Prof. Dr. Nejat Göyünç (1924-2004) PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI 53 Prof. Dr. Tuncer BAYKARA Emekli Öğretim Üyesi Bazen bir bilim adamlığının romanı diye kitapçıları biliriz ve okuruz. Keşke birisi de Nejat Göyünç ün romanını yazsa. Ama bu hayal gücünün işlendiği bir roman olamaz, sadece yalın gerçeklerin ve bir hayat hikâyesinin metni olabilir. Hocam böyle bir insandı. Hocam dedim. Her ne kadar rahle-i tedrisinde bulunmadık ise, halka-ı tedrisinde bulunmuşuzdur ve hepsinden önemlisi, 1962 yılından ölünceye kadar devam eden bir tanışıklığın ifadesidir. 1962 yılında birçok maceradan sonra tarih eğitimine başladığım, 1962 yılının ilk kış günlerinde, ilk sınıfta Osmanlıca dersini birçok hoca verirmiş. Benim köylü ve hemşehrim Cüneyd Yatağanbaba dolayısıyla ben de öncelikle onun hocası, Nejat Bey e gittim. Fakat Nejat Bey, dersi takip etmeme bile izin vermeyerek, Nejat Hoca nın ders vermemesinden yakınıyor, kendi kontenjanının dolduğunu (30 kişi) başka arkadaşlara gitmemi, kapıyı göstererek istedi. Bir başka arkadaş ile dışarı çıktık ve ilk rastladığımız Osmanlıca dersine girdik. Uzun ömür dilediğim Mustafa Kafalı nın sınıfı imiş. Sonradan Konyalı olduğunu öğrendiğimiz Hoca, Mevlana memleketinden olduğundan Gel, gel kim olursan ol gel diyerek bizi kabul etti. İçerde ise en az kırk talebe vardı ve onların arasında zaten biraz bildiğim eski yazıyı öğrenmeye koyulduk. Sonraki aylarda ve yıllarda Nejat Hoca ile bir münasebetim olmadı. Ancak muhtemelen benim Zeki Velidi Togan ın dikkatini çekmem sonrası onun yanında doktora yapmaya başlamamdan dolayısı ile beni bildiğinden ve uzaktan da olsa takip ettiğine eminim. O nasıl Tarih Bölümünün koridorlarında ciddî yüz ifadesiyle geçip giderken, yine aynı türden asık suratlı ve ciddî görünüşlü Tuncer Baykara yı da biliyor, fakat samimi olamıyordu. Onun doçent oluşu (1967) bir başka Nejat ın (Kaymaz) ile aynı zamana rastlamıştı sanıyorum. Ankaralı arkadaşlarla Sizin
TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 54 Nejat, bizim Nejat diye şakalaşırdık. Sonra ben Erzurum a gittim, tekrar döndüm. Zeki Velidi Hocamın odasında doktoramı tamamlamaya çalışırken de fazla samimi değildir. Oysa rahmetli Cengiz Orhonlu bizlere daha sıcak idi. Ben Zeki Velidi Hocamın vefatından sonra(1890-26.07.1970) tezimi İbrahim Kafesoğlu hocamın (1912-1984) danışmanlığında bitirdim ve Erzurum a dönerek oradan askere gittim. Polatlı ve Burdur dan sonra, 1973 de Ankara da devam eden askerliğimin son aylarında Ankara da, Hacettepe Hastanesinde yatan Aysel Ablamı (1938-2012) ziyaretten sonra, bir de yeni kurulan Hacettepe Tarih Bölümünü ziyaret etmek istedim. Genişçe bir oda veya salonda kimleri görmedim ki: İşte orada, baş köşede oturan Nejat Hoca, sanki kırk yıllık tanış gibi beni öylesine sıcak bir ifade ile karşıladı ki. Hemen yanındaki 2. derecede önemli masada Erzurum dan tanıdığım Abdurahman Çaycı Bey (1927- ) ve o da sıcak karşıladı. Bir de fakülteden ve arşivden bildiğim Özcan Mert e merhaba dedim. Ardından da Bayram Kodaman a, Rifat Önsoy a ve Ahmet Yaşar Ocak a merhaba dedim. Zaman muhtemelen Ağustos 1973 ortaları idi. Askerliğim Eylül sonunda bitiyordu ve ben Erzurum a dönüş hazırlıkları içinde iken ara sıra yine önce Hastaneye, yani Ablama sonra Tarih Bölümüne de uğruyordum. Bir öğrendim ki doktoralı Öğretim görevlisi kadrosu ilan edilmiş, müracaatın son günü Abdurahman Bey ile Nejat Bey benim başvurmamı ısrarlı istediler; hatta Abdurahman Bey, o zamana kadar adını duyduğum fakat tanışmadığım, o sıradaki Dekan ve Bölüm Başkanı Ercümend Kuran ile tanıştırdı. Hemen dilekçem yazıldı, işleme kondu; ertesi günü de sınava girecektim. Benden başka kimsenin başvurmadığı bu sınavı da kazanarak artık 28 Eylül 1973 te Hacettepeli olmuştum. O günlerde askere giden rahmetli Rifat Önsoy un (1942-2004) masasına oturarak oda-salondaki altıncı kişi olarak görevime başladım. Nejat Bey beni başarılı bulan (sanki başka sınava giren varmış!)jüride bulunuyordu. Benim Nejat Göyünç ile meslektaş olmam böyle başladı ve ölünceye kadar, önce yakın sonrasında ise mekânlar uzak olsa da yine de yakın ve samimi olarak devam etti geldi. Nejat Beyin, anlı-şanlı İstanbul Üniversitesi nden ayrılıp Hacettepe ye geldiğini bu vesile ile öğrenmiş, biraz da yadırgamıştım. Nejat Bey i, tıpkı Muammer Kemal Özergin (1932-1987) için de ifade ettiğim gibi, İstanbul dan çıkıp taşraya gelmelerini bir
türlü anlayamıyordum. İstanbul da rahat bir işi, güzel bir evi ve mutlu bir aile ortamı varken kalkıp Ankara ya gelmesine o zamanki aklım yatmıyordu. O zamanlar biz taşralıların gözü İstanbul da idi. Burada onların bu davranışını, kurulu düzenlerini ve rahatlarını bırakıp Anadolu içlerine gelmelerinin altında yatan sebepleri ne yazık ki halen de, kendimi doyuracak şekilde çözmüş değilim. Muhakkak olan bir şey varsa mesleklerini seviyorlardı ve gençleri, yeni bir bilim zihniyeti ile yetiştirmek istiyorlardı. Hepsinden önemlisi onlara, yani bu gençlere o ortamı İstanbul da sağlayamayacağından yeni geldiği yerde sağlamak istiyordu gibime geliyor. Hacettepe yıllarında, Tarih Bölümü, ünlü Hastane civarında olduğu zamanlarda birkaç yer değiştirdik. Onların yeni oda, mekan belirlenmelerinde Hoca, hiç öne çıkmaz, neresi verilirse kabul ederdi. Oysa bizler, Ercüment Kuran ın silsile-i meratibe göre belirlediği odalarımızı kimi zaman beğenmezdik. Nejat Hoca ile birbirimize yakından tanımamız, 1975 yılı yaz aylarında Milli Eğitim Bakanlığı nın tertiplediği bir doğu Anadolu gezisinde oldu. Bu Bakanlığın Hizmet İçi Eğitim Dairesinin tertiplediği bir gezili tarih kursu idi. Kayseride toplanarak Doğu Anadolu yu ve Karadeniz kıyılarını dolaştık. Onbeş gün kadar birlikte olduk. Hoca olarak Nejat Bey, Hakkı Ağabey ve Fahraddin Kırzıoğlu da vardı. Nejat Hoca, Giresun da Erzurum kongresinin muhalif üyelerinden Ali Naci Duyduk ( 1893-1980) Beyefendiye bir konferans verdirmiş, bu vesile ile hatıralarını dinlemiştim. Hacettepe deki göçebeliğimizden sonra, yeni kampüse, Beytepe ye taşındık. Ercümend Bey, bize ayrılan odalardan istediğini seçmesini ilk ondan istedi. O da iç avluya bakan bir gösterişsiz odayı seçti., Sonra Çaycı, Bölüm Başkanlığına en yakın odayı seçti, Bayram Bodaman bu sırada yoktu, sıradaki oda ayrıldı ve benim ki dışarıya bakan, ama Nejat Bey in odasının tam karşısındaki oda idi ve Nejat Bey, oradan ayrılıncaya kadar odalarımızda birkaç sene karşılıklı olarak kaldı. Nejat Bey, yumuşak görünüşlü olmakla birlikte, hakkını da savunurdu. Hacettepe de ondan daha hırçın olan Ercümend Bey le de sonradan sürtüşmeleri oldu. Bayram arkadaşımın nakline göre bir ara ceketlerini çıkarıp tutuşmak üzere imişler. Erçümend Bey Dekanlıktan ayrıldıktan sonra alıngan olmuştu. Nejat Bey ise mülayim özelliğinden dolayı İsman Doğramacı nın ve kardeşi Fakültemiz dekanı Emel Hanım ın gözdesi gibiydi. Nejat Bey, fakültedeki herkesle samimi idi. Ankara da akademik hayatı ve itibarı üst PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI 55
TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 56 düzeye çıkmışken, İstanbul dan bir davet geldiğini duyduk. Edebiyat Fakültesinin Yakınçağ Tarihi kürsüsü başkanı, benim de hocam olan Ahmet Cevat Eren 1976 da vefat etmişti. Kürsünün mensupları genç olup (Ali İhsan Bağış, Cevdet Küçük ve Kemal Beydilli) akademik unvanları Kürsünün başına geçebilecek durumda değildi. Münir Aktepe Bey kanalıyla Nejat Bey e teklif gelmiş. Nejat Beyin karar vermesi mi, yoksa işlemler mi uzun sürdü bilemem ama kayıtlara göre 17.III.1977 günü, Nejat Bey, yeniden İstanbul a ve Edebiyat Fakültesi bünyesine dönmüş. Benim odanın tam karşısında olan odasını boşaltırken, götüremediği ve çöpe atacağı evrak için ben talipli olmuştum. Bunlar arasında bazı talebe ödevleri ile doktora ve doçentlik tezleri de vardı. Bu doçentlik tezleri anlıyorum ki onun hafif bulup saklamaya veya yanında bulundurmaya değer bulmadıkları idi. Nejat Hoca artık yeniden İstanbul da, Üsküdar da Sultantepesi ndeki evindedir. Aile yeniden, kendi mülklerinde birleşmiş gibidir. Bizler İstanbul a arşive çalışmaya gittiğimizde, bir şekilde bizleri evinde de yemeğe çağırırdı. Böylece zarif hanımı ve evladını yeniden görüyorduk. Nejat Hoca nın İstanbul da sonraki yıllar içindeki hayatı iniş çıkışlarla doludur. CHP iktidara geçince, muhtemelen Emre Kongar ın etkisiyle Arşiv Genel Müdürü olmuştu. Orada hemen bazı önemli girişimlerde bulunmuş, bazı personelle nerede ise mahkemelik olmuştu. Sonrasında ise Boğaziçi, Malatya ve en verimli dönemi diyebileceğim Konya safhaları geliyor. Buralardaki hayatı hakkında sadece başka kaynaklardan bilgiler edindim. Dolayısıyla bunları benim gibi, oralarda bulunanların yazması lazım. Bunlardan Malatya günleri gerçekten acı hatıralar ile dolu imiş. Oradaki hayatından bir ayrıntıyı, doktora talebesi olan A.G. Baltaoğlu na anlattığını özetleyerek vereyim. Nejat Hoca vaktiyle, rahmetli Erol Güngör ile sosyal statülerin itibar ve değerleri üzerinde tartışırlar, anlaşamazlarmış. Erol Güngör bir olmadığını söylerken, Nejat Hoca, Olur mu hepsi insandır, hepsinin de eşit olması gerekir dermiş, Malatya da Rektörle tokat yüzünden mahkemelik olduklarında Rektör yardımcısı Rektör yanlısı ifade vermiş. Oradaki görevli (yani hademe) ise gerçeği, yani Nejat Bey lehine olayı anlatmış. Mahkeme Rektör yardımcısının ifadesine itibar edince, Nejat Bey, Erol Güngör ün meğerse haklı olduğuna inanmış. Nejat Hoca ile kongre ve sempozyumlarda, özellikle yurt dışında birlikte olurduk. Kudüs teki CİEPO toplantısında (1990)
otellerimiz ayrıydı ama hep birlikte idik. Ben dönüşte Doğu Kudüs te kaldığım öğrenci yurdundan Hotel Ramada ya gelmiş, burada kalanlarla birlikte topluca hava alanına gelmiştik. İsrail e gidenler bilirler, giderken de gelirken de hava alanında çok sıkı bir sorguya çekilirsiniz. Dönüşte muhatabım İngilizce sorularına karşılık verirken, Buraya nereden geldiniz? demesiyle irkildim. Ne demek istiyordu, kem küm ederken, Nejat Hoca imdadıma yetişti. Hotel Ramada diyerek beni kurtardı. Kurtardı diyorum, sonradan Paul Dumont un başına gelenleri öğrenince Nejat Hoca ya bir kere daha teşekkür ettim. Fransız Paul Dumont de talebe yurdunda kalıyordu, o bir gün sonra dönecekti ve hava alanında, kaldığı yer sebebiyle üç saate yakın sorguya çekilmiş. Nejat Hoca, Alman W. Hütteroth ile işbirliği yaparak Defteroloji Sempozyumları nı düzenlemişti. Ben de Ankara daki Tapu Kadastro nun arşiv bölümünde çalıştığım için defteroolojinin tabii mensubu sayılıyordum Hocam a göre, özellikle yer adları konusunda iyiydim. Böylece onun katkısıyla ve sürüklemesiyle bazı Defteroloji toplantılarına katılmıştım. Mesela Konya da, mesela Almanya da Erlangen dekilere. Nejat Hoca özellikle yurt dışındaki toplantıya genç meslektaşları da götürerek onların ufuklarını açıyordu. 1990 larda Türk tarih Kurumu toplantılarında da Nejat Hoca ile birlikte oluyorduk. Gerçi kendisini, benim İzmir de olmam ve arşiv çalışmalarından uzaklaşmam sebebiyle İstanbul a gidip pek göremiyordum. Nejat Hoca talihli hocalardandır; gerçi hayatı oldukça inişli çıkışlı olmuştur; fakat yine de pek çoklarının onun hakkındaki düşünceleri olumluydu. Nejat Hoca, herhalde daha çok bir süre birlikte ve ahenk içinde çalışmış olmanın verdiği duygularla benim için de mükemmel bir insandı ve o da bana aynı şekilde davranırdı. Ben de evinde hanımının çayını yudumladım ve insan yetiştirmeye çabalayan Nejat Hoca nın bu davranışını kendime düstur edindim. Hanım ın da katkısıyla elbette, ben de gençleri evimde ağırlamaktan hiçbir zaman gocunmadım. İmkan oldukça onları, gençleri evimde de misafir ettim. Nejat Hoca çok büyük bir âlim değildi belki; anıtsal eserler bırakmadı, fakat yetiştirdikleri arasında iyi araştırıcılar vardır. Biz bilim adamları için de bundan güzel bir yadigâr olmaz sanırım. PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI 57
TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 58