BİLGİSAYAR DONANIMI 1

Transkript

1 BİLGİSAYAR DONANIMI 1

2 CPU: Central Processing Unit ( Merkezi İşlem Birimi). Ana İşlem Ünitesi, Merkezi İşlemci ya da kısaca işlemci. Bilgisayarın program komutlarını bellekten aldıktan sonra kodlarını çözen ve karşılığı olan işlemleri yerine getiren merkez birimi. CPU genellikle bilgisayarın beyni olarak tanımlanır. Çünkü tüm işlemler CPU tarafından yapılır. Bu nedenle bir bilgisayarın işlem yeteneği ve hızı işlemcisinin yeteneği ve hızıyla doğrudan ilgilidir. HARDDISK: Sabit disk. Bilgisayarlarda bilgi depolama ünitesi. Sabit diskler büyük miktarda bilgiyi uzun süreli olarak saklamak için kullanılan manyetik disklerdir. Genellikle taşınabilir olma özelliği yoktur. Zaten bu yüzden de sabit disk adını almışlardır. Bilgisayar kasasının içinde kendileri için ayrılmış yuvalara yerleştirilirler. Sabit diskler özellikle disketlerle karşılaştırıldığında çok büyük miktarda bilgi depolama özelliğine sahiptirler. DISK DRIVE: Disk sürücü. Diske veri yazan ya da okuyan birim. Disk sürücüler okuyup yazdıkları disk tipine göre çeşitli isimler alır: Disketlere okuyup yazan disket sürücüler, optik disklere okuyup yazan optik sürücüler gibi...genelde, disk sürücü dendiğinde sabit disk sürücü kastedilir. Disk sürücüler bilgisayarın içine yerleştirilebileceği gibi, bir dış ünite olarak da bağlanabilir. MAINBOARD: Ana kart. Bilgisayarlardaki temel devre ve bileşenleri üzerinde bulunduran kart. Ana kart, CPU, BIOS, bellek, depolama aygıtı arabirimleri, seri ve paralel portlar, genişleme yuvaları ve ekran, klavye gibi çevre ünitelerinin denetleyicilerini bulundurur. Bir PC yi daha iyi bir modele çevirmek için ana kartı değiştirmek gerekir. Ana kartla birlikte sadece CPU değil, ROM ve ana bellek de daha iyi modele geçirilmiş olur. Ancak bu işlem sırasında genişleme kartlarının yeni ana kartla uyumlu olmasına dikkat edilmelidir. 2

3 RAM: Random Access Memory. Rasgele Erişimli Bellek. Herhangi bir noktasına doğrudan erişilebilen bellek tipi. Bir bilgisayarın ne kadar RAM a sahip olması gerektiği, kullandığı işletim sistemi ve çalıştıracağı programların ihtiyaçlarına bağlıdır. Özellikle grafik kullanıcı yüzüne sahip işletim sistemleri daha çok RAM kullanır. 3

4 ROM: Read Only Memory. Salt Okunur Bellek. İçerdiği verilerin üzerine sadece bir kere yazıldığı ve bir daha değiştirilemediği bellek tipi. ROM lar bilgisayarlarda hiç değişmeyecek ancak sürekli kullanılan bazı programları saklamak için kullanılır. Bilgisayarın yüklenmesini sağlayan ana program gibi... Bir ROM yongası üreticisinden çıktığında içeriği belirlenmiştir. ROM ların RAM lerden en önemli farkı, elektrik akımı kesildiğinde RAM lerin sakladıkları bilgileri kaybetmelerine rağmen, ROM ların etkilenmemeleridir. KEYBOARD: Klavye. Bilgisayarın bilgi girişinde kullanılan ve daktiloya benzeyen parçası. Klavyeler harflerin dizilişine göre farklı tiplerde olabilirler. Sol üstte bulunan harf Q ise Q klavye F ise F klavye olarak adlandırılır. F klavyede harfler Türkçe daktilolarda düzenledikleri şekildedirler. MONITOR: Ekran. Bilgisayarlarla kullanıcılar arasındaki görsel bağlantıyı sağlayan birim. Ekranlar büyüklüklerine, gösterdikleri renk sayısına ve destekledikleri çözünürlük oranlarına göre sınıflanır. SOUND CARD: Ses kartı. Bilgisayarın sesi işlemesini sağlayan genişleme kartı. Bir ses kartı olmadan bilgisayar sadece bip sesleri ve oldukça mekanik melodiler çıkarabilir. Oysa pek çok yazılım ve CD-ROM lar çok daha yüksek kalitede bir ses çıkışına ihtiyaç duyar. Ses kartları, karta bağlanan hoparlörler aracılığıyla dijital ses elde edilmesini sağlar. MOUSE: Fare. 4

5 İmlecin ekran üzerindeki hareketlerini kontrol eden araç. Bir kablo ile bilgisayara bağlanan küçük bir araç olan fare, düz bir yüzeye sürterek kullanılır. Bu yüzeyde yapılan hareketler, benzer şekilde imlecin (cursor) de ekranda serbestçe hareket etmesini sağlar. Böylece imleç istenen nesne üzerine getirilebilir. CD-ROM: Compact Disk-Read Only Memory. Yüksek kapasitede bilgi depolamak için kullanılan optik disklerdir. CD-ROM ların üzerine bilgiyi kaydedebilmek için özel araç kullanılır. DVD-ROM: Dijital Versatile Disk. CD-Rom ların yerini alması beklenen yeni bir optik disk teknolojisi. 133 dakikalık bir filmin tek bir diskte tutulması sağlanabilecek DVD-Romlarla. DVD-Rom oynatıcı denilen aletlerin normal CD-Romları da oynatması söz konusu. SCANNER: Tarayıcı. Kağıda basılı yazı ve resimleri okuyup bilgisayarların anlayacağı biçime çeviren araç. PRINTER: Yazıcı. Bilgisayar ile üretilen metin ve resimleri kağıda basmak için kullanılan araç. MODEM: Kısaltma, Modulator-Demodulator. Telefon hatlarından veri aktarmakta kullanılan araçlar. Bilgisayarlar verileri dijital olarak saklarlar, ancak telefon hatları üzerinden gönderilen veriler analog yapıda olmalıdır. Bu yüzden modemler bilgisayarların dijital yapıda sakladıkları verileri analog yapıya çevirerek gönderme işini üstlenir. Bu işlemin tersi de yine modemler tarafından gerçekleştirilir. Telefon hatlarından analog yapıda gelen sinyalleri bilgisayarların anlayacağı dijital yapıya çevirirler. 5

6 6

7 7

8 İŞLETİM SİSTEMLERİ İşletim sistemleri konusu, bilgisayar bilimleri kapsamındaki en temel konulardan birini oluşturmaktadır. İşletim sistemleri, bilgisayar sistemlerinin gelişmesine paralel olarak gelişme göstermiştir. Çünkü, yeni gelişen bilgisayar mimarisi, yeni istekler ve ihtiyaç duyulan güvenliğe göre işletim sistemleri gelişmiştir. Bu nedenle, kullanıcı ile bilgisayar arasında bir köprü görevi yürüten ve donanıma en yakın yazılım birimi olan işletim sisteminin ayrıntılarını incelemeye geçmeden önce, bir bilgisayar sisteminin yapısını genel olarak ele almak gerekmektedir. 8

9 Bir bilgisayar sisteminin genel olarak 4 bileşeni vardır. 1. Donanım (İşlemci (CPU), belek ve I/O üniteleri gibi) 2. İşletim Sistemi (Ms-Dos, Unix, OS/2 gibi) 3. Sistem Yazılımları (Derleyiciler, Veritabanı ve Network Yazılımları) 4. Uygulama Yazılımları (Kullanıcıların kendi geliştirdikleri yazılımlar) Bu noktada şu hususu açıklamak gerekir ki CPU (Central Processor Unit) bilindiği gibi bir bilgisayar sisteminin en temel bileşeni olup, aynı şekilde bilgisayar sistemlerindeki disk, printer, disket, terminal (ana makineye bağlı, sıradan uç kullanıcılar) vs. gibi I/O (Input/Output) üniteleri donanım kısmı olmaktadır. Yazılım (software) ise, hem bilgisayar sistemini oluşturan donanım birimlerinin yönetimini hem de kullanıcıların işlerini yapmak için gerekli olan programlardır. Yazılım olmaksızın bir bilgisayar sistemi, bir takım elektronik kartlar, kablolar ve mekanik bazı parçalardan ibaret bir cihazdır. Bir bilgisayar sistemi, üzerine işletim sistemi (Operating Systems) ve onun üzerine de diğer yazılımların yüklenmesi ve çalıştırılmasından sonra gerekli işlevleri yerine getirebilmektedir. 9

10 Bilgisayar yazılımları genel olarak 2 ana grupta incelenebilir. Sistem Yazılımları Uygulama Yazılımları (System Software) (Application Software) Sistem Yazılımları (System Software); bilgisayarın kendisinin işletilmesini sağlayan, işletim sistemi, derleyiciler (compilers) (Yazılım programında, yazılan programı makine diline çeviren program), çeşitli donatılar (facility) gibi yazılımlardır. Uygulama Yazılımları (Application Software); bu kullanıcıların işlerine çözüm sağlayan örneğin çek, senet, stok kontrol, bordro, kütüphane kayıtlarını tutan programlar, bankalardaki müşterilerin para hesaplarını tutan programlar vs. gibi yazılımlardır. Programcıları, donanımın bu karmaşık yapısından etkilenmemelerini sağlamak ve disk gibi donanım ünitelerinin nasıl çalıştıklarını anlamak zorunda bırakılmamaları için, donanımın üzerine ilave edilen yazılımların katmanlar şeklinde (layered system) oluşturulmaları ve bu sayede çok daha kolay bir şekilde, sistemin bütün parçalarının yönetilebilmesi şeklinde bir yapılanma, uzun yıllar önce geliştirilmiş bir yaklaşımdır. 10

11 Uygulama Yazılımı Uygulama Yazılımı Uygulama Yazılımı Uygulama Yazılımlar ı Derleyicile r Editörler 4. Kuşak Diller Utility ler VTYS ler Networks Yazılımlar ı Sistem Yazılımlar ı İşletim Sistemleri Makine Dili Microprogram m Donanım Fiziksel Birimler Sekil 1. Bilgisayar Sistem Katmanları Fiziksel üniteleri (donanım) doğrudan kontrol eden ve fiziksel katmanın bir üstündeki en ilkel yazılım düzeyini oluşturan katman, microprogram dır. Bu katman genellikle read-only (yalnızca okunabilir) bellek (ROM) sahasında bulunur. Microprogram da ekleme (add), taşıma (move), karşılaştırma (compare) gibi makine diline ait temel komutları adım adım yerine getirir. Microprogram, örneğin, Add işlemini yerine getirmek 11

12 için eklenecek sayının nerede yer aldığını saptar ve üzerine eklenecek sayıyı ilave ettikten sonra sonucu elde eder. Microprogramın yorumladığı komut seti (instruction set), makine dili (machine language) katmanını oluşturur ki, bu gerçekte makinenin gerçek bir donanım parçasını oluşturmakta ve bir bilgisayar da donanımın gerçek bir parçasıymış gibi nitelenebilmektedir. Bu nedenle bazı makinelerde Microprogram, donanımın içinde varsayıldığından ayrı bir katman şeklinde bulunmaz. Makine dili, genel olarak 50 ile 300 arasında komuta (intruction) sahiptir. Veri taşıma, aritmetik işlem yapma ve değerleri kıyaslama gibi işlevleri yerine getirir. Makine dili, yazıcı ve disket sürücü gibi I/O (input/output) ünitelerinin dene timini özel yüklenmiş bilgiler sayesinde yapmaktadır. Bir bilgisayar sisteminin dördüncü katmanında yer alan işletim sisteminin temel işlevi, donanımın karmaşıklığını kullanıcıya yansıtmamak ve daha elverişli ortam hazırlayıp, kullanıcının kolayca işini yapmasını sağlamaktır. Aşağıdaki gibi düşünecek olursak; 12

13 İşletim Sistemi Olmasaydı ; Diyelim ki, işletim sistemi olmayan bir bilgisayarın önünde oturuyorsunuz ve bu bilgisayarın disket sürücüsüne disketinizi taktınız ve bu disketteki LATS isimli oyun programını çalıştırmak istiyorsunuz. İşletim sistemi olmaksızın yapmanız gereken, daha doğrusu vermeniz gereken komutları şöyle bir hayal etmeye çalışın. 1. Disket sürücüsü takılı mı? 2. Takılıysa disket sürücüde disket var mı? ve dönüyor mu? 3. Dönüyorsa doğru hızda mı dönüyor? 4. Disket sürücüsünün okuyucu kafası disketin neresinde duruyor? 5. LATS programının disket üzerindeki yeri neresi? Örneğin üzerinde 80 kayıt izi bulunan bir diskette, programın kaydedilmeye başladığı iz hangisi, toplam program uzunluğu kaç iz tutuyor? 6. Sürücünün kafasını uygun izin üzerine gönder Uygun izin üzerine geldi mi? 8. Geldiyse, izin başlangıç noktasının okuyucu kafanın altına gelmesini bekle. 9. Disket sürücüdeki kayıtları okumaya başla ve belleğe taşı. (tabii belleğin program yüklemeye uygun bir noktasından başlayarak, bellekte boş yer yoksa bellekteki kullanılmayan bilgileri sil, bilgiler kullanılıyorsa bu bilgileri diskin boş bir yerine geri almak üzere kaydet ve belleği boşalt.) 10. Birinci iz bitince, okuyucu kafayı bilginin devam ettiği bir sonraki izin üstüne gönder ve bu hareket tamamlanıncaya kadar bekle İzleri okumayı ve belleğe yerleştirmeyi program dosyasının sonuna gelinceye kadar tekrarla. 12. Disketten okuma tamamlanınca, disket sürücüyü durdur ve programı çalıştırmaya başla. 13

14 İşletim Sistemi, üzerinde yer alan bazı yazılımlar Sistem Yazılımı olarak anılır. Örneğin derleyiciler (compilers) ; yazdığımız programı makine diline çeviren ara program, editörler (editors), yararlı programlar (utility) ; virüs temizleyen programlar gibi gerçek iş için yardımcılardır, veritabanı yönetim sistemleri (database management system) ve bilgisayar ağı yazılımları (network software) yine birer sistem yazılımlarıdır. Ancak bu yazılımlar İşletim Sisteminin kendi öz parçaları değildir. Özet olarak İşletim Sistemi, aynı zamanda donanım üreticisi olan veya yalnızca yazılım geliştiren özel bir firma tarafından yazılıp pazarlanan ve bir bilgisayar sisteminin donanım ve yazılım kaynaklarını kontrol eden ve kullanıcılarında kendi çözümlerini geliştirebildikleri ortamı hazırlayan bir sistem yazılımıdır. 14

15 a) İşletim Sistemi Tanımı En büyüğünden en küçüğüne, bütün genel amaçlı bilgisayarlarda çalışan programlar, bir işletim sistemine gereksinim duyarlar. Bu yüzden bilgisayarlarda herhangi program çalıştırılmadan önce İşletim Sistemi ile programların ana belleğine (RAM) yerleştirilmeleri gerekir. Bu işlem genellikle bilgisayar ilk açıldığı zaman otomatik olarak yapılır ve HHD deki İşletim Sistemi ana belleğe yüklenir. Bir işletim sisteminden beklenen hizmet, donanım ve yazılım kaynaklarının uyumlu ve verimli bir şekilde birlikte işletilmesidir. Örneğin kullanıcı Cobol veya Pascal dili ile geliştirdiği uygulama programını, bir bilgisayar sisteminde çalıştırabilmesi için, uygulama programı ve verilerini yazabileceği bir disk ünitesi, verilerini yazdıracağı yazıcı ünitesi, bu programı işletecek işlemci (CPU) ve gerçek bellek gibi donanım birimlerinin yanı sıra derleyici (compiler), yükeyici (loader) ve network yazılımları gibi yazılım birimlerine de ihtiyaç vardır. İşletim sistemini, bir bilgisayar sisteminde kullanıcı ile iletişim kurarak, donanım ve yazılım nitelikli kaynakların kullanıcılar arasında adil bir biçimde paylaştırılmasını ve donanım ile yazılım birimlerinin etkin bir biçimde kullanılmalarını sağlayan sistem programları topluluğuna denir. 15

16 b) Bilgisayar Sistem Yapısı Modern ve genel amaçlı bir bilgisayar sistemi, işlemci (CPU) ve belleği paylaşmak için bir omurgaya (common bus) bağlanmış bulunan bir çok ünite kontrol biriminden (device controllers) oluşur. Disk Disk Printer Tape Drivers CPU Disk Controller Printer Controller Tape-Drive Controller Memory Controller Memory System Bus Şekil 2. Bilgisayar Sistem Yapısı 16

17 Bir bilgisayar sistemi açıldığında yani akım verildiğinde (power on) veya Boot edildiğinde, bir başlatma programına gereksinim vardır. Bu başlatma programı, sistemin bütün birimlerini başlama pozisyonuna getirir. Bu başlatma programı işletim sistemine nasıl yükleyeceğini bilmelidir ve işletim sisteminin çalışmasını başlatabilmelidir. Bunu gerçekleştirebilmek amacıyla da İşletim Sisteminin çekirdeğinde (Kernel) yer almalı ve onu belleğe yerleştirmelidir. Sonra işletim sistemi ilk işi (proses) işletmeli ve bazı işlevlerin tamamlanmasını beklemeye başlamalıdır. Beklediği böyle bir işlev (olay) donanım veya yazılımdan kaynaklanacak bir kesinti (interrupt) olabilir. En basit anlamıyla Kesinti (interrupt), işletim sisteminin o sırada yapmakta olduğu işi bırakıp, kesintiyi yaratan işe (proses) anahtarlanmasıdır. Kesintiler, bir bilgisayar mimarisinin önemli bir parçasını oluşturur. Her bilgisayar tasarımı kendi kesinti mekanizmasına sahiptir. Fakat birkaç fonksiyon geneldir. 17

18 1.İŞLETİM SİSTEMLERİNİN TARİHÇESİ İlk gerçek Sayısal Bilgisayar İngiliz matematikçilerinden Charles Babbage ( ) tarafından tasarlanmıştır. Ancak onun yaşadığı yıllarda teknoloji yetersizliklerinden, tasarladığı makinelerde işletim sistemleri mevcut değildi. 18

19 a) Birinci Nesil İşletim Sistemleri ( ) Babbage ın başarısızlıkla sonuçlanan çalışmalarından sonra, II. Dünya savaşına kadar olan dönemde yok denecek kadar az bir gelişme olmuştur lı yıllarda ise, Harvard Üniversitesinde Howard Aiken; Princeton Üniversitesinde, John Von Neumann ve Amerika ile Almanya daki bazı diğer araştırmacıların çalışmaları sonucunda vakum tüpleri kullanılarak sayısal bazı makinelerin geliştirilmesi mümkün olabilmiştir. Ancak bu geliştirilen makineler son derece büyük ve odalar dolusu on binlerce vakum tüplerinden yapılmış ve bugün evlerde kullanılan bilgisayarlardan yüzlerce kez daha yavaş çalışmaktaydılar. 19

20 b) İkinci Nesil İşletim Sistemleri ( ) 1950 li yıların ortasında transistörlerin geliştirilmesi ile büyük bir devrim oldu. Bu dönemde bilgisayarlar müşterilerin işlerini yapabilecekleri düzeye geldiği için üretici firmalar tarafından satılmaya başladılar. Bu yıllarda, bilgisayar tasarımcıları, üreticileri, operatörler, programcılar ve bakım personeli kesin olarak birbirinden ayrıldılar. Bu makineler yine de çok büyük ve çok pahalı olduklarından, çok büyük kapasiteli klima cihazları ile soğutma gerektirdiğinden ve çok büyük devlet daireleri ya da çok büyük özel sektör kuruluşları tarafından satın alınabildiler. Bu nesil bilgisayarlarda, kullanıcı her bir satırını bir karta yazdığı programını getirip eliyle sistem operatörüne verirdi. Operatör kartları kart okuyucu cihazında okutur ve okunmuş seklini teyp bantına aktarırdı. Sonra sisteme derleyici bantını yükler ve arkasından da kullanıcının programının bulunduğu bantı yükleyerek derleme işlemini yapardı. Bu derleme işlemi tamamlandıktan sonra programın çalıştırılabilir halini 3. banta çıkar ve bunu tekrar sisteme götürüp çalıştırarak programın sonucunu yazıcıdan yazdırırdı. 20

21 Bu dönemde bundan sonra sağlanan en büyük aşama, derleyicinin bir defa yüklenmesinden sonra, çok sayıda farklı programcının programlarının 1 bant üzerine arka arkaya yüklenip çalıştırılması olanağı ile Yığın İşlem ( Batch Processing) kavramının getirilmesi ve uygulamaya koyulmasıdır. Bundan önce bilindiği gibi her programcının programı için derleyici bantınıda bir defa yükleme zorunluluğu vardı. Bu nesil bilgisayarlar bilimsel ve mühendislik işleri için ve Fortran dili ile kullanılırdı. İşletim sistemi ise IBM in geliştirdiği ve 7094 makinelerin de kullanılan IBSYS di. 21

22 22

23 c) Üçüncü Nesil İşletim Sistemleri ( ) 1960 lı yılların başına kadar üretici firmalar iki farklı üretim çizgisinde gittiler. Bir taraftan mühendislik ve bilimsel işlerde kullanılan bilgisayarlar, diğer taraftan da bankacılık ve sigortacılık şirketleri gibi ticari kuruluşlar tarafından kullanılan bilgisayarlar üretildi. Ancak bu durum çeşitli sorunlar yarattığından IBM firması bu iki farklı yaklaşımı tek bir yapı üzerinde birleştirmek ve sorunları gidermek amacı ile 360 mimarisini duyurdu. Bu nesil bilgisayarların mimari yapısındaki en önemli yenilik transistörlerin yerine entegre devlerin kullanılmış olması idi. Böylece makinelerin boyutları küçülürken, çıkardıkları sıcaklıkta binlerce kat azalmıştı. Bununla beraber kullanım açısından bu mimari yapının getirdiği en önemli yenilik ise mutiprogramming tekniği idi. Eski nesil bilgisayarlarda, kart ya da bant okuma süresi boyunca CPU tamamen boş olarak beklemekte iken, bu nesilde belleğin parçalara ayrılıp, her parçada başka bir programın çalıştırılması sayesinde, örneğin bir program teypten okuma yaparken CPU atıl (boş) olarak durmamakta ve diğer programın gereksindiği hesaplama işini yapmakta idi. Üçüncü nesil bilgisayarların getirdiği bir diğer önemli özellikle, aynı anda gelen çok sayıda program destelerinin, kendinden önce gelenin çalışıp bitmesini beklemeden arka arkaya okutulup disk üzerinden sıra ile çalışmayı beklemelerinin sağlanması idi. Bu olanağa SPOOLİNG (Simultaneous Peripheral Operation On Line) adı verilmiştir. 23

24 Spooling tekniği, yazıcı gibi paylaşımlı kullanıma uygun olmayan ünitelerin kullanıcılar tarafından hiç beklemeksizin kullanabilmelerine olanak sağlamıştır. 1. Paylaşımlı kullanıma uygun olmayan çevre ünitelerinin, kullanıcılar arasında birbirlerini beklemelerine gerek olmaksızın paylaşıyorlarmış gibi kullanmalarını sağlar. 2. Hız bakımından birbirinden çok farklı üniteleri arasındaki bilgi transferinin etkin bir şekilde yapılabilmelerini sağlar. Yine üçüncü nesil bilgisayarlarla gelen diğer bir özellik zaman paylaşımıdır ( Time- Sharing). Bu yazılım teknolojisi ile de, aynı anda çok sayıda kullanıcının terminalleri başındayken çalıştırdıkları işlere yada terminal vasıtası ile olmasa da sistem üzerinde yığın işlem Batch Processing olarak çalıştırılan işlere CPU nun sıra ile ve kısa sürelerle tahsis edilmesi sağlanabilmiştir. Bu sayede hem sistemde çalıştırılan işlerin hepsi CPU yu kısa aralıklarla kullanabilmiş olmakta, hem de sistemde çalışan örneğin ekran başında oturan kullanıcılar CPU nun yalnızca kendilerine servis verdikleri hisisne sahip olurlar. 24

25 d) Dördüncü Nesil İşletim Sistemleri ( ) LSI (Large Scale Integration circui ts) entegre devrelerinin gelişmesi ile ve binlerce transistörü ihtiva eden chiplerin 1 cm 2 üzerine yerleştirilmesi ile kişisel bilgisayar (PC Personal Computer) devri doğmuş oldu. O dönemdeki kişisel bilgisayarlar mimari bakımından mini bilgisayarlardan farklı olmamakla beraber, fiyatı bakımından çok daha ucuzdular. PC lerin gelişmesi ve bunlar üzerinde çalışabilecek yazılımların, hiç bilgisayar bilgisi olmayan kişiler tarafından da kullanılabilir olması bu nesil bakımından evrim olmuştur. Bu nesilde iki tane işletim sistemi sektöre hakim olmuştur. Bunlardan bir tanesi Ms-Dos, diğeri de Unix dir li yılların ortalarında ilginç bir teknolojik yapılanmada başlamıştır. PC lerin Ağ İşletim Sistemleri (Network Operating System) ve Dağıtık İşletim Siste mleri (Distributed Operating System) ile kullanılmaya başlamasıdır. Bir ağ işletim sisteminde, kullanıcılar ortamda çok sayıda bilgisayarın mevcut bulunduğunun farkında olurlar ve aynı zamanda uzaktaki başka bilgisayarlara Uzaktan Bağlanma (Remote Login) o labildikleri gibi dosyalarını bir bilgisayardan diğerine kopya edebilirler. Ağ işletim sistemindeki, en önemli özelliklerinde biri de, her makinanın kendi yerel işletim sistemi tarafından işletilmesi ve her makinenin kendi kullanıcılarına sahip olmasıdır. Dağıtık işletim sistemlerin de, bunun tersine, gerçekte ortamda çok sayıda CPU, olduğu halde, ortamın kullanıcıya sadece geleneksel tek işlemcili gibi görünmesidir. Bir gerçek dağıtık sistemde, kullanıcılar programlarının nerede çalıştırıldığının ve dosyalarının nerede yerleşmiş olduğunun farkında olmazlar. Bu işlemlerin hepsi otomatik olarak ve etkin olarak işletim sistemi tarafından gerçekleştirilir. 25

26 2.İŞLETİM SİSTEMLERİNDE TEMEL KAVRAMLAR a) Proses (Process) Bir işletim sisteminde anahtar kavram Proses dir. Bir proses temel olarak çalıştırılmakta olan bir program dır. Çalıştırılabilir bir program, programın verileri, program sayacı, ve diğer bölümlerinden oluşan bir veri yapısı şeklindeki çatıdır. Proses, yukarıda da belirtildiği gibi, bir programın işletimi ne verilen isimdir. Bir kaynak program durgun bir komutlar dizisi şeklinde bulunurken, proses bu komutlar dizisinin işletilmesi anındaki durumuna verilen isimdir. Kişisel bilgisayarlarda (PC), genellikle ortam tek kullanıcılı olmasına rağmen, zaman zaman işletim sistemine ilişkin prosesler de işletime alınmaktadır. Ancak yine de bu bilgisayarlarda çalışan işletim sistemlerinin bazılarının (MS -DOS) gibi tek iş düzeni ( monoprogramming), bazıları ise kullanıcının kendisine ait farklı programları aynı anda işletime alabilmeleri nedeni ile (Windows işletim sistemi gibi) çok görevli (multitasking) özelliği taşıdığı söylenebilir. Çok kullanıcılı olan, ( multiuser) ve çok iş düzeni ( multiprogramming) uygulanan sistemlerde ise, aynı anda birden çok işin işletilmesi zorunluluğu, CPU, bellek ve diğer sistem kaynaklarının bu işler (prosesler) arasında paylaştırılmasını gerektirir. Bu sistemlerde bu nedenle proses işletimi daha karmaşık bir hal alır. 26

27 b) Dosyalar (Files) İşletim Sisteminin temel bir fonksiyonu, disklerin, çevre üniteleri vs. ile ilgili özelliklerini tutmaktır. Dosya (file) yaratmak, okumak veya yazmak için sistem çağrılarına ihtiyaç vardır. Bir dosya okunmadan önce mutlaka açılmalıdır. Dosyalar ile ilgili bilgiler Dizinler (Directory) şeklinde bir yapıdır. Prosesler ve dosyalar hiyerarşik (iç içe dallanmış) bir yapıdadır. Ancak, proselerdeki hiyerarşi, dosyalardaki kadar derin ve kalıcı değildir. Proseslerin hiyerarşik yapıdaki yaşamları en fazla birkaç dakika sürerken dosyaların hiyerarşik durumdaki yapıları yıllarca sürebilir. 27

28 c) İş (Job) Kullanıcıların, bilgisayar sisteminde bağımsız bir bütün olarak ve belli bir sıra dahilinde işlenmesini istedikleri hizmetler kümesine İş (Job) denilebilir. Bilgisayarın sistemlerine gönderilen işler, bir veya birden fazla programın ayrı ayrı işletileceği alt adımlardan oluşabilir. İşler genellikle adımların art arda uygulanacağı biçimde düzenlenir. Her adım, bir öncekinin sonuçlanması üzerine işletime girer. 28

29 d) İstemci / Sunucu (Client/Server) Modern İşletim Sistemlerin de genel eğilim, çekirdek (kernel) (DOS daki Command.com gibi düşünülebilir) en düşük düzeye indirip kullanıcıları etkileyen utility (yardımcı program) leri zenginleştirmektir. Örneğin, bir dosyadan bir blok bilgi okumak için bir istek talebi olsun. Bu durumda istemci proses i (client process), dosya sunucusuna (file server) bir istem gönderir. File server işi yapar ve sonucu işlemciye gönderir. Bu model de Kernel (Çekirdek) istemcilerle sunusular arasında iletişimi sağlar. İşletim sistemini, file server, proses server, memory server gibi parçalara bölmek yönetimi daha kolaylaştırmıştır. Örneğin bir yazılım hatası (bug) sebebiyle sistemdeki file server in çalışmaz duruma gelmesiyle, dosya servisi durur ama sistemin tümü çökmemiş olur. 29

30 e) Terminal (Sonda Bulunan) Modern İşletim Sistemlerinde, istemci konumunda olan ve son uç olarak bulunan sistemlerdir. Fakat bu sistemler, iki türlüdür. Bunlardan birisi şu an kullanmakta olduğumuz şekli ile olandır. Yani, kendi işletim sistemini kullanarak istemci konumunda olanlardır. Diğeri ise, sistemi olmayan yani sadece monitör ve klavyeden oluşan sistemlerdir. Bunlara Dumb Terminal (aptal terminal) denir ve bunlar kendi içinde, özel kartla küçük bir server a bağlı olarak çalışır ve istemci durumunda bulunur. Örnek olarak bankalardaki memurların kullandığı bilgisayarları gösterebiliriz. 30

31 f) Boot (Yeniden Başlatma) İşletim sisteminin yaptığı işler bitirilip veya kayıtları tutularak yarıda kesilip işletim sisteminin tamamen kapatılması veya elektriğinin kesilip yeniden verilmesi ve işletim sisteminin yeniden başlatılmasıdır. 31

32 3. İŞLETİM SİSTEMİNİN BAŞLICA ÖZELLİKLERİ Bir işletim sistemi bir anda yalnızca bir kullanıcının bilgisayarı kullanmasına izin veriyor ve birden çok kullanıcının kullanmasına izin vermiyorsa, böyle bir işletim sisteminden bir grup çalışanın ortak kullanım sağlaması mümkün olmaz. Buna benzer olarak örneğin bir kullanıcı aynı bilgisayar üzerinde birden fazla programı aynı anda işletime almak istiyorsa, o işletim sisteminde çok görevlilik (Multitasking) özelliğinin bulunmasını aramalıdır. a) Batch Processing (Yığın İşleme) İşletim Sistemine, okutulan programlar (Spooling sahası) denilen ve disk üzerindeki özel bir alanı kapsayan bölüme sıra ile ve arka arkaya okutulup biriktirilmeye ve sonra bu saha da derlenmek ve çalıştırılmak için bekleyen programların sıra ile derleme ve çalıştırılma işlemine tabii tutulması yöntemine geçildi. İşte bu yöntem yığın işlem in (Batch Processing) temellerini atmış oldu. Kişisel bilgisayarlardaki MS-DOS işletim sisteminde Batch Processing yığın işleyen programları çalıştıran komutların bir dosya içine arka arkaya (ardışık) yazılması ile oluşan tek bir dosyanın çalıştırılması ile sağlanır. Bu dosya *.BAT uzantılı bir dosyadır. Örneğin, Autoexec.bat dosyası DOS yüklenirken otomatik olarak çalışan ve bu dosyanın içinde ardışık olarak yazılı durumda olan her deyimi sıra ile işleten bir nevi Batch Processing işidir. 32

33 b) İnteractive Processing (Etkileşimli İşlem) Etkileşimli işlem kullanıcılara, işlerini dinamik biçimde yönetme, çalıştırılan programların sonuçlarını doğrudan elde edip, her an müdahale edebilme olanağı sağlayan çalışma türüne ilişkin bir özelliktir. Bu çalışma türünde kullanıcılar, bir işin çalışma süreci boyunca işe, monitör ve klavye vasıtası ile her an müdahale edebilmektedirler. Yani bir başka söylemle, ekran başında oturan bir kullanıcının bilgisayara bir komut vermesi ve o komuta bilgisayardan yanıt alması türünde, bir nevi karşılıklı konuşma yapar gibi çalışma biçimine Etkileşimli İşlem denir. Bu yöntemin kullanıldığı işletim sistemleri tek kullanıcılı bir PC olabildiği gibi birlikte çalışan kullanıcı sayısı oldukça fazla olan bir ana bilgisayardaki işletim sistemi de olabilir. Terminal başındaki veya kişisel bilgisayar başında oturan kullanıcının çalışma şekli buna örnek olarak verilebilir. Etkileşimli işlemde, hizmet süreci: a)işlenecek bilginin bilgisayara yöneltilmesi b)işletim için beklemesi c) İşletim d)sonuçların dökümü e)kullanıcının inceleme süreci Biçiminde 5 evreye ayrılır. Bilginin girilmesinden başlayarak, sonuçların dökümüne kadar geçen süre, Yanıt Süresi (response time) olarak adlandırılır. Yanıt süresi, işletim için gereksenen süreler kadar, işletim evresine geçmek için beklenen süreyede işletim dilimleri arasında ana işlem biriminin (CPU) başla kullanıcılara servis verdiği zamanlarda 33

34 bu kullanıcının CPU yu beklediği sürelere de bağlıdır. Etkileşimli işlemde işletim sisteminin önemli fonksiyonlarından biri bu dilimlerin, kullanıcıların hiç birini fazla bekletmeyecek biçimde adil dağılmasını sağlamaktır. Yanıt süresi için, kesin bir üst sınırın çizildiği etkileşimli uygulamalar, yani uygulamaların yürütülebilmesi için tahammül edilebilir en uzun sürenin ne kadar olabileceğinin belirlenmesi, Gerçek Zamanlı ( Real Time) sistemlerde yapılır. Bilginin girilmesi İşletim için bekleme İşletim dilimleri Sonuçların Alınması İnceleme süreci İşletim Evresi Yanıt Süresi (Response Time) İş in Uygulama Süreci Şekil 3. Etkileşimli İşlemlerde İşletim Süreci 34

35 c) On Line Processing (Çevrim İçi İşlem) On Line işlem, otomasyon (bankacılık işlemi gibi) uygulamalarında verilen sisteme sunuluş biçimini tanımlayan bir terimdir. Eğer veriler bilgisayar sistemine doğrudan bir biçimde ve işin sahibi tarafından bizatihi aktarılıyorsa yapılan uygulamaya On Line Processing denir. Bu tür çalışma biçiminde bilgisayar sistemine bağlı uç birimlerde (başka illerdeki banka şubesindeki çalışanlar gibi), menüler aracılığı ile belirli bir otomasyon projesine yapılması istenilen bir işin gerçekleştirilmesi amacı ile veriler girilir. İşlemde bilgisayar sistemi tarafından anında uygulanır. Örneğin bankacılık uygulamalarında müşteriler tarafından bankamatik cihazlarından geçekleştirilen para çekme, para gönderme, borsa işlemleri yapma gibi değişik bankacılık işlemlerine ilişkin veriler telefon hatları aracılığı ile doğrudan uygulamanın yürütüldüğü bilgisayar sistemine ulaşıyorsa yürütülen uygulama On Line işlemdir. d) Off Line Processing (Çevrim Dışı İşlem) Off Line Processing, On Line İşlemlerin bir noktaya kadar uygulanıp daha sonrasında Batch Processing olarak yürütüldüğü uygulamalardır denilebilir. Belli bir mekan içinde bulunan bilgisayar sitemine veriler doğrudan girilmek suretiyle belli bir süre On Line olarak yürütülen otomasyon projesinde, biriktirilen veriler bir süre sonra asıl bilgisayar sistemine topluca aktarılarak işlenirse bu tür uygulamalara Off Line Processing adı verilir. 35

36 Örneğin, bir şehirdeki fabrikanın departmanlarındaki terminallerinden bir takım satış, envanter, sipariş gibi veriler fabrikanın merkezindeki bilgisayar sisteminde anında işlenirler. Akşama kadar girilen bu veriler daha sonra, fabrikanın bilgisayar sisteminden bir başka şehirdeki genel müdürlük binasında bulunan asıl bilgisayar sistemine aktarılırsa, yürütülen bu uygulama biçimine Off Line İşlem adı verilmektedir. e) Serial Processing (Seri İşleme) Kişisel bilgisayar için kullanılan çoğu tek kullanıcılı (Single User) işletim sistemi, temel olarak Serial Processing yapmaktadır. Bu özellik, kullanıcının, komutları yada çalıştırmak istediği programların isimlerini klavye aracılığı ile arka arkaya girmesi yoluyla gerçekleşir. Kullanıcının yapmak istediği işleri bilgisayar ortamına birbiri ardı sıra aktarması işlemi Seri İşleme olarak anılır. Örneğin, kişisel bilgisayarlardaki Ms-Dos işletim sisteminin bir kullanıcı kullanırken doğal olarak bir Seri İşlem uygulamaktadır. Çünkü, kullanıcı bir program çalıştırıyorsa bir sonraki yapmak istediği işi ancak bu programın çalışması tamamlanıp bittikten sonra uygulayabilecek, ondan sonrakini de ikincinin tamamlanıp bitmesinden sonra ancak yine yöneltebilecektir. Böylelikle yapılmak istenen işler kullanıcı açısından birbiri ardı sıra seri olarak bilgisayara yöneltilebildiği için bu tür bir kullanım biçimi seri işleme olarak adlandırılır. 36

37 f) Monoprogramming (Tek İş Düzeni) Monoprogramming yani tek iş düzeni, bir anda, bir işletim sisteminin yalnızca bir programı çalıştırabilmesidir. Bu yöntemde kullanıcı, CPU yu tümü ile tek başına kullanmaktadır. İşletimde oluşan hatalar, başka bir kullanıcıya yansımayacağı için, korunma önlemleri yalnızca İşletim Sistemi ile kullanıcı arasında ön görülür. Ancak, verimlilik düzeyi düşük bir özelliktir. Bugüne kadar endüstride yerleşmiş olan PC ler de örneğin MS-DOS işletim sistemi ortamında bir muhasebe paket programının çalıştırılması gibi uygulamalar bu türdendir. PC ler de kullanılan MS-DOS işletim sistemi bilgisayarın CPU yu Monoprogramming özelliği ile kullandırmaktadır. Çünkü zaten tek kullanıcılı olduğundan, başka kullanıcıların da aynı bilgisayarı kullalanabilmelerine olanak tanımadığı gibi aynı kullanıcının aynı anda başka programların da işletilmesine mümkün kılmadığından, bir anda yalnızca bir kullanıcının bir programı işlete bilmekte, dolayısı ile tek iş düzeni (monoprogramming) ortamı olmaktadır. 37

38 g) Time-Sharing Systems (Zaman Paylaşımı) İşletim Sisteminde zaman paylaşımı, genel program geliştirme ortamına ek olarak, bilgisayar destekli tasarım ve metin işleme (text processing) sistemlerinde yaygın olan, Multiprogramming ve Multiuser özelliklerini kapsayan bir yaklaşımdır. Multiuser sistemlerin başlıca özelliklerinden bir tanesi, özellikle Time-Sharing desteği sayesinde de iyi bir yanıt süresi (response-time) göstergesi sağlamasıdır. İşletim sisteminin bu özelliği sayesinde, her kullanıcı, Mainframe sisteme tümü ile yalnız kendisi sahipmiş gibi çalışsa da, aslında time-sharing özelliği sistem kaynaklarını eşit bir şekilde kullanıcılara paylaştırma amacını taşır. 38

39 h) Multiprogramming (Çok İş Düzeni) Çok kullanıcılı bilgisayar sisteminde, bir çok farklı kullanıcılara ait işler aynı anda işletime alınabiliyorsa, bu işletim sistemi ortamına Multiprogramming yada çok iş düzeni denir. Multiprogramming başlangıçta, CPU nun boş olarak beklediği süreleri değerlendirmek için tasarlanmıştır. Sistemde çalışan bir kullanıcıya ait herhangi bir iş, bir Giriş/Çıkış (I/O) veya başka bir nedenle beklemeye geçtiğinde, CPU nun başka bir kullanıcının programını işletmeye tahsis edilmesini (atanması) ve böylece bu pahalı birimden daha fazla yararlanılması amaçlanmıştır. CPU ile I/O birimlerinin çalışma hızları arasındaki fark büyüktür. Örneğin dakikada 300 kayıt (record) okuyabilen bir teyp ünitesinden veri okuyan bir program, bir kayıt için 200 milisaniye beklemek zorundadır. Not : 1sn = 1000 milisaniye, 1dk = milisaniye 1sn = mikrosaniye, 1sn = nanosaniye, 60000/300 =200 milisaniye = mikrosaniye (1 kayıt okuma için geçen süre) / 2 = komut Bir bilgisayar sisteminde işlem hızının 2 mikrosaniye olduğunu varsayalım. Bu durumda, bu örnekte teyp ünitesinden bir kayıt okumak için CPU nun bekleyeceği 200 milisaniyelik süre içinde CPU komut işleyebilirdi. 39

40 Görüldüğü gibi Multiprogramming genellikle ana bilgisayarlarda kullanılan işletim sistemlerinde olabilecek bir özelliktir. Bu özellik Multiuser özelliğininde olmasını gerektirir. Burada örneğin tek bir CPU bulunan sistem üzerinde çalışan işletin sistemi, bu sisteme aptal (Dumb) terminaller vasıtası ile erişen kullanıcıların programlarını aynı anda işletime alır ve her kullanıcının programına çok kısa sürelerle CPU yu kullandırarak bütün kullanıcıların programları aynı anda çalışıyormuş gibi olur. Bir bilgisayarda belli bir anda CPU ancak bir kullanıcının programını çalıştırır. Yani, sistemde örneğin 25 kullanıcı varsa ve bunların hepsi kendi programlarını çalıştırıyorsa, multiprogramming ortamında bunların hepsi işletime alınır, fakat çalıştırma ile kast edilen CPU nun o sırada, yani çok kısa bir zaman süresi için (4 er milisaniye gibi) bunlardan yalnızca sırası gelen bir programı işletmesi anlatılmaktadır. 40

41 i) Multitasking (Çok Görevlilik) Multitasking, bir işletim sisteminde bir kullanıcının, birden fazla sayıda prosesini aynı anda işletime alınabilmesi özelliğidir. Yani multitasking, bellekteki birkaç prosesi veriyi aynı anda işlemesi ve işlemci ile I/O ünitelerinin de bunlar arasında aynı anda kullandırılması ortamının yaratılmasıdır. Ancak bir bilgisayar sisteminde, işletim sisteminin kendisine ait birden fazla proses in aynı anda çalıştırılması, bu sistemde multitasking özelliği olduğunu göstermez. Bu nedenle bir işletim sisteminde multitasking özelliği, ancak bir kullanıcının birden fazla sayıdaki kendi prosesi aynı anda işletebiliyorsa vardır. Bir çok uygulamanın (programın) aynı anda çalıştırılmasıdır. Bunun sağlanması için, görevler (uygulamalar) kısa zaman dilimleri içinde işlemcide çalıştırılır. Bu zaman dilimlerinin oldukça küçük zaman dilimleri olması nedeniyle yapay da olsa bir eş zamanlılık söz konusu olur (İşlemci aynı anda iki işi yapamaz). Bir örnek verelim; Toplam çalışma süreleri aşağıdaki gibi olan 6 adet görev(task) olsun. A işi 100 ms(milisaniye), B işi 1 ms, C işi 50 ms, D 3 ms, E 25 ms, F 90 ms Bu prosesleri işletecek, iki sistem olduğunu farz edelim, bu sistemlerden birisi görevleri, bir görev bitmeden diğerine geçmeyecek biçimde işletsin. İkinci sistem de, görevleri çok görevliliğe göre çalıştırsın ve görevlerin çalışması için gereken kısa zaman dilimini 1 ms olarak alsın. Birinci sistemde A görevi bitmeden B görevi başlayamayacaktır. Yani 1 ms' lik görev çalışabilmek için 100 ms lik görevin bitimini bekleyecektir. B görevinin, bitimi için toplam geçecek süre, 101 ms olacaktır. İkinci sistemde ise bu A 41

42 görevi 1 ms çalışır. Ardından B görevine 1 ms verilir. Zaten B görevi 1 ms lik bir görev olduğundan hemen bitecektir. Yani B görevinin bitimi için gerekli süre 2ms dir. Bütün görevlerin toplam bitim süresi bakımından iki sistem arasında fark yoktur. Tek farklılık yukarıda anlatılan örnekte belirtilen avantajdan kaynaklanır. Kısa görevler daha çabuk biter ve kendisinden önce gelen uzun görevleri beklemez. Windows işletim sisteminde birden çok pencere açmak gibi. 42

43 j) Multiuser systems (Çok Kullanıcılı Sistemler) Multiprogramming i destekleyen işletim sistemleri, genellikle çok sayıda kullanıcının sistemi çeşitli amaçlarla kullanmalarını sağlar ki, bu sistemlere çok kullanıcılı sistemler (Multiuser System) denir. Bu özellik sayesinde her kullanıcı sisteme ayrı bir terminalden ya da bir bilgisayar ağına bağlı kendi bilgisayarından kendisine ait hesabını (userid) şifresi ile birlikte girerek sisteme erişmiş olur. Bu nedenle multiuser sistemler kullanıcı seviyesinde daha yüksek bir güvenlik (security) ve koruma (protection) mekanizmaları sağlamaya ek olarak kullanıcının sistem jaynaklarını kullanma düzeylerini (accounting) saptamaya ve izlemeye yarayan mekanizmalar içerir. Buradan anlaşılmaktadır ki, bir işletim sisteminin multiuser özelliği varsa, o sistem genellikle multiprogramming de desteklenmektedir. 43

44 ÇEŞİTLİ İŞLETİM SİSTEMLERİ MS-DOS Eğer bilgisayar kullanmaya ilk defa Windows 95 veya 98 ile başladıysanız büyük bir ihtimalle DOS kelimesi size yabancı gelecektir. Her PC kullanıcısının yakından tanıdığı bu işletim sistemi, Dünya da en yaygın olarak kullanılan PC işletim sistemidir lerin başında IBM in ilk PC leri üretmesi ve bu PC lerde kullanılan yeni bir işletim sistemi arayışı ile ortaya çıkan DOS, günümüzde bir çok PC kullanıcısı tarafından hala kullanılmaktadır. MS-DOS, Microsoft Disk Operating System (Microsoft Disk İşletim Sistemi) kelimelerinin kısaltılmış halidir. MS-DOS bir disk işletim sistemi olarak bilinir, çünkü yaptığı işlerin büyük bölümü disk işlemleri, bellek işlemleri gibi programların çalışabilmesi için gerekli düzenlemeleri yapan bir işletim sistemidir. MS-DOS bir programdır, ama yalnızca bir program değildir. O olmadan diğer programların çalışma şansları yoktur. Çünkü bilgisayar sisteminin, tüm parçalarını MS-DOS kontrol eder. MS-DOS yalnızca, diğer programların çalışmasına olanak vermekle kalmaz, aynı zamanda bilgisayarınızın neyi nasıl yaptığı üzerinde size tam denetim sağlar. MS-DOS sizinle bilgisayarınız arasındaki bağdır. DOS un tarihi PC lerin (kişisel bilgisayarlar) tarihiyle başlar ve çoğunlukla da pek hayırla yad edilmez. Çünkü DOS ta grafiksel bir kullanıcı arabirimi (pencereler) yoktur, her şey komutlarla ve bir sürü parametre ile yapılır. DOS, tüm x86 tabanlı PC lerde çalışır. Çok görevli bir işletim sistemi olmayan DOS, grafik kullanıcı arabirimini kullanmaz. Üstünde kolay yazılması, bellek ve sabit diskte az yer kaplaması, kolay ve çabuk öğrenilmesi, düşük konfigürasyonlu PC lerde çalışması gibi avantajları olmakla birlikte, etkin bir bellek yönetiminin olmaması, eski teknoloji kullanması ve grafik kullanıcı arabirimi olmaması önemli kısıtlamalarıdır. Bilgisayarınız kapalı iken MS-DOS diskte durur. Her ne kadar özel bir program da olsa, MS-DOS eninde sonunda bir programdır, yani o da bilgisayarların kullandığı diğer bilgi toplulukları gibi bir dizi dosya içinde yer alır. Eğer bir sabit diskiniz varsa, MS-DOS büyük olasılıkla onun içindedir (bilgisayar dağıtıcısı ya da sistemi kuran kimse tarafından yerleştirilmiş olabilir). Eğer bilgisayarınızda sabit disk (HDD) yoksa, MS -DOS un disketlerden kullanılması gerekir. 44

45 1.MS-DOS un Tarihçesi MS-DOS 1981 deki piyasaya sürülüşünden beri birkaç kez değişikliğe uğramıştır. İlk sürümün numarası 1.00 dı. MS-DOS un zaman zaman değiştirilmesinin amacı, daha gelişmiş donanımlardan yararlanmak ve önceki hataları düzeltmektir. Sisteminizi başlattığınızda, MS- DOS, kullandığınız sürümün numarasını (versiyon) ekranda gösteriyor olabilir. MS-DOS un yeni bir sürümü çıktığında, eğer numarasının ondalık noktasından sonra değişiklik varsa, (ÖRNEĞİN 6.0 dan 6.2 ye), bu küçük bir değişiklik gösterir.bu durumda MS - DOS öz olarak önceki sürüme göre pek değişiklik içermez. Ondalık noktasının önündeki sayının değişmesi ise büyük bir değişiklik gösterir. Örneğin sürüm 6, sürüm 5 te olmayan bir çok yeni özellik getirmiştir. MS-DOS un yeni sürümleri eskilerine göre daha güçlü ve gelişmiş olsalar da öncekilerle uyumlu kalırlar. Bu yüzden, diyelim ki sürüm 2.1 i kullanıyorken başka bir sürümle çalışmaya başladığınızda, tüm bilgilerinizi, deneyiminizi, dosya ve disklerinizi eskisi gibi kullanabilirsiniz. Örneğin, MS-DOS 3.0 da kullandığınız bir dosyayı 5.0 sürümünde kullanabilirsiniz ama 5.0 da kullandığınız bir dosyayı 3.0 da kullanamayabilirsiniz. MS-DOS un 3.30 dan sonraki sürümlerini aşağıda görmektesiniz. MS-DOS 3.30 MS-DOS 6.20 MS-DOS 4.01 MS-DOS 6.22 MS-DOS 5.0 MS-DOS 6.0 MS-DOS 7.0 MS-DOS

46 2.MS-DOS İle Neler Yapabiliriz? MS-DOS, uygulama programlarınız için bilgisayarın işleyişini koordine eder. Bu gerçekten de çok önemlidir, ama MS-DOS un avantajları yalnızca bundan ibaret değildir. Her ne kadar insanlara basit ve kullanması garip olarak düşünülen MS-DOS işletim sistemi bilgisayarın zarar görmesi durumunda bir numaralı ilaçtır. MS-DOS donanım kurucularının bir numaralı kullandıkları sistemdir. Örneğin Windows açılmıyor, devamlı sorun veriyor? Bu sorunları genellikle HDD ye format atarak ve işletim sistemini tekrar yüklemekle becerirler ama hatadır. Çünkü devamlı HDD ye format atılırsa HDD zarar görürür "bad sector" (kullanılamayan veya bozuk alan) oluşmasına "boot sector"un (HDD nin bilgilerinin tutulduğu yer) zarar görmesine neden olur. Ama format atmadan MS-DOS tan yine yararlanarak bilgisayarın sistemi dahil geri getirilebilir. Bunların yapılması çok güzeldir ama bunları yapmak için grafik ekrandan (Windows Ekranı) biraz vazgeçip MS - DOS ta çalışmak gerekir. Bu yüzden, Microsoft Windows 95/98/ME sürümleriyle kullanıcının DOS ile olan iletişimini minimuma indirmeye çalışmış olsa bile DOS tan tam olarak vazgeçememiştir. Ayrıca, Windows 95/98/ME kullanıyor olsanız da bazen DOS a işiniz düşebilir. Örneğin bir çok oyun programı Windows ile çalışmaz veya oynanamayacak kadar yavaş çalışır. Ayrıca Windows' a giremediğiniz durumlarda da sorunu DOS tan halletmeniz gerekebilir. Bazen de tek bir dosyayı kopyalamak için bilgisayarınızı açtığınızda, Windows un çalışmasını beklemeniz gerekmez. 46

47 MS-DOS un kendisini de belirli işler için kullanabilirsiniz.; komut adı verilen yönergeleri (talimatları ) kullanarak MS -DOS u dosya yönetiminde, iş akışının denetlenmesinde ve ek yazılımlar gerektirmeden günlük işler gerçekleştirmede yönlendirebilirsiniz. Örneğin MS-DOS metinlerden (text) oluşan dosyalar yaratmakta ve değiştirmekte kullanabileceğiniz bir program içerir.ms-dos editör bir sözcük işlemci olmasa da, kısa yazışmalar listeler için çok kullanışlıdır. Onu kullanarak, küçük belgeleri bir sözcük işlemciye göre çok daha kısa sürede yazabilirsiniz. Veya bilgisayarı açtığınızda yüklenmesini veya çalışmasını istediğiniz dosyaları da bilgisayarın açılırken okuduğu Autoexec.Bat dosyasına koyarak otomatik olarak çalışmasını sağlamış oluruz. MS-DOS ta özel gereksinimlerinizi karşılamak için olan komutları birleştirerek güçlü komutlar, hatta kendi küçük uygulamalarınızı yaratabilirsiniz. Örneğin bu kitapta, yalnızca MS-DOS komutları kullanarak, basit bir dosya yöneticisi ( belirli bilgiler için dosyalarda arama yapan bir program ) oluşturabilirsiniz. MS-DOS un 4.0 ve sonraki sürümleri, komut ve dosyaları menü adı verilen listelerden seçmenize olanak sağlayan ayrı bir program içerirler. Shell adı verilen bu program ile tüm rutin işlerinizi gerçekleştirebilir, ondan zaman zaman yararlanabilir ya da isterseniz hiç kullanmayabilirsiniz. Artık tüm bu uygulamalar, MS-DOS için oluşturulan Windows ara yüzünden (interface) sonra Dos un uygulamaları daha kolay ve anlaşılır olmuştur. Aynı zamanda MS-DOS u soğuk gösteren siyah beyaz ekran da ortadan kalkmıştır. 47

48 3.MS-DOS Dosya Yapısı Dosya(File) Tüm bilgiler ve programlar dosya (file) adı verilen bilgi topluluğu olarak disk/diskete kaydedilir. DOS işletim sisteminde bir dosya iki kısımda oluşur, dosya adı ve dosya uzantısı. Genel olarak bir dosyanın yapısı DOSYA_ADI ve DOSYA_UZANTISI şeklindedir. Burada DOSYA_ADI en fazla 8, DOSYA_UZANTISI en fazla 3 karakterden oluşur. Dosya isminin büyük veya küçük yazılması hiçbir şey değiştirmemektedir, büyük yada küçük yazmak aynı dosyaya karşılık gelmektedir. MS-DOS ta dosyaların ifadesi; LATS.TXT (Lats isimli yazı dosyası) LATS.* (İsmi Lats olan bütün dosyalar) *.COM (Uzantısı Com olan bütün dosyalar) *.* (Bütün dosyalar)????????.??? ( ).( ) 48

49 MS-DOS dosya ismi ve dosya uzantısı kuralları; Dosya ismi en fazla 8 karakterden oluşur. Dosya uzantısı en fazla 3 karakterden oluşur. Dosya ismi ile uzantısı arasında nokta (.) işareti bulunur. Dosya ismi ve uzantısı içerisinde boşluk karakteri bulunmaz. Dosya isimleri büyük küçük harfe duyarlı değildir. Dosya ismi ve uzantı ismi yazılırken 0-9 arası rakamları, A dan Z ye harfleri ve bazı özel karakterleri ($, %, &, #...) kullanabiliriz. Fakat bazı özel karakterlerde (*,.,? gibi) kullanılmaz. XXXXXXXX. XXX Dosya adı Uzantısı Örneğin : COMMAND.COM, CONFIG.SYS, AUTOEXEC.BAT ve LATS.DOC gibi Dosya İsmi Uzantıları ve Anlamları COM : Makine dilinde yazılmış program dosyalarını ifade eder. Büyüklüğü en fazla 64K olabilir. EXE : Executive den gelmektedir ve hemen çalıştırılabilir program dosyalarını ifade eder. BAT : Toplu işlem dosyasını ifade eder. Yukarıda belirtilen 3 dosya MS-DOS ta dosya isminin yazılması ile çalıştırılabilir, geriye kalan dosyalar ise başka programlar yardımı ile çalıştırılır. Bu 3 dosya ismi uzantısı 49

50 aynı isimli dosyalara verilse (yani, LATS.EXE, LATS.BAT ve LATS.COM gibi ) çalıştırılma sırası dosyanın büyüklüğüne ve küçüklüğüne bakılmaksızın bu dosyaları çalıştırma önceliği COM, EXE ve BAT sırasındadır. TXT : Text (metin) dosyasını ifade eder. SYS : Sistem Dosyalarını (System File) ifade eder. HLP : Yardım dosyasını ifade eder. DOC: Word de oluşturulmuş dosyaları ifade eder. XLS : Excel de oluşturulmuş dosyaları ifade eder. PPT : Powerpoint de hazırlanmış dosyaları ifade eder. WIN : Windows la oluşturulmuş dosyaları ifade eder. INI : Windows un sistem dosyalarını ifade eder. MS-DOS un açılması için gerekli 3 dosya vardır. Bunlar Config.sys, Autoexec.bat, Commmand.com dur. Ayrıca, sistem dosyası olarak Msdos.sys (Dos ile ilgili sistem bilgilerini tutar. Örnek, versiyon bilgisi gibi) ve Io.sys (Dos un giriş/çıkış sistem bilgilerini tutar) vardır. 50

51 4.Dizin (Directory) Yapısı Bilgisayarda dosyalar içeriklerine veya özelliklerine göre dosya gruplarına ayrılabilir. Bu gruplara dizin adı verilir. Windows ortamında dizin ismi yerine klasör ismi kullanılır. 3 değişik dizin tipi vardır. Bunlar, 1. Root Directory (ana veya kök dizin) Bilgisayarın ana dizinidir. Kullanılan sürücüyü tanımlar (a: \, b:\, c:\). Kullanıcı root directory yaratamaz ve silemez. 2. Directory (dizin) Root directory altında oluşturulan dizinlerdir. 3. Subdirectory (alt dizin) Directory lerin altında oluşturulan dizinlerdir. Alt dizinler root directory de iken sadece DIR komutunun yazılması ile ekranda görülmezler. 51

52 5.MS-DOS Komutları Komutlar İkiye Ayrılır ve komut isminin büyük veya küçük yazılması hiçbir şey değiştirmemektedir, büyük yada küçük yazmak aynı komuta karşılık gelmektedir. İç Komutlar : COMMAND.COM dosyası içinde bulunan temel komutlardır ve çalıştırılması ile belleğe yüklenerek çalıştırılan komutlardır. Örnek : Ver, Dir, vs. Dış Komutlar : Çalıştırılabilmesi için disk veya disket içinde dosya halinde bulunması zorunlu olan komutlardır. Örnek : Xcopy, format, vs. 52

53 a) İç Komutlar DOS ta çalıştırılan komutun, çalışması için herhangi bir dosyaya ihtiyaç duymadan çalışan komutlara iç komutlar denir (Bilgisayarın açılışında kullanılan Command.com dosyasının içinde bulunan komutlardır). Çalışması için program dosyasının varlığına ihtiyaç duyulan komutlara Dış Komutlar denir. Dış komutları çalıştırabilmek için, o komutun programlama dosyasına ihtiyaç vardır. Örneğin format komutunu kullanabilmek için DOS da Format.com programının bulunması gerekir. Önemli İç Komutları, aşağıda inceledik. Bunlar ; CLS komutu: Ekranı temizler. Örnek: C:\> CLS <ENTER> DIR komutu: Disk veya disket üzerindeki dosyaları görüntüler. Örnek: C:\> DIR <ENTER> DIR Parametreleri : /P : (Dosyaları sayfa sayfa listeler) C:\> DIR/P <ENTER> /W : (Dosyaları yan yana listeler) C:\> DIR/W <ENTER> /A: (Gizli dosyaları listeler) C:\> DIR/A <ENTER> JOKER KARAKTELER (?, *) * : Bilinmeyen bir isim veya uzantının yerine kullanılan joker karakterlerdir. 53

54 Örnek: C:\> DIR *.EXE <ENTER> (Dosya Adı ne olursa olsun, uzantısı EXE olan dosyaları listeler) C:\> DIR LATS.* <ENTER> (Dosya Adı LATS olan, tüm dosyaları listeler)? : Bilinmeyen bir karakter yerine kullanılan jokerdir. Örnek: C:\> DIR A??S.EXE <ENTER> (İlk harfi A, 4.harfi S olan, EXE uzantılı dosyaları listeler) VOL komutu: Disk veya disketin etiketini ve seri numarasını görüntülemeyi sağlar. Örnek: C:\> VOL <ENTER> DATE komutu: Bilgisayarın sistem tarihini görüntülemeyi sağlar. Örnek: C:\> DATE <ENTER> PROMT komutu: Komut satırı uyarısını değiştirmeyi sağlar. Bulunduğumuz yeri gösterir. Örnek: C:\> PROMPT <ENTER> (sürücüyü ilkel PROMT a dönüştürür.) C> (ilkel PROMT) PROMPT Parametreleri $P: Aktif sürücüyü ve dizini görüntüler. $G: > işaretini görüntüler. $T: Enter e basıldığı andaki saati gösterir. $D: O gün ki tarihi gösterir. Görüntüsü değiştirilen PROMT u eski haline getirmek için; C:\> PROMPT $P$G <ENTER> tanımlaması yazılır. 54

55 COPY CON komutu: Dosya oluşturmayı sağlar. Ama artık bunun yerine Word gibi programlar vardır. Örnek: C:\> COPY CON LATS.TXT <ENTER> (TXT uzantılı, LATS adlı dosya oluşturur) Oluşturduğumuz bu dosyayı kaydedip bitirmek için ^Z (Ctrl+Z) tuşlar ına basılır. Kayıt yapmadan çıkmak için ^C (Ctrl+C) tuşlarına basılır. TYPE komutu: Dosya içeriğini görüntülemeyi sağlar. Örnek: C:\> TYPE LATS.TXT <ENTER> C:\> TYPE LATS.TXT MORE <ENTER> (LATS.TXT dosyasını sayfa sayfa görüntüler) REN komutu: Dosya adının veya uzantısının değiştirilmesini sağlar. Örnek: C:\> REN LATS.TXT TUFAN.DOC <ENTER> (LATS.TXT dosyasının ismini TUFAN.DOC yapar) MD komutu: Dizin oluşturmayı sağlar. Örnek: C:\> MD LATS <ENTER> (LATS adlı dizin açar) CD komutu: Dizin değiştirmeyi sağlar. Örnek: C:\> CD LATS <ENTER> (LATS adlı dizine girer) C:\LATS> CD.. <ENTER> (LATS adlı dizinden çıkar) (Aktif olan dizinden bir önceki dizine çıkışı sağlar) C:\LATS\DENEME> CD\ <ENTER> (LATS ve DENEME dizinlerinden çıkar) (İç içe girilmiş dizinlerden bir seferde köke (ROOT) çıkmayı sağlar) 55

56 RD komutu: Dizinleri silmeyi sağlar, yalnız dizin içinde hiçbir dosya veya altdizin olmamalıdır. Eğer varsa öncelikle altdizinler ve dosyalar silinmelidir. Silinecek dizin içinde hiçbir şey bulunulmaması gerekir. Eğer silinecek dizin içinde dosya veya dizin bulunuluyorsa önce o dizinin bir önündeki dizine çıkılmalı ve sıra ile temizlemelidir. Bu işlemi DELTREE komutu ile dizin içerisine bakmaksızın silebiliriz. Örnek: C:\> RD LATS <ENTER> COPY komutu: Dosya veya dosyaları belirtilen ortama kopyalamayı sağlar. Kullanım şekli ise nereden nereye şeklindedir. İlk belirtilen yer nerden olduğu ikinci belirtilen yer ise nereye kopyalanacağıdır. Copy komutu, birden çok dosyayı bir seferde kopyalamaz her dosyayı tek tek kopyalar. Örnek: C:\> COPY C:\LATS.TXT C:\DOS <ENTER> (C Root unda bulunan LATS.TXT dosyasını C nin altındaki DOS dizinine kopyalar) DEL komutu: Dosya veya dosyaları silmeyi sağlar Örnek: C:\> DEL LATS.TXT <ENTER> (LATS dosyasını siler) C:\> DEL *.* <ENTER> (Tüm dosyaları siler) C:\> DEL *.EXE <ENTER> (EXE uzantılı dosyaları siler) 56

57 b) Dış Komutlar Bilgisayarda dosyalar halinde bulunması gereken komutlardır. Kullanılacak komuta ait dosyanın çalışılan sürücüdeki disk veya diskette bulunması gerlatsektedir. Aksi taktirde komut ile ilgili çalışma gerçekleştirilemez. FORMAT komutu: Yeni alınan disk veya disketi biçimlendirir ve kullanılır hale getirir yanı sıra dolu olan bir disk veya diskete uygulandığında içindeki tüm bilgileri siler, disk veya disketteki bozuk olan sektörleri düzeltir (düzelebilecek durumda olanları), virüslü olan disk veya disketteki virüsleri temizlemeyi sağlar (temizlenebilecek durumda olanları). Örnek: C:\> FORMAT A: <ENTER> a disketini biçimler, kullanılır hale getirir. FORMAT Parametreleri /s : Disk veya diskete bilgisayarı açmayı sağlayan sistem dosyalarının yüklenmesini sağlar. Örnek: C:\> FORMAT a:/s <ENTER> /q : Disk veya disketin hızlı bir şekilde Formatlanmasını sağlar. Q parametresi ile Formatlanan disk veya disketin bozuk olan sektörleri düzeltilmez. Örnek: C:\> FORMAT a:/q <ENTER> /v: : Disk veya diskete Formatlama sırasında isim vermeyi sağlar. Verilecek isim 11 karakteri aşmamalıdır. Örnek: C:\> FORMAT a:/v:çalişma <ENTER> 57

58 /F: : Formatlanacak DD bir disketin kapasitesini tanımlamayı sağlar. Örnek: C:\> FORMAT A:/F:720 <ENTER> /u : Disketi kurtarılmayacak şekilde Formatlamayı sağlar. Örnek: C:\> FORMAT A:/U <ENTER> Gerektiğinde birden fazla parametre aynı komut satırında tanımlanabilir. Örnek: C:\> FORMAT A:/S/V:DERS/F:720/u <ENTER> ATTRIB komutu: Dosyalara özellik vermeyi veya iptal etmeyi sağlar. Özellikler, (+) işaretinin ardından özelliğin baş harfinin yazılması ile verilir, ( -) işaretinin ardından yine özelliğin baş harfinin yazılması ile iptal edilir. Özellikler şunlardır; Özelliğin Adı Verilmesi İptali 1. READ ONLY (Okunabilir) +R -R 2. HIDDEN (Gizli) +H -H 3. SYSTEM (Sistem) +S -S 4. ARCHIVE (Arşiv) +A -A Örnek: C:\> ATTRIB <ENTER> (Tüm dosyalardaki özellikleri görüntüler) C:\> ATTRIB +H LATS.TXT <ENTER> C:\> ATTRIB -H LATS.TXT <ENTER> C:\> ATTRIB +H,+R LATS.TXT <ENTER> C:\> ATTRIB -H,-R LATS.TXT <ENTER> MORE komutu : /P parametresi olmayan komutlar için sayfa sayfa döküm almayı sağlar. 58

59 SYS komutu: Disk ve veya disket içersine sadece bilgisayarı açmaya yarayan sistem dosyalarını yüklemeyi sağlar. Yapılan işlemden kayıt ortamındaki diğer dosyalar etkilenmez. Örnek: C:\> SYS A: <ENTER> DELTREE komutu: Dizinleri içlerindeki altdizinler ve dosyalarla beraber silmeyi sağlar. Komut satırına ROOT a bağlı olan dizin adı yazılır. /Y : Onay almadan silme işleminin doğrudan gerçekleştirilmesini sağlar. Örnek: C:\> DELTREE DENEME <ENTER> C:\> DELTREE/Y DENEME <ENTER> XCOPY komutu: Dizinleri içlerindeki altdizin ve dosyalarla beraber belirtilen ortamlara kopyalamayı sağlar. Kullanım şekli copy komutu ile aynıdır, fakat birkaç tane ek parametresi vardır. Xcopy komutu dosyaları copy komutu gibi tek tek değil bellek kapasitesine göre, topluca kopyalamayı da sağlar. XCOPY Parametreleri /S : Dizinleri içlerindeki altdizin ve dosyalarla beraber kopyalamayı sağlar. /E : İçi boş olan dizinleri kopyalamayı sağlar. Örnek: C:\> XCOPY DOS\*.* A:\DOS/S/E <ENTER> UNDELETE komutu: Del komutu ile silinen dosyaları, kurtarmayı sağlar. Silinen dosyaların ilk karakterlerinin yerine (?) görülür. Buraya dosyanın ilk karakteri yazılarak kurtarılması sağlanır) UNDELETE Parametreleri 59

60 /LIST : Kurtarılacak veya kurtarılamayacak dosyaların listesini görüntüler. Kurtarılamayacak olan dosyalarının yanında (**) görülür. /ALL : Silinmiş dosyaların bilgisayar tarafından kurtarılmasını sağlar. Kurtarılan dosyaların ilk karakterinin yerinde (#) görülür. Örnek: C:\> UNDELETE/LIST <ENTER> C:\> UNDELETE/ALL <ENTER> C:\> UNDELETE LATS.TXT <ENTER> DOSKEY Komutu: Komut satırına yazılan tanımlamaları, belleğe yükleyerek tekrar kullanma olanağı sağlar. Bilgiler bellekte bilgisayar açık kaldığı süre içinde saklanır. Bilgisayar kapandığı andan itibaren tüm bilgiler silinir. Doskey komutunu bilgisayara yüklemek için komut satırına DOSKEY yazılarak enter tuşuna basılır. Örnek: C:\> DOSKEY <ENTER> ARJ komutu: Dosyaları sıkıştırmak veya sıkıştırılan dosyaları açmayı sağlar. Sıkıştırılan dosyalar tek bir dosya haline gelir. Ayrıca dosyalar döküm alındığında görülürler. Bunun yerine günümüzde çoğunlukla Winzip kullanılmaktadır. ARJ Parametreleri X : Dosya açmayı sağlar. A : Dosya sıkıştırmayı sağlar. -V1440 (720) : 3.5 HD veya 3.5 DD standardına göre dosyayı sıkıştırır yada açmayı sağlar. Bu parametre kullanıldığında dosya uzantıları ARJ, A01, A02 ve bunun gibidir. -R : Bulunulan ortamdaki directory lerin sıkıştırılıp açılmasını sağlar. Hard Disk İçinde Sıkıştırma Örnek: C:\> CD YEDEK <ENTER> 60

61 C:\YEDEK> ARJ A -R ÇALIŞMA.ARJ <ENTER> Hard Disk İçinde Açma Örnek: C:\> CD YEDEK <ENTER> C:\YEDEK> ARJ X -R ÇALIŞMA.ARJ <ENTER> 61

62 Windows ME işletim sistemi MS-DOS işletim sistemi üzerinde çalıştırılırlar. Bilgisayar, önce MS-DOS veya DOS işletim sistemini açar ve bu işletim sisteminden sonra Windows lardan hangisi yüklü ise çalıştırılır. Bilgisayarınızda bir sorun oluştuğunda daha önceden çıkartmışsanız, Windows açılış disketi ile, yada açılışta F8 tuşuna basıp "Sadece Komut İstemi" seçeneği ile bilgisayarınızı açtığınızda karşınıza siyah ve sadece yazıların olduğu bir ekran gelir. Duruma göre önünüzde c:\> tarzında bir satır ile karşı karşıya kalırsınız. Sisteminiz sizi yarı yolda bırakmış ve DOS un o komut sistemi ile baş başa kalmışsınızdır. Bir nevi hayatınız kararmış ve belki de bir daha o güzel masaüstünüze dönemeyeceksinizdir. Her şey bitmiştir. 62

63 Macintosh OS Adı Macintosh olan bir bilgisayar çeşididir ve Mac/Os adı verilen bir işletim sistemi kullanır. 63

64 DOS TABANLI WİNDOWS İŞLETİM SİSTEMLERİ OS/2 OS/2 (Operating System), ilk olarak IBM ve Microsoft un ortaklaşa çalıştığı bir proje olarak geliştirilmiştir. Microsoft un bu projeden ayrılmasından sonra IBM projeyi sürdürme kararı alırken ikinci kuşak yepyeni bir işletim sistemi yazmayı amaçlamaktaydı. Temel amaçları, kullanıcıya bir grafik arayüz (görsel görünüm) sunmak, gerçek anlamda çok görevli ve bağlanabilirliği yüksek bir sistem yaratmak olan OS/2, minimum sistem gereksinimleri 386 tabanlı bir işletim sistemi, 4 MB ram, 20 MB civarı sabit disk alanı ve VGA ekran kartından oluşuyordu. 64

65 WİNDOWS 3.1 Günümüzde en çok kullanılan grafik kullanıcı arabirimli işletim sistemi olan Windows 3.1, 1992 yılında PC tarihinde kilometre taşı sayılabilecek önemli olaylardan biridir. 16 bit yapıda olan Windows 3.1, PC kullanımının artmasında önemli rol oynarken, DOS la beraber kullanılmasından dolayı tam bir işletim sistemi olarak düşünülmektedir. Grafik kullanıcılı arabirim desteği sunması, multimedya desteği vermesi, çok görevli çalışması, nesneye dayalı teknoloji kullanması avantajları olarak sayılabilirken; kısıtlamaları arasında ise 32 bit olmaması, gerçek çok-görevliliği sağlamaması ve tam anlamıyla bir işletim sistemi olmaması sayılabilir. WİNDOWS Nisan ayında 3.1 uyarlaması, 1993 Ekim ayında ise 3.11 uyarlaması çıkan WFW ( Windows For Workgroups ), Windows ortamı altında, görsel bir peer-to-peer (eşler arası) ağ tasarımı olarak tasarlanmış ve geliştirilmiştir. Diğer bir deyişle Windows 3.1 in ağ bütünleştirilmiş halidir. Microsoft un ağ olanakları içeren ilk Windows uyarlaması Windows 3.1 idi, WFW ise 32 bitlik dosya erişim yapısı ve 32 bitlik ağ desteği ile Microsoft At Work kavramının ilk sonuçlarının görüldüğü bir işletim sistemidir. Örneğin, ağdaki herhangi bir bilgisayarda fax kartı varsa, kullanıcı kendi bilgisayarından yazdığı bir yazıyı diğer bir bilgisayardan faxlayabilmektedir. 65

66 66

67 WİNDOWS 95 Windows 3.1, dünyada milyonlarca satmış ve hala satılmaya devam etmektedir. Windows 3.1, PC leri kolay kullanılabilir hale getiren bir işletim ortamı olmakla beraber DOS la birlikte çalışması nedeniyle tam bir işletim sistemi olarak düşünülmektedir. Microsoft firması Windows ürün ailesini, kol saatleri, telefon, televizyonlardan, dev bilgisayar ağlarının merkezi olacak şekilde geniş bir yelpazeye yayılmış bir biçimde geliştirilmekteyken Bill Gates bu stratejiyi Windows Everywhere olarak telaffuz etmiştir. Windows 95, mevcut Windows 3.x işletim sisteminin gelişmiş olarak geniş bir kullanıcı kitlesine (MS -DOS, Windows 3.11 kullanıcıları) hitap etmek üzere geliştirilmiş bir işletim sistemidir. Windows 95, birçok yeniliği bulunmakta ve bu kullanıcıyı rahatlatmaktadır. Windows 3.1 e göre biraz daha farklı masa üstü kullanılarak hem karmaşıklık azalmış hem de programlar arası geçiş oldukça hızlanmıştır. Windows 95 görev çubuğunda birden fazla program aynı anda çalışmakta ve geçişler daha kolay olmaktadır. Windows 95 tak çalıştır, özelliği ile donanım birimlerini otomatik tanır. Windows 95 de Dos tan gelen 8 karakterlik dosya ismi sınırı ortadan kalkmıştır. Ayrıca Windows 95 de bir yapay zeka ürünü olan mouse un sağ tuşu devreye sokularak, yapacağımız en önemli işlemlere daha kısa ve kolay bir şekilde erişmemizi sağlar. Kopyalama işlemleri için kes, kopyala, yapıştır ve sürükle bırak özellikleri kullanılabilmektedir, bu sayede komut ve yol belirtme özelliği kalkmıştır. Ayrıca birden fazla bilgisayara, ağ oluşturabilmektedir yılı sorunu çözülmemiş olduğundan daha sonra yaması çıkmıştır. 67

68 WİNDOWS 95 de dosya özellikleri: 1. Dosya ismi 256 karakter uzunluğunda olabilir. 2. Dosya isminde birden fazla boşluk ve nokta kullanılabilir. 3. Küçük büyük harf fark etmez. 4. Özel anlam taşıyan karakterler kullanılmaz.(*,?,,:,<>) 68

69 WİNDOWS 98 Windows 98, Windows 95 özelliklerine ek olarak, internet ve multimedya destekli dos tabanlı bir işletim sistemidir. Windows 95 gibi, Windows 98 in en önemli özelliği nesneye yönelik (görsel) olmasıdır. Yani DOS ortamına girilmeden direk olarak grafiksel kullanıcı arayüz ortamına girilir. Bilgisayarın açılması ile, ekrana gelen görüntü Windows 98 in arayüzüdür. Bütün işlemlerin buradan yürütüleceği bu ekranın tümüne Masaüstü denir. Masaüstündeki resimlere ise Simge (icon) denilmektedir. Simge kavramı yerine nesne, sembol veya öğe kavramı da kullanılmaktadır. Windows 98, windows 95 den sonra çıktığı için daha fazla donanımı desteklemektedir. Windows 98 de de 2000 yılı sorunu vardır, onun için daha sonra Windows 98 SE (Second Edition) çıkmıştır. 69

70 WİNDOWS ME (Millennium Edition) Windows 98 den sonra çıkmıştır. Daha güzel ve kullanışlı yeni şeyler eklenmiştir. Örneğin, 11 adet oyun ve bu oyunlardan bir tanesini de internet üzerinden oynaya biliyorsunuz. Güçlü yönleri: Video, müzik ve fotoğraf: Dijital fotoğrafları, müziği ve videoyu kolayca yönetebilir, paylaşabilir ve düzenleyebilirsiniz. Gelişmiş kullanıcı deneyimi: Windows Me içerdiği yeni sistem koruma özellikleri ve gelişmiş yardım işlevleri sayesinde ev kullanımı için şimdiye dek üretilmiş en sorunsuz işletim sistemidir. Gelişmiş ev ağ sistemi: Evde ağ sistemi kurmak iyi bir yöntem olabilir, böylece evinizdeki tüm bilgisayarlar yazıcıları, Internet bağlantılarını ve diğer aygıtları paylaşabilir. Zengin Internet deneyimi: Windows Me geniş bant bağlantısı desteği, Internet haberleşme araçları ve çevrimiçi oyunlar içeriyor 70

71 Microsoft Windows CE MICROSOFT WINDOWS CE ile Win32 ya da katıştırılmış programlama becerileri için dinamik, yeni yerler yaratın. Bu kapsamlı paketle, doğrudan Microsoft Windows CE ürün ekibinin hazırladığı araçlara, uzman yönergelerine ve resmi belgelere sahip olacaksınız. Microsoft Windows CE Programmer' s Guide, Microsoft Windows CE Communications Guide, Microsoft Windows CE Device Driver Kit ve Microsoft Windows CE User Interface Services Guide da dahil olmak üzere, bu özlü, modüler işletim sistemini sonraki kuşak akıllı uygulamalar ve mobil aygıtlar için programlamakta gerekli her şeyi bulacaksınız. Palm dediğimiz küçük el bilgisayarları için hazırlanmış bir işletim sistemidir. 71

72 NOVELL NETWARE Novell firması 1983 yılında kurulmuştur. Firmanın amacı kişisel bilgisayarlar arasındaki ağlar için yazılım ürünleri geliştirmektir. Novell in önerdiği ağ birçok sistemi, küçük bir yerel ağdan büyük bir bilgisayar ağına kadar da her türlü yerleşim düzenini desteklemektir, ilk gerçek dosya paylaşım sistemini geliştiren ve kullanan ağ işletim sistemdir. Yüksek hata toleransı, disk çiftleme ve aynalama gibi gelişmiş özelliklere sahiptir. Novell Netware dünyada kullanılan en yaygın işletim sistemlerinden biri olma özelliğini sürdürmektedir. En eski ağ işletim sistemlerinden birisi olması sayesinde pek çok ürün, donanım ve yazılım Novell ile uyumlu çalışabilmektedir. Netware de kullanılan paket patlama modu ile 512 byte lık paket sınırı aşılmıştır ve bu da performansı oldukça etkilemektedir. Kullanıcıların ve uygulama geliştirenlerin bir ağ işletim sisteminden isteyebilecekleri her şey Netware de vardır. Kullanıcılar için, dosya sistemi hızlı, güvenilir ve geniştir. Sistemi hem kullanıcı sayısı açısından hem de dosya dağıtıcı sayısı açısından geliştirebilirsiniz. Netware programcılara, gelecek kuşak dağıtıcı uygulamaları geliştirebilmeleri için gerekli platformu ve araçları sağlar. Şu anda son sürüm olan NetWare 5.x in özellikleri; genel isimlendirme, aktif güvenlik, Windows entegrasyonu, paket patlama modu sayesinde ağ işletim sistemlerinde iddialı bir yere sahiptir. Versiyonlarından da (sürümlerinden) bahsedecek olursak, Netware Lite, Netware v2.2, Netware v3.11 ve 3.12, Netware v4.01, Netware v4.2 ve Netware v5.1 şeklinde gitmektedir. Microsoft Windows Ürünlerindeki ve Linux daki gelişmeler sebebi ile eski güncelliğini kaybetmeye başlamıştır. Grafik arayüzü (görsel görünüm), kullandığımız windows görünümünde olmadığından kullanıcılar tarafından fazla sevilmemektedir. Aşağıda Novell versiyonlarının çıktığı tarihte en çok tutulan versiyonları görülmektedir. 72

73 Netware Lite Netware v2.x Netware v3.11 ve 3.12 Netware v4.01 Netware v4.2 Netware v

74 LINUX Linux, serbestçe dağıtılabilen, çok görevli, çok kullanıcılı UNIX işletim sistemi, türevidir. Linux, İnternet üzerinde ilgili ve meraklı birçok kişi tarafından ortak olarak geliştirilmekte olan ve başta IBM-PC uyumlu kişisel bilgisayarlar olmak üzere birçok platformda çalışabilen ve herhangi bir maliyeti olmayan bir işletim sistemidir. UNIX 70' li yılların ortalarında büyük bilgisayarlar üzerinde çok kullanıcılı bir işletim sistemi olarak geliştirilmiştir. Zaman içerisinde yayılmış ve birçok türevi ortaya çıkmıştır. UNIX ismi UNIX Research Laboratories INC şirketinin tescilli markası olduğundan dolayı birçok şirket, aynı temele dayanan işletim sistemleri için değişik isimler kullana gelmişlerdir. Örnek olarak; Hewlett-Packard; HP-UX IBM; AIX Sun Microsystems; SunOS gibi. Bugün kişisel bilgisayarlardan süper bilgisayarlara kadar birçok bilgisayar için yazılmış bulunan UNIX türevleri mevcuttur. Ne var ki, bu türevlerin çoğu gelişimi belirli bir noktada durmuş ve yüksek fiyatla satılan ticari yazılımlardır. Linux, temel olarak Finlandiya Üniversitesin de öğrenci olan Linus Torvalds 'ın ve internet üzerinde, meraklı bir çok yazılımcının katkıları ile geliştirilmiştir. Linux, gelişimi açık bir şekilde yapılmaktadır. Bunun anlamı, işletim sisteminin her aşaması açık olarak 74

75 İnternet üzerinde yayınlanmakta, dünyanın dört bir yanında kullanıcılar tarafından test edilmekte, hataları ve eksiklikleri tespit edilerek düzeltilmekte ve geliştirilmektedir. Zaman zaman bu deneme aşamaları belirli bir noktada durdurulur ve güvenilir bir işletim sistemi sunulup, geliştirme için ayrı bir seriye devam edilir. Geliştirmede yer alan bu açıklık Linux' un en büyük avantajlarından biridir. Gelişimi evrimseldir, hatalar anında kullanıcılar tarafından tespit edilip rapor edilmekte ve birçok kişinin katkısıyla düzeltilmektedir. Bazı işletim sistemi sürümleri, saatler içerisinde güncellenebilmektedir. Linux, Andy Tannenbaum tarafından geliştirilmiş olan Minix işletim sisteminden esinlenilmiştir. Linus Torvalds, boş zamanlarında Minix' ten daha iyi bir işletim sistemi yaratmak düşüncesiyle 1991 Ağustos sonlarında ilk çalışan Linux çekirdeğini oluşturdu. 5 Ekim 1991 tarihinde 0.02 sürümü Linux ilk defa tanıtıldı. Linus, comp.os.minix haber grubuna gönderdiği yazıda yeni bir işletim sistemi geliştirmekte olduğunu ve ilgilenen herkesin yardımını beklediğini yazmıştı. İşletim sisteminin, çekirdeği için verilen numaralar kısa sürede bir standart kazandı. a.x.y seklinde belirtilen çekirdek türevlerinde y bulunulan seviyeyi, x gelişim aşamasını göstermektedir. Tek sayılı x' ler geliştirme aşamalarını çift sayılı x' ler ise güvenilir Linux çekirdeklerini göstermektedirler. a ise değişik Linux sürümlerini belirtir. Bu yazının hazırlandığı Ocak 1998 içerisinde en son güvenilir (kararlı) Linux çekirdeği , en son gelişim aşamasındaki çekirdek ise 'dur. Linux, gerçekten son yıllarda hızlı bir gelişme göstermiş, çeşitli ülkelerden birçok kullanıcıya erişmiş ve yazılım desteği günden güne artmıştır. Değişik kuruluşlar Linux sistemi ve uygulama yazılımlarını bir araya getirerek dağıtımlar oluşturmuşlar ve kullanımını yaygınlaştırmışlardır. 75

76 a) Avantajları UNIX, işletim sistemine sahip bir bilgisayar kullanmak istiyorsanız ve bu işletim sisteminde platforma bağımlı bir yazılım kullanmıyorsanız, Linux ideal bir çözümdür. Linux ücretsizdir. Sadece işletim sisteminin maliyeti açısından değil, verdiği performans için ihtiyaç duyduğu donanım açısından da çok ucuzdur. Üstüne üstlük çok kullanılan ve bol yedek parçası bulunan bir platform altında çalıştığı için belirli bir Linux sisteminin performansını artırmak için yapılması gereken yatırım, başka bir UNIX iş istasyonunu aynı oranda geliştirmek için gereken yatırıma göre çok düşüktür. Fakat şirketler bazında Linux' un bedava bir işletim sistemi olması genelde göz ardı edilir. Bir Linux makine, bu sayede sadece işletim sistemi açısından değil donanım olarak da ucuza gelmektedir. Linux, hızla geliştirilmektedir. Bu gelişimin en büyük yararı, eksikliklerin, kullanıcıların talepleri ve çabaları sonucunda hızla giderilmesidir. Linux diğer tüm işletim sistemlerine göre belirli bir donanım için daha hızlı destek verebilmektedir. Linux, çok değişik donanımlar ve servisler için özel olarak hazırlanır. İşletim sisteminin temelini oluşturan çekirdek, kullanıcı tarafından da derlenebildiği için, bu derleme sırasında sadece kullanım amacına yönelik alt programlarla donatılır. Bu genel olarak daha sistemin performansını artırmaktadır. (Yani, SCSI donanımınız yoksa çekirdeğinizde SCSI ile ilgili alt programlara yer vermezsiniz) 76

77 b) Dezavantajları Linux' un serbestçe dağıtılıyor olması bir çok kişinin, bu işletim sistemine güvenmemesine yol açmıştır. Ciddi bir şey olsa, bedava olmazdı! kanısı oldukça yaygındır. Linux' un sürekli gelişiyor olması en büyük dezavantajlarından biridir. Henüz tüm ihtiyaçlara cevap vermemesi (hala Windows 95/98/ME programlarının bazılarını çalıştıramıyor), gelişimin bazı aşamalarında top yekin değişiklikler yapılması, gelişimi takip etmek için bazen sürekli yenileme yapılması, birçok kullanıcının bu işletim sistemine güvenmemesine yol açmıştır. Linux, herhangi bir ticari destek altında gelişmemektedir. Bunun en büyük yararı işletim sisteminin, ticari kaygılar taşımamasıdır. Ancak bunun yanı sıra diğer işletim sistemlerinde olan teknik destek, dağıtım ve dokümantasyon alanlarında eksikleri vardır. Özellikle teknik destek eksikliği, anahtar teslim çözümlere alışmış kullanıcıların çokluğu Linux kullanıcılarının sayısını sınırlayan temel faktörler olmuşlardır. Bu konudaki eksikliği gidermek için, çeşitli gönüllü kuruluşlar, kullanıcı grupları oluşmuştur. Zamanla Linux, teknik desteği ticari bir konu olarak ortaya çıkmıştır. Şu anda tüm Dünya da Linux çözümleri konusunda teknik destek veren, danışmanlar bulunmaktadır. Linux işletim sistemini geliştirenlerin, ticari kaygılar gütmemeleri bazı ticari yazılımların, Linux üzerinde gelişmemesine sebep olmuştur. Linux üzerinde, belirli 77

78 konularda diğer işletim sistemlerinden aşağı kalmayan yazılımlar bulunmasına rağmen (mesela, Star Office), belirli bazı konularda çok zayıf kalmıştır (mesela oyunlar). Linux, üzerinde yer alan çözümlerin hepsi, basit kullanıcıların rahatça kullanabileceği düzeyde değildir. Bazı çözümler, kullanıcıların belirli bir yazılım ve işletim sistemi bilgisine sahip olmalarını gerektirmektedir. Sonuç olarak, diğer işletim sistemleri ile yapamadığımız birçok uygulamayı, Linux sayesinde gerçekleştirebilirsiniz ve belirli bir donanım ile gösterdiği performansın bir çok işletim sisteminin üzerinde olduğunu söyleyebiliriz. Ne var ki, her uygulama için Linux' un ideal bir çözüm olarak ortaya çıkmadığının bilincinde olmak gerekir. Ama ilerleyen senelerde üzerinde geliştirilen uygulama yazılımları daha çok kişiyi başka işletim sistemleri kullanmaktan vazgeçirecektir. 78

79 c) Yazılım Özellikleri Bir işletim sistemi, ne kadar mükemmel olursa olsun, uygulama yazılımlarının çokluğu ve kalitesi ile varolabilir. Herhangi bir Linux dağıtımı içerisinde, değişik amaçlara hizmet eden birçok yazılım bulunmaktadır. Ancak her geçen gün bu dağıtımlar da yer almayan yeni yeni yazılımlar çıkmaktadır. Linux' a özel veya Linux üzerinde geliştirilen yazılımların bazılarını internet sitelerinden bulmak mümkündür. Birkaçı elektronik devre tasarım yazılımları, oyun programları gibi birçok değişik yazılım bulunmaktadır. Programcılık ile uğraşan kimseler için de bir sürü imkan sağlayan Linux üzerinde C, C++, Fortran, Java, Pascal, Ada, Perl, Tcl/Tk, ve diğer derleyicileri, bunların dışında editörler, hata ayıklayıcıları bulunmaktadır. Linux' un bu denli sevilmesi ve yaygınlaşması çeşitli şirketlerin (Macintosh, Sun, IBM gibi) Linux üzerinde çalışan ticari yazılımlar geliştirmesine yol açmıştır. Diğer işletim sistemlerine belirgin avantajları vardır. Son örnek olarak Aralık 1997' de Pentium tabanlı işlemcilerde, işlemciye bir makine dilinde bir dizi komut gönderildiğinde makinenin çöktüğü açığa çıktı. Bu hatanın yaması Linux işletim sistemleri için 1 hafta gibi kısa bir sürede yazıldı. Fakat, diğer işletim sistemleri için yamalar hala yapılmış değil. Linux, dizayn aşamasından bu yana hep birden çok kullanıcıyı desteklemek amacıyla yazılmış ve buna göre programlanmıştır ve birden çok görevin, aynı anda yapılmasına olanak veren bir işletim sistemdir. 79

80 d) Shell Kavramı Shell (kabuk), bilgisayar ile kullanıcı arasında bağlan tıyı sağlayan ve Unix in bir parçası olan bir kavramdır. Girilen komutları bilgisayara iletir ve sonuçları kullanıcıya iletir. (DOS işletim sistemindeki Command.com gibi düşünülebilir) f) Linux Çekirdeği (Kernel) Çekirdek, kısaca Linux işletim sisteminde tüm hayati işlemlerden sorumlu olan yönetim kademesidir. (DOS taki Command.com gibi düşünülebilir. Linux' un çekirdeği bir bakıma sistemin beyni sayılır. Dünya üzerindeki dağıtımların hepsi (Mandrake, Red Hat, Caldera gibi) aynı çekirdeği kullanır, tek değişen şey dosya ve dizin yapısı, dağıtıma giren belgeler, paketler vs' dir. Çekirdek, sistemin düzgün çalışmasından, bilgisayar kaynaklarının düzenlenmesinden, kullanıcılarının görevlerinin sırayla yapılmasından, bellek denetiminden, yan birimlerin (CD-ROM, teyp, disket sürücü vb) çalışmasından ve benzeri işlemlerden sorumludur. Aslında Linux, pek çok kullanıcının kafasına masaüstüyle, uygulama yazılımlarıyla, sunucu programlarıyla komple bir işletim sistemi olarak girmiş durumda. Ancak durum bundan biraz farklı. Linux, sistemin yönetimini ele alan çekirdeğin (kernel) adına veriliyor. Derlenmiş hali yaklaşık 500Kb tutan çekirdek, kaynak kodlarıyla sıkıştırılmış halde 20Mb'dan fazla yer kaplıyor. Bu kadar alanda tüm donanım sürücüleri de bulunuyor. 80

81 g) Root Sistemdeki en yetkili kullanıcı, bir başka deyişle sistemin imparatoru. Linux işletim sistemini yönetmek için root kullanıcısı parolasına gerek vardır. Genellikle ağ servisleri, sistem servisleri, kullanıcı açma ve kapama, yedekleme yapma için tüm işlemler root kullanıcısının görevidir ve sistemin tüm sorumluluğu da bu kullanıcıdadır. h) GNU Linux projesinin, bugünkü başarısının en büyük nedenlerinden birisi Özgür Yazılım Vakfı (Free Software Foundation - FSF) tarafından hamiliği yapılan GNU projesidir. GNU projesi kapsamında yüksek kalitede bir çok geliştirme ve uygulama yazılımı açık kaynak kodu ile birlikte özgürce dağıtılmaktadır. Bu bağlamda, Linux işletim sisteminin, yalnızca çekirdeğini oluşturmaktadır. Sistemin tüm diğer bileşenleri, GNU vb. kaynaklardan sağlanan özgür yazılım ürünlerinden oluşmaktadır. Linux, çekirdeği (kernel) Linux B. Torvalds tarafından GPL (General Public License) altında tescillenmiştir. Her isteyen kendi kopyasını yapabilir, satabilir, başkalarına dağıtabilir. 81

82 i) Linux Çeşitleri Slackware Belki de en yaygın olarak yer alan dağıtım, Slackware dağıtımıdır. Red-Hat Kurulum sırasında rahatlıkla takip edilebilen menüler ve grafik ekranı var. İnternet e bağlanabiliyor. Gelecek Web tabanlı linux entegrasyonu geliştire biliyor. Debian Deneyimsiz kullanıcılara göre Debian tam bir maceradır. Caldera Caldera Linux, masaüstünde ve küçük-orta ölçekli sunucularda ideal bir linux dağıtımıdır. InfoMagic Diğer linux dağılımları arasında kendine farklı bir yer edinmiştir. SuSe 1993 yılında birkaç Alman genci, Slackware yazılımını baz alarak SuSe yi geliştirmişlerdir. Mandrake 15 milyon 3 yıl önce Fransa da Mandrakesoft tarafından geliştirilmiştir. Turkuaz 12 milyon Türkçe destek sağlar. j) KDE ve GNOME Her ikiside pencere yöneticisidir, seçim yapma olanağınız da var, Switchdesk komutu size bu konuda yardımcı oluyor. 82

83 Mandrake Caldera Red-Hat SuSe Slackware Debian Grafik Arayüz KDE 1.1 KDE 1.1 Gnome 1.0 KDE 1.1 KDE 1.1 fvwm Kaynak Kodu Var Var Var Var Var Var Star Office Var Var Var Var Yok Yok True Type Var Yok Var Yok Yok Yok Destek 100 gün 90 gün e- 90 gün e- e-posta ve e-posta posta veya tel posta telefon Yok Yok Cd Sayısı Red-Hat Avantajları taki tüm Kolay kurulum En geniş Çok geniş Kolay kurulum paketleri ve ve kullanım uygulama bir kesim ve kullanım, daha yüksek kaliteli arşivini tarafından geniş destek fazlasını teknik hizmet barındırıyor kullanılıyor içeriyor Dezavantajları Henüz tam olarak yaygınlaşma dı Nadiren kilitlenmeler yaşanıyor, GNO eklentisi zor Kurulumunda bazı hatalar göze çarpıyor, kullanıcı istemese de ilk GNO açılıyor Kurulumdan sonra bir takım ayarları yapmak zor Teknik desteği nerdeyse hiç yok, grafik kurulum yapmıyor Çok geniş doküman desteği, düşük fiyat Zor kuruluyor, öğrenmesi zor 83

84 Temel Linux Komutlar Daha önce, UNIX tabanlı bir işletim sisteminde çalışanlar için Linux, öğrenilmesi çok kolay bir sistem olacaktır. Standart bir UNIX sisteminde yer alan hemen hemen tüm komutlar, Linux' a taşınmıştır. Onlarca çeşit kabuğun yanı sıra, programcının işini kolaylaştıran diller ve temel her türlü komut (, ls, less, finger), Linux' ta vardır. Ağ ve İnternet uygulamaları için elm ve pine (Pine Is Not Elm) yanında metin editörleri olarak vi, vim (vi' in daha gelişmiş sürümü), pico ve joe sayılabilir. Editörlerden, Emacs da Linux altında denemeye değer programlardandır. Kelime işlem programlarından troff, groff (GNU troff) ve daha modern metin işleme yazılımlarından TeX ve LaTeX sayılabilir. Ayrıca Windows ara yüzü olan Linux sürümlerinde Star Office kullanma şansıda vardır. Bazı program isimlerinin (GNU-tar, GNU-bash gibi) başında görebileceğiniz GNU (Gnu is Not UNIX!), Linux için de yazılım ve programlar üreten bir kuruluştur. GNU, lisansını ve yazarını korumak koşuluyla programları kaynak koduyla birlikte Linux kullanıcılarına dağıtır. Örnek olarak tcsh ve GNU bash, Linux altında en çok rağbet edilen iki kabuk ismidir. Diğer kabuklar arasında zsh, ash, ksh ve csh sayılabilir. Login : Linux server a bağlanmak için, (önceden kayıtlı isek ) kullanıcı adımızı girdiğimiz ve arkasından şifremizi girdiğimiz bir komuttur. (Windows 95/98/ME ye girerken karşımıza çıkan şifre ekranı gibi düşüne biliriz ama burada şifreyi girmek zorundayız, yoksa bağlanmamıza izin vermez) 84

85 Örnek : bilmuh login:ercan <Enter> Password:***** Passwd : Şifre değiştirmek için kullanılır. Örnek : passwd <Enter> Changing password for ercan Old password:***** New password:****** Retype new password:****** Logout : Linux Sisteminden çıkmak için kullanılır. Finger : Kullanıcılar hakkında bilgi verir. Parametresiz kullanıldığı zaman sistemdeki tüm kullanıcılar hakkında bilgi verir. Açılış klasörü (directory) ve kullanılan shell (kabuk) ismi, login name, gerçek isim, terminal, boş durma zamanı (idle time), sist eme giriş (login) zamanı, biliniyorsa ofis bilgisi verilir (buna, kısa (short) form denir). İsim (name) parametsesi kullanıldığında, verilen isim hakkında bilgileri verir. Ls : Linux Sistemde bulunduğumuz dizinde bulunan dosyaları listeler (DOS taki DIR komutu gibi) Clear: Linux İşletim Sisteminde ekran görüntüsünü temizler. 85

86 UNİX a) Unix Tarihi 1969 yılında Bell laboratuarlarında çalışan Ken Thompson ucuz ve kolay bir programlama ortamı geliştirmeyi düşündü. Üzerinde çalıştığı Uzay Gezisi (Space T ravel) adlı programı, güneş sistemindeki gezegenlerin hareketlerini simüle ediyordu. Çalıştığı bilgisayar General Electric in GE645, üzerindeki işletim sistemi Multics idi. Bu hantal ve pahalı bilgisayar yerine küçük bir bilgisayar olan PDP-7 (Digital Equ ipment Corp.) üzerinde çalışmak üzere bir çalışma ortamı geliştirdi (Multics altında) ve buna Unix adını verdi. Bu çalışma ile Thompson, Bell laboratuarlarındaki Dennis ve Ritchie nin dikkatlerini çekti ve 1971 yılında Bell laboratuarlarında çalışır hale getirildi. İlk başlarda PDP-7 de çalışan Unix daha sonra PDP-11/40 ve /45 özellikle PDP- 11/70 de kullanıldı. Bunlar yapılırken en ucuz şekilde herkese Unix lisansı verildi. Böylece Unix in pek çok üniversiteye girmesi sağlandı. AT&T sayesinde Amerika daki üniversitelerin %80 inden fazlasında Unix kullanıldı. Unix ilk başta Assembly dili ile yazıldı. Daha sonra Thompson İşletim sistemini biraz daha yüksek bir dil ile yazmayı düşündü. Buna B dili dendi. Daha sonra bu dil üzerinde Dennis ve Ritchie çok çalıştılar ve 1973 yılında buna C dili dediler lerde mantar gibi bir çok Unix ler türedi. Ör: Cromix, Idris, Ultrix, Xenix, Version 7, BSD, vb lar da iki Unix sistemi baskın çıktı. (Berkeley Unix, System V Unix veya ondan türeyen Xenix, Vp/ix vb.) 86

87 Berkeley Unix Geçen son 15 yılda University of California at Berkeley Unix gelişmesinin odak noktası idi. Bir çok üniversite ve organizasyona Unix dağıtan ana Unix dağıtıcısı idi. Unix e cshell, history, job control, vi editor, improved file handling ve communication programları eklendi. Çıkardıkları en Unix sürümü Unix 4.3 BSD (Berkley Standart Distribution) dir. Unix System V En büyük değişiklik 1983 de AT&T nin iş ortakları için yazılım destekleyicisi oldu. Ve lisans ücretlerini ucuza sattı da AT&T Unix System V release 3.0 ı duyurdu. Bunda network ortamındaki dosya paylaşımı ve Unix de geliştirilen yazılımların diğer Unix makinalarına taşınması kavramları geliştirildi yılında OSF ve UI, X-WINDOWS standardını belirleyen X/OPEN isimli bir konsorsiyuma üye oldular. X-Windows, dil çevirici (language tranlator) gibi çalışır ve içinde grafik komutları da bulunur. Örneğin bir kare çizmek istendiğinde kare için detaylı komutlar yerine, genel amaçlı bir grafik komutu ile kare komutunu verilir. X-Windows bu komutu her bir terminal çeşidine göre açarak gerekli şekli ekrana çizer. UNIX, Internet in gelişimiyle birlikte kendine haklı bir saygınlık kazanmıştır. Özellikle akademik alanda, geniş ağ sistemlerinde dosya sunucusu, veritabanı sunucu olarak güvenilir ve güvenli bir yapı içinde hizmet verebilir. UNIX kullanan firmalar çok çeşitlidir. 87

88 Sun ın Solari si, IBM in AIX i, Hewlett Packard ın HP/UX i, Data General in DG/UX i yaygın bir şekilde kullanılan UNIX lere örnek oluşturmaktadır. b) Unix Shell Komut yorumlayıcısı (command interpreter) olarak çalışır. Birden fazla basit komutun birleştirilmesi ile bir programlama dili olarak kullanılabilir. Unix sistemlerde, Bourne Shell (sh) prompt u ise $ ve C Shell (Csh) prompt u ise % dir. Shell (Kabuk) Utility (Yardımcı Programlar) Çekirdek (Kernel) Donanım Şekil 4. Bir Unix Sistemi Shell (komut yorumlayıcı), kullanıcıdan aldığı komutları gerekirse Utility programlarını kullanarak, çekirdek sayesinde donanıma aktarılıp yapılır. 88

89 c) Temel Unix Komutları Login : Unix server a bağlanmak için, (önceden kayıtlı isek) kullanıcı adımızı girdiğimiz ve arkasından şifremizi girdiğimiz bir komuttur. (Windows 95/98/ME ye girerken karşımıza çıkan şifre ekranı gibi düşüne biliriz ama burada şifreyi girmek zorundayız, yoksa bağlanmamıza izin vermez) Örnek : Welcome to UNIX VERSION 7.3 Enjoy Your Computing Login:ercan <Enter> Password:***** Passwd : Şifre değiştirmek için kullanılır. Örnek : passwd <Enter> Changing password for ercan Old password:***** New password:****** Retype new password:****** Logout : Unix Sisteminden çıkmak için kullanılır. Finger : Kullanıcılar hakkında bilgi verir. Parametresiz kullanıldığı zaman sistemdeki tüm kullanıcılar hakkında bilgi verir. Açılış klasörü (directory) ve kullanıla n shell (kabuk) ismi, login name, gerçek isim, terminal, boş durma zamanı (idle time), sisteme giriş (login) 89

90 zamanı, biliniyorsa ofis bilgisi verilir (buna, kısa (short) form denir). İsim (name) parametresi kullanıldığında, verilen isim hakkında yukarıdaki bilgileri verir. Örnek : finger ercan <Enter> Ls : Unix Sistemde bulunduğumuz dizinde bulunan dosyaları listeler (DOS taki DIR komutu gibi) Örnek : ls <Enter> 90

91 WİNDOWOS NT Microsoft NT (New Technology) İşletim Sistemi, Windows NT 3.1 adıyla sunulan 1993' teki sürümünden bu yana, ağ işletim sistemleri için, standart belirleyici olmuştur. İlk sürümünün kullanışsızlığına karşın, bu işletim sisteminin özellikleri ve işlevselliği daha sonra sürekli olarak gelişmiştir. Büyük reklam kampanyaları, Microsoft'un gündemdeki işletim sistemi Windows 95 ile ilgilenirken, Windows NT' ye bir takım yeni özellikler ve işlevler, gürültülü olmasa bile düzenli olarak eklenmiştir. Ağ yazılım uzmanları bu ilerlemeyi ve her yeni ilerlemeyle birlikte gelen kazanımları da fark etmişler, ancak hiçbir zaman Windows NT' yi ağ işletim sistemleri içinde bir lider olarak ilan etmeye hazır olmamışlardır. Windows NT sürüm 4' ün gelişmesiyle bu durum değişmiştir. Windows NT' nin 4. Sürümü, Windows 95' den gelen kullanımı kolay grafik arabirimleri kendisiyle bütünleştirmesi, hem de farklı coğrafi konumlardaki kullanıcılarla kurulacak bağlantı sorunlarına getirdiği çözümler açısından, ağ işletim sistemleri içinde oldukça büyük bir gelişimi temsil etmektedir. Tüm kullanıcıların bağlantılarını yaptıktan sonra da, bilginin paylaşımı için insanların çalışma biçimlerinde kökten değişiklikler yapacak olan, yeni ve güçlü birtakım araçlar da sağlamaktadır. Dahası, teknolojik mekanizmanın tümü, daha önce olduğundan çok daha kolay bir biçimde denetlenmekte ve yapılandırılmaktadır. Windows NT Server' ın 4. Sürümü zahmetsiz bir yönetime doğru adımdır. Windows NT ağı, genellikle istemci/sunucu mimarisi olarak adlandırılan merkezleşmiş bir ağ işletim sistemini kullanır. Ağ işletim sisteminin büyük bölümünün çalıştırıldığı merkezi bilgisayar, sunucu (server) olarak adlandırılır. Sunucu tarafından yönetilen kaynakları kullanan bilgisayara ise istemci 91

92 (client) denir. Böylece bir ağdaki tüm bilgisayarlar, sunucu ya da istemci olarak görevlendirilmişlerdir. Sunucular hizmet sağlar, istemciler de bu hizmetleri kullanırlar. Her bilgisayar, bir işletim sistemi gerektirir. Ancak, bir ağ sunucusu ile bir ağ istemcisinin gereksinimleri genellikle çok farklı olmaktadır. Bir sunucu, bir kişisel PC işletim sistemi tarafından normal olarak kullanılan işlevlere ek olarak, şu işlemleri de yönetmelidir ; Uzak dosya sistemleri Paylaşılan uygulamaların çalıştırılması Paylaşılan ağ aygıtları için girdi ve çıktı Ağ bağlantılı işlemlerin CPU zamanlaması Ağ güvenliği Ağ sunucusu, sunucuya özgü ek ağ işlevleri için tasarlanan bir işletim sistemini kullanır. Bir sunucu düzinelerce ve hatta yüzlerce kullanıcı için yazdırma, dosya ve diğer hizmetleri sağlamak zorunda olduğundan, bir ağ işletim sistemi güçlendirilmiş ve sağlam olmak zorundadır. Birçok kullanıcı, işlerinin yapılması için sunucuya güvenir, bu nedenle sık yinelenen sistem hatalarını ve hatta reboot yapmak zorunda kalmak istemez. Bir ağ istemcisi, iş istasyonu işletim sistemini kullanır. Çünkü, istemci işletim sistemi, sunucu işletim sistemi kadar dayanıklı olmak zorunda değildir. Bir iş istasyonunun yeniden önyüklemesi, kullanıcı için sıkıntı yaratabilir ama bir başkasının çalışmasını aksatmaz. Bir istemci için yerleşik bir güvenlik sistemi de gerekmez, çünkü istemcinin güvenliği ağ işletim sistemi tarafından sağlanmaktadır. Bir Windows NT Server ağındaki 92

93 istemciler, MS-DOS, Microsoft Windows 3.1, Windows 95, Windows NT Workstation, UNIX, Macintosh OS ve OS/2 gibi herhangi bir işletim sisteminde olduğu gibi çalışırlar. Bununla birlikte, bir istemci işletim sistemi ne kadar gelişmiş olursa, güvenlik ve bilgi paylaşımı alanlarında ağ işletim sistemiyle işbirliği de o kadar iyi olur. Microsoft Windows NT, çok kullanıcılı sistemlerde, güvenlik, multitasking, istemci sunucu (client server) modeli gibi konuları destekleyen bir işletim sistemidir. NT Workstation ve NT Server olmak üzere iki çeşittir. 1.NT Server NT Server önemli görevleri üstlenen güçlü bir ağ işletim sistemidir. NT Server ağ yönetiminde gereksinim duyulan yardımcı ve yönetici programlara sahiptir. NT Server işletim sisteminin en önemli özelliği istemci - sunucu (Client Server) işletim modelidir. NT Server işletim sistemiyle birlikte Microsoft, Backoffice stratejisini geliştirmiştir. Backoffice, server programlarından oluşan bir program ailesidir. 2.NT Workstation NT Workstation, yerel güvenliğe sahip olan bir işletim sistemidir. NT Workstation tek başına güçlü bir işletim sistemi olarak kullanılabildiği gibi, eşler arası (peer to peer) ağ olarak da kullanılabilir. NT Workstation aynı zamanda NT Server ın bir iş istasyonu olarak da kullanılır. 93

94 Donanım Bağımsızlığı Taşınabilirlik veya mimari bağımsızlık olarak da bilinen donanım bağımsızlığı, Windows NT'nin yalnızca bir işlemci türü için tasarlanmadığı anlamına gelir. Gerçekte, ilk gerçekleştirilişi, bir Reduced Instruction Set Computing RISC yongası (chip) olan MIPS R4000 üzerinedir. Windows NT Server' ın veya Windows NT Workstation' ın 4. Sürümünü şu işlemcilere yüklenebilir ; Intel 80486, Pentium, Pentium Pro ve üstü DEC Alpha RISC MIPS RISC Power PC İşlemciler iki sınıfa ayrılır. Bunlar; CICS işlemciler: Intel 80386, 80486, Pentium ve bazı diğer güncel işlemciler. Bu işlemciler çok sayıda makine kodu içerirler. RISC işlemciler: 80 li yıların ortasında geliştirilen bu işlemci tipinde, CICS işlemcilerden farklı olarak daha az sayıda makine komutu bulunmakta ve bundan dolayı daha kısa sürede işlem yapma ve komutları daha hızlı işleme yeteneklerine sahiptir. Windows NT' nin belirli bir işlemci için yazılan parçaları, hardware absraction layer HAL (donanım soyutlama katmanı) denilen, yazılımın küçük bir kısmına yalıtılmıştır. Microsoft'ta çalışan mühendisler, işletim sistemini yeni bir yongaya taşımak için; C kodunu yeniden derlemişler ve yeni bir HAL yazmışlardır. Bu, göründüğü kadar kolay 94

95 değilse de, çok zor olduğu da söylenemez. Sonuç, maliyet ile başarım arasında, özel durumunuza en uygun dengeyi kuracak bir donanımı seçebilmektir. Çoklu işlemciler için destek Windows NT Server, simetrik çoklu işlemcili bilgisayarları da desteklemektedir. Dört işlemcili bir bilgisayara yüklenebilir. Windows NT Workstation ikiden fazla işlemcisi olmayan makinelerle sınırlanmıştır. Çok görevlilik ve çoklu çalışma Çok görevlilik, sizi birçok şeyin aynı anda olduğuna inandıran bir yanılsamadır. Gerçekte olan, işlemcinin birçok görev arasında hızla geçiş yapmasıdır. Çok görevlilik, hızlı bir bilgisayarda ve onu iyi kullanan (Windows 95) bir işletim sisteminde, birçok şeyin aynı anda olduğu izlenimini veren oldukça inandırıcı bir yanılmasa yaratmaktadır. Windows NT, çok görevliliği çok iyi kullanmakta ve her görevi diğerlerinden özenle ayırmaktadır. Bu, aksayan bir programın tüm sistemi bozmasını önlemek için gereklidir. Çökmüş bir uygulama, diğer görevleri veya sistemin kendisini etkilemeden kapatılabilir. Bununla birlikte Windows NT, çoklu çalışmayı gerçekleştiren uygulamalardan da yararlanabilir. Çoklu çalışma, bir uygulamanın çok sayıda yürütme yolunu iş parçacığı (thread) kullanabildiği bir işlemdir. Çok işlemcili bir bilgisayarla işlem yaparken, iki iş parçacığı aynı anda çalışabilir. Başka bir deyişle çoklu çalışma, çok görevliliğin yapar gibi göründüğü şeyi gerçekte yapmaktadır. 95

96 NT dosya sistemi NT File System (NTFS), Windows NT Server ve Windows NT Workstation ile kullanılabilmesi için tasarlanmıştır. Söz konusu dosya sistemi, daha önceden çalışmış olabileceğiniz File Allocation Table (FAT) veya VFAT sistemlerinden oldukça farklıdır ve bir ağ ortamına çok daha iyi uyar. NTFS şu özellikleri içerir: Boşluklar dahil 255 karaktere kadar dosya adları ve çoklu uzantılar için destek. Kısa MS-DOS uyumlu dosya adlarının otomatik oluşumu. Sıcak düzenleme özelliği. Kötü disk bölümündeki veri otomatik olarak iyi bir bölüme taşınır ve kötü olan, hizmetten kaldırılır. Dosya ve klasörler için izinler belirlemenizi sağlayan yerleşik güvenlik. Disk hatası durumunda dosyaları geri yüklemek için kullanılabilecek günlük dosyası biçimindeki hata toleransı. Özet olarak, Microsoft Windows NT ( New Technology ), Microsoft un Windows ailesinden pek çok alanda farklılık gösteren ve en iddialı işletim sistemidir. Windows NT multi-thread ve çoğul-işlemli yeteneklere sahip bir işletim sistemidir. Bir server olarak pek çok işi hiç duraklamaksızın yapabilir. Windows NT, Microsoft un Her Yerde Ağ stratejisinden yola çıkan ve son noktayı koyan bir ağ işletim sistemidir. NT, Gigabyte larca dosyaları, birçok diski ve kaynağı aynı anda idare edebilen bir yapıya sahiptir. NT, geriye uyumluluk olarak Windows programlarından çoğunu çalıştırabilir. NT ile beraber gelen ekstra yönetim ve ağ izleme araçları sayesinde tüm ağı çok kolay bir şekilde izleyebilirsiniz. 96

97 Dosya Güvenliği Dosya güvenliğini sağlamanın iki yolu vardır: Dosya erişimini denetlemek Dosya bütünlüğünü korumak Hem veri hem de belge dosyaları yapılandırılmış biçimde veri içerir, ancak belge dosyaları genellikle insanlar tarafından okunabilirken, veri dosyaları bir program tarafından yorumlanmalıdır. Microsoft Windows NT Server sürüm 4 hem klasör hem de dosya düzeyinde erişimi denetlemenize olanak sağlar. Böylece, bir klasöre tam erişimi olan biri, o klasördeki bir dosyaya erişemeyebilir veya bunun tam tersi. Ancak bu sadece, NTFS dosya sistemini seçmişseniz mümkün olabilir. Aslında,Windows NT' deki izinler, herhangi bir dosyaya atanabilen bileşimlerdir. Kişisel dosya özellikleri şunlardır: Read (Okuma) (R) Write (Yazma) (W) Execute (Çalıştırma) (E) Delete (Silme) (D) Change Permissions (P) Take Ownership (O) Ayrıca, yetkilendirilmemiş erişim denemelerini önleyecek şekilde hassas ve gizli dosyaları denetlemek gerekir. 97

98 Program dosyaları Program dosyaları ve onları içeren klasörler, hemen her zaman Read' e (yalnızca okuma) ayarlanmalıdır. Çünkü, kullanıcılar nadiren yazmaya gerek duyacaklardır. Ayrıca Read erişimi, kullanıcıların kasıtlı veya kasıtsız olarak dosyaların silinmesi, üzerine yazmasını ya da virüs getirmesini önler. Bununla birlikte, bütün dosyaları Read' e ayarlamak da yeterli değildir, çünkü bir klasöre Change Permissions erişimi olan bir kullanıcı, klasördeki herhangi dosya için erişimi değiştirebilir. Güvenlik Windows NT server, yönetici tarafından herhangi bir ağ türü için yapılandırılabilen birçok güvenlik özelliği içerir. Ağ üzerindeki bilgi değerlidir ve korunması gereklidir. Ağ ne kadar büyük olursa, güvenlik de o denli önemli olur; sistem hataları ve kullanıcı sorunları üreyebilir. Ağ, her kullanıcının verisini donanım ve yazılım hatalarından korumalı, yetkisiz kullanıcıları dışarıda bırakıp yetkili kullanıcıları da yapmamaları gereken şeylerden uzak tutmalıdır. 98

99 RAID desteği Redundant Array of Inexpensive Disks -RAID teknolojisi, sabit sürücülerin hata toleransını geliştirmektedir. Birçok durumda RAID olanağından yalnızca belirli bir donanımı satın alarak yararlanabilirsiniz. Windows NT Server yalnızca SCSI donanımı ve standart sabit sürücüler gerektiren bir RAID yazılım desteği sağlamaktadır. 99

100 Microsoft Internet Information Server Windows NT Server, sürüm 4' ün ayrılmaz parçası olan Internet Information Server (IIS), World Wide Web, ftp ve Gopher hizmetlerini kurup yönetmenize izin verir. Microsoft Exchange Microsoft Exchange, Internet postası ve Microsoft Mail'i uzlaştıran yerleşik bir ileti merkezidir. İletilere katıştırılmış biçimde dosya gönderip alınabilir. Ağa Exchange Server' ı ekleyerek, yerel ve dünya çapındaki ağlarla tam bir ileti ve bilgi paylaşım sistemi yaratılabilir. 100

101 İyi Bir Parola Seçmenin Kuralları İyi bir parola aşağıdaki özelliklere sahiptir : Oturum açma adındaki karakterlerin bir rotasyonu değildir. En azında iki alfabetik ve bir tane de alfabetik olmayan karakter içerir. En az altı karakter uzunluğundadır. Parola, kullanıcı adı ve baş harfleri, çocuklarının veya diğer belirgin kişi adlarının baş harfleri veya bu tür verilerle kullanıcının doğum tarihi ve telefon numarası gibi verilerin bileşimi de olmamalıdır. 101

102 NT Workstation ve NT Server Karşılaştırması NT Workstation, yerel güvenliği (client secu rity) ve üstün performansı ile özel uygulamalar için geliştirilmiştir. Kısaca NT Workstation, istemci sunucu (Client Server) modelinin client yapısını oluşturmak için imal edilmiştir. NT Server ise merkezi sistem yönetimini üstlenen bir hizmet birimi yazılımıdır. Adından da anlaşılacağı gibi istemci sunucu modelinin server yapısını oluşturmak için yapılmıştır. 102

103 Kısaca farkları : Maksimum Bağlantı : NT Workstation da yapılacak maksimum bağlantı sayısı 10 dur. Fakat NT Server da sınırsız sayıda bağlantı yapılabilir. Simetrik Çoklu İşleme : NT Workstation da 2 işlemci desteklenir. NT Server da ise 4 işlemci desteklenir. RAS (Remote Access Server) (Server a Uzaktan Erişim) : NT işletim sistemi internet bağlantısıyla Server ın uzaktan kontrolüne imkan tanımaktadır. Server' a uzaktan erişimin sayısı Workstation da 1 dir.fakat NT Server da aynı anda 256 tane erişim yapabilir. Dizin Çoğaltma : NT Workstation da alıcı olarak mümkündür. Server da ise hem alıcı hem de verici olarak bu özellik mümkün hale getirilmiştir. Domain (Bölge) Kontrolü : Workstation, domain kontrolünü desteklemez. Server destekler. Macintosh Hizmetleri : Workstation, Macintosh hizmetlerini desteklemezken, Server bu hizmetleri destekler. DFT (Disk Aksaklık Toleransı) : Workstation disk aksaklık toleransını desteklemez, Server destekler. Internet /Intranet : Workstation bu iki özelliği Peer Web Servisi olarak desteklerken, Server ise IIS, Front Page özellikleri ile destekler. 103

104 NT İşletim Sisteminin Özellikleri Çoklu Ortam : Intel 386 ve üzeri işlemcileri destekler. Power PC gibi RISC (Reduced Instruction Set Computers) işlemcilerini destekler. Çoklu ortamı desteklemesi yanında simetrik çokişlemciliği(symmetric multiprocessing) destekler. Çok görevlilik ve Çok İşlemlilik : Çok görevlilik (multitasking), çok sayıda uygulamanın aynı anda çalışmasıdır. Bir uygulama çalışırken diğer uygulamaların da aynı anda çalışması sağlanır. Bunun yanısıra bir uygulama parçacıklara(thread) bölünerek aynı anda birden fazla işlem çalıştırır. Bu arada sisteme dahil olan diğer işlemciler de kullanılır. Böylece uygulama çalıştırma konusunda hız sağlanır. Güvenlik : Bir ağ yapısında güvenlik, o ağda bulunan bilgi kaynaklarının korunması ile sağlanır. Bellekte ve sabit diskte bulunan verilerin, belli kullanıcı hakları ve izinleri ile güvenliği sağlanır. Bu şekilde gerek dışarıdan, gerekse içeriden kaynaklanabilecek saldırılar daha aza indirgenmiş olur. Farklı Uygulamaları Destekleme : Microsoft Windows NT işletim sistemi, diğer işletim sistemleri için yazılan uygulama gruplarını destekler. Bu uygulamalar; Ms-Dos, Win 16, Win 32, OS/2, POSIX. Bütünleştirilmiş Ağ Olanağı : NT işletim sistemi, gerekli ağ sürücülerine (network drivers (NETBeui) ve protokollerine sahiptir. Bununla birlikte NT başka ağ yapılarını da desteklemektedir. Bunlar; Banyan VINES, DEC PATHWORK, IBM LAN Server, IBM SNA, LAN Manager, WFW, Novel Netware, Apple Talk, TCP/IP. Gelişen Teknolojileri Kullanabilme : Microsoft Windows NT işletim sistemi, günümüzde hızla gelişen donanım olanaklarını kullanabilme yönünden gelişmiş özelliklere sahiptir. Çoklu Bağlanma Olanakları : Windows NT İşletim Sistemi değişik bilgisayarlar arasında bağlantı sağlar. NT NDIS uyumlu protokolleri destekler. Bunlar: TCP/IP, Netbeui, DLC, Apple Talk, Nwlink. İstemci Desteği : Windows NT işletim sistemi iş istasyonlarını destekler. MS-DOS, Windows, Wfw, NT Workstation, OS/2, Novell Netware ve Macintosh (NT Server sadece). Dosya Sistemi : NT işletim sistemi, diğer işletim sistemlerinin yanısıra FAT, HPFS, NTFS ve CDFS dosya sistemlerini destekler. 104

105 WİNDOWS 2000 Windows NT İşletim Sisteminden sonra çıkmış ve daha gelişmiş, güçlü, güvenilir ve Windows NT tabanlı bir işletim sistemidir. Güçlü ve sağlam sistem mimarisi, kendi kendini onarma özelliğine sahip uygulamaları desteklemesi ve kapsamlı sistem, uygulama ve sürücü koruması gibi özellikleri sayesinde kullanıcıların her zaman çalışır durumda olmasına olanak verir. Dizüstü bilgisayar desteği sayesinde, mükemmel bir mobil çözüm sunar. Tak ve kullan, güç yönetimi özelliği ve çok sayıda aygıtı desteklemesinin yanı sıra entegre güvenlik ve şifreleme işlevleri önemli ticari verileriniz için koruma sağlar. Windows 2000, işletim sisteminin 64-bit sürümü Intel' in yeni nesil Itanium çiplerine bir Windows işletim sistemi geliştirme yolunda önemli bir adım oldu. Intel ve Microsoft yeni bilgisayarları Sun Microsystems ve diğer Unix sunucu yapımcılarından çok büyük karlarla gelir sağlamak için iyi bir yol görüyor. Dağıtım İşletim Sistemi sektöründe bir kilometre taşı sunduğu halde Şirket' in sunucu stratejisi göründüğünden daha uzak. Windows 2000' in Veri Merkezi sürümü sunucular için 32-bit Windows 2000, NT ye göre kuvvetlendirilmiş bir sürümüydü. Fakat şimdi ortalarda yok. 105

106 1.Windows 2000 Server Her ölçekten firmaya hitap eden çok amaçlı ağ işletim sistemidir. İnternet Information Services 5.0, XML desteği ve entegre sanal ağ destekleri gibi yeni Web ve iletişim hizmetleri sayesinde firmanızı Internet' e taşıyarak Internet' ten gerek müşteriler, gerek ortaklar, gerekse tedarikçiler ile güvenilir bir şekilde iş yapmanın kolaylığını yaşayın. Active Directory, rehber hizmetinde bulunan politikalara dayalı yönetim araçları ile tüm kullanıcıları, uygulamaları ve ağ kaynaklarını merkezi olarak yönetip ve kontrol ederek sahip olma maliyetinizi düşürebilirsiniz. Daha güvenilir olması, gelişmiş bellek yönetimi ve dinamik sistem yapılandırma desteği gibi özellikleri ile sunucunun problemsiz şekilde uzun süre çalışabilmesine olanak verir. 4 GB'a kadar RAM ile 4-işlemcili SMP desteği sağlar. 2.Windows 2000 Advanced Server E-ticaret ve ticari uygulamalara yönelik işletim sistemidir. Windows 2000 Server' ın tüm özelliklerine sahip olmanın yanı sıra aşağıdaki işlevlere sahiptir. Trafiği sunucular arasında dağıtmak üzere, Ağ Yük Paylaşımı özelliğini kullanarak en kapsamlı e-ticaret sitelerine yönelik Web sunucu çiftlikleri oluşturma ve yönetme ayrıca, 2-sunuculu kümeleme altyapısı ile önemli Web uygulamaları ve hizmetlerinin kullanım düzeyini artırma, sunucunun performansı ve ölçeklenebilme özelliğini artırmak üzere kurumsal uygulamalar için 8-işlemcili SMP ve 8 GB' a kadar RAM desteği vardır. 106

107 WİNDOWS EXPERİENCE (Windows XP) Windows, 3.1 sürümünden 95 e geçişte olduğu gibi köklü bir değişim geçirdi. Windows artık daha stabil, daha eğlenceli ve daha güvenli. Microsoft un yeni işletim sistemi Windows XP kullanıcılara yeni bir dünyanın kapısını aralayacak. İsimdeki XP kısaltması Türkçe karşılığı Deneyim olan Experience sözcüğünü temsil ediyor. XP nin ilk olarak sadece 32 Bit lik Home Edition ve 32 ile 64 Bit seçenekleri olan Professional versiyonları bulunmaktadır. Henüz piyasaya çıkış ismi kesin olmayan 32 ve 64 Bit lik sunucu versiyonları ise halen Whistler kod ismi altında çalışıyorlar. Kullanıcılara yepyeni bir dünyanın kapılarını aralayan Windows XP Web bağlantıları ile Microsoft un NET e giden yolunda en önemli adımı oluşturuyor. Zaten kullanıcı tabanlı bir işletim sistemi olan Windows XP sunduğu bir çok yeni fonksiyon ve entegre araçlar ile, çoğu zaman her hangi bir ticari programa gerek kalmadan kullanıcıların hemen hemen tüm isteklerini karşılıyor. Windows XP ile beraber Windows 2000 den bilinen versiyonlara (Professional Server, Advanced Server) yeni bir tane daha ekleniyor, Home Edition. Bu, şu ana kadar ki Windows 9x/Me kullanıcılarına NT çekirdeğinin güvenliğini sunacak. Böylece, güvenli NT çekirdeğinde oyunlar, çoklu ortam ve geniş bir donanım desteği yelpazesi ile, ev kullanıcılarının tüm ihtiyaçları stabil bir ortamda karşılanacak. Microsoft, Windows XP ile aynı temel platform üzerinde farklı kullanıcı gruplarının isteklerini en iyi şekilde karşılamayı hedefliyor. Aslında Windows XP nin Home ve Professional Edition sürümleri 107

108 arasında oldukça büyük farklarda mevcuttur. Home Edition ın 64 Bit lik versiyonu bulunmayacak ve SMP (Symetric Multi Processing) gibi özelliklere de sahip değil. Ayrıca bu versiyonun bir Domain e bağlanamayacak olması da firmaların masa üstlerinde Professional sürümünü kullanmalarını gerektirecek. Hem Akıllı, Hem Basit Windows XP Home Edition ın akıllı tasarımı sayesinde bilgisayarınızdaki öğeleri kolayca bulabilir ve kullanabilirsiniz. Kişiselleştirilmiş Hoş Geldiniz Ekranı ve Hızlı Kullanıcı Değiştirme Başlat Menüsü Dosya ve Klasör Yönetimi Resimlerim Yeni Fotoğraf Baskısı Sihirbazı Web Yayıncılığı Sihirbazı Windows XP için Windows Media Player 108

109 Entegre DVD Video Oynatma özelliği ve Zengin Ortam Bilgisi Tam Ekran Video Oynatma Denetimleri CD Kaydetme Müzik Dosyalarım Windows Film Yapımı Ağ Kurma Sihirbazı Internet Bağlantısı Paylaşma Internet Explorer Uzaktan Yardım Internet Bağlantısı Güvenlik Duvarı Sistemi Geri Yükleme Sürücü İmzalama 109

110 Windows XP nin Üstünlükleri Windows XP Home Edition ev kullanıcıları için şimdiye dek üretilmiş en iyi Windows sürümüdür. Windows XP yi Windows 95 le, Windows 98 le ve Windows Me yle karşılaştırın. X : Dahil edilen özellik, O : Kısmen desteklenen özellik, - : Yok olan özellik 110

111 HEM DAHA AKILLI, HEM DAHA BASİT Özellik Hızlı Kullanıcı Değiştirme Özelliği Başlat Menüsü İşe Duyarlı Tasarım Özelliğin Tanımı Bir bilgisayarı paylaşan aile üyelerinin veya arkadaşların birbirlerinin uygulamalarını kapatmadan kendi hesaplarına ulaşabilmelerini sağlar. Programlarınızı düzenler. Bilgisayarınızdaki dosyalara, klasörlere ve programlara ulaşmanın birincil yöntemidir. YENİ - Windows XP Home Edition gelişmiş bir Başlat Menüsü sunmaktadır. Başlat menüsü artık sık kullandığınız dosyalarınızı ve uygulamalarınızı bir arada gruplaştırabilir; böylece bu uygulamalara ve dosyalara daha hızlı ve kolay şekilde ulaşabilirsiniz. Yaptığınız işle ilgili Windows seçeneklerini görüntüleyebilmenizi sağlar. Örneğin, bir Word belgesi oluşturuyorsanız, dinamik bir menü kes, yapıştır ve kopyala gibi ilgili işleri görüntüler. Windows 9x Windows ME Windows XP Home Edition - - X O O X - - X 111

112 Arama Kılavuzu Dosya Yönetimi Müzik Dosyalarım İstediğiniz yardım türünü tanımları ve yaptığınız işle ilgili arama bilgilerini getirir. Dosyalari size anlamli gelecek sekilde düzenleyebilirsiniz. Önemli dosyalarinizin küçük resimleri sayesinde klasörlerinizi kolayca tarayabilirsiniz. Müzik dosyalarını bir klasörde liste halinde görüntüler ve dosyaları çağırma, ekleme, sıralama ve silme gibi temel yönetim işlemlerini gerçekleştirir. YENİ Gelişmiş özelliklere sahip olan Müzik Dosyalarım işlevi küçük resimlerin albüm şeklinde görüntülenebilmesini sağlayarak klasör düzenleme işlemini geliştirmektedir. Yaptığınız işe duyarlı olan bu araç sayesinde artık çok daha verimli bir şekilde çalışacaksınız. - - X - - X - O X 112

113 Resimlerim Fotoğrafların listesini bir klasörde görüntüler ve resim dosyalarını ekleme, sıralama ve silme gibi temel yönetim işlemlerini gerçekleştirir. YENİ Artık aşağıdakileri yapabilirsiniz: Doğrudan Internet üzerinden baskı işi siparişi verebilirsiniz. Doğrudan Kamera ve Tarayıcı Sihirbazına bağlanabilirsiniz. Resimleri slayt gösterisi halinde görüntüleyebilirsiniz. Internet üzerinde resim yayınlayabilirsiniz. Elektronik postayla kolayca dağıtabilmek için resimleri sıkıştırabilirsiniz. Basılan resimleri en iyi duruma getirerek yüksek kaliteli fotoğraf kağıdından en iyi şekilde faydalanabilirsiniz. - O X 113

114 BAĞLANTI KURUN VE BİLGİSAYARINIZIN KEYFİNİ SÜRÜN Özellik Ağ Kurma Sihirbazı Internet Bağlantısı Paylaşma Web Yayıncılığı Sihirbazı Özelliğin Tanımı Kendi ev ağ sisteminizi kurmanızı şimdiye dek olmadığı ölçüde kolaylaştıran bu özellik sayesinde evinizdeki tüm bilgisayarlar yazıcıları, aygıtları, dosyaları ve Internet bağlantılarını paylaşabilecek. Evinizdeki birden çok bilgisayarın aynı geniş bant bağlantıyı veya çevirmeli bağlantıyı kullanarak aynı anda Internet e erişebilmesini sağlar. YENİ Windows XP Home Edition çevirmeli bağlantınızı uzaktan kesme seçeneği sunmaktadır; böylece telefon hattınızı kullanabilir ve sonra yeniden bağlantı kurabilirsiniz. Web Yayıncılığı Sihirbazı sizi Web üzerinde resim yayınlama süreci boyunca yönlendirir ve resimlerinizi başkalarıyla paylaşabilmenizi sağlar. Windows 9x Windows ME Windows XP Home Edition - X X O O X - X X 114

115 Tarayıcı ve Kamera Sihirbazı Internet üzerinden Fotoğraf Baskısı Siparişi Tarayıcı ve Kamera Sihirbazı Size aşağıdaki konularda yardımcı olur: Düz ekran tarayıcıdan gelen tek bir resmi tarayabilirsiniz. Tarayıcıdan gelen resimleri tarayıcı aktivitesine göre tarayabilirsiniz. Birden çok resmi tarayabilirsiniz. Tarayıcıdan gelen birden çok sayfa içeren belgeleri veya resimleri tek bir resim dosyası halinde tarayabilirsiniz. Tarayıcıdan gelen birden çok sayfa içeren belgeleri veya resimleri farklı resim dosyaları halinde tarayabilirsiniz. Dijital resimlerinizi Resimlerim klasörü aracılığıyla Internet üzerinden sipariş edebilmenizi ve resimlerinizin kapınıza teslim edilmesini sağlamaktadır. - X X - - X 115

116 Internet Explorer Internet Explorer 6 ödüllü Internet Explorer teknolojilerinin gelecekteki ana güncelleştirmesidir. Bu teknoloji en özel, güvenilir ve esnek Internet tarama deneyimini sunmaktadır. Internet Explorer 6 içerdiği yeni ve gelişmiş özelliklerle bir yandan günlük işlerinizi basitleştirirken diğer yandan Web üzerinde kişisel bilgilerinizin gizliliğinin korunmasını sağlamaktadır. Internet Explorer ın en yeni sürümü üstün Web tarama güvenilirliği ve hata derleme hizmetleri seçeneği sunmaktadır. Internet Explorer 6, ortam çalma ve otomatik resim boyutlandırma gibi yeni tarayıcı özellikleri sayesinde Web i istediğiniz gibi inceleme olanağı sunmaktadır. O O X 116

117 GÜVENİLİR WINDOWS ALTYAPISI Özellik Yeni Windows Altyapısı Yardım ve Destek Merkezi Özelliğin Tanımı Yerleşik Yeni Windows Altyapısı Tanıdık ve daha güvenilir bir işletim sistemi sunmaktadır. Microsoft, Windows XP Home Edition da müşterilerine sunduğu işletim sistemlerinin en iyi özellikleri Windows 2000 altyapısının gücüyle, güvenliğiyle ve güvenilirliğiyle birleştirmektedir. Windows deneyiminizde her türlü yardımı tek bir noktadan alabilmenizi sağlamaktadır. YENİ Yardım ve Destek Merkezi önceki Windows sürümlerinden tanıdığınız (Ara, Dizin ve Sık Kullanılanlar gibi) özellikleri World Wide Web içeriğiyle birleştirerek gerek duyduğunuz yardımı gerek duyduğunuz anda alabilmenizi kolaylaştırmaktadır. Yardım ve destek Merkezi ndeki içerik sorunuzu yanıtlamıyorsa, merkezi kullanarak bir arkadaşınıza, destek topluluğuna veya profesyonel bir yardım merkezine bağlanabilirsiniz. Bunun yanı sıra 117 Windows 9x Windows ME Windows XP Home Edition - - X O X X

118 Uzaktan Yardım Windows Güncelleştirmesi Internet Bağlantısı Bilgisayar Bilgilerim ve Sistem Geri Yükleme gibi araçları kullanarak sık rastlanan sorunları tanımlayabilir ve giderebilirsiniz. Herhangi bir arkadaşınızdan, ailenizin üyelerinden veya destek profesyonelinden güvenli bir şekilde masaüstü yardımı isteyebilmenizi ve karşılaştığınız sorunları kolayca çözebilmenizi sağlamaktadır. Yeni aygıt sürücüleri ve uyumluluk güncelleştirmeleri sağlar, böylece hem aygıtlarınız hem de uygulamalarınız için daha fazla desteğe sahip olabilirsiniz. YENİ Windows Güncelleştirmesi nden yüklenen güncelleştirmeler bilgisayardaki tüm kullanıcılara bir kerede uygulanabilir. Windows Güncelleştirmesi artık Windows XP Home Edition içindeki Yardım ve Destek Merkezi yle entegre durumdadır. Bunun yanı sıra, Aygıt Yöneticisi yeni bir aygıt taktığınızda yeni sürücüler için Windows Güncelleştirmesi arar. Internet e bağlı olduğunuz sırada bilgisayarınızı yetkisiz erişime karşı korur. Artık Windows XP Home X O O X - - X

119 Güvenlik Duvarı üzerinden Fotoğraf Baskısı Siparişi Sistemi Geri Yükleme Edition ın sizi Internet üzerindeki istenmeyen saldırılara karşı koruyacağından emin olabilirsiniz. Bir sorun oluştuğunda, kişisel veri dosyalarınızda herhangi bir kayba neden olmadan bilgisayarı bir önceki duruma geri getirir. Sistemi Geri Yükleme sistem dosyasındaki değişiklikleri etkin olarak izler ve bu değişiklikler yapılmadan önceki sürümleri geri yükleyebilmenizi sağlar. - O X Windows XP Sürümleri Windows Versiyonu XP Home XP Professional XP 64 Bit Edition Maksimum Bellek Max CPU Desteği 4 (GB) 1 4 (GB) 2 Şimdiki karşılığı Windows 9x/Me Windows 2000 Pro 16 (GB) 16 - Sizin için doğru seçim Windows XP'nin hangi sürümüdür? 119

120 Ev için Windows XP Home Edition Yeni görsel tasarım, genel görevleri etkin bir şekilde yerine getirmeyi kolaylaştırır Dijital fotoğraf özellikleri, resimleri edinmenize, düzenlemenize ve paylaşmanıza olanak verir En yüksek kalitede dijital müziği bulmak, yüklemek, saklamak ve kayıttan çalmak için tümü bir arada müzik aracı PC'nizde video oluşturmak, paylaşmak ve kullanmak için gereksinim duyduğunuz her şey Kolay bilgisayar paylaşımı ve ev ağı Hızlı ileti, ses veya video sohbetleri ve işbirliği için en son iletişim aracı Sorunları giderme veya bir uzmandan yardım almaya yönelik araçlar Sisteminizi iyi ve çalışır durumda tutmak için en güvenilir ve güvenli işletim sistemi İş için Windows XP Professional Windows XP Home Edition'ın tüm bu faydalarının yanı sıra: İşle ilgili verilerinizi korumak için dosya ve klasörlerinizi şifreleyebilme yeteneğini içeren daha sıkı güvenlik Çevrimdışı çalışabilme veya bilgisayarınıza uzaktan erişim için birinci sınıf mobil destek Yüksek performanslı çok işlemcili sistemler için yerleşik destek Microsoft Windows Servers ve yönetim çözümleri ile birlikte çalışabilen tasarım Dünya üzerinde başka kişilerle, verilen herhangi bir dilde çalışarak verimli bir şekilde iletişim kurma İş için Windows XP 64-Bit Edition Windows XP Professional'ın temel öğelerinin yanı sıra: En karmaşık teknik hesaplama görevlerinde en yüksek düzeyde performans ve ölçeklenebilirlik Intel Itanium işlemci ailesine dayanarak ek bellek, artırılmış bellek g/ç hızları ve üstün kayan nokta yetenekleri Gelişmiş dijital içerik oluşturma için en iyi platform Bilgisayar destekli mekanik tasarım ve çözümlemede en iyi platform Mali çözümleme ve veri çözümlemede en iyi platform 120

121 ÇEŞİTLİ İŞLETİM SİSTEMLERİNİN KARŞILAŞTIRMASI İşletim Sistemi Unix Linux Novell DOS Win 98 Win NT Win XP Çıkış Tarihi MB 64 MB Ram 8 MB 2 MB 8 MB Sistem Hızlı bir 16 MB Ram Pentium Ram Ram Ram Gereksinimi sistem Ram 8086 Pentium Celeron Güvenlik Çok İyi İyi Fena değil Fiyat 5000$ Bedava 530 $ Yok Çok az Az Artık Windows içinde Artık Win98 var, 98$ Artık Windows 2000 var 320$ Henüz Belli değil 500$ civarında Multitasking Evet Evet Evet Yok Sınırlı Evet Evet 121