, kontur haritalarý ilgili parametrelerin alansal deûißimlerindeki genel eûilimin belirlenmesi a Ý- sýndan faydalýdýrlar. AßaÛÝdaki deûerlendirmelerde her bir parametre i in, bu parametrenin termal ve soûuk sulardaki deûerleri ile yalnýzca soûuk sulardaki deûerlerini i eren iki ayrý kontur haritasý kullanýlmýßtýr. Her bir parametreye ait termal+soûuk su kontur haritasý ile soûuk su kontur haritasýnýn karßýlaßtýrýlmasý yoluyla termal sularýn soûuk sular Ÿzerindeki etkisi alansal olarak gšrÿlebilmektedir. YalnÝzca soûuk sular i in hazýrlanan kontur haritalarýnda sýcaklýûý 25 CÕnin altýnda bulunan su noktalarý kullanýlmýßtýr. Bšlgedeki jeotermal ÝsÝ akýsýnýn normalin Ÿzerinde olußu nedeniyle, so- Ûuk sular i in havzanýn ortalama hava sýcaklýûýnýn (12 C) Ÿzerinde ve 25 CÕlik bir Ÿst sýnýr de- Ûeri se ilmißtir. SÝcaklÝk daûýlýmý Ünceleme alanýnda jeotermal ÝsÝ gradyanýndaki yerel artýßa baûlý olarak, termal su kaynak ve kuyularý evresinde olduk a yÿksek sýcaklýklar gšzlenmektedir (Þekil 6a). Jeotermal gradyandaki artýßa ve termal sularýn soûuk su akiferine karýßmasýna baûlý olarak termal sulara yakýn so- Ûuk sularda da nispeten yÿksek sýcaklýklar gšzlenmektedir (Þekil 6b). Termal sulara yakýn so- Ûuk su kuyularýnýn (šrn.: 7, 8, 9, 10 ve 25 no.lu kuyular) bulunduûu sýnýrlý bir alanda, bšlgedeki yÿksek ÝsÝ gradyaný nedeniyle diûer soûuk su kuyularýna oranla yÿksek sýcaklýklar (19.3-25.8 C) šl Ÿlmektedir. DiÛer yandan, alanýn batýsýnda yer alan kuyu sularýnda sýcaklýk 10.6-14.2 C arasýnda deûißmekte olup, bu kesimde termal su karýßýmýnýn ve yÿksek ÝsÝ gradyanýn etkili olmadýûý anlaßýlmaktadýr. Elektriksel iletkenlik daûýlýmý Termal sular evresindeki šzgÿl (25 CÕye uyarlanmýß) EÜ deûerleri de, sýcaklýk daûýlýmý ile benzerlik gšstermektedir. Ü erdikleri yÿksek miktardaki šzÿnmÿß maddeye baûlý olarak termal sularda yÿksek EÜ deûerleri šl ŸlmŸßtŸr. Sahada šl Ÿlen en yÿksek EÜ deûeri 7186 mikros/cm ile 5 no.lu AF-7 termal su kuyusuna aittir (Þekil 7a). Þekil 6. a) Termal ve soûuk ve b) sadece soûuk su kuyularý i in sýcaklýk daûýlýmý. Figure 6. Distribution of temperature for a) thermal and cool, and b) only cool water wells.

44 Yerbilimleri Þekil 7. a) Termal ve soûuk ve b) sadece soûuk su kuyularý i in elektriksel iletkenlik daûýlýmý. Figure 7. Distribution of electrical conductivity for a) thermal and cool, and b) only cool water wells. Termal su kuyularýndan uzakta, alanýn batýsýnda yer alan kuyu sularýnda EÜ 365-692 mikros/cm arasýnda deûißirken, yakýndaki soûuk su kuyularýndaki EÜ deûerleri 974-3634 mikros/cm gibi yÿksek deûerlere ulaßmaktadýr (Þekil 7b). Bu durum, termal sulara yakýn soûuk sulardaki yÿksek EÜ deûerlerinin bu alanda ÝsÝ akýsýnýn yaný sýra, soûuk sulara doûru olan bir kÿtle akýsýndan da kaynaklandýûýný gšstermektedir. Na+K daûýlýmý BatÝdaki termal su kuyularý ile kuzeydoûuda bulunan Üscehisar maden suyu (29) evresinde Na+K derißimi yÿksek deûerler almaktadýr (Þekil 8a). Na+K derißimi a ÝsÝndan Akar ayõýn gÿney bšlÿmÿnde kalan kuyu sularýnda šnemli bir termal su katkýsý gšzlenmezken, šzellikle AkarayÕÝn kuzeyi ve Al in ayýõnýn batýsýnda yer alan, termal su kaynak ve kuyularýnýn yoûunlaßtýûý bšlgedeki soûuk su kuyularýnda bu etki belirginleßmektedir. Bu durum, šzellikle 8, 9, 11, 15, 21 no.lu soûuk su kuyularýnýn termal su karýßýmýndan etkilendiklerine ißaret etmektedir (Þekil 8b). Cl daûýlýmý Cl derißimi ile olußturulan kontur haritasý, Na+K derißimine gšre olußturulan harita ile benzerlik gšstermektedir. Na+K kontur haritasýnda olduûu gibi, Cl kontur haritasýnda da Akar ayõýn gÿneyinde kalan alanda yÿksek Cl derißimlerine rastlanmamaktadýr. Buna karßýn, šzellikle batýda yer alan termal sular evresinde olduk a yÿksek Cl derißimleri (~50 meq/l) gšzlenmektedir (Þekil 9a). Sadece soûuk sular i in olußturulan haritada (Þekil 9b), termal su kškenli ClÕe ok yerel olarak rastlanmaktadýr. Bšlgede sadece termal sulara ok yakýn konumda bulunan (šrn.: 6 no.lu AF-9 termal su kuyusuna 650 m uzaklýktaki) 7 no.lu Oru oûlu soûuk su kuyusunda (22 meq/l) ve 9 no.lu SadÝkbey soûuk su kuyusunda yÿksek Cl derißimleri (5.2 meq/l) gšzlenmektedir. Bu durum; šrtÿ kaya lar i indeki kýrýk ve atlaklar boyunca, ya da bu birimler i indeki yÿksek Þekil 8. a) Termal ve soûuk ve b) sadece soûuk su kuyularý i in Na+K daûýlýmý. Figure 8. Distribution of Na+K for a) thermal and cool, and b) only cool water wells.

DoÛdu ve BayarÝ 45 Þekil 9. a) Termal ve soûuk ve b) sadece soûuk su kuyularý i in Cl daûýlýmý. Figure 9. Distribution of Cl for a) thermal and cool, and b) only cool water wells. hidrolik iletkenliûe sahip seviyeler aracýlýûý ile termal su akiferinden soûuk su akiferine doûru bir kÿtle taßýnýmýnýn olußtuûunu a Ýkca gšstermektedir. Li daûýlýmý Li termal kškenli sulara šzgÿ karakteristik hidrokimyasal bileßenlerden birisi olup, termal sularýn Li i eriûi genellikle 2.0-5.0 mg/l arasýnda deûißmektedir (Hem, 1986). Ünceleme alanýndaki termal sularda Li i eriûinin 0.9 ile 2.9 mg/l arasýnda deûißtiûi belirlenmißtir. Li derißimi šzellikle termal sular ve yakýn evresindeki soûuk sularda (šrn.: 7 no.lu soûuk su kuyusu) yÿksek de- Ûerler gšstermektedir (Þekil 10a). Termal su Ý- kýßýnýn ve Ÿretiminin yoûun olduûu alanlarýn dýßýnda kalan bšlgelerdeki soûuk su kuyularýnda ise, termal su katkýsýna ißaret eden belirgin Li derißim anomalilerine rastlanmamaktadýr (Þekil 10b). Bu durum, diûer parametrelerin alansal deûißimi ile de uyumludur. B daûýlýmý Termal sular dikkate deûer dÿzeyde B i erebilmektedirler (Hem, 1986). Bitkiler Ÿzerindeki zehirleyici etkisi nedeniyle 1 mg/lõnin Ÿzerinde bor derißimine sahip olan sular sulamaya uygun de- Ûildirler. Termal ve soûuk sular kullanýlarak olußturulan kontur haritasýnda (Þekil 11a), termal sular evresinde B miktarýnýn yÿksekliûi dikkat ekmektdedir. DiÛer yandan, yalnýzca soûuk su derißimleri kullanýlarak olußturulan haritadan (Þekil 11b) BeyyazÝ kuyusu (21) dýßýnda, bitkiler i in sýnýr deûerin aßýlmadýûý gšrÿlmektedir. Buna karßýn, BÕa hassas bazý ŸrŸnler i in uzun dšnemde kullanýlacak sulama suyunda B derißiminin 0.750 mg/lõyi aßmamasý šnerilmektedir (USEPA, 1976; Fetter, 1980). Bu durumda, genel olarak 7, 23, 26 no.lu kuyularý izleyen hattýn kuzeyinde yeraltýsuyu B i eriûinin sýnýr deûer a ÝsÝndan riskli olabileceûi anlaßýlmaktadýr (bknz. Þekil 11b). Þekil 10. a) Termal ve soûuk ve b) sadece soûuk su kuyularý i in Li daûýlýmý. Figure 10. Distribution of Li for a) thermal and cool,and b) only cool water wells.

46 Yerbilimleri Þekil 11. a) Termal ve soûuk ve b) sadece soûuk su kuyularý i in B daûýlýmý. Figure 11. Distribution of B for a) thermal and cool, and b) only cool water wells. SULAMA VE Ü ME-KULLANMA SUYU KALÜTESÜNÜN ALANSAL DEÚÜÞÜMÜ Ünceleme alanýndaki termal ve soûuk su kuyularýndan elde edilen yeraltýsuyunun sulama, i me ve kullanma ama larýna uygun olup olmadýklarý eßitli standart ve šl Ÿtlere gšre deûerlendirilmißtir ( izelge 2). Sulama suyu kalitesi Sulama suyu kalitesi a ÝsÝndan sular Na, SAO, EÜ, Cl, SO 4, iz element vb. i eriklerine gšre incelenmißtir. Bu deûerlendirmelere gšre, tÿm termal sular šzellikle %Na ve SAO deûerleri a Ý- sýndan sulama ama lý olarak kullanýlmasý sakýncalý sular grubuna girmektedir. Benzer ßekilde termal su girißiminden etkilenen Oru oûlu soûuk su kuyusunun da (7) sulama ama lý olarak kullanýlmasý uygun deûildir. te yandan, termal su girißiminden etkilenen 9, 15 ve 21 no.lu soûuk su kuyularýnýn da %Na deûerleri sulama suyu Ÿst sýnýr deûerlerine olduk a yakýn olup, risk olußturabilecekleri anlaßýlmaktadýr. B derißimleri a ÝsÝndan 21 ve 24 no.lu sularýn, Cl derißimleri a ÝsÝndan 9 ve 10 no.lu sularýn Ÿst sýnýr derißim deûerlerini aßtýklarýndan sulama suyu olarak kullanýlmalarý uygun deûildir. Genel olarak, AfyonÕun kuzeybatýsýnda bulunan termal sular evresindeki soûuk sularýn bir bšlÿmÿ ya bir/birka parametre a ÝsÝndan sulama suyu kriterlerine uymamakta, ya da parametrelerin izin verilebilir Ÿst sýnýrlarýna ok yakýn deûerler almaktadýrlar. SoÛuk sularýn sulama suyu kullanýmýnda i erdikleri riskler termal su Ÿretim ve kaynak bšlgelerinden uzaklaßýldýk a azalmaktadýr. Ü me ve kullanma suyu kalitesi Ünceleme alanýndaki termal sularýn tÿmÿ pek ok parametre (EÜ, Na, K, SO 4 vb.) a ÝsÝndan i ilmeye ve kullanýlmaya uygun deûildir. zellikle termal su kuyularýna yakýn soûuk su kuyularýnda da (šrn.: 7, 9, 10, 15, 21 ve 25 no.lu kuyular) suyun bir, ya da birka parametre (Na, K, NH 3 -N vb.) a ÝsÝndan kullanýma uygun olmadýûý gšrÿlmektedir. DiÛer yandan, termal sulardan uzakta bulunan bazý soûuk su kuyularýnda da (16, 18, 20, 24, 26, 28 ve 30 no.lu kuyular), olasýlýkla tarýmsal faaliyetlerden kaynaklanan kirlenme nedeniyle NH 3 -N derißimleri nispeten yÿksektir ve i me-kullanma suyu a ÝsÝndan bir risk olußturmaktadýr. SONU LAR VE NERÜLER Afyon-Akar ay HavzasÝÕnda mer-gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarýnda termal su katkýsýna baûlý olarak soûuk yeraltýsularýnda olußan kirlenmenin yayýlým ve boyutlarýnýn belirlenmesini ama layan bu alýßmada šzellikle, termal su kaynak ve Ÿretim kuyularýna yakýn bazý soûuk su kuyularýnda jeotermal kškenli kirlenmenin mevcut olduûu belirlenmißtir. Su kaynaklarýnýn sýnýrlý olduûu bu bšlgede mevcut yeraltýsuyu kalitesinin korunmasý bÿyÿk šnem taßýmaktadýr. Bu nedenle, soûuk yeraltýsuyu Ÿretimine yšnelik mevcut ve yeni kuyularýn, termal su girißimini hýzlandýrmayacak bi imde a ÝlmalarÝ gerekmektedir. Sšz konusu ama doûrultusunda termal ve soûuk su akiferleri arasýndaki dinamik ilißkinin sayýsal modeller aracýlý- ÛÝ ile incelenmesi ve yeni soûuk su kuyularýnýn

DoÛdu ve BayarÝ 47 izelge 2. Kuyu sularýnýn i me, kullanma ve sulama suyu a ÝsÝndan deûerlendirilmesi. Table 2. Evaluation of the well waters with respect to drinking, domestic use and irrigation water quality. X: i me ve kullanma suyuna uygun deûil (izin verilen sýnýr deûerin Ÿzerinde) ; +: i me ve kullanma suyuna uygun (izin verilen sýnýr deûerleri arasýnda) ; +x: i me ve kullanma suyuna izin verilen sýnýr deûerleri arasýnda ama Ÿst sýnýra ok yakýn (-%5) ; -: parametrenin analizi yapýlmamýßtýr. (1): TSE (1997)'ye gšre 1.inci sýnýf olarak tarif edilen "Kaynak SularÝ DÝßÝnda Ü me ve Kullanma SularÝ" i in belirtilen sýnýr deûerleri baz alýnmýßtýr; (1a): sulama sularý sýnýflama kriterleri (T.C. Resmi Gazete, 7 Ocak 1991); (2): sýnýr belirtilmemißtir ; (3): sulama suyu a ÝsÝndan, SAR<6 olmalýdýr (Mc Neely vd., 1979) ; (4): sulama suyu a ÝsÝndan Wilcox deûerlendirmesi ; (5): i me suyu a ÝsÝndan NO 2 +NO 3 -N<10, NH 3 -N<0.5, Cr<0.05, Pb<0.05, Cd<0.005 mg/l olmalýdýr (Mc Neely vd., 1979) ; (6): sulama suyu a ÝsÝndan Li<2.5, B<1, Cl<150 mg/l olmalýdýr (Mc Neely vd., 1979)

48 Yerbilimleri bu modellerin šngšrÿleri doûrultusunda a ÝlmasÝ uygun olacaktýr. DiÛer yandan, soûuk su kuyularýnda belirlenen jeotermal kškenli kirlenmenin olußum mekanizmasý konusunda yeterli bilgiler mevcut deûildir. Sšz konusu kirlenmenin termal ve soûuk su akiferleri arasýndaki doûal etkileßimin yaný sýra, termal su kuyularýnýn hatalý te hizinden ve/veya doûru te hiz edilmiß kuyu cidarlarýnýn zamanla yýpranmasý ile olußan kaaklardan kaynaklanmasý da mÿmkÿn gšrÿlmektedir. Bu sorularýn yanýtlanmasý i in ayrýntýlý araßtýrmalarýn yapýlmasý gerekmektedir. Te hizleri yýpranmýß termal su kuyularýnda te hiz yenilenmeli, bunun mÿmkÿn olmadýûý durumlarda kuyularýn tÿm kesitleri boyunca týkanarak yalýtýlmalarý gereklidir. KATKI BELÜRTME Birinci yazarýn doktora tezi alýßmasýnýn bir bšlÿmÿnÿ i eren bu araßtýrma ÒAkar ay (Afyon) HavzasÝnda Jeotermal Kškenli YŸzeysuyu ve YeraltÝsuyu KirliliÛinin AraßtÝrÝlmasÝÓ baßlýklý, 01.T07.604.001 no.lu ÒLisansŸstŸ Ûrenim AraßtÝrma ProjesiÓ kapsamýnda Hacettepe niversitesi AraßtÝrma Fonu tarafýndan maddi olarak desteklenmißtir. DSÜ Genel MŸdŸrlŸÛŸ adýna Hacettepe niversitesi UluslararasÝ Karst Su KaynaklarÝ Uygulama ve AraßtÝrma Merkezi (UKAM) tarafýndan yÿrÿtÿlen ÒAkar ay HavzasÝ Hidrojeolojisi ve YeraltÝsuyu AkÝm ModeliÓ adlý proje alýßmasý kapsamýnda saha alýßmalarýna lojistik destek saûlanmýßtýr. Yazarlar, yukarýda belirtilen kurum ve kurulußlara teßekkÿr ederler. KAYNAKLAR APHA (American Public Health Association), AWWA (American Water Works Association) and WPCF (Water Pollution Control Federation), 1989. Standard Methods for the Analysis of Water and Waste Water. AP- HA publication, 17th Edition, Washington DC, 2005, 1133 pp. BatÝk, H., Ko ak, A., Akkuß, Ü., Þimßek, Þ., MertoÛlu, O., Dokuz, Ü., and BakÝr, N., 2000. Geothermal energy utilisation development in Turkey (present geothermal situation and projections). Proceedings of the World Geothermal Congress, E. Iglesias, D. Blackwell, T. Hunt, J. Lund, S. Tamanyu and K. Kimbara (eds.), Kyushu-Tohoku, Japan, 85-91 pp, (CD-ROM). Demirkol, C., Sipahi, H., i ek, S., Barka, A. ve Sšnmez, Þ., 1977. SultandaÛÝnÝn stratigrafisi ve jeolojik evrimi. MTA Derleme No: 6305, 86 s (yayýmlanmamýß). DoÛdu, M.Þ., 2001. Akar ay (Afyon) HavzasÝÕnda jeotermal kškenli yÿzeysuyu ve yeraltýsuyu kirliliûinin araßtýrýlmasý. Doktora Tezi, Hacettepe niversitesi, Fen Bilimleri EnstitŸsŸ, Ankara, 143 s (yayýmlanmamýß). DoÛdu, M.Þ. ve BayarÝ, C.S., 2002. Akar ay HavzasÝÕnda (Afyon) jeotermal kškenli kirlenme: 1. Akar ay NehriÕnde su ve sediman kirlili- Ûi. Yerbilimleri, 25, 21-33. DSÜ, 1977. Akar ay HavzasÝ hidrojeolojik etÿt raporu. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar BakanlÝÛÝ, DSÜ Genel MŸdŸrlŸÛŸ, Ankara, 64 s. Erißen, B., Akkuß, Ü., Uygur, N. ve Ko ak, A., 1996. TŸrkiye Jeotermal Envanteri. MTA Genel MŸdŸrlŸÛŸ, Ankara, 480 s. Fetter, C.W., 1980. Applied Hydrogeology. Charles E. Merrill Publ. Co., 488 pp. Hem, J.D., 1986. Study and interpretation of the chemical characteristics of natural water. 3rd Edition, US Geological Survey Water- Supply Paper 2254, 264 pp. Mc Neely, R.N., Neimanis, V.P., and Dwyer, L., 1979. Water Quality Sourcebook: A Guide to Water Quality Parameters. Inland Waters Directorate, Water Quality Branch, Ottawa 88 pp. Metin, S., Gen, Þ. ve Bulut, V., 1987. Afyon ve dolayýnýn jeolojisi. MTA Derleme No: 8103, 74 s (yayýmlanmamýß). Metin, S., Gen, Þ., Bulut, V., lmez, M., KÝlÝ, Ü., AkÝncÝ, A., Umut, M. ve Kurt, Z., 1988. Bolvadin (Afyon) - Yunak (Konya) dolayýnýn jeolojisi. MTA Derleme No: 8522, 78 s (yayýmlanmamýß). Mutlu, H., 1996. Geochemical assessment of thermal waters from the Afyon Geothermal Area: geothermometry applications and fluid-mineral equilibria. Ph.D. Thesis, Middle East Technical University, Graduate School of Natural and Applied Sciences, Ankara, 169 pp (unpublished). ktÿ, G., Kara, Ü. ve nder, Ü., 1997. Afyon iliõnde yer alan mer-gecek-uyuz HamamÝ, AlaplÝ- KÝzÝk HamamÝ ve GazlÝgšl jeotermal enerji sahalarýnýn detay etÿdÿ. MTA Derleme No: 10097, 41 s (yayýmlanmamýß). ztÿrk, E.M., DalkÝlÝ, H., Ergin, A. ve Avßar,.P., 1987. SultandaÛÝ gÿneydoûusu ile AnamasdaÛÝ dolayýnýn jeolojisi. MTA Derleme No: 8191, 140 s (yayýmlanmamýß). T.C. Resmi Gazete, 1991. Su KirliliÛi Kontrolu YšnetmeliÛi Teknik Unsurlar TebliÛi. 7.BšlŸm: ArÝtÝlmÝß AtÝksularÝn Sulamada KullanÝlma-

DoÛdu ve BayarÝ 49 sý, 7 Ocak 1991 tarih ve 20748 sayýlý Resmi Gazete, 31-39. Tamga,.F., GŸner, A., Sarp, S. ve YÝldÝrÝm, N., 2000. Afyon- mer-gecek sahasýnýn koruma alanlarý, test ve potansiyel deûerlendirme raporu. MTA Derleme No: 10388, 66 s (yayýmlanmamýß). Tezcan, L., 1998. Revize hidrojeolojik etÿtler kapsamýnda Akar ay HavzasÝ hidrojeolojisi ve yeraltýsuyu akým modeli projesi birinci ara raporu. Hacettepe niversitesi UluslararasÝ Su KaynaklarÝ Uygulama ve AraßtÝrma Merkezi, 74 s. Tezcan, L., 1999. Akar ay HavzasÝ hidrojeolojisi ve yeraltýsuyu akým modeli ikinci ara raporu. Hacettepe niversitesi UluslararasÝ Su KaynaklarÝ Uygulama ve AraßtÝrma Merkezi, 191 s. Tezcan, L., 2001. Kißisel gšrÿßme. Hacettepe niversitesi, Jeoloji MŸhendisliÛi BšlŸmŸ, Hidrojeoloji MŸhendisliÛi Anabilim DalÝ, Ankara. TSE (TŸrk StandardlarÝ EnstitŸsŸ), 1997. TS266 Sular-Ü me ve Kullanma SularÝ StandardÝ. Birinci BaskÝ, 25 s. Umut, M., KarabÝyÝkoÛlu, M., Sara, G., Bulut, V., Demirci, A.R., Erkan, M., Kurt, Z., Metin, S. ve zgšnÿl, E., 1987. Tuzluk u - IlgÝn - Do- Ûanhisar - DoÛanbey (Konya Üli) ve dolayýnýn jeolojisi. MTA Derleme No: 8246, 39 s (yayýmlanmamýß). USEPA (United States Environmental Protection Agency), 1976. Quality Criteria for Water. Washington, D.C., U.S. Government Printing Office, 256 pp.