Dünyada ve Türkiye de Enflasyon Erdem Başçı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Başkan Yardımcısı Doğuş Üniversitesi Mayıs 28 1
Sunum Planı I. Dünyada Enflasyon II. III. Türkiye de Enflasyon Türkiye de Para Politikası 2
I. Dünyada Enflasyon 3
Enflasyonun Geçmişi Bugün fiyat istikrarına sahip birçok ülke, geçmişte enflasyonu kontrol altına alabilmek için gerektiğinde parasal sıkılaştırma uygulamak zorunda kalmıştır. ABD de Politika Faiz Oranları (basit faiz) ve Enflasyon (1976 1986, yüzde) Brezilya da Politika Faiz Oranları (basit faiz) ve Enflasyon (2 27, yüzde) 2 18 16 14 12 Gecikmeli tepki Güçlü parasal sıkılaştırma Politika Faiz Oranı 3 25 2 Politika Faiz Oranı Güçlü parasal sıkılaştırma 1 15 8 6 1 4 2 Enflasyon 5 Enflasyon 1-76 7-76 1-77 7-77 1-78 7-78 1-79 7-79 1-8 7-8 1-81 7-81 1-82 7-82 1-83 7-83 1-84 7-84 1-85 7-85 1-86 7-86 1-7- 1-1 7-1 1-2 7-2 1-3 7-3 1-4 7-4 1-5 7-5 1-6 7-6 1-7 7-7 Kaynak: Amerikan Merkez Bankası Kaynak: Brezilya Merkez Bankası 4
Enflasyonun Geçmişi Yüksek enflasyona karşı parasal sıkılaştırma örnekleri 18 16 14 12 1 8 İngiltere Politika Faiz Oranı 12 1 8 6 Hollanda Politika Faiz Oranı 6 4 4 2 Enflasyon 2 Enflasyon 1-85 7-85 1-86 7-86 1-87 7-87 1-88 7-88 1-89 7-89 1-9 7-9 1-91 7-91 1-92 7-92 1-93 7-93 1-94 7-94 1-95 7-95 1-96 7-96 1-78 7-78 1-79 7-79 1-8 7-8 1-81 7-81 1-82 7-82 1-83 7-83 1-84 7-84 1-85 7-85 14 İsveç 1 Japonya 12 1 8 Politika Faiz Oranı 8 6 Politika Faiz Oranı 6 4 4 2 Enflasyon 2 Enflasyon -2 1-87 7-87 1-88 7-88 1-89 7-89 1-9 7-9 Kaynak: Merkez Bankaları 1-91 7-91 1-92 7-92 1-93 7-93 1-94 7-94 1-95 7-95 1-96 7-96 -2 1-79 1-79 7-8 4-81 1-82 1-82 7-83 4-84 1-85 1-85 7-86 4-87 1-88 1-88 7-89 4-9 1-91 1-91 7-92 4-93 1-94 1-94 7-95 5
Enflasyonun Bugünü Dünyada Enflasyon Gelişmeleri (Ocak 25 - Mart 28, Tüketici enflasyonu, yıllık yüzde değişim) 14 12 1 8 6 Türkiye Gelişmekte olan ülkeler 4 Dünya 2 Gelişmiş ülkeler 1-5 3-5 5-5 7-5 9-5 11-5 1-6 3-6 5-6 7-6 9-6 11-6 1-7 3-7 5-7 7-7 9-7 11-7 1-8 3-8 Kaynak: IFS, Merkez Bankaları, TCMB 6
Enflasyonun Bugünü Seçilmiş Ürünlerin Uluslararası Fiyat Endeksleri (Ocak 24 Mart 28, 22=1) Ham Petrol Fiyatı ve Küresel Büyüme Hızı (199 27) 38 33 28 23 Enerji Metal 8 7 6 5 4 Küresel Büyüme Hızı (sağ eksen) Petrol Fiyatı (ABD Doları, sol eksen) %6 %5 %4 18 Buğday 3 %3 13 8 1-4 4-4 7-4 1-4 1-5 4-5 7-5 1-5 1-6 4-6 7-6 1-6 1-7 4-7 7-7 Pirinç 1-7 1-8 2 1 199 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2 21 22 23 24 25 26 27 %2 %1 Kaynak: IMF Kaynak: IMF 9 Avrupa Ham Petrol Fiyatı (Brent) (1 Ocak 27 9 Mayıs 28) 12 8 Spot Altın Fiyatları (1 Ocak 27 9 Mayıs 28) 11 8 7 ABD Doları cinsi (sağ eksen) 11 1 9 7 ABD Doları cinsi (sağ eksen) 1 9 6 8 6 8 5 4 Euro cinsi (sol eksen) 7 6 5 5 Euro cinsi (sol eksen) 7 6 3 4 4 5 1-7 2-7 3-7 4-7 5-7 Kaynak: Bloomberg 6-7 7-7 8-7 9-7 1-7 11-7 12-7 1-8 2-8 3-8 4-8 5-8 1-7 2-7 3-7 4-7 5-7 6-7 7-7 8-7 9-7 1-7 11-7 12-7 1-8 2-8 3-8 4-8 5-8 7
Enflasyon ve Kur Rejimi Yükselen Piyasa Ekonomilerinde Enflasyon Gelişmeleri (Ocak 26 - Mart 28, Tüketici enflasyonu, yıllık yüzde değişim) 15 14 13 12 11 1 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Sabit Kur Rejimi Uygulayan Ülkeler* Türkiye Dalgalı Kur Rejimi Uygulayan Ülkeler** Yönetilen veya Çıpalı (Pegged) Kur Rejimi Uygulayan Ülkeler*** 1-6 2-6 3-6 4-6 5-6 6-6 7-6 8-6 9-6 1-6 11-6 12-6 1-7 2-7 3-7 4-7 5-7 6-7 7-7 8-7 9-7 1-7 11-7 12-7 1-8 2-8 3-8 4-8 * Bulgaristan, Estonya, Letonya, Litvanya ** Brezilya, Filipinler, Güney Afrika, Meksika, İsrail, Peru, Polonya, Şili *** Çin, Ekvador Endonezya, Kolombiya, Hırvatistan, Hindistan, Malezya, Mısır, Nijerya, Peru, Romanya, Rusya, Singapur, Slovenya, Tayland, Ukrayna Kaynak: IFS, IMF 8
Enflasyondaki Ayrışmanın Nedeni TÜFE Sepeti İçinde Gıda Kalemlerinin Payı (yüzde) 7 6 5 4 3 2 1 TÜFE Sepeti İçinde Gıda Kalemlerinin Payı (26, yüzde) Kişi Başına Milli Gelir (Satın Alma Paritesine göre, 26, ABD Doları) Haiti M yanmar Beyaz Rusya Bangladeş Sri Lanka Ermenistan Kırgızistan M ısır Jamaika Senegal Cezayir Bulgaristan Fas Zimbabve Rusya Yemen Tunus HindistanUkrayna Uganda Romanya Litvanya Gana Portekiz Kenya Guatemala Kolombiya M alta Honduras M akedonya Letonya İsrail Kosta Rika Tayland Uruguay Hırvatistan Ekvador Arjantin M alezya Kuveyt Panama Polonya Estonya Çin Şili Suudi Arabistan Kore Türkiye Brezilya Güney Afrika Slovakya M acaristan Slovenya Yeni Zelanda Singapur Japonya İsrail Almanya Avusturya Fransa Hollanda İsviçre Avustralya İzlanda Belçika ABD Kanada Norveç İsveç Finlandiya İngiltere Hong Kong Danimarka İrlanda Gelişmiş Ülkeler 1 2 3 4 Kişi Başına Milli Gelir (ABD Doları) Kaynak: ILO 9
Para Politikalarında Ayrışma 4.2 Gelişmiş Ülkelerde* Politika Faiz Oranları (Ocak 27 Nisan 28, yüzde) 7.5 Gelişmekte Olan Ülkelerde* Politika Faiz Oranları (Ocak 27 Nisan 28, yüzde) 4. 7.3 3.8 7.1 3.6 6.9 3.4 3.2 6.7 3. 6.5 2.8 6.3 2.6 6.1 1-7 2-7 3-7 4-7 5-7 6-7 7-7 8-7 9-7 1-7 11-7 12-7 1-8 2-8 3-8 4-8 1-7 2-7 3-7 4-7 5-7 6-7 7-7 8-7 9-7 1-7 11-7 12-7 1-8 2-8 3-8 4-8 * ABD, Euro Bölgesi, İngiltere, Japonya, Kanada Kaynak: Merkez bankaları * Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Çin, Güney Afrika, G. Kore, Macaristan, Malezya, Meksika, Polonya, Romanya, Rusya, Şili, Tayland, Tayvan, Ukrayna Kaynak: Merkez bankaları 1
Enflasyonun Geleceği: İngiltere Politika Faizinin Piyasa Beklentisini Yansıtması Durumunda İngiltere Merkez Bankasının Enflasyon Tahmini Politika Faizinin Mevcut Seviyede (%5) Sabit Kalması Durumunda İngiltere Merkez Bankasının Enflasyon Tahmini Hedef: %2 11
II. Türkiye de Enflasyon 12
İthal Enflasyon? 6 Türkiye de Enflasyon ve İthalat Birim Fiyatları* (Ocak 27 Mart 28, yıllık yüzde değişim) 5 Tarım Ürünleri İthalat Birim Fiyatı 4 Madencilik Ürünleri İthalat Birim Fiyatı 3 2 Enflasyon (TÜFE) İthalat Birim Fiyatı 1-1 1-7 2-7 3-7 4-7 5-7 6-7 7-7 8-7 9-7 1-7 11-7 12-7 1-8 2-8 3-8 * ABD doları cinsinden Kaynak: TÜİK, TCMB 13
Para Politikasının Gücü -1 Türkiye ve Dünyada Enflasyon Gelişmeleri (26-27 Arası Enflasyon Farkı) LETONYA BOLİVYA BULGARİSTAN VENEZUELLA BEYAZ RUSYA ŞİLİ UKRAYNA ESTONYA ÇEK CUMHURİYETİ LİTVANYA HIRVATİSTAN ÇİN SİNGAPUR SUUDİ ARABİTAN İSRAİL GÜNEY AFRİKA SLOVENYA RUSYA PERU MALTA POLONYA AVUSTURYA URUGUAY İSVEÇ EKVADOR ROMANYA İSPANYA ABD KORE HONG KONG BELÇİKA ALMANYA İSVİÇRE BREZİLYA KOLOMBİYA ABD LÜKSEMBURG FRANSA MACARİSTAN YUNANİSTAN HOLLANDA İTALYA KANADA NORVEÇ YENİ ZELANDA DANİMARKA JAPONYA FİNLANDİYA PORTEKİZ ENDONEZYA İRLANDA TAYLAND AVUSTRALYA MEKSİKA İNGİLTERE FİLİPİNLER MALEZYA SLOVAK HİNDİSTAN İZLANDA TÜRKİYE Ortalama Artış (1,9 puan) Türkiye -2 2 4 6 8 Kaynak: IMF, TÜİK, TCMB 14
Para Politikasının Gücü - 2 Türkiye nin Enflasyon Sıralamasında Dünyadaki Yeri (1997 28 Ocak) 17 16 15 Kur Kontrollü Dönem 151 148 148 145 151 147 146 Faiz Kontrollü Dönem Ülke Sayısı = 155 9 8 Enflasyon Hedeflemesi Uygulayan Ülkeler* ile Türkiye Arasındaki Enflasyon Farkı (Aralık 25 Nisan 28, yıllık yüzde değişim) Parasal Sıkılaştırma Temkinli Faiz İndirim Süreci 14 13 12 121 Parasal sıkılaştırma 13 129 7 6 11 1 12 96 5 4 9 3 8 1997 1998 1999 2 21 22 23 24 25 26 27 28* * 28 yılı Ocak ayı itibarıyla açıklanan en son veriler Toplam ülke sayısı 155 olup sıralama düşük enflasyondan yüksek enflasyona doğrudur Kaynak: IMF, TÜİK, TCMB 2 12-5 2-6 4-6 6-6 8-6 1-6 12-6 2-7 * Enflasyon Hedeflemesi Uygulayan Ülkeler: Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Kolombiya, Filipinler, Güney Afrika, İsrail, Macaristan, Meksika, Peru, Polonya, Romanya, Şili, Slovakya, Tayland Kaynak: Merkez Bankaları, TÜİK, TCMB 4-7 6-7 8-7 1-7 12-7 2-8 4-8 15
Para Politikasının Gücü - 3 Yıl Sonu Enflasyonunun Bileşenleri (yüzde katkı) 24 26 Ortalaması 28 Yılı Nisan Ayı Enerji Tütün 9,7 17, 49,4 Diğer Mal ve Hizmetler Enerji 25,5 Tütün 6, 28,4 Diğer Mal ve Hizmetler 23,9 4, Gıda Gıda * Gıda: Gıda ve alkolsüz içecekler grubu ** Tütün: Tütün ürünleri ve alkollü içecekler Kaynak: TÜİK, TCMB 16
Beklenti Yönetimi 14 Enflasyon ve Enflasyon Beklentileri (Ocak 25 Mayıs 28, yıllık yüzde değişim) TÜFE 12 1 8 6 9,66 12 Aylık Beklenti 24 Aylık Beklenti 7,76 6,61 4 28-29-21 Hedefi: %4 2 1-5 4-5 7-5 1-5 1-6 4-6 7-6 1-6 1-7 4-7 7-7 1-7 1-8 4-8 7-8 1-8 1-9 4-9 7-9 1-9 1-1 4-1 Kaynak: TCMB, TÜİK 17
Enflasyon Genel Eğilim 11 Enflasyon Eğilimi (Ocak 26 Nisan 28, yüzde değişim) 1 9 8 7 6 5 4 3 2 1-6 3-6 5-6 7-6 9-6 11-6 1-7 3-7 5-7 7-7 9-7 11-7 1-8 3-8 * Mevsimsellikten arındırılmış ÖKTG-I endeksinin aylık değişiminin yıllıklandırılmış hali (3 aylık hareketli ortalama) Kaynak:TÜİK, TCMB 18
III. Türkiye de Para Politikası 19
Para Politikası Kararları Para Politikası Kurulu Faiz Kararları (Ocak 27 Mayıs 28) Toplantı Tarihi 16 Ocak 27 15 Şubat 27 15 Mart 27 18 Nisan 27 14 Mayıs 27 14 Haziran 27 12 Temmuz 27 14 Ağustos 27 13 Eylül 27 16 Ekim 27 14 Kasım 27 13 Aralık 27 17 Ocak 28 14 Şubat 28 19 Mart 28 17 Nisan 28 15 Mayıs 28 Politika Faiz Oranı 17,5 17,5 17,5 17,5 17,5 17,5 17,5 17,5 17,25 16,75 16,25 15,75 15,5 15,25 15,25 15,25 15,75 Değişiklik -,25 -,5 -,5 -,5 -,25 -,25 +,5 Kaynak: TCMB 2
Para Politikası Kararları 28 Yılı Ocak Ayı Enflasyon Raporu: Tahminlerin ana mesajı, 27 Eylül ayında başlatılan ölçülü indirim sürecinin devamının olumlu veri ve gelişmelere bağlı olacağıdır. 14 Şubat 28 Tarihli PPK duyurusu: Küresel ekonomide süregelen belirsizlikler ve fiyatlama davranışlarına ilişkin riskler para politikasında temkinli olma gereğini artırmıştır. 19 Mart 28 PPK duyurusu: Kurul, artan gıda ve enerji fiyatları ile küresel belirsizliklerin enflasyon hedefine ulaşılmasını geciktirebileceği değerlendirmesinde bulunmuştur. 28 Yılı Nisan Ayı Enflasyon Raporu: Arz şoklarının beklenenden daha uzun sürmesi ve ikincil etkilerin görülmeye başlanması, tahminlerimizin belirgin olarak yukarı yönlü güncellenmesine neden olmuştur. Bu doğrultuda, para politikası daha temkinli bir duruş almıştır. 21
Para Politikası Kararları 13 12 11 1 9 8 7 6 5 4 Politika Faiz Oranları (basit faiz) ve Çekirdek Enflasyon Göstergeleri (Ocak 26 Mayıs 28, yüzde) Politika Faiz Oranları İşlenmiş gıda hariç ÖKTG-H ÖKTG-H 2 19 18 17 16 15 14 13 12 11 3 1 1-6 3-6 5-6 7-6 9-6 11-6 1-7 3-7 5-7 7-7 9-7 11-7 1-8 3-8 5-8 Kaynak: TÜİK, TCMB 22
Para Politikası Duruşu Gıda ve enerji fiyatlarına ilişkin yeni risklerin ortaya çıkması, yüzde 4 olarak belirlenmiş olan enflasyon hedefine ulaşmanın öngörülenden daha uzun bir zaman alabileceğine işaret etmektedir. Para politikası orta vadede fiyat istikrarı hedefine odaklanmaktadır; ancak içinde bulunulan konjonktür göz önüne alınarak bu hedefe ulaşma süresi ile ilgili katı bir politika izlenmeyecektir. Zira arz şoklarından kaynaklanan enflasyon artışına sert tepki verilmesi iktisadi faaliyette ve göreli fiyatlarda arzu edilmeyen dalgalanmalara yol açabilecektir. Bu nedenle, enflasyonun 29 yılının sonunda hedefin üzerinde gerçekleştiği bir çerçeve öngörülmektedir. Merkez Bankası, belirsizliklerin ve risklerin arttığı bu dönemde, enflasyonu kontrol altında tutacak ve orta vadede hedefe ulaşmasını sağlayacak, fiyat istikrarı konusunda elde edilen kazanımların korunmasına odaklı politikalar izlemeye devam edecektir. 23
Para Politikası Duruşu Merkez Bankası, enflasyon beklentilerinde son dönemde gözlenen yükselişin genel fiyatlama davranışlarında bozulmaya yol açmasına izin vermeyecektir. Bu doğrultuda önümüzdeki dönemde olumsuz haberlere karşı olumlu haberlerden daha duyarlı bir duruş sergilenecek ve gerektiğinde ölçülü faiz artışlarına gidebilecektir. Dünyada ekonomik belirsizliklerin arttığı mevcut ortamda Merkez Bankası, para politikasının nispeten öngörülebilir ama aynı zamanda şoklara karşı dayanıklı olmasını sağlamak için çaba gösterecektir. 24
Para Politikası Duruşu Para ve Maliye Politikalarında Uyumun Önemi: Fiyat istikrarına ulaşılabilmesi için basiretli bir para politikası gereklidir, fakat bu tek başına yeterli değildir. Uygulanan maliye politikaları ve yapısal reform süreci de en az para politikası kadar önem taşımaktadır. Enflasyonun tek haneli seviyelere inmesinde maliye politikalarının katkısı büyük olmuştur. Bundan sonra da fiyat istikrarına giden yolda maliye politikalarının desteği önemli olacaktır. Özellikle mevcut konjonktürde ekonomimizin dayanıklılığını koruması için mali disiplin ve yapısal reformların devamlılığı kritik önem taşımaktadır. 25
Enflasyon Tahminler Baz senaryo varsayımları: Enflasyon ve Çıktı Açığı Tahmini Petrol Fiyatları Gıda Fiyatları 28 15 $ % 13 29 15 $ % 8 21 15 $ % 7 12 1 8 Tahmin Aralığı* Çıktı Açığı Orta Vadeli Hedef 28 için Belirsizlik Aralığı Politika faizlerinin 28 yılının ortalarına kadar kademeli ve ölçülü bir şekilde artırıldığı ve sonrasında yılın kalan dönemi boyunca sabit tutulduğu varsayımı altında... 6 4 2 Enflasyon Tahminleri : -2 28 % 9,3-4 29 21 % 6,7 % 4,9-6 27-IV 28-I 28-II 28-III 28-IV 29-I 29-II 29-III 29-IV 21-I 21-II 21-III 21-IV 211-I 211 ortaları % 4, *Enflasyonun tahmin aralığı içinde kalma olasılığı yüzde 7 tir. Kaynak: TCMB 26
Enflasyon Riskler Kötümser senaryo varsayımları: Enflasyon Tahmini (27 4.Ç 211 1.Ç, yüzde) 28 29 21 12 Petrol Fiyatları Gıda Fiyatları 125 $ % 17 15 $ % 11 15 $ % 1 1 Kötümser Senaryo Baz Senaryo İyimser Senaryo Orta Vadeli Hedef Politika faizlerinin 28 yılının sonuna kadar kademeli olarak artırılması 8 İyimser senaryo varsayımları: 6 28 29 21 4 Petrol Fiyatları 95 $ 85 $ 85 $ Gıda Fiyatları % 9 % 5 % 4 2 Politika faizlerinin önümüzdeki aylarda sınırlı bir miktarda artırılması ve sonrasında sabit tutularak 28 yılının son çeyreğinden 27-IV 28-I 28-II 28-III 28-IV 29-I 29-II 29-III 29-IV 21-I 21-II 21-III 21-IV 211-I itibaren kademeli olarak indirilmesi Kaynak: TCMB 27
Enflasyon Riskler 1. Enerji ve gıda fiyatlarındaki artışların beklentiler ve genel fiyatlama davranışları üzerindeki etkileri 2. Birden fazla arz şokunun aynı anda ortaya çıkması ve süreklilik kazanması 3. Küresel ekonomideki yavaşlamanın beklenenden daha sert gerçekleşmesi ve buna bağlı olarak finans piyasalarında gözlenebilecek dalgalanmalar 4. Kamu bütçesinde sıkılaştırma gereğinin ortaya çıkması 28
15 Mayıs Kurul Kararı Karar: Faiz artırımı:,5 puan Ana Mesajlar: 1) Enflasyondaki düşüş son çeyrekte başlayacak. 2) Para politikası için 29 sonu enflasyon tahminine atıf: % 6,7 3) Tahmin oluşturanlar için 29 sonu enflasyonu: % 6,7 4) Gerektiği taktirde bir sonraki toplantıda da ölçülü artırım olabilecek. 5) Artırımın miktar ve zamanlaması enflasyon görünümünü etkileyen unsurlara bağlı olacak. 29
Dünyada ve Türkiye de Enflasyon Erdem Başçı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Başkan Yardımcısı Doğuş Üniversitesi Mayıs 28 3