II. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "II. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI"

Transkript

1 tmmob makina mühendisleri odası II. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI EKİM 1997 Sanayi Odası / ESKİŞEHİR MMO Yayın No: 196

2 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİ 1990 (ITS-90)'a GÖRE KARŞILAŞTIRMALI KALİBRASYONLARIN YAPILMASI Aliye KARTAL, Ali C. KUYRUKLUYILDIZ ve Ahmet T. İNCE TÜBİTAK, Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) ÖZET Sıcaklık, bilim, teknolojide ve günlük yaşamda çok sık ölçülen bir birimdir. İlk kullanılan termometre olan sıvı-cam termometre, termometre gelişiminde çok büyük katkıya sahip ve tarih süresince sıcaklık ölçümlerinde büyük gelişmeler göstermiştir. -50 XJ ile 550 C sıcaklık aralığı çok sık kullanılan aralık olup, bu sıcaklık aralığında; değişik türde ve boyutlarda sıvı-cam, pt- 100, platin direnç termometreler kullanılmaktadır. Platin direnç termometreler, diğer termometre türlerine göre daha yüksek ölçüm hassasiyetine sahip ve ayrıca modern direnç köprüleri ve voltmetreler ile bağlanarak otomasyon imkanlarına sahiptirler. Bu çalışmada, Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) sıcaklık karşılaştırmalı kalibrasyon laboratuvannda -40 C ile 550 C sıcaklık aralığında, sıcaklık ölçüm cihazlarının (sıvı-cam, platin direnç ve sayısal termometrelerin...) Uluslararası Sıcaklık Ölçeği ITS-90'a [1] göre karşılaştırmalı yöntem ile nasıl kalibre edildiği, kalibrasyon esnasında dikkat edilmesi gereken konular, termometrelerin kararlılıklarının tespiti, termometrelerin tekrarlanabilirliği ve karşılaştırmalı yönteme göre belirsizliğin hesaplanması başlıklar altında sunulacaktır. Bunun yanısıra karşılaştırmalı kalibrasyonların yapımında ITS-90 sıcaklık ölçeğine izlenebilirliğin nasıl ve ne gibi şartlarda olması gerektiği konulanda belirtilecektir GİRİŞ Sıcaklık ölçüm kalibrasyonu, referans termometreler ile kalibrasyona gelen ölçüm cihazları arasındaki değerler ilişkisinin özel koşullar altında kurulan işlemler kümesidir. Kalibrasyon için çevre koşullan, kararlı bir sıcaklık ve kalibrasyona gelen termometrenin uygun büyüklükte olması gibi koşullar gerekmektedir. Kalibrasyon ya faz değişiminin kararlı olmasından dolayı, örneğin donma noktası veya kaynama noktası gibi sıcaklığın sabit olduğu yerlerde ya da sıcaklığın devamlı olarak kontrol edilen yerlerde olmalıdır. Bunlarda bize temelde iki çeşit kalibrasyon yöntemini gösteriyor. i) Sabit noktalarda kalibrayon ii) Karşılaştırmalı yöntem ile kalibrasyon Sabit noktalarda kalibrasyonu yapılacak referans termometreler ITS-90 [l]nın öngördüğü sabit noktalar kullanılarak gerçekleştirilir [2]. Karşılaştırmalı yönteme göre kalibre edilecek cihazlar elektronik veya elle kontrol edilen sıvı banyolar ve yüksek sıcaklıklarda uygun finnlar kullanılarak kalibrasyona tabi tutulur. Kalibre 397

3 edilecek termometreler referans termometreler ile aynı banyoya yerleştirilmelidir ve ölçümler kendine mahsus şekilde yapılmalıdır. UME'de -40 C ile 550 C arasında ITS-90 ölçeğine göre kalibre edilmiş standart platin direnç termometresi ile kalibrasyona gelen platin direnç, sayısal ve sıvı-cam termometreleri karşılaştırmalı yönteme göre, sıvı banyolar veya yüksek sıcaklıklarda uygun finnlar kullanılarak kalibrasyona tabi tutulur. Karşılaştnrmalı kalibrasyonlar, sabit nokta kalibrasyonlanna göre genellikle hızlı, kolay kalibrasyon maliyeti olarak ucuzdur. Ayrıca bu yöntem aynı zamanda birkaç tane termometreyi aynı anda kalibre etme imkanı sağlamaktadır. Karşılaştırmalı kalibrasyonlann sabit noktalarda kalibrasyon metoduna göre yukarıdaki avantajlarının yanısıra karşılaştırmalı kalibrasyonun belirsizliği en az 10 kez daha sabit nokta metoduna göre kötüdür TERMOMETRELERİN KARŞILAŞTIRMALI YÖNTEME GÖRE KALİBRASYONU [3] Yapılan kalibrasyonun temeli, kalibrasyon yapılacak termometrenin belli bir belirsizlik aralığında referans termometreler ile aynı sıcaklıkta olmasıdır. Karşılaştırmalı kalibrasyonlar -40 C ile 550 C arasında gerçekleştirilmektedir. UME'de kalibrasyon için kullanılan banyolar ve çalışma aralığı Tablo 1 'de verilmiştir. Tablo 1 Karşılaştırmalı kalibrasyonlarda kullanılan banyolar ve çalışma sıcaklık aralıkları Banyo Alkol banyosu (Etanol veya Su banyosu (Saf Su) Methanol) Yağ banyosu (Silikon) Tuz banyosu (%50 KNO 3 ve % 50 NaNO 3 karışımı) Sıcaklık Aralığı -40 C - 0 C 4 C - 90 C 150 C-250 C 250 C C Sıcaklık Değişimi / C ±( ) ±( ) ±( ) ±( ) Kalibrasyonun yapılacağı sıcaklık değerleri, kalibrasyonu istenilen aralıkta en az 10 farklı noktada seçilir. Her bir kalibrasyon noktasında en az 10 ölçüm alınmalıdır. Bu ölçümler Fİ8 veya F700 model alternatif akımlı (ASL Automatic System Laboratory) direnç köprüsü tarafından gerçekleştirilir. Ölçümler banyo dengeye geldikten on dakika sonra alınmaya başlanır. Her bir ölçümde, ölçümler arasında bir dakika beklenir. Kalibrasyon sırasında standart dirençleri muhafaza banyosundaki standart dirençlerin sıcaklığı kalibreli Pt-100 tipi termometre ile kontrol edilir. Standart dirençlerin muhafaza banyosu sıcaklık değişimi ±0.015 C dir Karşılaştırmalı Kalibrasyonlarda Kullanılacak Sıvı Banyolar Karşılaştırmalı metoda göre yapılan kalibrasyonlar, sıcaklık kontrolünün elle veya elektronik olarak yapılabildiği, karıştırıcıların mekanik ve dolaşımlı çalıştığı sıvı banyolar ile gerçekleştirilir. Sıvı banyoların çalışma prensipleri aşağıda genel olarak verilmiştir. 398

4 Paralel Tipli Banyolar (Su Banyoları) Çalışma aralıkları 4 C - 90 C arasındadır. Bu tip banyolarda ısıtma, soğutma ve karıştırma işlemleri banyonun arka kısmında gerçekleşir ve banyonun iç kısmına doğru dağıtılır. Kalibrasyon esnasındaki sıcaklık değişimi bir kaç C ile C civarındadır. İyi bir banyo için banyo içindeki sıvı çok iyi karıştırılmalı, banyo içindeki sıvı dolaşımı iyi olmalı ve banyo soğutulacaksa bu işlem kalibrasyona başlamadan önce yapılmalıdır, aksi takdirde iyi bir sıcaklık dağılımı elde edilemez Alkol Banyoları Bu banyoların çalışma sıcaklık aralığı -80 C ile +4 C arasındadır. Bu sıcaklığa uygun soğutucular kullanılarak ulaşılır. Bu banyolar ile kalibrasyon esnasındaki sıcaklık değişimi C ile C arasındadır Orta Merkezli Banyolar Bu tür banyolar uzun yıllardır birincil düzeydeki laboratuvarlar tararından kullanılmaktadır. Bunlar yağ doldurmalı ve tuz doldurmalı banyolardır. Yağ banyosunun çalışma sıcaklık aralığı 100 C C'dır. Yağ banyosunun kararlılığı C C arasındadır. Kullanımı tuz banyolarına göre daha kolaydır. Bu banyolarda dikkat edilmesi gereken nokta, çalışma sıcaklığının üstüne çıkılmamasıdır, aksi takdirde yağ sıçramaları tehlikeli olabilir. Tuz banyosunun çalışma aralığı ise 200 C C'dır. 560 mm daldırma derinliğinde ve kalibrasyon esnasındaki tahmini sıcaklık değişimi 0.01 C C arasındadır. Tuz banyosunda kullanılan oksidasyona çok müsait olan maddelerden olan Potasyum nitrat ve Sodyum nitrat çok çabuk kimyasal reaksiyon vereceklerinden dolayı dikkatli olunması gerekir. Tuz banyosuna daldırılacak termometreler banyoya daldırılmadan önce koruyucu bir kap içine konmalıdır (paslanmaz çelikten yapılmış). Termometreler kesinlikle tuz ile temas ettirilmemelidirler, aksi takdirde termometrelerde zamanla çatlamalar gözlenebilir. NOT: Sıvı banyoların hepsinde çalışma sıcaklığının üstüne çıkılmaması gerekir. Zira çalışma sıcaklığının üstüne çıkıldığı zaman banyodan gelecek sıçramalar tehlikeli olabilir. Karşılaştırma metodu ile yapılan kalibrasyonda kullanılan banyolar ve kallibrasyon düzeneği Şekil 1 'de verilmektedir. 399

5 Kcfcrjıııs Tri'iııoııu-lrrlcr, K, Köprü ASI Wt=K r /K C I 3 4 S 6 7 X 9 Alkol liııııvosıı Su UMUMIMI Yağ Banyosu lıı/. Banyosu D D D D D D D D D D D rsd D D D D D D D D D Sfamlan Direnç için Yağ Banyosu, R, C Şekil 1 Karşılaştırmalı metoda göre kalibrasyon düzeneği 400

6 2.2. Kalibrasyon Banyolarının Sıcaklık Dağılımı Kullanılan sıvı banyonun sıcaklık dağılımının homojen olmamasının nedeni banyo içinde soğuk ve sıcak noktaların olmasıdır. Bu problemin çözümü için iki veya daha fazla çalışma termometresi, kalibrasyonu yapılacak termometre ile birlikte sıvı banyoya daldırılarak aynı zaman dilimi içinde bir seri ölçüm alınır. Örneğin, cam termometrelerin kalibrasyonundan iyi sonuç alınabilmesi için banyo sıcaklığının çok yavaş yükselmesi gerekir. Çalışma standardı ve kalibrasyonu yapılacak cam termometre birbiri ardından okunur. Bu okunmaların ters yönde uygulanması da yapılır. Ölçümlerin sonucu simetrik ise, ya banyonun sıcaklığı kararlı ya da sıcaklığı belli artış ile değişiyor demektir. Herbir termometre için alınan ölçümlerin ortalaması alınarak ortalama sıcaklık değeri bulunur Termometrelerin Değişik Zamanlardaki Sıcaklık Duyarlılığı Kalibrasyonlarda kullanılan termometreler değişik firmalara ait ve farklı yapılarda olabilir. Bunlar bir banyoda karşılaştınldığında, bu termometrelerin banyo sıcaklığının değişmesine karşı duyarlıkları farklı olacaktır. Bu problem termometreler dengeye geldikten sonra ölçümler alınarak giderilebilir. Bunun yanı sıra banyoları kontrol eden sıcaklık ünitelerini geliştirerek, daha hassas sıcaklık değişimlerine duyarlı olmalarını sağlamak da bir çözüm yoludur Platin Direnç Termometresinin (PRT) Kalibrasyon Metodu Platin direnç termometreleri endüstride yaygın olarak kullanılan termometrelerdir (örneğin, Pt-100). Bu termometreler referans sıcaklıklara karşılık termometrenin gösterdiği direnç değişimleri belirlenip, daha sonra tespit edilen bu noktalardan uygun eğriler geçirilerek kalibre edilirler. Kalibrasyonlarda elde edilen değerlere en uygun eğrilerin least square prensibine göre geçirilmesi esastır. Bununla birlikte yaygın olarak belli belirsizlikler içersinde iki denklem kullanılmaktadır. Tablo 2'de gösterilen (1) ve (2) nolu eşitlikler Pt-100 termometreleri için yukarıda belirtilen denklemleri göstermektedir. Tablo 2 Platin direnç termometreleri için kullanılan denklemler ve sıcaklık aralıkları Denklemler Eşitlik No DİN IEC /90 Standardı (Avrupa) ASTM Standardı (Amerika) Sıcaklık Aralığı Sıcaklık Aralığı R{t) = ^(0 C)[l + At + Bt 2 + Ct\t -100)] (1) -200 C ile 0 C -200 C ile 0 C R(t) = R 0 (0 C)[l + At + Bt 2 ] (2) 0 C ile 850 C 0 C ile 650 C 401

7 Tablo 2'deki denklemlerde belirtilen; Rt: Pt-lOO termometresinin t sıcaklığında göstermiş olduğu direnç değeri, Ro! Termometrenin 0 C de göstermiş olduğu direnç değeri, A, B, C, D; denklemlerin sabit katsayılarıdır. Pt-lOO termometreleri Amerika'da ASTM standardına göre Avrupa'da ise kullanılan DİN standardına göre farklı değerlerle sınıflandırılmışlardır. Sınıflandıma işlemi termometrelerin sıcaklığı bilinen referanslara karşılık göstermiş olduğu direnç değerlerinin kararlılığına göre yapılmıştır. Yapılan bu sınıflandırma sonucunda termometrenin hangi sınıfa ait olduğunu gösteren denklemler aşağıda verilmiştir. DİN A Sınıfi B Sınıfi ASTM At = t At = t \-o. 0017t At = At = hO. 0042t Yukarıda belirtilen denklemleri sağlayan Pt-lOO termometreleri bulundukları satırın başlığını oluşturan standartlara uyuyor demektir. Bilindiği gibi platin direnç termometrelerinin dirençlerindeki yaklaşık 4 x 10" 4 Q değişim 1 mk sıcaklık değişimine denktir. Pt-lOO kalibrasyonlannda 50 mk toplam belirsizlik ile DİN denklemleri kullanılabilir. Pt-lOO termometrelerinin tavlama öncesi ve sonrası suyun üçlü noktasında göstermiş oldukları direnç farkı 2-3 mk ise kararlı bir termometre olduğunu gösterir. Eğer fark 10 mk nin üzerinde ise az kararlı ve daha büyük bir belirsizliğe sahip olduğunu gösterir. j Pt-lOO Tipi Termometrelerde Kararlılık Testi Kalibrasyonu yapılacak Pt-100'lerin, suyun üçlü noktası veya buz noktasındaki direnç değeri ölçülür. Pt-lOO tipi termometre maksimum kalibrasyon sıcaklığının C j üzerindeki sıcaklığa ayarlanmış finnda 4 saat tavlanır. Tavlama işleminden sonra finndan / çıkarılıp oda sıcaklığında soğutulan termometrenin tekrar suyun üçlü noktasındaki ve buz noktasındaki direnç değeri ölçülür. İki ölçüm arasındaki fark 10 mk'den büyükse tavlama işlemi tekrarlanır. Fark yine 10 mk'den büyükse kalibrasyon sertifikasında bu durum belirtilir ve belirsizlik hesabında bu fark gözönüne alınarak tekrar hesaplanır. Fark 10 mk den küçükse kalibrasyona başlanır Pt-100 Termometrenin Kalibrasyon Metodu Kalibrasyona kalibrasyon aralığının en yüksek değerinden başlanarak 0 C ye doğru ı ölçümler alınır. Negatif sıcaklık değerlerinde ise en düşük değerden başlanıp 0 C ye doğru / ölçümler alınarak kalibrasyon yapılır. Kalibrasyon toplam ölçüm noktası 10'dur. Pt-100 termometre banyoya referans termometre ile aynı seviyede olacak şekilde ve mümkünse metal blok içerisine yerleştirilir. Ayarlanan sıcaklık değerlerinde referans termometre ve Pt-100 termometresinin okuduğu direnç oranı olarak aynı anda okunarak kaydedilir. Her bir sıcaklık değeri için en az 10 okuma yapılır ve okunan değerlerin ortalamaları alınır. Referans 402

8 termometrenin direnç oranı değeri direnç değerine çevrilir. Referans termometrenin kalibrasyon sıcaklığında Wt değeri bulunur. (t) = -M- (3) W R(0 C) W(t) değeri : Termometrenin t sıcaklığındaki direnç değerinin 0 C'deki direnç değerine oranı R(t) değeri : Test termometresinin t sıcaklığında göstermiş olduğu direnç değeri Ro(O C) : Test termometresinin 0 C deki direnç değeri Bu bulunan sıcaklık değerleri Pt-lOO termometrenin okuduğu değerler ile karşılaştırılarak bir tablo hazırlanır.ayrıca kalibrasyon bölgesindeki sıcaklık değerlerine karşılık gelen PRT tipi termometresinin direnç ve Wt değerlerini gösteren bir tablo verilir. Referans termometrenin okuduğu sıcaklık değerleri ve Pt-lOO termometresinin bu sıcaklıklarda okuduğu direnç değerleri (1) ve (2) nolu denklemlerde yerine konarak A, B ve C katsayıları bulunur Sayısal termometrenin Kalibrasyon Yöntemi Sayısal termometrede PRT tipi termometrenin kalibrasyonunda izlenen yöntem ile kalibre edilir. Bu tür termometre kalibrasyonundaki fark, referans termometrenin ölçtüğü sıcaklık değerlerine karşılık sayısal termometreden de doğrudan sıcaklık değeri okunur ve bu değerler karş/ılaştınlır Sıvı-Cam Termometrenin Kalibrasyon Yöntemi Sıvı - Cam Termometre Geldiğinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar Sıvı-cam termometrenin sıvı kolonunun sağlamlığı kontrol edilir. Termometrenin bölmeleri ve numaralandınlması doğru olmalı ve çizgileri düzgün olmalıdır. Termometrenin yapısı ve yapımında kullanılan cam kalibrasyona uygun olmalıdır. Bunları yaparken yaklaşık 8-10 kez büyüten büyüteçten faydalanılır. Termometre sıvı haznesinde hava kabarcığı bulunabilir veya sıvı kolonundaki sıvının arasına hava boşluğu girmiş olabilir. Bu çok rastlanan bir durumdur ve katı CO2 (Karbondioksit) kullanılarak ortadan kaldırılabilir. Bunun için uygulanılacak metod: Sıvı haznesi katı CO2 içersinde bekletilerek tüm sıvı hazne içersine toplanır. Eğer bir miktar sıvı hala hazne içersinde kalmış ise termometre hazne kısmından avuç içerisine alınarak çok sert olmamak şartı ile sadece el masaya değecek şekilde vurularak sıvı bir miktar aşağı itilir Sıvı -Cam Termometrede Kararlılık Testi Sıvı-cam temometrede kararlılık testinin yapılması için, sıcaklık aralığı 200 C'den büyük olması gerekir. Termometrenin aralığının en yüksek değerinden 20 C aşağı bir sıcaklıkta termometre tavlanır. Sıcaklık aralığı 200 C'ye kadar olan sıvı-cam termometrelerde camın kristal yapısı aynı olduğu için tavlama işleminin yapılmasına gerek yoktur. Eğer 403

9 termometre 200 C'den daha fazla bir sıcaklıkta ısıtılırsa camın kristal yapısı bozulur ve deforme olur Sm-Cam Termometrenin Kalibrasyonunda Dikkat Edilmesi Gereken Bazı Noktalar Kalibrasyon esnasında son rakamı belirleyecek yeterlilikte bir büyüteç veya dürübün kullanılır. Ortam ışığı yeterli olmalıdır. Termometre okunurken termometreye sıvı seviyesi hizasından bakılır Sıvı -Cam Termometrenin Kalibrasyon Metodu Kalibrasyona başlamadan önce buz noktasında ölçüm alınır. Termos içindeki buz ve su karışımı homojen olarak yapılmalıdır. Kalibrasyona, kalibrasyon aralığının minimum değerinden başlanıp yukarı sıcaklıklara doğru devam edilir ve en az 7 noktada ölçüm alınır. Ölçüm alınan noktalar kalibrasyon aralığının %80'ini kapsamalıdır. İki veya daha fazla referanstermometre kullanılır ve kalibrasyon esnasında sıvı cam termometreleri referanslar arasına yerleştirilir. Eğer kalibrasyon laboratuvannda yeterli sayıda Faden termometre varsa kalibrasyonda iki tane Faden termometre kullanılabilir. Datalann alınmasındaki ölçme işlemi Tablo 3'deki gibidir. Alınan ölçüm değerleri termometreler bazında ortalaması alınır. Eğer buz noktası ölçümü farklı ise test termometrelere buz noktası düzeltmesi yapılır. Faden termometrenin ölçülen değerlerinin ortalaması alınır ve ortalamadan Faden termometrenin kendisinden gelen düzeltmesi yapılır. Faden düzeltmesi hesaplanırken referans termometrelerin ortalama sıcaklığı banyonun sıcaklığı olarak alınır ve düzeltme hesaplanır. Buz noktası düzeltmesinden sonra Faden Termometre için düzeltme hesaplanır ve gerekli düzeltme yapılır. Tablo 3 Kalibrasyon ölçüm sırası Faden Termometre Faden1 Faden1 Faden1 Faden1 Referans Termometre Nl Nl Nl Nl Test Termometre T1,T2 Tn Tl, T2 Tn Tl, T2 Tn T1,T2 Tn Referans Termometre N2 N2 N2 N2 Faden Termometre Faden2 Faden2 Faden2 Faden2 Okuma Yönü :=> <= <= => 3.0. BELİRSİZLİK HESAPLARI Ölçüm sonuçlarının doğru değerlendirilmesi sonuçların güvenirliğine bağlıdır. Ölçülen aynı büyüklüğün değeri, ölçümden ölçüme farklılık gösterir. Her ölçümün sonucunda, verilen sayı mutlaka belli bir şüphe içerir. Bu nedenle ölçüm sonucu verilirken ölçülen veya hesaplanan değerin belirsizliği her zaman belirlenmelidir. Ölçüm belirsizliği ölçülen büyüklüğün gerçek değerinin içinde bulunduğu değerler aralığını karakterize eden tahmini değerdir. Ölçüm belirsizliği genel olarak bir çok bileşeni içerir. Bu bileşenlerin bir kısmı, ölçüm serileri sonuçlarının istatiksel dağılımına bakılarak 404

10 tahmin edilebilir ve deneysel Standard sapma yardımıyla karakterize edilebilir. Diğer bileşenlerin tahmini ise diğer bilgilere ve tecrübeye dayandınlabilir Herhangi bir kalibrasyonda belirsizlik iki şekilde ele alınır; * A tipi belirsizlik (tekrarlanan ölçüm sonuçlarına dayanan istatiksel yöntem) * B tipi belirsizlik (istatiksel olmayan yöntem) A tipi standart belirsizliğin hesaplanması: Herbir gözlem için ortam koşullarındaki rasgele değişimlerden ve etki faktörlerinin rasgele değişimlerinden dolayı farklılıklar gösterir. Girdi büyüklüğündeki rasgele hatalardan doğan belirsizliğin tanımlanması için deneysel standart sapma kullanılır. Gözlemlerin deneysel varyansının değeri, bu aynı zamanda girdilerin olasılık dağılımının varyansıdır. Varyansın bu kestirimi, ve deneysel standart sapma olarak adlandırılan onun pozitif kare kökü, gözlemlenen değerlerin farklığını belirtir veya daha genel olarak onların ortalamadan sapmalnnı karakterize eder. Yani deneysel varyans tüm gözlem sonuçlarının dağılımına ait bir değerdir. B tipi standart belirsizliğin hesaplanması: Girdi değeri için kestirilen değer Xj tekrarlanmış ölçümler sonucunda elde edilmemişse, kestirilmiş varyans veya standart belirsizlik olabilecek bütün farklı değerleri göz önüne alınarak bütün elde olan bilgiler kullanılarak bilimsel bir şekilde yargıya varılır. B tipi değerlendirmede ortaya çıkan belirsizlik bileşenleri, -Daha önce yapılan bir ölçümde elde edilen veriler -İlgili malzemeler ve kullanılan cihazlar konusundaki deneyim ve daha önce edinilmiş bilgiler. -Yapımcının belirttiği özellikler -Kalibrasyon ve diğer sertifikalarda bulunan veriler -El kitaplarından alınan verilere ilişkin belirsizliklerdir. B tipi belirsizliğe etki eden faktörler; a) Termometrelerin daldınldığı banyo veya banyoların belirsizliği. b) Kalibrasyonda kullanılan referans termometrelerin belirsizliği. c) İki referans termometrenin banyo sıcaklık duyarlılığından gelen belirsizlik. d) F700 Köprüsünün belirsizliği. e) Elektriksel gürültüden kaynaklanan belirsizlik. f) Referans direncin belirsizliği. g) Buz noktası belirsizliği. h) Kalibrasyon sonucunda oluşturulan tablodan gelen belirsizlik. 405

11 Toplam Standart Belirsizlik Bileşke standart belirsizlik veya toplam standart belirsizlik, belirsizlik yayılma yasası kullanılarak, ölçümlerin A tipi ve B tipi standart belirsizliklerinin bir araya getirilmesinden elde edilir. Bu yasaya göre, toplam belirsizlik, bütün belirsizliklerin karelerinin toplamının kareköküne eşittir. Yani; Toplam belirsizlik = k J (A tipi 1 f + (A tipi 2 / + (B tipi 1 f + (B tipi 2 f Belirsizlikler güvenirlilik seviyesine göre tanımlanmalıdırlar. Bunlar; k = 1 % 66 güvenirlilik seviyesi k =2 % 95 güvenirlilik seviyesi k =3 % 99.7 güvenirlilik seviyesi Genellikle k = 2 kullanılır. Örnek: Tablo 4 Pt-100 termometre için tahmini belirsizlik hesabı; Belirsizlik Faktörleri A tipi (1 standart sapma) Termometrelerin daldınldığı banyo veya banyoların, Kalibrasyonda kullanılan referans termometrelerin belirsizliği İki referans termometre banyo sıcaklık duyarlığından gelen belirsizlik, F700 Köprüsünün belirsizliği Elektriksel gürültüden kaynaklanan belirsizlik Referans direncin belirsizliği Buz noktası belirsizliği Kalibrasyon sonucunda oluşturulan tablodan gelen belirsizlik C standart sapma (k=l) Toplam Belirsizlik (k=2)

12 Tablo 4'de verilen değerler sadece bir örnektir, sonuçta elde edilen toplam belirsizlik müşteriden gelen termometrenin kararlılığına ve alınan datalann çokluğu ve azlığına göre artabilir veya azalabilir İZLENEBİLİRLİK Herhangi bir ölçüm esnasında elde edilen sonuçların ulusal veya uluslararası standartlarla oluşan bir zincir içerisinde bağlantılı olmasına izlenebilirlik olarak tanımlanabilir. Sıcaklık ölçümlerindeki izlenibilirlik zinciri Tablo 5'de verilmiştir. Kelvin'in Tanımı Suyun üçlü noktası K Uluslararası Sıcaklık Ölçeği ITS-90 Ulusal Sıcaklık Ölçeği Standart Platin Direnç Termometresi SPRT's Sabit Sıcaklık Kalibrasyon Banyosu veva fırını İkincil Seviye Standart Termometre Çalışma Termometresi İzlenebilir Ölçüm Tablo 5 Sıcaklık ölçümlerinin izlenebilirlik zinciri 407

13 5.0. SONUÇ I Bu yayında, UME sıcaklık laboratuvarına kalibrasyon için kabul edilen PRT tipi ve sıvı-cam termometrelerin karşılaştırmalı yönteme göre kalibrasyonlanmn nasıl gerçekleştirildiği kısaca anlatıldı. Pt-100, sayısal ve sıvı-cam termometrelerin kalibrasyonlan istenilen aralığa göre değişik alet ve yöntemler kullanılmaktadır. -40 C ile 550 C arasında sıvı banyolar kullanılarak kalibrasyonlar gerçekleştirilmektedir. Toplam kalibrasyon belirsizliğinin güvenilir olarak hesaplanmasında; kullanılan sıvı banyoların belizsizliği, referans termometrelerin belirsizliği, test termometresinin buz noktası kararlılığı ve tekrarlanabilirliği ve vb belirsizliği etkileyen faktörleri gözönüne alınmalıdır. < Kalibrasyon belirsizliği hesaplamalannda uygulanacak yöntem bu yayında verilmiştir. / Her laboratuvarın kalibrasyon esnasında kullanacağı cihazlar ve laboratuvar ortamının farklı olacağından, belirsizliğini etkiyen faktörler farklı olacaktır. KAYNAKÇALAR [1] Preston-Thomas, H., "The International Temperature scale of 1990", Metrologia, pp3-10, 1990 [2] İnce A. T ve Kartal A. "Uluslararası Sıcaklık Ölçeği 1990'nın Ulusal Metroloji / Enstitüsü'nde (UME) Gerçekleştirilmesi ve Muhafazası", II. Ölçümbilim Kongresi, Ekim 1997 [3] İnce AT., Uğur S., Aşık A. "Platin Direnç ve Sayısal Termometrelerin Karşılaştırmalı Metoda Göre Kalibrasyonlan, Eğitim Notlan", TÜBİTAK UME, 7-9 Kasım,

14 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİ 1990 (ITS-90)'NIN ULUSAL METROLOJİ ENSTİTÜSÜNDE (UME) GERÇEKLEŞTİRİLMESİ VE MUHAFAZASI Ahmet T İNCE ve Aliye KARTAL TÜBİTAK, Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) ÖZET Helyumun buhar basınç sıcaklığı 3 Kelvin'den başlayarak bakırın donma noktası sıcaklığı olan J Kelvin'e kadar olan sıcaklık ölçümlerinin tüm Dünyada izlenebilir olabilmesi için 1990 'da yayınlanan [1] Uluslararası Sıcaklık Ölçeğinin (ITS-90) belirlediği koşullarda, sıcaklık ölçümlerinin gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Her ülke mevcut ITS-90 sıcaklık ölçeğini ilk önce uluslararası alanda sonra ulusal alanda izlenebilirliğinin oluşturması gerekmektedir. UME sıcaklık laboratuvarı, ITS-90 sıcaklık ölçeğini Civadan ( C) başlayarak Gümüşün donma noktası sıcaklığına ( C) kadar olan sıcaklık aralığında kurmayı başarmıştır. ITS-90 sıcaklık ölçeğinin UME'de tanınması ve muhafazası gerçekleştirilmiştir. ITS-90 sıcaklık ölçeğinin kabul ettiği referans termometrelerin (SPRT'ler) kalibrasyonlarını ait metodlar geliştirilerek referans termometrelerin UME'de kalibrasyonları birincil düzeyde istenilen belirsizlikle yapılmaktadır. 1.0 GİRİŞ Metroloji bir ülkedeki ölçme, standartlaşma, kontrol ve kalite sisteminin altyapısının oluşturmak kalite güvenliği için ürün özelliklerinin belirlenmesine ve kalite kontrolüne ilişkin kapsamlı bir sistem oluşmasını sağlar. Ayrıca bir ülkenin hayat standardının yükseltilmesinde, çevrenin ve tüketicinin korunmasında, bilimsel ve teknik araştırmalarda ve daha birçok konuda önemli bir yer tutmaktadır. Oldukça geniş kapsamlı bilimsel çalışmalarda, elde edilen ve zamanla değişimi yılda milyonda bir derecesinde olan standartların doğrulukları, kalibrasyon aracılığıyla tüm ölçme ve test cihazlarına aktarılır. Bu şekilde oluşturulan her ölçüm, BIPM (uluslararası Ölçü ve Ağırlıklar Bürosu) tarafından bilimsel tanımlan yapılmış yedi temel ölçüm birimine bağlanır. Metre, Kilogram, Saniye, Amper, Kelvin, Kandela, ve Mol olarak anılan bu birimler, yapılan tüm ölçümlerin SI Uluslararası birimler sistem'indeki temellerini oluştururlar. Sıcaklık birimi Kelvin (K) evrensel olarak maddenin en iyi tanımlanmış ve tekrarlanabilir hali olan suyun üçlü noktasının termodinamik (mutlak) sıcaklığının 1/273.16'sı olarak tanımlanmıştır. Sıcaklığın günlük hayatta kullanılan santigrad dereceye çevrilmesi aşağıdaki eşitlik ile gerçekleştirilir. t/ C= T/K

15 t/ C sıcaklığı derece santigrad, T/K ise Kelvin sıcaklığıdır. Buna göre suyun üçlü noktası sıcaklığı ^ 0.01 C dir Daha Önceki Sıcaklık Ölçekleri Ve ITS-90 Sıcaklık Ölçeği [1-2] (i) ITS-27 ITS-27 pek çok tekrarlanabilir sıcaklıklardan veya belli sıcaklıkları veren sabit noktalardan ve bütün ölçek boyunca farklı bölgelerde kullanılan üç farklı cihazdan oluşur. Platin termometre düşük sıcaklıklarda, %10 rodyum-platin ısılçift orta bölgede ve optik pyrometre de yüksek sıcaklıklarda kullanılır. I Platin termometre için sabit noktalar, buz noktası (0.000 C), oksijen, su ve sülfürün kaynama / noktalan (sırası ile C, C ve C) olarak tanımlanır. Optik pyrometre için ise sabit nokta altının donma noktası ve kullanılan formül de Wien kanunudur. (ü) ITS-48 Platin direnç termometresinin alt sınır aralığı -190 C'den oksijenin kaynama noktası C olarak değiştirildi ve Platin termometreleri ile ısılçiftin birleşme noktası antimonun donma noktası olarak belirlendi. Gümüşün donma noktası C yerine C olarak tanımlandı. Altının donma noktası altının ergime noktası (1063 C) olarak değiştirildi. Planck radyasyon kanunu kullanılmaya başlandı. İkinci radyasyon katsayısı, C2'nin, değeri 1.432x10" 2 metre kelvin yerine 1.438xlO" 2 metre kelvin oldu. Standart direnç termometre ve ısılçiftin interpolasyon formülündeki sabitler izinli aralıkta değiştirildi. j (iii) IPTS yılında ITS-48 üzerinde yapılan bir değişiklikle 1954 yılında termodinamik sıcaklık birimi Kelvin'in tek tanımı olarak kabul edilen suyun üçlü noktası, bu bölgede, kalibrasyon noktası olarak buz noktasının yerine kabul edildi. Çinkonun donma noktasıda sülfürün kaynama noktası yerine tercih edildi. Standart direnç termometre ve ısılçiftin interpolasyon formülündeki sabitler izinli aralıkta yeniden değiştirildi. j (iv) EPTS yılında, Uluslararası Pratik Sıcaklık Ölçeği, kabul edildi. Burada ölçülen değerlerin termodinamik değerlerine yaklaştıran pek çok rakamsal değişiklikler yapıldı. Ölçeğin alt limiti 13.81K'e uzatıldı ve altı tane sabit nokta ölçeğe katıldı. Hesaplamalarda kullanılan sabitlerde de değişiklikler yapıldı. Sülfürün kaynama noktası yok edildi. Direnç termometre aralığı için interpolasyon formülü daha kanşık oldu. İkinci radyasyon katsayısı, c 2 'nin, değeri xlO' 2 metre kelvin oldu. Standart direnç termometre ve ısılçiftin interpolasyon formülündeki sabitler izinli aralıkta değiştirildi. j (v) Uluslararası Sıcaklık Ölçeği (II S-90rııın Tanımı ITS-90 sıcaklık ölçeği, daha önce kullanılmış olan birçok uluslararası sıcaklık ölçeğinin bugüne dek gelişmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu ölçekler, sıcaklık ölçümlerinin doğru ve 410

16 tekrarlanabilir bir şekilde yapılmasına ve ölçülen sıcaklığa karşılık gelen termodinamik sıcaklığa en yakın şekilde hesaplanabilmesine olanak verecek şekilde formüle edilmiştir. Uluslararası Ölçü ve Ağırlıklar Komitesi tarafından 1989 yılında, 1968 Uluslararası Sıcaklık Ölçeğinin yerine kabul edilen 1990 Uluslararası Sıcaklık Ölçeğidir [1]. ITS K 'den Planck radyasyon (monokromatik radyasyonu kullanarak) kanununa göre pratik olarak ölçülebilen en yüksek sıcaklığa ( K) kadar uzanır. ITS-90 herbirinde T90 sıcaklıklarının tanımlandığı aralıkları ve alt-aralıklan kapsar. Bu aralık ve alt-aralıklann bir kısmı üst üste gelmektedir ve bu durumun oluştuğu yerlerde TVın farklı tanımlamaları mevcuttur. Bu farklı tanımlamalar eşit statüye sahiptir. Aynı sıcaklıkta, farklı tanımlamalara göre yapılan yüksek doğruluklu ölçümler arasında sayısal farklılıklar meydana gelebilir. Tanımlanmış iki sabit nokta arasında bulunan bir sıcaklık için kabul edilen iki interpolasyon aleti sayısal farklılıkta T90 değeri verebilir. Gerçekte bütün bu durumlarda ortaya çıkan farklılıklar ihmal edilir düzeydedir. ITS-90 öyle bir şekilde düzenlenmiştir ki; aralıklar boyunca verilen herhangi bir sıcaklık için Tgo'ın sayısal değeri, ölçeğin kabul edildiği zamanda en iyi şekilde hesaplanan sayısal değerine bir yaklaşımdır. Termodinamik sıcaklıkların direkt ölçümleriyle karşılaştırmak suretiyle, T90 ölçümleri daha kolay yapılır; daha doğru ve tekrarlanabilir özelliğe sahiptir. ITS-90, alt bölgelerinde tanımlı sabit noktalar (tablo 1 de verilmiştir) ve bu bölgelere ait interpolasyon cihaz ve denklemlerinin kullanıldığı sıcaklık ölçeğidir. Tablo 1. ITS-90 ölçeğini oluşturan sabit noktalar Numara Sıcaklık Madde Durum WXT9o) T90/K «17 « He e-h 2 e-h 2 (veya He) e-h 2 (veya He) Ne o 2 Ar Hg H 2 O Ga in Sn Zn Al Ag Au Cu vp tp vp (veya gp) vp (veya gp) tp tp tp tp tp mp fp fp fp fp *P fp fp ( ) ( )

17 ITS-90'da, 0.65K-5 K arasında 3 He ve 4 He gaz-basmç ilişkileri, 3K K arasında gaz termometresi, K K arasında Platin direnç termometresi ve K'in üzerinde Planck radyasyon kanunu interpolasyon cihaz ve eşitlikleri olarak kullanılır. i ' 2.0. ITS-90 SABİT NOKTALARININ GERÇEKLEŞTİRİLMESİ VE STANDART PLATİN DİRENÇ TERMOMETRELERİNİN (SPRT'S) ITS-90'A GÖRE KALİBRASYONLARI [3] Standart platin direnç termometreleri, sıcaklık ölçümlerinde interpolasyon aleti olarak kullanılmak üzere Uluslararası Sıcaklık Ölçeği 1990 (ITS-90) tarafından [1] tanımlanmıştır. Standart platin termometreleri 13.8K ile C sıcaklık aralığını kapsar K ile K (0.01 C) arasında genellikle 25Q ( K deki değeri) kapsül tipi termometreler kullanılır. Long stemmed (uzun gövdeli) tipi termometreler (bunlarda 25Q) ise -189 C ile 660 C arasında kullanılmaktadırlar. / Yüksek sıcaklık termometreleri, genellikle 0.2O ve 2.5Q ( K deki değerleri), 0 C ile C aralığında kullanılırlar. Uluslararası Sıcaklık Ölçeği 1990'a göre standart termometrelerin kalibrasyonlannın yapılabilmesi için standart termometreler aşağıdaki şartlan sağlamalıdırlar; j ı = R(t9o)/R( C), bu eşitliğe göre, R(t9o ); standart termometrelerinin belli bir sıcaklıktaki direnç değeri, R(0.01 C); standart art direnç termometrenin suyun üçlü noktasındaki direnç değeridir. i Galyumun erime noktasında, , Civanın üçlü noktasında, W(t9o) * olmalıdır. Bu değerlerden birini sağlayan standart platin direnç termometreleri istenilen kalibrasyon aralığında gerekli sabit noktalarda kalibrasyona tabi tutulur. Kalibrasyon sonucunda alınan ölçümlerin ITS-90'nin ön gördüğü denklemlerde yerine koyarak termometrelerin ITS-90'a göre sapma katsayıları hesaplanır, ve termometreye ait sertifika düzenlenir. Kalibrasyon sertifikası, standart platin termometrenin değişik sabit noktalardaki direnç değerlerini, ITS- 90'göre sapma katsayılarını, termometrenin suyun üçlü noktasındaki (SÜN) kararlılığını ve kalibrasyon belirsizliğim içermektedir. 412

18 2.1. Suyun Üçlü Noktasında Ölçümler Standart platin direnç termometrelerin suyun üçlü noktasındaki ölçümlerinin gerekliliği; + termometreler için gerekli direnç oranlarının hesaplanması, > termometrelerin her bir sabit noktadan sonra suyun üçlü noktasında ölçülmesi ile termometrelerin kalibrasyon başından sonuna kadar kararlılıklarının kontrol edilmesi. ^ kalibrasyonu yapılmış termometrelerin direnç değerlerinin zamanla değişip değişmediğinin kontrolünde kullanılır Suyun Üçlü Noktasının Ölçümü Ve Hazırlanış Yöntemleri Suyun üçlü noktası hücreleri ilk önce 2 saat yaklaşık 0 C de olan suyun üçlü noktası muhafaza banyosunda soğumaya bırakılır. Suyun üçlü noktası hücresi içindeki, termometrenin girdiği tüpün etrafinda homojen bir buz tabakası oluşması için, UME kullanılan yöntemlerden iki tanesi aşağıda açıklanmıştır [3]. i) Kuru karbon dioksit yöntemi (kuru buz) Hücrenin içindeki termometrenin daldınldığı tüp, kuru pamuk ile iyice temizlenir. Çok iyi bir şekilde ufalanmış katı CO2, suyun üçlü nokta hücresi içine boşaltılır ve katı CO2 hücrenin içinde homojen olarak dağılmasına dikkat edilir. Hücre el ile yavaşça vurularak katı CC^'in homojen olarak yukarıdan aşağıya doğru dağılması sağlanır. SÜN hücresi içindeki katı CO 2 seviyesi ile hücrenin içindeki su seviyesinin aynı olması gerekir. Eğer katı CO2 seviyesi su seviyesinden fazla ise, hücrenin içindeki su seviyesinin üst tarafinda buz köprüsü oluşabilir ve bu suyun üçlü noktası hücresinin kırılmasına sebep olabilir. Eğer buz köprüsü oluşursa, hücrenin üst tarafi başparmak ve orta parmak arasında hareket ettirilerek oluşan buz köprüsü eritilir ve hücrenin kırılması önlenir. Buz tabakasının kalınlığı 4mm-8mm arasında olduğunda kati CO2 eklenmesi durdurulur. Bunun kontrolü, hücrenin alt tarafinı içinde 0 C de buz su karışımı içeren beher içine daldırılıp, beherin yan cephesinden bakılınca oluşan buzun kalınlığının ne kadar olduğu rahatlıkla gözlenir. Oluşan buz tabakası ile hücrenin dış duvarı arasındaki mesafe 2mm den az olmamalıdır, aksi takdirde SÜN hücresi buz tabakasının genişlemesinden dolayı kınlabilir. Geriye kalan CO2 hücreyi çok yavaş eğilerek dışarı dökülür veya hücrenin içinde kendi kendine buharlaşması için bırakılır. Hücrenin içi en az iki kez saf su ile yıkanır ve tekrar yerine buzda soğutulmuş su konur. Bu işlem buz tabakası hücre içinde döndürülmeden önce yapılmalıdır. SÜN hücresi muhafaza banyosuna konulur ve kararlı hale gelmesi için en az 24 saat beklenir (veya tercihen iki gün). Ölçüme başlamadan önce oda sıcaklığında olan metal (veya cam) çubuk (7 mm çapında) SÜN hücresine yaklaşık bir dakika daldırılır ve bir miktar buzun erimesi sağlanır. Hücre çok yavaşça ve nazikçe döndürülür ve buz tabakasının termometrenin daldınldığı tüpün etrafinda serbestçe döndüğü gözlenir. Eğer buz tabakası dönmüyor ise metal çubuk tekrar daha az bir süre ile hücreye daldırılarak işlem tekrarlanır. ü) Soğuk daldırıcı çubuk yöntemi SÜN hücresinin içindeki termometrenin daldınldığı tüp kuru pamuk ile iyice temizlenir. Tüpün içine 2-5 mm olacak şekilde saf alkol konulur ve dakika boyunca ufalanmış kati CO 2 atılarak alt kısımda bir miktar buz tabakası oluşturulur. 413

19 SÜN hücresi, içinde buzlu su bulunan cam bir kaba konur; böylece hem ortam ile ısı transferi önlenir, hemde hücre içinde oluşan buz tabakasının kalınlığı daha iyi gözlenir. Hücre içindeki termometrenin daldınldığı tüp içine soğutulmuş saf alkol konur. Eklenen alkol / seviyesi, kullanılan soğutma çubuğunun (başlangıç kısmı, içerisine alkol ve kuru buz konulan silindirik metal bir beher, çubuk kısmı beher içinden uzayan 40cm uzunluğunda ve 8mm çapında metal borudan oluşur) çapına ve uzunluğuna bağlıdır. Çubuk termometrenin daldınldığı yere konduğunda, alkol seviyesi hücrenin içindeki su seviyesinden fazla olmamalıdır dakika içinde buz tabakası istenen kalınlığa (4mm-8mm) gelir. Oluşan buz tabakası ile hücrenin dış duvarı arasındaki mesafe 2mm den az olmamalıdır aksi takdirde SÜN hücresi buz tabakasının genişlemesinden dolayı kırılabilir. Düzgün bir buz tabakası elde ettikten sonra hücrenin içindeki alkol, hücreyi yavaşça yatırılarak boşaltılır ve hücrenin içi en az iki kez saf su ile yıkanır ve tekrar hücrenin içine buzda soğultulmuş su konur. Bu işlem buz tabakası hücre içinde döndürülmeden önce yapılmalıdır. SÜN hücresi muhafaza banyosuna konulur ve kararlı hale gelmesi için en az 24 saat beklenir (veya tercihan iki gün). Ölçüme başlamadan önce oda sıcaklığında olan metal (veya cam) çubuk (7 mm çapında) SÜN hücresine yaklaşık bir dakika daldırılır ve bir miktar buzun erimesi sağlanır. Hücre çok yavaşça ve nazikçe döndürülür ve buz tabakasının termometrenin daldınldığı tüpün etrannda serbestçe döndüğü gözlenir. Eğer buz tabakası dönmüyor ise metal çubuk tekrar daha az bir süre ile hücreye daldırılarak işlem tekrar edilir. ı j 2.3. Ölçüm Yöntemleri Standart platin direnç termometrelerinin (SPRT'ler) kalibrasyon düzeneği Şekil l'de j verilmektedir. Standart platin direnç termometreleri (SPRT) ilk önce 15 dakika suyun üçlü noktası / muhafaza banyosuna (sıcaklık C) daldırılarak ön soğutma işleminden geçirilir. Yukarıdaki yöntemlerden biri kullanılarak hazırlanan suyun üçlü noktası hücresi içindeki buz tabakasının homojen ve çatlak olup olmadığı kontrol edilir. Ayrıca buz tabakasının termometre tüpü etrafinda serbestçe dönüp dönmediği kontrol edilir. Eğer dönmüyor ise hücrenin içine oda sıcaklığında metal veya cam çubuk 30 saniyeliğine daldırılır. Ön soğutması yapılan SPRT suyun üçlü noktası hücresi içine daldırılır ve etrafi laboratuvar ışık radyosyonundan korunması için siyah bir bezle örtülür. SPRT ölçüm için Fİ8 köprüsü ile bağlanır ve ölçümden önce yaklaşık 10 dakika beklenir. Ölçümler lma akım ile gerçekleştirilir (25 ohmluk SPRT için). Termometreye uygulanan akım V2mA'e çıkartılarak, termometreye uygulanan güç dağılımı iki katına çıkartılır ve termometrenin kendinden ısınma etkisi tespit edilir. Pt-100 termometre için 0.5mA, 25Q termometre için lma, 2.5Q termometreler için 2mA ve 0.25O termometreler için loma akım kullanılır. i 2.4. Tavlama İşlemi Ve Kararlılık Testi UME'de kalibrasyona gelen termometrelerde uygulanan tavlama sıcaklıkları aşağıda verilmektedir. 420 C'e kadar kalibre edilecek termometreler 4 saat 450 C'de, 500 C'e kadar kalibre edilecek termometreler 3 saat 560 C'de, 660 C'e kadar kalibre edilecek termometreler 4 saat 670 C'de, / 962 C'e kadar kalibre edilecek termometreler 4 saat 970 C'de, tavlama işlemleri yapılır. ı i 414

20 Tavlama işlemleri için tek bölgeli finn kullanılmaktadır. Daldırma derinliği yaklaşık 40cm olup termometreler 50cm uzunluğunda kuartz cam tüpler içine konarak finn içine daldırılmaktadırlar. Tavlama işlemi termometrelerin kendinden gerilme ve çok kulanılmalanndan gelen ekstra direnç değer artış veya azalmalarının geri kazanılmasını sağlamaktadır. Tavlama sıcaklığı 450 C'e kadar olan sıcaklıklarda termometreler direk tavlama finnına konur ve tavlama bitiminde direk dışarı çıkartılarak oda sıcaklığına gelmesi için bekletilirler. 560 C'de gerçekleştirilen tavlamadan sonra termometre 450 C gelmesi için tavlama finnı 2 C/dakika düşüş oranı ile yaklaşık 1 saat içinde 450 C gelmesi sağlanır ve bu sıcaklıkda termometre 30 dakika bekletip dışarı çıkartılarak oda sıcaklığına gelmesi için bekletilirler. 670 C de gerçekleştirlen tavlama sonunda finnın sıcaklığı kontrollü olarak (2 C/dakika) 2 saat içinde 450 C e gelmesi sağlanır ve bu sıcaklıkda termometre 30 dakika bekletilip finndan dışarı çıkartılıp oda sıcaklığına gelmesi beklenir. Tavlama işlemi sonunda ölçülen suyun üçlü noktası değerlerindeki artış, termometrenin hala gergin ve kirlenmeye maruz kaldığına işarettir. Suyun üçlü noktası değerindeki düşüş genellikle termometredeki gerilme etkisinin azaldığını ve bununda termometre için iyi olduğuna işarettir. Tavlama işlemi termometrelerin suyun üçlü noktasındaki değerlerinin istenilen tekrarlanabilir değerlere ulaşınılmasına kadar devam edilir. Eğer termometre 12 saatlik tavlamadan sonra hala kararsız ise termometre kararsız olduğundan kalibrasyonu yapılmaz ve iade edilir Sabit Noktalar Hakkında Genel Açıklamalar UME'de kullanılan metal sabit noktalar % saflıkta metallerden yapılmışlardır. Bir adet Kalay hücresi dışında bütün sabit nokta hücreleri 1 atm basınçda kapatılmış hücrelerdir. Metallerin konduğu pota ultra safsızlıkta grafitten yapılmış ve bu grafit pota özel koşullarda sabit noktası metali ile doldurulmadan önce yüksek sıcaklıkda tavlanmıştır (grafit içindeki safsızlıklann giderilmesi için). Grafit pota uzun kuartz tüpün içine yerleştirildikten sonra kuartz cam tüp 1 atm basınçda kapatılır. Oluşturulan donma noktası eğrisi yaklaşık 4 ile 6 saat arasında kullanılabilmektedir. Buna karşılık 3 veya 4 termometrenin kalibrasyonu mümkündür. Oluşturulan donma noktası platosu uzun süre devam etmesi için, kalibre edilecek SPRT'ler kalibrasyona başlamadan önce ön ıstma işlemine tabi tutulmaları gerekir Ölçüm basamakları Kalibrasyonu yapılacak SPRT'ler, kalibrasyon sıcaklığının üstünde (10-30 C) bir sıcaklıkta tavlama ve kararlılık testlerinden geçirilirler. Kalibrasyon basamağı, yüksek sıcaklıkdan düşük sıcaklığa doğrudur 2.7. Sabit Noktaların Ölçüm Teknikleri Aliminyum Donma Noktasının Gerçekleştirilmesi Ve Ölçümü Aliminyum donma nokta hücresi alkol ile temizlenir ve sabit nokta finnına (Carbolite 1-zone sodium heat pipe system iuraace) dikkatlice yerleştirilir. Hücrenin toprak bağlantısı finnın şasesine yapılır. Finn sıcaklığı 670 C ye 2 C / dakika artacak şekilde ayarlanır. Potansiyometre (transformer) %50 olmalıdır. Hücre kontrol termometresi ile birlikte bütün gece finnın içinde bırakılarak hücre içindeki Aliminyumun tamamen ergimesi sağlanır. 415

UME YÜKSEK SISAKLIK ISILÇİFT KALİBRASYON ÖLÇÜM SİSTEMİ

UME YÜKSEK SISAKLIK ISILÇİFT KALİBRASYON ÖLÇÜM SİSTEMİ 1 UME YÜKSEK SISAKLIK ISILÇİFT KALİBRASYON ÖLÇÜM SİSTEMİ Narcisa Arifoviç Ahmet Diril TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü PK. 54 41470 Gebze/KOCAELİ Tel: 0262 679 50 00 E-Mail*: narcisa.arifovic@tubitak.gov.tr

Detaylı

SICAKLIK KAYNAKLARININ KARŞILAŞTIRILMASI

SICAKLIK KAYNAKLARININ KARŞILAŞTIRILMASI 473 SICAKLIK KAYNAKLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Alev DERELİOĞLU Narcisa ARİFOVİÇ ÖZET Bu çalışmada; sıcaklık kaynağı olarak kullanılan kuru fırın ve sıvı banyo arasındaki farklılıklar ele alındı. Kullanılan

Detaylı

Bu metotta, toprak bir miktar su ile karıştırılarak süspansiyon hâline getirilir.

Bu metotta, toprak bir miktar su ile karıştırılarak süspansiyon hâline getirilir. Bouyoucos Hidrometre Yöntemi Bu metotta, toprak bir miktar su ile karıştırılarak süspansiyon hâline getirilir. Süspansiyonun hazırlanmasından sonra topraktaki her bir fraksiyon için belirli bir süre beklendikten

Detaylı

ISIL ÇĐFTLERĐN KARŞILAŞTIRMALI METODA GÖRE KALĐBRASYONLARI*

ISIL ÇĐFTLERĐN KARŞILAŞTIRMALI METODA GÖRE KALĐBRASYONLARI* ISIL ÇĐFTLERĐN KARŞILAŞTIRMALI METODA GÖRE KALĐBRASYONLARI* Ali Can KUYRUKLUYILDIZ - Aliye KARTAL - Ahmet T. ĐNCE TÜBĐTAK - Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) ÖZET UME sıcaklık laboratuarında ısılçiftlerin

Detaylı

KURU FIRIN ÖLÇÜMLERİNDE BELİRSİZLİK HESABI

KURU FIRIN ÖLÇÜMLERİNDE BELİRSİZLİK HESABI 355 KURU FIRIN ÖLÇÜMLERİNDE BELİRSİZLİK HESABI Narcisa ARİFOVİÇ Alev DERELİOĞLU ÖZET Ölçüme ait en önemli kavram; ölçülmek istenen fiziksel büyüklüğe ait nicelikle birlikte, bu ölçümü hangi belirsizlik

Detaylı

Termodinamik Isı ve Sıcaklık

Termodinamik Isı ve Sıcaklık Isı ve Sıcaklık 1 Isıl olayların da nicel anlatımını yapabilmek için, sıcaklık, ısı ve iç enerji kavramlarının dikkatlice tanımlanması gerekir. Bu bölüme, bu üç büyüklük ve termodinamik yasalarından "sıfırıncı

Detaylı

SIVI YOĞUNLUKLARININ BİRİNCİL SEVİYEDE BELİRLENMESİNİ SAĞLAYAN ÖLÇÜM DÜZENEĞİ

SIVI YOĞUNLUKLARININ BİRİNCİL SEVİYEDE BELİRLENMESİNİ SAĞLAYAN ÖLÇÜM DÜZENEĞİ 383 SIVI YOĞUNLULARININ BİRİNCİL SEVİYEDE BELİRLENMESİNİ SAĞLAYAN ÖLÇÜM DÜZENEĞİ Haldun DİZDAR Ümit Y. AÇADAĞ Orhan SAARYA ÖZET Endüstride, sıvı yoğunluğunun yüksek hassasiyetle ölçümü, başta petrol olmak

Detaylı

ITS-90 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE UYGUN OLARAK - 40 C / 420 C SICAKLIK ARALIĞINDA Pt-100 DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYONU KARŞILAŞTIRMASI

ITS-90 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE UYGUN OLARAK - 40 C / 420 C SICAKLIK ARALIĞINDA Pt-100 DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYONU KARŞILAŞTIRMASI 1 ITS-90 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE UYGUN OLARAK - 40 C / 40 C SICAKLIK ARALIĞINDA Pt-100 DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYONU KARŞILAŞTIRMASI Alev DERELİOĞLU Murat KALEMCİ TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü,

Detaylı

SUYUN ÜÇLÜ NOKTASI SICAKLIĞINA KİRLİLİĞİN ETKİSİ

SUYUN ÜÇLÜ NOKTASI SICAKLIĞINA KİRLİLİĞİN ETKİSİ 1 SUYUN ÜÇLÜ NOKTASI SICAKLIĞINA KİRLİLİĞİN ETKİSİ Ali UYTUN* Murat KALEMCİ TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü PK. 54 41470 Gebze/KOCAELİ Tel: 0262 679 50 00 E-Mail*: ali.uytun@tubitak.gov.tr ÖZET Uluslararası

Detaylı

UME DE AC AKIM ÖLÇÜMLERİ

UME DE AC AKIM ÖLÇÜMLERİ VII. UUSA ÖÇÜMBİİM KONGRESİ 543 UME DE AC AKIM ÖÇÜMERİ Mehedin ARİFOVİÇ Naylan KANATOĞU ayrettin ÇINAR ÖZET Günümüzde kullanılan yüksek doğruluklu çok fonksiyonlu kalibratör ve multimetrelerin AC akım

Detaylı

KIZILÖTESİ KULAKTAN SICAKLIK ÖLÇEN TERMOMETRELERİN KALİBRASYONU

KIZILÖTESİ KULAKTAN SICAKLIK ÖLÇEN TERMOMETRELERİN KALİBRASYONU 235 KIZILÖTESİ KULAKTAN SICAKLIK ÖLÇEN TERMOMETRELERİN KALİBRASYONU Kemal ÖZCAN Aliye KARTAL DOĞAN ÖZET Kızılötesi kulaktan sıcaklık ölçen termometreler sağlık sektöründe yaygın olarak kullanılmaktadır.

Detaylı

OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK

OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK 2 KÜTLE M k (kiloram) Uluslararası kiloram prototipinin kütlesine eşittir. Türkiye nin Tubitak-UME de bulunan prototipin numarası 54 tür. 39 mm İridyum

Detaylı

AKIŞKANLARIN ISI İLETİM KATSAYILARININ BELİRLENMESİ DENEYİ

AKIŞKANLARIN ISI İLETİM KATSAYILARININ BELİRLENMESİ DENEYİ T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ AKIŞKANLARIN ISI İLETİM KATSAYILARININ BELİRLENMESİ DENEYİ Hazırlayan Yrd.Doç.Dr. Lütfü NAMLI SAMSUN AKIŞKANLARIN ISI İLETİM

Detaylı

SERAMİK/METAL OKSİT SENSÖRLÜ ÇİY-NOKTASI ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ

SERAMİK/METAL OKSİT SENSÖRLÜ ÇİY-NOKTASI ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ 551 SERAMİK/METAL OKSİT SENSÖRLÜ ÇİY-NOKTASI ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ Seda OĞUZ AYTEKİN ÖZET Bu çalışmada; özellikle düşük nem değerlerinde ölçüm yapan seramik ya da metal oksit sensörlü çiynoktası ölçerlerin

Detaylı

BÖLÜM 1: TEMEL KAVRAMLAR

BÖLÜM 1: TEMEL KAVRAMLAR Sistem ve Hal Değişkenleri Üzerinde araştırma yapmak üzere sınırladığımız bir evren parçasına sistem, bu sistemi çevreleyen yere is ortam adı verilir. İzole sistem; Madde ve her türden enerji akışına karşı

Detaylı

Toprakta Kireç Tayini

Toprakta Kireç Tayini Toprakta Kireç Tayini Toprakta kireç tayininde genellikle kalsimetre düzeneği kullanılır ve % kireç miktarı CaCO 3 cinsinden ifade edilir. Elde edilen veriler doğrultusunda toprakların kireç içeriğine

Detaylı

1990 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE (ITS 90) UYGUN CIVA ÜÇLÜ NOKTASI HÜCRELERİNİN TÜBİTAK-UME DE YAPIMI

1990 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE (ITS 90) UYGUN CIVA ÜÇLÜ NOKTASI HÜCRELERİNİN TÜBİTAK-UME DE YAPIMI 171 1990 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE (ITS 90) UYGUN CIVA ÜÇLÜ NOKTASI HÜCRELERİNİN TÜBİTAK-UME DE YAPIMI Murat KALEMCİ Ahmet T. İNCE Georges BONNIER ÖZET Cıvanın üçlü noktası, 1990 yılında kabul edilen

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Arpaçeşme Mah. Şehit Oktay Kaya Cad. No: 91 / A Gebze 41400 KOCAELİ / TÜRKİYE Tel : 0262 643 06 44 Faks : 0262 643 06 44 E-Posta

Detaylı

KIRCHHOFF YASALARI VE WHEATSTONE(KELVİN) KÖPRÜSÜ

KIRCHHOFF YASALARI VE WHEATSTONE(KELVİN) KÖPRÜSÜ KIRCHHOFF YASALARI VE WHEATSTONE(KELVİN) KÖPRÜSÜ Deneyin Amacı Bu deneyin amacı, seri, paralel ve seri-paralel bağlı dirençleri tanımak, Kirchhoff Yasalarının uygulamasını yapmak, eşdeğer direnç hesaplamasını

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Laboratuvarı Adresi : Sancak Mh. Taçmahal Cd. A Blok 33/B Selçuklu 42250 KONYA/TÜRKİYE Tel : 0332 233 55 42 Faks : 0332 233 77 42 E-Posta : info@mirada.com Website

Detaylı

Görev çubuğu. Ana ölçek. Şekil 1.1: Verniyeli kumpas

Görev çubuğu. Ana ölçek. Şekil 1.1: Verniyeli kumpas Deney No : M0 Deney Adı : ÖLÇME VE HATA HESABI Deneyin Amacı : Bazı uzunluk ölçü aletlerini tanımak ve ölçme hataları hakkında ön bilgiler elde etmektir. Teorik Bilgi : VERNİYELİ KUMPAS Uzunluk ölçümü

Detaylı

ENTEGRE YÖNETİM SİSTEMİ TALİMATLAR

ENTEGRE YÖNETİM SİSTEMİ TALİMATLAR 26.11.2011 01 10.04.2012 1 / 5 KYS.19 TA 01 1-AMAÇ Eker Süt Ürünlerinde, ham madde olarak kabulü yapılan çiğ sütün ve süttozunun antibiyotik içerip içermediğini kontrol etmek. 2-KAPSAM VE GEÇERLİLİK Bu

Detaylı

HAZIRLAYAN. KAMİL GÜRSEL / Fizik Mühendisi ELİMKO LTD. ŞTİ.

HAZIRLAYAN. KAMİL GÜRSEL / Fizik Mühendisi ELİMKO LTD. ŞTİ. HAZIRLAYAN ISO 9001 KAMİL GÜRSEL / Fizik Mühendisi ELİMKO LTD. ŞTİ. OTOMATİK KONTROLDA GÜVENİLİR İSİM... 1 KALİTE SİSTEMLERİ Günümüzde tüm işletme ve firmalarda belli bir kalite anlayışı ile buna bağlı

Detaylı

KAYNAMALI ISI TRANSFERİ DENEYİ. Arş. Gör. Emre MANDEV

KAYNAMALI ISI TRANSFERİ DENEYİ. Arş. Gör. Emre MANDEV KAYNAMALI ISI TRANSFERİ DENEYİ Arş. Gör. Emre MANDEV 1. Giriş Pek çok uygulama alanında sıcak bir ortamdan soğuk bir ortama ısı transferi gerçekleştiğinde kaynama ve yoğuşma olayları gözlemlenir. Örneğin,

Detaylı

VGCS (VAKUM ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ) İLE VAKUM ÖLÇERLERİN KALİBRASYONU

VGCS (VAKUM ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ) İLE VAKUM ÖLÇERLERİN KALİBRASYONU 527 VGCS (VAKUM ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ) İLE VAKUM ÖLÇERLERİN KALİBRASYONU İlknur KOÇAŞ Gökçe Sevim SARIYERLİ ÖZET Günümüz gelişmiş teknolojisinde hassas vakum ölçümleri önemli bir yer tutmaktadır. İlaç

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Kalibrasyon Laboratuvarı Akreditasyon No: Adresi : Osmaniye mah. Ümraniye Sok. No:11/B Bakırköy 34144 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0 212 660 87 81 Faks : 0 212 660

Detaylı

DENEY 0. Bölüm 1 - Ölçme ve Hata Hesabı

DENEY 0. Bölüm 1 - Ölçme ve Hata Hesabı DENEY 0 Bölüm 1 - Ölçme ve Hata Hesabı Amaç: Ölçüm metodu ve cihazına bağlı hata ve belirsizlikleri anlamak, fiziksel bir niceliği ölçüp hata ve belirsizlikleri tespit etmek, nedenlerini açıklamak. Genel

Detaylı

KOROZYON. Teorik Bilgi

KOROZYON. Teorik Bilgi KOROZYON Korozyon, metalik malzemelerin içinde bulundukları ortamla reaksiyona girmeleri sonucu, dışardan enerji vermeye gerek olmadan, doğal olarak meydan gelen olaydır. Metallerin büyük bir kısmı su

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/8) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/8) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/8) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Nilüfer Ticaret Merkezi 2.kısım 635 sokak Otomasyon plaza No:7 Nilüfer 16120 BURSA / TÜRKİYE Tel : 0 224 441 55 77 Faks : 0 224

Detaylı

TANIMLAR, STANDARTLAR, STEMĐ, HATALAR, BELĐRS YER DEĞĐŞ MLERĐ KUMPASLAR, MĐKROMETRELER, ÇÜMLER KOMPARATÖRLER. RLER BOYUTSAL ve ŞEK EN KÜÇÜK

TANIMLAR, STANDARTLAR, STEMĐ, HATALAR, BELĐRS YER DEĞĐŞ MLERĐ KUMPASLAR, MĐKROMETRELER, ÇÜMLER KOMPARATÖRLER. RLER BOYUTSAL ve ŞEK EN KÜÇÜK Metroloji ve SI Temel Birimleri TANIMLAR, STANDARTLAR, BOYUTLAR VE BĐRĐMLER, B GENELLEŞTĐRĐLM LMĐŞ ÖLÇME SĐSTEMS STEMĐ, HATALAR, BELĐRS RSĐZL ZLĐK K ANALĐZĐ, ĐSTAT STATĐKSEL ANALĐZ YER DEĞĐŞ ĞĐŞTĐRME ÖLÇÜ

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/6) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/6) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/6) YEDİTEPE ÜNİVERSİTESİ FİZİK BÖLÜMÜ Metroloji Ve Adresi : Yeditepe Üniversitesi 26 Ağustos Yerleşimi Kayışdağı Cad. Fizik Bölümü Prof.Dr.Ahmet İNCE 34755 İSTANBUL/TÜRKİYE

Detaylı

Geometrik nivelmanda önemli hata kaynakları Nivelmanda oluşabilecek model hataları iki bölümde incelenebilir. Bunlar: Aletsel (Nivo ve Mira) Hatalar Çevresel Koşullardan Kaynaklanan Hatalar 1. Aletsel

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/8) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/8) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/8) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Yenidoğan mah. Abdi İpekçi Cad. Kızılay Sok. No:3/A Bayrampaşa 34030 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0212 5659150 Faks : 0212 5655129

Detaylı

ĐÇĐNDEKĐLER. UME-G3SI-10-02 Direnç Termometre Karşılaştırması Teknik Protokolü 1/13

ĐÇĐNDEKĐLER. UME-G3SI-10-02 Direnç Termometre Karşılaştırması Teknik Protokolü 1/13 ĐÇĐNDEKĐLER 1. Kapsam... 2 2. Katılımcılar... 2 3. Laboratuvarlar Arası Dolaşan Cihaz (LADC)... 2 4. Zaman Çizelgesi... 2 5. Karşılaştırma Paketi... 4 6. Sigorta... 4 7. Sonuçların Geçerliliği... 4 8.

Detaylı

ATIKSULARDA FENOLLERİN ANALİZ YÖNTEMİ

ATIKSULARDA FENOLLERİN ANALİZ YÖNTEMİ ATIKSULARDA FENOLLERİN ANALİZ YÖNTEMİ YÖNTEM YÖNTEMİN ESASI VE PRENSİBİ Fenolik maddeler uçucu özellik göstermeyen safsızlıklardan distilasyon işlemiyle ayrılır ve ph 7.9 ± 0.1 de potasyum ferriksiyanür

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/18) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/18) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/18) Kalibrasyon Laboratuvarı Akreditasyon No: Adresi : Tekstilkent Ticaret Merkezi A5 Blok No:51 Esenler 34235 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0 212 438 19 22 Faks : 0 212

Detaylı

Pratik olarak % 0.2 den az C içeren çeliklere su verilemez.

Pratik olarak % 0.2 den az C içeren çeliklere su verilemez. 1. DENEYİN AMACI: Farklı soğuma hızlarında (havada, suda ve yağda su verme ile) meydana gelebilecek mikroyapıların mekanik özelliklere etkisinin incelenmesi ve su ortamında soğutulan numunenin temperleme

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/15) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/15) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/15) Laboratuvarı Adresi : 5748 SOK. NO:39/1-2-3 ÇAMDİBİ BORNOVA 35090 İZMİR/TÜRKİYE Tel : 0232 4310040 Faks : 0232 4310016 E-Posta : info@batimet.com.tr Website :

Detaylı

SOĞUTMA KULESİ EĞİTİM SETİ DENEY FÖYÜ

SOĞUTMA KULESİ EĞİTİM SETİ DENEY FÖYÜ BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK-MİMARLIK FAKÜLTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ SOĞUTMA KULESİ EĞİTİM SETİ DENEY FÖYÜ BALIKESİR 2013 DENEY NO -1: Soğutma Kulesindeki Proseslerin Gözlemlenmesi DENEYİN

Detaylı

Temel İstatistik. Y.Doç.Dr. İbrahim Turan Mart Tanımlayıcı İstatistik. Dağılımları Tanımlayıcı Ölçüler Dağılış Ölçüleri

Temel İstatistik. Y.Doç.Dr. İbrahim Turan Mart Tanımlayıcı İstatistik. Dağılımları Tanımlayıcı Ölçüler Dağılış Ölçüleri Temel İstatistik Tanımlayıcı İstatistik Dağılımları Tanımlayıcı Ölçüler Dağılış Ölçüleri Y.Doç.Dr. İbrahim Turan Mart 2011 DAĞILIM / YAYGINLIK ÖLÇÜLERİ Verilerin değişkenlik durumu ve dağılışın şeklini

Detaylı

Metalik malzemelerdeki kaynakların tahribatlı muayeneleri-kaynaklı yapıların soğuk çatlama deneyleri-ark kaynağı işlemleri Bölüm 2: Kendinden ön gerilmeli deneyler ISO 17642-2:2005 CTS TESTİ Hazırlayan:

Detaylı

Penetrasyon : Asfaltın sertlik veya kıvamlılığını belirtir. Bitümün kıvamlılığı arttıkça bağlayıcılığı da artar.

Penetrasyon : Asfaltın sertlik veya kıvamlılığını belirtir. Bitümün kıvamlılığı arttıkça bağlayıcılığı da artar. 1. REFERANS DOKÜMANLAR : Türk Standartları ( TS ) Bitümlü Malzemeler El Kitabı ( KGM ) 2. KAPSAM - Penetrasyon Deneyi - Yumuşama Noktası Deneyi - Duktilite Deneyi - Soyulma Deneyi 3. TANIMLAR : Penetrasyon

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 4

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 4 BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 0 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY İÇİNDE SABİT SICAKLIKTA SİLİNDİRİK ISITICI BULUNAN DİKDÖRTGEN PRİZMATİK SAC KUTU YÜZEYLERİNDEN ZORLANMIŞ TAŞINIM

Detaylı

8.333 İstatistiksel Mekanik I: Parçacıkların İstatistiksel Mekaniği

8.333 İstatistiksel Mekanik I: Parçacıkların İstatistiksel Mekaniği MIT Açık Ders Malzemeleri http://ocw.mit.edu 8.333 İstatistiksel Mekanik I: Parçacıkların İstatistiksel Mekaniği 2007 Güz Bu materyallerden alıntı yapmak veya Kullanım Şartları hakkında bilgi almak için

Detaylı

şeklinde ifade edilir.

şeklinde ifade edilir. MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 21 CEVHER HAZIRLAMA LAB. I ANDREASEN PIPETTE YÖNTEMİ İLE TANE BOYU DAĞILIMININ BELİRLENMESİ 1. AMAÇ Geleneksel labaratuvar elekleriyle elenemeyecek kadar küçük tane boylu malzemelerin

Detaylı

TÜBİTAK UME Ulusal Metroloji Enstitüsü Akışkanlar Grubu Düşük Gaz Debi Ölçüm Laboratuvarı

TÜBİTAK UME Ulusal Metroloji Enstitüsü Akışkanlar Grubu Düşük Gaz Debi Ölçüm Laboratuvarı TÜBİTAK UME Ulusal Metroloji Enstitüsü Akışkanlar Grubu Düşük Gaz Debi Ölçüm Laboratuvarı 10-50 L/min Debi Aralığında Gaz Debi Ölçüm Karşılaştırma Protokolü UME-G2AL-TR-K005 Temmuz 2013 - Gebze İçindekiler

Detaylı

İletkenlik, maddenin elektrik akımını iletebilmesinin ölçüsüdür.

İletkenlik, maddenin elektrik akımını iletebilmesinin ölçüsüdür. İletkenlik, maddenin elektrik akımını iletebilmesinin ölçüsüdür. C= 1/R dir. Yani direncin tersidir. Birimi S.m -1 dir. (Siemens birimi Alman bilim insanı ve mucit Werner von Siemens e ithafen verilmiştir)

Detaylı

LCR METRE KALİBRASYONU

LCR METRE KALİBRASYONU 599 LCR METRE KALİBRASYONU Yakup GÜLMEZ Gülay GÜLMEZ Mehmet ÇINAR ÖZET LCR metreler, genel olarak indüktans (L), kapasitans (C), direnç (R) gibi parametreleri çeşitli frekanslardaki alternatif akımda ölçen

Detaylı

STANDARD PLATİN DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYON KARŞILAŞTIRMASI TEKNİK PROTOKOLÜ

STANDARD PLATİN DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYON KARŞILAŞTIRMASI TEKNİK PROTOKOLÜ STANDARD PLATİN DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYON KARŞILAŞTIRMASI TEKNİK PROTOKOLÜ UME-G3SI-12-01 TÜBİTAK UME SICAKLIK GRUBU LABORATUVARI (Rev. A) Kasım 2012 ULUSAL METROLOJ ENST TÜSÜ Gebze Yerleflkesi P.K.

Detaylı

ASİSTAN ARŞ. GÖR. GÜL DAYAN

ASİSTAN ARŞ. GÖR. GÜL DAYAN ASİSTAN ARŞ. GÖR. GÜL DAYAN 4. SICAKLIK ÖLÇÜMÜ Sıcaklık Ölçümünde kullanılan araçların çalışma prensipleri fiziğin ve termodinamiğin temel yasalarına dayandırılmış olup, genellikle aşağıdaki gibidir: i.

Detaylı

2 Hata Hesabı. Hata Nedir? Mutlak Hata. Bağıl Hata

2 Hata Hesabı. Hata Nedir? Mutlak Hata. Bağıl Hata Hata Hesabı Hata Nedir? Herhangi bir fiziksel büyüklüğün ölçülen değeri ile gerçek değeri arasındaki farka hata denir. Ölçülen bir fiziksel büyüklüğün sayısal değeri, yapılan deneysel hatalardan dolayı

Detaylı

ÖLÇME BİLGİSİ ALANLARIN ÖLÇÜLMESİ

ÖLÇME BİLGİSİ ALANLARIN ÖLÇÜLMESİ ÖLÇME BİLGİSİ ALANLARIN ÖLÇÜLMESİ Doç. Dr. Alper Serdar ANLI 5.Hafta ALANLARIN ÖLÇÜLMESİ Genel bir deyişle herhangi bir arazi parçasının şeklini ve büyüklüğünü belirtecek planın çıkarılabilmesi için gereken

Detaylı

+90 312 4lg 32 00- www.turkak.otg."

+90 312 4lg 32 00- www.turkak.otg. +90 312 4lg 32 00- www.turkak.otg." Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/8) Laboratuvarı Akreditasyon No: Adres: Fevzi Çakmak Mah. 10564 Sok. No:44 42050 KONYA / TÜRKİYE Tel : 0 332 342 70 20 Faks : 0

Detaylı

RADYOLOJİDE KALİTE KONTROL VE KALİBRASYONUN ÖNEMİ ÖĞR. GÖR. GÜRDOĞAN AYDIN İLKE EĞİTİM VE SAĞLIK VAKFI KAPADOKYA MYO TIBBİ GÖRÜNTÜLEME PRG.

RADYOLOJİDE KALİTE KONTROL VE KALİBRASYONUN ÖNEMİ ÖĞR. GÖR. GÜRDOĞAN AYDIN İLKE EĞİTİM VE SAĞLIK VAKFI KAPADOKYA MYO TIBBİ GÖRÜNTÜLEME PRG. RADYOLOJİDE KALİTE KONTROL VE KALİBRASYONUN ÖNEMİ ÖĞR. GÖR. GÜRDOĞAN AYDIN İLKE EĞİTİM VE SAĞLIK VAKFI KAPADOKYA MYO TIBBİ GÖRÜNTÜLEME PRG. RÖNTGENCİ??? RÖNTGENCİ??? RÖNTGENCİ??? RÖNTGENCİ??? R Ö N T G

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Laboratuvarı Laboratuvarı Adresi : Orta Mah. latife hanım Sokak No: 12/1 Pendik 34896 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0 216 598 12 12 Faks : 0 216 598 12 14 E-Posta :

Detaylı

MAK 309 Ölçme Tekniği ve Değerlendirme. Temel Kavramlar

MAK 309 Ölçme Tekniği ve Değerlendirme. Temel Kavramlar MAK 309 Ölçme Tekniği ve Değerlendirme Temel Kavramlar Ölçme nedir? Ölçme bilinmeyen bir niceliği, bilinen bir nicelikle karşılaştırarak değerlendirme işlemidir. Odanın sıcaklığı kaç derece? Ölçme yaparken...

Detaylı

O )molekül ağırlığı 18 g/mol ve 1g suyun kapladığı hacimde

O )molekül ağırlığı 18 g/mol ve 1g suyun kapladığı hacimde 1) Suyun ( H 2 O )molekül ağırlığı 18 g/mol ve 1g suyun kapladığı hacimde 10 6 m 3 olduğuna göre, birbirine komşu su moleküllerinin arasındaki uzaklığı Avagadro sayısını kullanarak hesap ediniz. Moleküllerin

Detaylı

TANIMLAYICI İSTATİSTİKLER

TANIMLAYICI İSTATİSTİKLER TANIMLAYICI İSTATİSTİKLER Tanımlayıcı İstatistikler ve Grafikle Gösterim Grafik ve bir ölçüde tablolar değişkenlerin görsel bir özetini verirler. İdeal olarak burada değişkenlerin merkezi (ortalama) değerlerinin

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) TEKNOLOJİK Ve Danışmanlık Hizmetleri Sanayi Ve Dış Laboratuvarı Adresi : Osmaniye mah. Ümraniye Sok. No:11/B Bakırköy 34144 İSTANBUL/TÜRKİYE Tel : 0 212 660 87

Detaylı

MAK 401 Konu 6 : Sıcaklık Ölçümleri (Burada verilenler sadece slaytlardır. Dersleri dinleyerek gerekli yerlerde notlar almanız ve kitap destekli çalışmanız sizin açınızdan çok daha uygun olacaktır.) Giriş

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/17) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/17) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/17) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : İçmeler mah. Koçak sok. no:9-a Tuzla 34763 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0216 4469929 Faks : 0216 4464022 E-Posta : isokal@isokal.com.tr

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ DERS 7 DR. FATİH AY.

MALZEME BİLGİSİ DERS 7 DR. FATİH AY. MALZEME BİLGİSİ DERS 7 DR. FATİH AY www.fatihay.net fatihay@fatihay.net GEÇEN HAFTA KIRILMANIN TEMELLERİ KIRILMA ÇEŞİTLERİ KIRILMA TOKLUĞU YORULMA S-N EĞRİSİ SÜRÜNME GİRİŞ Basınç (atm) Katı Sıvı Buhar

Detaylı

DAMACANA TAKİP SİSTEMİ ÖLÇÜM SENSÖRLERİ TEKNİK GEREKLER DOKÜMANI

DAMACANA TAKİP SİSTEMİ ÖLÇÜM SENSÖRLERİ TEKNİK GEREKLER DOKÜMANI DAMACANA TAKİP SİSTEMİ ÖLÇÜM SENSÖRLERİ TEKNİK GEREKLER DOKÜMANI Hazırlayanlar, Dr. Bülent ÜNSAL, Emrah UYSAL, Alev ÇORMAN Proje UME Sorumlu Koordinatör Dr. Sinan FANK 22.07.2014 TUBİTAK-UME, Gebze, Kocaeli

Detaylı

100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI

100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI 465 100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI Ahmet MEREV Serkan DEDEOĞLU Kaan GÜLNİHAR ÖZET Yüksek gerilim, ölçülen işaretin genliğinin yüksek olması nedeniyle bilinen ölçme sistemleri ile doğrudan ölçülemez.

Detaylı

elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu

elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu ÖZET Yük. Müh. Uğur DOĞAN -Yük. Müh Özgür GÖR Müh. Aysel ÖZÇEKER Bu çalışmada Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Jeodezi

Detaylı

İŞYERİNDE MARUZ KALINAN GÜRÜLTÜNÜN ÖLÇÜM TALİMATI

İŞYERİNDE MARUZ KALINAN GÜRÜLTÜNÜN ÖLÇÜM TALİMATI Sayfa No 1/8 1. AMAÇ -KAPSAM Bu talimatın amacı; gürültü seviyesi ölçümünün yapılması esnasında, ölçüm noktalarının belirlenmesi, cihazda yapılması gereken kontroller ve ölçümün nasıl yapılacağına dair

Detaylı

Ölçme Teknikleri Temel Kavramlar:

Ölçme Teknikleri Temel Kavramlar: Deney yapmak bir bakıma ölçüm yapmaktır. Ölçme bilimine metroloji denir. Ölçmek yani bir büyüklüğü sayısal olarak belirlemek büyüklüğün değerini standarlaştırılmış aynı cinsten bir başka büyüklükle karşılaştırmak

Detaylı

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ORGANİK KİMYA LABORATUVARI DENEY 5: YENİDEN KRİSTALLENDİRME DENEYİ

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ORGANİK KİMYA LABORATUVARI DENEY 5: YENİDEN KRİSTALLENDİRME DENEYİ ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ORGANİK KİMYA LABORATUVARI DENEY 5: YENİDEN KRİSTALLENDİRME DENEYİ TEORİ : Organik deneyler sonucunda genellikle elde edilen ürün,

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Laboratuvarı Akreditasyon No: Adresi : Fevzi Çakmak Mah. 10564 Sok. No:44 42050 KONYA / TÜRKİYE Tel : 0 332 342 70 20 Faks : 0 332 342 70 23 E-Posta : ukm@ukm.com.tr

Detaylı

KONTROL PANELİ. Kontrol panelinden kontrol menüsüne giriniz

KONTROL PANELİ. Kontrol panelinden kontrol menüsüne giriniz DENEY FÖYLERİ Yeni Sanayi sitesi 12 Ekim Cad. 52.Sok. No:18A BALIKESİR Tel:0266 2461075 Faks:0266 2460948 http://www.deneysan.com mail: deneysan@deneysan.com BALIKESİR-2014 KONTROL PANELİ Kontrol panelinden

Detaylı

formülü zamanı da içerdiği zaman alttaki gibi değişecektir.

formülü zamanı da içerdiği zaman alttaki gibi değişecektir. Günümüz endüstrisinde en yaygın kullanılan Direnç Kaynak Yöntemi en eski elektrik kaynak yöntemlerinden biridir. Yöntem elektrik akımının kaynak edilecek parçalar üzerinden geçmesidir. Elektrik akımına

Detaylı

ISI ĠLETĠM KATSAYISININ TESPĠTĠ DENEY FÖYÜ

ISI ĠLETĠM KATSAYISININ TESPĠTĠ DENEY FÖYÜ T.C ONDOKUZ MAYIS ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ MAKĠNA MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ ISI ĠLETĠM KATSAYISININ TESPĠTĠ DENEY FÖYÜ HAZIRLAYAN: Prof. Dr. Aydın DURMUġ SAMSUN Deney 1: Doğrusal Isı Ġletimi Deneyi

Detaylı

MALZEME ANA BİLİM DALI Malzeme Laboratuvarı Deney Föyü. Deneyin Adı: Malzemelerde Sertlik Deneyi. Deneyin Tarihi:

MALZEME ANA BİLİM DALI Malzeme Laboratuvarı Deney Föyü. Deneyin Adı: Malzemelerde Sertlik Deneyi. Deneyin Tarihi: Deneyin Adı: Malzemelerde Sertlik Deneyi Deneyin Tarihi:13.03.2014 Deneyin Amacı: Malzemelerin sertliğinin ölçülmesi ve mukavemetleri hakkında bilgi edinilmesi. Teorik Bilgi Sertlik, malzemelerin plastik

Detaylı

ANALİTİK YÖNTEMLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ. Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2004

ANALİTİK YÖNTEMLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ. Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2004 ANALİTİK YÖNTEMLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2004 1 Laboratuvarlarda yararlanılan analiz yöntemleri performans kalitelerine göre üç sınıfta toplanabilir: -Kesin yöntemler

Detaylı

ISI İLETİM KATSAYISININ BELİRLENMESİ DENEYİ GENEL BİLGİLER

ISI İLETİM KATSAYISININ BELİRLENMESİ DENEYİ GENEL BİLGİLER ISI İLETİM KATSAYISININ BELİRLENMESİ DENEYİ 1. GENEL BİLGİLER Isı iletimi; bir katı malzeme veya durgun akışkan içerisindeki sıcak bir bölgeden daha soğuk bir bölgeye doğru ısının geçmesidir. Bir katı

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/20) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/20) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/20) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Organize Sanayi Bölgesi Kırmızı Cadde No: 6 16140 BURSA / TÜRKİYE Tel : 0224 243 80 00 Faks : 0224 243 83 21 E-Posta : bursakalibrasyon@tse.org.tr

Detaylı

Kontak İbreli Termometreler

Kontak İbreli Termometreler E-mail: Fax: +49 661 6003-607 www.jumo.co.uk Veri Sayfası 608520 Sayfa 1/12 Kontak İbreli Termometreler Özellikler Panel montaj veya ek cihaz gibi gerçek değer göstergeli sıcaklık kontrolörü Bayonet kilitli

Detaylı

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ KMB-305 KİMYA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI I

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ KMB-305 KİMYA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI I ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ KMB-305 KİMYA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI I DENEY 2 : BORULARDA BASINÇ KAYBI VE SÜRTÜNME DENEYİ (AKIŞKANLAR MEKANİĞİ) DENEYİN AMACI:

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi :251. sokak No: 33/1-2 Bayraklı 35030 İZMİR / TÜRKİYE Tel : 0232 348 40 50 Faks : 0232 348 63 98 E-Posta : kalmem@mmo.org.tr Website

Detaylı

DOĞAL TAŞLARDA DONMA ÇÖZÜLME (F-T DÖNGÜSÜ)

DOĞAL TAŞLARDA DONMA ÇÖZÜLME (F-T DÖNGÜSÜ) DOĞAL TAŞLARDA DONMA ÇÖZÜLME (F-T DÖNGÜSÜ) 1. Genel Bilgiler Doğal taşlar; mimari yapılarda yapı taşı olarak ve/veya iç ve dış mekanların kaplanmasında; ayrıca anıt, heykel gibi alanlarda yaygın bir şekilde

Detaylı

ATMOSFER KONTROLLÜ VAKUM FIRINLARINDA ISIL İŞLEM ve JET REVİZYON MÜDÜRLÜĞÜNDEKİ UYGULAMALARI

ATMOSFER KONTROLLÜ VAKUM FIRINLARINDA ISIL İŞLEM ve JET REVİZYON MÜDÜRLÜĞÜNDEKİ UYGULAMALARI BÖLÜM 16 ATMOSFER KONTROLLÜ VAKUM FIRINLARINDA ISIL İŞLEM ve JET REVİZYON MÜDÜRLÜĞÜNDEKİ UYGULAMALARI Svl.Müh. Serkan KAPTAN 1nci HİBM K.lığı Jet Revizyon Müdürlüğü Şubat 2004, ESKİŞEHİR ÖZET Isıl işlem

Detaylı

MAK-LAB009 DOĞAL VE ZORLANMIġ TAġINIM YOLUYLA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ

MAK-LAB009 DOĞAL VE ZORLANMIġ TAġINIM YOLUYLA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ MAK-LAB009 DOĞAL VE ZORLANMIġ TAġINIM YOLUYLA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ 1. GĠRĠġ Endüstride kullanılan birçok ısı değiştiricisi ve benzeri cihazda ısı geçiş mekanizması olarak ısı iletimi ve taşınım beraberce

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 40 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI TEORİ Bir noktada oluşan gerinim ve gerilme değerlerini

Detaylı

Bölüm 3 - Kristal Yapılar

Bölüm 3 - Kristal Yapılar Bölüm 3 - Kristal Yapılar Katı malzemeler, atomların veya iyonların oluşturdukları düzene göre sınıflandırılır. Kristal malzemede uzun-aralıkta atomsal ölçekte tekrarlayan bir düzen mevcuttur. Katılaşma

Detaylı

ASC (ANDALUZİT, SİLİSYUM KARBÜR) VE AZS (ANDALUZİT, ZİRKON, SİLİSYUM KARBÜR) MALZEMELERİN ALKALİ VE AŞINMA DİRENÇLERİNİN İNCELENMESİ

ASC (ANDALUZİT, SİLİSYUM KARBÜR) VE AZS (ANDALUZİT, ZİRKON, SİLİSYUM KARBÜR) MALZEMELERİN ALKALİ VE AŞINMA DİRENÇLERİNİN İNCELENMESİ ASC (ANDALUZİT, SİLİSYUM KARBÜR) VE AZS (ANDALUZİT, ZİRKON, SİLİSYUM KARBÜR) MALZEMELERİN ALKALİ VE AŞINMA DİRENÇLERİNİN İNCELENMESİ İlyas CAN*, İbrahim BÜYÜKÇAYIR* *Durer Refrakter Malzemeleri San. Ve

Detaylı

A) DENEY NO: HT B) DENEYİN ADI: Doğrusal Isı İletimi Deneyi

A) DENEY NO: HT B) DENEYİN ADI: Doğrusal Isı İletimi Deneyi 10 A) DENEY NO: HT-350-01 B) DENEYİN ADI: Doğrusal Isı İletimi Deneyi C) DENEYİN AMACI: Aynı boyutlarda ve aynı malzemeden yapılmış bir katı çubuk boyunca ısının doğrusal olarak nasıl iletildiğini göstermek,

Detaylı

Kalıp ve maça yapımında kullanılan döküm kumlarının yaş basma ve yaş kesme mukavemetlerinin ve nem miktarlarının tayin edilmesi.

Kalıp ve maça yapımında kullanılan döküm kumlarının yaş basma ve yaş kesme mukavemetlerinin ve nem miktarlarının tayin edilmesi. 8.DÖKÜM KUMLARININ MUKAVEMET VE NEM MİKTARI TAYİNİ 8.1. Deneyin Amacı Kalıp ve maça yapımında kullanılan döküm kumlarının yaş basma ve yaş kesme mukavemetlerinin ve nem miktarlarının tayin edilmesi. 8.2.Deneyin

Detaylı

Enerji var veya yok edilemez sadece biçim değiştirebilir (1.yasa)

Enerji var veya yok edilemez sadece biçim değiştirebilir (1.yasa) Termodinamik: Enerjinin bilimi. Enerji: Değişikliklere sebep olma yeteneği. Termodinamik sözcüğü, Latince therme (ısı) ile dynamis (güç) sözcüklerinden türemiştir. Enerjinin korunumu prensibi: Bir etkileşim

Detaylı

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DOYMA BASINCI DENEY FÖYÜ 3

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DOYMA BASINCI DENEY FÖYÜ 3 BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DOYMA BASINCI DENEY FÖYÜ 3 Hazırlayan: Arş. Gör. Gülcan ÖZEL 1. Deney Adı: Doyma çizgisi kavramı 2. Deney Amacı:

Detaylı

1-)ÖZELLİKLER 2-)TEKNİK ÖZELLİKLER

1-)ÖZELLİKLER 2-)TEKNİK ÖZELLİKLER 1-)ÖZELLİKLER *Bu ölçüm cihazı DIN,ASTM ve BS standartlarına uyduğu gibi IOS-2178 ve ISO-2360 standartlarınında tüm koşulları sağlayarak laboratuar ve zor koşullarda kullanılabilir. *F Tipi probe manyetik

Detaylı

ERİME VE KAYNAMA NOKTASI TAYİNİ DENEYİ

ERİME VE KAYNAMA NOKTASI TAYİNİ DENEYİ 1 1 ERİME VE KAYNAMA NOKTASI TAYİNİ DENEYİ TEORİK BİLGİ: Organik kimyada, bileşikleri tanımak için bazı fiziksel özelliklerin bilinmesi gerekir. Bu bilgiler o maddenin saflığı hakkında da bilgi verir.

Detaylı

Sıcaklık (Temperature):

Sıcaklık (Temperature): Sıcaklık (Temperature): Sıcaklık tanım olarak bir maddenin yapısındaki molekül veya atomların ortalama kinetik enerjilerinin ölçüm değeridir. Sıcaklık t veya T ile gösterilir. Termometre kullanılarak ölçülür.

Detaylı

Genel olarak test istatistikleri. Merkezi Eğilim (Yığılma) Ölçüleri Dağılım (Yayılma) Ölçüleri. olmak üzere 2 grupta incelenebilir.

Genel olarak test istatistikleri. Merkezi Eğilim (Yığılma) Ölçüleri Dağılım (Yayılma) Ölçüleri. olmak üzere 2 grupta incelenebilir. 4.SUNUM Genel olarak test istatistikleri Merkezi Eğilim (Yığılma) Ölçüleri Dağılım (Yayılma) Ölçüleri olmak üzere 2 grupta incelenebilir. 2 Ranj Çeyrek Kayma Çeyrekler Arası Açıklık Standart Sapma Varyans

Detaylı

Termokupl Genel Bilgileri

Termokupl Genel Bilgileri Termokupl Genel Bilgileri Termokupllar -200 'den 2320 C'ye kadar çeşitli proseslerde yaygın olarak kullanılır. Termokupllar iki farklı metal alaşımın uçlarının kaynaklanması ile elde edilen bir sıcaklık

Detaylı

METEOROLOJİ. IV. HAFTA: Hava basıncı

METEOROLOJİ. IV. HAFTA: Hava basıncı METEOROLOJİ IV. HAFTA: Hava basıncı HAVA BASINCI Tüm cisimlerin olduğu gibi havanın da bir ağırlığı vardır. Bunu ilk ortaya atan Aristo, deneyleriyle ilk ispatlayan Galileo olmuştur. Havanın sahip olduğu

Detaylı

MADDENİN ISI ETKİSİYLE HAL DEĞİŞİMİ SEZEN DEMİR

MADDENİN ISI ETKİSİYLE HAL DEĞİŞİMİ SEZEN DEMİR ISINMA VE SOĞUMA Her maddenin bir sıcaklığı vardır. Örneğin; çay ya da yeni pişirilmiş bir çorba sıcaktır. Buzdolabından çıkarılan su ya da dondurma ise soğuktur. Maddelerin hangisinin sıcak, hangisinin

Detaylı

AKIŞ ÖLÇÜMLERİ. Harran Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü. Dr.M.Azmi AKTACİR-2010-ŞANLIURFA 1

AKIŞ ÖLÇÜMLERİ. Harran Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü. Dr.M.Azmi AKTACİR-2010-ŞANLIURFA 1 AKIŞ ÖLÇÜMLERİ Dr.M.Azmi AKTACİR-2010-ŞANLIURFA 1 Akış ölçümleri neden gereklidir? Akış hız ve debisinin ölçülmesi bir çok biyolojik, meteorolojik olayların incelenmesi, endüstrinin çeşitli işlemlerinde

Detaylı

MAK-LAB010 KAYNAMADA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ

MAK-LAB010 KAYNAMADA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ MAK-LAB010 KAYNAMADA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ 1.GĠRĠġ Günümüzde sıvıları bnhara dönüştürme endüstride en çok rastlanan işlemlereden biridir. Buhar kazanları ve buharlaştırıcılar (evaporatörler) sıvıların buhara

Detaylı

KAYNAMALI ISI TRANSFERİ DENEYİ

KAYNAMALI ISI TRANSFERİ DENEYİ DENEY FÖYÜ DENEY ADI KAYNAMALI ISI TRANSFERİ DENEYİ DERSİN ÖĞRETİM ÜYESİ DR. EYÜPHAN MANAY Deneyin Amacı: Kaynamadaki üç durumun (taşınım ile kaynama, çekirdekli kaynama, film kaynaması) deneysel olarak

Detaylı

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları 1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları Sol üstte yüzey seftleştirme işlemi uygulanmış bir çelik

Detaylı