İÇİNDEKİLER TAKDİM XI ÖNSÖZ XV KISALTMALAR XXI TABLOLAR XXIII GİRİŞ 1 I. Kaynaklar 1 A. Kaynak Kitaplar 1 1. Top Dökümü ve Topçuluk Konusunda İlk Eserler 3 2. Osmanlılarda Top Dökümü ve Topçuluk Konusunda Eserler 7 B. Arşiv Belgeleri 9 C. Konu Üzerine Günümüze Kadar Yapılan Çalışmalar 12 II. Osmanlılar ve Ateşli Silahlar 14 1. Diğer İslâm Devletlerinin Ateşli Silahlar Konusundaki Tutumu 28 2. Safevîler ve Ateşli Silahlar 33 BİRİNCİ BÖLÜM TOPHÂNE-İ ÂMİRE I. Tophane ve Tophâne-i Âmire Terimleri Üzerine 37 II. Osmanlı Tophaneleri 39 A. Seyyar Top Dökümü 43 B. İstanbul Haricinde Bulunan Tophaneler 49 1. Tophâne-i Âmire'den Önce Kurulanlar 50 a. Bursa 50 b. Edirne Tophanesi 51 2. Tophâne-i Âmire'den Sonra Kurulanlar 53 a. Avlonya Tophanesi 53 b. Semendire Tophanesi 55 c. Nova Brdo Tophanesi 56 d. İskenderiye Tophanesi 57 e. Belgrad Tophanesi 59 f. Budin Tophanesi 61 g. Erzurum Tophanesi 66 h. Mısır Tophanesi 66 i. Basra Tophanesi 70 j. Birecik Tophanesi 71
k. Van Tophanesi 72 IH. Tophâne-i Âmire ve Binaları 74 A. Tophâne-i Âmire'nin İnşası ve Tarihî Seyri 77 B. Tophâne-i Âmire Müştemilâtı 94 1. İmalathane (Dökümhane) 94 2. Kışlalar (Âsitâneler) 95 3. Ambar ve Mahzenler 96 a. Tophâne-i Âmire Mahzeni 99 b. Galata Mahzeni 100 c. Tophane Meydanı 101 d. Bağçe-i Hâs Mahzeni 103 e. Galata Surları Kulelerinde Bulunan Mahzenler 107 f. Unkapanı Ambarı 110 g. Demir Ambarı (ambar-ı âhen) 110 h. Kömür Ambarı (ambar-ı engişt) 111 i. Kereste ve Tomruk Ambarı 111 4. Talimhane 111 IV. Tophâne-i Âmire'nin Personeli 114 A. Topçu Ocağı 118 B. İdarî Personel 125 1. Topçubaşı 126 2. Nazır 147 3. Emin 148 4. Kâtip 155 C. Teknik Personel ve Sanatkârlar 157 1. Dökücübaşı 157 2. Dökücübaşı Kethüdası 162 3. Bölükbaşılar 163 4. Dökücübaşmın Maiyyetindeki Sanatkârlar 167 a. Dökücüler (Rintegân) 168 b. Haddâdlar 172 c. Neccârlar 174 d. Errekeşler, 175 e. Bennâlar 175 f. Eğeciler 176 g. Kalemkârlar ve Mücellitler 177 h. Kefçeciler 177 i. Şebkârlar 178 j. Sengtraşlar 178 5. Diğer Çalışanlar 180
a. Gemiciler ve Peremeciler 180 b. Hammallar 182 c. Irgatlar 182 d. Arabacılar 183 e. Bekçiler 183 f. Vardiyanlar 184 g. Duagû 185 h. İmam 186 i. Muvakkit 186 D. Yaya, Müsellem ve Piyade Gibi Askerî Bir Teşkilâta Bağlı Bazı Askerî Zümrelerin "Nöbetli'lerinden Oluşan Hizmet Grubu 187 İKİNCİ BÖLÜM TOP DÖKÜMÜ İÇİN MALZEME TEMİNİ VE TOP DÖKÜM FAALİYETLERİ I. Top Döküm Teknolojisi 192 A. Döküm Teknolojisinin Tarihi Seyri 194 B. Top Dökümünde Çan Dökümcülüğünün Etkisi 198 C. Osmanlılarda Top Döküm Teknolojisi 201 D. Asya ve Afrika Ülkelerine Silah Yardımı ve Teknoloji Transferi 213 II. Top Dökümü İçin Gerekli Malzemeler ve Temini 218 A. Top Döküm Malzemeleri 224 1. Bakır 225 2. Kalay 229 3. Mayalık Malzeme 232 4. Demir 234 5. Çelik 238 6. Kurşun 239 7. Kükürt 243 8. Toprak 244 9. Kereste 247 10. Ateş Taşı 249 B. Dökümhanede Kullanılan Diğer Malzemeler 249 C. Yakacak (Ocaklık) Malzemeler 258 İÜ. Tophâne-i Âmire'de Top Dökümü 263 A. Top Dökümü İçin Yapılan Ön Hazırlıklar 264 B. Kalıplatın Hazırlanması 264 C. Döküm Zamanı 269
D. Döküm Sonrası Faaliyetler 275 1. Namlu Ucunun Kesilmesi 276 2. Falya Deliğinin Açılması 276 3. Topların Perdahlanması 278 4. Topların Kontrolleri 281 E. Top Dökümü Merasimi: 283 IV. Diğer Faaliyetler 285 A. Kundak ve Top Arabası İmali 286 B. Barut Üretimi 294 C. Gülle Yapımı 295 D. Kumbara (Humbara) Yapımı 303 E. Muhtelif Müesseselerin İşlerinin Yapılması 303 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TOP ÇEŞİTLERİ, ÖZELLİKLERİ VE KULLANILDIKLARI YERLER I. Yapıldıkları Malzemelere Göre Toplar 308 A. İlk Toplar 314 1. Taş Toplar 314 2. Ağaç Toplar 315 B. Tek Metalden Yapılan Toplar 317 1. Demir Toplar 318 a. Osmanlılarda Demir Top 322 b. Demir Top Yapımcıları: Cemâ'at-i Topçuyan-ı Âhengerân 324 c. Âhengerân-ı Yahudiyan 325 d. Tophâne-i Âmire'de Demir Top Yapımı 326 e. Yavuz Sultan Selim Zamanında Yapılan Demir Toplar 328 2. Bakır Toplar 329 3. Kurşun Toplar 330 C. Metal Alaşımlarından Yapılan Toplar 331 1. Tunç Toplar 331 a. Tunç Topların Dezavantajları 334 b. Tunç Topların Avantajları 335 2. Pirinç Toplar 335 D. Diğer Toplar 336 1. Vidalı (İki parçalı) Toplar 336 2. Deri Toplar 337 II. Tophâne-i Âmire'de Üretilen Toplar 339
A. Ağır ve Orta Toplar 342 1. Şayka 344 2. Balyemez 352 3. Bacaluşka 361 a. Bacaluşka 361 b. Kanon 367 4. Kolomborna 368 B. Hafif Toplar 373 1. Darbzen 373 a. Büyük Darbzen (Darbzen-i Büzürg) 377 b. Şâhi Darbzen 378 c. Miyâne Darbzen 381 d. Küçük Darbzen 381 2. Prangı 392 3. Şakaloz/Çakaloz 400 C. Havan 403 D. Humbara 407 IH. Osmanlı Toplarının Özellikleri 413 A. Şekil Özellikleri 414 B. Kimyasal ve Teknik Özellikleri 418 IV. İlk Osmanlı Toplan 420 V. Topların Kullanıldığı Yerler 440 A. Savaşlarda Kullanılan Toplar 441 B. Kalelerde Kullanılan Toplar 442 C. Gemilerde Kullanılan Toplar 462 1. Sivil (Tüccar) Gemilere Ait Toplar 463 2. Donanma Toplan 464 D. Merasim ve Şenliklerde Kullanılan Toplar 470 SÇNUÇ 475 BİBLİYOGRAFYA 483 A. Arşiv Vesikalan 483 B. Yayımlanmış Arşiv Vesikalan 484 C. Kaynak Eserler 485 D. Seyahatnameler 489 E. Araştırma ve İncelemeler 490 F. Ansiklopediler ve Sözlükler 511 DİZİN 513 EKLER 531