QAFQAZ UNİVERSİTETİ Oktyabr 2012-ci il, Bakı, Azərbaycan

Transkript

1

2 M A T E R İ A L L A R QAFQAZ UNİVERSİTETİ Oktyabr 2012-ci il, Bakı, Azərbaycan

3 Prof. Misir Mərdanov Azərbaycan Respublikasının təhsil naziri M A T E R İ A L L A R HƏMSƏDRLƏR Prof. Dr. Ahmet Saniç Anar Qafqaz Universitetinin rektoru Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri İbrahim Ülvi Yavuz Türkiye Yazarlar Birliği Yönetim Kurulu Genel Başkanı Prof. Dr. Ömer Okumuş Dos. Erdal Karaman Dr. Kənan Bəşirov Dr. Muharrem Kaplan Dr. Səriyyə Gündoğdu Prof. Ömer Okumuş Anar AYB-nin sədri D. Mehmet Doğan TYB-nin sədri Dr. Reşit Haylamaz Kaynak nəşriyyat və poliqrafiya mərkəzi müdiri Prof. Nazan Bekiroğlu Prof.Zahid Qaralov Prof.Əjdər Ağayev Prof. Qara Namazov Prof. Rəfael Hüseynov TƏŞKİLAT KOMİTƏSİ Dr. Seyran Qayıbov Dr. Bayram Gündoğdu Müfide Nilay Eker Setter Durmaz Səadət İmanova ELMİ HEYƏT Prof. Yavuz Akpınar Prof. Cüneyd Okay Prof. Akif Hüseynli Prof. Minəxanım Təkləli Prof. Cihan Okuyucu Prof. Məhərrəm Qasımlı Prof. Şahin Xəlili Prof. M. Muhsin Kalkışım Dos. Erdal Karaman KONQRESİN KATİBLİYİ Müfide Nilay Eker, Səadət İmanova REDAKTOR Müfide Nilay Eker DİZAYN Sahib Kazımov, İlham Əliyev Zəminə Ziyayeva Cəmil Məmmədov Tuba Alım Dos.Məmmədəli Babaşlı Dos.Hüseyin Özcan Dos.Taceddin Şimşek Dr. Kənan Bəşirov Dr. Muharrem Kaplan Dr. Səriyyə Gündoğdu Dr. Seyran Qayıbov Dr. Bayram Gündoğdu Kitab, Qafqaz Universiteti Dizayn və Nəşriyyat şöbəsində yığılaraq çapa hazırlanmışdır. Müəlliflərin fikirlərinə və üslublarına toxunulmamışdır. ISBN: Copyright Qafqaz University, Baku, 2012 Ünvan: Xırdalan şəhəri, H. Əliyev küçəsi 120, Abşeron, AZ0101, Bakı, Azərbaycan Tel: ( ) /66, Fax: ( ) /67; [email protected];

4 QAFQAZ UNİVERSİTETİNİN TƏŞKİL ETDİYİ II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİNİN İŞTİRAKÇILARINA Hürmetli Tahsil Nazırımız, Sayın Milletvekilleri, Saygıdeğer Bilim Adamları, Değerli Basın Mensupları ve Kıymetli Misafirler; Qafqaz Üniversitesi, Azerbaycan Respublikası Tahsil Nazırlığı, Azerbaycan Yazıcılar Birliği ve Türkiye Yazarlar Birliği'nin birlikte düzenledikleri II. Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi ne hepiniz hoş geldiniz, şeref verdiniz ve safâlar getirdiniz. Üniversitemizin Pedagoji Fakültesi nde, 2004 yılında yapılan Türk Halklarının Edebi Geçmişi: Türk Destanları konulu Uluslar arası kongrenin devamı olarak, Kasım 2008 tarihleri arasında Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı başlıklı bir başka kongre düzenlenmiştir. Bu gün de Ekim tarihlerini kapsayan II. Uluslar arası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi münasebetiyle siz değerli misafirlerimize ev sahipliği yapmaktan büyük bir mutluluk duyuyoruz. Kongremiz vesilesiyle, 9 ayrı ülke ve 27 üniversiteden bilim adamları, çocuk edebiyatı şâir ve yazarları, çocuk dergilerinin editörleri ve farklı yayınevlerinin genel yayın yönetmenleri bir araya gelmişlerdir. Huzurlarınızda, kongremize iştirak eden bütün katılımcılarımıza her türlü katkılarından dolayı Üniversitemiz ve Kongre Tertip Heyeti adından teşekkür ediyorum. Değerli Misafirler, Bu açılış programı münasebetiyle hem Üniversitemiz hem de kongremiz hakkında sizi kısaca bilgilendirmek isterim. Çağ Öğretim İşletmeleri bünyesinde 1993 yılında faaliyetlerine başlayan Qafqaz Üniversitesi, içinde bulunduğumuz eğitim ve öğretim yılında 20. yaşını idrak etmenin coşkusunu yaşıyor. Ne mutlu bize ki, kongre aracılığıyla bu coşkumuzu sizlerle de paylaşma imkânı bulduk. Pek çoğunuzun bildiği gibi, üniversitemizin de içinde bulunduğu Çağ Öğretim İşletmeleri nin öncelikli misyonu eğitim ve öğretimdir. Bu misyonun çok önemli bir parçası olan Qafqaz Üniversitesi, Azerbaycan da açılmış ilk harici tahsil ocağıdır. Başta Umummilli Lider Haydar Aliyev in, Prezidentimiz İlham Aliyev ve Azerbaycan Devlet Yetkililerinin den en üst düzeyde anlayış ve himayelerini gören Qafqaz Üniversitesi, Azerbaycan ve Türkiye arasındaki ilmîmedenî alakaların inkişafında tarihi bir rol oynamaya devam etmiştir. 20 yıllık geçmişe sahip olan Üniversitemiz, ilk günkü coşku, heyecan ve kararlılığından asla taviz vermeden istikametinde ilerlemeye devam etmektedir. Bugün kendi kampüsünde, modern cihazlarla teçhiz edilmiş üç ayrı binada ve kaliteli bir eğitim-öğretim kadrosuyla hizmet vermekte olan Üniversitemiz, her yıl Talebe Kabulu üzere Devlet Komisyonu tarafından yapılan imtihanlarda derece yapmış öğrenciler tarafından ilk sıralarda tercih edilmektedir. Bu çerçevede de; ahlâkî olgunluğa, fikrî derinliğe, duygusal inceliğe ve entelektüel birikime sahip, hoşgörülü, kendisi ve toplumsal değerleriyle barışık, ülkesini seven, hayata farklı açılardan bakabilen, fert olarak Bir ağaç gibi tek ve hür, cemiyet olarak Bir orman gibi kardeşçe olmayı başarabilen mezunlar vermektedir. Değerli bilim ve sanat adamları, Üniversitemiz geçen bu 20 yıllık süre zarfında, şimdi sizlerin teşrifleriyle bir yenisi icra edilecek olan sempozyumlar ve kongreler bakımından son derece aktif olmuştur. Bir geleneğe dönüşen Türk Halkları Edebiyatı Kongrelerimiz ise, Türk toplulukları arasındaki kökleri çok eskiye dayanan manevi bağların, kültür köprülerinin bir uzantısı olması yönüyle ayrıca bir önem arz etmekte ve üniversitemizin misyonuyla da örtüşmektedir. Türk Halkları Edebiyatı nın dahi şahsiyetleri olan Nizamî Gencevî, Nesîmî, Kadı Burhâneddin, Ali Şir Nevâî ve Fuzûlî; iii

5 onların devamı olarak İsmail Gaspıralı, Cengiz Aytmatov, Bahtiyar Vahabzade ve adını burada saymaktan âciz olduğumuz nice ilim, irfan, edebiyat ve sanat dâhîleri ta asırlar ötesinden günümüze uzanan mânevî bağlarımızın, kültür köprülerimizin çok önemli temsilcileri olmuşlardır. Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi, bu temsilin bir parçası olarak müstesna bir yere sahiptir. Kıymetli misafirlerimiz; Abdülhak Hamid Tarhan: Kim demiş ki çocuk, küçük bir şeydir? Bir çocuk belki, en büyük şeydir! diyor. Elbette çocuk, yaşının ve cisminin aksine büyüktür. Kendine özgü dünyasıyla, zengin düş gücüyle büyüktür. Bu zengin düş gücü sayesinde bütün dünyayı kendi ayakları altına almayı başarır. Çocuğu konuşmak dünyayı konuşmak demektir. Kongre süresince, dünyanın değişik coğrafyalarından teşrif etmiş olan meslektaşlarımız, bilhassa çocuk dünyasını bilen, çocuk gözüyle bakabilen ve yazabilen değerli akademisyen, şâir ve yazarlarımız çocuğu ve onun edebiyatını konuşacaklar. Bu konuşmalar, kongrenin sonunda paylaşıma, belki de şimdiye kadar fark edilemeyen birçok ortaklığın yeniden keşfine, müşterek çalışma alanlarının oluşmasına ve araştırmacılar için yeni ufukların açılmasına zemin hazırlayacaktır. Bizim için önemi, geleceğimizin teminatı olmalarıyla bir kat daha artan gözbebeğimiz olan yavrularımız, hakkında ne kadar konuşulsa, ne kadar yazılsa ve çizilse azdır. Onlar için yazılacak, onlar için çizilecek ki, onlar da okuyacaklar. Okuyacaklar ve medeniyet insanını yetiştirmenin kozasını örecekler. Biz anne ve babalara, eğitimcilere ve ilim câmiasına düşen de onların okumalarını temin etmek, geleceğe yürüyen adımlarını hızlandırmak ve sağlamlaştırmak olacaktır. Çocuk ve kitaba ilişkin pek çok güzel söz var. Bunlar arasında bilhassa büyüklere seslenen şu söz çok güzel: "Çocuğunuzu seviyorsanız ona bir kitap alın. Eğer çok seviyorsanız iki kitap alın." Büyük bir samimiyetle şunu da ifade etmek isterim. Çocuk edebiyatı yalnız çocukların edebiyatı değildir. O, bütün büyüklerin de yıllarca önce kaybetmiş oldukları bahtiyar dünyalarına yeniden dönüşleridir. Sanatkâr ellerden çıkmış bir çocuk edebiyatına, çocuklar kadar elbette büyükler de muhtaçtır. Umut ediyorum ki bu kongre, bu ihtiyaca da cevap verecektir. Kıymetli Misafirlerimiz, Konuşmamın sonunda, farklı coğrafyalardan kongremize iştirak ederek katkıda bulunan değerli akademisyen, araştırmacı ve yazarlara; bu kongrenin kamuoyuna duyurulmasında imkânlarını bizden esirgemeyen basınımızın değerli temsilcilerine, kongremizin sponsorları Azerbaycan Amerika Alyansı'na, Azersun Holding'e, TİKA'ya (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı'na), Ulduz Şokolad Fabriki'ne, Kaynak Kültür Yayın Grubu'na ve Bakcell'e ve başta Kongre Tertip Heyeti olmak üzere emeği geçen herkese huzurlarınızda teşekkür ediyorum. Son olarak, başarılı geçeceğine bütün kalbimle inandığım bu toplantının, mayalanarak yeni toplantılara da zemin oluşturacağına ve çocuktaki şiiriyetin, saflığın, duruluğun ve aydınlığın kongremize de yansıyacağı inancıyla sözlerimi bitiriyor, bir sonraki kongremizde buluşmak temennisiyle hepinize tekrar şükranlarımı arz ediyorum. Prof. Dr. Ahmet SANİÇ Qafqaz Üniversitesi rektörü iv

6 QAFQAZ UNİVERSİTETİNİN TƏŞKİL ETDİYİ II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİNİN İŞTİRAKÇILARINA Hörmətli konfrans iştirakçıları, hörmətli qonaqlar, çox hörmətli millət vəkillərimiz, ali məktəb rektorlarımız, professorlarımız, müəllimlərimiz, Qafqaz universitetinin əziz tələbələri. İlk növbədə icazə verin sizi Azərbaycan respublikasının prezidenti, çox hörmətli cənab İlham Əliyev adından salamlayım, onun hörmət və ehtiramını konfrans iştirakçılarına çatdırım və ümid eləyim ki, bu konfrans Azərbaycanın tarixində öz önəmli yerini tutacaq. Konfransın iştirakçılarına uğur arzulayıram. Adından göründüyü kimi bu konfrans ikinci dəfə keçirilir və konfransın adı "Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyytatı"dır. Əlbəttə mən bu sahədə mütəxəssis deyiləm, burada çox tanınmış alimlər, professorlar iştirak edirlər. Onlar yəqin bu barədə konfransın iclaslarında, dəyirmi masalarında öz elmi sözlərini deyəcəklər. Ancaq mən belə bir konfransın məhs Qafqaz universitetində keçirilməsini çox yüksək qiymətləndirirəm və konfrans iştirakçılarının, xüsusən qonaqların diqqətinə çatdırmaq istəyirəm ki, Qafqaz universiteti Azərbaycanın müstəqilliyi ilə yaşıd olan bir universitetdir. Qafqaz universiteti bir özəl universitet olaraq qısa müddət ərzində Azərbaycanda nümunəvi, ən öndə gedən bir universitetə çevrilmişdir. Təkcə Qafqaz universiteti deyil, Çağ öyrətim şirkətinin Azərbaycanda qurduğu litseylər, məktəblər Azərbaycan təhsil sisteminə nümunə olan bir məktəblərdir. Ona görə mən fürsətdən istifadə edərək, Çağ öyrətim işlətmələri şirkətinin böyüyündən tutmuş, kiçiyinə qədər Azərbaycan xalqı adından və şəxsən öz adımdan təşəkkür edirəm ki, Azərbaycana gəldilər və Azərbaycanda çox nümunəvi təhsil müəssisələri yaratdılar. Əlbəttə bu müəssisələri qurmaq Azərbaycan şəraitində o qədər də asan məsələ deyil və bu gün məni sevindirən bir cəhət də ondan ibarətdir ki, universitetin bu günkü rektoru ilə yanaşı universitetin ilk qurucularından olan bir rektor da əyləşibdir. Yəni bu da bizə bir mesajdır ki, siz də keçənləri unutmayın, onları qiymətləndirin. Mən hesab eləyirəm ki, bizim üçün bir ibrət dərsidir ki, vəzifəsindən gedən adamları unutmayaq. Hər halda müəyyən vəzifəyə gəlmiş hər bir insan Azərbaycan cəmiyyətinin dəyərli bir adamıdır. Ona görə də mən düşünürəm ki, bu da bizə dərs olmalıdır. Mən əminəm ki, bu konfransda çox geniş diskusiyalar olacaqdır. Ən önəmlisi ondan ibarətdir ki, burada uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı Türk xalqlarının nümayəndələri, alimləri iştirak edirlər. Onları bir araya gətirib görüşdürmək və onların fikirlərini öyrənmək mənə belə gəlir çox böyük bir məsələdir. Ona görə də mən fürsətdən istifadə edərək konfransı təşkil edənlərə minnətdarlığımı bildirmək istəyirəm. Onlar çox böyük bir iş görüblər. Azərbaycanın çox böyük dövlət adamlarının, Anar müəllim kimi bir insanın bu gün burada iştirak etməsi, çox hörmətli millət vəkillərimizin, kütləvi informasiya vasitələrinin nümayəndələrinin, sayılıb seçilən alimlərimizin burada iştirak etməsi, mən hesab edirəm ki, bir tərəfdən uşaq ədəbiyyatına olan hörmətin və diqqətin nəticəsidirsə, digər tərəfdən Qafqaz universitetinə olan hörmətin və diqqətin nəticəsidir. Yəni, bu adı eşidərək bu qədər insan burada əyləşiblər, gəlib iştirak edirlər. Mən sizin hər birinizə uğur arzulayıram, arzu edirirəm ki, belə konfranslar Azərbaycanda ənənəvi olaraq keçirilsin və biz də gələk onları salamlayaq, Allah ömür versə onlara dəstək verək. Və belə işlərimiz daha çox olsun. Çox şadam ki, bu gün çox saylı tələbələrlə, müəllimlərlə bir yerdə bu konfransın açılış mərasimində mən də iştirak edirəm. Sağ olun, uğurlar arzulayıram. Prof. Misir Mərdanov Azərbaycan Respublikasının təhsil naziri v

7 QAFQAZ UNİVERSİTETİNİN TƏŞKİL ETDİYİ II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİNİN İŞTİRAKÇILARINA Hörmətli nazir, hörmətli rektor, hörmətli millət vəkilləri, tədbirin hörmətli iştirakçıları, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi adından sizi salamlayıram. Bütün böyüklər haçansa uşaq olublar və bütün uşaqlar da haçansa böyük olacaqlar. Böyüklərin necə insan olmaqları onların uşaqlıqda hansı kitabları oxumalarından asılıdır və uşaqların gələcəkdə necə insan olmaları onların bu gün oxuduqları kitablardan asılıdır. Kitabsız insan tam insan deyil. Hansı sahədə çalışırsa fərq etməz, dəqiq elmlər sahəsindəmi, istehsalatdamı, filan kənd təsərrüfatındamı, onun kitablarsız böyüməsi, kitablarsız yetişməsi onu kasıblaşdırır. Təəssüf ki, biz bir müddət Azərbaycanda kitabsız bir nəsil yetişdirdik. Yəni elə oldu ki, biz kiril əlifbasından latın əlifbasına keçdiyimiz zaman dilimində dərsliklərdən başqa, dərsliklərin xaricində bədii ədəbiyyat və başqa ədəbiyyat yox idi. Dəfələrlə bu məsələni gündəmə gətirirdik, görüşürdük, xüsusiylə də hörmətli prezidentimiz İlham Əliyevlə. Onun prezident seçilməmişdən əvvəl son görüşü ziyalılarla olmuşdur. Orada da bu məsələ qaldırırldı və o dedi ki, mən prezident seçilərsəm mütləq bu məsələni həll edəcəyəm. Doğrudan da o prezident seçiləndən sonra yanvar ayının on ikisində kitabların nəşri haqqında böyük bir sərəncamı çıxdı. Bu gün burada foedə mən bu qədər kitab gördüyümdə sevindim. Doğrusu heç mən bu qədər kitabın çıxdığını yəni dünya ədəbiyyatından da bu qədər tərcümələrin olduğundan heç xəbərim yox idi. Bu, millətin zənginliyidir. Təəssüf ki, Bakıda kitab mağazaları azalıb. Bu da bizim dərdimizdir, kədərimizdir, problemimizdir. Amma bu kitabların çıxmağı hər halda ona sübutdur ki, kitaba, qiraətə marağı olan bu kitabları hardan olursa olsun tapıb oxuyacaq. İndi internet əsrində cavanlar ən çox internetlə məşğul olurlar, ən çox internet qabağında vaxt keçirdirlər, oradan bəzən kitablar oxuyurlar. Bizim nəsil üçün, şəxsən mənim üçün internetdən kitab oxumaq mümkün deyil. Mən gərək kitabı əlimdə tutam, oxuyam, qeydlərimi eləyəm, bir kənara qoyam. Amma mən cavanları da başa düşürəm, o cümlədən mənim öz nəvələrimi də başa düşürəm ki, onlar daha çox internet vasitəsilə kitablara bələd olmaq istəyirlər. Vasitə nə olursa olsun, kitaba maraq olmalıdır və kitaba maraq da uşaqlıqdan başlayır. Təsadüfi deyildir ki, bizim bu konqres də bu gün uşaq ədəbiyyatına həsr olunmuş Beynəlxalq bir konqresdir. Bu konqres Bakının çox səfalı bir guşəsində yerləşən Qafqaz universitetində keçirilir. Bu mənim Qafqaz universitetiylə ilk görüşüm deyil. Mənim burada görüşüm də olub. Bu universitetin yetişdirdiyi insanların nə qədər mənəvi cəhətdən zəngin olduqları, millətə nə qədər xeyir verdikləri də məlumdur. Ona görə mən Qafqaz universitetinə Yazıçılar Birliyi adından, öz adımdan təşəkkürümü bildirmək istəyirəm və bütün bura toplaşanlara bir daha işlərində böyük uğurlar arzulayıram. Sağ olun. Anar Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri vi

8 QAFQAZ UNİVERSİTETİNİN TƏŞKİL ETDİYİ II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİNİN İŞTİRAKÇILARINA Ben de öncelikle Sayın Bakanımı, Sayın Rektörümü, Yazıcılar Birliğinin Kıymetli Baskanı Anar Müallimi ve Sayın Ömer Hocamı, millet vekillerimizi ve tedbir iştirakçılarını saygıyla, sevgiyle hem kendi şahsım ve hem de Türk Sefirliği adına selamlıyorum. Türk Dünyası Halkları Çocuk Edebiyatı hakikaten hepimizi heyecanlandıran bir tedbir olsa gerek. Çünkü üzerinde çok titrediğimiz çocuklarımızdan daha kıymetli dünyada hiç bir varlığımız yoktur. Kendi canımızdan da aziz bildiğimiz çocuklarımızı en iyi şekilde yetiştirmek her ebeveynin boynunun borcu olsa gerektir. Ben şöyle gençlik yıllarıma, uşaklık yıllarıma dönüyorum da orta okul çağlarına girerken o zaman Mandreke vardı, Kızıl Maske vardı. Bunları alır gizli gizli okurduk. Tabi pederin korkusu vardı, atamızın korkusu vardı, hocaların da korkusu vardı. Onları ders kitaplarının arasında okurduk o kızıl maskeleri. Amerika`nın kovboylarının hayatlarını vs. anlatan bir kitaptı. Bir gün tarih hocamız beni tam kitapın arasında Kızıl Maske okurken yakaladı. Hiç kızmadı, kızması gerekirken. Aslında ben titriyorum, hoca bana ceza verecek diye, ama kızmadı. Oğlum illakı bunları okuyacaksan, gel, sana ben bir tavsiyede bulanayım. Tarkan ve Kara Murat isimli iki Türk kahramanının böyle karikatürize edilmiş hikayelerini bana vermişti ve abune yapmıştı ve onları okumuşdum. Ve o hatırayı hiç unutmuyorum Tarkan`ı Kara Murat`ı okumanın beni Türk dünyasıyla buluşturan herhalde hocalarımın ilk anısı oldu. Kendimiz büyüdük, yetiştik, çocuklarımız oldu. Çocuklarımız yaramazlık yapıyor, sözlerimizin onların üzerinde tesiri olmuyor. Yine bir yaramazlıktan dolayı öğretmen, müallim beni okula davet etmişti. Tabi çocuğumun yapmış olduğu yaramazlıktan dolayı çok üzülmüştüm. O kadar bozulmuştum ki, adeta yer yarık değil ki, içerisine gireyim. Hoca beni teselli etmişti. Seyit bey hiç endişelenmeyin, hele bir oturun. Siz kendi uşaklığınızla bunları kıyaslamayın. Siz kendi uşaklığınızda tehlikesiz bir ortamda büyüyordunuz, yetişiyordunuz. Anneniz, babanız sizin üzerinizde fazla endişe etmiyordu. Çünkü evden çıkınca okula, okuldan çıkınca eve gelecektiniz. Sizi sokakta bekleyen başka tehlikeler yoktu. Ama artık öyle değil. Çağ değişti. Çocuk karşınızda oturuyor, ama eline internet diyen bir bela alıyor. Karşınızda oturan çocuğun sizinle oturduğunu ya da beraber aynı odayı paylaştığınızı zannediyorsunuz, ama çocuk aklen, fikren, ruhen başka dünyalarda geziyor. Dolayısıyla çocuklara artık sahip olmak çok zorlaştı. Onun için artık çocuklarımıza sabırla, şefkatle, hoşgörüyle yaklaşıp onları kazanmaktan başka çaremiz yok. Onlar üzerinde daha fazla israrla durmamız lazım. Şimdi ben o hocamın bu telkinini o kadar önemsemiştim ki, ondan sonra o kızgınlığım yerine çocuğuma sahip cıkmak gerektiğini düşündüm. Daha fazla sabırla, hoşgörüyle onu anlamak, onu internetten nisbeten nasıl uzaklaştıra bilirim, başka şeylere nasıl çekebilirimin hesabını yaptığımda hocam aklıma geldi ve ben de çocuğumu Türk dünyasından Dede Korkut`la buluşturmayı uygun bildim. Ona Dede Korkut kitaplarından vererek acaba Türk dünyasına, kendi örf ve kültürüne ait birşeylerle yetiştirebilir miyim, birşeyler verebilir miyim in hesabını yapmıştım. Aziz dostlar, ben sadece kendi yaşantımdan olan iki örneği sizlerle paylaşmak istedim. Hakikaten çocuklarımız bizim çok değerli varlıklarımız, kendi canlarımızdan kıymetli bildiğimiz varlıklarımız. Onun için herşeyimizle o çocuklara sahip çıkarak, kültürümüzü, milli ve manevi değerlerimizi onlara öğreterek öyle yetiştirmeliyiz ki, gelecekte bizlerin yerlerini alacak o çocuklarımız ne olduklarını ne olacaklarını iyi bilsinler. Yani dinamik bir toplum, dinamik bir millet olmanın bilinciyle yetiştirmemiz lazım. vii

9 Yoksa biz çocukluğumuzda televizyonları açardık: ya Japon Heydi filmi, ya Hügümen, ya da Örümcek adam. Hiç bizimle alakası olmayan yabancı milletlerin kültürleriyle çocuklarımız yetişiyor. Ondan sonra da büyüyünce çocuğumuz şöyle oldu, böyle oldu, diye şikayet ediyoruz. Daha beşikten itibaren, annelerimizin bizlerin kulaklarına okumuş olduğu ninniler vardı. O ninnilerin içerisinde, o çocuklara, kulaklarına onlar farkında olmadan o kadar güzel şeyler yerleştiriyorduk ki! Şimdi o ninnilerin yerini başka musikiler almış. Onlar adeta ninni yerine geçiyor. Yani, bunu söylerken kendi derdimi de sizlerle paylaşmış oluyorum. Böyle olmamalıydık. O çocuklar bizlerin en aziz varlıkları ise ve millet olarak bizleri geleceğe taşıyacak varlıklar ise onlara herşeyden daha çok ehemiyet vermeliyiz. Biriktiriyoruz, biriktiriyoruz ev alıyoruz, arabaların en lüksünü alıyoruz, en iyi şartlarda yaşamanın gayreti içerisinde oluyoruz, ama çocuklarımıza gelince kıt kanaat, en askeri şeylerle onları yetiştirmeye gayret ediyoruz. Bu anlayışımızı değiştirmemiz lazım. Onlar bizim yerlerimizi alacak ve millet olarak bizi gelecekte de diğer miletlerin içerisinde hakkıyle temsil edebilecek varlıklarımızdır. Onların en iyi şekilde yetiştirilmesi bizlerin üzerine adeta bir borçtur. Hatta bizim belediyede, Ankara-Büyükşehir Belediyesinde eskiden otobüs bileti vardı. Üzerinde çok güzel ibare vardı. Biz ülkeyi çocuklarımızdan ödünç aldık, emanet aldık. Dolayısıyla, o bende çok önemli söz, cümle olarak kalmışdı. Biz herşeyimizi: ülkemizi, adetlerimizi, örfümüzü, çocuklarımızdan ödünç aldık. Onu hakkıyle koruyarak, çocuklarımıza vermeliyiz. Geleceğe millet olarak sağlam inançla, sağlam ayakla basabilmek için çocuklarımızın üzerinde hassasiyetle durmalıyız. Özellikle de çocukların eğitiminde şüphesiz edebiyatın çok ehemiyetli bir yeri var. Çünkü edebiyatı bilen insanın tabiatı nazikleşir. Tabiatı nazik olan insan hoşgörülü olur. Hoşgörülü olan insan barışcıl olur. Barışcıl olan insan kendisiyle, ailesiyle, çevresiyle, komşusuyla, ülkesiyle ve diğer milletlerle barışık yaşamayı öğrenir. Onun için edebiyat üzerinde durmamız gereken en önemli sahalardan, alanlardan bir tanesidir. Ben bu bilinçte olan Kafkaz Universitesine, bu hizmetinden dolayı, özellikle böyle bir tedbiri düzenlemelerinden ötürü sonsuz teşekkürlerimi arz ediyorum. Ben bu sempozyumun sadece Azerbaycan için değil, hem Türkiye hem de diğer Türk Cümhuriyetleri için çok hayırlı neticelerin çıkartılacağına, çıkacağına inanıyorum. Aydınlatıcı bir sempozyum olacağına inancım çoktur. Ben bu duygu ve düşüncelerle hepinizi saygıyla tekrar selamlıyorum. Bu konferansın Azerbaycan`a Türkiye`ye ve diğer Türk cümhuriyetlerine hayırlar getiremesini temenni ediyorum. Seyit Ahmet Arslan Türiye Cumhuriyeti Bakü Büyüklçiliği Kültür ve Tanıtma Ataşesi viii

10 Kongremize teşrif eden hürmetli devlet ricali, saygıdeğer bilim adamları, değerli basın mensupları ve kıymetli hanımefendiler, beyefendiler, Kongremize teşrifinizden dolayı duyduğum memnuniyeti ifade ediyor ve Kongre Düzenleme Kurulu adına hepinize "hoş geldiniz!" diyorum. Birincisini Kasım 2008 tarihleri arasında gerçekleştirdiğimiz Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi nin ikincisini geçirmek üzere bir araya gelmenin mutluluğunu yaşıyoruz. Kongremize 9 ayrı ülke ve 27 üniversiteden bilim adamları, çocuk edebiyatı şâir ve yazarları, çocuk dergilerinin editörleri ve farklı yayınevlerinin genel yayın yönetmenleri iştirak etmektedir. Bu vesileyle kongremize iştirak eden herkese teşekkür ediyorum. Türkoloji bünyesinde yer alan Çocuk Edebiyatı nın, henüz çok yakın bir geçmişi bulunan ve gittikçe önem kazanan ihtisas dallarından biri olduğu pek çoğunuzun malumudur. Bugün birçok üniversitede ana ders olarak okutulan Çocuk Edebiyatı derslerine, 1999 yılından bu yana bölümümüzün müfredatında da yer verilmiştir. Bu doğrultuda uluslararası kongre vasıtasıyla, konunun uzmanlarını bir araya getirmek, bilgi ve birikimlerini paylaşmak ve ortak çalışma alanları oluşturmak, hedeflerimiz arasına dâhil edilmiştir. Bu hedef kapsamında I. Uluslararası Çocuk Edebiyatı Kongresi aracılığıyla; hayatın her kademesinde son derecede önem taşıyan çocukların eğitimlerinde ve karakterlerinin şekillenmesinde vazgeçilemez bir yere sahip olan Çocuk Edebiyatı nın ehemmiyetini vurgulanmıştı. Bununla birlikte, Türk halkları arasında günümüze kadar yapılmış olan çalışmaların yaygınlaşması, ortak bir paydaya taşınması ve bu sahada yazılmış ortak değer hükümlerini ifade eden nitelikli eserlerin ve müelliflerinin tanıtılması yine hedeflerimiz arasında tayin edilmiştir. Nihayetinde bu son derece sorumluluk isteyen mühim vazife için, sahanın yetkilileri seferber olmaya davet edilmiştir. Aradan geçen dört yıl müddetinde bölümümüz tarafından, bir proje dâhilinde, 20. yüzyılın başlarında yayın hayatında yerini alan, ancak gün yüzüne çıkarılmamış -Arap alfabeli- Rehber, Debistan ve Mekteb Türkçe çocuk dergileri, yoğun ve özverili çalışmalar neticesinde yayına hazır duruma getirilmiştir. Bundan başka, -geçen kongremizin sonuç bildirisinde de ifade ettiğimiz gibi-, Türk Dünyası na yönelik bir "Çocuk Şiirleri Antolojisi" hazırlığımız devam etmektedir. Siz de takdir edersiniz ki, ilk kongremizde dile getirdiğimiz projelerimiz, yalnız 4 yıla münhasır olmayıp, geniş bir zamana yayılması gereken çalışmaları lüzumlu kılmaktadır. Bu projeyle ilgili olarak siz değerli iştirakçilerimizin teklif ve katkıları olursa, daha güzel bir neticeye ulaşacağımızı ümit ediyoruz. Değerli Misafirlerimiz, Türk Halkları ve özellikle Azerbaycan-Türkiye arasındaki edebî alakalar değişik münasebetlerle gündeme getirilir. Asırlarca farklı coğrafyalarda yaşasak bile aynı dille konuşup yazdığımız ifade edilir. Kongremiz, adından da anlaşılacağı üzere, Türk toplulukları olarak kökleri çok eskiye dayanan manevî bağlarımızı güçlendirme, edebî alakalarımızı yeniden canlandırma ve zengin kültür mirasımızı paylaşma adına özel bir konuma sahiptir. Ayrıca kongre, 1993 te kurulan Qafqaz Üniversitesi nin 20. yılı içerisinde geçiriliyor olması bakımından da ayrı bir mana taşımaktadır. Kongremizin Kıymetli Katılımcıları, İki gün boyunca devam edecek olan kongremizin, farklı oturumlarda çocuk edebiyatı alanında emek veren akademisyenlerin, yazar, editörler ve yayınevlerinin katkı ve katılımlarıyla bir bilgi şölenine dönüşeceğini umuyoruz. Bunun yanı sıra aynı zaman dilimi içerisinde faaliyet gösterecek olan kitap sergisinin de, çocuk dünyasına yönelik yeni yayınlarla hem sizleri buluşturacağına, hem de kongremize renk katacağına inanıyoruz. Neticede söz konusu bütün çalışmaların, kendi kültürünü, tarihini, gelenek ve göreneklerini, maddî ve manevî zenginlik- ix

11 lerini iyi bilen ve Türklüğü iyi temsil edebilen nesiller yetiştirilmesine katkı sağlamasını arzu ediyoruz. Muhterem misafirlerimiz, Konu çocuk, kongre başlığımız da Çocuk Edebiyatı olunca, çocuğa dair birkaç cümleyi sizlerle paylaşarak konuşmamı devam ettirmek istiyorum. Türkiye'nin yetiştirdiği görkemli yazarlardan biri olan Merhûme Samiha Ayverdi Hanım çocukluğu şiire benzetir: "Çocukluk şiirdir; çocuk da şâir. Öyle ki, sırasında vezinsiz, kafiyesiz tek mısra, hattâ tek hecedir. Ama bakarsınız bir şah beyit, bir tam kıt'a ve büyük bir nükte olabilir." Eserlerinde Azerbaycan Türkçesi'ni en temiz şekilde kullanmaya özen gösteren Azerbaycan'ın Halk Şâiri Merhûm Bahtiyar Vahabzade'nin, ninnilerle büyüdüğü beşiğini anlatan şiiri çocukluğu ne güzel anlatıyor: "Beşik...nişânedir uşaqlığımdan Könlümde ah neler neler oyattı Bu tahta beşikde ahı, bir zaman Anam da atam da babam da yattı. Beşik ilk menzilim, ilk yuvam menim Laylalar dünyası ilk dünyam menim" Evet, çocukluk, insanoğlunun acı, keder ve günahla henüz tanışmadığı yıllarıdır. Zorluklar, sorumluluklar sonradan yüklenir insanoğluna. Çocukları sevmek ve onların geleceğini düşünmek dünyadaki vazifelerimizin en güzeli ve mukaddesidir. Çocuk Edebiyatı'nın kaynağı işte bu tükenmez sevgi olacaktır. Kongremizin değerli katılımcıları; Bu konuşma vesilesiyle Kasım 2008 tarihleri arasında düzenlediğimiz Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi'nde aramızda bulundukları hâlde, bu geçen zaman zarfında âhirete irtihâl etmiş olan üç değerli bilim adamımızı hayırla yâd etmek istiyorum: Azerbaycan'ın yetiştirdiği değerli âlimlerden biri olan ve Azerbaycan Millî İlimler Akademisi Edebiyat Enstitüsü Müdürlüğü vazifesinde bulunmuş Akademik Bekir Nebiyev, Qafqaz Üniversitesi'nin eski rektörlerinden, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi ve Türkiye'- nin değerli Hadis âlimi Prof. Dr. İbrahim Canan ve Türkiye Yazarlar Birliği Yönetim Kurulu üyesi ve Genel Sekreteri, Çocuk Edebiyatçıları Birliği kurucu ve yönetim kurulu üyesi olarak görev yapmış olan değerli yazar ve şâirimiz Rıfkı Kaymaz. Ben her biri birbirinden kıymetli bu üç şahsiyeti huzurlarınızda bir kere daha hayırla anmak istiyorum. Ruhları şâd olsun. Değerli Misafirlerimiz, Konuşmamı bitirirken, kongremize iştirak eden bütün akademisyenlerimize, yazarlarımıza, kıymetli basın mensuplarına ve kongremizin sponsorluğunu üstlenen Azerbaycan Amerika Alyansı'na, Azersun Holding'e, TİKA'ya (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı'na), Ulduz Şokolad Fabriki'ne, Kaynak Kültür Yayın Grubu, Bakcell ve özellikle Bursa Girişimci İş Adamları Derneği Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ali Saffet Durmuşlar ile Selamik Sentr Yönetim Kurulu Başkanı Kemal Yazıcıoğlu'na kongre tertip heyeti adına teşekkür ediyorum. Bununla birlikte başta Rektörümüz olmak üzere Kongre düzenleme kuruluna, özellikle kongrenin koordinatörlüğünü üstlenen ve başarıyla yerine getiren Nilay Hanım'a ve Saadet Hanım'a, konferansa katkıda bulunan tüm şahıs ve kurumlara minnettarlığımı ifade eder, başarılı ve istifadeli bir kongre geçirmeniz temennisiyle selam ve saygılarımı sunarım. Prof. Dr. Ömer OKUMUŞ Kongre Tertip Heyeti Başkanı x

12 Gönlü muhabbete yurt olanlara, Düşmanına bile mert olanlara, Fakat öz nefsine sert olanlara, Ta cânı gönülden tazele selam, Sevgiye, dostluğa, güzele selam. Halil İbrahim ce aç yüreğini, Yunus ol, cömertçe saç yüreğini, Aşkı bilmiyorsa geç yüreğini, Yarından bugüne, ezele selam. Sevgiye, dosltuğa, güzele selam. Dikenler açsa da cefâ çiçeği, Aman ha solmasın vefâ çiçeği. Şu yalan dünyanın nazlı gerçeği, Dillerden düşmesin hâsılı kelam. Sevgiye, dostluğa, güzele selam. Türk halkları çocuklarına, cümle dünya çocuklarına ve onlara vefa gösteren değerli yöneticelere ve yine bu programa vefa göstererek hala burada olan siz sevgili gençlere selam olsun. Efendim. Hoş geldik, hoşluklar bulduk. Aziz dostlar! Dünya bir ağaç olsa çiçeği çocuk olurdu. Bilgi bir ağaç olsa çiçeği kitap olurdu. Kafkaz Üniversitesi bu iki çiçeği biraraya getirmiş, bununla da yetinmemiş o çiçeklerin bahçıvanı olan yazarları biraraya araya getirmiş ve öğretmenleri ve dahi öğretmen adaylarını bir araya getirmiş güzel bir birliktelik oluşturmuş. Bu bakımdan üniversitenizi tebrik ediyorum. Bir şey için daha tebrik ediyorum. Ben Azerbaycan a yeni gelmiş biri olarak duygularımı dile getirmek istiyorum. Gençliğimde bir şiir ezberlemiştim. Gitmeyir hiç gözümden yaş Silirem ağlayı ağlayı Sorma mene nazlı gardaş İnleyirem ağlayı ağlayı Sen mene bir gardaşmısan? Yoxsa bir gara daşmısan? Sağır mısan, sarhoşmusan? Söylerem ağlayı ağlayı. Bir Azerbaycanlı söylemişti ben de ezberlemişim. Ona verilen cevabı da eberlemiştim. Sileceğiz akan yaşı Ağlama sen nazlı gardaş Unutur muyuz gardaşı? Ağlama sen nazlı gardaş Ben gardaşın yaşar iken El ayağım tutar iken Hele düşman korkar iken Ağlama sen nazlı gardaş Böyle sevdalandığım bir ülkeye gelmeme vesile olduğu için de Kafkaz Üniversitesine ayrıca teşekkürümü bildiriyorum. İki sevdalı kavuşmuş olduk bugün. xi

13 Masmavi boncuk yüreğim, nazlı bir çocuk yüreğim, herkese açık yüreğim. Kimseye düşman değilim. Sevmekten pişman değilim. Çocuk olduğumu kabul ediyorum. Biraz önce sayın rektörümüz dedi ki, çocuğu seviyorsanız ona bir kitap verin. Daha çok seviyorsanız iki kitap verin. Ben iki kitabı Azerbaycan Türkçesi ne çevrilen bir çocuk olarak burada çok sevildiğimi hissettim. Onun için de teşekkür ediyorum. Aziz dostlar, bir şiir daha okuyup yine çocuklardan bahsetmek istiyorum. Bağrı yanık dağlar gelir, Dost yüreğin geniş olsun. Gözü yaşlı çağlar gelir, Dost, yüreğin geniş olsun... Gözü gönlü açlar vardır, Himmete muhtaçlar vardır, Hüzün yüklü göçler vardır, Dost, yüreğin geniş olsun... Güneş batsa, ay doğmalı, Semadan ışık sağmalı, İçine dünya sığmalı, Dost yüreğin geniş olsun... Mazlum, öksüz olabilir, Sevgi, yetim kalabilir, Hak misafir, gelebilir Dost, yüreğin geniş olsun... Şiirin ikinci dörtlüğünde diyoruz ki, Gözü gönlü açlar vardır. Canlar! Bir insanın karnı acıksa karnını doyurduğun zaman mışıl mışıl uyur. Ama gözü ve gönlü aç olanlar dünyayı yese doyarlar mı? Doymazlar. Peki gözü ve gönlü neyle doyurabiliriz? Sanatla doyurabiliriz, şiirle doyurabiliriz, kitapla doyurabiliriz. Kafkaz üniversitesi burada yazarları bir araya getirmiş; o yazarlar ki, çocuklarımızın, büyüklerimizin, hatta bir milletin gözünü ve gönlünü doyuran insanlar. O güzel insanlarla, o kutlu insanlarla beraber olmamı sağladığı için de yine Kafkaz Üniversitesi`ne teşekkür ediyorum. Başka kime teşekkür edeyim? Bu güzel çocukları yetiştiren annelere de bir teşekkür etmek istiyorum. Benliğimi senin kokun, Burcu burcu bürür annem Nire baksam uzak yakın, Gözüm seni görür annem Has bahçenin bal arısı, Sevgilerin en durusu Bir kez istese yavrusu, Yüreğini verir annem Çiçek açsın diye soyu, Azık edip günü ayı Peşim sıra ömür boyu Gül saçını sürür annem. Gül saçlı annelerimizn gül yanakları solmasın ve güzel çocuklar doğurmaya, güzel çocuklar yetiştirmeye devam etsinler. xii

14 Hasan Ahmet kardeşimin sevdiyi bir şiir var. Onu da okumak isterim. İster akşam olsun İster seherde, Ben eve gelmeden Kapanmaz perde. İki yııldız gibi Titreşir durur, Annemin gözleri Pencerelerde. Annelerinizin gözleri hala pencerelerde yıldız gibi parlıyorsa, o gözlerin kıymetini bilin. Gördüğünüzde o gözleri öpün. Çünkü, ben çok arıyorum. Aziz dostlar, çocuklara bir duayla, şiirle konuşmamı bitirmek istiyorum. Önce o çiçekli gözü konuşur Sonra bal kaymağı sözü konuşur Dili yorulunca, nazı konuşur Tül kanatlı peri kızı konuşur Korkarım zamanın hızı konuşur Bir gün kanatlanıp uçacak diye Gönlümde bir tatlı sızı konuşur Bu çoçuğumu daha ufakken, severken yazdığım bir şiirdir bu. Ve malesef, malesef demeyeyeim çok şükür iki kızımı uçurdum. Saçları bir demet gül Gözleri giz çiçeği Dudağından süzülür Rengarenk söz çiçeği Öptüçke ballanıyor Yanağı haz çiçeği Çenesi, burnu deme Her yanı naz çiçeği Erkekler oğul balı Hele de kız çiçeği Açar soy ağacımda Neslimin iz çiçeği Sana emanet Rabbim! Canımın öz çiçeği Canımın öz çiçeği... Azerbaycan çocuklarını, Türk dünyasının bütün çocuklarını ve dahi dünyanın bütün çocuklarını ve sizleri Allaha emanet ediyorum efendim. Hoş kalın, hoşça kalın. Bestami YAZGAN Yılın Yazarı Yılın Şairi Türkiye Yazarlar Birliği üyesi xiii

15 İÇİNDƏKİLƏR UŞAQ ƏDƏBİYYATINA ELMİ YANAŞMA 1 AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TARİXİ MƏRHƏLƏLƏRİ Qara NAMAZOV 2 UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA İDEOFONLARDAN İSTİFADƏ -REPREZENTASİYANI GÜCLƏNDİRƏN AMİL KİMİ (problemin psixolinqvistik müstəvidə təhlilinə dair) Aytən HACIYEVA 4 UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA SƏY GÖSTƏRMƏK VƏ ÇALIŞQANLIĞIN ƏKSİ MƏSƏLƏLƏRİNƏ DAİR (XX əsrin əvvəllərində Türkiyə-Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı nümunələri əsasında) Əjdər AĞAYEV, İbrahim KURT 11 ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ДЕТСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ XXI ВЕКА Эллада Иса кызы ГЕРАЙЗАДЕ 14 ÇOCUK VE ÇOCUK EDEBİYATININ TEMEL KAVRAMLARI VE İÇERİK YAKLAŞIMLARI Gıyasettin AYTAŞ 18 TARİXİLİK VƏ UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TİPOLOGİYASI Gülşən ƏLİYEVA-KƏNGƏRLİ 26 UŞAQ FOLKLORU BEŞİKDƏN BAŞLAYAN ƏDƏBİYYAT Xuraman KƏRİMOVA 33 ÇOCUK KİTAPLARININ EĞİTSEL ÖZELLİKLERİ VE ÇOCUĞUN EĞİTİMİNE KATKISI Mehmet OKUTAN 36 ŞEYH GÂLİB İN ŞİİR DÜNYÂSINDA ÇOCUK M. Muhsin KALKIŞIM 41 ÇOCUK EDEBİYATI VE TÜRKİYE DEKİ MİLLÎ EDEBİYAT HAREKETİ Nâzım Hikmet POLAT 47 BALACALARIN YARADICILIQ İSTEDADINA QAYĞI İLƏ YANAŞAQ Nərminə Mehdiağa qızı ƏLİYEVA 56 AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATI: AXTARIŞLAR, PERSPEKTİVLƏR Rafiq YUSİFOĞLU 59 BRİTANİYA UŞAQ ƏDƏBİYYATI VƏ ONUN AZƏRBAYCANDA ÖYRƏNİLMƏSİ Şahin XƏLİLLİ 60 FOLKLOR UŞAQ ŞEİRİNİN QAYNAQLARINDAN BİRİ KİMİ Təyyar SALAMOĞLU 66 AZƏRBAYCANDA UŞAQ ƏDƏBİYYATI NƏŞR EDƏN NƏŞRİYYATLAR VƏ ONLARIN FƏALİYYƏTİNİN TƏHLİLİ Vüsalə MUSALI 72 AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TƏŞƏKKÜL PROBLEMİ VƏ İLKİN İNKİŞAF MƏRHƏLƏSİNİN ƏSAS KANALLARI Yaqub Məhərrəm oğlu BABAYEV 77 xiv

16 MUTLU, SAĞLIKLI VE BAŞARILI ÇOCUKLAR MASAL İKLİMİNDE BÜYÜRLER Zeki GÜREL 84 UŞAQ ƏDƏBİYYATI YAZIÇI VƏ RƏSSAMLARINA TƏNQİDİ BİR BAXIŞ 93 NİZAMİ MURADOĞLUNUN ƏSƏRLƏRİNDƏ UŞAQ DÜNYASI DÜNYA MODELİ KİMİ Ağaverdi XƏLİL 94 MAVİSEL YENER İN MASAL VE HİKÂYELERİNDE ÇOCUK DÜNYASI Ayvaz MORKOÇ 97 M.Ə. SABİRİN İLLƏRİ MƏLUM OLMAYAN UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN FORMA VƏ MƏZMUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ Bayram GÜNDOĞDU, Səriyyə GÜNDOĞDU 104 ŞİİRLERİNDE MASAL TADI, MASALLARINDA ŞİİR LEZZETİ OLAN BİR MASALCI: BESTAMİ YAZGAN Elif KONAR ÖZKAN, Ümit Yaşar ÖZKAN 108 AZƏRBAYCAN UŞAQ POEZİYASININ BANİSİ XANIMANA ƏLİBƏYLİ ( MART, MAY) Gülər ABDULLABƏYLİ 113 UŞAQ DÜNYASININ SEHRLİ NƏĞMƏKARI Günel ALMAZ 114 HÜSEYN CAVİDİN MÜƏLLİMLİK FƏALİYYƏTİ VƏ UŞAQLAR ÜÇÜN YAZDIĞI ŞEİRLƏRİ İlahə İBRAHİMOVA 117 ABDULLA ŞAİQİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNDƏ MƏNƏVİ-ƏXLAQI DƏYƏRLƏRİN TƏBLİĞİ Məmmədəli BABAŞLI 120 YUSİF VƏZİR ÇƏMƏNZƏMİNLİNİN ƏDƏBİ FƏALİYYƏTİNDƏ AİLƏ-UŞAQ MÜNASİBƏTLƏRİ Minaxanım TƏKLƏLİ 125 İLYAS EFENDİYEV İN ÇOCUK HİKÂYELERİ VE TOPLUMSAL DEĞERLER Doç. Dr. Sedat ADIGÜZEL 129 ZAHİD XƏLİLİN UŞAQ DÜNYASI Səməngül Hüsü qızı QAFAROVA 132 ŞEYHÎ NİN HAR-NÂMESİ NE ÇOCUK EDEBİYATI AÇISINDAN BİR BAKIŞ Setter DURMAZ 137 ƏDƏBİYYAT VƏ TƏRBİYƏ Tural MİRZƏLİYEV 144 GÖKHAN AKÇİÇEK İN ŞİİRLERİNDE BİR İYİLİK ALANI OLARAK DOĞA Volkan ODABAŞ 149 DİNÎ DUYARLIĞIN ÇOCUK EDEBİYATINA YANSIMASI: HASAN DEMİR ÖRNEĞİ Yasin Mahmut YAKAR 155 СПЕЦИФИКА ИДЕОСТИЛЯ И ПРОБЛЕМАТИКА ПРОИЗВЕДЕНИЙ БАЛКАРСКОГО ДЕТСКОГО ПОЭТА МУРАДИНА ОЛЬМЕЗОВА Зауризат ДЖАНХОТОВА 160 xv

17 UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA TÜRK XALQLARININ ORTAQ DƏYƏRLƏRİ 167 MAKEDONYA TÜRKLERİNDE ÇOCUK EDEBİYATI ÜZERİNE BİR İNCELEME Fatima HOCİN 168 KAZAK ÇOCUK EDEBİYATI YAZARI ŞAKEN KUMİSBAYULI NIN ESERLERİNDEKİ ÖĞRETİCİ UNSURLAR Lazzat URAKOVA 173 KIRGIZ EDEBİYATININ USTA KALEMLERİNDEN AALI TOKOMBAYEV İN HAYATI, SANATÇI KİŞİLİĞİ VE KIRGIZ ÇOCUK EDEBİYATINA KATKILARI Mustafa OCAKBEĞİ 176 MAKEDONYA TÜRK ÇOCUK EDEBİYATINDA BİR DÜNYA KLASİĞİ NECATİ ZEKERİYA ( ) Nazlı Rânâ GÜREL 183 UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA TÜRK XALQLARININ ORTAQ DƏYƏRLƏRİ VƏ DƏDƏ QORQUD DASTANLARININ SOSİAL TƏRBİYƏ ÜSULLARI Nizami ADIŞİRİNOV 196 TÜRKMEN-TÜRK ATASÖZLERİNDE ÇAGA/ÇOCUK MOTİFİNİN İŞLENİŞİ Ramazan ÇAKIR 202 GÜRCÜSTANDA AZƏRBAYCAN DİLLİ UŞAQ MƏTBUATI VƏ UŞAQ ƏDƏBİYYATI Razim MƏMMƏDOV 210 UŞAQ ƏDƏBİYYATI ƏSƏRLƏRİNİN TƏHLİLİ 217 ANLATICININ VE DİNLEYİCİNİN ORTAK METNİ: AĞAÇKAKANLAR MASALI Mehmet NARLI 218 UŞAQ OYUN VƏ TAMAŞALARININ UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA TƏZAHÜRÜ PROBLEMİ Məleykə MƏMMƏDOVA 227 UŞAQ ƏDƏBİYYATI ƏSƏRLƏRİNİN TƏHLİLİ Mətanət FƏRZƏLİYEVA 231 AZƏRBAYCAN KLASSİK UŞAQ ƏDƏBİYYATI NÜMUNƏSİ KİTABÜN-NƏSAYEH Möhsün NAĞISOYLU 236 ANAMIN NAĞILLARI NDA KAYBOLMAYA YÜZ TUTAN MİLLÎ-MANEVÎ DEĞERLER Parvana BAYRAM 243 UŞAQ NAĞILLARININ REPERTUARA GÖRƏ TƏSNİF VƏ JANR ÖZÜNƏMƏXSUSLUQLARI Ramil ALİYEV 249 MÜASİR UŞAQ HEKAYƏLƏRİ: MÖVZU VƏ MƏZMUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ Rövşən MƏMMƏDOV 254 HİKÂYAT-I MÜNTAHABE'DE ÇOCUK EĞİTİMİ Salih OKUMUŞ, Yavuz Selim UĞURLU 261 NÂBÎ NİN HAYRİYYE Sİ İLE SÜMBÜLZÂDE VEHBÎ NİN LUTFİYYESİ NİN ŞEKİL VE İÇERİK BAKIMINDAN MUKAYESESİ Salih SAVAŞ 269 xvi

18 ANARIN HEKAYƏLƏRİNİN TƏHKİYƏ ÜSLUBU VƏ MÜASİRLİK (Xalq yazıçısı Anarın iki hekayəsi əsasında) Zakirə ƏLİYEVA 274 AZƏRBAYCAN UŞAQ DRAMATURGİYASI NÜMUNƏLƏRİNİN SƏHNƏ TƏCƏSSÜMÜ Zəminə AXUNDOVA 278 UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN TƏHLİLİ 285 ELEKBER SALAHZADE NİN ÇOCUK ŞİİRLERİ Ali Şamil Hüseyin oğlu, Ganimet SEFEROV 286 UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN QAVRANILMASI VƏ TƏHLİLİ PROBLEMLƏRİ Bilal HƏSƏNLİ 290 MÜASİR TÜRK UŞAQ ŞEİRİNİN JANR XÜSUSİYYƏTLƏRİ Cəmil MƏMMƏDOV 297 TOFİQ FİKRƏTİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN MÖVZU DAİRƏSİ Elman QULİYEV 302 TƏNZİMAT ƏDƏBİYYATI ƏNƏNƏLƏRİ VƏ MODERN TÜRK UŞAQ ŞEİRİNİN MÖVZU DAİRƏSİ Günel YUNUSOVA 307 TÜRK ÇOCUK ŞİİRİNDE ÖNEMLİ GÜNLER, HAFTALAR VE ŞİİRLE ÖĞRETİM İbrahim KIBRIS 314 UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN TƏHLİLİ PRİNSİPLƏRİ Piralı ƏLİYEV 323 HALK BİLİMİ VE ÇOCUK ŞİİRİ Rakhmatulla BARAKAYEV 331 ÇOCUK ŞİİRİ Mİ DİDAKTİK MANZUME Mİ? Tacettin ŞİMŞEK 336 UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA SOSİAL HƏYATIN TƏZAHÜRLƏRİ 347 AİLƏDAXİLİ MÜNASİBƏTLƏRİN UŞAQ ŞƏXSİYYƏTİNİN İNKİŞAFINA TƏSİRİ Hüseyn XƏLİLOV 348 AZERBAYCAN ÇOCUK EDEBİYATINDA KAHRAMANLIK MOTİFİ: KAYNAKLARI VE ÖZELLİKLERİ Mehmet TURMUŞ 352 ÇOCUK EDEBİYATINDA İNSANİ BİR DEĞER OLARAK HAYVAN SEVGİSİNİN İŞLENMESİ ZARURETİ Nazan BEKİROĞLU 357 QURANİ-KƏRİM DƏ UŞAQ TƏRBİYƏSİ VƏ MİLLİ-MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR Nazilə ABDULLAZADƏ CI İlLƏRDƏ AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA MİLLİ İSTİQLAL MÖVZUSU Nigar İSMAYILOVA 364 ÇOCUK EDEBİYATI NEDEN GEREKLİDİR Nurdan DAMLA 370 KURAN HAKİKATLERİNİN EDEBİYAT YOLUYLA ÇOCUKLARA AKTARIMI Zarife CANAN 377 xvii

19 UŞAQLAR ÜÇÜN HAZIRLANMIŞ SƏSLİ, GÖRÜNTÜLÜ VƏ DÖVRİ NƏŞRLƏR 383 ÇOCUK EDEBİYATINDA VE ÇOCUKLARIN GELİŞİMİNDE GÖRSEL İLETİŞİMİN ROLÜ Arzu MEMMEDOVA 384 ÇOCUK EDEBİYATININ BİR UZANTISI OLARAK OSMANLI DÖNEMİ OKUL DERGİLERİ NUMUNE-I TERAKKI VE DEBISTAN-I HIRED Cüneyd OKAY 386 DƏBİSTAN VƏ RƏHBƏR UŞAQ DƏRGİLƏRİNDƏ MƏNƏVİ-ƏXLAQİ MÖVZULAR Mehmet RIHTIM, Fəridə ƏLİYEVA 389 ZAMAN-ARKADAŞIM ÇOCUK DERGİSİ Mehmet ÖZER 396 AZERBAYCAN ÇOCUK EDEBİYATINDA MEKTEB DERGİSİNİN YERİ Sait ŞİMŞEK 403 MAKEDONYA DAN UZANAN ÇOCUK VE GENÇLİK ELİ: SEVİNÇ DERGİSİ (Şekil, Muhteva ve Yazar Kadrosu Açısından İnceleme ) Salih OKUMUŞ, Duygu GÜNER 407 ÇOCUKLARA YÖNELİK ÇIKARILAN BİR DERGİ: MAVİ KIRLANGIÇ (Şekil, Muhteva ve Yazar Kadrosu Açısından İnceleme) Salih OKUMUŞ, Zabit YÖN 415 UŞAQ ƏDƏBİYYATI VƏ TUMURCUQ QƏZETİ Səməd MƏLİKZADƏ 423 "MƏZƏLİ" JURNALINDA "UŞAQ" MÖVZUSUNUN TƏCƏSSÜMÜ Seyran QAYIBOV, Tünzalə ƏLİYEVA 427 MEKTEB MECMUASINDAKİ ( ) HİKÂYELERDE SOSYAL HAYATIN YANSIMALARI Ümit PEKTAŞ 434 TÜRK ÇOCUK EDEBİYATI NA KATKISI AÇISINDAN YAVRUTÜRK DERGİSİ Yeliz OKAY 440 KONGRE SONUÇ BİLDİRİSİ 445 KONFRANS HAQQINDA XƏBƏR VƏ TƏƏSSÜRATLAR 447 xviii

20 UŞAQ ƏDƏBİYYATINA ELMİ YANAŞMA 1

21 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TARİXİ MƏRHƏLƏLƏRİ f.e.d., prof. Qara NAMAZOV Bakı Dövlət Universiteti Hər bir xalqın ədəbi təkamül tarixində olduğu kimi, Azərbaycan xalqının da inkişaf tarixində bədii söz, ədəbi fikir istiqamətverici rol oynamışdır. Ədəbiyyat cəmiyyətin təkamülünə, bədii-estetik tərbiyəsinə xüsusi təsir etmiş, hətta ictimai durumda ona istiqamət vermiş, uğurlarını təqdir, qüsurlarını tənqid etmişdir. Bu vəzifəni yazı ədəbiyyatına qədər el ədəbiyyatı məharətlə yerinə yetirmiş, xalqın illər boyu zəngin mənəvi sərvətini yaratmışdır. Bu sərvət uşaqların beşik yaşından ərsəyə çatdığı yaşa qədər onun həyatını müşayiət etmişdir. Bu ədəbiyyat hətta böyük yaşlıların da həyatı boyu arzu-istəyinə xidmət edən ədəbiyyat olmuşdur. Məhz buna görə də yazılı ədəbiyyatı şifahi xalq ədəbiyyatının zəngin janrları üzərində pərvəriş tapmış, inkişaf etmişdir. Şifahi söz sənətini yazı ədəbiyyatının ilk mərhələsi də adlandırmaq olar. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı ümumi ədəbiyyatın tərkib hissəsi olub onunla yanaşı tarixin müxtəlif kəsimlərindən keçmişdir. İlkin mərhələdə yəni qədim dövrdən XIX yüziləqədərki dövrdə ümumi yazı ədəbiyyatımız ərəb-fars ədəbiyyatının təsirilə inkişaf etdiyindən məktəblərdə ərəb-fars ədəbiyyatı tədris edilmiş, bu ədəbiyyat öyrədilmişdir. Ancaq xüsusi ailə məktəblərində milli ədəbiyyatdan istifadə olunmuşdur. Əlbəttə, ərəb-fars dilində yazan Azərbaycan şairlərinin yaradıcılığına da diqqət yetirilmişdir (Qətran Təbrizi, Xətib Təbrizi, Xaqani Şirvani, Nizami Gəncəvi və b.). İ.Həsənoğlu və Nəsimidən başlayan Azərbaycandilli ədəbiyyat XVIII yüzilin sonlarına qədər geniş miqyas almışdır. Bu mərhələdə onu da xatırladaq ki, şifahi və yazılı ədəbiyyat arasında körpü olan nəsihətamiz-didaktik mündəricəli aşıq ədəbiyyatı (Kərəm, Sarı Aşıq, Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım və b.) xüsusi rol oynamışdır. Üçüncü mərhələ XIX yüzil adlanır. Bu dövr ictimai-siyasi fikir tariximizdə həm faciədir, həm də yeni bir təşəkkül mərhələsidir. Belə ki, müstəqil xanlıqlar mərhələsini yaşayan Azərbaycan 1828-ci ildə Rusiya ilə İran arasında iki yerə bölündü. Araz çayından güneyə İrana, quzeyə Rusiyaya ilhaq edildi. Hər iki tərəfdə milli düşüncə, milli şüur, milli təfəkkür ləğv edildi. Böyük qadağalar üstün gəlsə də, tədricən fərdi təşəbbüs, fərdi istedad və milli düşüncə sahibləri ədəbiyyat və mədəniyyətə təkan verməyə başladılar. Quzeydə tədricən məktəblər açılır, maarif və mədəniyyətin təkamülünə, inkişaf etdirilməsinə inadla təşəbbüs göstərilirdi. O biri tərəfdən batı sivilizasiyası da yavaş-yavaş həm birbaşa, həm də rus demokratlarının vasitəsilə təsirini göstərirdi. XIX yüzil ədəbiyyat tariximizdə iki dövrə bölünür ci illərəqədərki ədəbiyyat bəsit və zəif inkişaf edirdi. M.Ş.Vazeh, Q.B.Zakir, A.Bakıxanov irsi bədii cəhətdən kamil olsa da, zamanın nəbzini hələ tuta bilmirdilər. Yüzilliyin ikinci yarısından başlayaraq əvvəl rus dilində, sonra ana dilində mətbuat təşəkkül tapdı. Nəhayət, M.F.Axundovun təşəbbüsü ilə yeni ədəbi məktəbin bünövrəsi qoyuldu. Böyük filosof ənənəvi şərq nəsihətnamələrinin tilsimini sındırıb qərbə üz tutmağı, qərbin ictimai-siyasi mübariz ruhlu ədəbiyyatından öyrənməyi tövsiyə etdi və özü şərq despotizmini ifşa edən əsərlər yazdı. S.Ə.Şirvani Şamaxıda məktəb açıb ana dilində dərslik yazdı, tədris etdi. Şirvani zamanın tələblərinə uyğun, pedoqoji qaydalar əsasında uşaq əsərləri yazıb dərsliyə daxil etdi. H.B.Zərdabi ana dilində Əkinçi qəzetini nəşrə başladı və o zamankı müəllimlər və oxumuşlar M.F. Axundovun, Seyid Əzimin, Zərdabinin bu yolunu tutub yeni maarif və mədəniyyətin inkişafına xidmət göstərməyə başladılar. Artıq anadilli məktəblər və dərsliklər ( Ana dili. 1981) yaranıb yayılırdı. XIX yüzilliyin qaldırdığı bu intibah XX yüz ilin daha mütəşəkkil başlanğıcına səbəb oldu. 2

22 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Dördüncü mərhələ XX yüzilin I rübü adlanır ( ). Bu mərhələ rus burjua inqilabı ilə başladı. İnqilaba rus imperiyasının bütün bölgələri qoşuldu. İqilab iki ildən çox ardıcıl davam elədi ( ). İmperiya manifest verməyə məcbur oldu. Əsarət altında olan xalqlar azadlıq uğrunda mübarizəyə başladılar. Bu mübarizəyə Azərbaycan xalqı da hazır idi. Artıq böyük bir ziyalı ordusu yetişmişdi. Təkcə ədəbi sahədə fəaliyyət göstərən ziyalılar yaradıcılıq laboratoriyasına görə əsasən üç qrupa bölünmüşdü; inqilabi-demokratik ruhlu yazarlar, maarifçi yazarlar, romantik ruhlu yazarlar; N.Nərimanov, C.Məmmədquluzadə, R.Əfəndiyev, Ə.Haqverdiyev, S.S.Axundov, Ü.Hacıbəyov, A.Şaiq, A.Səhhət, F.Köçərli, S.M.Qənizadə, M.Mahmudbəyov, M.Hadi, H.Cavid və b. hər biri öz üslubuna uyğun yeni ruhlu, yeni mündəricəli anadilli uşaq ədəbiyyatının yaranmasında böyük fəaliyyət göstərdilər. Onlar uşaq əsərləri yazmaqla yanaşı, məktəblərdə müəllimlik edir, milli dili təbliğ edir, kitabxanalar açır, dövri mətbuatda müntəzəm çıxış edir, aktyor, rejissor kimi fəaliyyət göstərir, gəncliyi sabahkı mübarizəyə hazırlayırdılar. Bu dövrün çox məzmunlu uşaq ədəbiyyatı dörd müəllifin-a.şaiqin, M.Ə.Sabirin, A. Səhhətin və S.S.Axundovun adı ilə bağlıdır. Onlar bütün ədəbi-bədii fəaliyyətlərini uşaq ədəbiyyatının yaranmasına yönəltdilər. Bu dövrdə onlarla uşaq mətbuatı da meydana gəldi. Onlardan Məktəb, Dəbistan, Rəhbər topluları xüsusilə yaddaşlara köçdü. XX yüzil uşaq ədəbiyyatı dövrünün ən zəngin ədəbiyyatı kimi yadda qaldı. Cəmi 17 ildə böyük bir uşaq ədəbiyyatı məktəbi yarandı. Bu ədəbiyyat zəngin məzmun və mündəricəsi ilə Sovet dövrü uşaq ədəbiyyatının yaranmasına bir örnək oldu. Beşinci mərhələ ci illər. Cumhuriyyət dövründə az zaman içərisində uşaq ədəbiyyatında bir canlanma yarandı. Demokratik islahatlar maarif və mədəniyyətin təkamülü ilə yanaşı, uşaq ədəbiyyatının milli ruhda inkişafına xüsusi diqqət yetirdi. İlk dəfə müstəqilliyə qovuşan xalqımızda böyük ruh yüksəkliyi əmələ gəldi. Elm və mədəniyyətin inkişafı yeni bir istiqamət götürdü. Türk dili dövlət dili elan edildi. Bütün idarə və müəssisələr ana dilində fəaliyyətə başladı. Məktəblərdə dərslər ana dilində keçirilməyə başladı. Bakıda dövlət universiteti fəaliyyətə başladı. İndi ədəbiyyat və uşaq ədəbiyyatı bütün çalarları ilə milli ruhu təbliğ etməyə başladı. Təəssüflər olsun ki, Azərbaycan Cumruhiyyətinin ömrü cəmi 23 ay çəkdi. On birinci rus ordusu bolşevikləri hakimiyyətə gətirdi. Ölkədə Sovet quruluşu yaradıldı. Bütün islahatlar ləğv edildi. Altıncı mərhələ uşaq ədəbiyyatının sovet dövrü-bolşeviklərin öz proqramı vardı. Keçmiş rus imperiyasının hər yerində sosializm quruculuğu, kommunizm ideologiyası hökm sürürdü. Bütün elm, maarif, mədəniyyət, ədəbiyyat, xüsusən uşaq ədəbiyyatı bu ideologiyaya xidmət etməlidir. Uşaqlar sovet ideologiyasına uyğun olaraq adlar daşıyırdılar; Oktyabryat, Pioner, Komsomol, Kommunist və s. Uşaqlar bu mərhələlərin hər birində hazırlanır, axırda kommunist partiyasının üzvü kimi sınaqlardan keçib bu ideologiyaya xidmət edə bilər. Uşaq ədəbiyyatı da ümumi ədəbiyyatda olduğu kimi, sovet quruculuğunun bu məramnaməsinə xidmət edirdi. Əlbəttə, 70 illik sovet dövrünün özü də ölkədə gedən ictimai-siyasi proseslərə uyğun olaraq ayrı-ayrı mərhələlərdən keçirdi; mədəni quruculuq, sosializm quruculuğu, İkinci Dünya müharibəsi, bərpa və quruculuq dövrü, yenidənqurma dövrü və s. Sovet dövrünün uşaqları bu istiqamətdə tərbiyə olunur, uşaq ədəbiyyatı da bu ideologiyaya xidmət edirdi ci ildə Sovet imperiyası çökdü. Onun tərkibinə daxil olan xalqlar öz azadlıqlarına nail oldular. Yeddinci mərhələ-müstəqillik dövründə uşaq ədəbiyyatı. Nəhayət, 70 il öncə devrilmiş Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti bərpa olundu. İndi ədəbiyyat da, uşaq ədəbiyyatı da bütün sahələr üzrə müstəqilliyin inkişafına yönəldilmişdir. Ədəbiyyat uşaqlarda milli duyğular oyatmalı, onları bu ruhda tərbiyə etməlidir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı bu mürəkkəb tarixi mərhələdən keçmişdir. 3

23 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA İDEOFONLARDAN İSTİFADƏ - REPREZENTASİYANI GÜCLƏNDİRƏN AMİL KİMİ (problemin psixolinqvistik müstəvidə təhlilinə dair) f.e.n. Aytən Hacıyeva Azərbaycan Dillər Universiteti, Filologiya Fakültəsi, Ümumi dilçilik kafedrası Bakı / AZƏRBAYCAN [email protected] XÜLASƏ Məqalədə uşaq ədəbiyyatının, demək olar ki, vaz keçilməz linqvistik reprezentasiya inventarı sayılan ideofonlardan bəhs edilir. Müəllif təbiətdəki əşya, varlıq və hadisələrin akustik təsvir i üçün istifadə edilən fərqli fonomotiplərin psixolinqvistik müstəvidə təhlilini aparır. Araşdırmada rus-sovet dilçiliyində (Neqnevitskaya Y.İ., Şaxnaroviç A.M), habelə Amerika linqvistikasında (Sepir E.) azyaşlı və aşağı məktəb yaşlı uşaqların iştirakı ilə aparılan ontopsixolinqvistik təcrübələrin nəticələrinə müraciət edilərək müqayisələr aparılır. Müəllif gəldiyi nəticələri əyaniləşdirmək üçün Azərbaycan və digər türk dillərində, habelə rus və ingilis dillərindəki uşaq ədəbiyyatı nümunələrinə müraciət edir.tədqiqat əsasında məlum olur ki, uşaq ədəbiyyatında ideofonlarda istifadə 1) həmin əsərlərin təhkiyə gücünün artırmaqla, azyaşlının bədii təxəyyülün inkişafına xidmət edir, onun reprezentativ imkanlarını zənginləşdirir. Azyaşlı həmin ideofonlar sayəsində ətraf aləmi daha əyləncəli şəkildə öyrənib mənimsəməyə müvəffəq olur. Habelə, uşaq əşya və hadisələrin akustik təsvirlərinin yer aldığı şeir parçalarının özünün məzmununu da daha asanlıqla qavrayıb mənimsəyir (və ya əzbərləyir); 2) İdeofonların reprezentativ funksiyası azyaşlı uşağın intuisiya və məntiqi nətıcə çıxarmaq qabiliyyətini stimullaşdırır.3) Qeyd olunanların məntiqi davamı olaraq, ideofonlar mənimsəmə prosesini asanlaşdırıb əyləncəli ortam yaratmaqla öyrənmə prosesini asanlaşdırır ki, bu da son nəticədə uşağın nitqinin səlisləşməsində birbaşa rol oynamış olur. Açar sözlər: uşaq ədəbiyyatı, ideofonlar, reprezentasiya, psixolinqvistika, ontogenez. THE USE OF IDEOPHONES İN CHİLDREN S LİTERATURE AS THE MAİN FACTOR OF STRENGTHENING THE REPRESENTATION (analysis of the problem on the psycholinguistic level) Dr.Ayten HAJİYEVA Azerbaican University of Languages, Faculty og Philology Chair of General Linguistics This article deals with the ideophones considered almost an important linguistic representation equipment of children s literature. The author analyses various phonomotypes used for the acoustic description of the things, existences and phenomena in the nature on the psycholinguistic level. In the investigation the comparisons are carried out applying to the results of the onto psycholinguistic experiments carried out with the participation of the children of the under age and school age in Russian-Soviet linguistics (Negnevitskaya YI, Sakhnarovich AM) ), as well as in American linguistics (Sepir E.). In order to make the results obvious the author turns to the samples of children s literature in the Azerbaijani and other Turkic languages, as well as in the Russian and English languages. From the investigation it becomes clear that the use of the ideophones in children's literature 1) serves the development of the under aged child s artistic imagination, enlarges his representative opportunities through increasing those works narrative strength. The under aged succeeded in acquiring the environment through learning it in an entertaining way due to those ideophones. The child understands the content of the poems in which the acoustic description of the things and phenomena exists and learns them by heart easily; 2) The representative function of the ideophones stimulates the under aged child s intuition and his ability of arriving of logical conclusion. 3) The logical continuation of the above mentioned concepts, the ideophones simplifies the process of learning by creating entertaining situation through simplifying the process of the acquisition so in the end it plays a direct role in the fluency of the child s speech. Key words: children's literature, ideophones, representation, psycholinguistics, ontogenesis. Giriş Məlumdur ki, akustik və vizual tərtibat informasiyanın mənimsənilməsi prosesini asanlaşdırır. Uşaq təfəkkürü kimi incə və həssas qavrayış modeli üçün bu qəbildən əlavə tərtibatın 4

24 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il önəmi danılmazdır. Belə ki, balansı gözlənilən akustik və ya vizual tərtibat bu və ya digər informasiyanın, hər hansı bir mətnin (məs: şeir, nağıl, tapmaca və s.) qavranılması və təxəyyüldə canlandırılaraq mənimsənilməsi prosesini asanlaşdırır. Eyni zamanda bu faktorlar uşaq təfəkkürünün inkişafını doğru məcrada stimullaşdırır. Belə ki, aparılmış çoxsaylı tədqiqatlar nağıl dinləyən uşaqların təfəkkür inkişafının səviyyəsinin həmin nağılların,sadəcə, çizgi film nüsxələrini izləmiş həmyaşıdları ilə müqayisədə daha üstün durumda olduğunu ortaya qoymuşdur. Belə ki, dinləyən uşaq beynində yaratdığı repzentasiya modelinə öz təfəkkür aktivlərini cəlb edir. Bundan fərqli olaraq, yalnız cizgi filmlər izləməklə yetinən uşaqlar isə hazır reprezentasiya qəlib ini mənimsəməklə kifayətlənirlər. Bu mənada, uşaq ədəbiyyatının ontogenez 1 prosesinin düzgün məcrada istiqamətlənməsi işində yardımçı ola biləcəyi şübhə doğurmur. İdefonlar 2 mahiyyəti etibarı ilə öz denotatlarına (yəni, işarə etdikləri əşya, varlıq və hadisələrə) sıx bağlı olduğundan, onların uşaq şeirlərində, xüsusilə azyaşlı və məktəbəqədərki yaş qrupuna daxil olan uşaqlara ünvanlanan şeir, nağıl və tapmacalarda istifadəsi arzuediləndir. Belə ki, ideofonlardan istifadə uşaqların assosiativliyə və ümumiləşdirməyə meylli təfəkkürlərinin yeni məlumat blokun üçün (daha dəqiq desək, yeni məlumatın qavranılması üçün) açılması na şərait yarada bilər. Başqa sözlə desək, uşaq təfəkkürü ideofonların köməyi ilə ətraf aləmi onun (ətraf aləmin özünün) səsləri ilə tanıyıb öyrənməklə yanaşı, yeni informasiya və ya mətn parçasını daha asanlıqla qavrayır. İdeofonlar adekvat qavranılması haqqında və ya səs simvolizminə dair psixolinqvistik xarakterli təcrübələr barədə. Uşaq ədəbiyyatında ideofonlardan istifadənin azyaşlı auditoriyanın bədii materialın mənimsəmə səviyyəsinin artırması baxımından əhəmiyyəti danılmazdır. Belə ki, ontogenestik müşahidələr uşağın ilkin lüğət ehtiyyatın da müxtəlif səviyyəli ideofonların önəmli yer tutduğunu ortaya qoyur.hətta, bu kimi dil faktlarından çıxış edən bir qrup alimlər universal (yəni, milliyyətindən asılı olmadan hər bir azyaşlı tərəfindən başa düşülən) uşaq dili nin olması iddiası ilə çıxış etmişlər.həmin mülahizələrə görə, erkən yaş dönəmində bir-birini asalıqla anlaya bilən körpələr zamanla, yəni böyüklərdən milli ana dilini mənimsədikdən sonra bu universal ünsiyyət formasını yadırğayırlar. Bu iddiaların doğru və ya yanlışlığını sübuta yetirmək bizim təqdim olunan tədqiqatımızın birbaşa araşdırma predmetindən uzaq olduğundan həmin məsələyə daha dərindən nüfuz etmək zərurəti duymuruq. Lakin onu da etiraf etməyi vacib sayırıq ki, uşaq dili nin səciyyəvi ünsürləri olan idefonlar bir çox fərqli quruluş və genetikalı dil üçün ortaq semantik tutuma malikdir.maraqlıdır ki. ən fərqli dil materialları əsasında aparılan təhlillər erkən ontogeneztik mərhələdə onomateplərin əhəmiyyətli çəkiyə malik olduğuna (Bax: Фергюсон, 1975, ), yetkin dildə də öz mövqelərini itirmədiyinə (Улльман, 1970, ) şübhə yeri qoymurlar. Məlumdur ki, azyaşlı uşağın koqnitiv inkişaf səviyyəsi nəinki yetkin insanın, hətta məktəb yaşlı uşağın dünya alqılamasından kifayət qədər fərqlənir. Azyaşlı ətraf aləmi onun düşüncə modelinə uyğun olan standartlar çərçivəsində qavrayır. Və müvafiq şəkildə unifikasiya aparır. Belə ki, yetkin insan ətraf aləmdəki əşya və varlıqları müəyyən funksional özəlliklərinə görə fərqləndirdiyi halda, azyaşlı onların sadəcə eyni rəngdə və ya oxşar formada olmasına əhəmiyyət verir. Uşağın hələ məntiqilikdən uzaq olan intuitiv qavrayışı üçün əşya və varlıqların vizual effekti və akustik rezonansı, demək olar ki, həlledici rol oynayır. Sözlərimizin təsdiqi üçün rus ontoloq dilçilərinin iki yaşlı körpələrin iştirakı ilə apardıqları bir təcrübəyə 1 2 Psixoloji termin olaraq, olaraq ontogenez (ontos yunanca varlıq (yiyəlik halda); genez doğulma, törəmə deməkdir) fərdin psixikasının əsas strukturlarının formalaşma dövrününün adlandırılması üçün istifadə edilir. İdeofon (yunanca: idea fikir, ideya ; fon səs deməkdir) daşıdığı anlam səslənişinə çox yaxın olan sözləri bildirir. 5

25 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» diqqət yetirmək istərdik. Yaşlarının kiçikliyindən dolayı, heyvanat aləmi ilə müfəssəl tanışlığa malik olmayan azyaşlılara sual ünvanlanıb: Hansı heyvan böyükdür: pişik yoxsa balina? (rus dilində pişiyin erkəyi кот, balina balığı isə кит adlanır). Kiçik yaşlı respondentlərin böyük əksəriyyəti pişiyin (кот) daha böyük heyvan ola biləcəyini söyləmişlər (daha ətraflı bax: Негневицкая, Е.И.; Шахнарович, А.М, 1981, ). Burada uşaqların belə bir nəticəyə gəlməsinin yeganə təkanverici qüvvəsi fonetik simvolizm faktorudur. Belə ki, fonosemantik təlimə görə insan qavrayışında hər bir səs müəyyən simvolizm yükünə sahibdir. Və həmin yük bizim şüuraltı qavrayışımızla deşifrə edilərək mənimsənilir. Məhz bu səbəbdən də akustik effekti daha tutumlu, uşaqlara görə isə daha böyük və daha vahiməli olan [o] səsi > (> işarəsi böyükdür anlamında verilir) [i] səsindən və müvafiq olaraq, кот > кит. Oxşar təcrübə zamanı azyaşlılardan oyuncaqları, şərti olaraq, oyuncaqları bim və bom adlandırılan qruplara bölmək təlb olunub. Uşaqlar, demək olar ki, istisnasız şəkildə, bom qrupuna iri həcmli oyuncaqları, bim hissəsinə isə kiçik həcmli oyuncaqları yığmışdırlar.(daha ətraflı bax: Негневицкая, Е.И.; Шахнарович, А.М, 1981, ). Maraqlıdır ki, fonosimvolizm sahəsində önəmli araşdırmalara imza atmış məşhur Amerika dilçi və kulturoloqu E.Sepirin də apardığı təcrübələr oxşar nəticələr ortaya qoymuşdur. Respondentləri sırasında yaşlı uşaqlar, habelə gənclər və çinlilər yer alan təcrübə zamanı səslərin simvolizm yükünün adekvat dərki məsələsi yoxlanılmışdır. Məlum olmuşdur ki, bu və ya digər səsin akustik və artikulyasyon imkanlarından doğan simvolikləşmə potensialı ən müxtəlif yaşqruplarında oxşar şəkildə dəyərləndirilir. Məs: bizi uşaqların simvolizm meyarları maraqlandırdığından, qeyd edək ki, Sepir təcrübəsində iştirak edən 11 yaşlıların 87,5 %-i, 12 yaşlıların isə 83,3 %-i [a] səsinin böyüklük anlamını ifadə etdikləri fikrində israrlı olmuşlar.(bax: Сепир, 2001, ). Digər dillərdə qələmə alınmış uşaq ədəbiyyatı nümunələrində ideofonlardan istifadə spesifikası Daha öncəki bölümdə haqqında bəhs etdiyimiz qəbildən psixolinqvistik təcrübələrin üzərində dayanmağımızın əsas səbəbi odur ki, uşaq ədəbiyyatında səs simvolizminin imkanlarını tam adekvatlıqla əks etdirən ideofonlardan istifadənin reprezentasiyanın gücünün artırılmasına xidmət etdiyini əyani şəkildə göstərk. Məhz, akustik təsvir faktoruna görə, ideofonların yer aldığı şeir parçalarının mənimsənilməsi asanlaşdığı üçün psixolinqvistlər bu qəbilədn leksemlərə müraciəti uğurlu yanaşma hesab edirlər. Bu mənada rus ontolinqvistləri İrina Tokmakovanın yaradıcılığını xüsusislə qeyd edirlər. Onun əsərlərində bir neçə qısa seçmə əsasında bu şairənin əsərlərinin azyaşlılar və onların valideynləri tərəfindən nə üçün sevildiyi aydınlaşar: Трр! Стоп! Разворот. На реке пароход Тили-тили-тили-тили, Мы по воду не ходили, Приходил Егорка, Приносил ведёрко. Надо сесть в самолёт. Самолёт летит, В нём мотор гудит: У-у-у! Плим, плим, плим Вот прыгает и скачет Плим,плим, плим, И ничего не значит Göründüyü kimi, rus müəllifləri uşaq hafizəsinin bütün mümkün resurslarını hərəkətə gətirməyə yönəlik vasitələrdən yararlanırlar. Və bu vasitələrin bəlkə də ən başında səs simvolizminə söykənən leksik invehtar seçimi durur. Bu qəbildən sözlərin istifadəsi təsvir olunan əşya və hadisələrin daha canlı şəkildə təsvir edilməsi ilə yanaşı, asanlıqla mənimsənilməsinə də yardımçı olur. Oxşar vəziyyəti ingilisdilli uşaq ədəbiyyatı nümunələrində də görmək olar. Thirty white horses on a red hill, First they champ, I am in the tree-tops, Cheep, cheep, cheep, 6

26 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Then they stamp, Then they stand still (Teeth in your mouth) I am in the meadow, Moo, moo, moo, Chewing grass to make more milk For you, you, you.(cow) My head beneath my feathers when I sleep, sleep, sleep. (Bird) I am in the water, Quack, quack, quack, With shiny feathers on my wings And back, back, back.( Duck) Yuxarıda təqdim olunan tapmacalar 3 məktəbəqədr yaş dövrünə xitab edən ədəbiyyət nümunələridir. Və burada yer alan ideofonlar məhz həmin yaş qrupunun koqnitiv inkişafının səviyyə və özəlliklərini nəzərə alır. Heç şübhəsiz ki, quşun təqlidi (cheep, cheep, cheep), ördəyə xas ideofonik fonokompleks (quack, quack, quack), inəyin çıxardığı səs (moo, moo, moo) və s. tapmacaların cavabının tapılmasında həlledici rol oynamaqla bərabər onların mənimsənilməsini də asanlaşdırır. İdeofonlar Azərbaycan və digər türk dilli uşaq ədəbiyyatı kontekstində Azərbaycan dilindəki uşaq ədəbiyyətının ən ötəri təhlili belə onu deməyə əsas verir ki, burada səs təqlidi elementlərindən istifadə, sadəcə, folklor materialları ilə məhdudlaşmır. Belə ki, müəllif ədəbiyyatının, yəni ayrı-ayrı qələm sahiblərinin uşaq auditoriyasına ünvanlanmış əsərlərinin dilinin təhlili burada fonosemantika elementlərindən yetərincə geniş şəkildə istifadə olunduğunu təsbit etməyə əsas verir.həmin faktlardan bəzilərinin səs simvolizmi müstəvisində təhlilinə keçmədən öncə onu da qeyd edək ki, təkcə azyaşlı auditoriyaya deyil, həmçinin daha yetkin oxucu kütləsinə xitab edən əsərlərdə də ideofonlardan geniş istifadə edildiyini qeyd etmək olar. Məs: Azərbaycan ədəbiyyatında bunun ən parlaq örnəklərindən biri kimi Süleyman Rüstəmin Sovet ideologiyasının təqdim etdiyi qəhrəman obrazlarından olan V.İ.Çapayevə həsr edilmiş şeirini qeyd edə bilərik. Çınqıl daşlı çayları Çapayev çapa çapa, keçir biçir çöllərdə Çar generallarını. Çap çaylarda çapayım; Çap arxanca mən çapım,. Çap o çapsın, biz çapaq. Çap, durma bir də çapaq.çap gələcək günlərin əlinden sevinç qapaq. Burada təkrar-təkrar istifadə edilmiş çap feli özlüyündə təqlidi əsasa malik olmaqla bərabər, bir ideofonik vasitə kimi şeirin təsir gücünün artırılmasına xidmət edir. Çap ideofonu S.V.Voronin işləyib hazırladığı fonosemantik təsnifata görə intsant onomatep hesab edilir(daha ətraflı bax: Воронин, 1982, 121 ) İnstantlıq özündə qəfil zərbə səsinin təqlidini ehtiva edir. Bu qrup sözlərin bədii əsərdə intensiv təkrarı hərəkətin dinamikasının yüksəlişini qabarıq şəkildə ifadə etmək üçün istifadə edilir. Təqdim olunan şeir parçasında da V.İ.Çapayevin atının sürətinin bədii-linqvistik ifadəsi üçün instantlardan yararlanılmışdır. Onu da qeyd edək ki, oxşar istifadə halları ingilis dilli bədii ədəbiyyatda da geniş şəkildə müşahidə olunur. Belə ki, O.A.Bartaşova fərdi yaradıcılıq nümunəsi olan fonosemantik fondları araşdırarkən Ceyms Coysun əsərlərinin dilini tədqiqata cəlb etmiş və burada çoxsayda ideofonun istifadə edilməsini faktını qeyd etmişdir.məs: Come on, you winefizzling ginsizzling booseguzzling existences! Gəlin, şərab soran, cin hortuldayan, pivə lıqqıldadan varlıqlar! (C.Coys Ulisses ) Müəllifə görə, C.Coys spirator və ağız-udlaq kinemlər vasitəsilə mayenin içilməsini təsvir etməklə bardakı (meyxanədəki) durumu təsvir edir(барташова, 2010, 60). Göründüyü kimi, ideofonlar bədii əsərlərdə müəllif təxəyyülünün bir fono-akustik təsvir fırçası rolunu oynayaraq, müxtəlif hadisə, əşya və varlıqlıqların daha canlı reprezentasiyasına xidmət edə bilərlər.onu da qeyd edək ki, bu qəbildən fonomotipilərdən (və ya S.V.Voroninin sonradan təklif etdiyi terminologiyaya uyğun olaraq, fonotiplərdən) istifadə, daha dəqiq desə, uğurlu 3 İngilis dilindəki nümunələr E.Əliyevanın Azərbaycan və ingilis dili tapmacalarında səs təqlidi sözlər haqqında başlıqlı məqaləsindən götürülmüşdür. (Əliyeva, 2010, 78-83) 7

27 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» vəyerinə müvafiq istifadə üçün xüsusi sinestezial qbiliyyətin olması vacibdir. Belə ki, ətraf aləmi onun səsləri vasitəsilə anlayıb dərk etmək və hətta dinlənməyən əşyaları dinləndirib danışdırmaq, yəni onlara müəyyən ideofonları yaraşdırmaq hər qələm sahibinə müvəffəq olan iş deyil. Bunun üçün gərək olan sinestezial ( sinesteziya birgə hissiyyat deməkdir və bir hissiyyat orqanının informasiyasının digər hissiyyat orqanı ilə paylaşması ilə səciyyələnir) qabiliyyət həm psixologiyanın, həm də dilçiliyin ortaq tədqiqat sahəsinə daxil olur. Sinestezial qavrayışı adi, yəni sıradan birinə uyğun şəkildə və səviyyədə olan hər bir insana: parlaq gələcək (vizual təəssürat+emosional təəssürat), şirin xatirələr (dad bilmə reseptorlarından gələn informasiya+emosional təəssürat), tikanlı sözlər (daktilo informasiya+emossional təəssürat) və s. bu kimi ifadələr yad deyil. Əşyaların adi insanlara bəlli olan əlamətlərdən başqa digər fərqli özəlliklərlə görülüb, eşidilib, hiss edilib mənimsənilməsi ilə səciyyələnən sinestezial qabiliyyət ibtidai formasında bütün insanlarda müşahidə edilsə də, özünün əsl gücünün seçkin istedad sahibi olan şair, yazıçı, bəstəkar və sənət adamlarının əsərlərində tam mənası ilə biruzə verir.belə ki, V.V.Nabokov, N.A.Rimskiy-Korsakov və bir çox başqalarının əsərlərində əşyalara adi insan gözündən bir qədər fərqli gözlə baxıldığının, təbiət səslərinin bir qədər fərqli biçimdə dinlənildiyinin şahidi oluruq. Sinestezial qabiliyyət bədii əsərlərdə, o cümlədən uşaq ədəbiyyatında özünü alliterasyon və assonansiv təkrarlarda (yəni, samit və sait təkrarları ilə reallşan bədii ifadə formalarında ) və habelə ideofonlarda parlaq şəkildə biruzə verir. Belə ki, məhz bu əlamətlər əsərin məzmumunu, ötürülmək istənilən alt semantikanın açılmasına, gücləndirilməsinə yardımçı olur.məs:azərbaycanın görkəmli fonetist alimlərindən biri olan A.Axundov Mikayıl Müşfiqin məşhur Yağış və Külək şeirlərinin fonosemantik təhlili əsasında buradakı yüksək işlənmə tezliyi ilə seçilən sait və samitlərdən şüurlu şəkildə yaralandırıldığı qənaətinə gəlmişdir. Dilçi alim bununla da şairin küləyin uğultusu, yağış sularının şırıltısının akustik təqdimatını gücləndirilməsinə müvəffəq olduğunu vurğulamışdır (Axundov, 1985, ). Həmin əsərlərdən birinə Külək şeirinin bir parçasına qulaq verək : Bəziniz qorxulu, bəziniz qorxusuz, Bəziniz duyğulu, bəziniz duyğusuz, Bəziniz uyqulu, bəziniz uyqusuz, Küləklər, küləklər, ey sərin küləklər, Sizdə var qoxusu hər yerin, küləklər! Göründüyü kimi, [u] səsindən assonansiv istifadə şerin akustik effektini artıraraq külək uğultusu təəssüratını gücləndirir.oxşar vəziyyəti Türk-Azərbaycan folklor nümunələrində və o cümlədən uşaqlara yönəlik xalq yaradıcılığı nümunələrində də izləmək olar. Məs: uşaqların nitqinin səlisləşdirilməsinə və yaddaşının itiləşdirilməsinə xidmət edən yanıltmaclarda həm ideofonik, həm də asonans və alliterasiya əsaslı sinestezial vasitələrdən geniş istifadə edilir. Məs: Getdim gördüm bir dərədə iki kar, kor, kürkü yırtıq kirpi var. Erkək, kar, kor, kürkü yırtıq kirpi dışi kar, kor, kürkü yırtıq kirpinin kürkünü yamayır. Dışi kar, kor, kürkü yırtıq kirpi erkək kar, kor, kürkü yırtıq kirpinin Kürkünü yamamaqdansa, erkək kar, kor, kürkü yırtıq kirpi dışi kar, kor, kürkü yırtıq kirpinin kürkünü yamayır.bu yanıltmacdakı [k] samitinin alliterasiya ünsürünə çevrilməsi, sadəcə, əsas personajın adının inisial samiti olması ilə izah edilə bilməz. Belə ki,anıltmacın məzmununa varınca [k] samitinin kar samit olmasından xalq folklor dühasının geniş şəkildə yararlana bildiyinin şahidi olursan. Belə ki, kar, kor kürkü yırtıq olan kirpinin akustik reprezentasiyasında rezonanslı samitlərdən istifadəyə və ya açıq saitlərə daha kütləvi müraciət məna və məzmun dissonansı yarada bilərdi. Göründüyü ki, xalq yaradıcılığı zəkası öz sinestezial istedad potensialı ilə buna yol verməyib. Uşaq auditoriyasına ünvanlanmış digər yanıltmacda isə artıq ideofonun akustik bazasının dominant mövqedə olduğunun şahidi oluruq. Belə ki,türkiyəli folklorşünas tədqiqatçı Do- 8

28 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ğan Kayanın müraciət etdiyi bir yanıltmacda konkret ideofonun ( Kaya,1979, 72) əks-səda - sını sezməmək mümkün deyil. Və alliterasyon təkrar yaradılmasında da dominantlıq, diktə edicilik funksiyası məhz həmin ideofonun üzərinə düşür. Dadaş dayı deyirmanın dalında daşı daşa, demiri daşa döyürdü. (Kaya,1979, 72) Göründüyü kimi, burada implisit çəkildə ifadə tapmış dak-dok-duk idefonu ümumi alleterasyon abu-hava nı yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Onu da qeyd edək ki, türkologiyada yayğın olan fikrə görə, döy(mək) felinin özü də dak-duk-dok instant onomatepindən, yəni, qəfil, kəskin və davamsız (= rezonanssız ) zərbə səsini ifadə edən ideofondan törəmişdir. Təqdim olunmuş araşdırma çərçivəsində biz, Azərbaycan və eləcə də digər türk dillərində yaranaraq nəsildən nəsilə ötürülən folklor nümunələrinin müvafiq janrlarında və eləcə də müx-təlif müəlliflər tərəfindən qələmə alınmış uşaq ədəbiyyatı nümunələrində yer alan ideofonların bədii təsvir və psixoloji reprezentasiya potensialını dəyərləndirmişiki.və bu əsasda, həmin uşaq ədəbiyyatı örnəklərində işlədilən idefonik mənşəli sözləri aşağıdakı istiqamətlər üzrə azyaşlı fərqin təfəkkür və təxəyyülünün inkişafına yardımçı ola biləcəyini müəyyənləşdirmişik. I. İdeofonlar uşaq ədəbiyyatı nümunələrinin təhkiyə gücünün artırmaqla, azyaşlının bədii təxəyyülün inkişafına xidmət edir, onun reprezentativ imkanlarını zənginləşdirir. Azyaşlı həmin ideofonlar sayəsində ətraf aləmi daha əyləncəli şəkildə öyrənib mənimsəməyə müvəffəq olur. Habelə, uşaq əşya və hadisələrin akustik təsvirlərinin yer aldığı şeir parçalarının özünün məzmununu da daha asanlıqla qavrayıb mənimsəyir (və ya əzbərləyir). Məs: Çörək verdim, qoyun aldım, Dınqıl sazım, dınqıl sazım. (Cik-cik xanım nağılı) Bib-bab, mənə yol verin, Bib-bab, yoldan çəkilin. Oynayırdı, atışırdı iki uşaq, Biri bizdən, biri faşıst. - Taraq-ta-taq! (Nəriman Həsənzadə) Nədir o istəkli, o heyran baxış, Nə dadlı cik-cik, nə gözəl çırpınış! Birdən ucaldı niyə cik-cikləriz, Pəh-pəh, aşılmış sarı dimdikləriz. (Abbas Səhhət) Gücü gəldikcə tütəyini püfləyirdi: Fffia, fia, fia, fıa... Nağaraçı daha dözə bilmədi. Onun səsini batırmaq üçün var gücü ilə nağarasını döyəcləməyə başladı: Bim bam, bom, bim! Yəni səsinizi kəsin görək nəvar, nə yox. (Zahid Xəlil) Hər silah ayrı bir səslə partlar: Tapança: dann, Tüfəng: bumm, Top: gumm, Bomba: bomm Amma öldürdükləri körpələr Harasında olursa dünyanın Eyni ağrıyla bağırar: Ah (İsmayıl Uyaroğlu) Yuxarıda iqtibas gətirilən şeir nümunələrindəki ideofonlar bu və ya digər əşya və hadisənin akustik reprezentasiyasını təcəssüm etdirməklə, daha öncə də söylədiyimiz kimi, həmin ideofonik vizit kartı na malik olan denotatla tanışlığı uşaq hafizəsinə əsaslı şəkildə hafizələrə hopdurur. Bununla yanaşı, şeirə əyləncəlik qazandırmaqla mənimsəmə prosesini asanlaşdırır. Hər iki halada yaddaşın itiləşləsi və dünyagörüşünün genişlənməsi stimullaşdırılır. II. İdeofonların reprezentativ funksiyası azyaşlı uşağın intuisiya və məntiqi nətıcə çıxarmaq qabiliyyətini stimullaşdırır. Bunun ən parlaq örnəklərini tapmaca və nağıllarda izləmək mümkündür. Tap-tap tabanınc, Taban baljı katıjık Dörd loy-loy, iki tir-tir, bir dik-dik «Dörd 9

29 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Dabanları tappıldayır, ucları isə əyridir (çarıq) (Altay türklərinin folklorundan) Vızhavızla uçan quşum, Çiçək üstə qaçan quşum, Öz-özünə xəlbir toxur, İçərisi şərbət qoxur (Arı pətəyi və bal ). yanan, iki titrəyən və bir dik-dik dingildəyən» (Türmən xalq nağılından) Dağda tappıldar, Suda şappıldar, Obada fərman, Kənddə Süleyman (Balta, balıq,at, xoruz ). III. Qeyd olunanların məntiqi davamı olaraq, ideofonlar mənimsəmə prosesini asanlaşdırıb əyləncəli ortam yaratmaqla öyrənmə prosesini asanlaşdırırlar ki, bu da son nəticədə uşağın nitqinin səlisləşməsində birbaşa rol oynamış olur. Belə ki, daha çox mənimsənilən ədəbiyyat örnəkləri nitq ifadəsi prosesinin rəvanlaşması ilə nəticələnir. Bu mənada ideofonların yer aldığı digər uşaq ədəbiyyatı janrları ilə yanaşı, yanıltmaclar xüsusi rol oynamış olur. Təqdim olunan nümunələrdə valideyn və müəllimlərin uşaqları ifrat şəkildə yormadan zehni əməyə - düşünərək məntiqi nəticə çıxarmağa dəvətlə bağlı gözləntilərin qarşılandığını görmək olar. Belə ki, hər hansı bir əşya, varlıq və ya hadisə haqqında açıq mətnlə məlumat verilməsə də, ideofonik ipucları sayəsində uşağın zehni fəaliyyətinə yardım göstərilir. Bu zaman uşağın rahatlığı və intellektual fəalliyətinin təşviqi arasında tam balans gözlənilir.məs: daha öncədən arının viziltısı ilə bağlı məlumata malik uşağın özünün passiv məlumat bazasından həmin infrmasiyanı seçib, analiz edib məntiqi nəticə çıxarması uşağın ilkin intellektual inkişafı üçün olduqca yararlıdır. ƏDƏBİYYAT 1. Axundov A.A. Dilin estetikası. Bakı, Yazıçı, 1985, 224 s. 2. Əliyeva E. Azərbaycan və ingilis dili tapmacalarında səstəqlidi sözlər haqqında // Azərbaycanşünaslığın aktual problemləri.3-8 may 2010-cu il Konfrans materialları, Bakı: BSU, 2010, s Kaya D.Folklorumuzda yanıltmaclar // Sivas folkloru, Ocak-Şubat 1979, s , Elektron resurs: turkoloji.cu.edu.tr/halkbilim/dogan_kaya_folklorumuzda_yaniltmacalar.pdf 4. Воронин С. В. Основы фоносемантики,л.: Издательство Ленинградского университета, с. 5. Барташова О.А. Фоносемантический фонд индивидуальных авторских концептов // Известия СПбУЭФ, 2010, 6 (66), с Негневицкая, Е.И.; Шахнарович, А.М. Язык и дети, М.: Наука, 1981 г., 110 с. 7. Сепир.Э Об одном исследовании в области фонетического символизма // Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологи, М. : Прогресс, с Улльман С. Семантические универсалии // Новое в лингвистике. Вып. 5., М.: Прогресс, 1970, с ) 9. Фергюсон Ч. Автономная детская речь в шести языках // Новое в лингвистике. Вып. VII. Социолингвистика, М. :Прогресс, 1975, с MƏNBƏLƏR: 1. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı antologiyası, 3 cilddə, II cild, XX əsr uşaq şeri, Öndər nəşriyyatı, 2004, 264 s. 2. Xəlil Zahid. Seçilmiş əsərləri. Kiçik nağıllar və hekayələr, Bakı:ADPU nəşriyyatı, 2008, 412 s Токмакова Ирина, Сосны шумят (Стихи, повести, сказки) 10

30 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA SƏY GÖSTƏRMƏK VƏ ÇALIŞQANLIĞIN ƏKSİ MƏSƏLƏLƏRİNƏ DAİR (XX əsrin əvvəllərində Türkiyə-Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı nümunələri əsasında) Prof. Dr. Ejder AĞAYEV Qafqaz Universiteti, Pedaqogika fakültəsi Pedaqogika kafedrası Bakı / AZƏRBAYCAN [email protected] Yrd. Doç. Dr. İbrahim KURT Mevlana Universiteti, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü Konya / TÜRKİYE [email protected] XÜLASƏ Uşaqların duyğu və düşüncəsinin zənginləşməsinə, onların sağlam bir insan olaraq böyümələrinə oxuduqları bədii əsərlər təsir göstərir. Çünki ədəbiyyat tərbiyənin mühüm vasitələrindəndir. Böyüyən nəslin şəxsiyyət olaraq yetişməsində, yaxşını və pisi seçməsində, Vətəni, milləti sevməsində, azadlığı və rahatlığı istəməsində, bədii-estetik zövqünün formalaşmasında uşaqlar üçün yazılmış əsərlər, bununla bahəm, ədəbiyyat fənninin tədrisi böyük əhəmiyyət daşıyır. Dəyərlər, sosial elmlər sahəsində mühüm yer tutan mövzulardandır. O cümlədən sosial həyatın bədii mənzərəsini əks etdirən uşaq ədəbiyyatı əxlaqi-mənəvi dəyərlərin uşaqlara aşılanmasında mühüm rol oynayır. Araşdırmadan bəlli olur ki, XX əsrin əvvəllərində istər Türkiyədə, istərsə də Azərbaycanda yaranan uşaq ədəbiyyatı nümunələrində, başlıca olaraq, insanların sosial həyatı, çətinlikləri, azadlıq arzuları, maariflənmə uğrunda mübarizə, yeni məktəblərin açılması, təhsilin səviyyəsinin qaldırılması, şagirdlərin işgüzarlığı və səylərinin artırılması məsələləri geniş yer tutur. Pedaqoji məsələ olan uşaq ədəbiyyatı insanın əxlaqi-mənəvi, fiziki, estetik, ekoloji, iqtisadi, hüquqi və digər sahədə məlumatlanmasına yardım göstərir, hadisələrin, faktların, obrazların bədii ümumiləşdirici təqdimatı ilə hələ kiçik кичик yaşlardan dəyərlər daşıyıcısı olaraq inkişafına təkan verir. Uşaqlar hər hansı biliyə, bacarığa, vərdişə yiyələnməyə səy və çalışqanlıqla nail olurlar. Məhz bu məqalədə bütün dəyərlərdən deyil, uşaq ədəbiyyatında səy və çalışqanlığın bədii əksi məsələlərindən bəhs olunur. Təqdim edilən məruzədə XX əsrin əvvəllərində uşaq ədəbiyyatı nümunələri yaradan Əlisəttar İbrahimovun, Mehmet Akifin, Abbas Səhhətin və dugər yazarların əsərləri əsasında təhlillər aparılmışdır. Açar sözlər: Uşаq ədəbiyyаtı, uşаq, tərbiyə, səy göstərmək, çalışqan olmaq. ABOUT EFFORT IN CHILDREN S LITERATURE AND OPPOSITE PROBLEMS OF DILIGENCE (On the basis of examples of children s literature in the beginning of XX centuries) SUMMARY Literary works read by children influence enrichment of their sense and thought, their growth like health person. Because literature is one of the important means of education. Works written for children also teaching of the subject of literature assumes great importance in the growing of great generation like personality, choosing good and bad, loving native land and nation, wanting liberty and calmness, formation of artistic -aesthetic taste. Costs are the themes gaining important place in the field of social sciences. As well children s literature reflecting literary view of social life plays an important role implanting moral- spiritual values in children. It is known in research that mainly social life of persons, difficulties, wish for liberty, fight for enlightening, opening of new schools, rising of level of education, efficient of students and matters of rising efforts gains great place in the examples of children s literature created either in Turkey or Azerbaijan at the beginning of XX centuries. Children s literature being teaching problem, helps person to get information in the moral- spiritual, physical, aesthetic, ecological, economic, legal and other fields, gives a push development as value carrying person from childhood with artistic generalizing presentation of events, facts, images. Children master any knowledge, skill, habit by effort and diligently. Just in this article not all values but artictic reflection of effort and diligence are disputed in children s literature. In the submitted lecture analysis are carried out on the works of Alisattar Ibrahimov, Mehmet Akif, Abbas Sahhat and other writers who created examples of children literature at the begining of XX centuries. Key words: children s literature, child, education, to effort, to be assiduous. 11

31 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Uşaqların oxuduqları əsərlər onların inkişafına, sağlam mövqeyə malik vətəndaş kimi formalaşmalarına güclü təsir göstərir. Çünki ədəbiyyat mühüm bədii-estetik və tərbiyəvi təsir vasitələrindəndir. Gənc nəslin tərbiyəsində ailə, məktəb nə qədər böyük rol oynayırsa, ədəbiyyat da bir o qədər mühüm əhəmiyyət daşıyır... Bir çox ədib və pedaqoqun uşaq ədəbiyyatı yaradılmasının vacibliyi haqqında fikirləri və səyləri hələ o dövrdən mövcuddur (Ağayev Ə.Ə. Təməldən əmələ. Bakı, Aspoliqraf nəriyyatı, 2009, s.7-8). Uşağın gözəl, doğru keyfiyyətləri bilməsi, inkişaf etməsi və fikirlər yürütməsi üçün müvafiq bədii ədəbiyyatı mütaliə etməsi vacib şərtlərdəndir. Uşaq ədəbiyyatının onların inkişafında mühüm əhəmiyyətə malik olması həmişə aktuallıq kəsb etmişdir. Əvvəllər böyüklər üçün yazılmış əsərlərin məzmununa tabe etdirilmiş uşaq əsərləri sonralar ayrıca istiqamət təşkil etməyə başlamışdır. Belə ki, XIX əsrin II yarısından başlayaraq, həm Türkiyədə, həm də Azərbaycanda uşaqlar üçün bədii əsərlərin yaradılması sahəsində səylər göstərilmişdir. Azərbaycanda dünyəvi təhsil məktəblərinin yaradılması sırf uşaqlar üçün əsərlərə ehtiyacın zəruriliyini meydana qoydu. XX əsrin əvvəllərindən isə istər təlim prosesində istifadə etmək üçün, istərsə də sinifdənxaric oxu məqsədi ilə uşaq ədəbiyyatı nümunələri sayca artmış, nəticədə uşaq ədəbiyyatının formalaşmasına gətirib çıxarmışdır. Bu dövrdə yazılan əsərlərdə bədii-estetik təsirdən daha çox sırf əxlaqi-mənəvi, təhsilləndirici, maarifləndirici təsir diqqəti cəlb edir. XX əsrin başlanğıcında dərc olunan uşaq şeirlərində onlar elmə, biliyə istiqamətləndirilir, tənbəllikdən uzaq qaçmaları tövsiyə edilir ci ildə Əlisəttar İbrahimovun Məktəb jurnalında çap olunmuş şeirində elmli, bilikli olmağın vacibliyi bədii şəkildə çox məharətlə ifadə olunmuşdur. Həmin şeirdən bir neçə misraya diqqət yetirsək, bunu əyani olaraq görə bilərik. Çapuq get dərsə, məktəbli Çalış, səy eylə, təhsil et. Unut tənbəlliyi, kəsli, Ülumu dinlə, təkmil et. Usanma rəncü möhnətdən, Çalış, dərsə davam eylə. Şikayət etmə üsrətdən, Səbur ol, kəsbü kar eylə. Acınma, gər qəza etmiş Səni yoxsul, cəfadidə. Məgər əhli-səxa bitmiş, Və ya yoxmu bu vadidə? Yəqin var, eylə sən qeyrət, Et istedadını təzyin. Zəvati-qeyrətü hümmət Edərlər xərcini təmin (İbrahimov Əlisəttar. Məktəb jurnalı, 1911, No:21). Burada bir yandan uşaqlara təhsilin əhəmiyyəti açıqlanır, digər tərəfdən imkansız uşaqlara, gənclərə kömək etmələri üçün böyüklərin də səxavətli olmaları nəzərə çatdırılır. Görəsən heçmi səxavət sahibi insan qalmayıb və ya bu ölkədə heç belə insan olmayıbmı? suallarını verərək, yazıçı onu oxuyan böyüklərin daxillərində bir sualı özlərinə verib, cavab tapmalarını istəmişdir. Ə.İbrahimovun son bənddə Sən oxumağa səy göstər, mütləq bir səxavət sahibi çıxıb sənin xərcini ödəyəcəkdir,-deyib bir növ uşaqların əhval-ruhiyyəsini yüksək tutmalarına imkan yaratmışdır. 12

32 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Mehmet Akif uşaq ədəbiyyatı üçün əsərlər yazmasa da, böyüklə üçün yazdığı əsərlərdə uşaq həyatını, arzusunu, kədərini ifadə edir. O, əsərlərindən birində Asım adlı gənc nəslin təmsilcisinə xitab edir. Şair Asımın timsalında gənc nəslin necə tərbiyəyə sahib olmalarının vacibliyini başa salır. Şeir Mehmet Akifin ona və bir neçə dostuyla bərabər bilim pınarlarının sularını getirmeleri üçün Almaniyaya getməklərini tövsiyə etməsiylə sona çatır: Gedin, yüz illik elmi yenidən gətirin. Mehmet Akif o dövrdə Avropaya təhsil almağa gedən, ancaq təhsildən çox Avropa həyatını öyrənən və avropalı kimi hərəkət etməyə çalışan gənclərə belə səslənirdi. O, dövrün savadlı gənclərinin Avropa mədəniyyətinin içində boğulub qaldıqlarını ürək ağrısıyla vurğulayır. Buna görə də Asımın nəslinə səslənir. Şair böyüyən nəslin çalışqan olmasının vacibliyini, ancaq çalışaraq istədiyi hər şeyi əldə edə biləcəklərini söyləyir. Məqsəd və çətin şərtlər altında yetişən uşaqları həvəsləndirmək, onlara ümid verməkdir. Şair gənc nəslə ümidlərini itirməyib, daima çalışmalarını tövsiyə edir. Mehmet Akif Kölgələrdə gənclik (1919, Safahat: 7) şeirində yazır: Doğulduq, yaşamaq yox sizə! deyərlərdi beşikdən, Dünyanı qəbiristanlıq bilərək endik eşikdən. Təlqin-i həyat etmədi əsla bizə bir səs, Yurdun əzəliyasçısı bayquş kimi hərkəs, Yesin bulanıq ruhunu zerketmeye baxdı; Lənətlənmiş iynə bir nəsli keyidib, bıraxdı. Mehmet Akif təhsildən Qərb elmi ilə Quran hökmlərinin və milli dəyərlərimizin sintezini gözləmişdir. O, uşaqların beşikdən başlayaraq, ölkənin gələcəyi ilə maraqlanan bir gənc kimi yetişdirilməsinin vacibliyini önə çəkmişdir. Mehmet Akifin bu şeiri ilə üst-üstə düşən və ümidsizlikdən uzaq olub, çalışıb milləti düşdüyü vəziyyətdən çıxarmağın vacibliyini göstərən Rəşidbəy Əfəndizadə də eyni nöqtəni vurğulamışdır. Bilikli olmaq, elmlə yüksəlmək bu milləti qurtaracaq tək amildir. Buna görə də ailələrdə bütün oğlan və qızlar buna istiqamətləndirilməli, savadlı, bilikli nəsil yetişdirilməlidir. R.Əfəndizadə də gələcəyin qurucularını, xüsusilə də qızları qabaqcıl elmlərə yiyələnməyə çağırırdı: Ya gərək məhv olaq, batıb qırılaq, Ya gərək elm alıb, duraq ayağa. A.Səhhət isə "Dəvət" şerində elmi "sərçeşmeyi-abi həyat" kimi qiymətləndirir. "Nidayimillət" şeirində Mehmet Akif kimi həmin nöqtələrə toxunmuş və millətin gedişatından narahatsızlıqlarını bildirib, ictimai şüurun geriliyini, nadanlıqdan törəyən bədbəxtlikləri nəzərə çatdırmış və bu bədbəxtliklərdən çıxış yolunu yeni üsullu məktəblərin sayını artırmaqda, uşaqların təlim-tərbiyəsinə ciddi fikir verməkdə görmüşdür: Bəsdir bu qədər, xabi-cəhalətdə ki, yatdıq, Millət üstünə babi-tərəqqini qapatdıq. Islafımızın hörməti-heysiyyətin atdıq, Şənu-vətənu-milləti biganəyə satdıq (Məmmədov Əflatun. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı ( Dəbistan, Rəhbər, Məktəb jurnalları əsasında). Bakı, Elm nəşriyyatı, 1977, s.34). Həmin illərdə Məktəb jurnalında uşaqlara tərbiyənin ziyanlı cəhətləri başa salınır, insanların tənbəlliyi mənfi tərəfləri ilə nəzərə çatdırılaraq, əməyin insanın əvəzolunmaz keyfiyyətləri olduğu qeyd olunurdu. Jurnalın əməkdaşları, maarifpərvərlərimiz yüzlərlə gənc, orta yaşlı və qocaların divarların dibində çömbəlib oturmalarını, qapılarında və yaxud həyətlərində kölgəlik üçün bir ağacın, 13

33 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» gül- çiçəyin olmamasını tənqid edib, bunu tənbəlliklə əlaqələndirirdilər; şeir və hekayələrində insan şəxsiyyətini süstləşdirən bu mənfur cəhətləri qabarıq şəkildə verib, gənc nəsli məktəbə, dərsə rəğbət, cəmiyyətə fəal daxil olmaq ruhunda tərbiyə etməyə çalışırdılar (Seyidov Fikrət. Uşaq ədəbiyyatında tərbiyə məsələləri (XIX-XX əsrlər). Bakı, Sərhəd nəşriyyatı, 2006, s.38). Şair Əli Ülvi Çalışalım şeirində yazırdı: Tənbəllikdən sakınalım, Çalışmanın zamanıdır. İnsanlığa tapınalım, İş insanın bir canıdır. Cənnət kimi hər yerimiz, Sevinc ilə dolmalıdır. Bunun üçün hər birimiz, İş sahibi olmalıdır ( 20/02/2009). Yəni əməyə məhəbbət insanı həm kamilləşdirir, həm də başqalarının köləsi olmaq, başqalarına əl açmaq kimi mənfi vəziyyətlərə düşməyin qarşısını alır. O zaman yazarlar milli duyğuları dilə gətirən şeirlərdən başqa, çalışmağın əhəmiyyəti və dəyəri haqqında yazılara geniş yer verirdilər. Dövrün ədəbiyyatçıları ölkənin və millətin düşdüyü yoxsulluq və səfalətin səbəbini xalqın tənbəlliyində, zəhmətə qatlaşmaq səyinin olmamasında görürdülər. Bu səbəbdən də uşaqlara çalışmağın vacibliyini anladan nümunələr təqdim edirdilər. Hər bir cəmiyyət yeni nəslin mənəvi, əxlaqi və insani dəyərlərlə yetişməsini istəyir. Bu məqsədlə uşaqlara həmin dəyərlər ilk olaraq ailədə, sonra mühitdə, təhsil müəssisələrində verilir. Dövrün şairləri yazdıqları şeirlər vasitəsi ilə yeni nəsillərə dini, mənəvi, əxlaqi və insani dəyərləri təbliğ etməyə çalışmış, onlara səyli olmağı tövsiyə etmişlər. ƏDƏBİYYAT 1. (Ağayev Ə.Ə. Təməldən əmələ. Bakı, Aspoliqraf nəriyyatı, 2009, s.7,8) 2. İbrahimov Ə. Məktəb jurnalı, 1911, No:21 2. Məmmədov Ə. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı, Bakı, Elm nəşriyyatı, Seyidov F.Ə. Uşaq ədəbiyyatında tərbiyə məsələləri (XIX-XX əsrlər), Bakı, Sərhəd nəşriyyatı, ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ДЕТСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ XXI ВЕКА Герайзаде Эллада Иса кызы К.ф.н. доцент Бакинский славянский университет [email protected] Сегодня в Азербайджане живет около 3 миллионов детей в возрасте до 18 лет, что составляет 29% от общей численности населения. Нравственное, интеллектуальное, эстетическое развитие детей напрямую связано с получаемой ими духовной пищей. Человек воспринимает окружающий мир через призму культуры, через те культурные коды, которые формируются, как правило, в детстве. Один из важнейших элементов культурных кодов язык, который является социальным средством хранения и передачи информации, средством приобщения человека к знаниям, ценностям и нормам. Ценности и ориентиры, выраженные в художественной форме, проникают в более глу- 14

34 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il бокие пласты сознания, чем прямые дидактические указания. Слово, обращенное к детям, является наиболее действенным, «поскольку оно изначально формирует, а не переделывает сложившиеся представления» (3, 3). Поэтому для вхождения в культуру молодым поколениям столь важна литература, формирующая их образную картину мира. Детская литература является неотъемлемой частью художественной литературы, она важнейший канал воспроизводства духовности человечества. Именно детская литература питает ум и воображение ребенка, являясь мощным средством духовного развития личности. По мнению Белинского, детская литература способствует гармоничному интеллектуальному и эмоциональному развитию ребенка с первых лет его жизни. Позже, на основании этих заключений, ученые назвали главной отличительной чертой детской литературы органическое слияние искусства, педагогики и возрастной психологии. Формированию круга чтения подрастающего поколения в Азербайджане всегда уделялось значительное внимание. Классики отечественной литературы М.Ф.Ахундов, Н.Нариманов, Дж. Мамедкулизаде, М.А.Сабир, А.Шаиг, С.С.Ахундов, Р. Эфендиев, А. Саххат и др. отмечали роль книги в становлении интеллектуального, гражданского, эстетического пространства личности. Они подчёркивали, что без книги, творческого, вдохновенного чтения не может быть полноценного воспитания, не может быть человека творца, человека-созидателя, способного жить по законам добра, справедливости, красоты, способного активно противостоять подлости, жестокости, лжи. История азербайджанской детской литературы во всем многообразии представляет несомненный научный интерес. Но только в конце XX века был проведен ряд фундаментальных исследований, освещающих в различных аспектах его историю и поэтику, вышло в свет несколько антологий и хрестоматий (1, 2, 3 и др.), многочисленные учебники по детской литературе (4, 5, 6, 7, 8). Среди исследователей, занимающихся проблемами детской литературы, можно особо выделить Захида Халила, Гара Намазова, Физули Аскерли, Рафика Юсифоглы и др. Обзор теоретической литературы позволяет нам делать выводы о том, что в центре внимания детских писателей и поэтов идейная, духовная тематика, раскрытие взаимосвязи между политическими, религиозными и идеологическими установками общества, с одной стороны, и их влияние на судьбы детской литературы в Азербайджане, с другой стороны. Однако говорить об изученности данной проблемы нам представляется преждевременным, т.к. современный, постсоветский этап в развитии детской литературы в Азербайджане вызывает неоднозначную реакцию и оценку. Это и обуславливает новизну нашего исследования. Состояние и развитие детской литературы непосредственно связаны с воспитанием в личности ценностных ориентиров, с вопросами, насколько подлинные духовные и культурные ценности совпадают с ценностями общества, т.е. детская литература в своей сердцевине содержит ценностный подход в воспитании новых поколений читателей, и шире новых поколений граждан Азербайджана. Проблема поиска ценностей характерна для эпох, в которых происходило обесценивание культурных традиций и тех идеалов, на которых созидалось общество, воспитывая будущие поколения. Современное нам общество вот уже более двух десятилетий переживает очередной кризис, связанный с крушением нравственных идеалов. Смена ориентиров и общественного строя в целом сопоставима с первыми годами Советской власти, а это, в свою очередь, значит, что наше общество находится в поиске наиболее важных для него ценностей. Самым ярким образом это отражается в современном литературном процессе и в теориях воспитания и обучения, так как в них ставятся и обсуждаются вопросы, на каких ценностях воспитывать и обучать гражданина нового Азербайджана. 15

35 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» В современных условиях трудно переоценить воспитательное значение традиционной высокохудожественной детской книги. Детское восприятие переживает сейчас небывалое давление видео-, аудио- и полиграфической продукции коммерческо-развлекательного характера, в основном лишенной какой-либо воспитательной ценности, затрагивающей поверхностный, примитивный уровень эмоций и почти не требующий умственных усилий для восприятия. Понятно, что такой низкий уровень никак не способствует формированию ценностей подрастающего поколения. Поэтому насущной необходимостью в культурно-просветительской, педагогической практике сегодня является опора на лучшие образцы классической азербайджанской литературы. Несмотря на то, что в последние годы азербайджанская детская литература становится более содержательной, художественно совершенной, актуализируется, полнее отвечает своему назначению, все эти проблемы ждут своего более полного исследования на новом, современной уровне. Следует отметить еще одну проблему, с которой сталкивается соременная детская литература. В эпоху информационных технологий обращение к печатному слову становится менее популярным, изменились приоритеты и методы передачи культурных кодов. Электронные каналы трансляции культуры строятся в основном на аудиовизуальном представлении о мире как более легком для восприятия. Литература требует встречных интеллектуальных усилий, адекватного понимания текста, функциональной грамотности. Информация, заложенная в письменном тексте, лучше структурирована и требует большей сосредоточенности. Юный читатель должен приучиться «видеть в литературном тексте акт мысли» (10, 4). Кроме понимания текста требуется переживать, чувствовать его, наслаждаться им эстетически. Если все это происходит при первых встречах с книгой, то высока вероятность того, что человек приобщится к книжной культуре. В период глобализации, когда трансформируются национальные культуры, появляются новые технологии, расширяется понятие грамотности, интеллектуальное и культурное развитие личности приобретают стратегическое значение, а роль книжной культуры, как это не парадоксально, не отмирает, а возрастает, хотя и приобретает характер некой элитарности. Сейчас, когда, по мнению специалистов, все более теряется вкус к чтению, важно, с одной стороны, сохранить детскую литературу как живой организм, а с другой учесть исторический опыт становления, развития и функционирования этого канала трансляции культуры. Анализ всей ситуации в целом показывает, что существующая современная детская литература свидетельствует о наличии в сфере духовно-нравственного воспитания ряда противоречий: 1. между потребностью ребенка в духовно-нравственном воспитании и недостаточной разработкой этой темы в современной детской литературе. 2. между стремлениями думающей части общества, озабоченной нравственным воспитанием подрастающего поколения, и отсутствием широкого социального заказа на умную и добрую детскую и юношескую литературу. Стратегия современного отечественного книгоиздания характеризуется постоянным обращением к творческому наследию детских писателей-классиков, что не вызывает возражений, ведь, умные, добрые стихи С.А.Ширвани, М.А. Сабира, М.Мушфига, С. Вургуна, А.Шаига, рассказы Дж.Мамедкулизаде, Н.В.Чеменземинли, С.С. Ахундова, Дж. Джабарлы, Мир Джалала и др., обращенные к внутреннему миру читателя, побуждающие его к первым философским обобщениям, без преувеличения можно назвать "семейными книгами", ибо их любят представители разных поколений, они эмоционально сближают отцов и детей. И все же современные исследования свидетельствуют: дети наступившего тысячелетия не так часто, как их родители, обращаются к литературе, создан- 16

36 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ной в советскую эпоху. Если дошкольников и младших школьников приобщают к классической детской литературе мамы и папы, то в подростковом возрасте предпочтение отдается современным книгам, далеко не лучшего качества. Сегодня, как и после советизации Азербайджана в 1920 году, проблема "большой литературы для маленьких" вновь обрела актуальность, остроту и социальное звучание, и встал вопрос о создании литературных произведений, созвучных современной социокультурной ситуации, отражающих победы и беды подрастающего поколения Азербайджана начала XXI века. Таким образом, вопросы, связанные с формированием духовно-нравственного становления личности, требуют не отстраненного теоретизирования, а изучения существующей картины детского чтения, определения приоритетных направлений развития детской литературы. Внимание к стилю, к слогу, слову, а не к внешней атрибутике, фантазиям, спецэффектам, внимание к подлинной созидательной жизни, труду, творчеству, доблести духа в их немеркнущей красоте,-вот что составляет жизнестроительное начало чтения. Между тем, как отмечает Е.Матвеева, "талантливая книга как никогда нужна сегодня подрастающему поколению. Ведь политическая, экологическая и культурная обстановка, сложившаяся в нашей стране в начале XXI века, не упрощают, но многократно затрудняет процесс социализации и интериоризации ребёнком культуры, созданной предыдущими поколениями: социальное расслоение, межнациональные и межконфессиональные конфликты, распад некогда огромной страны, унизительное беженство, сиротство при живых, но стремительно деградирующих, не нашедших себе места в новой действительности родителях,-таков далеко не полный перечень проблем, с которыми сталкиваются сегодня юные" (11). Именно об этих болевых точках действительности, о непростом своём взрослении и хотят читать наши дети, гораздо более чуткие к фальши и лжи, чем это представляют себе некоторые авторы. ЛИТЕРАТУРА 1. Azərbaycan uşaq antologiyası: 3 cilddə. B.:, Öndər Nəşriyyat, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı müntəxabatı (XIX XX əsrlər): 2 cilddə. Bakı: Əhmədova A. Müasir uşaq poeziyası ( cı illər). Bakı: Hacıyev A. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Xəlil Z., Əsgərli F. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Məmmədov X. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Namazov Q. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, Yusifoğlu R. Uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Кудрявцева Е. Б. Детская литература как средство инкультурации: на примере русских книг XVIII века // Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата культурологии. М.: Лотман Ю.М. «Езда на остров любви» Тредиаковского и функции переводной литературы в русской культуре первой половины XVIII века // М.Лотман Избранные статьи. Т. 2. Таллин, 1992, Матвеева Е. О. Роль книги начала третьего тысячелетия в социализации личности ребёнка //

37 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ÇOCUK VE ÇOCUK EDEBİYATININ TEMEL KAVRAMLARI VE İÇERİK YAKLAŞIMLARI Doç. Dr. Gıyasettin AYTAŞ Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Ankara / TÜRKİYE [email protected] ÖZET Çocuk edebiyatı kavramının oluşumu ve bu kavramın gelişim süreci ile ilgili elde bulunan bilgiler, bizi birbirinden farklı değerlendirme ve tanımlamalarla karşı karşıya bırakmaktadır. Böyle bir sınırlamanın gereksizliğine inanan yaklaşımların yanında, çocuksu ve çocuğa göre olan her türlü sözlü ve yazılı anlatımın çocuk edebiyatı olması gerektiğini ileri sürenler de bulunmaktadır. Son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar, çocuk edebiyatının diğer anlayışlardan farklı kendine özgü ve özel bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda yapılan çocuk yayınlarının hangi kaynaktan nasıl beslendiğini bu yayınların geçmişi ve hâlihazır durumunun bir değerlendirmeye tabi tutulması da kaçınılmazdır. Çocuk yayıncılığını oluşturan sürecin aşamaları ele alındığında belli ve sürekli bir seyir takip etmediği görülür. Çocuklar için yazılan eserlerin, birçok kaynaktan esinlendiği, bunların başında mitolojinin önemli bir yere sahip olduğu söylenebilir. Diğer yandan masallar ve efsanelerin de çocuk yayıncılığında önemli bir role sahip olduğunu belirtmeliyiz. Çocuk gelişim düzeyleri ve bu düzeylerde görülen farklılaşmaların çocuk yayınlarında rol oynadığı, her bir yaş grubunun kendine özgü ve kendine özel bir anlatım diline sahip olduğu da unutulmamalıdır. Çocuk edebiyatını oluşturan temel kavramların, tek tek tartışılarak bunların kullanılma gerekçeleri tartışılarak sonuçlandırılması esas alınarak bir çocuk edebiyatı genel çerçevesi oluşturulmalıdır. Bu çalışma yukarıda belirtilen temel yaklaşımların tespitinin yanında gerekçeleri üzerinde de durmaktadır. Anahtar Kelimeler: Çocuk edebiyatı, mitoloji, gerçekçi, anlatım, çocuk yayıncılığı. BASIC TERMS AND CONTENT APPROACHES OF CHILDREN AND CHILDREN LITERATURE ABSTRACT Available information on the formation and development process of children literature makes us face different evaluatios and descriptions. Aside from the approaches that believe such limitation is unnecessary, there are some who support the idea that every kind of oral and written discourse related to children must be taken as children literature.recent scientific studies have revealed that children literature has a specific and special structure. In this sense, it is inevitable to take some factors into consideration like how children literature flourish from what resources and the evaluation of past and present situation of those publications. When we look at the stages of children publications process, it seen that those stages do not follow a specific and steady process. It can be said that the works written for children have been inspired by many resources and mythology has an important role in them. On the other hand, we should state that tales and legends have an important role n children literature, too. In addition, we should keep in mind that differences in children s development have a role in the publications on children and every age group has a specific and special language. A framework about children literature must be established by discussing the terms forming children literaure and the reasons for using those terms one by one. This study focuses on the determination of abovementioned basic approaches together with their reasons. Keywords: Children literature, mythology, real narration, publications on children. GİRİŞ Çocuk edebiyatı kavramını açıklamaya geçmeden önce, Çocuk kime denir?, Çocuk denilince aklımıza ne gelir? sorularının cevaplandırılması gerekmektedir. Genellikle, biyolojik gelişim bakımından 0-16 yaş grubu için kullanılan bu sınırlamanın her zaman geçerli olduğunu söylemek oldukça güçtür. Çocuk Edebiyatından söz ederken, çocuk kavramının da göz önünde bulundurulması kaçınılmazdır. Çocuk tanımlamasında görülen bu çelişki, çocuk edebiyatı kavramının ortaya çıkışı ve bu kavramın gelişim seyri ile ilgili değerlendirmelerde de görülmektedir. Genellikle, çocuk psikolojisi alanındaki çalışmaların, çocuk edebiyatını doğurduğu ileri sürülmekle birlikte, bu yaklaşım tek başına doğru değildir. 18

38 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Çocuk Edebiyatı hakkında bir kavram kargaşası yaşanmaktadır. Kimi araştırıcılar, çocuk edebiyatını tanımlamanın gereksizliğini savunurken, kimileri de çocuk edebiyatının edebiyat genel kavramı içinde değerlendirme taraftarıdır. Bir kısım araştırıcı ise çocuğa göre, çocuk için ve çocuksu bir ifade ile yazılan ve söylenen eserleri çocuk edebiyatı olarak tanımlamaktadırlar. Çocukların büyüme ve gelişmelerine hayal, duygu düşünce ve duyarlılıklarına, zevklerine, eğitilirken eğlenmelerine katkıda bulunmak amacıyla gerçekleştirilen çocuk edebiyatı, 300 yıllık bir dönem içerisinde oluşan bir edebiyattır. Bu oluşum, yazılı gelenek, edebî değer, estetik ve biçim yönünden gelişerek devam etmektedir. I. Çocuk Yayıncılığını Oluşturan Süreç İnsanoğlu, dünyaya geldiği andan itibaren, varlık gerekçesini sorgulamaya ve araştırmaya başlar. Bu sorularının cevabını ise masallarda, mitolojide ve efsanelerde bulmaya çalışır. Bilimsel araştırmaların gelişmesi ile birlikte, mitoloji ve efsane yerini yeni anlatımlara bırakır. Bu anlatımlar içerisinde çocuklara yönelik yayınlar, daha çok dikkat çekmer. Çocuk yayıncılığının geçmişi çok eski olmamakla birlikte, büyük bir aşama kaydeder. Teknolojinin de yardımıyla birlikte, başta televizyon olmak üzere, internet ve basılı yayınların şekil ve içeriğindeki gelişmeler, bu alanda arayışları da beraberinde getirir. Bilimsel araştırmalar, çocukların ruh ve beden gelişiminin çoğu zaman paralel bir seyir takip etmediğini ortaya koymaktadır. Bu yüzden çocuk yayıncılığında her zaman toptancı yaklaşım istenen sonuçları elde etmemize imkân vermeyebilir. Her ne kadar genel yaklaşımlardan hareket edilse de bu genel yaklaşımların içinde bazı özel durumların da göz ardı edilmemesi gerekmektedir. Çocuk edebiyatında kavramlar dünyasının sınırlılıkları, yetişkinlere yönelik kaleme alınan eserler kadar olmasa bile oldukça geniştir. Önemli olan bu genişlik içerisinde hareket alanının doğru tespit edilmesidir. Söz gelimi aile, doğa, toplumsal ve ahlaki değerler çocuk kitaplarının ana temaları arasında son derece gerekli ve önemlidir. Çocuk edebiyatçıları bu temel değerleri ele alırken, kullandıkları anlatım dili ve hitap etme özelliklerine özen göstermeleri gerekmektedir. Çünkü bu temel değerlerin aktarılmasında çocukların gelişim düzeyleri ve algı dünyaları oldukça önemlidir. Bireysel gelişimde farklılıklar olmakla birlikte bazı ortaklıkların göz önünde bulundurulması kaçınılmazdır. Çocuk yayıncılığında da tercih edilen konuların çocuğu, güncel hayatıyla doğrudan ilgili olması ve gerçeklikle çelişmemesi dikkate alınmalıdır. Bu çelişmenin olmaması için de yazarın ele aldığı konuyu çocuğun ilgi ve beğenisiyle birlikte okuma eğilimlerini de dikkate alarak tercih etmesi gerekmektedir. Bir başka söyleyişle yazar tema ve konu arasındaki tutarlılığı dikkate almalıdır. Çocukluk kendi dışındakilerle özdeşleşmeye oldukça yatkın bir yaş dönemidir. Bu yüzden çocuklar okudukları veya izledikleri kahramanlarla hemen özdeşleşir. Edebiyat eserlerinde çocukların bu yönleri dikkate alınmadığı takdirde yanlış yönlendirmeler söz konusu olacağından, çocuklara yönelik yazılan eserlerde kahramanlarının seçimine dikkat edilmelidir. Çocuk hem kendi gerçeği ile hem de daha sonraki süreçlerinde yerine koyabileceği bir modelle karşılaşmadığı takdirde kişiliğinde bazı sapmalar görülebilir. Her şeyden önce çocuk edebiyatında kullanılan dilin seçiciliğinin yanında, dili kullanma gerekçesi de son derece önemlidir. Onun içindir ki çocuk yayınlarında üslubun sadeliğine dikkat edilmeli gereksiz bağlamlar ve ilgilendirmelerden kaçınılmalıdır. Üzerinde önemle durmamız gereken bir diğer husus da çocuğun özel dünyasına bir başka söyleyişle onun çağrışım alanına girmektir. Kimi yazarlar bu duruma dikkat etmedikleri için eserlerinde çocuklardan uzaklaşmakta veya kendi biçimlediği bir çocuğa hitap etmektedir. Doğduğu andan itibaren çevresinde olup bitenleri dikkatle izleyen ve gözleyen çocuk, bunlara kendince anlamlar yüklemektedir. Her bir anlamın çağrışım imgesi farklı olmaktadır. İyi bir 19

39 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» çocuk edebiyatçısı, bu çağrışım alanlarını tespit edip onlara hitap ederek eseriyle çocuk arasında doğrudan bir bağ kurulmasını sağlamış olur. Çocukla hayal arasında her zaman bir bağ kurulur. Bundan ötürü çocuk edebiyatı ürünlerinin önemli bir kısmında hayal unsuruna ağırlık verildiği görülür. Her ne kadar çocuğun hayal dünyası geniş ve zenginse de çocuğun gerçeklikle olan ilgi ve ilişkisi yetişkinden hiç de az değildir. Çocuklar ortama ve dünyaya yetişkinler gibi bakmamakla birlikte kendi gerçekliği de bulunmaktadır. Çocuğun yetişkinden tek farkı, dünyayı, olayları ve objeleri yetişkinden farklı anlar ve algılar. Çocuk edebiyatı genelinde bazı özel değerlendirmelere de temas edecek olursak bu edebiyat ürünlerinin nicelik ve nitelik özelliklerinin tartışılması da kaçınılmazdır. Aslında bu hususta birbirinden değerli birçok çalışma yapılmış olmakla birlikte bunların sonuçları açısından değerlendirilmesinin yeterince yapıldığını söylemek mümkün değildir. Gerçekten çocuk edebiyatı eserlerinin nitelik ve nicelik özellikleri ile ilgili ileri sürülen görüşlerin etkisi nedir sorusu, tam olarak cevaplandırılamadığı için, bu hususta ciddi çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır. Edebi türler ve bu türlerin çocuklara yönelik kaleme alınma gerekçeleri hakkında çocuk edebiyatı araştırıcı ve uzmanlarının ileri sürdükleri görüşlerin somut sonuçları hakkında elde bilimsel anlamda bulgu ve yorumlar olmayınca çocuk edebiyatı ürünlerinin nitelik ve nicelik özellikleri ile ilgili değerlendirmeler de yetersiz kalmaktadır. Bu yüzden, Çocuklara yönelik kaleme alınan bir eserin ele aldığı konunun çocuklar için uygun olup olmadığı tespit edilmelidir. Çocuğun toplumsal bir varlık olarak sorumluluklarını yerine getirebilmesi için, kendisine ait sorumluluk alanlarının belirlenmesi gerekmektedir. Hiçbir çocuk sorumlu veya sorumsuz olarak dünyaya gelmez. Çocuğun sorumluluklarının farkına varması onun eşyaları ve insanları birbirinden ayırmaya başladığı andan itibaren başlar. Yetişkinlere düşen görev, çocuğun bu özelliğinin bilincinde davranarak onun kendisi için gerekli sorumluluk bilincini yerine getirmesini sağlamaktır. Edebi eserler de bu husus göz önünde bulundurularak hazırlanmalıdır. Dünyaya geldiği andan itibaren yakın çevresinde olup bitenleri gözleyen çocuk, her bir davranışı kendince anlamlandırarak yorumlar. Daha sonraki dönemlerde, elde ettiği bu birikimler, kendi arkadaş çevresi ve topluma uyumuna katkı sunar. Kimi çocuk edebiyatı eserlerinde bu özellikler göz ardı edildiği için çocukların bireyci ve bencil olarak yetişmelerine neden olmaktadır. Çocuk edebiyatı alanında kaleme alınan eserlerde yazarın ele aldığı konunun kimi ne ölçüde ilgilendirdiğini bilmesi gerekmektedir. Bu eserlerde çocuğa görelilik, çocuksu bir tema seçilen tipler, kullanılan dil ve anlatım önem kazanmaktadır. Bu açıdan bakıldığında çocuklar için şiir, hikâye ve romanın ayrı bir önemi vardır. Bu edebi türlerde çocukların kendilerinden bir şey bulması gerektiği unutulmamalıdır. Çocuk edebiyatının alt tabanını oluşturan bu eserler, kimi zaman anlam ve üslup kaymalarına uğrayarak büyükleri de ilgilendiren eserler olabilir. Aynı şey büyükler için yapılmış eserler içinde söz konusudur. 2. Çocuk Edebiyatının Beslendiği Kaynaklar: 2.1. Mitoloji ve Efsane ve Masallar Mitoloji, genellikle tarihi gerçeklerin ya da dini doğruların karşıtı olarak bilinir. Bu yüzden mitoloji, hiçbir zaman gerçeklikle örtüşmez. Mitolojide önemli olan tarihin bilinmeyen dönemlerine yapılan atıftır. Tek başına mit sözlü bir anlatımdır. (BARNET, 1960) Mitoloji, diğer ifade ile bir kültüre ait mit gruplarının toplamıdır. Efsane ise mitolojiden farklı olarak oluşumu ve sürekliliği temsil eder. Millet olma sürecinin önemli belirleyicileri arasında yer alan mitolojik eserler ve bu eserler arasında destanlar, çocuklarda ulus bilincini geliştirmenin yanında, mensubiyet duygusuna da katkıda bulunur. Türk milletinin çok zengin bir mitoloji birikimi olduğu gerçeğinden hareketle, bu eserlerin çocuklara göre düzenlenmesi ve çocuk edebiyat ürünlerinin bu kaynaktan beslenmesi yararlı olacaktır. 20

40 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Efsaneler genel olarak insan, mekân ve olağanüstü olayların varlık gerekçelerini ve onların serüvenlerini ele alır. Masallar ise, insanların davranışlarını ve inanışlarını açığa vurur. Yetişkinlerden farklı ve özel bir dünyaya sahip olan çocuklar, bu anlatımları olmuş gibi ya da gerçekten olabilecekmiş gibi kabul eder. Masallar, dilden dile söylenerek günümüze kadar gelen önemli edebi verimlerdir. Her ne kadar bir yetişkinin dünyasını ilgilendiriyormuş gibi görünse de, çocuklar bu anlatımlardan yetişkinlere göre daha çok hoşlanmaktadır. Sözlü geleneğin ürünü olan masallar, çok kısa ve akıcı bir kurguya sahiptir. Genellikle nükteli ve mutlu bir sonla biterler. Her zaman kötüler kaybeder iyi ve dürüstler kazanır. Bütün bunlar, çocukların adalet ve ahlâkî değerlerinin birer yansımasıdır. Bu yüzden masal, çocuğun hayallerini harekete geçirir. Çocuk edebiyatında en iyi bilinen halk masalları genellikle basit ve doğrudan anlatıma sahiptir. Olaylar, zaman hızlı bir akışıyla devam eder. Genellikle geçmiş zaman kullanılır ve Bir zamanlar, Evvel zaman içinde gibi basmakalıp ifadelere yer verilir. Ağaçlar ve bitkiler bir anda büyür, çok uzun bir sürede tamamlanacak işler bir iki sözle tamamlanır. Masalların belli bir kurgusu yoktur. Genellikle çatışma, karakterler ve mekân unsurları birkaç cümleyle takdim edilir. Küçük bir tasvirle hikâye anlatıcısı asıl konuya girer ve hedef kitlenin ilgisini çeker. Hikâyenin sonucu çok hızlı bir şekilde doruğa çıkar. Masallarda karakterler, sembolik olarak tamamıyla iyi ya da tamamen kötü olarak düz boyutlarda gösterilir. Karakter gelişimi nadiren tasvir edilmiştir. Güzel kız genellikle faziletli, alçak gönüllü, sabırlı ve sevgi doludur. Üvey anneler çirkin, huysuz ve alçaktır. Kahraman genellikle güçlü, cesur, nazik ve sempatiktir. Karakterin güçlü ya da zayıf yönleri çok hızlı olarak açığa vurulur. Çünkü bu faktör çatışmanın sebebi olacaktır. Çocuklar, masallarda iyi, kötü, güçlü, zayıf ve diğer kişisel özelliklere bakarak insan davranışlarının temel ilkelerini anlamaya başlarlar. Bu yüzden masal karakterlerinin duyguları dile getirilirken kısa tasvirler kullanılır. Diyaloglarda ve olayların anlatımında da heyecana sürüklenir. Masalların temel amacı, eğlendirici ve düşündürücü konular anlatmaktır. Bazı masallarda saf insanların etrafında gelişen mizahi olaylar ele alınır. Bu karakterlerin birçoğu fakirdir, kaybedecekleri çok fazla şeyleri yoktur. Bu yüzden güçlülere karşı tevazuu, şefkat, sabır, sempati, çalışkanlık ve cesaretiyle mücadele ederler ve her zaman azim ve sabırla mutlu sona ulaşırlar. Masalların konuları genellikle, cesur ve maceracı erkeklerin etrafında gelişir. Olağanüstü güçler, çoğunlukla şahıslara ya da hayvanlara aittir. Bir hayvanın insana dönüşmesi ya da tersi birçok masalda ele alınır. Sihirli eşyalar birçok halk masalının ana unsurudur Gerçekçi ve Kurgusal Anlatımlar (Hikâye ve Roman) Kurgusal anlatımların masal, efsane ve mitolojik anlatımlardan ayrılan en önemli yanı, gerçek ve hayale dayanmasıdır. Kurgusal eserler, öyküleyici bir anlatıma sahiptir. Çoğu zaman geçmişi okuyucunun kafasında canlandırarak; çocukların algı dünyasında değişik sahneler oluşturur. Çocuklar, geçmişten çok, ileriye bakmayı yeğlerler. Kurgusal eserlerde, çocukların şahısların acılarını, sevinçlerini, ümitsizliklerini, anlamasını ve buradan hareketle ders almalarını sağlar. İyi yazılmış kurgusal eserler, çocukların deneyim kazanmalarına, hissettikleri gibi düşünmeleri konusunda cesaretlendirir. Bu eserler, çocukların geçmişteki yanlışları açıkça görmelerine ve yargılamalarına da yarar. Geçmiş hakkındaki hikâyeler, çocukların bu zaman içindeki değişiklikleri, ulusların yükselip çöküşlerini görmelerinde yardımcı olur. Tarihî kurgusal eserler aynı zamanda çocukların insanlar arasındaki karşılıklı dayanışmayı görmelerini sağlar. Çocukların tarihi akışı algılamaları yavaş gelişir. Bu yüzden geçmiş hakkındaki hikâyeler hayatın sürekliliği hakkındaki hisleri geliştirir ve çocuklara kendilerini ve yaşadıkları zamanı o anda büyük bir resmin parçası 21

41 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» olarak görmelerine yardımcı olur. Tarihî hikâye metinleri, çocukların tarih hakkındaki bu duygusunu geliştirmeye yardım etmek ve insanların kederlerini nasıl süpürdüklerini anlamaya başlamak için başvurulacak kaynaklardan biridir. Geçmişte oluşturulmuş bütün realist hikâyelerin belirtilmesinde tarihî kurgusal edebiyat terimleri kullanılabilir. Çocukların bunları farklı olmayan bir kategoride görme eğilimlerine rağmen, edebiyat öğrencileri yazarın, araştırmanın ve metnin ihtiyaçlarına dayanan değişik farklılıkları hafızalarda saklamak isterler. Tarihî kurgusal hikâyelerin çoğunda yazar geçmişteki insanların ve olayların çevresinde masalsı bir hikâye örer. Geçmişle ilgili hikâyelerde, masalsı yaşam birkaç referansla veya referanssız olarak kaydedilen tarihî olaylarla ya da gerçek kişilerle birlikte yaşatılır. Buna rağmen sosyal tarihin gerçeklerini, karakterlerin nasıl yaşadığı, yaşamak için neler yaptığı; yedikleri, giydikleri, çalışmaları, oyunları; problemlerini nasıl çözdükleri de gözler önüne serilir. Tarihi kurgusal anlatımlara değişik bir açıdan bakacak olursak, geçmişteki yaşamın ve zamanın ağır ağır tekrar inşa edildiğini görürüz. Bazı gerekli tarihî hikâyeler, bilinen sınıflandırmalara meydan okur. Bazı araştırmacılar, tarihsel kurguların karasız okuyucuları daha çabuk etkilediğini ileri sürmektedirler. Tarihî kurgusal hikâye anlatımlarının en önemli etkilerinin başında, tarihsel olguların daha çabuk anlaşılmasına ve tarihin sıkıcılığından uzaklaşarak, onu zevk alınan bir alan haline getirilmesine neden olmaktadır. Bu yüzden, bir öğretmen ve velilerin bu tür kitapları tercih ederken sınıfın amaçlarını dikkate alması gerekmektedir. Tarihî kurgusal kitaplar her şeyden önce kendi doğruları içinde ilginç hikâyeler anlatmaktadır. Bu da ihtiyaçları ve gerçeği kurgu ile dengeleyerek mümkün olmaktadır. Tarihî kurgusal eserler güvenilir ve doğru olmalıdır. Bununla birlikte araştırma özetlenmeli, ayrıntılar hikâyelerin gerekli bir parçası gibi açıklanmalı etkilemek için verilmemelidir. Masalsı karakterler ve icat edilmiş senaryonun kısımları tarihî romanlarda kabul edilse de hiçbir eser tarihin gerçek olarak açıklanmasını yalanlayacak şeyler içermez. Tarihî hikâyelerde dilin güvenilirliği için özel bir dikkat gereklidir. Başka devirlerde yaşayan insanların konuşmaları hakkında elimizde yeterli doküman yoktur. Fakat tarihî bir yapıya sahip kitapların içindeki konuşma sözcükleri bize söz konusu ettiği devrin tadını verir. Bazı eski ortak kelimeler, bu günün standartlarına hiç uygun değildir. Yazarlar atılan bu terimlerin götürülüp götürülmediğini, karakter oluşumu için bu tür dilin gerekli olup olmadığını göz önünde bulundurmalıdır. Tarihî kurgusal hikâye kitaplarında geçmişin güvenilir ve hayali iyi hikâyeleri, hikâye edilmekten çok oluşturulur. Bu günün problemleri, diğer zamanlardaki ile aksettirilir. Birçok tarihî kitabın konusu; özgürlüğün anlamı, sadakat ve ihanet, aşk ve nefret, yeni yolların kabulü, maceralara karşı hafızanın kapanması ve her zaman iyi ile kötü arasındaki çabalar gibi basit olaylara dayanır. Özet olarak; tarihî hikâyeler, öncelikle çocukların okuma alışkanlığını, ardından da tarih sevgisini karşılamalıdır. Çocuk edebiyatı uzmanlarının tarihî hikâyelerin değerlendirilmesinde, hikâyenin bu özelliklere ihtiyacı olup olmadığını okuyucu göz önünde bulundurarak araştırmaları gerekmektedir Biyografi Çocuk edebiyatında, biyografi tarihsel hikâyelerle açıklama kitapları arasında köprü kurar. Hayat hikâyeleri kurgusal hikâyeler gibi okunabilir fakat kurgusal olmayan hikâyeler gibi dokümanlara dayanan gerçekleri ve olayları merkez alır. Gerçek hedefe rağmen, biyografi yazarları çocuklar için kurgusal hikâye tekniklerinde yetişkinler için yazılanlardan daha çok özgürlük sağlarlar. Sonuç olarak çocuk biyografileri serbest hikâyeleştirme için ciddi güvenilirlikten gerçekçi yönelmenin geniş alanını gösterir. 22

42 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Güvenilir biyografi eserleri, yetişkinler için yazılanlara tekabül eder. Bu eserler, çok iyi belgelenmiş ve dikkatlice araştırılmış kayıtlara dayanır. Kurgusal biyografiler, araştırmalar içinde yapılandırılır. Fakat yazarın kesin olayları dramatize etmesi ve özneleri kişileştirmesine güvenilir biyografi kayıtlarından daha çok izin verilir. Kurgusal biyografide öyküleyici anlatım çözümsel anlatımdan daha çok kullanılır. Çocuklar karakterlerle özleştirilmiş özneleri açıklanan olaylar, hareketler ve konuşmalar arasında tanımaya başlarlar. Kurgusal biyografilerde yazar diyalog oluşturabilir ve hatta öznelerin bahsedilmeyen düşüncelerini aktarabilir. Bu anlatımlar, günlük, seyahatname ve diğer anlatım diline de dayanabilir. Herkes tarihsel hikâyelerle hatıralar veya kurgusal biyografiler arasındaki sınırın nerede olduğu konusunda aynı fikirde değildir. Gençler için değerli biyografilerin ölçütleri yayımlama, çocuk hikâyelerinden farklıdır. Hatta birbirlerinden yetişkin biyografilerinin kabul edilen örnekleri bakımından da ayrılırlar. Çocuklar biyografileri hikâyeleri okudukları gibi okurlar. Çocukların akıcı öykülere ihtiyacı vardır. Biyografilerde olaylar ve durumlar daha heyecanlı bir hale gelir. Çünkü onlar gerçekten yaşanmıştır. Çocukların sürekli olarak yazılan hikâyeler gibi biyografilerin de yazılmasının istemelerine rağmen sadece gerçeklerin ve ayrıntıların toplanmasını istemezler. Ansiklopediler onlara gerçekleri çok iyi bir organizasyon içinde verirler. Biyografi bundan ötesini yapmaz, onlara hakkında eser yazılan kişiyi yaşayan bir insan olarak bilmelerini sağlamak zorundadır. Doğruluk iyi bir biyografik yazının çocuklar için mi yoksa yetişkinler için mi olduğunu gösteren özelliktir. Olgunlaşmamış biyografi yazarları materyalleri için ilk kaynaklarını ya bir tanıtım notu ya da ilave edilmiş bir biyografi kabul ederler. Temiz iş yapan iyi yazılmış çocuk biyografi yazarları, bir yer hissi elde etmek için sık sık yerleşim yerine seyahat ederler. Kendi konularında kullanılan hakiki nesneleri incelemek için müzeleri ziyaret ederler; orijinal mektup ve dokümanları dikkatlice okumak için saatler harcarlar. Bu araştırmanın çoğu gerçek biyografi için kullanılmayabilir; fakat tarihsel ayrıntıların doğruluğu ve yazarın konunun karakterini doğru olarak anlamasıyla etkisi kanıtlanabilir. Bütün bir biyografideki tanımlamanın otantik mi romansı mı, yoksa biyografik roman mı oluşunun altının çizilmesi, yazarın şahıs için yorumudur. Bir yazar ne kadar tarafsız olursa olsun, bir yaşam hikâyesi, biraz yorum olmadan yazılmış olamaz. Bir biyograficinin seçtiği çok seçme gerçekler portreciliğin ya da kesin özelliklerin en iyi bölümlerinin boyutlarını sınırlayabilir. Bu durumda her yazar konu ve eğilimler arasında ince bir çizgide yürür. Zaman çoğunlukla perspektif ve nesnellik kazandırır. Fakat çağdaş biyografi eğilimlere doğru daha çok yönelir. Öğretmen ve yazarlar, çocukların bütün biyografileri aynı yaklaşımla okumadıklarını bilerek seçici olmaları gerekmektedir. Onun için, biyografileri karşılaştırmalı olarak ele alarak, çocukların bunlar arasında kendine uygun olanı seçmelerine veya model oluşturmasında alternatif sunulmasına yardımcı olacaktır Hatıralar Biyografiler kadar hatıraların da çocuk edebiyatı açısından zengin bir kaynak olduğu bilinmektedir. Kimi zaman yazarlar kendi yaşam öykülerini hatıralaştırarak kaleme aldıkları görülür. Bir başkasının yaşamını keşfetme ve bu konuda merak dürtüsü en üst düzeyde olan çocuklar için bu anlatımlar oldukça cezbedici olmaktadır. Otobiyografik materyaller üzerine kurulu bazı çocuk kitapları, tarihi kurgusal anlatımlar olarak da karşımıza çıkmaktadır. Otobiyografiler, görgü tanığı tarihi türündeki bilgi veren kitaplar gibi bazı avantajlara ve dezavantajlara sahiptir. Kişisel detayların sıcaklığını ve yakınlığını bu tür kitaplarda bulabildiğimiz gibi dezavantaj olarak sınırlı bir perspektifle karşılaşırız. Objektiflik kriteri burada tersine dönmüştür. Bu nokta da artık kitabı değerli yapan onun sübjektifliğidir. 23

43 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Çocuk yayıncılığında ve çocuk edebiyatı eserlerinde hatıraların önemli ve etkiyi bir yere sahip olduğu, bu konuda yapılan araştırmalarla da desteklenmektedir. Dikkat edilmesi gereken en önemli husus, bu kaynaktan beslenme esnasında dil ve anlatımın özenli olması, hatıranın çocuk için uygunluğudur Çizgi Romanlar Günümüzde hızla gelişen teknolojik yenilikler, her sahada olduğu gibi basım ve yayın hayatında da kendini göstermektedir. Büyük bir pazar oluşturan ve yayıncıların iştahını kabartan çocuk kitaplarının hangi şartlarda nasıl hazırlandıkları konusunda elde bulunan veriler bizi ümitsizliğe itmektedir. Sırf ticari amaçlar ön planda tutularak hazırlanan çocuk yayınları içerisinde en büyük yeri hiç şüphesiz çizgi romanlar ve filimler oluşturmaktadır. Bütün televizyon kanallarında çizgi filmler, çocukları ekran başına çekerken, bu filmlerin çocukların ruh ve beden gelişimine olumlu ya da olumsuz etkileri konusunda yapılan araştırmaların hiç de iç açıcı olmadığı görülmektedir. Bu gerçeklerin bilimsel temellerini oturtacak uzmanların yaptıkları uyarıların da yeterince dikkate alınmadığı görülmektedir. Kimi şirketler de kendi çıkarlarına uygun araştırmalar yaptırarak ticari piyasalarını genişletmeyi hedeflemektedirler. Çocuklara yönelik hazırlanan ve çok sevilen çizgi filmler ve onların kahramanları, aynı zamanda tüketim sektörünün en önemli araçları haline gelmektedir. Bu durumda hazırlanan sadece çizgi film olmaktan çıkıyor, çocuğu ilgilendiren her türlü tüketime malzeme oluyor. Böyle olunca da, çocukların psikolojik ve biyolojik gelişimleri dikkate alınmadan, tamamen üretici firmanın beklentileri ve çıkarlarına hizmet edilmiş olunuyor. Televizyonların yaygın olmadığı dönemlerde çocuklar, basılı kitaplar yardımıyla çizgi roman ihtiyaçlarını karşılarken, televizyonun etkin olarak devreye girmesiyle birlikte, çizgi romanlar eskisi gibi okunmamaya başladı. Bilgisayarların hayatımızda yer almasından sonra da çizgi roman okuma ihtiyacı tamamen ortadan kalktı denilebilir. Çizgi romanlar veya çizgi filmlerin çocuklar tarafından bu kadar sevilmesinin birçok sebebi bulunmaktadır: 1. Çizgi romanlar veya çizgi filmler öncelikle çocukların macera arzularını gidermektedir. Kendi hayal dünyalarında canlandırdıkları çeşitli olayları, gerçek hayatta bulamayan çocuk, çizgi roman ve çizgi filmler yoluyla bu arzusunu gidermiş olmaktadır. 2. Çocuklar karmaşık ve birbiri içine girmiş olaylardan hoşlanmazlar. Onlar için olayın bir tek nedeni ve bir tek sonucu olmalıdır. Çizgi roman ve filmler, bir tek olay ve bir tek konuya dayandıkları için çocukların ilgisini çekmektedir. 3. Bir olayın basit olmasının yanında, çabuk gelişip sonuçlanması da çocuklar için oldukça önemlidir. Bu yüzden, çocukların çizgi romanlarda ele alınan basit ve hızla gelişip sonuçlanan konulardan hoşlandıkları gözlenmektedir. Çizgi romanlar çok rahat okunmaktadırlar. Okuması olmayan çocuklar bile resimler yardımıyla hikâyeyi anlayabilirler. Çizgi romanlarda görülen bu avantajları daha da çoğaltmak mümkün. Ancak, burada asıl üzerinde durmamız gereken durum, çizgi romanların olumlu yanlarının yanında, olumsuzluklar karşısındaki durumunun ne olduğudur. Çocuk doğal gelişim çizgisinde bir grup içinde kendini gösterme, o gruba kabul ettirme arzusu vardır. Bu arzuya paralel olarak, çocukların mutlak başarma duygusu bulunmaktadır. Başarıyı elde etmek için bütün riskleri göze alan çocuğun, başarısızlıklarda çok yıprandığı, ruhsal çöküntü yaşadığı bilinmektedir. Onun içindir ki çocuklar başarma arzusunu gidermeye çalışırlar. Başarma arzusu, bütün insanların temel ihtiyaçlarından biridir. Çocuk, önce somut örnekler yardımıyla kendilerine başarı modelleri oluşturur. Bu modellerin başında anne ve babalar gelmektedir. Daha sonra yakın çevre ve arkadaşları modellik yaparlar. Çizgi romanlar ise, başarıyı çok somut bir şekilde verdiklerinden, çocuklar tarafından ayrıca beğenilmektedirler. 24

44 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il İnsanoğlu doğduğu andan itibaren, etrafında olup bitenlere karşı dikkatli ve gözlemcidir. Çocuklar, ilk dönemlerde etraflarında olup bitenlere karşı oldukça dikkatlidirler. Bu duruma en güzel örnek, Yönetmenliğini Patrick Read Johnson nun yaptığı "Baby s Day Out" (Bebek Firarda) adlı filimdir. Filimde Laraine ve Bennington Cotwell çifti, bebekleri Bink ve hizmetkârlarıyla şahane malikânelerinde yaşayan mutlu bir çifttir. Sevimli yavrularının bir resmini çektirmek isteyen Cotwell Ailesi eve bir fotoğrafçı çağırır. Ancak bu işten haberdar olanlar sadece onlar değildir. Eddie, Norby ve Veeko adındaki üç kötü adamdan oluşan çete, fotoğrafçı kılığında köşke gelerek bebeği kaçırırlar. Mutlu ama tekdüze yaşantısından fena halde canı sıkılan bebek Bink e ise gün doğmuştur. Bu aptal üç kafadarın elinden kaçması çok uzun sürmez. Bink, her seferinde bebek hırsızlarının elinden kurtulmayı başarırken onları da kendisini kaçırdıklarına pişman eder Bebek Bink sonunda kötülerin elinden kurtulmuştur. Onun kurtuluşunu ise, dadısının kendisine okuduğu resimli kitap sağlamıştır. Bebek Bink, kitapta resimlerle anlatılan olayı tek tek takip etmiş ve sonunda kurtulmuştur. Bu filmin bize verdiği temel mesaj, çocuğun fotoğrafik bir hafızaya sahip olduğu, hafızasına kaydettiği bir bilgiyi asla silmediği yönündedir. Bilinçaltımızın gerçeklerini tespit etmek için özel metotlar geliştirilmiştir. Pisikanalis metotlar kullanılarak tespit edilen bu durum, kimi zaman geçmişimizin izlerinin geleceğimiz üzerinde etkilerini ortaya koyması bakımından önem kazanmaktadır. Sağlıklı bir çocukluk dönemi geçirmek bu bakımdan büyük bir önem kazanmaktadır. İyi bir anlama etkinliğinin gerçekleşmesi için, öncelikle iyi bir gözlemci olmak gerekir. Gözlemlerimiz ister bilinçli, ister bilinçsiz olsun, çağrışımlar dünyamızın gelişmesinde oldukça önemlidir. Buna somut bir örnek vermek gerekirse, anahtar kelimesinden yola çıkabiliriz. Anahtar, kullanıcısına göre değişik çağrışımlar oluşturabilir. Sanayide çalışan biri için vida açma anahtarı, emlakçi için kapı anahtarı, dershanede çalışan biri için cevap anahtarı, şoför için kontak anahtarı, düşünce kuruluşunda çalışan için anahtar fikir gibi.. Türkiye de üretilen çizgi romanlar ve filmlerin çocuk gelişimi ve psikologları tarafından yeterince denetlenmemeleri gerekmektedir. Bilindiği üzere, çizgi romanlar ve filmler çocukların hayal dünyaları ile doğrudan ilgili ve onların bu karakterler aracılığı ile kendi dünyalarını oluşturma fırsatını elde etmektedirler. Basit ve hızla gelişen, çocuğu fazla yormadan sonuca ulaşan çizgi roman veya filmler, çocuklar tarafından beğenilmektedir. Sonuç ve Değerlendirme Çocuklarda kişilik gelişimini etkileyen faktörlerin çok iyi tespit edilmesi, onlara yönelik yayınların nicelik ve nitelik özellikleri için de son derece gereklidir. Söz gelimi erkek çocuklar, belli bir dönemden sonra gezi ve serüven hikâyelerine önem verirken, kız çocukları bunlardan aynı derecede etkilenmemektedir. Bu yapının bilinmesi, hazırlanacak yayınlar açısından son derece önemlidir. Çocukların cinsiyet özelliklerine göre kitap tercihlerinde ayrım söz konusu olduğu gibi ortak yönleri de bulunmaktadır. Hem kız hem erkek çocuklarının mizahlara, biyografilere, polisiye ve egzotik konulu kitaplara ilgi duydukları bilinmektedir. Buradan hareketle, çocukların gelişim süreçlerine göre farklı özellikler gösterdikleri, bu özelliklerin de çocuk edebiyatı açısından bilinmesinde önemli olduğu söylenebilir. Genellikle çocuklar yaş grupları açısından farklı özellikler gösterdiği göz ardı edilmekte, onlara yönelik yapılan yayınlarda hatalar yapılmaktadır. Kimi çocuk edebiyatı eserlerinde tema ve ana fikir göz ardı edilmekte, özellikle çocuğun çözümleme yapması engellenmektedir. Yazar ele aldığı tema veya ana fikri açık bir şekilde ortaya koymadığı takdirde, çocuğun kafasında farklı imajlar oluşmakta, onun ruh ve beden sağlığı olumsuz bir şekilde etkilenmektedir. Çok açık bir biçimde ve dikte edici bir anlayışla kaleme alınan çocuk yayınlarının etkisi fazla olmamakla birlikte, aşırı örtük ve ne söylediği belli olmayan eserler de olumsuzluklara neden olmaktadır. 25

45 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» KAYNAKÇA 1. ACAROĞLU, Türker: Ozanlar ve Yazarlar (2. basım) İst., AS Basımevi, s. 2. ADLER, P.A, & Adler,P. (1994). Observational techniques. In N.K Denzin & Y. S. Lincoln (Eds), Handbook of qualitative research. London: Sage Publications. 3. AKENGİN, Gültekin(1999). Resimli Hikâyelerin Çocuk Eğitimindeki Rolü ve Manas Destanı nın Resimlerle Hikâyeleştirilmesi, Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale. 4. ALLİNTON, Cortez; Cunningham, Sebesta, Tierney, Collections Along the Way Scott, Foresman and Company, USA ALPAY, Meral ve Anhegger, Robert (1975). Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Kitapları, İst., Cem Yayınevi. 6. ARBUTHNOT, Mary Hıll (1974). Children and Books, New York, Scott, Foresman, anıl Company. 7. AYTAŞ, Dr. Gıyasettin (1999). Çocuk Edebiyatı Etrafında, Cemre Dergisi, Ankara. 8. BARNET, Sylvan, Morton, Berman, and William Burto (1960). A Dictionary Literary Dramatic and Cinematic Te rms. Bos ton: Little, Brown and Campany, Boston. 9. BAYMUR, Fuat ve Demiray Kemal(1961). Çocuk Edebiyatı Antolojisi,(Öğretmen kitapları 61) İst., Milli Eğitim Basımevi. 10. BİNGÖL, Vasfi (1961). Metinli Çocuk Kitapları Kılavuzu, Cilt:1-2, İst., Fatiş Yayınevi. 11. BRUNER, Jerome (1962). Mit ve Kimlik, Mitin Oluşumu, New York, Putnam. 12. CİRAVOĞLU, Ömer (1977). Çocuk Edebiyatı, Esin Yayınları, İstanbul. 13. CİVCİR, Esma(1994). Çocuklar İçin Hazırlanan Türk Destanlarının İllüstrasyon Yönünden Analizi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara. 14. ENGİNÜN, İnci (1987). Çocuk Edebiyatına Toplu Bakış, Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, İstanbul. 15. FERNLEY, Jan (2001). Ich Freu Mich So, Dass es Dich Gibt, Brunnen, Basel GÖKŞEN, Enver Naci (1975). Örnekleriyle Çocuk Edebiyatımız, Çağ Yayınları, İstanbul. 17. GÜLERYÜZ, Hasan, Yaratıcı Çocuk Edebiyatı (2002). Pegem Yayıncılık, 1. Baskı, Şubat. 18. HUCK, Hepler Hickman (1989). Chıldren s Litarature, Sounders College Publishing, USA. 19. KANTEMİR, Enise, (1979). Çocuk Kitapları Sorunu, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 12 (1-4), KIBRISLI İbrahim (2000). Uygulamalı Çocuk Edebiyatı, Eylül Kitap ve Yayınevi Yay. Ankara. 21. OĞUZKAN, A. Ferhan (2000). Çocuk Edebiyatı, Anı Yayınları, Ankara, Ankara. 22. ŞİRİN, M. Ruhi (1987) da Çocuk Dergilerinde Çizgi, Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları İstanbul. 23. ŞİRİN, Ruhi (1998). Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayını, İstanbul. 24. YALÇIN, Alemdar; ATAŞ, Gıyasettin (2005). Çocuk Edebiyatı, Akçağ Yayınları, 2. bs. Ankara. 25. ZENGİN, Mevlana İdris (1989) de Çocuk Dergileri, Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yay.İstanbul. TARİXİLİK VƏ UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TİPOLOGİYASI f.e.d. Gülşən ƏLİYEVA-KƏNGƏRLİ Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti Ədəbiyyat və Azərbaycan dili kafedrasının müdiri Bakı / Azərbaycan gulshenkengerli.mail.ru XÜLASƏ Tarixiliyin kəşfindən sonra bütün bəşəriyyət ictimai-mənəvi fikrin təkamülünü tarixiliyə əsasən müəyyənləşdirir. Həm ictimai-tarixi, həm də ədəbiyyat və mədəniyyət tarixinin mənşəyi və mənbələrinin təyin olunmuş bir metodoloji prinsip kimi tarixiliyə əsaslanır. Bu baxımdan Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında da tarixilik həm mövzu və problem həm nəzəri prinsip kimi önəmli yer tutur. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının mənşəyi mifik təfəkkürümüzdən sehrli nağıllar və əfsanələrimizdən qədim epos qaynaqlarından başlanır. Gulshan Aliyeva-Kengerly Dr. of philology, professor SUMMARY After the discovery of historicity all mankind determined the evolution of socio-spiritual thought on the base of historicity. Both the origin and the sources of socio- historical and literature and cultural history are base on 26

46 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il historicity as a methodological principal from this point of view historicity take significance place in Azerbaijan children literature according to subject and problem and theoretical principle. Azerbaijan origin children literature begins from mythical thoughts, magical stories, legends and old epos sources. Giriş Tarixiliyin kəşfindən sonra bütün bəşəriyyət ictimai-mənəvi fikrin təkamülünü tarixiliyə əsasən müəyyənləşdirir. Həm ictimai-tarixi, həm də ədəbiyyat və mədəniyyət tarixinin mənşəyi və mənbələrinin təyin olunmuş bir metodoloji prinsip kimi tarixiliyə əsaslanır. Bu baxımdan Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında da tarixilik həm mövzu və problem həm nəzəri prinsip kimi önəmli yer tutur. Azərbaycan və türk-islam tarixi uşaq ədiblərinə tərbiyəvi ibrətamiz mövzular verməsi və uşaq ədəbiyyatında onlar tarixilik yəni ən etibarlı meyyar olan tarixin təcrübəsi əsasında işlənilmişdir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının mənşəyi mifik təfəkkürümüzdən sehrli nağıllar və əfsanələrimizdən qədim epos qaynaqlarından başlanır. İkinci təmayül dahi Nizamidən üzü bəri müasir yazıçılara qədər gəlib çıxır. Nizaminin oğlu Məhəmmədə, Füzulinin oğlu Fəzliyə, Seyid Əzimin oğlu Cəfərə yazdıqları nəsihətlər uşaq ədəbiyyatımızın klassik örnəkləridir. Artıq neçə onilliklərdir ki, Azərbaycan gəncliyi XX əsrin klassiklərini M.Ə.Sabirin, A.Şaiqin, A.Səhhətin dillər əzbəri olan şeir və nağılları ilə milli ruhda tərbiyə alır. Böyük Azərbaycan şairi, məşhur pedaqoq və maarifçi Seyid Əzim Şirvaninin ( ) öz yaradıcılığının böyük bir hissəsini uşaqların təlim-tərbiyəsinə həsr etmişdir. 18-ci əsrin 60- cı illərində doğma şəhəri Şamaxıda məktəb açan Seyid Əzim 30 ilə yaxın bir müddətdə məktəbdarlıqla məşğul olmuş və bir sıra görkəmli Azərbaycan ziyalılarının yetişməsinin bünövrəsini qoymuşdur ci ildə öz məktəbi ilə yanaşı həm də Şamaxı şəhər dövlət məktəbində müəllim təyin olunan Seyid Əzim hər iki məktəbdə öz uğurlu pedaqoji fəaliyyətini ömrünün axırına kimi davam etdirmişdir. O dövrdə Azərbaycan məktəbləri üçün dərsliklərin və uşaq ədəbiyyatının çatışmaması, şair-müəllimi bu sahədəki boşluğu öz bədii yaradıcılığı ilə doldurmağa vadar edirdi. Seyid Əzim yaradıcılığında uşaqlar üçün yazılmış əsərlərin bolluğu bu səbəbdən qaynaqlanır. Seyid Əzimin uşaqlar üçün yazdığı əsərlərin əksəriyyəti şairin Rəbnül-əftal dərsliyində toplanmışdır. Öz dövründə yalnız əlyazması halında olan bu dərslik Seyid Əzimin 1967-ci ildə nəşr olunmuş üçcildliyinin ikinci cildini təşkil edir. S.Ə.Şirvaninin uşaq yaradıcığı əsasən öyüdlərdən, mənzum və mənsur hekayələrdən, təmsillərdən ibarətdir. S.Ə.Şirvani Qaz və durna, Dəvə və uzunqulaq, Eşşək və arılar təmsillərində də insan cəmiyyətində görüb müşahidə etdiyi və tənqidə layiq bildiyi bir çox mənfi xüsusiyyətləri heyvanların üzərinə köçürməklə gənc nəslə daha artıq estetik təsir göstərmək yolu ilə bu sifətlərdən çəkindirməyə çalışır. Qazın özünü durmadan tərifləməsi, dəvənin hər şeyi öz arşını ilə ölçərək, başqasını düşünməməsi, eşşəyin qanmazlığı qarşı tərəflərdə yaradılmış obrazların, başqa sözlə, müəllifin özünün dili ilə ifşa edilir. Bütün bunlar, S.Ə.Şirvaniyə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində fəaliyyət göstərmiş görkəmli uşaq şairlərindən biri kimi baxmağa əsas verir ci illər arasında qısa, lakin mənalı bir ömür yaşamış görkəmli ədib və ictimai xadim Abbasqulu ağa Bakıxanov öz bədii və elmi yaradıcılığında gənc nəslin düzgün əxlaqi prinsiplərlə yetişdirilməsi məsələlərinə də ciddi fikir vermiş və bir sıra əsərlərinə bu problemlərin həllinə yönəltmişdir. Bütün bunlar bir tərəfdən də Bakıxanovun maarifçiliyindən irəli gəlirdi. Qərb ədəbi-nəzəru fikrində olan demokratik meyllərə əsaslanan Bakıxanov burada bəyəndiyi mütərəqqi cəhətdən şərqə tətbiq etməyə və bu iki dünyagörüşünün sintezini yaratmağa can atırdı. 30-cu illərin əvvəllərində Rusiyanın iri şəhərlərində və Avropaya səfərləri zamanı o, qabaqcıl dünyagörüşlü adamlarla tanış olmuş, onlardan çox şey öyrənmişdi. Bakıxanov Təhzibül-əxlaq (Əxlaqın gözəlləşdirilməsi) və Kitabi-nəsihət (Nəsihət) kimi elmi əsərlərində irəli sürdüyü əxlaqi fikirləri bədii yaradıcılığında illüstrativ formada uşaq- 27

47 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» lara çatdırmağa çalışmışdır. Onun Qüdsi təxəlləsü ilə yazdığı epik-lirik şeirlər, kiçik poemalar, mənzum hekayələr hekayələr və təmsillər əsas etibarilə Mişkatül-ənvar (Nurlar taxçası) və Miratül-cəmal (Gözəllik güzgüsü) toplularındandır. Bakıxanovun didaktik məzmunlu poetik əsərləri təmsilləri və mənzum hekayələri uşaq və yeniyetmələrin əxlaqi və estetik tərbiyəsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bunlardan Hind əfsanəsi, Hikmətin fəziləti, Qarı və Harun, Uşaq və günəş, Ümudin boşa çıxması mənzum hekayələrini və Tülkü və qoyun, Qurd və ilbiz, Yersiz iftixar təmsillərini göstərmək olar. Hind əfsanəsi mənzum hekayəsində Bakıxanov göstərir ki, adil şahın vəfatından sonra onun yerinə keçən ağılsız oğlu saray əyanlarının hiyləsinə adlanır və ölkədə özbaşınalıq yaranır. Yalnız ağıllı vəzirin tədbiri sayəsində düşmənləri məğlub edərək ölkədə əmin-amanlıq yaratmağa nail olur. Gərgin sujet əsasında yazılmış hekayədə əvvəlcə xeyir qüvvələr şər qüvvələr tərəfindən zəiflədilsə də, sonra ədalət zəfər çalır. Bakıxanovun hekayədə təlqin etmək istədiyi didaktik fikir haqq nazilər, üzülməz xalq məsəlində öz əksini tapmışdır. Hikmətin fəziləti hekayəsində ölüm ayağında olan bir həkim üzüyünü şaha göndərir və ən ağıllı adama bağışlamasını vəsiyyət edir. Şah apardığı sorğu nəticəsində yoxsul bir kişinin hamıdan ağıllı olduğunu müəyyən edir və üzüyü ona bağışlayıb özünə məsləhətçi təyin edir. XVIII əsrdən etibarən Azərbaycanda özünə yer tapmağa başlayan maarifçilik ideyaları XIX yüzillikdə Şərqin qapısı sayılan Azərbaycanda da yayılmağa başladı. Əsrlərdən bəri xalqı cəhalətdə saxlamaqla onun istismarını təmin edən zənginlərə qarşı qansız-qadasız mübarizənin əsas məğzini maarifçilər zor gücünə həyata keçirilən inqilablarda deyil, xalqın maariflənməsində, öz hüquqlarını başa düşməsində görürdülər. Mövcud quruluşu silah gücünə dəyişdirməyən son cəhdlərindən biri olan Oktyabr çevrilişinin 70 ildən sonra iflasa uğraması, özünü doğrultmaması maarifçilərin haqlı olduğunu bir daha sübuta yetirdi. Bakıda neft sənayesinin surətlə inkişafı nəinki Azərbaycanın paytaxtının, eləcə də bütün ölkənin Avropa elminə və mədəniyyətinə, o sıradan maarifçilik ideyalarına inteqrasiya etməsini gücləndirirdi. XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın bir sıra əyalət şəhərlərində - Şuşada, Şəkidə, Gəncədə, Şamaxıda və Naxçıvanda köhnə mollaxana məktəblərini tədricən yeni tipli dünyəvi məktəblər əvəz etməyə başlayır. Bu məktəblərdə müxtəlif fənlər, o sıradan rus dili, hesab, coğrafiya, şəriət dərsləri keçilirdi. Bununla bağlı olaraq Azərbaycan mollaxanaları üçün ənənəvi dərsliklər sayılan Sədinin Büstan və Gülüstan, Mollayi Ruminin və başqalarının əsərləri əvəzinə yeni, pedaqoji cəhətdən daha mükəmməl dərsliklərin yazılmasına kəskin ehtiyac duyulurdu. XIX əsrdə Azərbaycanda uşaq ədəbiyyatının inkişafının əsasını qoyan da məhz bu ehtiyac idi. Bundan başqa, köhnə tədris materialının əksəriyyəti fars və ərəb dillərində olduğundan, xalqın ana dilində yazılmış dərsliklərin meydana çıxması böyük milli-mənəvi əhəmiyyət kəsb edirdi. Yeni tipli məktəblərin açılmasından az sonra Azərbaycan dilində seçmələri içinə alan ilk müxtəxabatlar meydana çıxır. Azərbaycan məktəbləri üçün Mirzə Şəfi Vazeh və Qriqoryev tərəfindən hazırlanmış Azərbaycan dilinin tam və geniş müntəxabatı 1855-ci ildə nəşr olunaraq uzun müddət qəza məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisi üçün yeganə dərs vəsaiti olmuşdur. Ancaq bu dərslik get-gedə artan məktəblərin tələbatını ödəyə bilmirdi. Buna görə də yeni dərsliklər meydana çıxırdı. İ.Rodinovun 1856-cı ildə Peterburqda nəşr olunmuş Tatar əlifbası dərsliyi, 1861-ci ildə M.Ə.Vəzirovun tərtib etdiyi və yenə də Peterburqda çapdan çıxan Tatar-Azərbaycan dilinin qrammatika 1863-cü ildə isə naməlum müəllifin tərtibində işıq üzü görmüş Qiraət kitabı bu cür dərsliklərə nümunə ola bilər. Böyük Azərbaycan şairi və maarif xadimi Seyid Əzim Şirvani məktəbdarlıq fəaliyyəti ilə yanaşı, dərsliklərin hazırlanması işi ilə də məşğul olurdu. Müntəxabat xarakteri daşıyan bu dərsliklərin əsas müəllifi şairin özü olsa da, buraya Şərq və rus klassiklərindən tərcümələr də sa- 28

48 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il lınmışdı ci ildə tərtib edilmiş birinci dərslik Rəbiül-ətfal, yəni Uşaq baharı adlanırdı. Buraya şairin yazdığı mənzum hekayə və təmsillər də daxil edilmişdi. Dərslik əsasən didaktik xarakter daşıyır və gənc nəslin maarifçilik ideyaları yönündə təlim-tərbiyəsini nəzərdə tuturdu cü ildə tərtib edilmiş ikinci və daha mükəmməl dərslik isə Tacül-kütub Kitabların tacı adını almışdı. Seyid Əzim Şirvani öz dərsliklərini çap etdirə bilməsə də, onun materialları uzun müddət şairin məktəbində tədris vəsaiti kimi istifadə olunmuş, sonralar isə Çernyayevski və Vəlibəyovun tərtib etdiyi Vətən dili dərsliyində onun materiallarından istifadə olunmuşdu. Vətən dili dərsliyinin hazırlanması zamanı böyük çətinliklərlə qarşılanan tərtibçilər əsasən tərcümə nümunələrindən, Seyid Əzimin və Qaradağinin uşaq şeirlərindən istifadə etməli olmuşdular. Dərsliyin müqəddiməsində bunu xüsusi olaraq nəzərə çarpdıran müəlliflər yazırdılar ki, milli uşaq ədəbiyyatı nümunələri olmadığından, onlar əsasən tərcümə ədəbiyyatından faydalanmalı olmuşlar. Hmin dərslik öz dövründə Azərbaycanda maarifin inkişafı üçün böyük rol oynamış və dəfələrlə nəşr olunaraq məktəblərdə mötəbər dərs vəsaiti rolunu oynamışdır. XIX yüzilliyin sonunda bir sıra başqa dərsliklər də çapdan çıxmışdır. Bunların sırasında Səid Ünsizadənin 1882-ci ildə Tiflisdə çap etdirdiyi müntəxəbat, Mehdi Həsənoğlunun cü ildə nəşr etdirdiyi Vətən dili dərsliyi həmin əsərlərə nümunə ola bilər. Milli məktəblərimiz üçün yeni proqram və dərsliklərin tərtib olunmasında böyük pedaqoq və maarifçi Rəşid bəy Əfəndiyevin xidmətlərini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Onun 1898-ci ildə İstanbulda çap etdirdiyi Uşaq bağçası adlı əlifba dərsliyi uzun müddət məktəbərimizdə təlimtərbiyə işlərinə xidmət göstərmiş və dəfələrlə nəşr olunaraq müəllimlərin etibarlı köməkçisinə çevrilmişdir. Onun Bəsirətül-ətfal Uşaq gözlüyü adlı başqa bir dərsliyi isə 1901-ci ildə Bakıda işıq üzü görmüşdür. Nəriman Nərimanovun Türk-Azərbaycan dilinin müxtəsər sərf-nəhvi, yəni qrammatikası dərsliyi və Müəllimsiz türk dilini öyrənməkdın ötrü asan kitabça adlı vəsaiti 1899-cu ildə nəşr olunmuşdur. Bu kitablar öz dövründə böyük populyarlıq qazanmış və Azərbaycanda maarifin inkişafına öz töhfələrini vermişdir. XIX əsrin sonunda dərsliklərlə yanaşı, milli mətbuat da uşaq ədəbiyyatına böyük qayğı göstərirdi ci ildə nəşrə başlayan ilk Azərbaycan qəzeti Əkinçi maarifçilik ideyalarını yayan mötəbər və əzəmətli bir rapora çevrildi. Həsən bəy Zərdabinin vətəndaşlıq qeyrətinin məhsulu olan bu qəzetin əsas müəllifi Zərdabi özü olsa da, o dövrün bir çox maarifpərvər ziyalılarını öz ətrafına toplanmışdı. Qəzetinin əsas məqsədi xalqı maarifləndirmək, cəhalət və gerilik girdabından çıxarmaq olduğundan, bir çox bədii və publisist materiallar birbaşa uşaq auditoriyasına ünvanlanmışdı. Ədib öz hüquqlarını anlamayan xalqa müraciətlə yazırdı: Rəiyyət padşaha, övrət kişiyə, uşaq ataya, nökər ağaya, şagird ustaya məgər qul deyil? Bəli, biz hamımız quluq və buna səbəb bizim ata-baba adətləridir və nə qədər belə olsa, biz tərəqqi etməyəcəyik və edə bilmərik. Göründüyü kimi, bu fikir nəinki 125 il bundan əvvəl üçün, hətta indinin özündə belə aktual səslənir və demokratik cəmiyyətin əsas prinsiplərindən birini ifadə edir. Cəmi iki il fəaliyyət göstərdikdən sonra bağlanan Əkinçi dən sonra Tiflisdə nəşr olunmağa başlayan Ziya qəzetində də maarifçilik ideyalarının təbliğinə və uşaq ədəbiyyatı nümunələrinin çapına böyük diqqət yetirilirdi. Burada yeni üsullu məktəblərdə tədrisin keyfiyyətini yüksəltmək üçün yeni dəsrliklərin hazırlanması təşəbbüsü qaldırılırdı. Qəzetin redaktoru Səid Ünsizadə öz təşəbbüsünü reallaşdırmış və yüksək səviyyəli dərsliklər hazırlayaraq çap etdirmişdi cü ildə nəşrə başlayan Kəşkül qzəeti Əkinçi də irəli sürülən demokratik ideyaların təbliği ilə yanaşı, köhnə mədrəsələrin islahı, yeni üsulla məktəblərin açılması, kitabxana, teatr kimi maarifçilik ocaqlarının açılması ideyalarını da irəli sürürdü. Bütün bunlar Azərbaycan milli peşəkar uşaq ədəbiyyatının yaranması üçün möhkəm zəmin hazırlamış oldu. 29

49 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» XX əsr Azərbaycan uşaq şeiri bir tərəfdə şifahi ədəbiyyat xəzinəsindən digər tərəfdən ölməz sənətkarların hikmətlə dolu nəsihətamiz əsərlərindən bəhrələnmiş, nəhayət əsrin demokratik məzmunlu ədəbi irsi zəminində yeni inkişaf mərhələsinə daxil olmuşdur. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının ilk kamil nümunələrini M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət kimi müqtədir sənətkarlar yaratmışlar. A.Şaiq uşaq ədəbiyyatı ilə ardıcıl məşğul olmuş o ədəbiyyatın təməlini qoymuşdur. Onun yeni mündəricəli poetik yaradıcılığında gənc nəslin nəcib mənəvi keyfiyyətləri ana vətənə sədaqət, əməyin qüdrəti bədii əksini tapmışdır. Gənc müasir şairlər uşaq ədəbiyyatı nümunələri yaradarkən A.Şaiqin açdığı cığırla inamla irəliləyirdilər. M.Müşfiq, S.Rüstəm, S.Vurğun, R.Rza, M.Seyidzadə, H.Əlizadə, O.Sarıvəlli, N.Rəfibəyli, M.Dilbazi, M.Rzaquluzadə, Ə.Cəmil kimi şairlərin yeni uşaq şeirinin yaranmasında misilsiz xidmətləri olmuşdur. S.Vurğunun poeziyasında uşaqlar üçün yazılmış şeirlər şairin zəngin bədii irsi içərisində müstəsna yer tutur. Bildiyimiz kimi S.Vurğun uşaqlar üçün yazan şairlərin qarşısında çox ciddi vəzifələr qoyurdu. O, Balalarımız üçün gözəl əsərlər yaradaq adlı silsilə məqalələrində uşaqlar üçün dərin məzmunlu əsərlər yazmağın vacibliyindən danışırdı. Şair yazırdı:... Biz uşaqla danışdığımız zaman insanla danışdığımızı, uşaq üçün yazdığımız zaman insan üçün yazdığımızı unutmamalıyıq. S.Vurğun yazıçıları gənclik və gözəllik, təbiət eşqi məhəbbət kimi bəşəri mövzularda əsərlər yazmağa, gəncliyi sağlam ruhda tərbiyə etməyə çağırırdı. Cəmi 23 ay mövcud olmuş ilk Azərbaycan Cümhuriyyəti dövründə ictimai-iqtisadi və siyasi həyatın bir çox başqa problemləri ilə yanaşı, təlim-tərbiyə və təhsil məsələlərinə də böyük fikir verilirdi. Azərbaycan dilinin dövlət dili elan edilməsi, məktəblərdə təhsilin ana dilində aparılması haqqında parlamentin qərarı öz növbəsində uşaq ədəbiyyatının inkişafına da rəvac verirdi. Doğrudur, yüksək ixtisaslı pedaqoji kadrların olmaması ucbatından Şərqdə ilk çağdaş tipli universitet olan Bakı Dövlət Universitetində ilk vaxtlar təhsil rus dilində aparılırdı. Lakin ziyalıların yüksək vətənpərvərlik hissləri nəticəsində tez bir zamanda ölkənin milli kadrlarla təmin ediləcəyinə inam yaradırdı. Gənc respublikanın maddi cəhətdən çətinlik çəkdiyi bir dövrdə yüz nəfər azərbaycanlı gəncin ali təhsil almaq üçün dövlət hesabına xaricə göndərilməsi bu işə nə qədər yüksək önəm verildiyini göstərməkdədir. Bütün bu səbəblərə görə 20-ci illərin uşaq ədəbiyyatını bilavasitə Cümhuriyyət dövrü uşaq ədəbiyyatının ideya və məfkurəcə davamı hesab etmək olar. Bolşevik istilasının ilk illərində hələ cəmiyyətdə demokratik meyllər güclü olduğundan, totalitar rejim iç özünü müəyyən qədər gizləyirdi. Bu isə vətənpərvər ziyalılara öz ideyalarını gənc nəsil arasında yaymağa imkan verirdi. Hələ cümhuriyyət dövründə fəaliyyət göstərən uşaq mətbuatı orqanlarından Dəbistan, Rəhbər, Məktəb jurnallarının ənənəsi əsasında 1921-ci ildə Maarif adlı uşaq jurnalı nəşr olunmağa başladı. Həmin jurnalın yaradıcı heyətinə H.Mahmudbəyov, S.M.Qənizadə, Ə. Cəfərov kimi görkəmli yazıçı-pedaqoqlar daxil idi. Həmin jurnalla təxminən eyni vaxtda nəşrə başlayan Qırmızı günəş jurnalı kiçik və ortayaşlı məktəblilər üçün nəzərdə tutulmuşdu və ayda iki dəfə çıxardı. Qırmızı günəş toplusunun ətrafında görkəmli uşaq yazıçı və şairlərindən Abdulla Şaiq, Qafur Rəşad Mirzəzadə, Cəmo Cəbrayılbəyli və başqaları toplanmışdı. Jurnalın səhifələrində bədii örnəklərdə uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş şeir və hekayələrlə yanaşı, publisist yazılara və məlumat xarakterli oçerklərə də geniş yer verilirdi. Məsələn, qafur Rəşad Mirzəzadənin Abbas Səhhət və Sabir oçerklərində bu görkəmli Azərbaycan şairlərinin tərcümeyi-halı, onların uşaq ədəbiyyatının inkişafındakı rolu öz əksini tapmışdı. Ümumilikdə iyirminci illərdə ana dilində 15-ə yaxın qəzet və jurnal uşaq ədəbiyyatının problemlərini öz səhifələrində əks etdirirdi. Bunlardan Aydınlıq ( ), Qızıl Şərq (1922), Qızıl gənclik (1923), Gənc işçi (1923) qəzetləri, Məktəb (1925), Komsomol (1926), Pioner (1927) jurnalları öz səhifələrində klassik və çağdaş yazıçı və şairlərin əsərlə- 30

50 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il rinə, dünya klassikasından tərcümələrə geniş yer verir, yeniyetmə və gənc yazarların ilk qələm təcrübələrini nəşr edərək oxuculara çatdırırdı. İyirmici illərdə Pioner jurnalının səhifələrində o vaxt hələ çox gənc olan Süleyman Rüstəm, Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Mehdi Hüseyn, Sabit Rəhman, Ənvər Məmmədxanlı, Abdulla Faruq, Əbdülbaqi Fövzi və başqalarının uşaqlara həsr edilmiş və uşaq həyatından bəhs edən, uşaq psixologiyasını əks etdirən şeir və hekayələri nəşr olunurdu. 20-ci illərdə uşaq ədəbiyyatı təkcə mətbuatın səhifələrində deyil, müstəqil surətdə də yaranmaqda davam edirdi. əgər uşaq mətbuatında daha çox gənc ədəbi qüvvələr meydan verilirdirsə, qocaman, təcrübəli yazıçı və şairlər, pedaqoqlar bu mətbuatdandan kənarda daha çox siyasiləşməmiş uşaq ədəbiyyatını inkişaf etdirirdilər. Bunların sırasına Cəlil Məmmədquluzadə, Cəfər Cabbarlı, Seyid Hüseyn, Süleyman Sani Axundov, Abdulla Şaiq, Əhməd Cavad, Hacı Kərəm Sanılı və başqaları daxil idi. Bu illərdə uşaq mətbuatı nəşr etmək təşəbbüsündə olan pedaqoq və ziyalılar çox idi. Lakin maddi çətinliklər üzündən Yeni yıldız, Məktəb yıldız, Qızıl cavanlıq, Gənclər dünyası, Tələbə həyatı, Qızıl tələbə və s. qəzet və jurnalların ömrü çox qısa olmuş, onların bəziləri bir neçə il fəaliyyət göstərə bilsədə çoxunun yalnız bir-iki nömrəsi çıxmışdı. Bunların içərisində yalnız 1927-ci ildə nəşrə başlayan Pioner jurnalı 70 ildən artıq bir həyat yaşamağa müvəffəq oldu. Bu isə həmin jurnalın siyasi cəhətdən kommunist ideologiyasının tələblərinə cavab verməsi və buna görə də dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi ilə bağlı idi. Lakin siyasətlə, kommunist ideyalarının təbliği ilə yanaşı, həmin jurnalda Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının məzmun və forma baxımından zənginləşdirən bir çox bədii və publisist əsərlər, elmi yazılar və s. çap olunurdu. Jurnalın ilk rəssamı Qəzənfər Xalıqov öz dərin məzmunlu illüstrasiyaları və satirik rəsmləri ilə Azərbaycan uşaq rəssamlığının bünövrəsini qoydu. Tağı Şahbazinin Qayçı hekayəsində kimsəsiz bir uşağa edilən zülm əsərin əsas mövzusu kimi götürülmüşdü. Eyni problem S.Vurğunun İki körpə, S.Rüstəmin Yurdsuz uşaq şeirlərində, M.Məlikzadənin Cənnət quşu, İ.Nəzərzadənin İki səs hekayələrində öz əksini tapmışdır. Lakin bu əsərlərdə əksər hallarda Sovet dövrünün ideallaşdırılması, keçmişin tünd boyalarla verilməsi tendensiyası üstünlük təşkil edir. M.Dilbazi bir sıra poema da yazmış, Azərbaycan xalqının tarixi keçmişini və müasir həyatını real bədii lövhələrdə təsvir etmişdir. O, uşaqlar üçün yazdığı Reyhan, Balaca nümayəndə, Xeyir və şər, Qardaşlar, Balaca dostlarım, Sevincin dünyası, Babaların su həsrəti poema və mənzum nağıllarında zəngin mənəvi keyfiyyətlərə malik olan balaca vətəndaş obrazı yaratmışdır. Doğma vətəni balaca uşaqlara sevdirmək M.Rzaquluzadə şeirlərinin əsas ruhunu təşkil edir. Doğrudur, M.Rzaquluzadə nəsrə daha çox meyl göstərsə də, onun şeirlərində uşaq aləmi, əməyə və birliyə maraq, yoldaşlıq, dostluq münasibətləri daha dolğun, təsirli verilmişdir. Şairin Ən dadlı meyvə, Düymə, Ağ dana, Çimən sərçələr, Mənim planım, Qış gəlir və başqa şeirlərlə yanaşı, müharibə mövzusunda yazdığı Leyla, Qaranquş yuvası, Mektublar poemalarında yadda qalan lövhələr, vətənin qeyrətini çəkən, onun yolunda bütün işgəncələrə sinəsini sipər edən Arslan və Leyla kimi obrazlar vardır. Ə.Abbasov və Z.Cabbarzadə yaradıcılığında nəğmə janrı üstünlük təşkil edir. Şair Z.Cabbarzadəni uşaqlara və gənclərə daha çox sevdirən onun bəstəkarlarla birlikdə yaratdığı Kəndimiz, Sürəyya, Lay-lay, İsmayıhn mahnısı, Əziz vətən mahnıları idi. Böyük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan poeziyasına yeni nəfəs gətirən B.Azəroğlu, B.Vahabzadə, İ.Səfərli, N.Xəzri, H.Hüseynzadə, H. Abbaszadə, A.Babayev, M.Gülgün, Ə.Kərim də yeri gəldikcə uşaqlar üçün şeir ve poemalar yazıb uşaq poeziyasını zənginləşdirmişdirlər. 60-cı illər Azərbaycan uşaq poeziyasında ənənəvi mövzularla yanaşı, böyük elmi kəşflər, nəhəng tikintilər, kosmosun fəthi, beynəlxalq aləmdə baş verən hadisələr və sairə bədii 31

51 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» əksini tapmışdır. Bütün bunlar poeziyaya yeni məzmun, yeni ruh, əlvan bədii təsvir çalarları gətirdi. Həmin məziyyəti Bahar, adlar, uşaqlar, Yaşar və Nur nənə, Sözlər, nəğmələr, nağıllar, laylalar (T.Elçin); Ağ çəmən, Balaca həkim, Dovşanın ad günü, Məni günəşə at (X.Əlibəyli); Meşənin mahnısı, Bir evim var, Körpə günəş, Dağ yeli (İ.Tapdıq); " Çəmən qızı, Nəğməli qovaq (M.Əliyev); Buludlar, Ulduzların söhbəti, Leylək yuvası (H.Ziya); Bağçada yolka, Bəxtiyar uşaqlar (T.Mütəllibov); Utancaq oğlan, Qızımın sualları (T.Mahmud); Mən rəngləri tanıyıram (Zahid Xəlil); Xumar, Ağ cücə, qara cücə (S.Məmmədzadə) əsərlərində, həmçinin gənc şairlərin yeni uşaq şeirlərində görmək olar. Bununla yanaşı demək olar ki, hər bir uşaq şairinin özünəməxsus fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətləri, dəsti-xətti, manerası vardır. Əlbəttə bu, uşaq poeziyasının sənətkarlıq cəhətdən yüksəlişi ilə bağlıdır. Ana vətənin gözəl təbiətini uşaqlara sevdirmək bacarığı yalnız istedad deyil, həm də təbiəti öyrənməyi, duymağı tələb edir. X.Əlibəylinin Şəlalə şeiri də belə bir duyğunun məhsuludur. Hacıkənd yaxınlığında, dağlardan tökülən şəlalə ilə balaca bir qız arasında gedən söhbət şeirin əsas süjetidir. Balaca qız sürətlə axan şəlalənin bir az dayanıb dincəlməsini istəyir. Şəlalə cavabında deyir:...ay qız, mənə demə dayan, Qarşı dağda işıldayan Şəlaləylə yarışırıq. - Coşqun çaya qarışırıq. Bu şeirdən çıxarılan ümumiləşdirilmiş nəticə, təbiətin ahəngdar qanunu cəmiyyətdə də mövcuddur. Gənc nəsillərin işi, fəaliyyəti həyat axmı ilə qaynayıb-qarışır, bir ümmana dönür. Müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında lirik, lirik-epik şeir və poemalar geniş yayılmışdır. Şairlərimizdən T.Elçin, İ.Tapdıq, T.Mütəllibov, T.Mahmud və b. yaradıcılıqlarında istər ailə və məktəb tərbiyəsindən, istərsə də əmək vərdişlərindən, təbiət aləmindən bəhs etdikdə aydın, yığcam lövhələr yaradır, uşaq ruhuna yaxın oynaq vəznlərdən məharətlə istifadə edirlər. Z.Xəlilin Qəcələ, Qızıl qaz, Tovuz quşu, Qartal, Qırğılar, Qağayılar, Sona, Tuğay, Şanapipik, Açut və s. Şeirləri buna misal ola bilər. H.Ziyanın təmsilləri uşaq aləmi üçün maraqlı və yeni fıkirlərlə zəngindir. H.Ziyanın təmsillərini kiçiklər də, böyüklər də həvəslə oxuyur, düşünür, müəyyən nəticəyə gəlirlər. Müasir Azərbaycan uşaq poeziyası bu gün özünün yeni inkişaf mərhələsinə, ciddi axtarışlar dövrünə qədəm qoymuşdur. Şübhəsiz ki, şair və yazıçılarımız balalara daha gözəl, dolğun məzmunlu, bədii əsərlər yaratmaqla onların mənəvi dünyasını zənginləşdirəcək, daha nurlu edəcəklər. Bu çox da geniş olmayan məruzədə biz uşaq ədəbiyyatının tarixinə nəzər salmağa cəhd etdik. Müəyyən ümumiləşmələr apardıq. Belə bir nəticəyə gəldik ki, tarixilik elmdə obyektivliyi, sənətdə, bədii yaradıcılıqda ideyalılığı təmin edən bir prinsipdir. O, ədəbiyyatı (sənətkarı) xalqa bağlayır, bədii əsərlərdə xalq həyatının obyektiv təcəssümünə, habelə milli-mənəvi özünüdərkə təminat verir. Tarixilik amili filofosu, ədibi yolundan çıxmağa qoymur, bədii fikrə gələcəyi nişan verir. ƏDƏBİYYAT 1. Abbaslı İ. Çoxcildli Azərbaycan folklor antologiyası. Bax: Azərbaycan folklor antologiyası. Naxçıvan folkloru. Bakı, Sabah, 1994, s Abbaslı İ. Müqəddimə. Bax: Azərbaycan aşıqları və el şairləri. 2 cilddə, I c., Bakı, Elm, 1983, s Araslı N. Dədə Qorqud kitabı Həmid Araslı tədqiqatında: Dədə Qorqud dünyası. Məqalələr məcmuəsi, Bakı, Öndər, 2004, s Araslı N. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi və problemləri, Bakı, Gənclik, 1998, 730 s. 5. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 5 cilddə, I c., Bakı: Elm, s. 6. Cəfərov N. Azərbaycanşünaslığa giriş. Bakı, Az ATAM, 2002, 600 s. 7. Cəfərov N. Eposdan kitaba. Bakı, Maarif, 1990, 194 s. 8. Namazov Q. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı,

52 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il UŞAQ FOLKLORU BEŞİKDƏN BAŞLAYAN ƏDƏBİYYAT Xuraman KƏRİMOVA AMEA Folklor İnstitutu böyük elmi işçi, Bakı/Azərbaycan XÜLASƏ Uşaq ədəbiyyatının tərkib hissələrindən biri də Azərbaycan uşaq folklorudur. Hər doğulan uşaqla bu nümunələr yeni yaşam mərhələsinə başlayır. Bir vaxtlar anasını uyudan həzin laylalar, gümrahlaşdıran, əzizləyən şaqraq nazlamalar indi övladı üçün səslənir. Bu nümunələrin körpəyə çatdırılmasında əsas işi səs, onun tembri, ananın emosiyaları görür. Lakin nitqin formalaşdığı dövrlərdə böyüklərdən eşitdikləri folklor mətnlərini (nağıl, tapmaca, sanama, düzgü, yanıltmac və s.) özləri ifa etməyə başlayırlar. Yazıb-oxumağı öyrəndikdən sonra da uşaqlar bədii qiraət üçün daha çox folklor janrlarını seçirlər. Buna səbəb onun güclü qafiyə sisteminə malik olması və bunun nəticəsində daha tez yadda qalması, ritmi, oynaqlığı, ahəngdarlığı ilə uşaq ruhuna çox yaxın olmasıdır. Bu nümunələrdə uşaqların anlamaq iqtidarında olmadıqları məcazi mənalı sözlər, demək olar ki, işlənmir, mətnlər sadə, aydın, onların anlayacağı bir dildədir. Bu ədəbiyyatın şanslı olmasının bir səbəbi də onun uşaq yaddaşında, təfəkküründə ilkinliyidir. Dünyaya gəldiyi ilk gündən eşitdiyi laylalarla folklorla təması başlayır, bu səs ruhunun mayasına çevrilir, mənəviyyatına hopur. Biz uşaqların bu bədii ədəbiyyat nümunələrindən yararlanmasını aşığıdakı mərhələlər üzrə qruplaşdırmağı məqsədəuyğun saydıq: 1. Həyatın ilkin çağlarında uşaqlara söylənən folklor janrları: laylalar, nazlamalar. 2. Uşaqların özlərinin dinləməyə və ifa etməyə can atdığı folklor janrları: nağıl, tapmaca, sanama, yanıltmac, oyunlar və s. Açar sözlər: layla, sanama, yanıltmac, uşaq folkloru. CHILD FOLKLORE THE LITERATURE BEGINNING FROM THE CRADLE SUMMARY Azerbaijan child folklore is the main part of the child literature. These examples begin to the new living condition with the each new infant. The dismal lullabies, cheerful, sweet merry songs which let sleep the mother now are sounded for her child. In the delivering of these examples to the child the main work is done with the sound, its timbre and emotions. But in the forming periods of the speech the children begin to perform the folklore texts (such as tales, riddles, sanamas, duzgus, and tongue twisters) themselves. After learning writing and reading the children choose the folklore genres for their recitation a lot. The reason of it to have a strong rhyme system, being memorable and with the rhythm, frisky, harmony similar to the child spirit. In these examples the metaphorical difficult words which children don t understand are almost not used, the texts are simple, lucid. This literature has a good chance because it is the initial in child s memory. From the first day the children are born their contact with folklore begins, this sound turns to their spirit, soaks to their morality. We consider classifying the child folklore examples as followings: 1. The folklore genres told to the children in the first periods of the life: lullabies, flirty poems. 2. The folklore genres listening or performing by children: tale, riddle, sanama, tongue twister, game and etc. Key words: lullaby, sanama, tongue twister, child folklore. Türk xalqları arasında ailə, uşaq yaşamın baş məqsədi, həyatın mənası özüdür. Çox məşhur atalar sözündə deyilir: Süfrənin yaraşığı qonaq, evin yaraşığı uşaqdır (5,190). Acısı da bal dadan (5, 477) övladın tərbiyəsi, cəmiyyət üçün dəyərli insan yetişdirmək valideynlərin ən mühüm vəzifəsidir. Əzizim əziz, tərbiyəsi ondan əziz (5, 175) söyləyən ulularımız yazıbpozmadan şifahi xalq ədəbiyyatı vasitəsilə şəxsiyyət formalaşdırmağın çox yüzillikləri aşaraq yaşaya bilən mükəmməl proqramını yaratmışlar. Şifahi xalq ədəbiyyatının bir hissəsi olan uşaq folkloru bu işə daim ləyaqətlə xidmət etmişdir. Folklorun yaranış tarixinin yazılı ədəbiyyatdan çox-çox əvvələ aid olmasına baxmayaraq, bu gün də o, müasir dövr insanının mənəviyyatının formalaşmasında böyük rol oynayır. 33

53 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Kiçik oxucuların bədii zövqünün formalaşmasına, cəmiyyət üçün gərəkli insan kimi yetişməsinə, əqli və zehni inkişafına, mənəviyyatının düzgün qurulmasına xidmət məqsədilə hələ keçən əsrin əvvəllərində F.Köçərlinin Balalara hədiyyə (7) folklor toplusunu nəşr etdirməsi, sözün həqiqi mənasında, böyüməkdə olan nəslə, həmçinin böyüklərə qiymətli hədiyyə oldu. AMEA Folklor İnstitutunun çapa hazırlayıb nəşr etdirdiyi çoxcildli Azərbaycan folkloru antologiyası həmin işi çox mükəmməl şəkildə davam və inkişaf etdirir. Bu nəşrlər ümumən şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrindən ibarətdir. Uşaq ədəbiyyatı xalq ədəbiyyatının tərkib hissəsi olduğundan nəşr olunan bütün cildlərdə Uşaq folkloru başlığı altında ayrıca bir bölmə var ki, burada hər birimizin içindən keçib gəldiyimiz sanamalar, düzgülər, nağıllar, tapmacalar öz əksini tapıb. Layla, nazlama, sanama, düzgü, sicilləmə, yanıltmac, nağıl, tapmaca uşaq folklorunun ən çox yayılmış janrlarındandır. Bu nümunələri iki qrupa ayırmaq olar: 1. Həyatının ilk çağlarında uşaqlara söylənən folklor janrları: laylalar, nazlamalar. 2. Uşaqların özlərinin dinləməyə, oxumağa, ifa etməyə çalışdığı folklor janrları: nağıl, sanama, yanıltmac, tapmaca və s. Sağlam ailədə doğulan hər bir körpənin dünyaya gəlişi ilə bədii ədəbiyyatla təması başlayır. Çox vaxt yeni doğulmuş uşaq öz adından da əvvəl anasının laylasını, nazlamasını eşidir. Şüurunun ibtidai mərhələsində olan insancığaz hələ heç bir sözün mənasını bilmədiyi halda, layla vasitəsilə anası ilə dil tapır, ünsiyyət qurur, arzu dolu bu laylaları həvəslə dinləyir, rahatca yuxuya gedir. Folklor mətnlərində kar samitlər və onların cingiltili qarşılıqlarından fərqli olaraq, cütlük təşkil etməyən l, m, n, r cingiltili samitlərinin yaratdığı alliterasiya çox axıcı və ürəyəyatan səslənir. Bunu laylalarımızda aşkar görürük. Laylaların təkcə layla, balam, a layla misrasında l, y samitlərinin təkrarından yaranan alliterasiyanın, a səsinin doğurduğu assonansın ahəngi bir dilbilməzə ananın bütün mətləbini anladır. Körpəyə rahatlıq diktə edən, dinclik gətirən bu səs avaz onda ilkin olaraq doğmalıq hissini formalaşdırır, o, bu səsi tanıyır, sevir, dinləməyə adət edir. O hiss edir ki, bu ifaçı onun ən yaxın, muniş doğma adamıdır, duyur ki, bu musiqi ilə ona ən yaxşı sözlər-fikirlər söylənir. Təfəkkürü formalaşandan sonra biləcək ki, bir vaxtlar beşiyi başında bu səs-bu musiqi sədaları altında ona gələcək həyatının bütün mərhələlərinin proqramı söylənmişdir. Ata-analı böyü, Gölü sonalı böyü. Anan toyunu görsün, Teli xınalı böyü. Layla, balam, a layla, Körpə balam, a layla (3, 37). Laylalar körpəyə həzinlik, sakitlik bəxş edir. Nazlamalar isə bunun əksinə olaraq, uşağın gümrah, şaqraq, şən olması üçün söylənir. Bunlar cəldlik, çeviklik, həyat eşqi, hərəkətlilik formalaşdırır. Dağda meşəlik, Gül bənövşəlik, Mən həmişəlik Bu balama qurban (2, 690). Layla və nazlamalar uşağın həyatının ilkin çağlarında gün ərzində ona dəfələrlə söylənir. Nitqin ilkin formalaşma dövründə uşaqlar, demək olar ki, folklorla dil açır. İnkişafın bu mərhələsində uşaq 3-4 sözdən ibarət sanama, düzgü söyləyir: Bir, iki, bizimki (1, 460), Bu vurdu, bu tutdu (1, 461) və s. Uşaq adətən tək yatmağa qorxur. Bu zaman yaxınlarından (ana, ata, nənə, babasından) birinin yanında olması onun mühüm daxili tələbatıdır. Nağıl dinləyə-dinləyə yuxuya getməyin 34

54 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il şirinliyi onda sabaha xoş gələcəyə böyük inam hissi aşılayır. Uşağın nağılı dinləyərkən leksikonuna yeni sözlərin daxil olması, söyləyərkən isə düşündüklərini ardıcıl və düzgün çatdırmaq cəhdi onun dinləmək və söyləmək qabiliyyətini inkişaf etdirir. Onlar dinlədikləri hər bir mətni həqiqət qəbul edirlər. Xüsusən uşağa bir nağılı təkrar-təkrar danışmaq böyüklərdən dəqiqlik tələb edir. Uşağın əvvəllər dinlədiyi nağılda hansısa bir detalı fərqli söyləyərkən o, həmin anda tələbkarlıqla söyləyiciyə irad tutur, düzəliş verir. Bu, formalaşma dövründə olan diqqətin ilkin göstəricisidir. Əhməd Cəmilin Can nənə, bir nağıl de şeirində yatarkən nənəsindən nağıl istəyən və onu diləyən nəvənin psixoloji yaşantıları çox aydın və dəqiq şəkildə əks olunmuşdur. Nağılı, xoş sözləri dinləyə-dinləyə yatan uşağın yuxuda gördüklərinin şeirdə təsviri yatarkən xoş söz dinləməyin əhəmiyyətini bir daha sübut edir. Uşağın yuxuda gördükləri ilə öz həyatı arasında böyük təzad vardır. Çöldə qar-tufandır yuxusunda yaz gəlib, atası səngərdədir yuxusunda müharibə qurtarıb, atası qayıdıb, toğlu kəsilib və s. Körpə güldü... həsrət qonan gözlərindən uçdu qəm, Öpdü onun xəyalını indi özgə bir aləm; Qaranquşlar uçub gəldi, açdı çiçək, güldü yaz... Qucaqladı atasını, sonra kimsə çaldı saz... Körpə özü hiss etmədən, onu yuxu apardı, Çöldə isə bütün gecə külək tufan qopardı (6, 112). Nağıl uşaq təfəkkürünün formalaşmasında xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Onun müəyyən süjetə malik olması sanama, düzgü və s. uşaq janrlarından fərqli xüsusiyyətidir. Uşaq öz gələcək həyatını ən yaxşı nağıl kimi uydurur. Özünü dinlədiyi hər nağılın qəhrəmanı bilir. Baş qəhrəmanı olduğu öz ömür nağılı əslində onun gələcək arzuları, gələcək reallıqlardır. Necə ki bugünkü həyatımızda baş verən yeniliklər keçmiş zamanın qeyri-adi, fantastik nağıllarıdır. Uşaqlar həyatın ilkin çağlarında məcazi mənalı sözləri başa düşmür, həmin sözləri həqiqi mənada qavrayırlar. Yəqin buna görədir ki, sanama, düzgü, yanıltmaclarda bu tipli sözlər, demək olar ki, işlənmir. Folklorun, xüsusən uşaq folklorunun əsas xüsusiyyətlərindən biri onun güclü qafiyə sisteminə malik olmasıdır. Uşaq qafiyə sözlərdən birini bilirsə, ona yaxın səs tərkibində olan digər sözü asanlıqla xatırlayır, beləliklə, təfəkküründə assossiativ əlaqə yaranır. Qafiyə təşkil edən sözlər, həmçinin ritm yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Böyüklərdən eşitdiyini (ən azı bir cümləni və ya ifadəni) yadda saxlayıb söyləyə bilən uşaq ifasından qürur duyur və bununla öz varlığını, mənini təsdiq etmiş olur. Tapmacalar isə uşaq təfəkkürünün yozum qabiliyyətini formalaşdırır, zehni fəaliyyətini, fəhmini qüvvətləndirir. Folklorun əsas xüsusiyyətlərindən biri də söyləyən və dinləyən tərəflərin olmasıdır. Bunun da öz üstünlükləri var. Uşaqda qarşı tərəfi-danışanı, söyləyəni dinləmək mədəniyyəti formalaşdırır. Bu, nəzakətli davranışın başlanğıcıdır. Bəzən uşaq söyləyici olur, qarşı tərəf onu dinləyir. Bu zaman uşaq ardıcıl xatırlamağa, məharətlə söyləməyə, öz dinləyici auditoriyasını ələ almağa çalışır. Bütün bunlarla gələcəyin fəal üzvünün formalaşmasının təməli qoyulur. Məlumdur ki, uşaq nitqinin yarandığı ilk zamanlarda müəyyən səsləri çətin tələffüz edir. Hər səsin öz məxrəcində düzgün tələffüz edilməsində yanıltmaclar mühüm rola malikdir. Bu janrda eyni və ya bir-birinə yaxın səslərin daha çevik təkrarı tələffüz zamanı yaranan maneələri dəf etmək üçün ən uğurlu məşqlərdir: Çobanaldadan çobanı aldada-aldada çobanaldadan adı aldı, çobanaldadan çobanı aldatmasaydı, adı çobanaldadan qalmazdı (4, 389). Uşaq dünyagörüşünün və mənəviyyatının formalaşmasında uşaq folklorunun xidməti əsasən aşağıdakılardan ibarətdir: 1. Diqqətin formalaşması; 2. Nitqin inkişafı; 35

55 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 3. Yaddaşın möhkəmlənməsi; 4. Estetik tərbiyə; 5. Əqli nəticəyə gəlmək bacarığı; 6. Ətrafda baş verənləri düzgün qiymətləndirmə qabiliyyəti: yaxşı nədir, pis nədir və s. Milli, mənəvi, mədəni dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi, birgəyaşayış normalarının öyrədilməsi, böyüməkdə olan nəslin hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyət kimi formalaşmasında bədii ədəbiyyatın, xüsusən onun bir hissəsi olan uşaq folklorunun rolu əvəzsizdir. ƏDƏBİYYAT 1. Azərbaycan folkloru antologiyası. Gəncəbasar, IX c., Səda, Bakı, Azərbaycan folkloru antologiyası. Göyçə, III c., Səda, Bakı, Azərbaycan folkloru antologiyası. Qaraqoyunlu, VII c., Səda, Bakı, Azərbaycan folkloru antologiyası. Zəngəzur, XIX c., Nurlan, Bakı, Azərbaycan klassik ədəbiyyatı kitabxanası. Xalq ədəbiyyatı. Elm, Bakı, Əhməd C. Seçilmiş əsərləri. Azərnəşr, Bakı, Köçərli F. Balalara hədiyyə. Gənclik, Bakı, 1912 ÇOCUK KİTAPLARININ EĞİTSEL ÖZELLİKLERİ VE ÇOCUĞUN EĞİTİMİNE KATKISI Yrd. Doç. Dr. Mehmet OKUTAN Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fatih Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü Trabzon / TÜRKİYE [email protected] ÖZET UNESCO nun belirlediği standartlara göre çocuk, 0-12 yaş grubunda yer alan bireydir. Geleneksel anlayışta var olan Çocuk insanın küçültülmüşüdür anlayışı, günümüzde, Çocuk, kendine özgü dünyası ve hayatı vardır düşüncesine bırakmıştır. Çocuk, çocukça kavrar ve algılar. Doğduğu andan itibaren kişi olmayı öğrenme süreci içinde hayatını sürdürmeye devam eden çocuk, eğitimle kişi olur. Doğduğu anda, içinde bulunduğu ailenin kültürü ile kültürlenmeye başlayan çocuk, ninniler, masallarla bu kültürlenme sürecini zenginleştirmeye çalışır. Bir aile ortamında dünyaya gelen çocuk, kişilik kazanmaya önce ailedeki değerleri tanıyarak ve bu değerleri hayatına katarak başlar. Daha sonra okul, bu kültürlenme işlevinde devreye girer. Okulun, öğrencinin hayata hazırlanmasında sunduğu etkilerin başında elbette ki kitap gelmektedir. Kitap, çocuğun, hayata daha kolay ve bilerek, hazırlanabilmesine imkân tanıdığı gibi, aynı zamanda çocuğun Ben kimim? sorusuna bilinçli cevaplar bulabileceği en güvenilir kaynakların başında gelmektedir. Öyle ki, çocuk bazen anne-baba ve öğretmenlerde bulamadığını kitapta bulabilmektedir. Bundan dolayı çocuk, kitaba çok güvenli bir biçimde teslim olabilir. Çünkü kitap, çocuğun sosyal, psikolojik, zihinsel, manevi, vb. boyutlarını besleyip geliştirebilecek önemli bir kaynaktır. Çocuklar için bir Çocuk matematiği, Çocuk kimyası yok, olmasına da gerek yok; ama bir Çocuk edebiyatı mutlaka olmalıdır. Çünkü çocuk kitapları ile Bilge gibi düşünüp, çocuk gibi konuşmayı başarılı bir şekilde ortaya koymak mümkündür. Bilge gibi düşünüp, bilge gibi konuşmanın çocukların idrakine katkı yapmadığı, pedagojik bir gerçek olarak ortada durmaktadır. O nedenle çocuk edebiyatını oluşturacak bir çocuk kitapları aracı eğitimde kullanılmalıdır. Ama bu kitapların bazı özellikleri olmalıdır. Bu özelliklerin başında çocuk kitaplarının eğitici nitelikte olmalarıdır. Çocukların iyi insan olarak yetişmesinde, iyi özelliklerin kitaplarla örneklendirilmesinin önemli olduğu açıktır. Bu yönüyle çocuk kitapları, ısmarlama kitap özelliği taşımaktadır. Gereğinden fazla ahlâkçı, didaktik niyetlerle, eğlenceli olmak isteyen ilgisiz tuhaflıklar, çocuk kitaplarının eğitici olmalarını engelleyen unsurlardır. İyi insan olmaya çalışan çocuğun eline verilecek çocuk kitabında, iyiliğin bütün örneklerinin bulunabilmesi, en azından ipuçlarının olması, kitabın eğitici olmasının asgari şartıdır li yılların eğitimli insanı, milli kültürü tanıyan, benimseyen, soru sorabilen, düşünen ve kültürün evrensel özelliklerini kaynaştırabilen insan olduğuna göre, çocuk kitaplarının çocuğu sözü edilen yönlerden geliştirebilecek eğitici özelliklere sahip olmalıdır. Bu oturumda çocuk kitaplarının ihmal edilen eğitici özellikleri üzerinde tartışılacak ve öneriler sunulacaktır. 36

56 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il GİRİŞ UNESCO nun belirlediği standartlara göre çocuk, 0-12 yaş grubunda yer alan bireydir. Geleneksel anlayışta var olan Çocuk insanın küçültülmüşüdür anlayışı, günümüzde, Çocuk, kendine özgü dünyası ve hayatı vardır düşüncesine bırakmıştır. Çocuk, çocukça kavrar ve algılar. Çocuktan olgun insan kavrayışı ve davranışı beklemek, ona yapılabilecek en önemli haksızlıklardan biridir. Doğduğu andan itibaren kişi olmayı öğrenme süreci içinde hayatını sürdürmeye devam eden çocuk, eğitimle kişi olur. Doğduğu anda, içinde bulunduğu ailenin kültürü ile kültürlenmeye başlayan çocuk, ninniler, masallarla bu kültürlenme sürecini zenginleştirmeye çalışır. Bir aile ortamında dünyaya gelen çocuk, kişilik kazanmaya önce ailedeki değerleri tanıyarak başlar. Daha sonra okul, bu kültürlenme sürecini devam ettirmek üzere devreye girer. Çocuk okula adam olsun diye gönderilirdi; en azından eskiden öyleydi. Anne çocuğunun beşiğini sallarken, Benim oğlum-kızım büyüyecek, okula gidecek ve adam olacak yollu ninniler söyleyip çocuğunu uyutuyordu. Bundan da anlaşılıyor ki, okul çocukları adam etme yeridir. Adam olmak, kişinin içinde yaşamak zorunda olduğu toplumun uyumlu bir üyesi olmak anlamına geldiği gibi, çocuğun davranışlarının kültürün gerektirdiği biçimde değiştirilerek eğitimli insan olarak yetişmesi anlamına gelmektedir. Yetişmekte olan çocuk, önceleri aile bireylerini, özellikle anne-babayı model almaya çalışır. Okula gitmeye başlayan çocuk, artık öğretmeni model olarak görmeye başlar. Çocuk bu modellerle önce taklit, sonra özdeşleşme, daha sonra da sentezleme biçiminde ilgili olur. Çocuğa hayatı öğretmeye çalışan okul, böyle bir süreçte ona türlü etkinliklerle yardımcı olmaya çalışır. Bu etkinliklerin başında kuşkusuz ki, kitap okuma etkinliği gelmektedir. Kitap, öğrencinin hayata daha kolay ve bilinçli olarak hazırlanabilmesine imkân tanıdığı gibi, çocuğun, Ben kimim? sorusuna da bilinçli cevaplar bulabileceği en güvenilir kaynaklardan biridir. Çok kez, çocuk, anne-babasından ve öğretmeninde bulamadığını kitapta bulabilmektedir. Bundan dolayı çocuk kitaba çok güvenli bir biçimde teslim olabilir. Çünkü kitap, çocuğun sosyal, duygusal, psikolojik, zihinsel ve manevi, vb. Bütün boyutlarını besleyerek geliştirebilecek çok önemli zengin bir kaynaktır. Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Kitapları Nurullah Ataç diyor ki, Çocuğunuz büyüyünce ne olacaksa olsun, küçükken siz ona edebiyatı sevdirmeye bakın; ilim, bilgi sonradan gelecektir, önce çocuğun insanlığını kurmak, hayalini işlemek gerekir(adalı 1993). Çocuğun hayatını kurmasında en önemli görevin okulda olduğu açıktır. Okul bu görevi yerine getirirken, çocuğa edebiyatı sevdirip, estetik duygusunu geliştirmekle görevlidir. Ne var ki, çocuğun edebiyatı sevmesi, okumayı bir hobi haline getirmesi için çocuklara hitap edebilen kitapların yazılıp yaygınlaştırılması ve okulların hizmetine sunulması çok kolay değildir. Çocuğun bir taraftan bedensel gelişim açısından biz büyüklere ve okula ihtiyacı varken, öte yandan da ruhsal ve duygusal gelişim bakımından da bize ve okula ihtiyaç duyduğunu pedagoji bulguları ortaya koymaktadır. Nitekim çocuk edebiyatının pedagojik araştırmaların yaygınlaşması ile ortaya çıktığına inanılmaktadır(enginün 1987). Eğitim bilimlerinin ortaya koyduğu bilimsel bulgular, çocuğun idrakine uygun bir edebiyatın olması gerektiğine ilişkin işaretler taşımaktadır. Çocukların edebiyat eserleri aracılığıyla hayata daha kolay uyum gösterebilecekleri üzerinde genel anlaşmanın ortada olduğu söylenebilir. Çocukların mutlaka kavrayış ve duyuş seviyelerine uygun bir edebiyatla tanıştırılmaları, büyük oranda çocuğun sosyalleşmesinde önemli bir sorumluluğu olan okula düşmektedir. Okul, öğrencinin bütünüyle gelişmesine yardım edeceğine göre, hem kafaya hem gönüle(kalbe) hitap edebilen edebiyatın tadına vardırmak zorundadır. Bütün eğitimcilerin bir çocuk edebiyatı var olması gerektiği noktasında aynı görüşte oldukları söylenebilir. Çocuk Edebiyatı Nedir? Çocuk edebiyatı kavramını savunanlar olduğu gibi, bu kavramı gereksiz olduğunu ileri sürenler de vardır. Çocuk edebiyatı savunucuları, daha çok eğitim açısından çocuk edebiyatını 37

57 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» desteklemişlerdir. Nitekim XVIII. Yüzyıldan itibaren dünyanın başlıca eğitimci ve düşünürleri, çocuk edebiyatına gittikçe artan bir ilgi göstermişlerdir. A. Comenius, J.Locke, J.Jack Rousseau, Pestalozzi, Frobel gibi ünlü eğitimci ve düşünürler, eserleri ile çocuk edebiyatının gelişmesine değerli katkılarda bulunmuşlardır(türk Dili ve Edebiyatı Ansk. 1977). Çocuk edebiyatının bir tanımı şu şekilde yapılmaktadır: Temel kaynağı çocuk ve çocukluk olan; çocuğun algı, ilgi, dikkat, duygu, düşünce ve hayal dünyasına uygun; çocuk bakışını ve çocuk gerçekliğini yansıtan; ölçüde, dilde, düşüncede ve tiplerde çocuğa göre içeriği yalın biçimde ve içtenlikle gerçekleştiren; çocuğa okuma alışkanlığı kazandırması yanında edebiyat, sanat ve estetik yönden gelişmesine katkı sağlayan, çocuğu duyarlı biçimde yetişkinliğe hazırlayan bir geçiş dönemi edebiyatıdır. (Şirin 2007). Çocuk edebiyatı, çocuğun kavrayış ve duyuş seviyesine uygun edebi eserlerin oluşturduğu edebiyatın adıdır. Çocuğun gelişim özellikleri, olgunluk ve yaş seviyeleri ile psikolojisinin dikkate alınarak yazılan çocuk kitapları, bir taraftan çocuğun edebi zevkini geliştirmeye, diğer taraftan da öğretim programında belirlenen okuma alışkanlık ve zevkini kazandırmaya ve estetik duygularının gelişmesine katkı yapmaya müsaittir(okutan 1997). Çeşitli düşüncelerin çocuklara göre ve sanatla ifadelendirildiği veya büyükler için yazıldıkları halde çocukların da anlayarak, keyif alarak okudukları eserlerin hepsi çocuk edebiyatını teşkil etmektedir(demiray 1967). Buna göre, çocukların algılama ve anlayışlarına uygun yazılan eserlerin hepsi çocuk edebiyatı kapsamında düşünülebilir. Bu tür eserler, çocukların anlayış ve duyuşlarına uygun olduğundan, onların keyif almalarına da katkı yapmaya uygundur. Bu edebi eserler, çocukların edebiyatın tadına varmasına katkı yaparak, onların manevi gelişimlerine de olumlu yönde etki etmektedir. Çocuk KitaplarI ve Çocuk Eğitimi Çocuk kitapları, daha çok çocuk eğitimi açısından savunulmuş ve desteklenmiştir. Bu nedenle birçok eğitimci düşünür, çocuk edebiyatını çocukların eğitiminde kullanmıştır. Çocuk edebiyatı, çocukların ruhsal gelişimini sağlamak, okuma becerisini geliştirmek, okuduklarından zevk almak ve böylece çocuğun edebiyat zevkini tatmalarına yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Çocuk eğitiminde kitaplardan yardım almadan istenen başarının elde edilmesi mümkün olamaz. Yarının büyüğü olan çocuk, nasıl ki bedensel gelişme açısından biz büyüklere muhtaçsa, aynı zamanda ruhsal gelişme bakımından da biz büyüklere ihtiyaç duyar. Kitap, çocuğun kültürel kazanımlarına katkı sağladığı gibi, çocuğun kendisine değer verilme duygularını da tatmin etmede etkili bir araçtır. Kitapla çocuğun dost olabilmesi, çocuğun eğitiminde kitabın devreye girmesine bağlıdır. Kitabın çocuğun dostu olabilmesi, Çocuk edebiyatını ve Çocuk kitaplarını gündeme getirmektedir(okutan 1997). Nitekim çocukların edebiyat eserleri aracılığı ile hayata daha kolay uyum gösterebilecekleri üzerinde genel bir anlaşma olduğu söylenebilir. Bu da çocuk kitaplarını gündeme getirmektedir. Çocukların mutlaka duyuş ve kavrayış seviyelerine uygun bir edebiyatla tanıştırılmaları, büyük oranda onların eğitiminde doğrudan katkı yapacaktır. Çocukların kavrayış ve duyuş seviyelerine uygun kitaplar çocuk kitapları olarak edebiyat dünyasında yer almaktadır. Çocuklar için çocuk matematiği, çocuk kimyası olmasına gerek yok, ama bir çocuk edebiyatını oluşturacak çocuk kitabının olması zorunluluk olarak değerlendirilmektedir. Burada önemli olan çocuk kitaplarının nasıl olması gerektiği sorusuna verilecek olan cevaptır. Bu konu ile ilgili yazılmış çocuk edebiyatı kitaplarında, kitapların nitelikleri şekil ve kapsam bakımından olmak üzere iki başlık altında açıklanmaktadır. Bu tür kitapların eğitsel nitelikleri ayrıca belirtilmemektedir. Oysa kitapla eğitim, birbiri içinde düşünülmesi gereken iki kavramdır. Çünkü kitabın işlevi, çocuğun eğitimli insan olabilmesine yardımcı olmaktır. Öyleyse bir çocuk kitabının eğitsel özellikleri neler olmalıdır? Kitap her şeyden önce eğitici olmalıdır. Kitabın eğitsel olması, çocuğun iyi insan ve iyi vatandaş olarak yetişmesine katkı sağlaması anlamına gelmektedir. Çocuğun iyi insan 38

58 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il olarak yetişmesinde, iyi özelliklerin kitaplarla örneklendirilmesinin önemli olduğu açıktır. Bu yönüyle çocuk kitapları, ısmarlama bir edebiyat eseri özelliği taşımakta, ahlâkın emirleriyle, psikolojinin, ticaretin ve özgürlüğün emirleri arasında emekleyerek yolunu aramaktadır (Meriç 1986). Gereğinden fazla ahlâkçı, didaktik niyetlerle, eğlenceli olmak isteyen ilgisiz tuhaflıklar, çocuk kitaplarının olabilmelerini engellemektedir. İyi insan ve iyi vatandaş olmaya hazırlanan çocuğun eline verilecek olan kitaplarda iyiliğin bütün örneklerinin bulunması, en azından ipuçlarının olması, çocuk kitabının eğitici olmasının asgari şartıdır. Bilgi çağının eğitimli insanı, milli kültürü tanıyan, benimseyen ve geliştiren, soru soran, düşünen ve kültürün evrensel özelliklerini kişiliği ile kaynaştırabilen insan olduğuna göre, çocuk kitabı, çocuğu bu yönleriyle geliştirebilecek bir eğitici özelliğe sahip olmalıdır. Kitabın eğitici olması, kitabın edebiyat değeri taşımaması anlamına gelmez. Kitabın gereğinden fazla eğitici olup, nasihatlerle dolu bir metin haline gelmesine fırsat verilmemelidir. Kitap, çocuğun edebiyat ve estetik duygusunu geliştirebilecek niteliklere sahip olmalıdır. Kitabın içeriği, çocuğa sadece telkinlerle dolu bir özellik taşıyorsa, bu kitabın eğitici olması güçleşir. Kitabın eğitici olması, bozuk bir Türkçe ile yazılabilmesinin, kalitesiz kâğıtlara basılmasının ve ucuz fiyatla satılmasının mazereti olmamalıdır. Çocuk kitabı, çocuğun estetik duygusunu geliştirmede eğitici rol oynamalıdır. Kitaptaki resimler canlı, uyumlu ve çocuğun göz zevkini geliştirebilecek nitelikte olmalıdır. Özellikle çocukların renklerle ilgili zevklerini geliştirici bir kitap düzenlemesi, çocuğun sanat ruhunu geliştirmesine önemli katkılar sağlayabilir. Okullarda çocukların sanat, edebiyat, resim gibi estetik duygularını geliştirmeye yönelik özellikle ders kapsamında düşünülmesi, bu duyguların istenilen kalitede ortaya çıkmamasına neden olabilir. Bir çocuğun mavi renkle yeşil rengi ayırt edememesi, onda renk bilgisi ve zevki geliştiremediğimizle ilgili bir sorundur. Öğrencilere renk bilgisinin çocuk kitaplarındaki canlı, uyumlu resimlerle verilmesi, onlara bu bilginin resim dersi kapsamında verilmesinden daha kalıcı ve etkili eğitim sağlayabilir. Bu da çocuk kitabının, çocuğun eğitimine farklı bir katkı ortaya koymasına neden olabilir. Çocuk kitabı, çocuğun gelişim dönemleri doğrultusunda, bu gelişim dönemlerindeki görevleri yerine getirmede katkı sağlayıcı özelliklere sahip olmalıdır. Gelişim dönemlerinin çok hızlı değişim gösterdiği çocukluk dönemlerinde, kitapların bu hızlı değişimi göz önünde bulundurması, kitabın eğitici olması anlamına gelmektedir. Mesela, çocuk kitaplarında konu edinilen bir olayda, hareket yoksa ya da yeterli değilse, bu anlatım çocuğun gelişim dönemlerine uygun bir anlatım olmayacağından, bu kitap, çocuğun gelişim dönemlerine uygun bir eğiticilik rolü üstlenemeyecek demektir. Hayata hazırlanmakta olan çocuğun insan ilişkilerindeki becerilerinin geliştirilmesi, onun sağlıklı bir kişi olması ile ilgilidir. Kitabın eğitici olması, çocuğa sosyal ilişkilerle insanlar arası iletişim becerilerini kazandırmada etkili olması anlamına da gelmektedir. Çocuğun büyükleri, akranları, dostları ve bütün çevresi ile olan ilişkilerde nasıl davranılması gerektiğinin bilgi ve becerisi, en etkili bir şekilde kitabın kapsamından anlaşılabilmelidir. Çocuğu nasıl davranması gerektiğini nasihat yolu ile anlatmak yerine, çocuk kitabındaki kahramanlar marifetiyle ona nasıl davranması gerektiğini göstermek çok daha etkileyici olacağından, böyle bir kitap da eğitici kitap olabilir. Psikolojide kitap, bireylerin kendilerini ve çevrelerini tanımada, uyum sağlamada bir tedavi aracı olarak kullanılmaktadır. Aynı şekilde çocuk kitapları da bu amaçla kullanılabilir. Bibliyoterapi tekniği diye adlandırılan bu teknikle, bireylerin özellikle çocukların kitapla tanıştırılması, kitabın eğitici etkisinden yararlandırılması ve sosyal ilişkilerde başarılı hale getirilmesine çalışılır. Çocuk kitapları bu yönüyle de eğitici bir rol üstlenmiş olmaktadır. Günümüzde yetişmekte olan insanlarda görülen olumsuz davranışların, yeni yetişmekte olan çocuklarda ortaya çıkmamasının önemli yollarından biri, eğitici ve edebi değeri yüksek çocuk kitaplarını okulların hizmetine sunmaktır. 39

59 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Eğitici kitap, hayattan kopuk olmamalı; ama hayatın sadece olumsuzluklarını ortaya koymamalıdır. Kitabın olay kısmı canlı, hareketli ve anadilinin bütün güzelliklerini ortaya koymalıdır. Olayların kahramanlarından bazılarının argo konuşmalarına, olayın gelişimine uygun olarak, olumlu yaklaşılabilir; ancak çocuğa anadilinin en güzel örneklerinin hangisi olduğu da hissettirilmelidir. Kitap, kültürümüzün önemli ve olumlu örneklerini canlandırabilecek bir çocukça anlatımla yazılmalıdır. Aynı zamanda günümüz dünyasında ortaya çıkan görüşler de çocuk kitabında canlı bir şekilde yer almalıdır. Kültürümüzde yeni olan demokrasi kavramını kitaptaki olayların gelişine bağlı olarak, çocuğun kişiliğine yansıtılması ve kültürün geliştirilmesi kapsamında, demokrasinin de bir yaşam biçimi olması gerektiğinin altı çizilmelidir. Babasının yanında hiç soru soramayan bir çocuğun, babası ile arkadaşça konuşan bir kahramanla tanışması, bu çocukta demokrasi fikrini geliştirebilir. Çocuk kitaplarının eğitsel özellikleri, nasıl bir dünya hayal ediyorsak, o dünyanın iyiliklerinin sergilendiği bir kitap özelliği taşımalıdır. Adam gibi adamlar istiyorsak, adam gibi adamların davranışlarının, ilişkilerinin, sevgilerinin yer aldığı kitaplarla çocukları tanıştırmaktan başka bir kestirme yol görünmemektedir. Çocuğun istenilen davranışlar geliştirmesine katkı sağlayamayan kitabın, eğitici olmadığı açıktır. Çocuk kitaplarının eğitsel özellikleri özetle şu şekilde açıklanabilir: Kitapların eğitsel özellikleri Çocuğa okutulacak çocuk kitabı, çocuğun değerler eğitimine katkı yapmaya uygun olmalıdır; çocuk okuduğu kitabın etkisiyle iyilik etmeyi, acımayı, yardımsever olmayı, insanları, hayvanları ve tabiatı sevmeyi öğrenmelidir. Kitap, çocuğun hayat mücadelesine hazırlanmasına katkı yapmalıdır; kitaptaki olaylar hayat mücadelesini tanıtıcı olacak özelliklere sahip olmalıdır. Kitap, çocuğa hayat sevgisini kazandıracak nitelikte olmalıdır. Kitap, çocuğun milli ve manevi duygularını geliştirip olgunlaştırıcı nitelikte olmalıdır. Kitap, çocuğa gerçeğe değer vermeyi, hakka saygı göstermeyi öğretmelidir; güçlünün değil, haklının yanında yer almayı öğretecek nitelikte olmalıdır. Çocuk kitabında fazla realist tafsilat ve muzır telkinler bulunmamalıdır(demiray 1967). Çocuk kitabı, çocuğun ufkunu geliştirmeli ve onun kitap okuma merakını giderecek nitelikte olmalıdır. Çocuk kitabı, çocuğun sosyalleşmesine katkı yapacak nitelikte olmalı, onun toplumsal rolünü iyi oynamasına yardımcı olmalıdır. Çocuk kitabı, çocuğun kültürlenmesine yardımcı olmalıdır. Kitap çocuğa bir yandan bilgi verirken, öte yandan da onun hoşça vakit geçirmesine ve eğlenmesine yardımcı olmalıdır. Kitap, çocuğun aile, yurt ve ulusuna bağlılığını pekiştirmeli, çocuğa doğruluk, mertlik ve nezaket, vb. gibi tutumlar kazandırmalıdır(oğuzkan 1983). Kitap, günümüzde çok eksikliğini hissettiğimiz karakter eğitimine katkı yapacak nitelikte olmalıdır. Çocuk kitapları, içeriğinde yer alan kahramanlarla çocukların karakterli kişiler olarak yetişmesinde yardımcı olmalıdır. SONUÇ İnsanlaşma süreci olan eğitim ailede başlayıp, okulla devam eden ve mezara kadar uzanan bir süreçtir. Bu süreçte okullar önemli bir işleve sahiptir. Ailede eğitimin temelini almaya başlayan çocuk, okulda okuma-yazma öğrenerek, eğitimini sürdürmeye çalışır. Okulun çocuk eğitimine yaptığı önemli katkılarından biri kuşkusuz ki, onun okuma becerisini geliştirmesidir. Bu da çocuğun kitapla tanışması ve çocuğun eğitimine kitabın girmesi ile olmaktadır. 40

60 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Çocuğa hitap eden bir tür olan çocuk edebiyatı, çocuk eğitimine katkı amaçlı olarak değerlendirilmektedir. Çocuk kitapları, çocukların kişi olmasında onların önünü açan, onlara rol modeller sunan edebiyat eserleri olarak bilinmektedir. Çocuğun kişi olmasında ve sosyalleşmesinde okulun çok önemli bir rolü vardır. Okul bu rolünü eğitsel özellikleri olan, çocuğun estetik duygusunu geliştirmeye müsait kitaplarla desteklemelidir. Çünkü edebiyat eseri, çocuğun hem kafasına, hem de gönlüne hitap eder. Çocuk da gönlüne hitap eden uyarıcılardan daha çok hoşlanır. Çocuklar için bir çocuk edebiyatı olmalı ve bu edebiyatı oluşturacak kitapların çocuğun eğitimine katkı yapacak eğitsel özellikleri bulunmalıdır. Kitaplar çocukların sosyalleşmesi ve anadilini etkili kullanabilmesine katkı yaptığı gibi, çocukların iletişim becerilerinin gelişmesine de yardımcı olur. Kitapların eğitsel özelliklere sahip olması, çocukların rol model bulmalarına yardımcı olduğu gibi, çocukların özgüveni yüksek bireyler haline gelmesine de katkı yapabilmelidir. KAYNAKÇA 1. Adalı, Oya(1993). Türk Çocuk Edebiyatı Üzerine Gözlemler. Milliyet Sanat, Sayı Demiray, Kemal(1967). Çocuk Edebiyatı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi 3. Enginün, İnci(1987). Çocuk Edebiyatı Yıllığı. İstanbul: Gökyüzü Yayınları 4. Oğuzkan, Ferhan(1983). Çocuklara Kitap Seçiminde Nasıl Yardımcı Olabiliriz?, Aile ve Çocuk 3(Yıllık Dergi). İstanbul: Akbank Yayınları 5. Meriç, Cemil(1986). Kültürden İrfana. İstanbul: İnsan Yayınları 6. Okutan, Mehmet(1997). Çocuk, Kitap ve Eğitim, Yaşadıkça Eğitim Dergisi, Sayı Şirin, M. Ruhi(2007). Çocuk Edebiyatı Kültürü. Ankara: Kök Yayınları 8. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi(1977). İstanbul: Dergah Yayınları, Cilt 2 ŞEYH GÂLİB İN ŞİİR DÜNYÂSINDA ÇOCUK Prof. Dr. M. Muhsin KALKIŞIM Gümüşhane Üniversitesi Edebiyat Fakültesi [email protected] ÖZET Bu çalışmada Klasik Türk Şiiri nin büyük şiir ustası Şeyh Gâlib in Dîvân ı ve Hüsn ü Aşk ı taranmış ve çocukla ilgili tıfl, etfâl, veled, evlâd ve sıbyân kelimelerinin içinde yer aldığı metinler tahlil edilmiştir. Şeyh Gâlib in şiir dünyasında çocukla ilgili başlıca algılar şunlardır: Çocuk, sadefin içindeki inci gibidir. Çocuğun yetişme yeri, evdir. Onun tabiatında bir sihriyyet bulunur ve kucakta nazla büyütülür. Önünde yepyeni ufuklar vardır. Çocuk, etfâl-i çemen le, yani çiçekle özdeş tutulmuştur. Çocuk, saflığın sembolüdür; henüz hayatın tezatlarını yaşamamıştır. Onun saflığıyla paralellik teşkil eden bir başka özelliği de ağlamak tır. Gözyaşı, arınmanın bir vasıtasıdır ve çocuk, gözyaşıyla bir arada zikredilir. Çocukluk çağının ilk yarısı aile atmosferi olan evde geçerken, ikinci yarısı ilk örgün eğitim kurumu olan okulda devam eder. Çocuk için en önemli faaliyet, oyundur. Arzuları ve hevesleri, sonsuza uzanır. Aklı ergenliğe ulaşmadığı için doğruyu yanlıştan ayırt edemez. Bu sebeple, etrafına zarar verebilir, aile fertlerini sıkıntıya düşürebilir. Mazmûn, ma nâ, söz, dil, mısra gibi edebiyatla ilgili öğeler çocuğa benzetilir. Çocuk, duygusallığı, his zenginliğini temsil eder ve kalple eşdeğer tutulur. Anahtar Kelimeler: Şeyh Gâlib, Dîvân, Hüsn ü Aşk, Çocuk. THE CHILD IN THE SHEYH GALİB S POETRY WORLD ABSTRACT In this study the classical turkish poetry s big poem master Sheyh Galib s masterpieces Dîvân and Hüsn ü Aşk has scaned and the text which is including the words about the child like tıfl, etfâl, veled, evlâd and sıbyân has analyzed. These are the main sensations about the child in the Sheyh Galib s poetry world: Child is like a nacre inside a pearl. The place that the Child grows is home. In his nature has a magic and child grows in arms with coyness. In front of Child s life has a very new future. The child is eqaual with etfâl-i çemen, so equate flower with. Child is the symbol of the purity and doesn t live the life s contrasts. One of the characteristics which is the parallel of child s own purity is crying. Eyedrops are a tool for purification and child known with the eyedrops. 41

61 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Earlier first time of the childhood passes in a home which has a family atmospher. The second earlier time passes in the school which is the child s first formal education. The best activity for child is the game. Child s desires and wishes reach to infinite. Child can t figure out that what is wrong or right in rational. Child can damage to own circle. Child can let fall the family in a hard situation. The Mazmûn, ma nâ, söz, dil, mısra components are seemed to child. The child represents being emotional and richness of feelings and equate heart with. Key words: Sheyh Gâlib, Dîvân, Hüsn ü Aşk, Child. Şeyh Gâlib, his derinliği ve hayâl zenginliği ile klasik şiirin zirvesine çıkmış bir söz ustasıdır. Sebk-i Hindî nin ve tasavvufun getirdiği ruh inceliği, şaşırtıcı ve etkileyici üslup onda İsrâfil in sûru gibi bir nitelik kazanır. Dolayısıyla Şeyh Gâlib, şiir ve çocuk ; aynı düzlemde yer alan, hattâ üst üste çakışan öğeler olma özelliğini gösterir. Bu çalışmada Şeyh Gâlib in Dîvân ve Hüsn ü Aşk ında yer alan tıfl, etfâl, veled, evlâd ve sıbyân kelimeleri taranmış ve çocukla ilgili 12 kategori tespit edilmiştir. 1.Çocuğun yetişme yeri, evdir. Ev, aileye mekân olan aslî bir kurumdur. Çocuk, dokuz ay boyunca anne karnında ihtimamla teşekkülünü tamamlar ve dokuz yıl boyunca yine kucakta nazla büyütülür. Onun tabiatında sihriyyet vardır. Aile fertlerini kendine râm eder. İstidâdında taşıdığı duygu ve hayâl iklimi, önüne yepyeni ufuklar açar. Mihr ü meh sanma felekde kûçe-gerd-i herze-tâz Hidmet üzre iki tıfl-ı hâne-perver rûz u şeb (D, s. 49) Temyîz-i nîk ü bedde değildir o tıfl-ı nâz Bilmez fesâne-i gamı dinler yalan gibi (D, s. 67) (O naz çocuğu, iyiyi ve kötüyü ayırdetme kâbiliyetinde değildir.) Bir berkin içindeyim ki medhûş Dûzah nazarımda tıfl-ı âgûş (HA, s. 315) (Bir yıldırımın içinde öyle bir dehşete düşmüşüm ki cehennem gözümde kucaklanacak bir çocuk gibidir.) Aks edip mâh-ı ruhu aldadır o tıfl-ı füsûn Yûsuf-ı Mısra bile revzen-i çehden görünür (D, s.280) (O füsun çocuğu yanağının ayını yansıtıp aldatır. Mısır ın Yûsuf una bile kuyunun penceresinden görünür.) Olup bir tıfl-ı nev-tâli'le hurrem Cihâna kıldı çün hûrşîd şeb-hûn (D, s. 143) 2. Çocuk, etfâl-i çemen le, yani çiçekle özdeş tutulmuştur. Ayrıca, bâğ etfâli, etfâl-i bahâr, etfâl-i nihâl kullanımları da vardır. Olmuşlar etfâl-i çemen rindâne-meşreb şûh u şen Bir elde şâh-ı yâsemen bir elde mînâ-yı bakam (D, s. 80) (Çemen çocukları, rind meşrebli, şuh ve şen olmuşlar.) Bilmem ne şerâb içirdi hurşîd Etfâl-i çemen hep oldı Cemşîd (HA, s. 107) (Güneş nasıl bir şarab içirdi ki çemenin çocukları birer Cemşid oldular.) Her dür ki sehâbdan döküldi Etfâl-i çemen sevindi güldi (HA, s. 109) (Buluttan her inci dökülüşünde çemen çocukları sevinip güldüler.) Olup bütün çemen etfâlı sarmaşık dolaşık Biribirine fısıldıyla aşk eder izhâr (D, s. 74) (Bütün çemen çocukları sarmaş dolaş olup aşklarını birbirlerine fısıltıyla ifade ederler.) Şeker-hâb etdi bâğ etfâlını gark Kedûlar kelle-i kand oldu lâ-fark (D, s. 243) 42

62 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Nahl-ı emrûd ki destîleri almış eline Etmeğe kasd eder etfâl-ı bahârı dil-şâd (D, s. 162) Gül mi güler ergavân mı ağlar Etfâl-i nihâl kan mı ağlar (HA, s. 54) (Gül mü güler, erguvan mı ağlar; fidan denen çocuklar kan mı ağlar?) 3. Çocuk, saflığın sembolüdür. Henüz, hayatın tezatlarını yaşamamıştır. Onun saflığıyla paralellik teşkil eden bir başka özelliği vardır: Ağlamak. Çocuk, göz yaşıyla bir arada zikredilir. Göz yaşı, arınmanın bir vasıtasıdır. Çocuğun ağlaması, bazen üzüntü verir. Veled-i pâk olur bâ'is-i i'zâz-ı peder Dâ'imâ tîr verir kadr-ı kemâna revnak (D, s. 346) Bunlar dahi tıfl-ı bî-serencâm Gerdûn dolaşır ki ede güm-nâm (HA, s. 59) (Bunlar daha mâcerâ bilmeyen çocuklar iken felek isimlerini değiştirirdi.) Çün görmemiş bu cây-ı sürûru yolundadır Etfâl-i eşk ederse de seyl-âbı selsebîl (D, s. 86) Helâk olur acırım tıfl-ı eşk-i hûn-âlûd Sakın ki girmesin ol şûh ile miyânemize (D, s. 401) Birikdi fevc fevc âmîne çıkdı eşk-i tıflânî Emân ü el-emândır her birinin âh u efgânı (D, s. 169) Tûfân-ı gama çü niyyet eyler Etfâl-i sirişke rahmet eyler (HA, s. 96) (Gam tufanına niyet ettiği zaman göz yaşı çocuklarına acır.) Veled-i kalb yeter zâde-i tab'ım Gâlib Pîr-i endîşeme etfâl-i gam olmazsa mürîd (D, s. 271) (Ey Gâlib! Gam çocukları düşünce üstâdıma mürîd olmazsa tabiatımın oğlu, kalbin çocuğu yeter. Burada kalp çocuğundan kastedilen kalp gözünün açılmasıdır.) Çatır patır ederek nev-zebân-ı mızrâbı Uyutdu tıfl-ı figânı fesâne-i tanbûr (D, s. 281) (Mızrâbın yeni dili çatır patır edince tanburun efsânesi/masalı figân çocuğunu uyutdu.) 4. İnsan, dünyaya ilim ve duâ vasıtasıyla tekemmül etmek için gelmiştir. Dolayısıyla beşik ten mezar a kadar ilim tahsili ile yükümlüdür. Çocukluk çağının ilk yarısı aile atmosferi olan evde geçerken, ikinci yarısı ilk örgün eğitim kurumu olan okulda devam eder. Okulda eğitim ve öğretim, oyunla iç içedir. Nâyın ki tıfl-ı mektebidir saff-ı mûsikâr Üstâd önünde verziş-i âh u enîn eder (D, s. 285) Bâzîçe-i etfâl-ı debistân-ı derûna Bir mürg-i kafesdir hum-ı hikmetde Felâtûn (D, s. 396) (Hikmet küpündeki Eflâtun, kalp dershanesindeki çocukların oyunu için bir kafes kuşudur.) Mekteb-i aşkda Monlâ-yı cünûn var Gâlib Kim anun dersine bir tıfl-ı sebak-hân idi Kays (D, s. 324) (Ey Gâlib! Aşk mektebinde Molla-yı Cünûn vardır. Ki Kays onun dersini okuyan bir çocuktu.) Müjde-i vuslat ile çeşm-i dil ü cân uyumaz Hâhiş-i îd ile etfâl-i sebak-hân uyumaz (D, s. 315) 43

63 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» (Vuslat müjdesi ile kalp gözü ve ruh uyumaz. Bayram arzusu ile ders okuyan çocuklar uyumaz.) Şeyh Gâlib, burada bayram akşamı uyuyamayan bir çocuğun psikolojisini bütün yalınlığıyla vermektedir. Es'adâ ma'nî-i nev tıfl-ı nev-âmûz bize Fenn-i endîşede üstâd ki derler o biziz (D, s. 319) Etfâl eder idi derse dikkat Bunlar biribirine meveddet (HA, s. 76) (Çocuklar derse dikkat ederlerken bunlar birbirleriyle muhabbet ederlerdi.) O meh-nev-reste ebced-hân-ı hışm u nâzükün etfâl Okurdu vasf-ı müjgânın bakıp dersine ezberden (D, s. 393) 5. Çocuk için en önemli faaliyet, oyundur. Arzuları ve hevesleri, sonsuza uzanır. Oyunla çocuk arasında ayniyet düzeyinde bir ilişki vardır. Şeyh Gâlib, kuş ve çocuk ilişkisine, uçurtma ve tavla oyunlarına atıfta bulunmuştur. Nev-hevesler ne aceb etse anunla da'vâ Kendi asrında da bâzîçe-i tıflân idi Kays (D, s. 324) Bâzîçe-i etfâl-ı debistân-ı derûna Bir mürg-i kafesdir hum-ı hikmetde Felâtûn (D, s. 396) (Hikmet küpündeki Eflâtun, kalp dersliğinin çocuklarının oyunu için bir kafes kuşudur.) Tıfl-ı dilimiz kâğıd-ı bâd oynu dilerse (D, s. 310) Târ-ı nazarı çetr-i felekden keseriz biz (Gönlümüzün çocuğu kağıttan uçurtmalarla oynamak isterse bakış ipini gökkubbeden keseriz biz.) Dilim âzâde kayd-ı şeş cihetden çâr unsurdan Beni ey der-be-der zann etme tıfl-ı mâ'il-i nerdim (D, s. 370) (Kalbim, altı yön ve dört unusurun kayıtlarından âzâdedir. Ey derbeder, beni tavla oyununa meyleden bir çocuk zannetme.) 6. Çocuk, vatan beşiğinde büyümüştür ve gam kuyusunda ve Zelîha nın kucağında olan Hz. Yûsuf gibi azizdir, izzetlidir. Perverde-i gehvâre-vatan tıfl-ı azîzim Çâh-ı gam u âgûş-ı Zelîhâda garîbim (D, s. 368) 7. Çocuk, aklı ergenliğe ulaşmadığı için bazen doğruyu yanlıştan ayırt edemez. Kendi başına buyruktur ve heveslerinin peşinde koşar. Serbestçe gezip dolaşır. Bu sebeple, etrafına zarar verebilir, aile fertlerini sıkıntıya düşürebilir. Bir kıvılcım gibi, bir yangına sebep olabilir. Felekde tıfl-ı mihri bâd-peymâ-yı heves sanma O mâhın kûçe-gerd-i va'de-i ferdâlarındandır (D, s. 207) Hôd-perestim ele al âyîne-i kalbimi bak Dil-şiken tıfl-ı ziyânkâr değilsen de nesin (D, s. 386) Oldumsa sanem-perest-i aşkın tevbe Ey tıfl-ı cefâ-pîşe bir Allâh yeter (D, s. 451) Çün tıfl-ı şerer o dil-figârı Beslerdi ki yaka her diyârı (HA, s. 196) (O gönlü yaralıyı kıvılcım tanesi gibi her ülkeyi yaksın diye beslerdi.) Tâ olmaya dâne-çîn-i hırmân Güncişke şerer dökerdi sıbyân (HA, s. 239) 44

64 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il (Çocuklar, mahrumiyet daneleri aramasın diye serçelere kıvılcım döküyorlardı.) 8. Çocuk; güzel söz, güzel ses ve güzel kokuyla aynîleşmiştir. Çocuk, edebiyat la ilgili öğelere benzetilir: mazmûn, ma nâ, söz, dil, mısra. Çocuk, nağme gibi ruhu besler. Ağzı misk kokar. Kılıp deryâ-yı irfân mevc-i mevzûn Toğar mânend-i gevher tıfl-ı mazmûn (D, s. 142) (İrfân deryâsı mevzun dalgalar oluşturunca mazmun çocuğu, inci gibi doğar.) Rûh-ı Kudsî beled-i kalbimdir Tıfl-ı ma'nâ veled-i kalbimdir (D, s. 289) (Kudsî ruh, kalbimin şehridir. Mana çocuğu, kalbimin çocuğudur.) Gerçi meşrûta-i etfâl-ı sühan mülk-i cünûn Pîr-i endîşemi Kays ekber-i evlâd yazar (D, s. 295) Pîş-i isti'dâd-ı tab'-ı nükte-dânında senin Tıfl-ı nutk Es'ad sühan fehm-i edeb hâmûş-ı nâz (D, s. 320) Bir beyt olup iki tıfl-ı mısra' Ma'nâ-yı latîfe oldı matla' (HA, s. 69) (İki mısraa benzeyen bu çocuklar güzel bir mânâ matlaı oldular.) Kıldı beni tıfl-ı mısra-âsâ Doğdum doğalı sühanla ber-pâ (HA, s. 349) (Beni, bir mısra çocuğu gibi, doğdum doğalı sözle beraber büyüttü.) Sırr-ı kemân-ı aşkı yapar tıfl-ı nağme âh Mansûra çekdi reg-be-reg-i çengi hod-be-hod (D, s. 268) (Nağme çocuğu, aşkın kemânının sırrını yapar. Çengin telleri kendi kendine mansûr makâmına çekti.) Mektebde ağzı misk kokar tıfl-ı turre kim Zülfünden ilm-i sihr içün âheng-i çîn eder (D, s. 285) 9. Çocuk, duygusallığı, his zenginliğini temsil eder. Veled-i kalb yeter zâde-i tab'ım Gâlib Pîr-i endîşeme etfâl-i gam olmazsa mürîd (D, s. 271) (Ey Gâlib! Gam çocukları düşünce üstâdıma mürîd olmazsa tabiatımın oğlu, kalbin çocuğu yeter.) Rûh-ı Kudsî beled-i kalbimdir Tıfl-ı ma'nâ veled-i kalbimdir (D, s. 289) (Kudsî ruh, kalbimin şehridir. Mana çocuğu, kalbimin çocuğudur.) Dem-â-dem gözlerimden la'l-i yâkût eylerim peydâ Cevâhir-pâresiz tıfl-ı dil-i giryânım eğlenmez (D, s. 317) (Sürekli gözlerimden yakut ve la l çıkarırım. Mücevher parçası olmadan ağlayan gönül çocuğum eğlenmez.) 10. Çocuk, sadefin içindeki inci gibidir. Az cân olur gubâr-ı kesâd ile hâk-bâz Tıfl-ı güher ki mehd-i sadefden lahiddedir (D, s. 298) (İnci çocuğu ki sadefin beşiğinde lahiddedir.) 11. Bir mürşidin nefesinin vesile olduğu çocuklara evlâd-ı nefes denmektedir. 45

65 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Nutkun yeter evlâd-ı nefes olmağa Gâlib Geç mesned-i endîşeye yârân arasında (D, s. 411) Anı o zât çün nefes evlâdı eylemiş Buldu bu gûne hıdmet-i vâlâya iktidâr (D, s. 144) 12. Çocuk, babanın sırrıdır ve onun maddî ve manevî varlığını tevârüs eder. Fehvâ-yı latîfu'l-veled-i sırr-ı ebîh Sultân Veled değil de kimdir bi'llâh (D, s. 444) Ya'nî Bû Bekr Efendinin veledi Vâris-i sırrı ana pey-rev-i râh (D, s. 155) (Çocuk, sırrın vârisidir.) BİRLİKTE KULLANILDIĞI KELİMELER hâne peder ser-encâm nev-tâli azîz gam figân eşk sirişk giryân cefâ-pîşe ziyânkâr şerer füsûn mihr bâğ nihâl çemen bahâr heves pâk dil kalb nâz mısra mazmûn ma nâ sühan nutk nefes turre efsâne âgûş mehd nağme güher cevâhir-pâre mürg sebak mekteb debistân nev-âmûz ebced-hân ezber beslemek şîr uyumak sevinmek gülmek oyun bâzîçe uçurtma nerd İÇİNDE YER ALDIĞI TERKİPLER TIFL tıfl-ı hâne-perver, tıfl-ı nâz, tıfl-ı nev-tâli, tıfl-ı âgûş, tıfl-ı füsûn, tıfl-ı bî-serencâm, tıfl-ı eşk-i hûn-âlûd, eşk-i tıflânî, tıfl-ı sirişk, tıfl-ı dil-i giryân, tıfl-ı gam, tıfl-ı figân, tıfl-ı mekteb, tıfl-ı sebak-hân, tıfl-ı nev-âmûz, bâzîçe-i tıflân, tıfl-ı azîz, tıfl-ı ziyânkâr, tıfl-ı cefâ-pîşe, tıfl-ı şerer, tıfl-ı mazmûn, tıfl-ı ma nâ, tıfl-ı nutk, tıfl-ı mısra, tıfl-ı nağme, tıfl-ı dil, tıfl-ı güher, tıfl-ı mihr, tıfl-ı siyed-âmûz, tıfl-ı mâ il-i nerd, tıfl-ı turre ETFÂL etfâl-i çemen / çemen etfâli, bâğ etfâli, etfâl-i bahâr, etfâl-i nihâl, etfâl-i eşk, etfâl-i sirişk, etfâl-i gam, etfâl-i debistân, etfâl-i sebak-hân, bâzîçe-i etfâl, etfâl-i heves, etfâl-i sühan, etfâl-i mısra, etfâl-i nağme VELED veled-i pâk, veled-i kalb, EVLÂD evlâd-ı nefes, nefes evlâdı SONUÇ 1. Çocuk, evde aile ortamında yetişir. Bir sonraki süreç ise okul dur. 2. Çocuğun tabiatında büyüleyici bir özellik vardır. Güzel söz, güzel ses ve güzel koku; çocukla bir arada düşünülmüştür. O, sadefin içindeki incidir. 3. Duygu ve hayâlleri, ona yepyeni dünyalar hazırlar. 4. Klasik şiirde çiçekler, etfâl-i çemen/ çemen çocukları olarak nitelenmiştir. 5. Çocuk saftır. Bunun en açık belirtisi onunla özdeşleşen ağlamak fiilidir. 6. Çocuk için oyun, önemli bir faaliyettir. 7. Çocuğun aklı kemâle ulaşmadığı için bazen doğruyu yanlıştan ayırt edemez ve sorumluluğunun idrâkinde değildir. 8. Çocuk, babanın hem maddî hem de manevî vârisidir. 46

66 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il KAYNAKÇA (D) KALKIŞIM, M. Muhsin Şeyh Gâlib Dîvânı. Akçağ Yayınları. Ankara (HA) OKAY, Orhan; AYAN, Hüseyin Şeyh Galip. Hüsn ü Aşk. Dergâh Yayınları. İstanbul ÇOCUK EDEBİYATI VE TÜRKİYE DEKİ MİLLÎ EDEBİYAT HAREKETİ Prof. Dr. Nâzım Hikmet POLAT Niğde Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, ÖZET Türkiye de çocuk edebiyatının geçmişini çok eskilerden başlatma alışkanlığı varsa da Mümeyyiz dergisinin yayımlanması (28 Temmuz 1869), bu konudaki farkındalığın önemli bir noktaya geldiğini gösterir. Ancak eğitim ilkeleri doğrultusunda bir çocuk edebiyatı meydana getirme gayretleri, II. Meşrutiyet yıllarındadır. Millî edebiyat ihtiyacının hissedilmesi ve bu yolda sistemli çalışmaların başlangıcı da aynı yıllara rastlar. Denilebilir ki çocuk edebiyatına gerekli önem ve özenin gösterilmesi, Millî Edebiyat hareketi sayesinde olmuştur. Bunun sebebi gayet nettir. Millî Edebiyat hareketi, topluma yeni bir ruh verme, Türklük bilinci uyandırma amacında idi. Bu, yeni bir anlayışla yeni bir nesil yetiştirmeyi gerektirir. Yeni neslin istenen ölçülerle yetişmesinde çocuk edebiyatı adeta okul kadar önemlidir. Her rejim, kendisini ayakta tutacak gönüllü nesiller ister. Bunun en kestirme yolu ise toplumsal faydayı esas alan bir sanat ve edebiyat anlayışı geliştirmek, çocukları ve gençleri bu vasıta ile yetiştirmektir. II. Meşrutiyet yıllarının toplumsal faydacı sanat anlayışını temsil eden grup, Millî Edebiyat hareketidir. Toplumsal faydacı sanat anlayışının, dönemin siyasî ve toplumsal zeminine uygun düşmesi, Millî Edebiyat hareketini kanonik edebiyat nitelemelerine muhatap kılmıştır. Millî Edebiyat hareketinin toplumsal dönüşümü başarmak için uygun bulduğu alanlardan biri de çocuk edebiyatı olmuştur. Bu edebî hareketin ana ilkesi, yazı diline, konuşma dilini hâkim kılmaktı. Aynı ilke, çocuk edebiyatının da vazgeçilmezlerinden olduğu için, Millî Edebiyat hareketi, çocuk edebiyatını geliştirici pek çok hizmette bulunmuştur. Bu hizmetler, hem eğitim-öğretimde yeni modeller geliştirmek hem de çocuklara yönelik kitaplar, süreli yayınlar çıkarmak ve pedagojik ilkelere uygun edebî metinler yazmak şeklinde olmuştur. Anahtar kelimeler: Çocuk edebiyatı, Millî Edebiyat hareketi, II. Meşrutiyet Dönemi, Yeni Lisan hareketi, toplumsal faydacı edebiyat. CHILDREN S LITERATURE AND MİLLÎ EDEBİYAT (NATIONAL LITERATURE) MOVEMENT IN TUKEY ABSTRACT Though the history of children s literature tends to be dated back to very old times in Turkey, publication of Mümeyyiz (a person who can distinguish between what is good/right or bad/wrong) magazine on 28 July 1869 proved that awareness in children s literature had reached a certain extent. However, efforts of creating a children s literature in line with educational principles date back to 2nd Constitutionalist Period. The need for national literature and the starting point of related systematical works coincides with the same years. It is possible to claim that children s literature has earned the due respect and attention thanks to the national literature movement, and the reason is obvious; the national literature movement was aiming to ensoul a new identity to the community and to awaken consciousness of Turkishness, and this required bringing up a new generation with a new insight and attaching an importance to children s literature. Children s literature is as important as school in bringing up a new generation according to the preferred criteria. Every regime desires to possess generations that would help sustain it. And the easiest way to achieve this is to develop a sense of art and literature which prioritize social benefit, and to bring up the children and the youth in line with this view. It was the national literature movement which represented the sense of social benefit oriented art of the 2nd Constitutionalist Period. The fact that this sense of art well-fitted the political and social grounds of the time has caused the national literature movement to be described as a canonic literature. And, children s literature was one of those fields which the national literature movement has found as an appropriate means to achieve the social transformation. The key principle of this literary movement was to make the spoken language dominant 47

67 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» over the written language. Since the same principle is one of the irreplaceable elements of the children s literature, the national literature movement has contributed a lot in improving the children s literature, which included the development of new models in education system, publication of books and periodicals for children, and composition of literary texts complying with pedagogical principles. Key Words: Children s literature, National Literature movement, the 2nd Constitutionalist Period, New Language movement, social benefit oriented literature. Çocuk edebiyatı terimine verilecek anlam, bazı bilgileri de şekillendirecektir. Çocuk edebiyatı, çocukların meydana getirdiği bir edebiyat mıdır yoksa çocuklar için yapılmış bir edebiyat mı? Doğru tercih çocuklar için yapılmış edebiyattır. Bu türden bir faaliyette çocukların ürettiği eserlerden de faydalanılabileceği muhakkaktır. Bir alanda bilgi birikiminin seviyesi, kavramlaştırma gayretleriyle ölçülebilir. Çocuk edebiyatı konusunda da durum aynıdır. Adında çocuk vurgusu yapan ilk dergilere bu dikkatle bakmalıdır veya 1874 te çıkarıldığı tahmin edilen (Okay 1999: 38) Hazine-i Etfal ve 1875 tarihli Etfal adında bu vurguyu yapan ilk dergidir. Çocuk edebiyatının genel edebiyattan farklılığının kabullenilmesinde çabaları bulunan Mehmet Ziya nın gayretleriyle İstanbul da 1881 de çıkan Çocuklara Kıraat, Mehmet Şemsettin in 1881 de Çocuklara Arkadaş ve 1887 de Çocuklara Talim adıyla çıkardığı dergileri de bu bağlamda hatırlanmalıdır. Mehmet Tahir in 1896 dan 1908 e kadar İstanbul da yayımladığı Çocuklara Mahsus Gazete, Selanik te 1897 de çıkan çıkarılan Çocuklara Rehber ve 13 Kânun-i sâni 1320 (26 Ocak 1905) de Selanik te Necip Necati ve Abdurrahman Mehdi tarafından çıkarılan Çocuk Bahçesi işte bu kırılma noktasını ifade eder. Daha önce edebiyat varken çocuk edebiyatı, dergi varken çocuk dergisi gibi kavramlara ihtiyaç duyulmasının sebebi, çocuğun yetişkinden farklı olmasıdır. Hukuk karşısında çocuk, farklı ülkelerde yaş aralığında kabul edilmektedir. Türkiye de bu yaş 18 olmakla birlikte, iletişim vasıtalarının hızla gelişmesi karşısında bu yaşın 16 ya çekileceğini düşünmekteyiz yaş aralığındaki tahsilin eğitim, sonraki dönemdekinin ise öğretim tarafı ağır basar. Bu sebeple hedef kitle çocuk ise yapılacak edebiyat ve başka türden sanat faaliyetleri de farklılık gösterecektir. Çocuk edebiyatını genel edebî çalışmalardan ayıran bazı özellikler ile Millî Edebiyat hareketinin amaçları arasında paralellikler bulunmaktadır. I. Çocuk Edebiyatını Genel Edebiyattan Ayıran Taraflar ve Bunların Millî Edebiyat Hareketiyle İlgisi Çocuk edebiyatını genel edebiyattan ayıran ilk özellik, işte bu hedef kitlenin farklılığıdır. Yetişkinler için yapılacak olanlarda dikkate alınmayabilecek bazı özellikler, çocuklar için yapılacak sanat ve edebiyat çalışmalarında vazgeçilemez olabilir. Bunları genel çizgileriyle şöyle ortaya koyabiliriz: A. Toplumsal Fayda İlkesi Çocuk, eğitilecek kimse olunca, ona yönelik edebiyattan da öncelikle eğitim değeri beklenmektedir. Çocuk, aldığı eğitimle iyi insan iyi vatandaş olsun istenmektedir. Edebiyatın bu maksada hizmet etmesini, onun varlık sebebi sayan edebî gruplar olmuştur. Derecesi farklı olmakla birlikte toplumsal faydayı ön plana alan bütün edebî gruplar böyledir. Millî Edebiyat hareketini yönlendirenler de aynı kanaati paylaşmaktadırlar. Çünkü II. Meşrutiyet yıllarının ferdiyetçi sanat anlayışını Fecr-i Âtî, toplumsal faydacı sanat anlayışını ise Millî Edebiyat hareketi temsil eder. Millî edebiyat ın gerekliliğinden bahseden ilk yazılarda daima edebiyatın millet hayatı ile ilgisine ve bu ilgiyi gösterecek bir millî edebiyat anlayışına ihtiyaç duyulduğu belirtilmiştir: Evet Osmanlı gençleri bir edebiyat-ı milliye istiyorlar. Bu onların en mukaddes arzusudur. Ve mademki âtiye onlar hâkimdir, bu mutlak olacaktır. Şahit mi istiyorsunuz onların bugün 48

68 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il vücuda getirdiği eserleri okuyunuz. Bütün bu eserler, ihtimal Mösö Kanguru nasirinin1 kuvvet-i kalemiyesini haiz değildir. Fakat samimidir, vicdanidir, sahte değildir. İşte Refik Halit in, Yakup Kadri nin küçük hikâyelerini, şu pek genç ediplerin mini mini evlatlarını tetkik ediniz. Göreceksiniz ki başlarında yabancı elmaslar yoktur, sadedirler fakat nasiyelerinde Türklük güneşi parlamaktadır. (Yöntem 1911: 117)2 Millî Edebiyat hareketinin âdeta bir manifestosu gibi kabul edilen ilk Yeni Lisan yazısında da toplumun karşı karşıya bulunduğu tehlikeler sıralanarak bunlara karşı tedbir almanın millî bir edebiyat yaratmakla mümkün olabileceği ileri sürülmüştür: Biz, bütün karanlıklardan uzak, hür ve müstakil, ilim ve edebiyat için çalışacağız. Gayemiz millî bir lisan, millî bir edebiyat vücuda getirmek olacaktır. ( ) Siz, bütün dünyaca siyasî ve içtimaî mevcudiyeti silinmek istenilen bir milleti kurtaracaksınız. ( ) Evvelâ lâzım olan millî ve umumî bir lisandır. Millî ve tabiî bir lisan olmazsa ilim, fen, edebiyat yine bugünkü gibi bir muamma hâlinde kalacaktır. (Ömer Seyfettin 1911:1) 3 Edebiyat üzerinden toplumu şekillendirme arzusu dolayısıyla, Millî Edebiyat hareketini, kanonik yani güdümlü bir sanat anlayışı biçiminde değerlendirenler olmuştur 4. B. Dil Çocuk edebiyatını genel edebiyattan ayıran önemli özelliklerden biri de dille ilgilidir. Çocuk edebiyatı, konuşulan dille yazılabilir. Değişik yaş grupları için bu dilin seviyesi farklı olmakla birlikte hepsi için ortak taraf, konuşma diline yabancı düşmemektir. Millî Edebiyat hareketinin dil görüşünün yani Yeni Lisan anlayışının esası da, edebî eseri konuşulan, yaşayan dille yazmaktır. Çocuklara yönelik eser, açık seçik ifade tarzını seçer; söyleyeceği fikri süs unsurları arasında kaybetmez. Millî Edebiyat hareketinin başlangıcı kabul edilen Yeni Lisan yazısı, daha ilk cümlesinde, eski lisan ı, asla konuşulmayan, Latince ve İbranice gibi yalnız kendisiyle meşgul olanların zevk ve idrakine taalluk eden bir şey!.. diye eleştirir, mahkûm eder. Daha sonra yazı diliyle konuşma dilini birleştirme konusunda şunlar söylenir: Konuştuğumuz lisan, İstanbul Türkçesi en tabiî bir lisandır. Klişe olmuş terkiplerden başka lüzumsuz ziynetler asla mükâlememize girmez. Yazı lisanıyla konuşmak lisanını birleştirirsek edebiyatımızı ihya, yahut icat etmiş olacağız. Maharetimizi, sanatımızı, zekâmızı yalnız beş on kişilik bir edip kümesi takdir etmeyecek, karşımızda anlayan, takdir eden, alkışlayan ve mükâfatını veren bir ekseriyet bulunacak ( ) Türkçe kaidelerle her terkip yapılabilir. Arabî ve Farisî kaidelerle niçin yapıyoruz? Bu bir ihtiyaç mıdır? Hayır, biz onları tezyin için, süs için yapıyoruz. Şüphesiz süs için... İşte bundan vazgeçelim. Lâfza tapmayalım. Eserlerimiz yaldızlı mukavvadan bir heykel olmasın, fikre, Mösyö Kanguru (Servet-i Fünun, C.15, sayı: 369,26 Mart 1314 [7 Nisan 1898], s ) Halit Ziya Uşaklıgil in hikâyelerindendir. Bu yazının (Âtî-i Edebîmiz) yer aldığı Genç Kalemler in I. C., 3 (11). sayısı, 15 Kânun-ı sani 1326 [28 Ocak 1911] da çıkması gerekirken gecikmeli olarak 1326 Şubat ının başlarında çıkmıştır. Gecikme ilanı için bk. Rumeli, sayı: 224, 30 Kânûn-ı evvel 1910 [12 Ocak 1911], s.4. Ömer Seyfettin, bu yazısında? rumuzunu kullanmıştır. Yazının ona ait olduğunu, Genç Kalemler i yayımlamakla görevli Ali Canip Yöntem bildiriyor (Yöntem 1947: 13). Bu kanaate gösterilen delil, dönemin İttihatçı iktidarının Genç Kalemler dergisine maddi destek vermesidir. Fakat bilinmelidir ki millî edebiyat yaratma arzusunun dile getirilişi bu maddi destekten çok öncedir. Ayrıca İttihat ve Terakki nin desteği, millî edebiyat arayışındakilerle aynı görüşte olan Ziya Gökalp eliyledir. Hâlbuki aynı cemiyet adına resmî yolla ilk gazeteyi (Tanin) çıkaranların tamamı (Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Hüseyin Kâzım Kadri ve Hüseyin Cahit Yalçın) çıkaranların tamamı bu harekete karşı olmuşlardır. 49

69 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» hisse ehemmiyet verelim. Yazılarımız sade, beyaz, muhteşem, kavî, ebediyete namzet, mermerden abideler olsun! Bunu ihtiyarlar, bunu dünküler yapamazlar. Hiçbir ölü mezarını kendisi kazmaz. Onlar tabiî yaşamak isterler. Hayatları eskilikle kaimdir. Yeni onların en büyük düşmanıdır. (Ömer Seyfettin 1911:3-4) Millî Edebiyat hareketini destekleyen çocuk dergilerinde, okunması tavsiye edilen yayınların hepsi için açık, sade Türkçe ile yazılmış ifadesi kullanıldığı görülmektedir. Çocuk Dünyası ve Mektepli dergileri bunlara örnek gösterilebilir. C. Çocuğun Dünyası Her türlü yayın, hedef kitlesini dikkate almak zorundadır. Çocuklar için yapılan edebiyatın bu hususta genel edebiyat çizgisinden daha özenli davranması gerekmektedir. Çünkü hedef kitle bir bütün değildir. Fakat hepsinde ortak bir gaye vardır: Hedef okuyucu kitlesinin dünyasına girmek. Millî Edebiyat hareketini, hem toplumsal fayda ilkesini sanatın gayesi yaptığı için hem de yapaylığa karşı konuşma dilini edebî esere taşımak istediği için çocuğun dünyasına ferdiyetçi sanat anlayışlarından daha yakındır. Hiçbir ferdiyetçi sanat grubu, anonim eserlere ilgi göstermez. Çünkü onları basit bulur. Edebiyat-ı Cedide topluluğundaki yazar ve şairlerin hiç biri tek satırla dahi anonim eserlerden istifade yoluna gitmiş değildir. Ferdiyetçi karakterdeki II. Yeni şiirinin sözcüsü sayılabilecek olan Cemal Süreya Folklor Şiire Düşman (A Dergisi, Ekim 1956) derken aynı anlayışı özetlemiştir. Hâlbuki çocuk edebiyatı, anonim ürünlerden asla yüz çeviremez. Çünkü anonim ürünler insanlığın çocukluk çağının eseridir ve hepsinde çocuğun dünyası neyi gerektiriyorsa o vardır. Millî Edebiyat hareketi başka milletlerde olduğu gibi bizde de kendi öz kaynaklarımıza yönelmek gerektiğini sıkça tekrarlamıştır. Hatta Millî Edebiyat anlayışını bazı ilkelere bağlamak maksadıyla kurulan Şairler Derneği, şu kararları almıştır: 1. Hece veznini tercih etmek. 2. Konuşulan İstanbul Türkçesiyle yazmak. 3. İran veya Yunan mitolojisinden değil Türk mitolojisinden ilham almak. Bu ilkelerin tamamı masal, fıkra, bilmece, halk hikâyesi, mani, türkü, destan gibi anonim edebiyatta vardır ve hepsi çocuğun dünyasına uygundur. Bu hususta en güzel örneklerden biri Ziya Gökalp ın Alageyik şiiridir. II. Millî Edebiyat Hareketinin Çocuk Edebiyatına Duyduğu İlgi Millî Edebiyat hareketi, Türk denen kitlenin özelliklerini, davranış tarzını, sorunlarını, tarihte ve bugün yaşadıklarını sanatın merkezine oturtmak istemiştir. Lisan-ı Osmanî Hakkında Bazı Mülahazatı Şamildir makalesinin yazarı Namık Kemal de, Şiir ve İnşa makalesi sahibi Ziya Paşa da benzer görüşleri dile getirmişlerdi. Fakat onların söylediklerini gerçekleştirmede başarılı olduklarından bahsedilemez. Çünkü nazarî (teorik) görüşlerini, kendi yazdıklarında uygulayabilmiş değillerdir. Millî Edebiyat hareketini başlatanlar ise Genç Kalemler veya aynı yolu takip eden yayın organlarında ileri sürdükleri dil ve edebiyat görüşlerini, bizzat kendileri edebî eserlerinde uygulamışlardır. Özellikle Ömer Seyfettin ve Ziya Gökalp ın bu hususta ilk hatırlanacak örnekler olduğunu vurgulayalım. Dolayısıyla konuya hem teorik yaklaşım açısından hem de uygulama açısından bakmalıyız. A. Nazarî (Teorik) Açıdan Millî Edebiyat hareketinin ilk parıltılarından biri olarak Ali Canip Yöntem in Aralık 1910 tarihli Genç Kalemler de çıkan Atî-i Edebîmiz başlıklı yazısını görebiliriz. Burada deniliyor ki: Osmanlı gençleri bir edebiyat-ı milliye istiyorlar. Bu oların en mukaddes arzusudur ve mademki âtîye onlar hâkimdir, bu mutlak olacaktır. ( ) Başlarında yalancı elmaslar yoktur, sadedirler, fakat nasiyelerinde Türklük güneşi parlamaktadır. (Yöntem 1910:117). Millî Edebiyat fikrinin benimsenmesinde Genç Kalemler dergisindeki Yeni Lisan yazılarının önemli bir yeri bulunduğu muhakkaktır. Bu metinlerden biri, doğrudan doğruya 50

70 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il çocuk edebiyatıyla ilgilidir. Mümtaz Nüsha olarak vasıflandırılan birleşik özel sayı, Tahrir Heyeti nin açıklamasına göre bazı genç okuyucular ve mektepliler in yani çocukların arzu ve müracaatları üzerine Yeni Lisan ın gerekliliğini ispatlamak için hazırlanmıştır (Genç Kalemler Tahrir Heyeti 1912a:1). Bahsedilen özel sayıda (24-25) Genç Kalemler Tahrir Heyeti adına kaleme alınan Yeni Lisan yazısı, Vatan çocuklarına ithafıyla çıkmıştır ve hedef kitleye Türk yavruları, hakan oğulları hitabıyla başlamaktadır. Hedef kitlesinin çocuklar olmasından dolayı, bu Yeni Lisan yazısı diğerlerinden farklı olarak, tamamen duygusal nitelikte yazılmış bir metindir. Türk yavruları, hakan oğulları, Yüz milyonluk mukaddes neslimize en büyük fenalığı yapanları sorsalardı, hariçteki düşmanları değil, tarihi açar, Türk olduğu hâlde Türklükten kaçan büyük zekâları gösterirdik. Evet, daima vakur, daima asil, daima kendini tanıyarak yaşayan hadsî Türklüğün [sezgiye dayanan] yanı başında bir de zihnî Türklük [akıla dayanan Türklük fikri] vardır ki, eğer [bu], evvelki necip kuvvete galebe etseydi, bugün zahirde uyuyan, fakat hakikatte pek esaslı bir kuvvetle uyanan büyük Turan ın kızıl ufukları ebediyen sönecekti; o zaman bu yüce diyarın öz oğullarını bazen ahmak, bazen sağır zanneden vefasız çocuklarına merhametle bakan gözler de bulunmayacaktı. Fakat görüyoruz ki bütün mahareti mensup olduğu kavmi tahkirden, bütün zekâsı bu kavmiyet asrı nda ancak boş vakit bulanları güldürmekten ibaret olanların zihnî mevcudiyetleri müstehaseleşmek için çok bir müddet beklemiyor ve zaman zaman uçurumlardan atlayan, volkanları söndüren, tufanları susturan Türk nesli, bugün vücudunun şurasında burasında gıdalanmak isteyen bu vefasız çocukları için nevmîd değil hatta meyus olmuyor; çünkü artık bu kan onlara bir zehirdir. Fakat siz ey Türk yavruları, hakan oğulları bilmiyor musunuz ki içinde yaşadığımız bu gürültülü asır bizden ağır ve mütereddit değil, çabuk ve pervasız yürüyüşler bekliyor. Esaret ve kanaat, bize, memleketimizde yaşayan bozuk enmuzeçlerden daha yabancı kalmalıdır. Oğuz Hanları, Cengiz Hanları, Fatihleri, Selimleri ve sonra İbn-i Sinaları, Farabîleri, Uluğ Beyleri, Hamidleri yetiştiren Türklük hâlâ esir ve kani yaşarsa, hâlâ içtimaî hayatını kahreden zincirleri parçalamazsa ah evet, bunlar olmazsa düşmanlarımızı kahr için bütün kuvvetini sarfa müheyya olan parmaklarımız kendi gırtlağımızı sıkmış olacaktır. Hayır mı diyorsunuz, hayır mı? Evet biz de hayır diyoruz, intihar etmeyeceğiz; fakat bilelim ki müthiş pazularımızı hareketsiz bırakan mahkumiyet zincirinin daha ilk halkasını tamamen kıramadık. Yüz milyonluk soyumuzu her şeyden evvel bir gösterecek dilimizin kapitülasyonlarını atamadık; hâlâ çerağ-ı köhne yi nûş eyleyen taassup sahipleriyle beraber ecnebî kaidelerinin tahakkümünden kurtulamadık; gerçi içtimaî vicdanımızdaki son tezahürler bu tufeylilerin pek yakın bir zamanda tard ve lâğvını tebşir ediyorsa da bu tebşire karşı bizim vazifemiz lâkayt durmak değildir; azmedelim, Çin Setlerini yıkan, Apenin Dağlarını titreten Türk şekîmesi [gücü, mukavemeti, dayanması], ikibuçuk arızî ecnebi kaidesini atamayacak kadar küçük değildir. Türkçeye yabancılar değil, yalnız kendi kaidelerimiz hâkim olmalıdır. (Genç Kalemler Tahrir Heyeti 1912b:2-3) Ömer Seyfettin, Mektep Çocuklarında Türklük Mefkûresi (Çocuk Dünyası Mecmuası Neşriyatı, Şems Matbaası, İstanbul, [1914,5 30 s.) adlı bir eser yazarak, ilk ve ortaöğretim kurumlarında çocuklara verilmesi gereken fikir dünyası hakkında kanaatlerini açıklamıştır. Kâzım Nami Duru, çocuk eğitimiyle ilgili pek çok yayına imza atmıştır. Terbiye-i Vataniyede İlk Adım (1911), Terbiyevî Yazılar (1.C.1924; 2.C.1934), Türkçeyi Nasıl Öğretmeli 5 Kitapçığın üzerinde tarih yoktur. Fakat 24 Kasım 1914 tarihli Turan da (sayı:1104,s.4) basım ilanı bulunmaktadır. 51

71 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» (1925) bunlardan bazılarıdır. Duru nun Millî Edebiyat hareketi istikametinde çıkarılan dergilerdeki eğitimle ilgili daha pek çok yazısı kitaplaşmamıştır. B. Çocuklar İçin Edebî Eser Yazmada Edebiyat tarihimizde Millî Edebiyat hareketi dışında hiçbir edebî grubun çocuk edebiyatına yöneldiği söylenemez. Millî Edebiyat hareketi ise çocuklar için eser yazma bahsinde de önceki edebî grup ve anlayışlardan daha duyarlı davranmıştır. Tanzimat ediplerinden Akif Paşa ve Pertev Paşa nın Saz şiirini takliden yazdıkları birer koşmadan başka çocuklara yönelik kalem mahsulü yoktur. Şinasi nin Müntehabat-ı Eş arım (2. basım, Şaban 1287 [Kasım 1870]) adlı kitabındaki Hikâyat kısmı çocuk edebiyatı örneği değil, klasik Şark-İslâm edebiyatlarındaki mesel geleneğine uygun metinlerdir. Tercüme-i Manzume deki (1859) fabl tercümeleri de çocuklara hitap edebilecek metinler değildir. Kayserili Dr. Rüştü nün Nuhbetü l-âsar ında (1859) bulunan hayvan hikâyeleri ve fabller çocuk edebiyatının ruhuna daha uygundur. Pek çok kaynakta, Batı dillerinden yapılan ilk tercümelere çocuk edebiyatı numunesi olarak bakıldığı malumdur. Fakat söz konusu eserler orijinalleri itibarıyla çocuk edebiyatı ürünü kabul edilseler bile Türkçedeki hâlleri için aynı şey asla söylenemez. Fenelon un Telemaque ında tasavvuf arayan bir kalemden (Yusuf Kâmil Paşa) çocuk hikâyesi beklenemez. Sultan II. Abdülhamit Dönemi nde çocuk edebiyatına yönelen tek isim Mini Mini Yahut Yine Heves (1303/1886) şairi Nabizade Nazım dır. Bu dönemin baskın edebî grubu Edebiyatı Cedide, seçkinci (elitist) sanat anlayışından dolayı, çocuk edebiyatıyla asla ilgilenmemiştir. Sanat anlayışı bakımından Edebiyat-ı Cedide nin karşısında olan Malumat ve Tercüman-ı Hakikat çevrelerinin de çocuk edebiyatına yöneldikleri söylenemez. Nabizade nin onlardan farklı duruşu, konuşma diliyle edebî eser yazılabileceğine ve edebiyatın sıradan insanları da anlatabileceğine inanmasıdır. Yazar bu inancını Karabibik te net bir biçimde ortaya koymuştur. Yeni bir rejim olan II. Meşrutiyet, kökleşebilmek için çocuk edebiyatına ihtiyaç duymaktaydı. Bu ihtiyaç, II. Meşrutiyet in ilanını sağlayan İttihat ve Terakki Cemiyeti nin yayın organı Şura-yı Ümmet gazetesinde Ali Nusret tarafından dile getirilmiştir (Demiray 1973:93). Çocuklar için yazılmış metinlere ve müzik parçalarına duyulan şiddetli ihtiyacı ise Darülmuallimîn Müdürü Mustafa Satı Bey açıklamıştı (Husri 1911:3-9)6. Çocuk edebiyatı tarihi üzerinde çok önemli eserleri bulunan Prof. Dr. Cüneyt Okay, II. Meşrutiyet Dönemi çocuk edebiyatının birbirinden farklı iki dikkatle oluşturulduğunu kaydeder: 1. Çocukların okuyabileceği eser sayısını çoğaltmak, 2. Meşrutiyet çocuğu tipini yaratmak. Okay, bu çocuk tipinin özelliklerini ise şöyle sıralıyor: Meşrutî rejime bağlı, sabık rejimi ve ileri gelenlerini kınayan, milliyetperver, Türkçü, vatanını seven, saf Türkçe kullanan, Balkan Harbi nde yaşanılan işkence ve ihanetleri unutmayıp intikam almak için öç ve kin duygularıyla dolu olan, bu toprakları yeniden ele geçirmeyi hedefleyen, dönemin yöneticilerine hayran olup onların yolundan giden, ticaretle haşır-neşir olan ve asırlardır Rumların elinde bulunan ticareti ele geçirecek olan, disiplinli, sağlam vücut yapılı çocuklar (Okay 2002: 12-13) Çocukları bu amaçlarla terbiye etmek için, çalışmaların üç yoldan ilerlemesi lazımdı. Başkalarının yazmış olduğu metinler aramaktansa, millî edebiyat yaratmak isteyenlerin söz konusu metinleri kendilerinin yazması daha doğru olacaktı. Onların yazdıkları, Millî Edebiyat hareketi dışındakileri de etkileyecek ve onlar da yazdıklarında aynı ruhu yansıtacaklardı. Bu olumlu hava, doğrudan çocuklar için dergiler yayımlamayı da gerektirecekti. Sözü edilen çalışmaları daha ayrıntısıyla görelim. 6 Mustafa Satı El-Husri nin hayatı, fikirleri ve çocuk edebiyatı bahsindeki hizmetleri ve hakkında geniş bilgi için bk. (Çankaya : ). 52

72 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 1. Millî Edebiyat Hareketine Katılanların Çocuklar İçin Yazması II. Meşrutiyet Döneminin ferdiyetçi edebiyat anlayışını temsil eden Fecr-i Âtî, çocuk edebiyatına bigânedir. Fakat aynı dönemde toplumsal faydacı edebiyat anlayışının temsilcisi Millî Edebiyat hareketi ise yukarıda belirtildiği üzere çocuklara yönelik eser verme bahsinde de verimli olmuştur. Çünkü çocuk edebiyatının dil ve muhteva tercihleri, Millî Edebiyat hareketinin dil ve sanat anlayışına son derece uygundu. Hatta Millî Edebiyat hareketi mensuplarının doğrudan çocuklar için yazmadığı birçok metin de bu dil ve sanat anlayışından dolayı çocuk edebiyatı ürünü gibi kabul edilmiştir. Bu hususta en iyi örnek, Ömer Seyfettin in hikâyeleridir. Ömer Seyfettin, çocuk hikâyesi yazmadı. Ama özellikle Millî Edebiyat hareketinin bütün tercihlerini taşıyan, Yeni Mecmua da yayımlanmış Eski Kahramanlar üst başlıklı bütün hikâyeleri, çocuklara yönelik yayınlar kapsamında değerlendirilmiş, bazen küçücük sadeleştirmelerle bazen kısaltılarak çocuk yayını hâline getirilmiştir7. Ziya Gökalp, çocuklara yönelik edebî eser yazmada öncü ve örnek olanlardandır. Gökalp destan, efsane vb. halk edebiyatı mahsullerinden istifade yoluyla yeni metinler yazdığı malumdur. Bunlardan bir kısmını Şaki İbrahim Destanı (1908), Kızılelma (1914), Yeni Hayat (1918) adlı kitaplarında toplamıştır. Onun çocuklara yönelik bazı metinleri ise vefatından sonra başkaları tarafından Şiirler ve Halk Masalları (1952), Nasrettin Hoca nın Latifeleri (1972) ve Pekmezci Anne (1981) adlarıyla kitaplaştırılmıştır. İbrahim Alaattin Gövsa, çocuklar için yazdığı şiirlerini Çocuk Şiirleri (1910) kitabında topladı. Ali Ulvi Elöve nin Çocuklarımıza Neşideler (1912)8 kitabıyla eğitim-öğretimde ihtiyaç duyulan pek çok metin sunmuştur. Mehmet Ali Tevfik Yükselen Turanlının Defteri (1912), Esat Rıza Kin (1913)9 adlı şiir kitapları da çocuklara yönelik eserlerdendir. Akil Koyuncu, Yeni Lisan hareketini ilk günlerinden itibaren destekleyen edip ve fikir adamlarındandır. Genç Kalemler in bir benzeri olan Gençlik dergisini İzmir de çıkararak ve gerek bu gerekse başka dergilerdeki şiirleriyle Millî Edebiyat anlayışının kökleşmesine hizmet etti. Kâzım Nami Duru, Millî Edebiyat hareketinin tercihleriyle, çocuk eğitiminde kullanılabilecek pek çok edebî metin (özellikle şiir) yayımlamış ve bunlardan az bir kısmı daha sonraki yıllarda Yavruma Değişlerim (1935), En Büyüğümüz İçin (1935) ve Hayat Bilgisi Şiirleri (1952) gibi kitaplarına alınmıştır. Şüphesiz bunlar, akla ilk geliveren eserlerdir. Tamamı çocuk edebiyatı örneği olmasa da içinde çocuklar için yazılmış metinlerin bulunduğu daha pek çok eser mevcuttur. 2. Millî Edebiyat Hareketinin Tesiriyle Çocuklar İçin Yazanlar: Millî Edebiyat hareketine doğrudan katılmadığı hatta başka edebî gruplardaki faaliyetleriyle tanındığı hâlde, Millî Edebiyat hareketinin meydana getirdiği genel hava içerisinde, çocuk edebiyatına yönelenler de vardır. Meselâ Edebiyat-ı Cedide şairi olarak çocuk edebiyatıyla hiç ilgilenmeyen Tevfik Fikret, II. Meşrutiyet Döneminde Millî Edebiyat hareketinin oluşturduğu genel hava içerisinde çocuk edebiyatına yönelmiştir. Hep Kardeşiz, Küçük Asker, Ağustos Böceği ile Karınca ve Az Tamah Çok Ziyan Verir şiirleriyle başlayan bu ilgi süreci, Şermin i (1914) doğurmuştur. Diğer bir Edebiyat-ı Cedide şairi Ahmet Kemal Akünal da 1915 te Vatan Yavrularına Ninni (Nefaset Mat., Karagöz Kitaplığı İstanbul 1331) kitabını yayımlarken, önsözünde bu türün terbiye (eğitim) ve millet hayatı bakımından önemini vurgular (Özgül 2010: ): Bu tür tespitler için bk. (Cumbur 1985: ). Bu eserin adı, 2. baskısında, şair tarafından Çocuklarımıza Şiirler (1959) olarak değiştirilmiştir. Esat Rıza nın şiirleri Hancızade Mehmet Remzi adlı biri tarafından küçücük değişikliklerle yine Kin (1913) adıyla bastırılmıştır. Bu bilgi için Yard. Doç. Dr. Ramis Karabulut a teşekkür ederim. 53

73 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bizde ihmal edilen en mühim vesait-i terbiyeden biri de ninni dir. Ninni, yalnız beşikteki bir masumun değil, bütün ailenin ruhuna hâkim bir mürebbidir. Unutulmasını istemediğimiz menakıb-ı tarihiye [tarih menkıbelerinin] ancak bu vasıta ile ensal-i âtiyenin [gelecek nesillerin] samia-i intibah [uyanış kulağına] ve itibarına iblağ olunur. Şu üç senelik hayat-ı cidalimiz de unutulması caiz olmayan işte o tarihlerdir. Bu kanlı tarih-i cidali Türkler, her beşik başında terennüm edilmelidir. Yine Edebiyat-ı Cedide mensuplarından Samipaşazade Süleyman Nesip (Elöve 1959:6) ve Ali Ekrem Bolayır Millî Edebiyat hareketi tercihlerine uygun çocuk manzumeleri yazdılar. Fecr-i Âtî mensupları için de aynı şeyler söylenebilir. Onların çoğu zaten devrin siyasî ve toplumsal şartlarının da zorlamasıyla, Millî Edebiyat hareketine katılmışlardı. Böylece Balkan Savaşlarının uyandırdığı millî hassasiyet; hemen hemen bütün edipleri Millî Edebiyat hareketinin edebî eserde konuşma dilini kullanmak, toplumsal konuları ve Türklük şuurunu işlemek gibi tercihlerine yöneltti. Dolayısıyla 1912 den sonraki çocuk edebiyatı ürünlerinin tamamını Millî Edebiyat hareketi kapsamında görebiliriz. 3. Çocuklara Yönelik Milliyetçi Dergi Çıkarma Faaliyeti Bilindiği gibi Yeni Lisan ve Millî Edebiyat hareketi, Yeni Hayat adı verilen dünya görüşünün bir parçası idi. Bu dünya görüşünün eğitimle ilgili tarafını Yeni Fikir ve Yeni Mektep, felsefe yönünü ise Yeni Felsefe dergisi sayfalarında verilmeye çalışılıyordu. Yeni Fikir dergisinin ilk yedi sayısı Manastır da, sonraki 15 sayısı ise Manastır ın düşmesi üzerine, İstanbul da çıktı. Hedef kitlesi ilkokul çocukları, orta tahsil gençleri ve onların öğretmenleri olan bu dergi, özellikle İstanbul da çıkan sayılarını tam anlamıyla Millî Edebiyat hareketinin vermek istediği toplumsal ruha uygundur. Yeni Lisan esaslarını kabul eden bu derginin başlıkaltı tanıtım ifadesi Millî terbiyeye ve Türklüğe çalışır şeklindedir. Ethem Nejat ve A (ayın) Ferit yönetiminde çıkan derginin yazı kadrosunda, Mehmet Emin Yurdakul, İsmail Hakkı (Baltacıoğlu), Üsküdarlı Ali Enver, Aybey, Demirtaş [Ziya Gökalp?], N. Samime, Belkıs İclal, Mehmet Zeki, Arslan Turgut, Behram Lutfi Altay, Akmirza, Sabri Cemil [Yalkut] gibi imzalar vardır. Bunlardan Sabri Cemil (Üsküp Darülmuallimin Md.), çocuk edebiyatındaki asıl yerini, Üsküp te çıkardığı Yeni Mektep adlı dergide bulunan şiir ve yazılarla edinmiştir. Bu şiirlerin tamamı, Millî Edebiyat hareketi istikametindedir. Aynı dergide Mustafa Şekip Tunç un da aynı ruhla yazılmış, çocuklara yönelik pek çok şiiri bulunmaktadır. II. Meşrutiyet yıllarında yayımlanan kültür, sanat ve edebiyat dergilerinin tamamına yakın bir kısmı Millî Edebiyat hareketinin tercihlerini tamamen veya büyük ölçüde kullanmıştır. Baha Tevfik in yönlendirdiği Çocuk Duygusu bunlardan biridir ve yıllarında 63 sayı çıkmıştır. Baha Tevfik doğrudan Millî Edebiyat hareketine katılanlardan olmasa da devrin siyasî ve sosyal şartları, yazarları kendiliğinden millî konulara eğilmeye, millî şuur verici metinler yazmaya sevk etmiştir. Fecr-i Âti zümresi yazarlarından, aristokrat bir edebiyat anlayışına sahip Şahabettin Süleyman ın Bir Hitabe (nu:1) başlıklı yazısından şu cümleleri, kastettiğimiz duruma son derece uygun bir örnektir: Çocuk sana, bir Osmanlı diyarının, bu saf, sakin, mamafih mecruh ve giryan bu Osmanlı diyarının eteklerine sarıldığı sana hitap ediyorum. (...) Çocuk, senin rüyalarında artık memuriyetin yaldızlı fakat esnetici, öldürücü hayalleri dolaşmasın!.. Hükûmetin eşiklerini babaların aşındırdılar. (...) Sen tâcir, zürrâ (ziraatçi), zenaatkâr olacaksın Kulaklarında makinelerin gürültüleri, ellerinde sapanın tozu, ayaklarında toprağın kokusu yaşamalı. (...) Unutma ki bugün mağlup oldun. Unutma ki Selimiye Camii Edirne de yaşıyor; unutma ki senin kardeşlerin onun için öldüler. Unutma ki bir Selânik, bir İşkodra, bir Yanya, bir koca Rumeli var. İntikam, kin senin duan olsun! Âdi intikamlar vardır, şahıstan şahsa müntakildir. Onlar senin kalbinde artık yer tutmamalıdır. Sen büyük kinin, büyük intikamın şulesiyle hep bu âdileri yakacaksın. Şu öndeki fırtınanın, şu siyah bulutun, şu derin zulmetin içinden çıkmak istiyorsan, ruhunda düşmanlarına karşı intikam mumunu yak; onu alevlendir, onunla sabahı bulursun... (Şahabettin Süleyman 1913: 2) 54

74 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Fakat Millî Edebiyat hareketi mensupları tarafından, doğrudan doğruya çocuklar için çıkarılmış yani okuyucu kitlesi çocuk olan bazı dergiler de vardır. Bunlardan en önemlileri Çocuk Yurdu, Çocuk Dünyası, Talebe Defteri, Türk Yavrusu, Türk Çocuğu dur. Çocuk Yurdu, Balkan Savaşlarından hemen sonra (Mayıs 1913) çıktığı için öncelikle bu tarihî bozgunun uyandırdığı öç duygularına yer verir. Bu meselelerden, sadece Çocuk Yurdu nun değil, bütün basının işlediği temalardandır. I. Dünya Savaşı nın başlamasıyla yaşanan yeni acılar, Balkan Savaşlarını gündemin geri sıralarına atmıştır arasında Tevfik Nurettin ve Ahmet Halit Yaşaroğlu yönetiminde 94 sayı çıkan Çocuk Dünyası, Millî Edebiyat hareketinin ve Türkçülük fikrinin bütün özelliklerini yansıtır. Dergideki (nu:10) bir okuyucu mektubundan birkaç cümle, bu durumu açıkça gösterir: Millî manzumeler isteriz. Bunlar bizim vatan duygusu, Türk duygusu ile çarpan yüreklerimizi bu ateş ile kaynayan kanımızı bir türlü teskin edemiyor. Siz bunu nazar-ı dikkate alarak bize vatana, millete ait manzumeler yazarsanız fevkalâde memnun oluruz. Bizim içimizde Türklük hissi fevkalâde uyandı (Okay 1999: 106). Çocuk Dünyası, Türkçenin sadeleştirilmesi davasına inanan ve ilmî ölçülerle davranan bir yayın organıdır. Başlangıcından itibaren çocukları yazmaya alıştırmak için Masal Müsabakası, Tenkit Müsabakası gibi özendirici yarışmalar açmıştır. Çocuk Dünyası 11. sayısında ise, lisanımızda kullanılan Arapça ve Acemce kelimeler, cümleler, terkipler yerine Türkçe sözler bulup koyabilmek maksadıyla, Türk Derneği mensuplarından bir heyet tarafından incelenmek üzere, konu seçiminin okuyucuya bırakıldığı sâfi Türkçe yazılarla bir dil yarışı düzenlemiştir. Dergi ayrıca, devletin açtığı istikraza katılmayı ve memuriyet yerine ticarete yönelmeyi teşvik edici şiir ve yazılarıyla da dikkat çekmektedir. Derginin yazı kadrosu arasında yazı hayatına ilk adımını atan pek çok rüşdiye (ortaokul) talebesi yanında Süleyman Nesip, Hüseyin Cahit (Yalçın) gibi vaktiyle Edebiyat-ı Cedide içinde bulunmuş kimseler, Ziya Gökalp, Akagündüz, Edhem Nejat, Mehmet Emin (Yurdakul), Ali Ulvi (Elöve), İsmail Hakkı (Baltacıoğlu), Hüseyin Ragıp (Baydur), Senih Muammer, Ahmet Refik (Altınay) ve Ömer Seyfettin gibi Türkçülük ve Türkçecilik istikametindeki faaliyetleriyle tanıdığımız kalem sahipleri ve siyasî görüşleri bunlardan farklı olmakla birlikte Millî Edebiyat hareketinin Saz şiirine yönelişini temsil eden Rıza Tevfik de vardır. Cüneyt Okay, Çocuk Dünyası nı, Türk Yurdu dergisinin çocuk versiyonu olarak nitelendirmektedir (Okay 2000: 47). Ahmet Halit (Yaşaroğlu) in arasında 68 sayı çıkardığı Talebe Defteri nde, Abdurrahman Şeref, Abdülfeyyaz Tevfik (Yergök), Ahmet Cevat (Emre), Celâl Sahir (Erozan), Enis Behiç (Koryürek), Faik Ali (Ozansoy), Hüseyin Ragıp (Baydur), Nafi Atuf (Kansu), Osman Fahri, Rıza Tevfik (Bölükbaşı), Suat Fahir (İsmail Hikmet Ertaylan) gibi Millî Edebiyat Cereyanı içinde mütalâa ettiğimiz imzalar görülmektedir te, Türk Kütüphanesi adlı bir kuruluş adına Gündüz Alp tarafından, çıkarılmış Türk Yavrusu yazarları arasında, Millî Edebiyat hareketinin kabullenilmesinde önemli hizmetleri bulunan Mehmet Emin Yurdakul da vardır. Derginin yayın çizgisi ilk sayıdaki Birkaç Söz başlıklı yazıda şöyle belirtilmiştir: Türk Yavrusu, Türk çocuklarının tenvir-i efkâr ve hissiyâtına çalışır küçük bir mecmuai millîdir. Maksat ve gayesi: Ziraat, ticaret, edebiyat, sanat, iktisat ve her bir ulûm ve fünunu mekteplilerimizde eğlenceli bir surette talim etmek ve bu suretle evlâd-ı vatanın istifadesini gözetmektir te İzmir de Mustafa Turgut [Türkoğlu] tarafından (Huyugüzel 2004:114,118) ortaöğretim seviyesindeki çocuklar ve gençler için çıkarılan Türk Çocuğu, millî şuur vermede başarılı dergilerdendir. 55

75 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bunlardan başka Mesleğimize muvafık ve açık Türkçe ile yazılmış âsâra sahifelerimiz açıktır şeklindeki ilânıyla Mektepli ( ), Balkan Harplerinin ruhlarda uyandırdığı millî öfkeyi dile getiren Mini Mini (1914) ve Küçükler Gazetesi (1918) gibi birkaç yayın organı da Millî Edebiyat hareketi çizgisinde neşredilmiş çocuk dergileridir. Hüseyin Ragıp [Baydur] yönetiminde çıkan Muallim ( ) Nafi Atuf [Kansu], Mehmet Emin [Erişirgil], Ahmet Hikmet, Ömer Seyfettin, İsmail Hakkı [Baltacıoğlu], Kâzım Nami [Duru], İbrahim Alaattin [Gövsa] ve daha başka pek çok aydını bünyesinde toplamış bir eğitim dergisidir. Bütün bunlar gösteriyor ki çocuk edebiyatı; anlamına uygun gerçek kıvamı II. Meşrutiyet döneminde bulmuş ve bu birikim, Cumhuriyet yıllarında çocuk edebiyatının yükselmesine zemin hazırlamıştır. KAYNAKÇA 1. Cumbur, Müjgân (1985). Ömer Seyfettin Bibliyografyası, Doğumunun Yüzüncü Yılında Ömer Seyfettin, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara, s Çankaya, Mücellidoğlu Ali ( ). Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler, Mars Mat., Ankara 3. Demiray, Kemal (1973). Türkçe Çocuk Edebiyatı, 14. basım, MEB Yay., İstanbul. 4. Elöve, Ali Ulvi (1959). Çocuklarımıza Şiirler, 2. basım, Yeni Mat., İstanbul. 5. Genç Kalemler ] Tahrir Heyeti (1912a:1). Mümtaz Nüshamız, Genç Kalemler, C. 3, sayı: 16, 16 Şubat 1327 [1 Mart 1912], s Genç Kalemler Tahrir Heyeti (1912b: 2). Yeni Lisan, Genç Kalemler, C. 4, sayı: 24-25, 10 Temmuz 1328 [23 Temmuz 1912], s Huyugüzel, Ömer Faruk (2004). İzmir de Edebiyat ve Fikir Hareketleri Üzerine Araştırmalar, İzmir Büyükşehir Belediyesi Yay., İzmir. 8. Mustafa] Satı [El-Husri] Bey (1911). Şiir ve Musikinin Talim ve Terbiyede Ehemmiyeti Darülmuallimin de Verilen Umumî Konferanslardan-, Tedrisat-ı İptidaiye Mecmuası, sayı: 1, 15 Şubat 1326 [28 Şubat 1911], s Okay, Cüneyt (1999). Eski Harfli Çocuk Dergileri, Kitabevi Yay., İstanbul. 10. Okay, Cüneyt (2000). Meşrutiyet Çocukları, Bordo Yay., İstanbul, s. 11. Okay, Cüneyt (2002). Meşrutiyet Dönemi Çocuk Edebiyatı, Medyatek Yay., İstanbul. 12. Ömer Seyfettin (1911). Yeni Lisan, Genç Kalemler, II. C., sayı:1, 29 Mart 1327 [11 Nisan 1911], s. 1, [? rumuzuyla]. 13. Özgül, M. Kayahan (2010). Son Jöntürk Kalesi Ahmet Kemal Akünal, Kitabevi Yay., İstanbul. 14. Şahabettin Süleyman (1913). Bir Hitabe, Çocuk Duygusu, sayı: 1, 6 Haziran 1329 [19 Haziran 1913], s Yöntem], Ali Canip (1911). Âtî-i Edebîmiz, Genç Kalemler, C.I, sayı: 3 (11), Şubat 1326(1911), s Yöntem], Ali Canip (1947). Ömer Seyfettin ( ) Hayatı, Karakteri, Edebiyatı, İdeali ve Eserlerinden Numuneler, Remzi Kit., İstanbul. BALACALARIN YARADICILIQ İSTEDADINA QAYĞI İLƏ YANAŞAQ Nərminə Mehdiağa qızı ƏLİYEVA Qafqaz Universiteti "Şübhəsiz ki, istedad qayğı istəyir. Qayğı olmayanda istedad bəzən özünə yol tapa bilmir, yaxud onun inkişaf yolu çətin olur. Bilin ki, həyatımız nə qədər çətin olsa da dövlət işləri başımızı nə qədər çox qarışdırsa da, biz istedadlara daim qayğı göstərməliyik". Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev İstedadlı sözü həddən artıq məna çalarları ilə yüklənmişdir. Bu söz dahi deməkdir? Yoxsa çox istedadlı yaxud dərslərini çox yaxşı oxuyan mənasına gəlir? Bəlkə bu sözü intelektual, yaradıcılıq, aktyorluq, ədib, yaxud liderlik baxımından, və ya hər hansı bir elm sahəsində yüksək nəticələr göstərən və öz bacarıqlarını 100 faiz inkişaf etdirmək üçün xüsusi xidmət və fəaliyyətlərə ehtiyacı olan uşaqlar kimi qiymətləndirək? 56

76 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Bu sırada məni belə bir sual da düşündürür. Məgər hamının övladı bu və ya digər mənada hər hansı bir istedada malik deyil? Son illərdə bu sözün mənası müəllimlərin qeyri-adi istedada malik olan uşaqların öyrədilməsinə münasibətindən asılı olaraq dəyişmişdir. Başqa sözlərlə desək, xüsusi istedada malik uşaqların bu istedaddan istifadə edə bilmələri üçün xüsusi dəstəyə ehtiyacı vardır. Bu gün kicik həcmli şer və ya məqalə yazan məktəbli öz istedadlarına görə tanındıqda özlərini daha da inkişaf etidirir və inanılmaz gözəl əsərlərin müəllifi olurlar. Onların bu bacarıqları insanlar tərəfindən dəyərləndirilmədikdə isə bu uşaqlar üçün hər şey darıxdırıcı olur və onlar öz potensiallarından tam şəkildə istifadə edə bilmirlər. Bəs uşagın xüsusi istedadlı olub olmadığını necə müəyyən edə bilərik? Istedadlı uşaqlar öz yaşıdlarından nə ilə fərqlənirlər? Istedadlı uşaqların tez öyrənmə fərqli düşünmə həddən artıq maraqlanma mənəvi cəhətdən çılğınlıq çətin tapşırıqları sevən təkrarçılıqdan çox tez yorulan mövzunu dərinliyinə qədər müzakirə etməyi bacaran Yaşlarına uyğun olmayan sahələrə maraq göstərən Ümumiyyyətlə, 33 illik pedaqoji təcrübəmə əsaslanaraq deyə bilərəm ki, əgər siz uşaqda bir müəllim və ya bir valideyn kimi öz həmyaşıdlarından elmi, fiziki, aktyorluq və bu kimi digər sahələrində fərqlənən xüsusiyyətlər müşahidə edirsinizsə- bu istedadlılıqdır. Lakin istedadın da bir sıra növləri mövcuddur. Bir sıra uşaqlar onlara verilən testlərdən yüksək nəticələr əldə edir, yaxud çox güclü elmi biliklərə malik və araşdırma qabiliyyətinə malik olurlar. Digər növ isə bir növ yaradıcılıq istedadıdır. Yəni bu tip uşaqlar rəsm çəkmə, rəqs, idman, yaxud musiqi sahəsində xarüqələr yaradırlar. İstənilən halda, bir müəllim və ya valideyn olaraq bizim vəzifəmiz həm məktəbdə, həm də evdə bu istedadların inkişaf etməsinə yardım etməkdir. Xüsusi istedada malik istənilən uşağın valideynləri, yaxud elə onların özləri ilə danışdıqda aydın olur ki, bu tip insanların özlərinin xüsusi diqqətə ehtiyacları olur. Fürsətdən istifadə edib, uşaqlarda qeyri-adi qabiliyyətin olub- olmadığını aydınlaşdırmaq üçün lazım olan bir modelin yaradılmasını və ondan düzgün istifafə edilməsinin yollarının öyrədilməsini təklif etmək istərdim. Məsələn, mən uşaqları xüsusi istedada malik və bacarlıqlı olaraq iki qrupa ayırıram. Xüsusi istedad dedikdə, uşağın potensial bacarıqları, bacarıqlı dedikdə isə daha çox əldə etdikləri uğurları nəzərdə tuturam. Millətinə dəyər verən müəllim olaraq ölkəmizdə istadadlı gənclərin sayını artırmaq istəyiriksə, xüsusi istedada malik gənclərin bacarıqlı gənclərə çevirmək işinə ciddi yanaşmalıyıq. Öz həyatımda xüsusi iz buraxaraq keçən bəzi nümunələrə əsaslanıb qəti deyə bilərəm ki, insanda olan xüsusi istedada əhəmiyyət verilməzsə, yaxud sıxışdırılarsa bu istedad azala və ya tamamilə yoxa çıxa bilər. Şəxsən sairlik, aktyorluq və liderlik sahəsində mövcud potensialımın lazımınca qiymətləndirilməməsi məndə o bacarıqların get- gedə sönməsinə və zaman- zaman buna marağımın azalmasına gətirib çıxardı. Bunun əsas səbəbkarı, bu bacarıqlarımın insanların necə qarşılayacağı qorxusu oldu. Bildiyiniz kimi, yaşadığımız sovet dövrünün qeyri-sağlam baxışları, o cümlədən valideynlərimiz, qohum, tanış- bilişlərimiz insanların qəbul etdiyi qayda- qanununa görə otur yerində, sairimiz, artistimiz əskikdi deyə biləcək adamlar idi. Mən dəstəyi savadlı, dəyərli müəllimlərimdən gözləyirdim. Onlar da bunu yalnız məktəbin və ya mədəniyyət evinin akt zalında yazdığım bir iki şeir ifası ilə məktəbin müsabiqədə yer tutması naminə dəyərləndirirdilər. İndi bu yazını yaza- yaza fikirləşirəm ki, yəqin bəlkə də indiki kimi münasibət, ideya, fikir yoxmuş o zaman. 57

77 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Doğrudan da bəs uşaqda xüsusi istedadın mövcud olub olmadığını necə müəyyənləşdirmək mümkündür? Əlbəttə, göstəricilərin dərəcəsi müxtəlif ola bilər. Amma mən göstəricilər sırasına daha çox bunları da daxil edərdim: dərin düşünmə, asanlıqla, yaxud çox sürətli öyrənmə, yüksək şifahi nitq (çox zaman körpə yaşlardan başlayaraq), güclü yaddaş, qeyri-adi diqqət cəmləşdirmə bacarığı, dözümlülük, yaxud yüksək əhval-ruhiyyə, maraq və bilik dairəsinin genişliyi, yaşlı insanlara maraq, iti müşahidə aparma bacarığı, rəqəmlərə maraq və rəqəmlərlə işləmə, məkanlarla bağlı xüsusi bacarıq, təcrübəli rəssam səviyyəsində rəsmlər çəkmə kimi simvollardan istifadə. erkən yerimə, danışma və ya oxuma; yüksək enerji; vaxtından tez oxuma; yüksək maraq; güclü təxəyyül, yaxud yaradıcılıq qabiliyyəti; temperament; yumor hissi; və s Güman edirəm ki, bu anda müəllimlər şagirlərini, valideynlər öz övladlarını göz önündən keçirərək fikirləşir, özləri üçün xəyali bir yoxlama aparır və onlarda bu qabiliyyətlərin hansının olub-olmadığını müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Bu gün cəmiyyətimizdə uşaqlarımızın təhsilinə iki cür yanaşma var- bunlardan biri ən yaxşı məktəblərdə təhsil almaq uğrunda gedən gərgin mübarizədir. Digəri isə valideynlərin öz övladlarının xüsusi istedada sahib olmasına dərin inam bəsləməsidir. Qarşımızda duran əsas məsələ xarici təcrübənin öyrənilməsidir. Bunu elə-belə sözdə deyil əməlli başlı əməldə öyrənmək ehtiyacındayıq. Çox uzağa getmək lazım deyil. Azərbaycanda ÇAĞ öyrətim işlətmələri anonim şirkətinin açdığı Türk liseyləri ilə təcrübə mübadiləsi edilsə, onların bu sahədə olan zəngin təcrübəsindən istifadə edərək kələfin ucunu tapmış olarıq. Təhsilini ümumtəhsil məktəbində başlayıb sonradan türk liseyində davam etdirən şagirdlərimiz qısa bir müddət ərzində dünya üzrə keçirilən beynəlxalq olimpiadaların qalibi olur. Müəllimlər bu müvəffəqiyyətə belə münasibət bildirirlər: Bizim uşaqlardır. Biz yetişdiririk liseylər hazıra nazir olurlar. Məgər sinifdəki, məktəbdəki bütün istedadlı uşaqların türk liseyində oxumaq imkanı varmı? Əlbəttə ki, yox. Yalnız onlardan çox az bir faizinin buna gücü çatır. Bəs onda niyə türk liseyinə daxil olan şagirdlər az sonra olimpiadalar ulduzu olur, bizim məktəblərdə qalan istedadlı uşaqlar isə elmə olan marağı yavaş-yavaş itirirlər? Çünki bu liseylərdə istedadlı uşaqların intellektual, yaradıcı keyfiyyətləri onların təhkim olunduğu müəllim tərəfindən araşdırılıb aşkar edilir, və onların hər biri üçün şəxsiyyət profili əsasında fərdi təlim proqramları işlənib hazırlanır. Müəllimin qarşısına bu fərdləri yetışdirmək kimi ciddi tələblər qoyulur və onun üçün ən optimal şərait yaradılır. İstedadlı uşaqlar üçün xüsusi təhsil proqramlarına bu gün çox böyük ehtiyac var. Amma biz nə qədər onlar üçün təhsil proqramları hazırlasaq, inkişaf perspektivlərinə dair planlar cızsaq belə, bu problem həllini tapmayacaqdır. Çünki çox hallarda belə uşaqlar özünə qapılmış olur, ətrafdakılarla ünsiyyət saxlamağı bacarmır və buna görə də onlar böyüyəndə öz bacarıqlarını aça bilmirlər. Onlara ünsiyyət vərdişlərinə yiyələnməkdə kömək etmək lazımdır və bu işi ümumtəhsil məktəblərində adi dərs keçməklə əldə etmək olmaz. Bu gün tədrisdə müasir yanaşmaya və yeni interaktiv metodikalarla işləyən peşəkarlara, böyük əzmlə uşaqlara maraqlı dərslər keçən müəllimlərə çox böyük ehtiyacımız var. Unutmamalıyıq ki, uşağı maraqlandırdıqdan sonra onun qabiliyyət və bacarığı açılır, inkişaf edir, mükəmməlləşir. Bu günki istedadlar dövlətin sabahkı intellektual və iqtisadi potensialını həll edə biləcək insanlardır. Bu problemin həlli də biz müəllimlərın buna münasibətindən asılıdır. Şəxsiyyətin formalaşmasında, istedadlı uşaqların üzə çıxarılması və şagirdlərlə yaradıcılıq işlərinin aparılmasında təhsil ocaqlarının rolu böyükdür. Təbii ki, məktəbin əsas məqsədi şagirdləri hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyət kimi formalaşdırmaqdır. Ən qusurlu cəhət, istedadlı şagirdlərin hərtərəfli inkişafına zərbə vuran məsələ ondan ibarətdir ki, onlar müəyyən fənlər üzrə gərgin çalışmağa üstünlük verir, yəni yalnız hazırlaşdıqları ali təhsil müəssisəsinin aid olduğu qrupa daxil olan fənləri öyrənirlər. Bu, istedadlı şagirdlərimizin birtərəfli inkişafına, onların gələcək müvəffəqiyyətinə mənfi təsir göstərir. 58

78 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Xüsusi intellektə malik uşaqlarla işləyərkən birinci növbədə nəyə diqqət yetirmək lazımdır? Uzun illərin təcrübəsinə əsasən deyə bilərəm ki, istedadlı uşaqlar heç də hər müəllimi qəbul etmirlər. Bunu mənə ifadə etmək bir az çətin olsa da, deməyi özümə borc hesab edirəm. Bəli, istedadlı uşaqlar elə müəllimlərə üstünlük verirlər ki, o müəllim tədris etdiyi fənnə özləri maraqlıdırlar və onların bu marağı həmin fənni daha maraqlı edir. Belə müəllimlər tədris etdiyi fənn sahəsindəki yeniliklərdən xəbərdar olur, elmin dərinliklərinə gedərək şagirdinə daha faydalı olmağa çalışır və onu düşündürməyə sövq edir. İstedadlı şagirdlərin biz müəllimlərdən umduğu onları anlamaq, onları diqqətlə dinləmək, onlara başdansovdu deyil, tutarlı cavab verməkdir. İstedadlı şagirdlərin daha çox dəyərlərləndirdiyi onlara düşüncələrini ifadə etməyə imkan yaradan müəllimlərdir. İstedadlı uşaqlarla söbət edərkən onların sənə necə etibar etdiyinin, inandığının şahidi olursan. Belə uşaqlar çox əzmlidirlər və müəllimlərdən onlara daha çətin sual verməyi, onları düşündürücü situasiyalara sövq edərək yeni anlayışları öyrənməyi və eləcə də öz səhvlərindən öyrənməyə onlar üçün şərait yaratmağı arzulayırlar. Onların içərisində elə əzmkarları var ki, onlar daim araşdırmağı, problem situasiyalara girməyi, və müzakirə yönümlü dərslərdə və məşğələlərdə fikir mübadiləsinə şərait yaradan müəllimləri sevirlər. İndi istedadları qane etmək üçün internet kompüter texnologiyasından, smardborddan lazımınca istıfadə etməyi bacaran müəllimlər lazımdır. Bəzən istedadlı uşaqları ev tapşırıqları ilə yükləyərək onların daha yaxşı inkişafını nəzərdə tuturuq. Yadda saxlamaq lazımdır ki, uşağın oxumağa meylli olması evi məktəbə çevirməyə əsas vermir. Biz öz işimizi valideynlərin üzərinə qoymamalıyıq. Valideynin işi uşağa öz maraqlarını və bacarıqlarını tapmağa yardım etmək və bu bacarıqlar vaistəsilə digər maraq dairələrinin kəşf edilməsində bizim işimizə kömək etməkdən ibarətdir. Bizim işimiz istedadlı uşaqların önünü açmaqdan, onlara şans yaratmaqdan, mənbələrlə təmin etməkdən, cəsarətləndirməkdən başlamalıdır. İstedadlı şagirdimizin hər bir nəaliyyətini onun həmyaşıdları, məktəb rəhbərliyi və eləcə də yeri gəldikcə başqa insanlar qarşısında tərfiləyin. Bəzən biz elə fikirləşirik ki, uşağın bütün asüdə vaxtını planlaşdırmaq lazımdır. Bu gülməli səslənə bilər, amma qoyun adi uşaqlar kimi o da bir az sərbəst olsun, özü üçün xəyallar qursun, bir az təklikdə vaxt keçirsin. Bütün bunlar çox önəmlidir. Bu onun təxəyyülünü və yaradıcılığını inkişaf etdirmək üçün çox önəmlidir. Uşaqların təcrübə üçün vaxta ehtiyacaları var. İstedadlı uşaqlarla iş uzun və çətin prosesdir. Bu məqsədə doğru addım-addım hərəkət etsək intellektual səviyyəsi yüksək olan istedadlı şagirdlərə yeni inkişaf perspektivləri açılar. AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATI: AXTARIŞLAR, PERSPEKTİVLƏR Rafiq YUSİFOĞLU Filologiya elmləri doktoru, professor SDU Ümumi ədəbiyyatımızın ayrılmaz tərkib hissəsi, onun spesifik bir qolu olan uşaq ədəbiyyatı söz sənətinin strateji əhəmiyyət kəsb edən bir sahəsidir. Ona görə ki, uşaq ədəbiyyatı birbaşa məktəblə, təlim-tərbiyə ilə, yeni nəslin ədəbi zövqünün formalaşması ilə əlaqədardır. Uşaq vaxtı gözəl şeirlər, hekayələr, nağıllar oxuya-oxuya ədəbi zövqü formalaşmayan, ürəyində mütaliəyə həvəs, ehtiyac oyanmayan insanın böyüyəndə ciddi sənət nümunələrini anlaması bir qədər inandırıcı təsir bağışlamır. Öyrəndiyi ilkin ədəbi nümunələr uşağın ədəbiyyata, mütaliəyə həvəsini artırdığı kimi, heç bir məzmun və forma gözəlliyi, didaktik və tərbiyəvi əhəmiyyəti 59

79 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» olmayan ümumi söz yığımından ibarət nəzm parçaları, hekayələr, nağıllar isə uşağın şeirə, sənətə, müstəqil oxuya marağını birdəfəlik öldürə bilər. Elə buna görə də ədəbiyyatımızın sabahı naminə onun çox həssas və vacib bir sahəsi olan uşaq ədəbiyyatına ümumxalq səviyyəsində xüsusi qayğı, diqqət, eyni zamanda tələbkarlıq lazımdır. Uşaq ədəbiyyatını təlim-tərbiyə işindən başı çıxmayan, uşaq psixologiyasını bilməyən, poetik zövqü son dərəcə aşağı səviyyədə olan naşı yazarların ümidinə buraxmaq olmaz. Doğrudan da, uşağın diqqətini cəlb eləyən, onu maraqlandıran əsərlər yazmaq üçün ilk növbədə körpələri yaxından tanımaq, onların arzu və düşüncələrini, yaş səviyyələrini bilmək və nəzərə almaq zəruridir. Bir faktı xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, azərbaycan uşaq ədəbiyyatının ilk nümunələrini yaradın, bu ədəbiyyatın formalaşmasında xidməti olan yazıçıların əksəriyyəti ixtisasca müəllim, pedaqoq, tərbiyəçi, maarifpərvər ziyalılar olmuşlar. Bir məsələni də xüsusi vurğulamaq yerinə düşərdi ki, hər yaş dövrünün öz ədəbiyyatı olmalıdır. Hər yaş dövrünə uyğun ədəbiyyat nümunələri yaranmalıdır. Çünki müxtəlif yaş dövrlü uşaqların anlam və maraq dairələri, psixoloji durumu bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu gün öz yaş səviyyələrinə uyğun poetik nümunələri oxumayanlar, sabah böyüklər üçün yaradılmış ən ciddi, ən gözəl əsərlərimizə belə biganə qalacaqlar Uşaq ədəbiyyatının dili sadə, aydın, obrazlı olmalıdır ki, uşaq elə ilk oxuduğu nağıldan, hekayədən, şeirdən sonra yavaş-yavaş dilimizin incəliklərini öyrənməyə başlasın, bu dilin şirinliyini, ahəngdarlığını, musiqililiyini duysun, hiss eləsin və bundan sonra onun müstəqil şəkildə oxumağa, öyrənməyə həvəsi güclənsin. Elmi texniki tərəqqi, internet əsrinin uşaqlarının marağını təmin etmək üçün yazıçı çox ciddi oxumalı, öyrənməli, gərgin yaradıcılıq axtarışları aparmalıdır. Ən əsas problemlərdən biri də oxucu problemidir. Təssüflə də olsa qeyd etməliyik ki, indi bizdə mütaliəyə maraq çox azalıb. Kitab mağazalarının əksəriyyəti öz profilini dəyişib. Kitab ticarəti, kitab yayımı şəbəkəsi günün tələblərinə cavab vermir. İndi uşaqlar üçün əsər lə ri kütləvi tirajla, nəfis şəkildə nəşr eləyib yayan, müəllifləri həvəslən dirən, onlara gördükləri işin dəyəri müqabilində qonorar verən təşkilata-nəşriyyata böyük ehtiyac duyulur. Uşaq ədəbiyyatı, onun yaranması, nəşri, yayımı çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ona görə də ilkin mərhələdə bu məsələnin müzakirəsinə, yollar axtarıb tapılmasına böyük ehtiyac duyulur. BRİTANİYA UŞAQ ƏDƏBİYYATI VƏ ONUN AZƏRBAYCANDA ÖYRƏNİLMƏSİ fil.e.d., prof. Şahin XƏLİLLİ Qafqaz Universiteti, Pedaqoji fakültə İngilis dili və ədəbiyyatı kafedrası Bakı / AZƏRBAYCAN [email protected] XÜLASƏ Məqalədə Britaniya uşaq ədəbiyyatının yaranması və təkamülü, eləcə də Britaniyanın ədəbi tarixində mühüm əhəmiyyətli əsərlərin müzakirəsi təqdim edilir. Müəllif bir sıra uşaq kitablarının qısa şərhini və onların müəllifləri haqqında bioqrafik qeydləri ön plana çəkir. Uşaq ədəbiyyatı ilə əlaqədar bir sıra əsas prinsiplər və vacib nəşrlər haqqında müəllif diskurs açır və öz konsepsiyasını təklif edir. Məqalə Britaniya uşaq ədəbiyyatının əhəmiyyətli və vacib nəşrlər modelini və uşaq ədəbiyyatı tənqidinin yaradılmasını gündəmə gətirir. Məqalədə məqsəd Britaniya uşaq ədəbiyyatı haqqında ümumi fikir yaratmaq və Azərbaycan türkcəsinə edilmiş tərcümə kitablarına tənqidi münasibəti ifadə etməkdir. 60

80 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Bütövlükdə isə Britaniya uşaq ədəbiyyatı və onun Azərbaycanda öyrənilməsi məqalənin hədəfini təşkil edir. Açar sözlər: birinci uşaq şairi, uşaq kitabları dünyası, uşaqlar üçün şeir, uşaq ədəbiyyatından seçmələr, ədəbiyyatın tərcüməsi, tədqiqi və tədrisi. BRITISH CHILDREN S LITERATURE AND ITS STUDY IN AZERBAIJAN Prof. Dr. Shahin KHALILLI [email protected] ABSTRACT The article presents the discussion of the foundation and evolution of British children s literature, and the most significant works in the literary history of Britain as well. The author highlights the brief review of some of the children s books and the biographical notes of their authors. The author opens discourses on some key principles and important issues related to children s literature and suggests his conception. The article offers a model of useful and important issues of British children s literature and creation of children s literature criticism as well. The goal of the article is to create the common view of British children s literature and express the critical approaches to the books translated into Azerbaijani Turkish. Taken together British children s literature and its study in Azerbaijan are the focus of the article. Key words: the first children s poet, the world of children s books, poetry for children, selections of children s literature, translation, research and study of literature. Britaniya uşaq ədəbiyyatı dünya uşaq ədəbiyyatının ümumi mənzərəsində öz sözü, sehrli, möcüzəli sənət abidələri ilə seçilən və dünya xalqlarının çox-çox dillərinə tərcümə edilən böyüklər üçün yazılan ədəbiyyat sırasında o qədər də balaca görünmür. Böyüklərin ədəbiyyatı kimi uşaq ədəbiyyatının yaranış tarixində də poeziyanın ön cərgədə dayandığı, başlanğıcın yaradıcısı olduğunu söyləmək mümkündür. İngilis yazılı uşaq poeziyasının çox qısa tarixi olduğunu qeyd edən tanınmış ingilis yazıçısı Marqaret Drabl (Margaret Drabble, 1939) uşaq ədəbiyyatına dair xülasəsində yazır: 16- cı əsrin məlumat kitabçaları, məsələn İngilis şeir vəzninə dair kitab ( Booke in Englyssh Metre ) daha çox zövq aşılayan şeirlə yazılmışdır, lakin indi ilkin şəxsiyyəti müəyyənləşdirilmiş uşaq şairi yəqin ki, Uattsdır (Isaac Watts, ) (Drabble, 1994, 193). Bəs İsaak Uatts kimdir? Bu şairlə Azərbaycan türk oxucusu nə dərəcədə tanışdır? Açığını deyək ki, ingilis uşaq ədəbiyyatı məsələləri Azərbaycan nəzəri fikrində demək olar ki, az tədqiq olunmuşdur. Dünya uşaq ədəbiyyatı seriyası ilə nəşr olunmuş bir sıra Britaniya uşaq yazıçılarının əsərləri ana dilimizə tərcümə edilmişdir. Tədqiqatçı alimlərimiz uşaq ədəbiyyatı tənqidi ilə məşğul olmadığından bu arealda böyük bir boşluq yaranmışdır. Annotasiya xarakterli olsa da, İsaak Uatts haqqında aşağıdakıları söyləmək istərdik. O, Nyuinqton Akademiyasında cü illərdə təhsil almış, ruhani olmuşdur, səhhətində müəyyən problemlərlə bağlı erkən təqaüdə çıxarılmışdır. Bir sıra ilahiyyat və təlim-tərbiyə mövzusunda əsərlər yazmışdır. Əsasən isə öz yazdığı himnləri ilə məşhur olmuşdur. Onun uşaqlar üçün yazdığı şeirləri, mahnıları, xüsusilə Balaca işgüzar arı necə işlər görür ( How doth the little busy bee ) kimi mahnısının Luis Kəroll (Lewis Carroll-onun əsl adı isə Charles Lutwidge Dodgsondur, ) və bir sıra ensiklopediyalarda daha çox əsl adı ilə təqdim edilir) Alisa möcüzələr ölkəsində adlı kitabında parodiyalarını yaratmışdır. Böyük ingilis yazıçısı və şairi, ingilis dilinin ilk monumental lüğətinin ( Johnson s Dictionary ) müəllifi Samuel Conson (Samuel Johnson, ) özünün məşhur İngilis şairlərinin ömürləri ( The Lives of the English Poets ) adlı bioqrafik toplusunda şəxsi təşəbbüsü ilə ilk ingilis uşaq şairi haqqında təfsilatlı məlumat vermişdir. Uattsın yaradıcılıq məsələlərinə toxunan Marqaret Drabl şairin Uşaqlar üçün ilahi mahnılar ının ( Divine Songs for Children ) 1715-ci ildən etibarən çox məşhur olduğunu bir daha təsdiq etmişdir (Drabble, 1994, 193). Ədəbiyyatın bu mürəkkəb dünyasının başlanğıcı müəmmalıdır. Biz heç vaxt hansı növ hekayə, məzhəkə və mahnının bizdən əvvəlki savadsız cəmiyyətlərdə xüsusi olaraq ya uşaqlar üçün, ya da uşaqlar tərəfindən yaradıldığını dəqiq bilməyəcəyik. Təxmin edə bilərik ki, yaşlı 61

81 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» adamlar uşaqlara laylalar və onların könlünü oxşayan ritmik bədii parçaları oxuyublar və adama elə gəlir ki, onlar nağıl və mahnı ifası mərasimlərinə daxil edilmişdir. Bir zamanlar yazı inkişaf edəndə bəzi yeniyetmə uşaqlara (adətən yüksək zümrənin oğlanlarına) yazmağı və oxumağı öyrədirdilər, lakin ən erkən savadlı cəmiyyətlərdən yaş spesifikalı ədəbiyyatın aydın nümunələri indiki günlərimizə gəlib çatmamışdır (Rosen, 2009, 25). Belə bir mühakimə təkzibedilməzdir. Ona görə ki, dünyanın ədəbi xəritəsində Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının keçdiyi yol haqqında elə təxminən belə bir fikir söyləmək olar. Lakin yaddaşlardan süzülüb gələn, əsrlərdən əsrlərə, nəsillərdən nəsillərə ötürülən uşaq nənniləri, tapmaca, nağıl və hikmətli xalq ifadələri uşaq ədəbiyyatının bir zamanlar mövcud olmadığı fikrinin yanlış olduğuna əyani sübut deyilmi? Doğrudur, qədim dövrlərdə nə böyük, nə də uşaq ədəbiyyatı kimi bölümlərin olmadığını israrla söyləmək olar. Elə bu misalı demək olar ki, mütəfəkkir Azərbaycan türk şairi Nizami Gəncəvinin( ) təhsil aldığı dövrdə uşaq ədəbiyyatı adlı fənnin tədris olunmadığı gün kimi aydındır. Nə də şair özü əlyazmalarında belə bir ədəbiyyatın mövcud olduğu haqqında eyham vurmamışdır. Doğrudur, Orta əsrlər dövründə İngiltərədə uşaqlara həsr olunan əlifba şeirlərinin, eləcə də uşaqlara süfrə arxasında etik qaydaları təlqin edən şeirlərin olduğu söylənilir (Rosen 2009, 25). Bu dövrdə uşaqların daha çox dünyəvi elmləri öyrəndiyini, eləcə də klassik latın və Şərq sənət adamlarının əsərlərini mütaliə etdiyini söyləmək olar. Lakin yenə də dünyada ilk insanların yarandığı gündən uşaq ədəbiyyatının da dünyaya gəldiyini etiraf etmək olar. Onu unutmaq olmaz ki, uşaq ədəbiyyatı, hər şeydən əvvəl uşaqlar üçün yazılmış ədəbiyyat kimi dəyərləndirilməlidir. Bəs onda uşaqlar üçün uyğunlaşdırılan klassik yazarların əsərlərini də bu ədəbiyyat siyahısına daxil etmək nə dərəcədə doğrudur? Məsələn, ingilis nəsrinin və jurnalistikasının banisi Daniel Defonun (Daniel Defoe, ) Robinzon Kruzo ( Robinson Crusoe ) əsəri, şotland əsilli Valter Skottun (Sir Walter Scott, ) Kventin Dorvard ( Quentin Durward ) romanı və onlarca digər əsərlər indi dünya uşaq ədəbiyyatının bir hissəsini təşkil edir. Lakin nədənsə həm naşirlər, həm oxucular, həm də uşaq ədəbiyyatı tənqidçiləri uşaq auditoriyasına nüfuz edən bu əsərləri onların yaş səviyyəsinə uyğunlaşdırsalar da, adını çəkdiyimiz romanların məzmun-mündəricəsi onların gənc və yaşlı oxucuların zövqünə, səviyyəsinə uyğun olduğunu söyləmək daha düzgün və məqsədəuyğun olardı ci ildə 200 yaşı tamam olan görkəmli ingilis yazıçısı Çarlz Dikkensin (Charles Dickens, ) acı məhrumiyyətlər içərisində yaşadığı uşaqlıq çağı onun ən böyük dərs kitabı olmuşdur. O, 12 yaşında yüzlərlə, minlərlə həmyaşıdları kimi gündə 10 saat ən ağır işlərin qulpundan yapışaraq uşaqların çəkdiyi əzab-əziyyətin, onların satqınlıq və əxlaqsızlığının canlı şahidi olmuşdur. Sonralar yazıçının böyük sənət eşqi ilə qələmə aldığı Oliver Tvist ( Oliver Twist ) romanı ci illərdə nəşr üzü görmüşdür. Çoxsaylı filmlərin, səhnə tamaşasının mətninə çevrilən bu əsər əslində uşaqların həyatına həsr olunsa da, uşaqlar üçün yazılmamışdır. Lakin dəfələrlə uşaqlar üçün uyğunlaşdırılan Oliver Tvist neçə zamandır ki, irili-xırdalı bütün oxucuların sevimli əsərlərindən biri sayılır. Miçel Rozen, Çarlz Dikkensin 12 yaşında gördüyü işləri XXI əsr Qərb dünyasında eyni yaşda uşaqların daha görmədiyini yazır (Rosen, 2009, 23). İndi 12 yaşında olan uşaqların dünyanın hansısa guşəsində hazırladığı əşyalardan Qərb dünyası uşaqlarının ləzzət aldığını, nəşələndiyini yazan tədqiqatçı bəlkə də Qərbin keçdiyi böyük inkişaf yolunu, uşaqlara göstərilən qayğının son dövrdə kifayət qədər artdığını söyləməkdə haqlıdır. Sosioloji nöqteyi nəzərdən uşaq ədəbiyyatını digər ədəbiyyatlardan fərqləndirən əsas cəhət onun nəşriyyat, təhsil və tərbiyə ilə unikal bir şəkildə əlaqədə olmasıdır (Rosen, 2009, 23) yazan Miçel Rozen təbii ki, pedaqoq-nəzəriyyəçi kimi öz mövqeyini ifadə etmişdir. Biz isə elə fikirləşirik ki, uşaq ədəbiyyatı uşağın yaş səviyyəsi, onun yaşadığı atmosfera və uşaqlara bu ədəbiyyatı sevdirməyi bacaran tərbiyəçi-müəllim, valideyn himayəsi və qayğısı ilə daha sıx bağlıdır, ona görə ki, həmin ədəbiyyatla böyüyən uşaqlar sabah tərbiyəçi-müəllim və valideyni əvəz edəcək nəslin davamçıları olacaqlar. 62

82 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Bir sıra mənbələrdə, o cümlədən uşaq ədəbiyyatına dair ensiklopedik nəşrlərdə uşaq ədəbiyyatı tarixinin çexiyalı görkəmli pedaqoq və təhsil reformatoru Yan Komenskinin (John Amos Comenius Jan Komensky, ) uşaqlar üçün yazdığı Orbis Sensualiam Pictus adlı əsərinin ingilis dilinə edilmiş Comenius s Visible World ( Komenskinin görünən dünyası ) adlı məşhur tərcüməsi ilə başladığı qeyd olunur. Tərcümə 1659-cu ildə İngiltərədə çap üzü görmüşdür. Dillərin öyrənilməsində əyani vasitələrin, xüsusilə şəkillərin ardıcıllıqla istifadə olunmasından bəhs edən bu vəsait əslində ingilis dilində uşaqlara müraciətlə yazılmış və uşaq ədəbiyyatının ilk dərs kitabı kimi dəyərləndirilmişdir. Tərcümə ilə ədəbiyyata vəsiqə alan belə bir kitabın ingilis tərəfindən yazılmadığını nəzərə alsaq, təbii ki, bu, tərcümə ədəbiyyatının xronoloji ardıcıllığı ilə müəyyənləşdirilən tərcümə əsərlərindən biri kimi qəbul edilə bilər. Lakin tərcümənin ədəbiyyatla bağlılığından çıxış edən ensiklopediya müəllifləri ingilis uşaq ədəbiyyatının məhz tərcümə əsəri ilə irsi varislik ənənəsinin özülünü qurduğunu etiraf etməsə də, bu əsər sözün əsl mənasında uşaq ədəbiyyatının zəngin xəzinəsinə daxil olan bir əsərdir. Beləliklə, tərcümə əsəri ilə ingilis dilində ilk dərs kitabının XVII əsrin ikinci yarısına 1659-cu ilə şamil edilməsi, eləcə də bu dövrdə ilk uşaq şairi İsaak Uattsın şəxsiyyətinin və uşaq kitabının müəyyənləşdirilməsi uşaq ədəbiyyatı tarixində təxminlər kimi qəbul edilə bilər. İngilis dilində kilsə ədəbiyyatının yaradıcılarından və yazıçılarından biri kimi yaxşı tanınan Əlfrik (Aelfric, c.950-c.1010) əsasən dini kitabları ingilis dilinə tərcümə etmiş, o cümlədən Katolik moizələr ( Catholic Homilies ), Müqəddəslərin həyatı ( Lives of the Saints ), Orta əsrlər dövründə ən məşhur latın Qrammatika sı, əsasən müəllimlə şagirdləri arasında olan Söhbət i ( Colloquy ) ilə məşhur olmuşdur. Öz dövrünün böyük yazıçısı kimi məşhur olan Əlfrik əvvəcə rahib, sonra Oksford şəhəri yaxınlığında yerləşən Kerne Abbas və Eynşamda katolik monastırının abbatı (başçısı) olmuşdur. X əsrin bu tanınmış siması əsasən dini mövzularda yazılmış əsərləri latın dilindən ingilis dilinə tərcümə etmiş, özünün təhsil prinsipləri ilə öyrənmə metodlarını özündə ehtiva edən əsərləri ilə dövrünün dindar ziyalısı və nasiri kimi ingilis ədəbiyyatı tarixində unudulmazlar sırasına vəsiqə almışdır. İndi uşaq ədəbiyyatının araşdırıcıları ingilis uşaq ədəbiyyatının tarixi örnəklərinin axtarışında Əlfrikin xidmətlərini xüsusi qeyd edirlər. XVIII əsrin sonlarından etibarən ədəbiyyat mütəxəssislərinin uşaqlara hansı kitabları mütaliə etməsi barədə məsləhətlər verməsi, təbii ki, uşaq ədəbiyyatının meyarlarının müəyyənləşdirilməsi yolunda ilk təşəbbüs kimi də qəbul edilə bilər. Məhz elə qeyd etdiyimiz zamandan Sara Trimmerin (Sarah Trimmer) Təhsilinn himayədarı ( The Guardian of Education ), Şarlotta Yonqun (Charlotte Yonge) Makmillan jurnalında (Macmillan s Magazine) çap olunan üç hissədən ibarət olan essesi Ötən əsrin uşaq ədəbiyyatı ( Children s literature of the last Century ) məhz həmin təklif edilən əsərlər sırasında idi. Uşaq hekayələrindən ibarət olan Xəzinələr ( Treasuries ) və ayrı-ayrı antologiyaların nəşri həm Böyük Britaniyada, həm də ABŞ-da XVIII əsrin sonlarından çap olunmağa başlamışdır. XIX əsrin axırlarında isə bu ölkələrin kitabxanalarında uşaqlar üçün xüsusi oxu zallarının ayrılması, eləcə də kollec təhsili almış gənc qız və qadınların kitabxanaçıların həmin kitabxanalara təyinatı ilə yeni keyfiyyət standartları əsasında uşaqlara kitabların seçimində xidmət göstərməsi uşaq ədəbiyyatının inkişafında bir mərhələyə çevrildi (Mickenberg, 2011, 8). XVII əsrin 71-ci ilində yazıya alındığı qeyd olunan Ceyms Ceynueyin (James Janeway) Uşaqlara xatirə: bəzi cavan uşaqlara müqəddəs, nümunəvi ömürlərinin və şən ölümlərinin dəqiq yazıya alınma hesabatı ( A Token for Children: Being an Exact Account of the Conversion, Holy and Exemplary Lives and Joyful Deaths of Several Young Children, London, 1676) uşaq ölümü haqqında aydın təsəvvür yaratmaq və bu ölümün insanlıq üçün böyük faciə olduğunu göstərmək məqsədi ilə yazılmışdır. Bu kitab ilk nəşrindən sonra iki yüz ildən çox Böyük Bri- 63

83 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» taniyada və Amerikada çapda saxlanılmış, uşaq ölümü səhnələrinin imitasiyalarının Viktoriyan erasına (kraliça Viktoriyanın Britaniyanı idarə etdiyi 1837-ci ildən 1901-ci ilə qədərki dövr nəzərdə tutulur) daxil olması ilə nəticələnmişdir (Mickenberg, 2011, 15). XIX əsrin 40-cı və 50-ci illərində Marryatın (Captain Frederick Marryat, ), Robert Miçel Ballantinin (Robert Michael Ballantyne, ), Corc Alfred Hentinin (George Alfred Henty, ) və başqalarının oğlanlar üçün yazdığı macəra hekayələrinin Britaniya uşaq ədəbiyyatı tarixində özünəməxsus yeri vardır. Uşaqlara ünvanlanmış məktəb hekayələri - Tomas Hyuzun (Thomas Hughes, ) Tom Braunun məktəb günləri ( Tom Brown s Schooldays, 1857), Frederik Uilyam Farrarın (Frederic William Farrar, ) Erik, yaxud yavaş-yavaş ( Eric, or little by little, 1858) oxucuların xoşladığı kitablar siyahısına daxil olmuşdur. Eləcə də bu dövrdə yaranan ailə saqaları sırasında Şarlott Meri Yonqun (Charlotte Mary Yonge, ) 1856-cı ildə yazdığı Gözəl zəncir ( The Daisy Chain ), heyvanların həyatına həsr olunmuş hekayələr içərisində Anna Sevellin (Anna Sewell, ) qara kəhər haqqında Qara gözəl ( Black Beauty, 1877) adlı hekayəsi uşaq ədəbiyyatının klassik əsərinə çevrilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, həmin əlyazmaya görə yazıçı 20 funt sterlinq almış və ölümündən üç ay əvvəl kitab nəşr olunmuşdur. XIX əsrin ikinci yarısında Britaniyada uşaq ədəbiyyatının əbədi klassikləri sırasında Çarlz Kinqsleyin (Charles Kingsley, ) Su uşaqları ( The Water-Babies, 1863), Luis Kərollun (Lewis Carrol, ) Alisa mözücələr ölkəsində ( Alice s Adventures in Wonderland, 1865), Meri Luiza Molesvörsün (Mary Louisa Molesworth, ) (əslində o, uşaqlar üçün yazdığı əsərlərini Ennis Qraham (Ennis Graham) təxəllüsü ilə yazmışdır) 1879-cu ildə yazdığı Qobelen (xalça) otağı ( The Tapestry Room ), Riçard Cefferisin (Rishard Jefferies, ) Bevis ( Bevis, 1882), Robert Luis Stivensonun (Robert Louis Stevenson, ) 1883-cü ildə yazdığı Dəfinələr adası ( Treasure Island ) kimi əsərlər ədəbiyyat aləmində sevilib-seçilən və daha çox oxunan əsərlər olmuşdur. Fransis (Eliza) Hocson Barnett (Frances (Eliza) Hodgson Burnett, ) böyüklər haqqında çoxsaylı romanlar yazsa da, uşaqlar üçün qələmə aldığı Balaca Lor Fauntleroy ( Little Lord Fauntleroy, 1886) əsəri ilə ədəbi şöhrət qazanmışdır. Əsərində ikinci oğlu Vivianın bədii obrazını yaratmışdır, 1911-ci ildə yazdığı Sehrli küçə ( The Secret Garden ) əsəri də uşaq dünyasının klassik əsərlərindən biri kimi dəyərləndirilmişdir cı ildə Robert Luis Stivenson Oğurlanmış uşaq ( Kidnapped ), 1893-cü ildə Katriona ( Catriona ) adlı şotland romansları ilə uşaq ədəbiyyatının unudulmaz yazıçıları sırasına daxil olmuşdur. XIX əsrin sonlarında uşaq ədəbiyyatında Ser Henri Rayder Haqqardın (Sir Henry Rider Haggard, ) Cənubi Afrikanın tarixi ilə bağlı yazdığı 34 macəra romanı onu bir yazıçı kimi tanıtdırsa da, bu əsərlərin arasında Kral Solomonun kömür mədənləri ( King Solomon s Mines, 1885) romanı uşaq ədəbiyyatına vəsiqə alan ən yaxşı romanı sayılır. Eləcə də Kedyard Kiplinqin (Rudyard Kipling, ) Cəngəllik kitabları ( Jungle Books, ), qadın yazıçı Edit Nesbitin (Edith Nesbit, ) Dəfinə axtaranların hekayəsi ( The Story of the Treasure-Seekers, 1899) əsərləri uşaqları düşündürən sənət nümunələri kimi indi də oxunur. Azərbaycanda uşaq ədəbiyyatının, xüsusilə Britaniya ədəbiyyatının tərcüməsində mərhum mütərcim, professor Əkbər Ağayevin Çarlz Dikkensin Oliver Tvist, yazıçı Ələviyyə Babayevanın Robert Luis Stivensonun Dəfinələr adası, mütərcim Cabbar Məcnunbəyovun Mayn Ridin Başsız atlı, görkəmli uşaq yazıçısı və mütərcim Mikayıl Rzaquluzadənin Conatan Sviftin Qulliverin səyahəti romanlarının, mütərcim Aydın İbrahimovun Luis Kərollun Alisa möcüzələr ölkəsində adlı sehrli nağıl-povestinin, mütərcim Mustafa Əfəndiyevin Redyard Kiplinqin Mauqli nağıl-povestinin, yazıçı Əzizə Əhmədovanın Ceyms Barrinin "Piter Pən" adlı mənzum nağıl-dramının və Alen Aleksander Milin Vinni-Pux və hamı-hamı-hamı adlı nağılının ana dilimizə tərcüməsi əvvəlcə kiril, sonralar isə latın qrafikasında nəşr edilmiş və 64

84 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il adlarını qeyd etdiyimiz Britaniya yazarlarının yaradıcılığına dair annotasiya xarakterli ön, yaxud son söz yazılmışdır. Heç şübhəsiz ki, son dövrlərə qədər Azərbaycanda nəşr olunan əsərlərin demək olar ki, hamısı rus dili vasitəsilə dilimizə tərcümə edilmişdir. Əlbəttə, çox vaxtlar debatlarda bu əsərlərin vasitəçi dildənsə, orijinaldan tərcüməsinin daha məqsədəuyğun olduğu qeyd olunmuşdur. Lakin indinin özündə rus dilini ingilis dilindən daha yaxşı bilən mütəxəssismütərcimlərin orijinal nəşrlə yanaşı rus dilindən edilmiş tərcümələrdən yeri gəldikcə istifadə etməsi təbii ki, əsərin orijinal ruhunun saxlanılmasına çox böyük imkan yaradır. Azərbaycan ədəbi-nəzəri fikrində dünya, o cümlədən Britaniya ədəbiyyatının tarixi qaynaqlarına, ədəbiyyatın keçdiyi inkişaf yoluna, yazarların həyat və yaradıcılığına dair müəyyən söz deyilsə də, bunlar müasir oxucunun mənəvi tələblərini tam ödəmir. Dünya ədəbiyyatının bilici-alimlərindən biri, professor Cəlil Nağıyevin Luis Kəroll, Redyard Kiplinq, Ceyms Barri, Alan Aleksandr Milnin yaradıcılıq aləminə həsr etdiyi Böyüklərin uşaq dünyası adlı araşdırması (Nağıyev, 1986, ) yeni söz demək, çox-çox mətləblərə aydınlıq gətirmək baxımından diqqəti çəkir. O yazır: Nağıllar da ədəbiyyatın uşaqlıq çağıdır. Uşaq aləmi ilə nağıl aləmi bir-birinə oxşayır, hələ bəlkə də doğmadır. Hamı bilir ki, nağıl şifahi xalq ədəbiyyatının bir növüdür. Ancaq dünya ədəbiyyatında çox gözəl nağıllar yazan yazıçılar olmuşdur ki, onların nağılları heç də xalq yaradıcılığında olan nağıllardan geri qalmır (Nağıyev, 1986, 513). Ən böyük qüdrət və ecazkarlıq da ondadır ki, söylənilən yaxşı nə varsa, zaman-zaman bir yazarın yox, xalqın adına yazılır. Mənim aləmimdə uşaq ədəbiyyatı da dünyanın ən böyük ədəbiyyatı kimi həmişə ürəklərdə yaşayır. Deməli, xalq da, ədəbiyyat da o vaxt böyük olur ki, onu dünya xalqları öz ana dilində oxumağı bacarır. İngilis yazıçılarından ədəbiyyat sahəsində xidmətlərinə görə 1907-ci ildə ilk Nobel mükafatına layiq görülən Redyard Kiplinqin (Rudyard Kipling, ) ədəbiyyatda ən böyük uğuru onun məhz uşaqlar üçün yazdığı aşağıdakı kitabları olmuşdur: Cəngəllik kitabı ( The Jungle Book, 1894), Yalnız belə hekayələr ( Just So Stories, 1902), Mükafatlar və pərilər ( Rewards and Fairies, 1910), Kim ( Kim, 1901). Bombeydə anadan olan gələcək yazıçı və şair 6 yaşında ikən 1871-ci ildə İngiltərəyə gətirilmiş və Sautsidə (Southsea) balaca bacısı ilə birlikdə beş ilə müddətində pansioner (pansionda oxuyan və yaşayan şagird) olmuşdur. O, 23 yaşında 1888-ci ildə Məə, məə, qara qoyun ( Baa, Baa, Black Sheep ) adlı kiçik hekayəsində və Öləziyən işıq ( The Light that Failed, 1890) romanında valideynlərindən ayrı düşdüyü uşaqlıq dövrünü qələmə almış, onu ömrünün acı və sərt dövrü adlandırmışdır. Redyard Kiplinqin bir çox hekayə və şeirləri Azərbaycan türkcəsinə tərcümə edilsə də, onun yaradıcılığı ədəbiyyatşünaslıqda yetərincə araşdırılıb öyrənilməmiş, yaradıcılığının şah əsəri sayılan Şərq-Hindistan mövzusunda yazdığı Kim əsəri tədqiqat mövzusuna çevrilməmişdir. XX əsrin ikinci yarısından uşaq ədəbiyyatının daha mükəmməl nümunələrinin yaradıldığını, bu ədəbiyyatın akademik tədqiqi arealında ciddi dəyişikliklər olduğunu söyləmək mümkündür. Beləliklə, uşaq ədəbiyyatı varsa, onun tənqidi də olmalıdır. Söhbət uşaq ədəbiyyatından gedirsə, onu demək lazımdır ki, yalnız XX əsrin erkən orta çağlarından başlayaraq bu ədəbiyyatın öyrənilməsi və tədqiqinə dair elmi əsərlərin nəşr olunmasına start verilmişdir. F.J. Harvey Dartonun (F.J.Harvey Darton, ) 1932-ci ildə çap olunmuş İngiltərədə uşaq kitabları: sosial həyatın beş əsri ( Children s Books in England: Five Centuries of Social life ) adlı kitabı (onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, Darton Family kimi çox məşhur olan nəşriyyatın əsasını 1787-ci ildə Uilyam Darton (William Darton, ) qoymuş və o vaxtdan naşirlər sülaləsi əsasən uşaqlar üçün kitabların nəşri ilə məşğuldur), eləcə də Paul Hazardın (Paul Hazard) ilk dəfə 1944-cü ildə fransız dilində nəşr etdirdiyi Kitablar, uşaqlar və insanlar 65

85 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ( Books, Children, and Men ) kitabı uşaq ədəbiyyatının daha əhatəli mədəni və ədəbi kontekstdə öyrənilməsinə rəvac vermişdir. Uşaq ədəbiyyatının öyrənilməsində ən mühüm dayaq nöqtəsinin 1970-ci illərdə yarandığı qeyd edilir (Mickenberg, 2011, 7). Siqnal adlı Britaniya uşaq jurnalının əsası 1970-ci ildə qoyulmuşdur; ABŞ-da isə Uşaq ədəbiyyatı ( Children s Literature ) 1972-ci ildə yayımlanmağa başlamışdır; 1973-cü ildə yaradılmış Uşaq Ədəbiyyatı Assosiasiyası (The Children s Literature Association) illik uşaq ədəbiyyatı konfranslarının keçirilməsini ənənəyə çevirərək bu sahədə təqaüdlərin təyin edilməsinə dəstək olmuşdur. İndi demək olar ki, böyük sayda ingilis kollec və universitetlərində uşaq ədəbiyyatı tədris olunur və həmin tədris ocaqları uşaq ədəbiyyatı üzrə proqramların təkmilləşdirilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Və uşaq ədəbiyyatı əsasən ingilis dili bölümlərində, kitabxana, eləcə də pedaqoji şöbələrdə xüsusi fənn kim tədris edilir. Son dövrdə Böyük Britaniyada, ABŞ-da və Kanadada uşaq kitablarının müəlliflərinə və kitabın illüstrasiyalarına verilən mükafatlar həm sayına, həm də nüfuzuna görə öz yeri ilə seçilir. Əsası 1922-ci ildə qoyulan Nyuberi medalı, 1937-ci ildə ABŞ-da təsis edilən Kaldekott medalı, yenə 1937-ci ildən əsası qoyulan Britaniya Karnegi medalı və 1955-ci ildən müəyyənləşdirilən Keyt Qrinəvey medalı uşaq ədəbiyyatına öz töhfələrini verən yazarlara verilir ci ildə nəşr edilən Piter Hantın (Peter Hunt) Uşaq ədəbiyyatı: Antologiya ci illər ( Children s Literature: An Antology ) və 2005-ci ildə bütün dövrləri əhatə edən Uşaq ədəbiyyatının Norton antologiyası ( Norton Anthology of Children s Literature ) bir daha təsdiq edir ki, artıq uşaq ədəbiyyatı öz qanunlarını və kriteriyalarını daha da inkişaf etdirərək ədəbiyyatın geniş üfüqlərində öz yeri ilə seçilir. ƏDƏBİYYAT 1. Drabble Margaret. Children s Literature. The Oxford Companion to English Literature. Fifth Edition. Edited by Margaret Drabble. Printed in Great Britain: Oxford University Press, 1994, s Graham Eleanor. How the Story was Told. Introduction to Lewis Carroll Alice s Adventures in Wonderland and Through the Looking-Glass. Harmondsworth: Puffin (Penguin), 1946, 247 p. 3. Hunt Peter. The Fundamentals of Children s Literature. Criticism: Alice s Adventures in Wonderland and Through the Looking-Glass. The Oxford Handbook of Children s Literature. Edited by Julia L. Mickenberg and Lynne Vallone. Printed in the United States of America: Oxford University Press, 2011, pp Lüis Keroll. Redyard Kiplinq. Ceyms Barri. Alan Aleksandr Miln. Alisa möcüzələr ölkəsində. Mauqli. Piter- Pen, Vinni-pux və hamı-hamı-hamı. Bakı: Gənclik, 1986, 524 s. 5. Mickenberg Julia L. and Vallone Lynne. Introduction. The Oxford Handbook of Children s Literature. Edited by Julia L. Mickenberg and Lynne Vallone. Printed in the United States of America: Oxford University Press, 2011, pp Nağıyev Cəlil. Böyüklərin uşaq dünyası.-lüis Keroll. Redyard Kiplinq. Ceyms Barri. Alan Aleksandr Miln. Alisa möcüzələr ölkəsində. Mauqli. Piter-Pen, Vinni-pux və hamı-hamı-hamı. Bakı: Gənclik, 1986, s. 7. Rosen Michael. Children s Literature. The Oxford Companion to English Literature. Seventh Edition. Edited by Dinah Birch. Published in the United States: Oxford University Press, Inc., 2009, pp FOLKLOR UŞAQ ŞEİRİNİN QAYNAQLARINDAN BİRİ KİMİ E.d., prof. Təyyar SALAMOĞLU Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti, Filologiya Fakültəsi, Azərbaycan Ədəbiyyatı Tarixi Kafedrası, Bakı / AZƏRBAYCAN [email protected] XÜLASƏ Məqalədə folklor uşaq şeirinin qaynaqlarından biri kimi təqdim edilir. Bu məqsədlə XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində yaranan Azərbaycan uşaq şeiri nümunələri tədqiqat obyektinə çevrilir. Uşaq qiraət kitablarında, 66

86 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ibtidai məktəblər üçün yazılmış dərsliklərdə, Dəbistan, Rəhbər və Məktəb kimi uşaq jurnallarında çap olunmuş uşaq şeirlərində folklordan bəhrələnmənin xüsusiyyətləri tipoloji təhlil müstəvisinə gətirilir və ümumiləşdirilir. Bu məqsədlə bədii nümunələr Şərq folklorunun klassik əsərləri ilə müqayisə edilir. Xüsusən Azərbaycan uşaq şeirinin mövzu və motivcə zənginləşməsində Kəlilə və Dimnə, Qabusnamə nin rolu aydınlaşdırılır. Milli folklorumuzun nağıl, təmsil, lətifə, xalq mahnıları və s. janrları ilə uşaq şeirinin poetikası arasındakı paralelizmə diqqət yetirilir. Uşaqların yaş xüsusiyyətlərinin, idrak səviyyəsinin və maraq dairəsinin nəzərə alınması baxımından folklor mənbələrinə, materiallarına yaradıcı münasibətin tipologiyası aşkarlanır. Açar sözlər: folklor, uşaq şeiri, dərslik, nağıl. FOLKLORE AS A SOURCE OF CHILD POETRY SUMMARY In the article, folklore is given as one of the main sources of the child poetry. Thus, the examples of Azerbaijan child poetry of the late XIX and early XX century are taken as the object of research. In the child poems published in the reading books, textbooks for primary schools, as well as in the journals including Dabistan, Rehber, and Mekteb, the main features of use from the folklore are brought into the plain of analysis and are generalized. To this end, the literary examples are compared with the classics of the Eastern folklore. In particular, the role that Kalila and Dimna, Gabusname played in the enrichment of subjects and motives of Azerbaijan child poetry has been clarified. The parallelism between the genres of our national folklore, including tales, fables, funny stories, and folk music and the poetics of the child poetry has been brought into attention. The typology of creative approach to folklore sources and materials from the angle of taking into account the age peculiarities, the level of intellect and the area of interest of the children has been researched. Key words: folklore, child poetry, textbook, tale. FOLKLOR UŞAQ ŞEİRİNİN QAYNAQLARINDAN BİRİ KİMİ Hələ XIX əsrin əvvəllərində M.Ş.Vazeh, yetmişinci illərində isə S.Ə.Şirvani uşaqlar üçün dərsliklər hazırlayan zaman xalq ədəbiyyatı nümunələrinə istinad etmiş, bu nümunələrin bəzisini eynilə, bəzisini isə üzərində müəyyən yaradıcılıq əməliyyatı apardıqdan sonra dərsliklərinə salmışlar. Uşaqların ədəbi qiraət materiallarına olan ehtiyaclarını ödəmək üçün folklor tükənməz mövzu və hazır süjet mənbəyi kimi M.Ş.Vazeh və S.Ə.Şirvaniyə çox müvafiq görünmüş, buna görə də xalq arasında yayılmış lətifələr, zərbi-məsəllər, rəvayətlər, Yaxın Şərq ədəbiyyatında işlənmiş mövzu və süjetlər onların qələmləri altında müəyyən formaya düşüb yazılı ədəbiyyata gətirilmişdir (Məmmədov, 1984, 14). Uşaq poeziyasında folklordan istifadənin bu istiqaməti XIX əsrin 90-cı illərində də davam etmişdir. Bu illərdə folklor mövzusunda yazılmış yeganə mənzum nağıl S.M.Qənizadənin Tülkü və Çaq-çaq bəy əsəri olmuşdur. Əsərin süjet xəttinin əsasında Armudanla tülkü adlı xalq nağılı durur. XX əsrin ilk onilliklərində isə folklor mövzuları uşaq şeirinin ən aparıcı mövzularından birinə çevrilmiş, hətta bu yolla yeni uşaq əsərləri yaratmaq meyli dövrün ən istedadlı uşaq şairlərinin (və yaxud uşaq əsərləri yazmaqla məşğul olan görkəmli sənətkarların) yaradıcılığında mühüm yer tutmuşdur. Bu əsərlərin böyük bir qisminin mövzusu milli folklorumuzun müvafiq nümunələrindən götrülsə də, müəlliflər yeri gəldikcə Şərq folkloruna, onun Kəlilə və Dimnə, Qabusnamə kimi yüz illər ərzində maraqla oxunmuş və oxucuların neçə-neçə nəslinin zehninə hakim olmuş (Göyüşov, 1972, 7) monumental abidələrinə də müraciət etmişlər. Onlar əksər hallarda nə mövcud nümunələrin özünü, nə də onlardan qabaq bu mövzuya müraciət edən sənətkarları təkrar etməmiş, hər bir mövzunu müasirlik mövqeyindən və uşaq psixologiyasının tələbləri baxımından işləməyə çalışmışlar. Yaxşı cəhətdir ki, bu zaman onlar daha çox özlərinə qədər yazılı ədəbiyyata gətirilməmiş mövzuları işləməyə can atmışlar. XX əsrin əvvəllərində uşaq poeziyasında folklor mövzularından istifadə müxtəlif istiqamətli olmuşdur. Bir qisim folklor nümunələrində ifadə olunan əxlaqi və ictimai ideyalar dövrün uşaqlarının tərbiyəsi baxımından da məqbul görünmüş, bu tipli nümunələri sənətkarlar ya heç bir dəyişiklik etmədən, ya da çox cüzi dəyişikliklə nəzmə çəkmişlər. M.Ə.Sabirin Təbib və xəstə, 67

87 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Molla Nəsrəddinin yorğanı, Molla Nəsrəddin və oğru mənzum hekayələrini bu yolla yaranmış uğurlu əsərlər hesab etmək olar. M.Ə.Sabir bu mənzum hekayələri xalq lətifələrini nəzmə çəkmək yolu ilə yaratmışdır. Belə əsərlərdən biri də A.Səhhətin İt və kölgəsi təmsilidir. Bu əsərin süjet xəttinin əsasında duran hadisəyə biz Kəlilə və Dimnə də rast gəlirik:...belə olduqda mənim vəziyyətim ağzındakı sümüyün əksini suda görüb tamahı düşən və onun başqa sümük olduğunu təsəvvür edərək nəqdi buraxıb xəyali sümük dalınca suya cuman itin vəziyyətinə bənzəyərdi ( Kəlilə və Dimnə, 1982, 73). A.Səhhətin Qarı və qulluqçuları, A.Şaiqin Aslan, qurd və tülkü, M.Ə.Sabirin Camuşçu və sel əsərlərində isə müəlliflərin istinad etdiyi folklor süjetləri uşaqların maraq dairəsi, yaş səviyyələri və dərk etmə qabiliyyəti baxımından, həmçinin ideya-məzmun cəhətdən sərfəli olan bir çox əməliyyatlara məruz qalmış, beləliklə adlarını çəkdiyimiz nümunələr estetik təsirin daha da qüvvətliliyi mənasında ilk mənbəni təkrar etməyən, orijinal ideyalı və məzmunlu uşaq əsərləri kimi meydana çıxmışlar. A.Şaiqin folklor süjetinə yaradıcı münasibəti ictimai məzmunu daha da qüvvətləndirmək məqsədilə bağlıdırsa, bu cəhət A.Səhhət və M.Ə.Sabirdə əsərin məzmununu uşaqların həyatı və tərbiyəsi ilə bilavasitə əlaqələndirməyə xidmət edir. M.Ə.Sabirin Camuşçu və sel əsəri Qabusnamə dəki bir hekayət əsasında yazılmışdır. Bu hekayət də qoyun saxlayan kişinin onlardan sağılan südə su qataraq satdığı və bir gün yaz selinin dərədə yatan qoyunları məhv etdiyi təsvir olunur. Bu hadisədən sonra nə üçün südsüz gəlmisən? deyə sual edən kişiyə çoban belə cavab verir: Ey xacə, sənə dedim, südə su qatma, xəyanət olar, sözümə baxmadın. İndi camaata süd əvəzinə satdığın o sular bir yerə toplanıb hücuma keçdilər və sənin bütün qoyunlarını apardılar (Qabusnamə, 1963, 167). M.Ə.Sabir çobanı uşaqla, kişini isə camuşçu ilə əvəz etmiş, eyni zamanda hadisələri bir ailə çərçivəsinə sığışdıraraq öz doğru və prinsipial hərəkətilə atasının yaramaz hərəkətlərini tənqid edən uşaq surətini canlandırmaqla əsərin uşaqlar tərəfindən maraqla oxunmasına və onlara qüvvətli təsir göstərə bilməsinə zəmin yaratmışdır. Bəzi uşaq şeirlərində hansısa folklor sujetinin nəzmə çəkilməsi yox, bu sujetlərin həmin əsər üzərindəki təsiri qabarıq cəhət kimi üzə çıxır. A.Səhhətin Ulaq və Aslan, Ayı və Şir, Aşpaz və Pişik, M.Ə.Sabirin Uşaq və pul əsərlərini mütaliəsi zamanı oxucu istər-istəməz, hansısa folklor nümunəsi haqqında düşünməli olur. Bu mənada Ulaq və Aslan təmsilinə Kəlilə və Dimnə dəki Şiri öz həmcinsi hesab edərək onunla dostlaşmağa can atan Ulağın acı aqibəti haqqındakı əhvalatın, Ayı və Şir ə iki dağ keçisi haqqındakı əhvalatla Canavar və kaman əhvalatının, Aşpaz və Pişiy ə isə meymunlar haqqındakı əhvalatların təsirini görməmək mümkün deyildir. Bunları, hətta folklor nümunələrinin mütaliəsindən alınan təəssürat əsasında yazılmış əsərlər də hesab etmək mümkündür. Bu baxımdan M.Ə.Sabirin Uşaq və pul mənzuməsi xüsusilə maraqlıdır. Hiss olunur ki, müəllif bu əsəri xalq arasında çox yayılmış bir rəvayətin təsiri altında yazmışdır. Lakin o, nə xalq rəvayətini, nə də bu mövzuda əsər yazmış digər sənətkarları təkrar etməmiş, tamamilə orijinal bir yol tutaraq rəvayətdən aldığı təəssürat əsasında yeni bir süjet xətti düşünmüşdür (həm də rəvayətdəkinin tam əksinə). Bunun nəticəsində də istər rəvayətdə, istərsə də A.Səhhətin Oğru və anası əsərindəki oğurluq edən oğluna mane olmayan nadan ananın əksinə olaraq pis əməli müqabilində oğlunu qətiyyətlə tənbeh edən, onu sözün əsl mənasında, düzgün tərbiyə yoluna çəkən müasir ana surəti yarada bilmişdir. Uşaq poeziyasında folklordan istifadənin digər bir yolu özünü poetik forma mükəmməlliyi və rəngarəngliyi axtarışlarında büruzə verir. Bu yolla yaranan əsərlərin bir qismində ayrı-ayrı folklor nümunələrindən uşaq əsərlərinin tərkib hissəsi kimi istifadə olunurdu. Şairlər ən çox atalar sözlərinə, oxşamalara, xalq nəğmələrindən parçalara müraciət edirdilər. Uşaqlar üçün yazılmış əsərlərdə atalar sözlərindən istifadə fikrin daha qabarıq, aydın və ümumiləşdirici mahiyyətdə ifadəsinə xidmət edirdi. 68

88 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Uşaq əsərlərində xalq poeziyasının müxtəlif şəkillərindən istifadə mənasında A.Səhhətin fəaliyyətini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Xalq şeirindən müxtəlif parçaları yazdığı uşaq şeirlərinin tərkib hissəsinə çevirmək onun yaradıcılığında bir üslubi keyfiyyət kimi meydana çıxır. Bu cəhəti K.Talıbzadə A.Səhhtərin folklordan istifadəsinin bir yolu kimi qəbul edir və yazır ki, o bəzən ayrı-ayrı bayatıları, yaxud nəğmə hissələrini eynilə öz şeirlərinə daxil edirdi (Talıbzadə, 1955, 109). A.Səhhət bu yolla Köç, Ana və bala şeirlərini yaratmışdır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, şairin folklordan bəhrələnməsinin digər bir yolu isə bundan ibarət idi ki, o bəzən hazır xalq nəğmələrini götürür, bunların üzərində müəyyən əməliyyat apardıqdan sonra onları uşaqlara təqdim edirdi. Onun indi də uşaqların dillərinin əzbəri olan Cücələr və Quşlar şərqiləri bu yolla yaranmışdır. İ.Həbibov yazır: Məlum xalq şeiri nümunəsilə Səhhətin Cücələr şeirindəki misraların çoxu bir-birinin eynidir. Bunların əksəriyyətində bir söz belə dəyişdirilməmişdir. Lakin A.Səhhətdə şeirə daha iki bənd əlavə edilmişdir ki, həmin bəndlər xalq şeirində yoxdur (Həbibov, 1984, 26). Təxminən belə bir fikri Quşlar şeiri haqqında da demək olar. Xalqın uşaqların səviyyəsinə, marağına və mənəvi tələblərinə uyğun (Cəfərov, 1967, 46) yaratdığı bu şərqinin nəqaratını (Ay quşlar, can quşlar; Gözləri mərcan quşlar) atan şair ora daha səkkiz misra əlavə etmişdir ki, bunun da nəticəsində şərqinin məzmunu daha da dərinləşmiş, poetikası mükəmməlləşmişdir. Uşaq poeziyasında folklorun müxtəlif janrlarının laylaların, bayatıların, tapmacaların poetik formasında da şeirlər yaranmışdır. A.Şaiqin Ananın oğluna lay-lay deməsi, R.Əfəndiyevin Ananın lay-lay sədası, İlin dörd fəsli, Arifənin Beşik başı, Rəbiənin Ninni, Y. Əfəndizadənin Ana nəsihəti, A.Səhhətin İki uşaq və s. şeirlər belələrindədir. Xalq nağıllarının da poetik imkanları şairlərin diqqətindən yayınmamış, onların ifadə vasitələrinə, xüsusi deyim tərzinə istinadən çoxlu mənzum nağıl yaradılmışdır ki, bu da həmin janrın uşaq poeziyasının əsas janrlarından biri kimi təsdiq olunmasına gətirib çıxarmışdır. Azərbaycan uşaq şeirinin bəzi nümunələrinin xalq şeirinin bölgüsü, ritmi, bəzən isə sadəcə olaraq melodiyası ilə kökləndiyini müşahidə edirik. Bunun da nəticəsində xalqdakı nümunədən məzmun və ideyaca fərqlənən uşaq şeirləri yaranır. Belə şeirləri oxuyanda tanış melodiya bir anlıq adamı fikirləşməyə məcbur edir. Xalq şeirilə həmin şeir arasındakı ideyabədii sərhədi ayırmağa çalışırsan. Bu şeirləri yaradan zaman əsasən xalq mahnılarının, bəzən də uşaq oyun nəğmələrinin bədii-struktur elementlərindən, ritm və ahəngindən istifadə olunmuşdur. Xalq mahnılarının ritmik-melodik imkanlarından məzmunu məktəb uşaqlarının təlim və tərbiyəsinə uyğun gələn və əsasən nəğmə dərslərində oxunmaq üçün yazılan şərqi yaradıcılığı prosesində istifadə olunmuşdur. Nəğmə dərslərində oxunmaq üçün şərqilər yaratmağın zəruriliyi ideyasını ilk dəfə H.Zərdabi ortaya atmışdır. O, hələ Əkinçi qəzetini nəşr edən zaman şairlərə müraciət edərək xalq mahnılarının melodiyasını əsas götürməklə vətəndaşlıq və millətin keçmişində olan yaxşı və yaman günlərini şərh edən mahnılar yazmağa çağırmışdır. Onun fikrincə, bu mahnılar ağızdan-ağıza düşüb xalqı nadanlıqdan danalığa təhrik etməkdə mühüm rol oynaya bilərdi ( Əkinçi qəzeti, 1979, 432) cı ildə yazdığı Bizim nəğmələrimiz məqaləsindən isə aydın olur ki, H.Zərdabi bu tipli mahnıların, xüsusən uşaq mütaliəsi üçün münasibliyi məsələsi ətrafında da ciddi düşünmüş, poetik istedadlı müəllimlərə bu cür şərqilər yazıb uşaqlara oxumağı tövsiyə etmişdir: Müəllimlərin bir neçəsindən təvəqqe elədim ki, zikr olunan məzmunda şeirlər yazıb, onları xoş havalar ilə oxumağı şagirdlərə öyrətsinlər... (Məmmədov, 2002, 99). H.Zərdabinin təklifinin konkret əməli nəticəsi olaraq bu səpgili nəğmələrin toplusu kimi Türk nəğmələrinin məcmuəsi (1900) yarandı. Əsasən elmə, təhsilə çağırış motivini ifadə, məktəbi tərənnüm edən, Naseh və imzası qeyd edilməyən digər sənətkarlara məxsus olan bu nəğmələrin çoxu klassik şeirin və xalq ədə- 69

89 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» biyyatı nümunələrinin formalarından istifadə yolu ilə yaradılmış (Məmmədov, 1987, 253), hər birinin müvafiq bir musiqi havası üstündə xoş sövt ilə (H.Zərdabi) oxunması nəzərdə tutulmuşdur. Türk nəğmələrinin məcmuəsi ndəki Tərğibe-ətfali-məktəb, Tərğib, Göz aç, Pənd, Gap adlı nəğmələr öz poetik mükəmməlliyi və səmimiliyi ilə seçilir. Bir neçə il sonra C.Bünyadzadə də Türk nəğmələrinin məcmuəsi səpgisində yeni bir kitab nəşr etdirmişdir. C.Bünyadzadənin nəşr etdirdiyi Kəşkül, yaxud nəğmələr məcmuəsi kitabının (Bakı, Səda mətbəəsi, 1914) diqqəti cəlb edən əsas cəhəti odur ki, burada verilmiş nəğmələrin çoxunun hansı musiqi havasına müvafiq yazılması konkret şəkildə göstərilmişdir. Nümunə üçün həmin kitabdakı şərqilərin özünün və havasına bəstələndiyi xalq mahnılarının bir neçəsinin adını burada veririk: Əlimişanın Şərqi ( Qaladan qalaya bir quş olaydım havasında), Mirzə Balaqardaş Muradzadənin Ata nəsayehi ( Balıq çayda yan gedər, tello havasında), Uşaqlar şadlığı ( Sən mənimsən, mən səninəm, ay gözəl havasında) və s. Ancaq hər iki kitabda çap olunmuş nümunələr xalq mahnılarrından istifadə yolu ilə yaranmış ilk əsərlər deyildi. Bizə məlum olan faktlara əsasən bu tipli ilk şeir H.Qaradağinin Uşaqlar şərqisidir. Ş. Qurbanov yazır ki, sadə və anlaşıqlı dildə yazıldığı üçün bu şeir məktəblilər arasında geniş yayılmışdır (Qurbanov, 1980, 178). Qaradaği bu şərqini Maralıyam adlı xalq mahnısından istifadə yolu ilə yaratmışdır. Şair həmin mahnının nəqəratını atmış, yazacağı şeirin məzmununa müvafiq gələn misralarını saxlamış, bu misra və beytlərin ritm və ahənginə uyğun yeni misralar əlavə etmişdir. X.Məmmədov yazır: H.Zərdabinin ilk dəfə irəli sürdüyü, Nasehin həyata keçirdiyi bu üsul R.Əfəndiyev tərəfindən inkişaf etdirildi (Məmmədov, 1987, 253). Yuxarıdakı mülahizəmizlə əlaqədar bu fikri bir qədər də tamamlayaraq demək olar ki, Naseh və R.Əfəndiyev bu təşəbbüsün davamçısı kimi mühüm əməli xidmət göstərmiş, ilk şərqi nümunəsinin müəllifi isə H.Qaradaği olmuşdur. H.Qaradaği tərəfindən ilk nümunəsi yaradılan, Naseh və R.Əfəndiyevin yaradıcılığında möhkəmləndirilən bu tipli uşaq şeirləri yaratmanın meydanı XX əsrin əvvəllərində daha da genişlənmiş və şərqi yaradıcılığı rəngarəng formalara malik olmuşdur. Xalq mahnılarının melodiyası əsasında M.Ə.Sabir və A.Şaiq də şərqilər yazmışlar. M. Ə.Sabir Məktəb şərqisi ni yazarkən Kəklik xalq mahnısının ritm və ahəngini əsas götürmüşdür. Şairin Elmə tərğib şeirinin də xalq mahnılarının melodiyasına uyğun yazıldığını ehtimal etmək olar. A.Şaiq isə Can, gülüm şərqisini yazan zaman: Bülbül oxur yuvada, Can, gülüm, can, can! Qanad çalır havada, Can, gülüm, can, can! misraları ilə başlayan və xalqda vəsfi-hal nəğməsi adlanan şeirin həm bədii formasından bəhrələnmiş, həm də onun nikbinlik, şadlıq və sevinc ifadə edən ruhunu öz şeirinə köçürə bilmişdir. Vəsfi-halın ümid verən, nəşə doğuran və mətanət bağışlayan (Y.V.Çəmənzəminli) cəhətləri hər iki nümunədə dolayısı ilə uzlaşan məzmun-ruh vəhdətinə gətirib çıxarmışdır. Məsələnin məhz bu şəkildə həlli ilə əlaqədar İ.Həbibovun A.Şaiq həmin şərqini yazarkən bayatılarla laylaların formal əlamətlərindən bəhrələnmişdir fikrilə (Həbibov, 1984, 97), Ə. Saləddinin isə bu şərqinin yaranmasında Sabirin Düşdü bütün qəzetlər, hörmətdən, ay can, ay can misralı şeirinin ritm, ahəng və rədifindən istifadə olunması haqqındakı iddiası (Saləddin, 1969, 17) ilə razılaşmaq çətindir. F.Köçərli yaradıcılıq fəaliyyəti əsasən XIX əsrin ikinci yarısına düşən Mirzə Kazımın uşaq oyun nəğmələrinin bir janrı olan düzgülərin ritm və ahənginə uyğun əsərlər yazması haqqında məlumat verir və yazırdı ki, Mirzə Kazımın bu düzgüləri yazmaqda qəsdi uşaqları oxu- 70

90 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il mağa həvəsləndirmək idi. Əzbəs ki, belə yüngül vəzndə yazılan şeirlərə (F.Köçərli Mirzə Kazımın yazdığı əsərlərin konkret olaraq Üşüdüm, ha üşüdüm, Dağdan alma daşıdım misraları ilə başlayan uşaq oyun nəğməsinin vəzn və bəhrində yazıldığını da göstərir T.S.) uşaqların meyli və həvəsi artıq olur və bunları oxumaq asandır (Şaiq, 1978, 209). Bu faktı bizim üçün maraqlı edən cəhətlərdən biri də budur ki, F.Köçərlinin təqdir və təbliğ etdiyi üsuldan M.Ə. Sabir də istifadə etmişdir. O, Uşaq və buz şeirini yazan zaman: Bir qarıcıq var idi, Tumancığı dar idi, Canınnan bezar idi, Afdafa aldı ələ, Getdi buz üstə belə... misraları ilə başlayan Qarı adlı uşaq oyun nəğməsinin (Azərbaycan klassik ədəbiyyat kitabxanası, 1982, 483) ritm və ahəngini əsas götürmüşdür. Azərbaycan uşaq poeziyasının bir çox nümunələri təbiətə müraciət formasında yazılmışdır. Bu mənada R.Əfəndiyevin Durna, Quş, Yağış, Payızın küləyi, Keçi, M.Ə.Sabirin Yaz günləri, A.Səhhətin Quşlar, Cücələr, A.Şaiqin Quzu, Xoruz, Yetim cücə, Təpəl kəlim və b. şeirlər xüsusi maraq doğurur. Diqqətli araşdırmalar göstərir ki, təbiətə müraciətin bu forması xalq şeirinə məxsus xüsusiyyətdir və uşaq şeirinə də ordan gəlir. Qədim insanın hər bir təbiət üzvünü canlı hesab etməsi və onda heç vaxt ölməyən ruhun mövcudluğu qənaətinə gəlməsi, nəticə etibarilə onları müqəddəsləşdirməyə gətirib çıxarmışdır. Xalq təbiətə münasibətin və təbiətdən istifadənin müxtəlif yollarını müəyyənləşdirmiş və bununla bağlı müxtəlif ayin və mərasimlər təşkil etmişdir ki, onlar da bir qayda olaraq nəğmələrlə müşayiət olunmuşdur. Gün, çıx!, Duman, Qodu-qodu, Yel baba, Xıdır Nəbi, eləcə də Səməni ilə, xalq dramlarının tərkib hissəsini təşkil edən Kosa ilə əlaqədar mahnılar və başqaları bu qəbildəndir. Tədqiqatçılar tamamilə düzgün qeyd edirlər ki, это коротенкие поетические обрашение к весне, дождью, солнцу, радуга. Они также входят в быт ребенка с ранних лет. Дети, конечно, не понимают магической основы закличек-стремления людей первобытного общества воздействовать на природу при помощи слова, вызвать посредством слова желательные для трудовой деятельности человека явления. В устах детей это такие же эмоциональные игры, как и другие устно-поэтические произведения (Детская литература, 1977, 16). Uşağın emosional oyun kimi qəbul etdiyi bu nəğmələrdə onun yel babaya, bahara, səməniyə və başqalarına həssas və məhəbbətli münasibəti də vardır: A yel baba, yel baba, Qurban sənə, gəl, baba. Əlbəttə, xalqın animist və totemist görüşlərində bütün bitkilər, quş və heyvanlar yox, müəyyən bir qisim müqəddəsləşdirilir və nəğmələrdə də ancaq onlara qarşı hədsiz məhəbbət hissləri öz əksini tapır. Lakin xalqın qədim baxışlarından axıb gələn bu məhəbbət ideyasını uşaq ümumən təbiətə məhəbbət şəklində qəbul edir. Bu isə ona gətirib çıxarır ki, xalqın inək, öküz, at, səməni və başqa bir qisim heyvan və bitkilərə müqəddəs məhəbbətinin meydanı genişlənib qaranquşa, qırqovula, dovşana, durnaya, xoruza, bülbülə, bənövşəyə, qızılgülə, zanbağa məhəbbətə çevrilir. Bizə elə gəlir ki, mövsüm və mərasim nəğmələrinin bu gün də uşaqların dillərinin əzbəri olması və onlar tərəfindən sevilə-sevilə oxunmasının bir səbəbi də yuxarıdakı keyfiyyətlə bağlıdır. Ə.Mirəhmədov yazır: Dovşan, Keçi tipli uşaq şeirlərində isə (A.Şaiqin red.) açıqaşkar sayaçı sözlərinin təsiri görünür (Mirəhmədov, 1956, 121). Ə.Saləddin isə A.Səhhətin Cücələr şeirilə sayaçı sözlər arasında oxşarlıq görür (Saləddin, 1982, 70). Tamamilə doğru müşahidədir. Lakin bu cəhəti uşaq poeziyasının yuxarıda qeyd etdiyimiz nümunələrinin hamı- 71

91 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» sına aid etmək olmaz. Əgər Dovşan, Keçi, Cücələr, Xoruz, Quzu şeirləri ilə sayaçı sözlər arasında üzvi əlaqə nəzərə çarpırsa, M.Ə.Sabirin Yaz günləri, R.Əfəndiyevin Yağış, Payızın küləyi tipli şeirlər üçün əsas xarakterik əlamət onların mövsüm nəğmələrilə ideyaməzmun və ruhi vəhdət təşkil etməsidir. Fikrimizin təsdiqi mənasında xalqın qədim məişət-mərasim nəğmələrindən hesab olunan Gün çıx la Sabirin Yaz günləri şeirlərindən parçalara nəzər yetirmək kifayətdir: Gün çıx: Gün, çıx, gün, çıx! Kəhər atı min, çıx!...keçəl qızı qoy evdə, Saçlı qızı götür, çıx! Yaz günləri Gəl, gəl, a yaz günləri! İlin əziz günləri! Dağda ərit qarları, Bağda ərit qarları! Sabirin şeirində xalqın mövsüm nəğmələrində ifadə olunan oxşamaq, əzizləməklə daha çox məhsul əldə etmək, arzuya, istəyə qovuşmaq ənənəsinin (Nəbiyev, 1983, 11) izləri qabarıq görünür. A.Şaiqin Təpəl kəlim, Əkinçi nəğməsi şeirlərində isə əmək nəğmələrinin bir növü olan əkinçi nəğmələrinin bilavasitə təsiri hiss olunur. Göründüyü kimi, uşaq poeziyasında folklordan bəhrələnmə təsadüfi hadisə kimi yox, ən səciyyəvi keyfiyyət kimi təzahür edir. ƏDƏBİYYAT 1. Azərbaycan klassik ədəbiyyatı kitabxanası. İyirmi cilddə. I cild. Bakı: Elm, Cəfərov M.C. Estetik tərbiyə, ailə və məktəb. Bakı: Maarif, Əkinçi qəzeti. Bakı: Azərnəşr, Göyüşov Z. Fəzilət və qəbahət. Bakı: Azərnəşr, Həbibov İ. Romantik lirikanın imkanları. Bakı: Yazıçı, Kəlilə və Dimnə. Bakı, Azərnəşr, Qabusnamə. Bakı. Azərbaycan EA nəşr., Qurbanov Ş. Ədəbi dostluq. Bakı: Yazıçı, Məmmədov A. Azərbaycan hekayəsi. Bakı: Yazıçı, Məmmədov M. Azərbaycan ədəbi tənqidi. Müntəxabat. Bakı: Tural Ə NPM, Məmmədov X. Əkinçi dən Molla Nəsrəddin ə qədər. Bakı: Yazıçı, Mirəhmədov Ə. Abdulla Şaiq. Bakı: Azərbaycan EA nəşr., Nəbiyev A. Azərbaycan folklorunun janrları. Bakı: ADU nəşri, Saləddin Ə. Sabir və folklor. Bakı: Gənclik, Saləddin Ə. Azərbaycan şeiri və folklor (XIX-XX əsrlər). Bakı: Elm, Şaiq A. Əsərləri. Beş cilddə. V cild. Bakı: Yazıçı, Talıbzadə K. Abbas Səhhət. Bakı: Azərbaycan EA nəşr., Детская литература. Москва, Просвещение AZƏRBAYCANDA UŞAQ ƏDƏBİYYATI NƏŞR EDƏN NƏŞRİYYATLAR VƏ ONLARIN FƏALİYYƏTİNİN TƏHLİLİ Doç.Dr. Vüsalə MUSALI Bakı Dövlət Universiteti, Kitabxanaçılıq-informasiya fakültəsi, Kitabşünaslıq və nəşriyyat işi kafedrası Bakı / Azərbaycan [email protected] Bu gün Azərbaycan Respublikasında uşaqlara ünvanlanan kitablar əsasən Tutu, Altun kitab, Bərəkət, Ayna Mətbu Evi, Nağıl evi, Nərgiz və Beşik nəşriyyatlarının məhsullarıdır. Beşik, Tutu, Bərəkət nəşriyyatları, demək olar ki, bütünlüklə uşaq kitablarının nəşri ilə məşğuldur. Azərbaycanda bir çox nəşriyyatlar uşaq ədəbiyyatının nəşri ilə məşğul olsalar da, bu kitabların üslubu, dili, tərtibatı və digər məsələlər mütəxəssislər 72

92 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il tərəfindən ciddi işlənilməli, nəşr olunan kitablardakı yanlışlar, səhvlər aradan qaldırılmalıdır. Bir sözlə, uşaq ədəbiyyatının bu sahənin mütəxəssisləri tərəfindən nəşrə hazırlanması, ciddi redaktə olunması və poliqrafik keyfiyyətinin yüksəldilməsinə ehtiyac duyulmaqdadır. Məqaləmizdə uşaq kitablarının nəşri ilə məşğul olan nəşriyyatların fəaliyyətini və çap məhsulunu dəyərləndirməyə çalışmışıq. Açar sözlər: Azərbaycan, uşaq, ədəbiyyat, nəşriyyat. THE PUBLISH HOUSES WHICH PUBLISH CHILDREN LITERATURE IN AZERBAIJAN AND THE ANALYZE OF THEIR ACTIVITIES Today in Azerbaijan Republic the books which addressed to the children mainly are the products of such publish houses as Tutu, Altun kitab, Bereket, Ayna Matbu Evi, Naghil Evi, Nergiz and Beshik. We can say that Tutu, Bereket and Beshik publish houses completely are occupied with the printing of the books for children. In the spite of this fact there are some problems in the edition of children literature. Examples of this literature must be seriously edited by specialists before the publication. It is necessary that publishers should raise the quality of children books. In the current article we curry out for estimate of the activities and products of the publish houses on children literature. Key words: Azerbaijan, children, literature, publish house. Uşaq və yeniyetmələr üçün kitablar bədii və ya tərbiyəvi xarakterli ədəbiyyatı əhatə edən, 17 yaşına qədər oxucular üçün nəşr olunmuş və xüsusi bədii və poliqrafik tərtibatına görə fərqlənən nəşrdir. Material konstruksiyasına görə uşaq nəşrləri kitablara, dövri nəşrlərə və oyuncaq kitablara ayrılır. Strukturuna görə uşaq kitabları aşağıdakı növlərə ayrılır: toplu, mononəşr, seriyalı nəşr, əsərlər toplusu. Uşaqlar üçün hazırlanmış toplular hər hansı bir mövzu və ya bir janrda (şeirlər, nağıllar toplusu) yazılmış əsərləri əhatə edir. Böyük yaşlı məktəblilər üçün antologiyalar, almanaxlar, müntəxəbatlar da nəşr olunur. Mononəşrlər də müxtəlif janrlarda yazılmış əsərlər əhatə edə bilər. Məsələn, atalar sözü, tapmaca, şeir. İnformasiyanın xarakterinə və məqsəd təyinatına görə uşaq ədəbiyyatını aşağıdakı növlərə ayrımaq olar: elmi-kütləvi; soraq-məlumat; praktik vəsait; müxtəlif sənətlərə aid nəşrlər; asudə vaxt üçün nəşrlər. Uşaq kitablarının təsnifatı elmi və təcrübi baxımdan müəyyənləşdirilmişdir. Buraya elmiəyləncəli ədəbiyyat, uşaqlar üçün nəşr olunmuş ədəbi-bədii əsərlər, uşaqlar üçün işlənmiş və nəşr olunmuş xalq poeziyası nümunələri, tədris proqramına uyğunlaşdırılmış ədəbi-bədii nəşrlər, müntəxəbatlar daxildir. Müasir uşaq ədəbiyyatını üç ədəbi növ üzrə - uşaq şeiri, uşaq nəsri, uşaq ədəbi tənqidi kimi qruplaşdırmaq olar ki, burada da əsas məsələ kəmiyyət deyil, yəni nə qədər əsər yazılması deyil, başlıca meyar bədiilikdir (Nəcəfzadə, 2008, 655). Uşaq ədəbiyyatının redaktəsi və dəyərləndirilməsi zamanı əsərin janr xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi vacibdir. Uşaq ədəbiyyatının aşağıdakı janrları vardır: tapmacalar, yanıltmaclar, lətifələr, laylalar, oxşamalar, nağıllar, dastanlar. Uşaq kitabları məzmununa, quruluşuna, üslubuna və tərtibatına görə seçilir. Uşaq kitabları dünyəvi bilikləri özündə əks etdirən, bütün ədəbiyyat növlərini əhatə etməklə, oxucu marağına və yaşına uyğun hazırlanmış kompleks məna kəsb edir. İctimai-siyasi, istehsalat-texniki, məlumat xarakterli və bədii məzmunlu ədəbiyyatı uşaqlar üçün nəşr etmək olar. Bu o deməkdir ki, uşaq ədəbiyyatı bütün sahələri özündə birləşdirir və onu yalnız oxucu təyinatına görə fərqləndirmək olar. 73

93 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bağçayaşlı uşaqların təlim və tərbiyəsində əyanilik üsulu mühüm yer tutur. Kiçik yaşlı uşaqlar üçün düşünülmüş kitablarda mətn qısa, şəkillər çox olur. Bəzi kitablar isə mətnsiz olur. Belə şəkilli kitablar və oyuncaq xarakterli yığma kitablar daha faydalıdır. Kiçikyaşlı məktəblilərin ideya-tərbiyə vasitələri isə xeyli fərqlidir. Burada balaca məktəblilər get-edə müstəqil oxu vərdişinə yiyələndiyinə görə, bədii əsərlərdə uşaqların anlaya bildiyi məzmun bitkinliyi, maraqlı hadisələr, alleqorik surətlər geniş yer tutur. Kiçikyaşlı məktəblilərin oxuduğu bədii əsərlərin əsas xüsusiyyəti onların sadəliyidir. Kiçikyaşlı məktəblilərə nisbətən ortayaşlı yeniyetmə uşaqlara aid kitablarda hadisələr çoxplanlı verilir. Kiçikyaşlı məktəblilər üçün kitabın redaktəsinə başlayarkən nəzərə almaq lazımdır ki, əsər didiaktik səciyyə daşımaqla yanaşı, müasir pedaqoji və psixoloji təlimlərə uyğun olmalıdır. Dil isə uşaq kitablarının məzmununda başlıca amildir. Uşaq kitablarının özünəməxsus tərtibatı vardır. Bu kitabların ən əsas elementi illüstrasiyalar hesab olunur. Uşaq kitablarında söz və şəkil bir-biri ilə sıx bağlıdır. Bu kitablarda illüstra-- siyalar idraki, tərbiyəvi, estetik və əlavəedici funksiyaları yerinə yetirir. İllüstrasiya kitabın məzmunu və dili qədər önəmlidir. Çünki uşaq kitabdakı şəkillərə baxaraq, onu oxumağa başlayır. Bəzən nağıllar hüsünxətlə yazılmış və ya hecalara böyünmüş şəkildə nəşr olunur. Bunlar uşaqda hüsünxətlə oxuma vərdişi yaradır. Uşaq kitablarının aparatı nəşr növlərinə görə dəyişir. Belə ki, ən sadə aparat bədii ədəbiyyatda istifadə olunur. Uşaq kitablarının aparatı didaktik istiqamətə malik olmalıdır. Bu zaman oxucunun yaşını, nəşrin tipini, ədəbiyyatın növünü nəzərə almaq lazımdır. Uşaq kitablarını nəşrə hazırlayan zaman uşağın fizioloji inkişafını da nəzərə almaq lazımdır. Kitabın cildi uşağın diqqətini cəlb edən ilk ünsürdür. Uşaq kitablarının cildi kartondan olmalıdır. Cilddə kitabın adı və məzmuna uyğun şəkil verilməlidir. Cildin arxa hissəsində isə nəşriyyatın digər kitablarının siyahısı və ya müəllifin kitablarının siyahısı, kitabın qiyməti və s. verilə bilər. Uşaq kitabları ən keyfiyyətli kağızda çap olunmalıdır. Kağız mürəkkəbi yaymamalı, rəngləri dəyişdirməməli, tez cırılmamalı və göz yoracaq səviyyədə parlaq olmamalıdır. Mat kağızlar uşaq kitabları üçün daha əlverişlidir. Uşaq kitablarının ölçülərinin kiçik olmamasına diqqət yetirmək lazımdır. Məktəbəqədər (3-7), kiçik məktəb yaşlı uşaqlar üçün kitablarda mətn 14 şriftlə, orta və yuxarı məktəb yaşlı uşaqlar üçün kitablar isə 12 şriftlə verilməlidir. Nəşr üçün əsərlərin seçimi üç istiqamətdə həyata keçirilir: 1. təkrar nəşr üçün əsərlərin seçilməsi; 2. «böyük»lərin ədəbiyyatında uşaqlar üçün əsərlərin seçilməsi; 3. müəllif tərəfindən təqdim olunmuş əsərlərin seçilməsi. Kitab nəşri sahəsində «uşaq ədəbiyyatı», «uşaqlar üçün ədəbiyyat» və «uşaqların mütaliə dairəsi» ifadələrindən istifadə olunur. «Uşaq ədəbiyyatı» xüsusi olaraq uşaqlar üçün yaradılır. Uşaq ədəbiyyatı uşağın yaş səviyyəsi və qavrama dərəcəsinin xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq hazırlanır. «Uşaqlar üçün ədəbiyyat» nisbətən geniş ifadədir. Bu ifadə altında uşaq və yeniyetmələrdə maraq yaradan və başa düşülən həm uşaq, həm də böyüklər üçün olan ədəbiyyat nəzərdə tutulur. «Uşaq ədəbiyyatı» və «uşaqlar üçün ədəbiyyat»dan «uşaqların mütaliə dairəsi» ifadəsi yaranır. «Uşaqların mütaliə dairəsi» uşaqlar tərəfindən müəyyən yaşda mütaliə olunan kitabları əhatə edir. Azərbaycanda uşaq ədəbiyyatının latın qrafikasında nəşri və təhsil müəssisələrinin onlarla təminatı sahəsində son illərdə böyük işlər görülmüşdür. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında» 12 yanvar 2004-cü il, «Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşr edilməsi haqqında» 24 avqust 2007-ci il tarixli Sərəncamları ilə həm dünya, 74

94 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il həm türk xalqları, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının ən dəyərli uşaq ədəbiyyatı nümunələri dövlət hesabına yüksək poliqrafik səviyyədə nəşr edilərək, ölkəmizin bütün təhsil müəssisələrinin kitabxanalarına hədiyyə edilmişdir. Bundan əlavə, Təhsil Nazirliyi ilə Dünya Bankının birgə layihəsi əsasında 18 cildlik «Uşaq ensiklopediyası» çap edilmiş, «Məktəblinin kitabxanasından» seriyasından 100 cildlik Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələri latın qrafikasında nəşr olunmuşdur. Azərbaycanda bu gün də uşaq ədəbiyyatı problemləri öyrənilməkdədir. Buna misal olaraq, noyabr 2008-ci il tarixində Qafqaz Universitetində keçirilmiş «Beynəlxalq uşaq ədəbiyyatı konqresi»ni göstərmək olar. «Uşaq ədəbiyyatı konqresi» Çağ Öyrətim İşlətmələri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Türkiyə Yazarlar Birliyi və Türksoy tərəfindən təşkil olunmuşdur. Konfransa çox aktual mövzularda məruzələr təqdim olunmuşdur. Bunların arasında «Uşaq ədəbiyyatının tarixçəsi»ni, «Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatının bəzi problemləri», «Uşaq kitablarının hazırlanması», «Uşaq ədəbiyyatının inkişafında uşaq nəşriyyatlarının vəzifəsi» və s. uşaq kitablarının nəşri problemlərinə həsr olunmuş məqalələri göstərmək olar. Bu gün uşaqlara ünvanlanan kitablar başlıca olaraq Ayna Mətbu Evi, Yeni Nəsil Nəşrlər Evi, Nağıl evi, Nərgiz, Altun kitab və Beşik nəşriyyatlarının məhsullarıdır və bu kateqoriyadan olan kitablar sadalanan nəşriyyatların çap məhsulları sırasında üstün faiz təşkil edirlər. «Beşik» və «Tutu» nəşriyyatı demək olar ki, bütünlüklə uşaq kitablarının nəşri ilə məşğuldur. Adı sadalanan uşaq nəşriyyatları içərisində «Tutu» nəşriyyatının çap məhsulları poliqrafik baxımdan daha gözoxşayan, fəaliyyəti isə daha nəzərəçarpandır. Bundan əlavə, «Tutu» nəşriyyatının nəşr etdiyi uşaq kitabları hər il müxtəlif dünya ölkələrində təşkil olunan kitab sərgilərinin iştirakçısı və qalibidir. Tutu nəşriyyatı hər il Frankfurt, Boloniya və digər ölkələrdə keçirilən böyük beynəlxalq kitab sərgilərinin iştirakçısıdır. Açıq Cəmiyyət İnstitutu Yardım Fondu Azərbaycan təşkilatının himayəsi ilə may 2007-ci il tarixində Bakı Kitab Klubunun V.Səmədova adına sərgi salonunda keçirdiyi III Respublika kitab satış-sərgisində ölkəmizin aparıcı nəşriyyatları iştirak etmişdir. Oxucu seçimi nominasiyası üzrə səsverməyə 800 nəfərdən çox oxucu qatılmışdır. Müsabiqəyə təqdim olunmuş 60 adda kitab arasında «Ən çox satılan kitab» nominasiyasında Tutu nəşriyyatının nəşr etdiyi «Yaşıl kitab» adlı nəşr də qalb gəlmişdir. Bu günə kimi Tutu nəşriyyatı 60 adda, tirajda kitab buraxmışdır ki, bu rəqəmlərə əsasən onu Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı nəşri sahəsində lider adlandırmaq mümkündür. Tutu nəşriyyatı Azərbaycanda dünya standartlarında uşaq ədəbiyyatı nəşr edən ən yaxşı nəşriyyatlardandır. Belə ki, bu nəşriyyatla peşəkar şair, yazıçı, rəssam, dizayner, bəstəkar və musiqiçilər işləyirlər. Tutu nəşriyyatında hazırlanan kitablar əsasən Türkiyədə yüksək keyfiyyətli kağızda çap olunur. Altun kitab nəşriyyatı 2004-cü ildən fəaliyyət göstərir. Nəşriyyatda 4-7 («Mənim ilk kitabım»), 6-9 («Altun klassika») yaşlı uşaqlar üçün silsilə kitablar çap olunur. Altun Kitab ın həyata keçirdiyi ən iri nəşr layihəsi 9-14 yaşlı uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş «Məktəblinin kitabxanası» adlanan silsilədir. Bu layihədə aşağıdakı seriyalar üzrə 100-dən çox kitabın nəşri nəzərdə tutulur: Şifahi xalq ədəbiyyatı; Dünya ədəbiyyatından seçmələr; Azərbaycan klassik ədəbiyyatı; Elmi-kütləvi ədəbiyyat; Tarixi yaradanlar. Hazırda bu layihə çərçivəsində 40-a yaxın kitab işıq üzü görmüşdür. Beşik nəşriyyatı 2008-ci ildə yaradılmışdır. Əsas fəaliyyət istiqaməti uşaq ədəbiyyatının nəşridir. Nəşriyyat bu günə kimi nağıllar, inkişafetdirici kitablar, əfsanələr, rəvayətlər, tərcü- 75

95 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» mələr, ensiklopediyalar çap etmişdir. Məntiqli oyun, Gəncə, Naxçıvan, Çanaqqala, Şirvanşahlar sarayı, Qız qalası, Azıx mağarası, Şeyx Şamil, Tomiris ana kimi kitablar sözügedən nəşriyyatın çap məhsullarıdır. Bərəkət nəşriyyatı nümunəvi nəsil üçün...! devizi ilə çalışaraq bir çox dəyərli əsərləri nəşr etmişdir. Bunların arasında Məsnəvidən seçilmiş hekayələr, Ulu ağacın tilsimi, Nə? Necə? Nə üçün? Məktəbdə əxlaq və davranış qaydaları, Əyləncəli suallar və digərlərini qeyd etmək olar. Onu da vurğulamaq yerinə düşərdi ki, bu nəşriyyatın çap məhsulları poliqrafik keyfiyyətinə görə fərqlənir. Xəzər nəşriyyatı da bəzi uşaq kitablarını nəşr etmişdir. Bu nəşriyyatda çap olunan uşaq kitablarının əksəriyyəti türk dilindən tərcümədir. İ.Yılmazın Heyvanların dilindən, İ.Haqqıoğlunun Beynimizin sirləri adlı elmi əsərlər silsiləsindən, M.Altunun Qənaət dükanı, Ç. Aydının Yaxşılıq çələngi, Soyuq su, Təcili qan axtarılır adlı gözəl davranış hekayələri seriyasından olan kitablarını misal çəkmək olar. ANS Press nəşr evinin nəşr uşaq kitabları da qüsursuz deyil. Təkrar nəşr olunmalarına baxmayaraq səhvlər düzəldilməmiş, olduğu kimi oxuculara təqdim olunmuşdur. Çaşıoğlu nəşriyyatının təşəbbüsü ilə kiçikyaşlı uşaqlar üçün hazırlanan Nağıllar aləmi seriyası 30 adda kitabdan ibarətdir. Bu kitablardan Qrimm qardaşlarının Zirək oğru, Cavan nəhəng, Azərbaycan nağıllarından Süleyman şah və qarışqa, Baftaçı şah Abbas, Reyhan və Kamal və başqalarını nümunə göstərmək olar. Çaşıoğlu nəşriyyatı uşaqlar üçün maraqlı bir layihə də həyata keçirmişdir. Belə ki, dünya xalqlarının iyirmi nağılı kitab şəklində nəşr olunmuş və nağılın səsləndirilməsi üçün CD forması əlavə edilmişdir. Yəni uşaqlar, bu kitabı həm oxuya, həm də CD vasitəsilə dinləyə bilərlər. Professional şəkildə hazırlanmış bu seriyaya daxil olan bütün nağılları Respublikanın əməkdar artisti Bəxtiyar Şərifzadə və Aynurə Mehdiyeva səsləndirmişdir. Qələm nəşriyyatı tərəfindən çap olunmuş 100 sevimli nağıl seriyasından olan kitablar Təhsil Nazirliyi tərəfindən hazırlanmış Milli Kurrikulumun tələblərinə əsasən tərtib olunmuşdur. Seriyanın məqsədi ibtidai sinif şagirdlərində mütaliə vərdişlərini formalaşdırmaqdır. Belə ki, hər bir nağılın sonunda həmin nağılın daha dərindən dərk edilməsi və yadda saxlanması üçün müxtəlif tapşırıqlar təqdim olunmuşdur. Bu tapşırıqların yerinə yetirilməsi uşaqların şəxsi yaradıcılıq qabiliyyətinin yaranma və inkişafına təkan verir. Nağılı oxuduqdan sonra uşaqlar buradakı hadisələr və qəhrəmanlarla bağlı testləri yerinə yetirməli, hadisələrin ardıcıllığını düzgün müəyyən etməli, ilk dəfə rastlaşdıqları sözləri qeyd edərək onların mənasını araşdırmalı, hekayə xəritəsi tərtib etməlidirlər. Bu seriyaya daxil olan kitablara çox maraqlı aparat elementləri əlavə olunmuşdur. İ.Umudlu uşaqlar üçün ədəbiyyat nəşrinin problemlərini araşdırarkən yazır: Uşaqlar üçün ədəbiyyat yaradıcıları üçün stimul yoxluğundan son on ildə bu sferada ilk baxışdan bir durğunluq hiss olunur. Ortada son dönəmin məhsulu olan yaddaqalan nümunələr çox azdır. Lakin bütün bunlara baxmayaraq son zamanlar uşaq ədəbiyyatına həm müəlliflər, həm də naşirlər tərəfindən marağın artdığını sezmək olur. Bu sahədə fəaliyyəti olan naşirlərdən bəziləri yaxın gələcəyə böyük ümidlərlə baxır, qarşıdakı 10 ildə bu kateqoriyadan olan nəşrlərin üstün xətlə genişlənəcəyini proqnozlaşdırırlar (Umudlu, 2004, 229). Həqiqətən 2004-cü ildən indiyə kimi uşaq kitablarının say artımı müşahidə olunur. Yəni, proqnozlar düz çıxır. Amma bunların böyük əksəriyyəti nağılların təkrar nəşrlərdir... Azərbaycanda bir çox nəşriyyatlar uşaq ədəbiyyatının nəşri ilə məşğul olsalar da, bu kitabların üslubu, dili, tərtibatı və digər məsələlər mütəxəssislər tərəfindən ciddi işlənilməli, nəşr olunan kitablardakı yanlışlar, səhvlər aradan qaldırılmalıdır. Bir sözlə, uşaq ədəbiyyatının bu sahənin mütəxəssisləri tərəfindən nəşrə hazırlanması, ciddi redaktə olunması və poliqrafik keyfiyyətinin yüksəldilməsinə ehtiyac duyulmaqdadır. 76

96 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ƏDƏBİYYAT 1. Erbay F., Samur A.Ö. Anne ve babaların çocuk kitapları hakkındakı genel görüşleri ile çocukların alıcı dil gelişim düzeyleri arasındakı ilişkinin incelenmesi // Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/4 Fall 2010, s Əliyeva N. Uşaq ədəbiyyatının tərcüməsi kim nəyi kimlər üçün tərcümə edir? // Türk xalqları ədəbiyyatı. Beynəlxalq uşaq ədəbiyyatı konqresi materiallar. Bakı: 2008, II kitab, s Nəcəfzadə Q. Müasir uşaq ədəbiyyatının problemləri // Türk xalqları ədəbiyyatı. Beynəlxalq uşaq ədəbiyyatı konqresi materiallar. Bakı: 2008, II kitab. 4. Umudlu İ. Kitab nəşri bu gün. Bakı: Vəliyev İ. Ədəbi-bədii və uşaq kitablarının redaktəsi. Bakı: s. 6. Yusifoğlu R. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının yaranmasında varislik prinsipi // Türk xalqları ədəbiyyatı. Beynəlxalq uşaq ədəbiyyatı konqresi materiallar. Bakı: 2008, II kitab, s AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TƏŞƏKKÜL PROBLEMİ VƏ İLKİN İNKİŞAF MƏRHƏLƏSİNİN ƏSAS KANALLARI Dosent Yaqub Məhərrəm oğlu BABAYEV Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrası Azərbaycan, Bakı [email protected] Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının təşəkkül tarixi XIX əsrin сı illərinə təsadüf edir. Doğrudur, bəzi tədqiqatçılar uşaq ədəbiyyatımızın tarixini daha əvvəlki dövrlərdən, hətta Nizamidən başlayırlar. Lakin bu yanlış mövqedir. Həmin tədqiqatçılar «uşaq ədəbiyyatı» ilə «uşaqlara yarar ədəbiyyat»ı eyniləşdirirlər. XIX əsr boyunca açılan yeni, yəni Avropa tipli məktəblər, mədəni-maarif həyatının Qərb məcrasına düşməsi, yeni pedaqoji mühitin formalaşması «öz müstəqil hüquq və qanunları olan» uşaq ədəbiyyatımızın təşəkkülündə mühüm rol oynadı. Xüsusilə Avropa yönümlü ana dilli məktəblərin açılması bu işdə müstəsna dərəcədə əhəmiyyət kəsb etdi. Belə ki, tədris olunan predmet özü üçün proqram, tədris vəsaiti, dərslik, kitablar, həmçinin uşaq mətbuatı tələb edirdi. XIX əsrin 30-cu illərindən bu istiqamətdə ilk təşəbbüslər özünü göstərdi. N.Dementyevin «Əlifba», «İlk oxu üçün təmsillər və povestlər» (1839) adlı tədris vəsaitləri, M.Ş.Vazeh və İ.Qriqoryevin «Kitabi-türki» (1850) adlı ibtidai məktəb dərslikləri meydana gəldi. Sırf uşaq ədəbiyyatı nümunələri olmasa da, bu kitablarda müxtəlif mənbələrdən götürülmüş kiçik hekayələr öz əksini tapdı. S.Ə.Şirvaninin «Rəbiül-ətfal» (1878), «Tacül-kütub» (1883), A.O.Çernyayevskinin «Vətən dili» (I hissə, 1882) adlı dərsliklərində isə uşaq ədəbiyyatımızın ilk nümunələri öz əksini tapdı. XIX əsrin II yarısı və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı nümunələri üç yolla (kanalla) oxuculara çatdırılırdı: 1.İbtidai və orta məktəb dərslikləri; 2.Qiraət kitabları; 3.Uşaq mətbuatı. Biz bu məqalədə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının təşəkkülü və onu doğuran səbəblər, həmçinin ilkin inkişaf mərhələsində uşaq ədəbiyyatımızın inkişaf kanalları barədə danışmışıq. THE ORIGIN PROBLEMS OF THE AZERBAIJAN CHILDREN S LITERATURE AND THE BASIC CHANNALS OF THE INITIAL STAGE OF DEVELOPMENT Dosent Yagub Maharram oglu BABAYEV Azerbaijan State Pedagogical University The chair of the history of the Azerbaijan Literature Azerbaijan, Baku The origin history of the Azerbaijan children s literature comes across with years of the XIX century. It is fact that, some investigators start the history of our children s literature rather earlier times even, they start from Nizami. But it is a wrong situation. The same investigators similarize Children s literature with beneficial literature of the children. 77

97 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Through the XIX century opening the European types of schools, the impact of the modern-edge-cutting with west reality, moving forward of the new environment, having its independence low and rules played an important role in the origin of the children s literature. Especially, opening the schools in main languages but with the style of European schools helped extraordinary in this topic. Thus, teaching subject for itself required program, teaching aid, manual, books, children press, as well. The first initiative proved itself from the thirteenth years of the XIX century in this direction. The teaching aids with the name of Alphabet Fables and stories for the first reading (1839) by N.Dementiyev, Turkish-book (1850) by M.Sh.Vazeh and Grigoriyev elementary school manuals appeared. With the name of Rabiul-atfal (1878) Tacul-kutub (1883) by S.A.Shirvani, the first pattens of our children s literature found its reflection in the textbook with name of Patriotic language (the first part) (1882) by Cernyayevski. The patterns of Azerbaijan children s literature were supplied with the three ways at the beginning of the XX and the second half of the XIX centuries. 1.Elementary and secondary school subjects. 2.Reading books. 3. Children press. We have spoken about the Azerbaijan children s literature and its causes, in the initial stage of our children s literature and its channels of development. AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TƏŞƏKKÜL PROBLEMİ VƏ İLKİN İNKİŞAF MƏRHƏLƏSİNİN ƏSAS KANALLARI Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının təşəkkül tarixi XIX əsrin cı illərinə təsadüf edir. Doğrudur, çoxəsrlik tarixə malik klassik poeziyamızda kiçik yaşlı nəslin mənəvi ehtiyaclarının ödənilməsi üçün faydalı olan, bədii əsər kimi onlar üçün münasib sayılan nümunələr az deyildir. Təmsil və alleqorik əsərlər, didaktik mənzum hekayələr, öyüd və nəsihətlər əslində uşaqlar üçün əlverişli oxu materialı, yararlı bədii-mənəvi sərvətdir. Lakin, əlbəttə, bunları uşaq ədəbiyyatı nümunələri deyil, yalnız uşaqlara yarar ədəbiyyat nümunələri saymaq daha düzgündür. Uşaq ədəbiyyatı isə, məlum olduğu kimi, ədəbiyyatın öz səciyyəvi xüsusiyyətləri, «müstəqil hüquq və qanunları» olan, spesifik əlamətləri ilə fərqlənən, sistemli inkişaf yoluna malik müstəqil bir qolu, ayrıca bir sahəsidir. Məhz bu mənada anlaşılan Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının təşəkkül taleyi XIX əsrin mühüm hadisələri ilə bağlı olmuşdur. XIX əsr Azərbaycan xalqının həyatında mühüm ictimai-siyasi, ədəbi-mədəni və pedaqoji hadisələri ilə fərqlənir. Əsrin əvvəllərində Şimali Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra çarizmin müstəmləkəçilik niyyətlərindən asılı olmayaraq, xalqın tarixi taleyində ciddi mənfi nəticələrlə yanaşı müəyyən müsbət hadisələr də baş verdi. Həmin müsbət nəticələr xalqımızın ədəbi-mədəni məktəb və maarif həyatına daha çox aiddir. Baş verən əlamətdar hadisələr içərisində yeni, dünyəvi məktəblərin açılması, məktəb və maarif hərəkatının canlanması xalqın həyatında daha əhəmiyyətli məna kəsb etdi. Bir sıra xalqlarda olduğu kimi, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının təşəkkül taleyi də yeni pedaqoji həyatla sıx surətdə bağlandı cu ildə avqustun 2-də Zaqafqaziya məktəblərinin ilk nizamnaməsi təsdiq edildi və bununla Azərbaycanda Avropa tipində məktəblər açmağın rəsmi tarixi başlandı. Bunun ardınca Şuşada (1830), Şəkidə (1831), Bakıda (1832), Gəncədə (1833), Şamaxıda (1837), Naxçıvanda (1837) dövlət tərəfindən rus dilində qəza məktəbləri açıldı. Həmin məktəblərin tədris planına bir fənn kimi Azərbaycan dili də daxil edilmişdi. Əsrin son rübündə rəvac tapan «rus-müsəlman» və ana dilli məktəblər isə ictimai-mədəni və pedaqoji elmdə misilsiz mütərəqqi nəticələr doğurdu. Hökumətin 1870-ci ildə «Rus olmayan xalqların təhsili haqqında qaydalar»la bağlı qərarından sonra ilk dəfə 1875-ci ildə Yelizavetpol quberniyası Qazax qəzasının Salahlı kəndində «rus-musəlman» məktəbi fəaliyyətə başladı. Çox keçmədən təkcə Bakıda belə məktəblərin sayı ona çatdı. Əsrin sonuna doğru Şuşada (1893), Gəncədə (1894), Şəkidə (1896), Naxçıvanda (1896), İrəvanda (1896), Şamaxıda (1897) və s. yerlərdə də belə məktəblər açıldı və XX əsrin əvvəllərində bu məktəblərin şəbəkəsi daha da genişləndi. Ana dilli məktəblərin yaradılmasında Azərbaycan ziyalıları böyük əziyyətə qatlaşmalı oldular. S.Ə.Şirvaninin Şamaxıda, Mirzə İsmayıl Qasirin Lənkəranda, S.Vəlibəyovun, daha 78

98 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il sonra isə Mir Möhsün Nəvvabın Şuşada, M.T.Sidqinin Ordubadda («Əxtər») və Naxçıvanda («Məktəbi-tərbiyə»), Məşədi Molla İsmayıl Kazımovun İrəvanda açdıqları ana dilli məktəblər pedaqoji həyatdakı gedişatın növbəti və həm də çox əhəmiyyətli nailiyyəti idi. Dünyəvi məktəblərin yaranması ilə orta əsrlərin uzunömürlü tərbiyə və təhsil sisteminin, pedaqoji prosesin kristal ənənəsinin sınması, müasir epoxanın diktə etdiyi məktəb və maarif qaydalarının tətbiq edilməsi xalqın həyatında böyük tarixi-mədəni hadisə hesab oluna bilərdi. Yeni strukturda, yeni tipdə Avropa tipində məktəblərin açılan qapıları Azərbaycanın öz pedaqoji keçmişi ilə vidalaşmasının start başlanğıcını şərtləndirirdi. Tərbiyə və təhsil sisteminin ənənəvi tilsimi sınmış, mollaxana və mədrəsənin dini-feodal əzəməti sarsılmış, ölkə fərəhsiz pedaqoji durğunluqdan irəliyə maarifə, müasirliyə, tərəqqi və demokratiyanın işıqlı meydanına iri, həm də əlamətdar bir addım atmışdı. Məktəbin vahid, standart köhnə sistemi parkalanmış, mollaxananın köhnə bütünə sitayişin mənasızlığı əməli şəkildə isbat və təsdiq olunmuş, tədris prosesi və maarifin inkişafı üçün mütərəqqi timsal hesab edilən Avropa qaydaları qərar tutmuşdu. Xalqın pedaqoji həyatında baş verən dəyişikliyin ən əhəmiyyətli cəhəti də bunda idi. İstər rus dilində, istərsə də ana dilində olan məktəblərin sayı sürətlə artırdı. Əgər 1878-ci ildə Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində olan ibtidai və orta məktəblərdə 16 min şagird oxuyurdusa, ci illərdə müxtəlif ümumtəhsil məktəb növləri üzrə 976 məktəb, şagird var idi. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatını yeni tipli məktəbin ehtiyacı doğurmuş və onun yaranmasını mümkün etmiş, pedaqoji həyatın tərəqqisi ilə uşaq ədəbiyyatının yüksəlişi mütənasib ahənglə paralel şəkildə inkişaf etmişdir. Uşaq ədəbiyyatının təşəkkülündə ilk təkanverici qüvvə məktəblərdə ana dilinin tədrisi olmuşdur. O mənada yox ki, məktəblərdə ana dili tədrisinin ertəsi günü uşaq ədəbiyyatı yaranmalı idi və yarandı da. O mənada ki, tədris olunan predmet özü üçün proqram, tədris vəsaiti, dərslik və kitablar tələb edirdi. Uşaq ədəbiyyatının yaranması üçün ana dilində yaradılacaq dərsliklərə böyük ümid bağlamaq olardı. Əlbəttə, bu dərsliklərin özü də tez və asan başa gəlmədi. Bunun üçün rus məktəblərində ana dilinin tədris olunmağa başladığı vaxtdan sonra illərlə gözləmək lazım gəldi. Orta əsrlərin uzunömürlü pedaqoji mühitində hökmran olan ərəb-fars dilləri, mollaxana və mədrəsələr Azərbaycan dilində təhsili və ana dilinin tədrisini xalqın ixtiyarından qoparmışdı. Buna görə də ana dilində nə bir dərslik, nə də yazılı ədəbiyyatda bilavasitə uşaqlar üçün bədii sərvət yaratmaqdan ötrü fürsət gözləməli olmuşdular. Rus dilində açılmış qəza məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisi isə uşaq ədəbiyyatı yaratmağın kəskin tələbçisi və yaradıcısı yox, yalnız təkanvericisi və müjdəçisi ola bildi. Çünki milli ədəbiyyat yalnız milli dildə yazılmış kitablarda rəvac tapa bilərdi. Çarizm üçün Azərbaycan dilində - müstəmləkə xalqının dilində dərslik və kitabların yaradılması qətiyyən maraqlı deyildi. Bunun üçün ciddi, təxirəsalınmaz tədbirlər də görülmədi. S.Ə.Şirvaninin çap etdirmək mümkün olmayan «Rəbiül-ətfal» (1878) dərsliyinə qədər 50 ilə yaxın bir vaxt ərzində ana dilində cəmi iki vəsait (N.Dementyev - «Əlifba», «İlk oxu üçün təmsillər və povestlər», 1839) və bir dərslik (M.Ş.Vazeh, İ.Qriqoryev - «Kitabi-türki», 1850) tərtib edilmişdi. M.Ş.Vazeh və İ.Qriqoryevin dərsliyinin yalnız bir hissəsini çap etdirmək mümkün olmuşdu (1855). Ana dilində uşaqlar üçün kitabların nəşri çox ləng və zəif addım atmışdı. Lakin yaxşı cəhət burası idi, xalqın mədəni-pedaqoji tarixində belə bir təşəbbüsün bünövrə daşı qoyulmuşdu. Çarizmin müstəmləkəsi olan Azərbaycanın maarif və təhsil sistemində ana dilinə ciddi bir «etinasızlıq» (A.Şaiq) göstərilirdi. Rus dilində olan məktəblərdə ana dilinə «xala-xətrin qalmasın» (N.Nərimanov) deyə «həftədə cəmi iki saat vaxt verilirdi». (Əhmədov, 1985, 107) Dövlətin əsarət altına aldığı xalqın dilinin tədrisinə laqeydliyi nəticəsində istər keçən əsrin cı illərində, istərsə də daha sonralar bəzi məktəblərdə hətta «türk/azərbaycan dilinin proqramda varlığı yoxluğuna bərabər idi». (Məmmədquluzadə, 1951, 471) Əsr boyunca Azərbaycan dilinin tədqiqi və tədrisilə bağlı rusca müxtəlif qrammatika kitabları yazılmış, hətta Mirzə Kazım- 79

99 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» bəyə öz dərsliyinə görə Demidov mükafatı verilmişdisə, bu, əvvələn, alimlərin Azərbaycan dilinə marağı, ikincisi isə, çarizmin siyasi məqsədləri ilə bağlı idi. Azərbaycan dilinin tədrisi, bu dilə aid yazılan tədqiqat və dərsliklərə hökumət tərəfindən əhəmiyyət verilməsi, xalqın mədəniyyət və adət-ənənələrinin az-çox öyrənilməsi ilə imperiya rəhbərləri, çar siyasətbazları yalnız nüfuz uğrunda mübarizə aparır, milli ucqarlarda öz mövqelərini möhkəmləndirmək, Azərbaycanı ərəb və fars təsirlərindən uzaqlaşdırmaq, öz təsirləri altına almaq, həmçinin imperiyaya sədaqətli təbəələr yetişdirmək məqsədi güdürdülər. Çarizm Azərbaycanda ədəbiyyat yaratmaq, mədəniyyət yaymaq arzusunda deyildi və xalqın övladları üçün də heç bir mənəvi sərvət yaratmaq qayğısına qala bilməzdi. Lakin hakim dairələrin niyyətindən asılı olmayaraq irəliyə doğru böyük bir addım atılmışdı: ana dili mədəni-pedaqoji səhnəyə daxil olmuşdu. Bu, uşaq ədəbiyyatının yaradılması üçün ilkin şərt idi. Lakin həmin ədəbiyyatın təşəkkülü üçün bundan əlavə oxucu auditoriyası yaranmalı, nəhayət, bu işin əzabına qatlaşa bilən, onun öhdəsindən gələ bilən istedad sahibləri də ortalığa çıxmalı idi. Ana dilində kitabların nəşri üçün imkanın mövcudluğu da bu işə təsirsiz qala bilməzdi. XIX əsrin ortaları üçün Azərbaycan ədəbi-mədəni və pedaqoji həyatı uşaq ədəbiyyatına münasibətdə belə bir ərəfə dövrünü yaşayırdı. 70-ci illərdən etibarən ölkə özünün mədəni təsərrüfatında, maarif həyatında daha məhsuldar və intensiv inkişaf dövrünə qədəm qoyur. Milli mətbuat və milli teatrın təşəkkül tarixi də həmin onilliyin payına düşür. Ana dilli, həmçinin rus-müsəlman məktəblərinin açılması, ana dili tədrisinin genişlənməsi, bununla bağlı dövrün zəruri tələbi nəticəsində yeni tipli məktəbin partası arxasında əyləşən kiçik yaşlılar - sabahın vətəndaşı, xalqın gələcəyi olmağa hazırlaşanlar həyat və bilik öyrənmək, öz mənəvi ehtiyaclarını ödəmək üçün məhz öz dillərində bədii sərvət tələb edirlər. Tələbi başa düşən, onun qeydinə qala bilən, doğma dilini sevib bütün varlığı ilə onun inkişafına çalışan ziyalı və bədii istedad sahiblərinin də yetişməsi sayəsində tələbin ödənilməsi üçün daha gözləmək lazım gəlmir cı illərdə S.Ə.Şirvani və onun ardınca A. O.Çernyayevski, S.Vəlibəyov, H.Qaradaği, C.Ünsizadə, F.Köçərli, R.Əfəndiyev, M.Ə.Növrəs və b. uşaq ədəbiyyatının qərarlaşmasında və inkişafında böyük əməli və nəzəri iş görürlər. XIX əsrin ikinci yarısı xalqın həyatında bir-birindən əhəmiyyətli, bir-birindən əlamətdar ədəbi-mədəni hadisələrlə doludur. Elə bil ki müasir mədəni dünyaya çatmaq üçün bütün gücü birdən-birə səfərbərliyə almaq, geniş miqyaslı ədəbi-mədəni yürüşə başlamaq lazım gəlmişdi. «Şərq xarakteri dram yaratmış» (Hegelin fikrinin əksinə), realist nəsrin bünövrəsi qoyulmuş, milli teatr, milli mətbuat, milli məktəblər yaradılmış, dram, faciə, komediya, povest, roman, səyahətnamə janrlarının mükəmməl nümunələri meydana çıxmış, xalqın, vətənin və gənc nəslin taleyini düşünən, bunun üçün əməli tədbirlər görməyə çalışan hünərvər, fədakar ziyalı dəstəsi yetişmişdi. Uşaq ədəbiyyatı da mədəni-tarixi inkişafın məhz belə bir coşğun çağında pərvəriş tapa bildi. Lakin Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında tam, yetkin, milli və orijinal keyfiyyətə malik olmaq mənasında poeziyanın təşəkkül tarixi zamanca nəsri xeyli qabaqlayır. Bunun müəyyən səbəbləri ola bilərdi. Əvvələn, Azərbaycanda nəsr hələ ki, elə zəngin təcrübəyə, qədim keçmişə malik deyildi, halbuki poeziyanın çoxəsrlik tarixi, şərəfli ənənələri var idi. Elə uşaq ədəbiyyatını əməli şəkildə yaradanların özləri də fitrətən yazıçı yox, şair idilər. Bu, uşaq nəsrinin təşəkkül taleyində də öz rolunu ifa etməli oldu. İkincisi isə, ritmiklik, melodiyalılıq, daha tez əzbərlənməsi, şifahi şəkildə yadda qalması, şuxluq, həcmin kiçikliyi və s. cəhətlər də uşaq poeziyasının daha erkən təşəkkülünə təsir göstərməyə bilməzdi. Azərbaycan uşaq bədii nəsri özünün orijinal yerişinə 1906-cı ildən etibarən nəşr olunan «Dəbistan» jurnalı ilə başlamışdır. Halbuki bu zaman ədəbi-bədii prosesin, məktəb və maarif həyatının, mədəni tərəqqinin yeni yolla inkişaf üçün sürət götürdüyü konkret tarixi dövrdən illər keçirdi. Bəs bu dövr ərzində uşaqlar üçün mənsur bədii nümunə kimi nə isə yaradılmışdımı və ya ümumiyyətlə, uşaq nəsrinin bir şeyi var idimi? 80

100 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il N.Dementyevin «Yazı nümunələri» (1839) əlifba kitabı idi, şagirdlərə ilk yazı və oxu qaydalarını öyrədirdi. «İlk oxu üçün təmsil və povestlər»dəki nümunələrin əksəriyyəti «Fars müntəxəbatı»ndan götürülmüş və Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdi. (Əhmədov, 1985, 34-35) «Kitabi-türki» (1855), «Rəbiül-ətfal» (1878) və «Tacül-kütub» (1883) müəllifləri öz dərsliklərinə xeyli mənsur nümunələr daxil etmişdilər. «Rəbiül-ətfal»da bunların sayı səksəndən çox idi. Kiçik həcmli həmin mənsur əsərlərin süjeti xalqdan və Şərq klassiklərinin əsərlərindən, S.Ə.Şirvanidə daha çox Nizami, Rumi və Sədidən alınmışdı. İstər «Kitabi-türki»dəki, istərsə də «Rəbiül-ətfal»dakı mənsur miniatürləri hekayət, lətifə və təmsillər təşkil edirdi. S.Ə.Şirvani həmin bədii nümunələri hekayətlər, lətifələr və nadirələr adı altında qruplaşdırmışdı. Nadirələr əslində ərəb folklor qəhrəmanı Cüha haqqında lətifələrdən ibarət idi. S.Vəlibəyovun «Hüsn-əxlaqa dair risaleyi-qiraət» kimi nəzərdə tutulan «Qüdrəti-xuda» (1888) kitabındakı kiçik hekayələr, əsasən, dini səciyyə daşıyırdı. İdealist ruh təlqin edən hekayələr bədii cəhətdən də sönük təsir bağışlayırdı. A.O.Çernyayevskinin «Vətən dili» (I hissə, 1882), A.O.Çernyayevski və S.Vəlibəyovun «Vətən dili» (II hissə, 1888), Mirzə Həsən Rüşdiyyənin «Vətən dili» (1894), R.Əfəndiyevin «Uşaq bağçası» (1898), «Bəsirətül-ətfal» (1901) dərsliklərində, Səməd bəy Hacıbəyovun «Hədiyyeyi-sibyan» (1901), Mir Seyfəddin Seyidovun «Xəzainül-ətfal» (1902) kimi qiraət kitablarında da onlarla bu tipli miniatür hekayələrə rast gəlirik. Bütün bu kitablardakı nəsr nümunələri üç mənbədən gəlirdi: folklordan, klassik Şərq ədəbiyyatından, rus və Avropa sənətkarlarının əsərlərindən. Janr (hekayət, rəvayət, təmsil, lətifə), mövzu, habelə mənbə müxtəlifliyindən asılı olmayaraq həmin mənsur nümunələri oxşar səciyyəvi cəhət, vahid əlamət və xüsusiyyət birləşdirirdi: tip eyniliyi. Bunlar hamısı kiçik həcmli, birepizodlu əxlaqi-ibrətamiz məzmuna, didaktiktərbiyəvi ideyaya malik süjetlər idi. Didaktika konkret əhvalatda açıq və birbaşa verilirdi. Bu süjetlərin çoxu üçün səciyyəvi cəhətlərdən biri də gəzəri xassəyə malik olmaları idi. Bunların bir çoxu Şərqdə yaranmış, sonra müxtəlif ölkələrə səpələnmiş, ayrı-ayrı xalqlar və şəxsiyyətlər də bir yaradıcı kimi onlara yenilərini əlavə etmişdilər. Təmsil süjetlərinin daha çox qismi sonrakı mədəni Avropaya «Kəlilə və Dimnə»dən, Ezopdan, Fedradan, Bidpayadan və s. mənbələrdən gəlirdi. Lafonten, Krılov kimi qüdrətli təmsilnəvislərin yaradıcı zəkasının süzgəcindən keçərkən bu təmsil süjetlərindən «bəxti gətirənlər» də olmuşdu. Onlar həmin iki şairin qələmi ilə kamil poeziya nümunələrinə çevrilmiş, hətta milli keyfiyyət qazanmışdılar. Lafonten onlara «fransız gözü ilə baxmış», Krılov isə «rus ruhu hopdurmuşdu» (V.Q.Belinski). Bizdə M.Ə.Sabir və A.Səhhət də gəzəri süjetlərdən istifadə edərək mükəmməl, dolğun poetik əsərlər yaratmağa nail olmuşdular (M.Ə.Sabir-«Qarğa və tülkü», «Camuşçu və sel», «Yalançı çoban», «Molla Nəsrəddin və oğru», A.Səhhət-«Ayı və şir», «Qarı və qulluqçuları», «İt və kölgəsi»). Görünür, kiçik süjetlərə orijinallıq məziyyəti aşılamaqda poeziya daha imkanlıdır. Süjetlər mənsur şəkildə milli və orijinal mahiyyət kəsb etməyə o qədər də meyilli olmamışlar. Gəzəri süjetlərdən dərslik, qiraət və didaktika kitablarının tərtibində bol-bol istifadə etmişlər. K.D.Uşinski dərsliklərini, L.N.Tolstoy «Əlifba» və «Oxu kitabları»nı tərtib edərkən həmin süjetlərə tez-tez müraciət etməli olmuşlar. Bizim dərslik və qiraət kitablarına, həmçinin uşaq mətbuatına deyilən süjetlər iki yolla gəlib düşürdülər: Şərqin özü vasitəsilə; Rus və Avropa müəlliflərinin əsər, dərslik və oxu kitabları vasitəsilə. Yazılı mənbələrdən götürülmüş nümunələr ana dilindəki kitabların səhifələrinə iki şəkildə yol tapa bilirdi. Birincisi, tərcümə yolu ilə, yəni mətn yazılı mənbədən Azərbaycan dilinə tərcümə edilirdi. C.Ünsizadənin «Əmsali Loğman, yaxud qırx iki nağıl və hekayə», S.Hacıbəyovun «Hədiyyeyi-sibyan», M.S.Seyidovun «Xəzanül-ətfal» kitablarına, habelə dərsliklərə xeyli bu tipli mənsur tərcümələr daxil edilmişdi. 81

101 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Folklor və yazılı mənbələrdən götürülmüş gəzəri süjetlərə münasibətdə ikinci yol təkcə süjetin özünü götürmək, ona sərbəst yanaşaraq məqsədə müvafiq şəkildə yenidən işləmək idi. Xalqın övladlarının, xüsusilə yeni tipli məktəbdə təhsil alanların mənəvi ehtiyacını bədii ədəbiyyatla ödəmək zərurəti qəti və kəskin şəkildə meydana çıxmışdı, pedaqoq-ziyalılar uşaqlar üçün yazılmış heç bir nəsr əsəri tapa bilmədikdə təcili, təxirəsalınmaz cari vəzifəni yerinə yetirmək üçün məlum süjetlərdən yapışmalı olmuşdular. Bu süjetlər, necə deyərlər, asan yola gələn bədii-pedaqoji material idi. Dərsliklərin standart həcmi və tələbləri üçün də bu nümunələr əlverişli görünürdü. Təsadüfi deyil ki, təkcə XIX əsrin II yarısında yox, sonrakı dövrlərdə nəşr olunmuş «Birinci il» (M.Mahmudbəyov, 1907), «Türk dili, yaxud türkcə qiraət» (M.A. Mollazadə, 1907), «İkinci il» (M.Mahmudbəyov, A.Səhhət, 1909), «Füyuzati-qiraət» (Ə.Kamal, 1909), «Uşaq gözlüyü» (A.Şaiq, 1910), «Birinci il. Türk əlifbası» (M.Abbaszadə, 1913), xüsusilə İrəvan məktəb müəllimlərindən M.Qəmərlinski və b.-nın müəllif olduqları üç «Ana dili» (I, II, III kitablar, 1907) dərsliyi və s. dərsliklərdə, bir sıra qiraət və uşaq jurnallarında da belə nümunələr geniş surətdə öz əksini tapmışdı. Deyilən birtipli süjetləri hərə özünəməxsus tərzdə işlədiyindən onlarda müəlliflərin fərdiyyətləri də bəzən özünü büruzə verirdi. Dil və üslub xüsusiyyətlərində bu cəhət daha qabarıq nəzərə çarpırdı. Məsələn, R.Əfəndiyevin hekayələrinin dili daha səlis, şirin və ifadəli idi. Yaxud, S.Ə.Şirvaninin dərsliyinə nisbətən «Vətən dili»ndəki (A.O.Çernyayevski, S.Vəlibəyov) hekayələrin dili daha sadə və anlaşıqlı təsir bağışlayırdı. Ənənəvi ideyaya da müəlliflər sərbəst yanaşır, ona öz məqsədlərinə uyğun istiqamət verir, həcmə münasibətdə isə mətni istədikləri kimi böyüdür və ya yığcamlaşdırırdılar. Süjet üzərində nə qədər ciddi, əsaslı, əhəmiyyətli dəyişiklik aparılsa da, Azərbaycan uşaq nəsrini tam mənasilə bu nümunələrdən başlamaq məqbul görünmür. Bunlar milli deyildi (Bu süjetlər içərisində hətta milli təfəkkürün yaratdıqları da ümumi və mücərrəd xarakter daşıyırdı), orijinal deyildi. Onlarda konkret Azərbaycan həyat və məişəti yox idi, çılpaq didaktika, mücərrəd nəsihət ruhu, ənənəvi intonasiya dəyişməmişdi. Daha doğrusu, dəyişən yalnız ifadə tərzi, dil, üslub və forma idi. Məzmun və mahiyyət, hətta ölçü isə necə varsa, qalmışdı. Hazır, məlum süjetlər ən uzağı təbdil və ya iqtibas edilmiş, pedaqoji tələbə uyğunlaşdırmaq üçün yenidən işlənmişdi (yenidən yaradılmamışdı!). Tədqiqatlardan birində «bu qəbildən olan hekayələri M. F.Axundov tərəfindən əsası qoyulmuş realist-satirik nəsrin nümunələri kimi qələmə vermək meyli»nə haqlı olaraq irad tutulur. XIX əsrin 90-cı illərində ziyalıların uşaq mətbuatı yaratmaq təşəbbüsləri əsrin mənalı hadisələrindən hesab oluna bilərdi cı ildə S.M.Qənizadə, N.Nərimanovla «Sovqat», yenə həmin ildə H.Mahmudbəyovla birlikdə «Nübar» uşaq jurnalları, daha sonra 1897-ci ildə S. M.Qənizadə «Cami-mərifət» və «Çıraq» qəzetləri, 1901-ci ildə isə N.Nərimanov «Məktəb» jurnalı nəşr etmək üçün təşəbbüs qaldırdılar. Hökumət rəhbərlərinin, rəsmi dairələrin təqsiri ucundan onlar bu orqanlardan heç birinin nəşrinə müyəssər ola bilmədilər. Artıq keçən əsrin 90-cı illərində uşaq nəsrinin orijinal görkəmdə təşəkkülü üçün şərait və imkan xeyli reallaşmışdı. Tələb yaranmışdı, oxucu var idi, ziyalı nasirlər yetişmişdi. Nəşri üçün təşəbbüs göstərilən uşaq jurnallarının proqramına «yerli həyatdan bəhs edən hekayə, povest» kimi epik janrlar da daxil edilmişdi. Bu o demək idi ki, həmin orqanlarda uşaqlar üçün yazılmış orijinal nəsr əsərlərinin çap olunacağına da ümid etmək olardı. İkinci bir tərəfdən olmaya bilməzdi ki, təbiətən yazıçı olan N.Nərimanov və S.M.Qənizadə kimi ziyalılar özlərinin nəşr etdikləri orqanlarda uşaqlar üçün nəsr əsərləri yazıb çap etdirməyə təşəbbüs göstərməsinlər. Təsadüfi deyil ki, «Dəbistan» jurnalında öz hekayələri ilə fəal surətdə çıxış edənlərdən biri də S.M.Qənizadə olmuşdur. Azərbaycan uşaq şeirindən fərqli olaraq uşaq nəsrinin təşəkkül taleyi bilavasitə mətbuatla bağlı oldu. Mətbuatsızlıq, yazılanları nəşr etmək imkanının son dərəcə məhdudluğu milli, orijinal uşaq nəsrinin təşəkkül tarixinə də təsir göstərdi. Madam ki, yazılanları çap etdirmək, oxu- 82

102 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il cuya çatdırmaq mümkün deyildi, daha niyə və kimdən ötrü yazmaq. Eyni tarixi dövrdə Mirzə Cəlili də eyni dərd düşündürmüşdü: «Yazmaq istəyirdim! Çox istəyirdim yazmaq! Amma bilmirdim niyə yazım və kimdən ötrü yazım?! Çünki ümidvar deyildim ki, yazdıqlarımı çap etməyə və intişara qoymağa hökumət izn verəcək». Nə qədər subyektiv görünsə də, artıq XIX əsrin 90-cı illəri üçün milli uşaq nəsri ədəbipedaqoji prosesin bətnində hazır idi. Mətbuat ehtiyacı onun dünyaya gəlməsini bir qədər ləngitdi və iki əsrin keçidində birincidən alıb sonrakı əsrin ixtiyarına verdi. Uşaq mətbuatı yarandıqda isə artıq bütün imkanları gerçəkləşən orijinal səciyyəli Azərbaycan uşaq nəsri yaranmaya bilmədi. R.Əfəndiyevin dərsliklərində «Ovda», «Həşimin hünəri» («Uşaq bağçası»), «Quşların mənfəəti», «İki nəfər mehriban qardaş», «Doğma yurd», «Ayağı bir-bir qoyarlar nərdivana» («Bəsirətül-ətfal») və s. süjeti müəllifin özünəməxsus olan kiçik epik nümunələr var idi. Janrın tələbi baxımından yalnız şərti olaraq hekayə adlandırılan (istər bu, istərsə də birtipli dediyimiz kiçik hekayələrə yalnız şərti mənada hekayə demək olar, əslində bunlar kiçik mənsur miniatürlərdir) bu əsərlər həcmcə kiçik, bir epizodlu əhvalatlardan ibarətdir. Bunlar əslində ibtidai məktəb dərsliyi üçün, onun tələblərini nəzərə almaqla yazılmış kiçik bədii nəsr mətnləri idi. Bu əsərlərdə nə geniş əhvalat, nə əhatəli xarakterlər, nə də məkan və milli müəyyənlik yox idi. Süjet nə qədər orijinal olsa da, bunlar birtipli süjetlər silsiləsinə daxildir. Qəhrəmanlar yalnız bir epizodun qəhrəmanları, hadisələr tipiklikdən məhrumdur. Bu kiçik hekayələri bir növ orijinal keyfiyyətli uşaq nəsrinə keçid hesab etmək olar. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı nə qədər yeni epoxanın tələbi, yarandığı dövrün bədii sədası olsa da, klassik ədəbiyyatla, özünə qədərki ədəbi irslə qırılmaz surətdə bağlıdır və klassik ədəbiyyatın sonrakı ədəbi-tarixi şəraitin ehtiyacı ilə bağlı davamı kimi nəşət tapmışdır. Daha doğrusu, o, yoxdan var olmamış onun varlığına qida verən üç mötəbər mənbənin-klassik ədəbiyyat, həmçinin, folklor və tərcümə ədəbiyyatının köməyilə boy atıb inkişaf etmişdir. Lakin uşaq ədəbiyyatımızın klassik poeziya ilə əlaqəsi üzərində geniş dayanmağa ehtiyac yoxdur. Çünki bu əlaqəni konkret olaraq belə ümumiləşdirmək olar: nə qədər fərqli məzmun, mahiyyət və formada təzahür etsə də, XIX əsrdə yaranan yeni tipli ədəbiyyatın klassik ədəbiyyatla əlaqəsi üzülmür, əksinə, yeni tipli ədəbiyyatı yaradanların ən böyük tarixi xidməti ondan ibarət olur ki, onlar ədəbi prosesin əvvəlki axarını inkişafın müasir meydanına döndərirlər, uşaq ədəbiyyatı da bu axarın təbii bir qolu kimi ondan ayırılır. Klassik poeziya özünün zəngin, xəlqi ideyaları ilə də uşaq əsərlərinə qida vermişdir və əslində ənənəvi Şərq didaktikası ilə yeni meyilli ədəbiyyatın qovuşuq xüsusiyyətləri uşaq ədəbiyyatında daha aydın şəkildə özünü təzahür etdirir. ƏDƏBİYYAT 1. Abbaszadə M. Birinci il. Türk əlifbası. Bakı, «Kaspi» mətbəəsi, Abbasqulubəyov M.N. Tacirin vəfalı iti. Bakı, «Orucovlar» mətbəəsi, Ağazadə F. Ədədəbiyyat məcmuəsi. Bakı, «Kaspi» mətbəəsi, Axundov N. Nağıllar məcmuəsi. Şagirdlərə bəxşiş. Bakı, «Tülu» mətbəəsi, Bünyadzadə C. Mən məktəb istəyirəm. Bakı, «Səda» mətbəəsi, Çernyayevski A.O. Vətən dili (I hissə). Tiflis, 1988 və sonrakı nəşrlər. 7. Çernyayevski A.O. Vətən dili (II hissə). Tiflis, 1988 və sonrakı nəşrlər. 8. Dai Əbdürrəhman. Rəhimli səyyah. Bakı, «Məktəb»in elektrik mətbəəsi, «Dəbistan» jur. ( ). 10. Əfəndizadə R. Uşaq bağçası. İstanbul, «Yvanaki Panayotris» mətbəəsi, Əfəndizadə R. Bəsirətül-ətfal. Badkubə, Quberniya idarəsi mətbəəsi, Əfəndizadə Rəcəb. Türk qiraəti. Şəki, «Mədəniyyət» mətbəəsi, Əhmədov H. XIX əsr Azərbaycan məktəbi. Bakı, «Maarif» mətbəəsi, Hacıbəyov S. Hədiyyeyi-sibyan. Bakı, «Axundov» çapxanası, İsrafilbəyov A. Ağıllı qız. Bakı, «Orucovlar» mətbəəsi,

103 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 16. Kamal Ə. Füyuzati-qiraət. Bakı, «Kaspi» mətbəəsi, Qəmərlinski M. və b. Ana dili. İkinci kitab. Tiflis, «Qeyrət» mətbəəsi, Qəmərlinski M. və b. Ana dili. Üçüncü kitab. Tiflis, «Qeyrət» mətbəəsi, Mahmudbəyov və b. İkinci il. Bakı, 1908 və sonrakı nəşrlər. 20. Mahmudbəyov M. və Səhhət A. Yeni məktəb. Bakı, 1909 və sonrakı nəşrlər. 190 s. 21. Məmmədquluzadə C.Xatıratım. Tərcümeyi-halım. Bakı, «Azərnəşr», Məmmədquluzadə C. «Rəhbər». Əsərləri, üç cilddə. Bakı, «Azərnəşr», Məmmədov X. Sultan Məcid Qənizadə. Bakı, «Yazıçı», Məmmədov X. «Əkinçi»dən «Molla Nəsrəddin»ə qədər. Bakı, «Yazıçı», Mirmöhsünzadə H.M. Hədiyyətül-ətfal. Bakı, «Orucovlar» mətbəəsi, Müznib Ə.A. Qiraət. İqtibas. Bakı, «Orucovlar» mətbəəsi, «Məktəb» jur. ( ). 28. «Rəhbər» jur. ( ). 29. Seyidov M.S. Kitabi-xəzainül-ətfal. Tiflis, Gürcü şirkətinin elektrik mətbəəsi, Şaiq A.T. Uşaq gözlüyü. Bakı, 1910 və sonrakı nəşrlər. 31. Şaiq A.T. Gülzar. Bakı, «Orucovlar» mətbəəsi, Şirvani S.Ə. Rəbiül-ətfal. Əsərləri. Üç cilddə. II c., Bakı, «Elm», Vəlibəyov S. Qüdrəti-xuda. Tiflis, «Kəşkül» mətbəəsi, Zeynalzadə M.S. Həvəs. Hekayə qismi. Bakı, «İran» mətbəəsi, 1918 MUTLU, SAĞLIKLI VE BAŞARILI ÇOCUKLAR MASAL İKLİMİNDE BÜYÜRLER Yrd. Doç. Dr. Zeki GÜREL Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü Bolu/ Türkiye ÖZET İnsan, biyo-psiko-sosyal bir varlıktır. Bu eşref-i mahlûkatın çocukluk çağı, kendisinden sonra gelen çağların da habercisidir. Masal, edebiyatın içinde, özellikle de çocuk edebiyatında öne çıkan bir tür olarak dikkati çekmektedir. Hatta çocukluğun bir evresi Masal Çağı olarak bile adlandırılmaktadır. Çocuk edebiyatındaki önemli türlerden biri olan masallar çocukluk çağının olmazsa olmazları arasında yerini almamışsa orda bir eksiklik ve yanlışlık var demektir. Masallar çocukluk cennetinin hayal ülkesidir. Çocuk ruhunu yansıtan en çocuksu tür masaldır, çocukluğun yüzü hep geleceğe dönüktür. Masallar da geçmişle değil gelecekle ilgilidir. Çocuk hayali masallardan beslenir. Ve gelişir. Masallar aynı zamanda gerçek hayatı da yansıtır. Masallardan hayalleri ayıkladığınızda gerçekler dünyası daha kolay anlaşılır. Çocuk masalda kendini bulur. Masalla kolayca özdeşleşir, masalı yaşar. Masal kahramanlarını kendine yakın hisseder. Kendini masaldaki serüvene katmaktan hoşlanır. Masal formu, masalın sembolleri, tipleri, imajları ile çocuk dünyasının soyut anlatımı benzerlikler gösterir. Çocuk için masal hayaller dünyasında oynanan oyundan farksızdır. Büyüme ve gelişme çağındaki çocukların özlemleri en zengin olarak masallarda yer alır. Masal bu yüzden çocuğa yakındır. Çocuk ve masal, çocuk dünyasının özeti gibidir. (Şirin, 1994:113, 115) Masallar, eskiden beri çocukların ilgisini çeken bir anlatım türüdür. Masal türünün kaynağı konusunda değişik görüşler vardır. Destanlar ve masallar millî şuuraltıdır. Bu açıdan bakıldığında çocukların masal çağında dinledikleri/okudukları/canlandırdıkları destan ve masalların bir milletin kendi çocuklarına kazandıracakları millî kimlikle olan ilişkisi de, ortak insanlık ideallerine sahip yeni nesiller içim önemi de kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Kim ne derse desin masal çağındaki çocuklar, masalsız olamazlar. Andre Maurois in de dediği gibi çocuklara masal verilmese bile onlar bunu yaratacaklardır. Biz bu bildirimizde, masalın çocuğun eğitiminde, kişiliğinin gelişmesinde, dil öğreniminde, sosyal gelişiminde, kendini tanıma ve ifade etmedeki önemine, çocukluktaki dinlenen masalların onun yetişkinliğindeki ba- 84

104 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il şarısına ve mutluluğuna ne denli katkı sunduğuna/sunacağına dikkatleri çekeceğiz. Masalla ilgili olumlu ve olumsuz görüşleri değerlendirecek, masalın faydalarını maddeler halinde sayacağız. Türk Dünyası Çocuk edebiyatı çalışmalarında masal merkezli çalışmaların önemine değinirken de çocuklarımız için bir masal atlasının niçin ve nasıl hazırlanması gerektiğine dair görüşlerimizi katılımcılarla paylaşacak ve bu hususta bir tartışma zemini yaratarak ortak bir noktada birleşme için Gerekli Müesseseye, TÜRK DÜNYASI ÇOCUK EDEBİYATI ENSTİTÜSÜNE vurgu yapacağız. Anahtar Kelimeler: Çocuk, Çocuk Edebiyatı, Çocuk Eğitimi, Masal, Masalın Önemi, Türk Dünyası Masal Atlası, Türk Dünyası Çocuk Edebiyatı Enstitüsü. Mutlu, Sağlıklı ve Başarılı Çocuklar Masal İkliminde Büyürler Çocukluk, ömrümüzün şeker çağıdır. Çocukluk dönemi insan ömrünün temel taşıdır. Sonraki arzular, hayaller ve düşünceler bu taşa dayanarak kanatlanır. İnsanın aklı, düşüncesi, zevki, ruhu, psikolojisi, kabiliyeti ve sağlığı dahi bu çağda şekillenir. İnsan ömrünü üç kuşağa ayırmak mümkündür: 1- Çocukluk: Şeker çağı, 2- Gençlik: Hüner çağı, 3- İhtiyarlık ve Yaşlılık: Keder çağı. Tabiî ki bu tasnifi herkese aynı şekilde mal etmek mümkün değildir. Çünkü ömrünün şeker çağında zehir tadanlar, hüner çağında olaysız ve hünersiz yaşayanlar olduğu gibi, keder çağında da kederlenmeyenlerin olması gayet normaldir. 1 İnsan, biyo, psiko, sosyal bir varlıktır. Bu varlığın çocukluk çağı, kendisinden sonra gelen çağların habercisidir. Atalarımızın şu tespitleri, modern pedagojinin yıllar önceki söylemleri gibidirler: Ağaç yaşken eğilir Yedisinde neyse yetmişinde de odur Çocuklukta alınan terbiye taşa yazılmış yazı gibidir. Yetişkinlikte alınan terbiye ise suya yazılmış yazı gibidir Bu tespitler ve bilimin geldiği nokta da gösteriyor ki çocukluk dönemi çok önemlidir. Bu dönemin çocuk edebiyatı açısından değerlendirmesi yapıldığında masal türü nün öne çıktığını görüyoruz. Zaten pek çok kaynakta çocukluğun 9 yaşına kadar olan evresine masal çağı denmesinin sebebi de bu olsa gerekir. Çocuk edebiyatındaki önemli türlerden biri olan masallar çocukluk çağının olmazsa olmazları arasında yerini almamışsa bir eksiklik var demektir. Masallar çocukluk cennetinin hayal ülkeleridir. Çocuk ruhunu yansıtan en çocuksu tür masaldır, çocukluğun yüzü hep geleceğe dönüktür. Masallar da geçmişle değil gelecekle ilgilidir. Çocuk hayali masallardan beslenir ve gelişir. Masallar aynı zamanda gerçek hayatı da yansıtır. Masallardan hayalleri ayıkladığımızda gerçekler dünyası daha kolay anlaşılır. Çocuk masalda kendini bulur. Masalla kolayca özdeşleşir. Masalı yaşar. Masal kahramanlarını kendine yakın hisseder. Kendini masallardaki serüvene katmaktan hoşlanır. Masal formu, masalın sembolleri, tipleri, imajları ile çocuk dünyasının soyut anlatımı benzerlikler gösterir. Çocuk için masal hayaller dünyasında oynanan oyundan farksızdır. Büyüme ve gelişme çağındaki çocukların özlemleri en zengin olarak masallarda yer alır. Masal bu yüzden çocuğa yakındır. Çocuk ve masal, çocuk dünyasının özeti gibidir. 2 Masallar, eskiden beri çocukların ilgisini çeken bir anlatım türüdür. Masal türünün kaynağı konusunda değişik görüşler vardır. Folklor ürünü anonim masallarının ilk çıkış yerleri olarak genellikle Hindistan, Çin ve Yunanistan gibi ülkelerden söz edilir. Masalların, ülke ve hatta kıta sınırlarını aşan birçok de- 1 2 Vahabzade, 1999, s. 20 Şirin, 1994, s. 113,

105 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ğişik kültürleri yansıtan ortak özellikleri varsa da her toplum bu masallara kurgu ve anlatım bakımından kendi ahlâk ve din anlayışı ile insan ilişkilerinde tutumuna, eğitimine ve zevk seviyesine göre ulusal bir damga basmış durumundadır. Nitekim konu ve tema bakımından aralarında açık benzerlikler bulunan Kuzey Avrupa ve Güney Avrupa masalları arasında bile belirgin farklar vardır. Özellikle Asya ve Avrupa masalları arasındaki farklar daha da çoktur. Türk masallarındaki tekerlemeleri yabancı masallarda bulmak mümkün değildir. Bu farkları oluşturan neden, masalların anlatıldığı ve kuşaktan kuşağa aktarıldığı toplumların veya kültürlerin ortam, düşünce ve duygu yönünden değişik özellikler taşımalarındandır. 3 Masallar gelişim özelliklerine göre ikiye ayrılırlar: 1- Halk masalları 2- Edebi masallar Türk edebiyatı çalışmaları sırasında masalların derlenmesi ve yazıya geçirilmesi işine Cumhuriyet devriyle birlikte önem verilmiştir. Milli devlet Türkiye Cumhuriyetinin kuruluş arifesinde ve ilk yıllarında Türk medeniyetine ve edebiyatına karşı büyük ilgi uyanmıştır. Bu dönemde Ziya Gökalp in bu konuda öncülük yapan çalışmaları olmuştur. O, bu çalışmalarını Altın Işık isimli kitabında toplamıştır. Ziya Gökalp ve ondan sonra bu işle uğraşanlar Eflatun Cem Güney, Naki Tezel ve Tahir Alangu, derledikleri halk masallarını edebi bir dille yayına hazırlamışlardır. Günümüzde ise masal, çocuk edebiyatının en popüler türleri arasına girmiştir. 365 güne birer masal mantığıyla hazırlanan kitapların ardından setler halinde masal kitapları basılmakta, Türk Dünyasından masallar da Türkiye de çocukların dikkatine ve beğenisine sunulmaktadır. Pertev Naili Boratav başta olmak üzere, Ahmet Edip Uysal ve Mehmet Tuğrul un Türk masallarından yaptıkları derlemeleri ve masallar üzerine incelemeleri önemli çalışmalardır. Saim Sakaoğlu nun Gümüşhane Masalları, Bilge Seyidoğlu nun Erzurum Halk Masalları ile Umay Günay ın Elazığ Masalları üzerine yaptıkları doktora tezlerini Muhsine Helimoğlu Yavuz un Masallar ve Eğitimsel İşlevleri, Prof. Dr. Saim Sakaoğlu nun Masal Araştırmaları, Pertev Naili Boratav ın Uçar Beyli Masalları, İlhan Başgöz ün Masalın Anlatıcısı ve Mustafa Ruhi Şirin in Masal Atlası isimli kitapları takip etti. Destanlar ve masallar millî şuur altıdır. Bu açıdan bakıldığında çocukların masal çağında dinlediği/okuduğu destan ve masalların bir milletin kendi çocuklarına kazandıracakları millî kimlikle olan ilişkisi de önemi de kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Yaşadığım bir vakayı nakletmek isterim: Bir gurup edebiyat öğretmeni ile çocuk edebiyatı dersinin Anadolu öğretmen liselerinde nasıl işlenmesi gerektiğini görüşmek, tartışmak, bilgi alış verişinde bulunmak için Aydın Ortaklar Anadolu öğretmen Lisesi nde bir müddet birlikte olmuştum. Yaptığımız yakın çevre gezilerinden birinde yolumuz Zeus Mağarası na düştü. Güzel Çamlı Millî Parkı nın yakınında olan bu mağarada turistlerin yıkandığını görünce şaşkınlıkla rehberlerine bir soru sordum: Hemen yakında pırıl pırıl, tertemiz bir deniz varken bu insanlar niçin bu karanlık mağaradaki pis suda yıkanıyorlar? Cevap enteresan olduğu kadar da düşündürücüydü. Tanrı Zeus senede bir gün gelip bu mağarada yıkanırmış. Bunlar da onun gibi yapıyorlar, bu kutsal suda yıkanıyorlar. Tanrı Zeus bu suda niçin yıkanıyormuş? Niçin olacak, günahlarından arınmak için tabi Bu, işte, destanın şuur altına nasıl hâkim olduğunu göstermesi bakımından önemli bir vakadır. Hem tanrı, hem günahkâr!.. ve o kültürün insanları, hâlâ destanın tesirinde, günahlarından arınmak için Zeus Mağarası nda yıkanmaya devam ediyorlar. 3 Oğuzkan, 1983, s

106 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Türk destanlarına bakınız, kendi için fedayı can eden bir tek destan kahramanına rastlayamazsınız. Destan kahramanlarımız hep millet için tabiatla, düşmanla mücadele içindedirler. Bunlardan hiçbiri ahlaksız, hırsız, huysuz Değildirler. Binlerce çocuk masalları dinleyerek büyümekte, iyiye doğruya yönelmekte, kendisine masal anlatan büyükleriyle arasında sevgi bağı gelişmekte, sevmeyi ve sevilmeyi öğrenmektedirler. Gerçek sözlü gelenekte yaşayan masallar gerekse kitaplara aktarılmış masallar muhteva yönünden tahlil edildiğinde masalların, söylendiği ve söylenmekte olduğu gibi, mücerret ve hayattan kopuk olmadıkları kolayca anlaşılır. Dünyanın her tarafından tespit edilen masallar, yapıları bakımından ayniyet gösterirler. Ancak masallarda bu yeksenaklığı gideren onları zenginleştiren ve onarla ruh veren önemli unsurlar masalların muhtevaları içindedir. Masal muhtevası anlatıldığı yörenin hususiyetlerine bürünerek, millî bir kimlik ve üslûpla karşımıza çıkmaktadır. İlmi metotlarla derlenip yayınlanan masallar bize, mensup oldukları milletin değer yargılarını, binlerce yıllık hayat ve tecrübelerini taşıdıklarını göstermektedirler Mutluluk ve başarı, hüner ve emek karşılığı kazanılır ana fikri bütün masallarda hâkimdir. Fakir olsun zengin olsun bütün masal kahramanları, zekâ, hüner, dürüstlük ve taca sahip olurlar. Kötülük eden biri padişah olsun veya herhangi bir kimse olsun masalın sonunda mutlaka cezalandırılır. Masallarda iyilerin yanında kötüler, mutluluk yanında mutsuzluk, sevginin yanında nefret, kıskançlık gerçek dünya da sergilenir. 4 Bütün bu özelliklerine ve güzelliklerine rağmen masalların zararlı olduğunu da söyleyenler olmuştur. Bunların başında da Jean Jacques Rousseau gelmektedir. O, Emile adlı terbiyeye dair romanında bu konudaki düşüncelerini de yazmıştır: Emile ezber suretiyle hiçbir şey bellemeyecek, hatta efsaneleri ve La Fontaine in o sade ve sevimli efsanelerini bile. Çünkü tarihin kelimeleri nasıl tarih değilse, efsanelerin kelimeleri de öylece efsane değildir. Masalın, çocukları eğlendirmek suretiyle aldattığını hiç akla getirmeyerek, efsaneye çocukların ahlâk dersi demek için insan ne dereceye kadar kör olmalıdır? Çocuklar efsanenin yalan kısmındaki cazibeye kapılırlar ve hakikati ihmal ederler. Bu suretle bir dersi tatlılaştırmak için yapılan şey onların dersten istifade etmelerine mani olmaktan başka bir netice vermez. Efsaneler büyük insanların bilgilerini artırabilir. Fakat çocuklara hakikati apaçık söylemek lâzımdır. Hakikatin üstüne bir örtü çekilecek olursa, çocuk onu açmak zahmetine katlanmaz. La Fontaine in efsanelerini bütün çocuklara belletirler; fakat onlardan bir teki bile manalarını anlamaz. Onlar bu manayı anlayabilecek kabiliyette olsaydılar, netice daha fena olacaktı; çünkü onlardan çıkan ahlâk derslerinde iyi ile fena o kadar birbirine karışmış bir halde ve yaşlarıyla o kadar az mütenasiptir ki bu dersler onları faziletten ziyade fenalık yoluna götüreceklerdir Efsaneleri ezberleyen çocukları takip ediniz; göreceksiniz ki okuduklarını tatbike fırsat buldukları vakit daima muharririn maksat ve niyetine zıt bir şekilde hareket ederler ve ıslahı istenen kusur ve hatalarından istifade edilmesini temin eden fenalığı sevmeye meylederler. Yukarıdaki efsanede (Karga ile Tilki hikâyesi) çocuklar karga ile alay ederler. Fakat aynı zamanda tilkiyi de çok beğenir ve takdir ederler; onu takip eden Ağustosböceği ile Karınca da Ağustosböceği nin onlar için bir ibret dersi olacağını zannedersiniz; halbuki onlar karıncayı intihap ederler. İçinde aslan bulunan hikâyelerde aslan gösterişli, parlak bir hayvan olduğu için çocuk hemen aslan rolünü kabullenir ve bir taksime riayet ettiği zaman hikâyeden aldığı ders mucibinde taksim edilecek şeyin hepsini kendi alır. 4 Günay, 1979, s

107 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Fakat Aslan ile Sivrisinek efsanesinde sivrisinek aslanı yere vurduğu vakit iş değişir. Çocuk artık aslan değil, sivrisinektir. Göğüs göğse çarpışmaya cesaret edemeyeceği kimseleri, iğneleye iğneleye öldürmeyi öğrenir. Zayıf Kurt ve Semiz Köpek masalı, çocuğa bir itidal dersi vereceği yerde bilâkis bir taşkınlık dersi verir. Bu efsaneyi belleyen küçük bir kız çocuğunun katıla katıla ağladığını hiç unutmayacağım. Bu gözyaşlarının sebebini öğrenmek için çok güçlük çekildi, fakat nihayet iş meydana çıktı. Zavallı çocuk zincire bağlı kalmaktan sıkılıyordu. Tasma içinde boynunun derilerinin yüzüldüğünü hissediyor, kurt olmadığına ağlıyordu. Görülüyor ki, zikrettiğim birinci efsaneden çıkan hisse, çocuk için en âdî bir dalkavukluk dersidir; ikincisininki bir insaniyetsizlik, üçüncüsününki bir haksızlık, dördüncüsününki bir hiciv, beşincisininki bir başıboşluk dersidir. Sizinle anlaşalım Mösyö La Fontaine, ben kendi hesabıma sizi okuyacağımı ve seveceğimi ve efsanelerinizden ders alacağımı vaad ederim. Çünkü ben onlardaki maksat ve niyeti tayinde hatâ etmem; fakat talebeme gelince, müsaade ediniz de ben ben onların bir tekini bile onlara belletmeyeyim, meğer ki bir çocuğun dörtte birini bile anlayamayacağı şeyleri bellemesinde bir fayda olduğunu ve anlayabildiklerinde de ters bir yola sapmayacağını ve hikâyede anlatılan şahıstan ibret alarak kendini ıslah edecek yerde aldatanı model ittihaz etmeyeceğini ispata muktedir olabilesiniz. Rausseau, Emile isimli hayali bir çocuğun eğitimini üzerine almış ve bir çocuk nasıl yetiştirilmelidir? sorusuna cevap aradığı Emile isimli eserini kaleme almıştır. Onun iddiasına göre masallar, çocukları hayatın geleceklerinde uzaklaştırır, yanlış inançlara sürükler, doğru ve mantıklı düşünme alışkanlığının gelişmesini engeller. Bunun için de Emille nin masal okumasını ve bu arada özellikle La Fontaine in fabillerini okumasını yasaklamış, ona ancak Robenson u okumasını öğütlemiştir. J.J.Rouseau ile aynı görüşleri paylaşanların yanında bazı eğitimciler, çocuk gelişimciler, dil eğitimiyle uğraşanlar, çocuk sosyolojisi sahasının çalışanları, çocuk edebiyatçıları da çocuklara masal anlatılması veya okutturulmasından yana görüşler ileri sürmüşlerdir. Milli Eğitim Bakanlığımızca masalın faydaları şöyle özetlenmiştir. Masal yolu ile: 1- Çocukların masal dinleme arzuları tatmin edilmiş olur. 2- Çocukların çeşitli alanlarda bilgi edinmelerine yardım edilir. 3- Çocuğu ana dili bakımından geliştirir, kelime hazinesi zenginleştirilir, hayal gücünü artırır. 4- Masal dinleyen, okuyan ve anlatan çocuklar her yaşta kendilerini daha rahat ifade ederler. 5- Çocuğa iyimserlik aşılanır, neşelendirilir, tabiat güzellikleriyle iyi huylara dikkatleri çekilir, tabiat tanıtılır, insan, hayvan ve bitki sevgisi öğretilir, çocuğa gözlem alışkanlığı kazandırılır. 6- Çocukların sevdikleri konuların dramatize edilmesine imkân verilir 5 7- Kim ne derse desin masal çağındaki çocuklar, masalsız olamazlar. Andre Maurois in de dediği gibi Çocuklara masal verilmese bile onlar bunu yaratacaklardır. Çocuk eğitimi, çocuk psikolojisi ve çocuk edebiyatı üzerine yapmış olduğu araştırmaları ile çocuklar için yayınlanmış eserleri de bulunan İbrahim Alâettin Gövsa nın çocukların masal ihtiyacını dile getiren şu tespitleri adeta J. J. Rouseau gibi düşünenlere cevap niteliğindedir: Terbiyeye ait birçok mühim hakikatleri büyük bir kudretle tervic eden Rouseau herkes itiraf eder ki birçok noktalarda ifrata girmiş ve çocuk ruhunu tahlil ederken hayli hataya düşmüştür. Nitekim kitabının mukaddemesinde Herşey senin elinden çıkarken iyidir, Her şey insanların elinden tereddi eder. cümleleri ile başlayan ilk fikri hem mübalağalı, hem hatalıdır ve böyle birçok bariz zühulleri vardır ki burada icmal bile uzun sürer. 5 Anaokulları Klavuzu, 1971, s

108 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Hülasa ekser erbab ı deha gibi en büyük hakikatlerin yanında en yanlış mütalaaları aynı kuvvetle müdafaa etmiştir. İşte La Fontaine ve emsali gibi hakiki hayatın fevkinden vekayii ihtiva eden eserleri çocuklara men etmesi de böyle bir yanlıştır. Bir çocuk hiçbir zaman Karga ve Tilki nin hakikaten konuşacağına inanmaz. Fakat böyle fevkaladeliklere ihtiyacı vardır. Nitekim kendi bebeklerine birer şahsiyet iade eden bir yavru icad ettiği halde böyle inanmış değildir. Yanlış kanaatler batıl itikatlar, hatalı fikirler çocuklarda muhitlerindeki yetişkin insaneları onlardan sirayeten hâsıl olabilir ki asıl bunlardan ihtiras etmek lazım gelir. Yoksa gıdayı hayal olan eserlerden değil. Peri hikâyeleri, dev masalları garip şeylere karışan türlü sergüzeştler ve harikalar yapan padişah ve şehzade masalları hayvanata izafe edilen veya onlarla müşterek olan vak alar ve sergüzeştler çocukların en ziyade aradıkları mevzulardır. "Dokuz yaşından itibaren çocuk biraz daha ciddi ve biraz daha imtidatla mütalaaya kabiliyetli olur; fakat ruhiyatçıların tavsiye ettikleri veçheyle çocuklara verilecek eser, çocukca olmalıdır. Çünkü birçok müellif, çocuğun seviyesine inmek için birtakım tıfılane şeyler yazarlar ki çocuklar bundan hoşlanmazlar. Çocuk eserlerinin kahramanları çocuk olsa bile harikulade tasvir edeilmiş olmalı ki mini mini kariler severek takip edebilsinler. Tolstoy demişki, 'Tuhaftır, ben küçükken daima büyüklere benzemeye gayret ederdim fakat büyüdüğüm zamandan beri de çocuklar gibi olmayı temenni ediyorum'" (Gövsa, 1925:68) Edebiyat ve eğitim ilişkisi üzerindeki çalışmalarıyla da dikkati çeken Prof. Dr. Cahit Kavcar, Edebiyat eserleri insana özgü bazı değer ve niteliklerin yerleşip kentleşmesi, toplumsal yaşamın ve çağın gerektirdiği değerlerin benimsenmesi yolunda önemli roller oynar. Kısaca edebi eserler hem bireysel hayatla, hem de sosyal hayatla ilgili olarak, iyiye, güzele ve doğruya yönelme yolunda, yeni değerler kazandırma yolunda telkinlerde bulunur, insanları bunlar doğrusunda eğitir 6 derken edebiyat eserinin salt bir sanat olmaktan başka fert ve toplum üzerindeki etkisini de öne çıkartmaktadır. Yazar, sadece çağına tanıklık etmekle yetinemez, onun asıl vazifelerinden biri de zamanın elinden tutarak okurunu/yeni yetişen nesilleri geleceğe hazırlarken yarını kurmaktır. Tarihi, komutanlar değil yazarlar yapacak. Abdulhak Hamid in bir şiirinde yazar hükümdara şöyle sesleniyor: Sebep ne böyle hiddet-i apansız Tarihi yapan siz, yazan biz Şu manada herhalde bu, siz yaparsınız biz de yazarız. Aslında bunu şöyle anlamak lazımdır: Tarihi yazarlar, yazarlar olmadan önce yazarlar, sonra hükümdarlar yaparlar. Sanatın gücü; hele hedef kitlesinin geleceğin kurucuları çocuklar olması hasabiyle, çocuk edebiyatının güçlü ve önemi bu noktada iyice ortaya çıkmaktadır. Çocuğu hayata hazırlarken ona verilecek her türlü bilgi, ahlak dersi bir edebiyat eserinin içine sindirilirse, daha iyi anlaşılır, zevkle okunur, dinlenir. Böylece verilmek istenenler çocuğa somut ve cazip bir şekilde sunulmuş olacaktır. Çayın içinde şeker misali Fabl yazarlarından Ch. Charrier in de dediği gibi: Kuru bir ahlâk dersi kişinin Canını sıkar oysa, Masalın güzelliği ahlâk dersinin Kuruluğunu yok eder. 7 Bu tespitlerden de anlaşılıyor ki, masal bir anlatım tekniği olmak da önemlidir. Mithat Cemal Kuntay ın Türkün Şehnamesinden isimli kitabına aldığı Tarih Hocasına başlıklı şu şiir aslında bu yaklaşımı doğrulamaktadır. Anlat bana bir parçacık ecdâdımı anlat; Muhtacım o efsaneye, tarihe masal kat. Yattıkça, büyür dağ gibi bir gövdesi varmış; Kalkınca, uzar gövdesi dünyayı tutarmış; 6 7 Kavcar, 1999, s. 6. Charrier, 1972, s

109 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Düşmanları müstefreşelerden yumuşakmış; On saltanat el pençe rikâbında uşakmış; Öldükçe yaşarmış yeniden hadiselerde Muhtacım o ecdâda yalandır deseler de. Anlat bana bir parçacık ecdâdımı anlat; Muhtacım o efsaneye, tarihe masal kat 8 Sonuç olarak, gelecek, bir toplulukta nesilden nesile aktarılarak gelen ve bu vasfından dolayı saygı duyulan bilgi, davranış şekilleri ve kültür değerleri olduğuna, kültürü de millet meydana getirip yaşattığına göre, yaşamak için milli kültürümüzü yaşatmak mecburiyetindeyiz. Geleneğe sahip olmak için önce tarih şuuru geliştirmeye ihtiyaç vardır. Tarih şuuru sadece geçmiş in geçmişliğini bilmek değil hal de de var olduğunu anlamak demektir. İster insaniyetin hafızası olan objektif tarih, ister ait olduğu milletin vicdanı olan millî tarihindeki amaç sadece geçmişi öğrenmek/öğretmek değil, geleceği de yapmaktır. Hal de geçmişin aynen tekrarı değil çağın şuuru içinde geleceğe köprü kurmak, bunu da anane, abideler ve yazılı vesikalara dayalı olarak, var oluşumuzun kaynağı gelenekle sağlamak mümkün olmaktadır. Gelenek ve gelecek çocukla devamlılık kazandığından, geleneğin yaşatılmasında önelmiş rolü olan masallardan asla vazgeçilmemelidir. 9 Dil, kendisi de bir kültür unsuru olmakla birlikte, en önemli kültür taşıyıcısıdır. O halde, istiklâl ve istikbâl için çocuklar için kaleme alınacak/derlenecek/anlatılacak her masalın Türkçe olması gerekmektedir. Sonuç Olarak: 1.Türk devlet ve topluluklarında yapılan masal derleme çalışmalarının sonuçları bir merkezde toplanmalı. Henüz vakit geçmeden yeni masal derleme çalışmaları yapılarak bu merkeze ulaştırılmalıdır. 2. Türk Dünyası Masal atlası hazırlanmalı. Türk Dünyasının masalları tasnif edilip incelenmeli ve değerlendirildikten sonra ayıklama yapılarak bu atlas hazırlanmalıdır. Bu atlasın Türk devlet ve topluluklarında basımı, dağıtımı sağlanmalıdır. 3.Türk Dünyası Masal atlasının çocukların yaş gruplarına göre çizgi roman, çizgi film, resimli kitap, boyama kitabı, yap-boz gibi yan ürünleri hazırlanıp Bütün Türk Dünyasında çocukların beğenisine ve dikkatine sunulmalıdır. 4. Türk Devlet ve topluluklarında ortak masal yazma yarışmaları yapılmalı, ödüller verilmelidir. 5.Türk Dünyası Masal atlasından masal anlatma yarışmaları düzenlenmelidir. Dili bir, gönlü bir, imanı bir Türk Dünyası için çocukluk çağında masalın önemi kavranmalıdır. Türk Dünyasındaki bu birliğin Dünya barışı, insanlığın huzuru için gerekli olduğu gerçeği hiçbir zaman göz ardı edilmemelidir. 6. Bütün bu çalışmaları hakkıyla yürütebilmek içinde gündelik siyasetten uzak çalışacak millî hedeflere ve ortak insanlık ideallerine hizmet edecek bir TÜRK DÜNYASI ÇOCUK EDEBİYATI ENSTİTÜSÜ nü bir an önce kurmanın zamanı geldi de geçiyor bile. Bahtiyar Vahapzade nin masalla ilgili bir şiirini okuyarak tebliğimi bitirmek ve sizleri selamlamak istiyorum: Bırak masal desin siyasetçiler, İnsanın kalbine masal nur saçar. Masal dinleyenin fikri yücelir, Hayalden yol açar o hakikate. Her zaman masalda galebe çalar, Hakikat yalana, ışık zulmete. 8 9 Kuntay, 1971, s. 61. Kantarcıoğlu, 1991, s

110 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il KAYNAKÇA 1. ŞİRİN, Mustafa, Masal Atlası, Ankara 2007, Kök Yayıncılık. 2. BAŞGÖZ, İlhan, Masalın Anlatıcısı, Yayına hazırlayan: Nuri Taner, Karaeli, 1988, Arı-San Yayınları. 3. UMAY, Günay, Elazığ Masalları, Erzurum, Atatürk Üniversitesi Yayını. 4. BORATAV, Pertev Naili, Masallar-ı Uçar Leyli, Yayına hazırlayan: Muhsine Helimoğlu Yavuz, İstanbul, 2001, Tarih Vakfı Yayınları. 5. SAKAOĞLU, Saim, Masal Araştırmaları, Ankara, 1999, Akçağ Yayınları. 6. OĞUZKAN, A. Ferhan, Yerli ve Yabancı Yazarlardan Örneklerle Çocuk Edebiyatı, 3. baskı, Ankara 1983, Gül Yayınevi. 7. VAHABZADE, Bahtiyar, Vatan Millet Anadili, Ankara 1999, Atatürk Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını. 8. Çocuk Edebiyatı, Hazırlayan: Mustafa Ruhi Şirin, İstanbul, HELİMOĞLU, Yavuz, Muhsine, Masallar ve Eğitimsel İşlevleri, Ankara GÜREL, Zeki, Çocuk Edebiyatı (Yrd. Doç. Dr. Fahri Temizyürek ve Yrd. Doç. Dr. Namık Kemal Şahbaz ile birlikte) Ankara, 2007, Öncü Kitap 11. GÜREL, Zeki, İkibine Doğru Çocuk Edebiyatımız, Ankara, 2001, Zeki gürel Çocuk Edebiyatı İhtisas Kütüphanesi Yayını. 12. PROPP, Vladimir, Masalın Biçimbilimi, Çevirenler: Mehmet Rifar Sema Rifat, İstanbul, 1985, Bilim Felsefe Sanat Yayınları. 13. GÜREL, Zeki, Türk Dünyası Çocuk Edebiyatı, Ankara, MAKAS, Zeynelâbidin, Türk Dünyasından Masallar, İstanbul, 2000, Kitabevi Yayını. 15. GÜNEY, Eflatun Cem, Masallar, Ankara, 1990, Kültür Bakanlığı Yayını. 16. TEZEL, Naki, Türke Masallar, 2 cilt, Ankara, 1990, Kültür Bakanlığı Yayını. 17. KANTARCIOĞLU, Selçuk, Eğitimde Masalın Yeri, İstanbul, 1991, Milli Eğitim Bakanlığı Yayını. 18. GÖKALP, Ziya, Altın Işık, Hazırlayan: Şevket Kutkar, İstanbul, 1976, Kültür Bakanlığı Yayını. 19. UMAY, Günay, Çocuk Eğitimi ve Masalları, Divan Dergisi, Haziran 1979, Sayı: 8, s ROUSSEAU, Jean Jacques, Emil Yahut Terbiyeye Dair, Çevirenler: Prof. Dr. Hilmi Ziya Ülken, Ali Rıza Ülgener, Selahattin Güzey, İstanbul, 1956, Türkiye Yayınevi. 21. Anaokulları Klavuzu, İstanbul, 1971, Milli Eğitim Basımevi. 22. GÜREL, Zeki, İbrahim Alâettin Gövsa Hayatı Sanatı Eserleri, Ankara, 1995, Kültür Bakanlığı Türk Büyükleri Dizisi. 23. GÜREL, Zeki, İbrahim Alâettin Gövsa nın Edebiyat ve Çocuk Edebiyatı Kavramları Etrafındaki Düşünceler, Kastamonu Eğitim Dergisi, Ekim 1995, Yıl:1, Sayı:2, s GÖVSA, İbrahim Alâettin, Bediî Terbiye, İstanbul, CHARRİER, Ch. R. Ozouf, Yaşanmış Pedagoji, Çeviren: Nejat Yüzbaşıoğulları, Ankara 1972, Milli Eğitim Bakanlığı Yayını. 26. KAVCAR, Cahit, Edebiyat ve Eğitim, 3. Baskı, Ankara, 1999, Engin Yayınları. 27. KUNTAY, Midhat Cemal, Türkün Şehâmesinden, İstanbul, 1971, Milli Eğitim Basımevi. 91

111 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 92

112 UŞAQ ƏDƏBİYYATI YAZIÇI VƏ RƏSSAMLARINA TƏNQİDİ BİR BAXIŞ 93

113 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» NİZAMİ MURADOĞLUNUN ƏSƏRLƏRİNDƏ UŞAQ DÜNYASI DÜNYA MODELİ KİMİ Ağaverdi XƏLİL AMEA Folklor Institutu XÜLASƏ Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Nizami Muradoğlunun yaradıcılığında uşaq mövzusu da xüsusi bir yer tutur.şairin ayrı-ayrı şeirlərində və poemalarında uşaq dünyası xüsusi diqqətlə işlənmişdir. Açar sözlər: Ədəbiyyat, uşaq, Nizami, dünya modeli. THE CHILD WORLD AS THE MODEL OF WORLD IN THE WORKS NIZAMI MURADOGLU The child subject takes the special place in the activity of Nizami Muradoglu who is the well-known representative of modern Azerbaijan literature. In different poems and works by the poet the child world is worked in special form. Keywords: literature, child, Nizami Muradoglu, the model of world. Ən yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatında uşaqlar üçün yazılan əsərlər həm daha əvvəlki dövrlərdən başlanan ənənənin davamıdır, həm də müasir dövrün gerçəkliliklərindən irəli gələn novator xüsusiyyətlərlə zəngindir.ən yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatında uşaq mövzusunun müxtəlif formalarına rast gəlirik. Bu mövzu özünün bir sıra xüsusiyyətləri ilə, yanaşma, əks etdirmə, tematik əlvanlıq, təbiətlə bağlılıq, folklor motivləriindən istifadə və s cəhətləri ilə səciyyələnir.belə səciyyəvi cəhətləri öz əsərlərində geniş şəkildə əks etdirən yazıçılardan biri də Nizami Muradoğludur.Nizami Muradoğlunun yaradıcılığı, janr, mövzu və problematika baxımından olduqca əhatəlidir.burada uşaq mövzusu da geniş yer tutur. Nizami yaradıcılığında yaradılan əlvan və rəngarəng uşaq dünyası özündə milli mənəvi dəyərlərin bütün çalarlarını və koloritini cəmləşdirir və onları uşaqların və yeniyetmələrin mənəvi dünyasına böyük bir nikbinlik qaynağı kimi daxil edir. Bu zaman ədəbi əsərin effekti daha yüksək, təsirliliyi daha artıq olur. Bu xüsusiyyət özünü uşaqlar üçün yazılan əsərlərdə daha da aydın göstərir. Onun yaratdığı uşaq dünyası uşaqların tərbiyəsində ciddi rol oynaya bilər. O, uşaqları çətinliklərdən qorxmamağa, vətənə və xalqa sədaqət ruhunda tərbiyə etməyə, böyüklərinə sayğı, dininə bağlılıq kimi ülvi və nəcib hisslərə sövq edir. Çünki burada yaradılan uşaq dünyası xalqın özünə məxsus xəyal dünyasının ifadəsidir. Onun bütün obraz, süjet və motivləri ənənəvi düşüncənin məhsuludur. Belə olduğu üçün Nizaminin yaratdığı uşaq dünyası hər kəs tərəfindən daha asan anlaşılır və dərk edilir. Uşaq dünyası sadə, təmiz və səmimi bir dünyadır.bu daxili dünya ətraf aləmlə təmas və ünsiyyətdə genişlənir, zənginləşir pozitiv və neqativ dəyişikliklərə uğrayır.ətrafdan gələn neqativ təsirlərə daxili dünyanın davamlı ola bilməsi üçün o mütləq sağlam təməllər üzərində qurulmalı və özünü mühafizə edə bilməlidir. Belə bir dünyanın qurulmasında əlbəttə ki, uşaq ədəbiyyatının da iştirak imkanları məhdud deyildir.uşaq çox zaman oxuduğu ədəbiyyatdan dünyaya baxır və dünyanı ədəbiyyatdan aldığı əxlaq və tərbiyə ilə qavrayır.bu mənada uşaq ədəbiyyatının yaratdığı insan obrazı uşaq üçün örnək olur.uşaq yaşlarında qurulan dünya modeli sabit və mühafizəkar olması ilə xarakterizə olunur.burada ədəbiyyatın üzərinə ciddi məsuliyyət düşür. Məsuliyyət uşaqlar cəmiyyətin gələcəyidir formulunda ifadə olunan sadə həqiqətədn ibarətdir.bu gümkü uşağın sabah sağalam mənəvi dünyaya malik olan bir insan olması üçün, heç şübhəsiz ki, ədəbiyyat öz imkanlarını səfərbər etməli və insan tərbiyəsinə öz töhfələrini verməlidir.uşağın mənəvi dünyasının bütövlüyü və tamlığı üçün onda dini, milli və bəşəri dəyərlərin nikbin vəhdətini formalaşdırmaq lazımdır.humanist, ədalətli, dürüst və təbii ki, optimist bir insanın cəmiyyət quruculuğunda daha çox faydası ola bilər və belə insanların qurduğu cəmiyyət də daha mükəmməl olar. 94

114 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Uşaq dünyası nikbin baxışlar, arzular və inamlarla dolu bir dünyadır.burada insan da, vətən də öz gözəlliyi ilə öz yerini tutur.uşaq dünyası vətənpərvərlik və vətəndaşlıq üçün açıq olur. Bu poeziyada vətəndaşlıq müxtəlif şəkildə ifadə oluna bilər.lakin onun bir əsas ifadə forması vardır.bu,xalqın tarixi taleyinə münasibətlə şərtlənən formadır.nizaminin bir sıra şerlərində ümumilikdə doğma torpağa,ocağa bağlılığın təsvir və tərənnümü geniş yer tutur. Nizaminin lirik qəhrəmanı faktlara, həyat hadisəsinin mühüm detallarına ayrı-ayrılıqda daha çox nəzər yetirir.ümumi mühakimə, pisixoloji təhlilə nisbətən müəyyən əhvalatın təsviri və təsvirin məntiqi nəticəsini şeirdə əsas poetik üslub kimi seçilir.şeirlərin bu keyfiyyətini ayrıca qeyd etmək lazımdır.bu şair qəlbinin zamanla həmahəng döyünməsidir, onun əhval-ruhiyyəsinə, dəyişməsinə qarşı həssaslığıdır.dünyanın ən müxtəlif hadisə və faktları şairin qəlbində dərhal əks-səda tapır.belə həssaslıq və fəallıq həmişə onun şeirlərində əsas xətti təşkil edir. Şairin əsərlərində işlənən motivlərin bütün ünsürləri uşaqlar üçün doğmadır. Uşaq düşüncəsi üçün, onun maraq dünyası üçün bu motivlərində cazibə gücü vardır.şairin Uşaq dünyası ndan gələn dəyərlər uşaqların da xəyal dünyasında yer tutur. Ədalət və xalq işi naminə çalışan bu qəhrəmanları uşaqlar da çox sevirlər. Gələcək nəslə mərdlik, doğruluq, zəhmətsevərlik kimi gözəl keyfiyyətlər aşılayan ədəbiyyat nümunələri nikbin bir sonluqla, haqq işinin, düzlüyün qələbəsi ilə bitir ki, bu da uşaqların ürəyincə olur (2,125). Nizami uşaq dünyasının Sabahına qapıları Allahın adı ilə və duallarla açır.və şeirlər insan qəlbini Allah sevgisi ilə dolduran motivlərlə qarşılayır.bundan sonra şanlı vətən başlanır. Bu şərəfli tarixi keçmişi olan qüdrətli bir xalqın vətənidir-böyük türk yurdudur: Ey Araz boyunca bölünən Vətən, Bölünə-bölünə kiçilən Vətən. Sənin bölünməyin mənim günahım, Özümün-özümə xəyanətimdir. Tökülən göz yaşım, çəkilən ahım, Sənin kiçilməyin qəbahətimdir(1,25). Burada vətən öz şanlı tarixi və tarixi faciələri ilə canlanır: Vətənin adının sonluğu candır, Can deyib Allahı (göydə) sevirik, Can deyib torpağa şəhid veririk, Can deyib canımdan can verdim sənə. Mən sənə can demək öyrətdim qızım, Can deyib sevəsən torpağı, daşı(1,87). Şair vətəni bütün rəngləri və gözəllikləri ilə olduğu kimi, eyni zamanda onu bütün dərdləri və problemləri ilə birlikdə çox sadə və aydın dillə, uşaq səmimiyyəti ilə təqdim edir: Qarabağda talan var, Gözü yolda qalan var, Nə onu yada salan, Nə də geri alan var(1,31). Vətənin gerçəkləri belə aydın və sadə şəkildə, eyni zamanda şairin qəlbinin ağrıları ilə birlikdə ədəbiyyata gəlir və uşaqların qarşısında vətənin sevvgisi ilə birlikdə onun dərdləri də canlanır. Buradakı sevgi və səmimiyyət o qədər güclüdür ki, o uşaq dünyasına daxil olanda onu zədələmir, əksinə emosional effekti gücləndirir.bundan sonrə hər kəs vətənin dərdinə şərik olur və dərd bölünə-bölünə ağrısını azaldır və sevgini isə artırır. Şair uşaqlar üçün yazdığı şeirlərdə güclü fərdiləşdirmə və ümumiləşdirmə aparmışdır. Belə ki, onun şeirlərinin bəzilər öz övladlarına və nəvələrinə xitabən yazılmışdır.bir sıra şeirlərində sadəlövh uşaq məntiqi ilə cəmiyyətimizdəki neqativ hallar tənqid edilir: Həkimlər də dayımın Ciblərini soydular, 95

115 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Cibində pul qalmadı, Bizə konfet almadı(1,150). Nizaminin uşaqlar üçün və uşaq mövzusunda yazdığı əsərlər həm lirik, həm də epik nümunələrdən ibarətdir.lirik nümunələrin içində epik təhkiyə və süjet elementləri müşahidə olunduğu kimi, epik əsərlərində də lirik ricətlər müşahidə olunur. Bu xüsusiyyət onun bədii üslubunu forma baxımından daha da zənginləşdirir.belə xüsusiyyətlərə şairin Bu dünyanın məzarları ağlamaz poemasında rast gəlirik represiyasının faciələri məlumdur.bu faciə və dəhşət Rəsizadə ailəsinin həyatında da yaşanıb. Bu ağır və çətin həyatın əzabını Rəsizadə Hüseyn Molla Abdulla oğlu Cavidin soyunu yaşadan övladlarının ikisi də bu və ya digər şəkildə çəkib.dövürn və dövranın girdabını, fələyin rəhmsizliyini, mənəvi azadlığı azaldaraq yoxa doğru qovan ictimai-siyasi xofun, cəmiyyəti qorxu içində saxlayan vahimənin dəhşətini ən yaxından və ən çox hiss edən ailələrdən biri də Cavid əfəndinin ailəsi olub. Fələk çəkə bilmədiyni ona və ailəsinə çəkdirib.böyük dram yazarının faciəli həyatı dövrün, dövranın və amansız zamanın həqiqi həyat dramını əks etdirir. Bu xəyal içində səadət arayan romantik şairin ailəsinin əzab-əziyyətlərlə dolu həyat dramı istedadlı yazıçı Nizami Muradoğlunun Bu dünyanın məzarları ağlamaz poemasında bütün duyğulu anları, hiss və həyəcanları ilə birlikdə canlandırılmış, həqiqət həqiqi sənətdə yenidən yaradılmışdır. Poema XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Hüseyn Cavidin həyatdan vaxtsız və nakam getmiş oğlu Ərtoğrol Cavidin anadan olmasının 90 illiyinə həsr edilmişdir. Poemada Ərtoğrolun doğulması, uşaqlıq illəri, təhsil aldığı dövr, əsgərliyi, xəstəliyi və çəkdiyi iztirablar, ayrılığın və ağır həyat tərzinin doğurduğu ağrılar və acılar qələmə alınmışdır. Əsərdə verilən bütün hadisələrin mərkəzində Cavidlər ailəsinə qarşı aparılan repressiyanın gətirdiyi faciə durur. Bu dünyanın məzarları ağlamaz əsəri janrına görə lirik poema olsa da məzmununda ardıcılıl bir süjeti və epik təhkiyəni izləmkdədir. Burada qəhrəmanın doğulmasından dünyasını dəyişməsinədək olan ömür yolundan bəhs edilir. Əsərin təhkiyə tərzində həm klassik divan ədəbiyyatının məsnəvi tipindən, həm də xalq yaradıcılığından gələn ənənəvi şeir formalarından istifadə olunmuşdur. Poemada gənc və istedadlı Ərtoğrol Cavidin həyatının demək olar ki, bütün məqamları öz əksini tapmışdır. Burada həyatın duyğulu anları, emosional aspektləri poetik şəkildə tərənnüm edilir. Lirik emosional ovqat əsərdə başlanğıcdan sonadək izlənilir. Yazıçı poemada haqqında bəhs etdiyi gerçəkliyi, tarixi hadisələri xronoloji prinsiplə izləyir, amma onları sadəcə təsvir etmir, canlandırır, yarımçıq qalmış, axıradək yaşanmamış həyatın davamını duyğularda, düşüncələrdə və hisslərdə bərpa edir, həqiqi sənət səviyyəssində yenidən mənalandırır. Əsərin əsas qəhrəmanı Ərtoğrolun dünyaya gəlməsindən əbədiyyətə qovuşmasınadək olan bütün mümkün duyğulu anlar şairin könül dünyasının hərarəti ilə yeni bir nəfəs və ruh qazanır və beləcə yenidən yaşamağa davam edir. Şair qəhrəmanına belə bir əbədi ömür qazandırmaq üçün bütün imkanlarını, istedad və təcrübəsi ilə yanaşı qəlbinin ən kövrək və emosional ehtiyatlarını səfərbər edir. Belə bir maksimum əsəri bədii-emosional baxımdan zənginləşdirir və onu mükəmməl sənət əsəri kimi səciyyələndirir. Şairin yaratdığı Ərtoğrol obrazı tarixi bir şəxsiyyət kimi aydın və parlaq göründüyü kimi, bədii baxımdan da bütöv və kamildir. Kamran Əliyevin də müşahidə etdiyi kimi Ərtoğrol Hüseyn Cavidin övladı olmaqla yanaşı, həmçinin əsl bədii qəhrəmana çevrilir, yəni bioqrafiyası məlum olan və bioqrafiyası ilə şöhrətlənən bir obrazdan bədii düşüncənin yaratdığı başqa bir obraz səviyyəsinə yüksəlir. Bu artıq Nizami Muraqdoğlunun şair istedadı ilə yenidən sənətdə əbədi həyat qazanan Ərtoğrol obrazıdır. Bu obraz hər hansı nadir rəsm əsəri ilə müqayisə olunmaz dərəcədə üstün, real və canlı görünür. Çünki onun bütün xarakteri, lirik-emosional incəlikləri, obrazın dəqiq çalarları o qədər mükəmməl təqdim olunur ki, bu təsvirdən çox fərqli bir səviyyəyə yüksəlir və canlı, həyati ef- 96

116 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il fekt yaradır. Həssas oxucu özünü bu hadisələrin seyriçisi deyil, iştirakçısı hiss edir və faciənin ağrılarını öz həyatının yaşanmış duyğuları kimi həm müəlliflə, həm də qəhrəmanla bölüşür və bu kədərin ağır yükünü onların hər ikisinin çiyninə qoyduğu ağırlığı azaltmağa çalışır. Burada obraz yaxın keçmişimizi, milli varlığımızın ağrılı anlarını canlandıraraq təkcə bizi keçmişə dəvət etmir, eyni zamnda bizim müasirimizə çevrilir və bizimlə ən məhrəm və ən munis duyğularını paylaşır. Nizami Muradoğlu hadisələri canlandırarkən incə və həssas məqamları çox diqqətlə seçir. Bu seçimdə bütn hallarda üstün mövqe milli mənası olan motivlərə verilir. Ərtoğrolun dünyaya gəlməsi 1919-cu ilin oktyabrına təsadüf edir. Amma şairə görə bu təsadüf deyil, zəruritdir. Şair Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin gətirdiyi hürriyət günəşinin müqəddəs enerjisini Cavidlər ailəsinə isti və hərarət gətirən bir motiv kimi dəyərləndirir. Bu anların sevincini şair oxucusuna Cavid əfəndinin, Müşkünaz xanımın və onları təbrik edən görkəmli Azərbaycan ziyalılarının sevinci ilə birlikdə bütün doilğunluğu ilə yaşadır. Dünyaya gəlişini milli tariximizin hürriyət məqamından başlayan qəhərmanı şair elə milli dəyərlərin tam mərkəzində, xalq yaradıcılığının emosional resursları ilə təqdim edir. Qəhrəmanın fiziki və mənəvi həyatı Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatı ilə üzvi bir vəhdətdə və paralellikdə verilir. Bir tərəfdə Ərtoğrol böyüyür, Cavid yaşayıb yaradır, əslində o biri tərəfdə deyil, elə onları da içinə alan böyük bir mühitdə Azərbaycan yaşayır. Bunlar şairin yüksək vətəndaş mövqeyi ilə birləşərək tam çulğaşmış şəkildə paralelləşdirilir. Amma bu bədii bir parallelikdir və yazıçı istedadının inmkanları ilə gerçəkləşdirilmişdir. Bu da ilk növbədə onu göstərir ki, şair üçün seçdiyi mövzunun əsas surətləri nə qədər əziz və doğmadırsa, yaşadığı vətənin və millətin taleyi də o qədər yaxındır və can, qəlb və könül dünyası ilə bağlıdır. Ona görə də şair vətəni, milləti, tarixi və milli dəyərləri Cavidlər ailəsi ilə birlikdə görür, Ərtoğrulun, Turanın taleyində yaşanan Azərbaycanı tərənnüm edir. Bu taleyin tarixində Cümhuriyyət, Şura, İşğal, Soyqırım, Deportasiya, Repressiya, Sürgün, Müharibə, Aclıq, Məhrumiyyət, Xəstəlik, Ayrılıq və Ölüm var. Cavidlər ailəsi bu faciələrin çoxunu öz taleyində yaşayıb. Azərbaycanla birlikdə bütün məhrumiyyətlərdən keçib. Cavid də, Ərtoğrol dünyadan köçəndə ən böyük təsəlliləri Azərbaycanın sağlığı, varlığı və nə zamansa çata biləcəyi bəxtiyarlığı olub. Nizami Muradoğlunun Bu dünyanın məzarları ağlamaz poeması da Cavidlər ailəsinə, onların həyatında yaşanmış Azərbaycan faciəsinə həsr olunmuş əsər kimi bizi çox da uzaq olmayan keçmişimizin mənəvi dünyası ilə bağlayır və tarixin ibrət dərslərini həm bu günkü gənc nəslə, həm də gələcək nəsillərə itkisiz və zədəsiz çatdırır. ƏDƏBİYYAT 1. Muradoğlu N.Sabaha açılan qapılar.bakı, Şirvannəşr, Əzizov Ə. Azərbaycan sovet uşaq ədəbiyyatının inkişaf yolu( ). Bakı, Gənclik, Далгат У.Б. Литература и фольклор, М.: Наука, Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. М.: Худож. Лит., MAVİSEL YENER İN MASAL VE HİKÂYELERİNDE ÇOCUK DÜNYASI Yrd. Doç. Dr. Ayvaz MORKOÇ Celal Bayar Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı Manisa/TÜRKİYE. [email protected] ÖZET 1962 yılında Ankara da dünyaya gelen Mavisel Yener, Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi mezunudur. Diş hekimliğini ve edebiyatçılığı birlikte yürüten Yener, evli ve iki çocuk annesidir. İlk ürünleri 1978 yılından 97

117 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» itibaren gazete ve dergilerde yayımlanmaktadır. Büyük kısmı çocuk ve gençler için kaleme alınmış şiir, hikâye, masal, tiyatro oyunu ve roman türlerinde 60 tan fazla kitaba sahiptir. Kaleme aldığı çocuklara yönelik eserleriyle Türk çocuk edebiyatı dünyasında kendine özgü bir yer edinmeye başladığı görülmektedir. Çocuk edebiyatı alanındaki çalışmalarını günümüzde de ısrarla sürdüren Mavisel Yener in, eserleri aracılığıyla çocuk psikolojisine ve çocuğun iç dünyasına nüfuz edebilen edebiyatçılardan biri olduğu söylenebilir. Bu bildirimizde çocuk edebiyatı sahasında başarılı ve verimli çalışmalarıyla dikkat çeken Mavisel Yener in bilhassa masal ve hikâyelerinde çocuk dünyasına nasıl bir bakış açısıyla yaklaştığı incelenecektir. Eserlerinde çocukların iç dünyalarını, duygu ve düşüncelerini nasıl ele aldığı irdelenecek ve değerlendirmelerde bulunulacaktır. Anahtar Kelimeler: Mavisel Yener, masal, hikâye, çocuk dünyası. CHILDREN'S WORLD IN MAVİSEL YENER S TALES AND STORIES ABSTRACT Mavisel Yener, who was born in Ankara in 1962, has -almost all the works- written for children and young people. She has more than 60 books as poetry, stories, tales, drama and novels. She began to obtain a unique field in Turkish children's literature with these works. Mavisel Yener, tells skillfully the inner world of children and their psychologies. In this paper, how Mavisel Yener, drawing attention with successful and efficient works in the field of children's literature, approached a perspective to the world of children's in her stories and tales will be examined and assessed. Keyworts: Mavisel Yener, tale, storie, chıldren s world. Giriş Çocuğa değer veren, onu gelecekteki gelişme ve ilerlemelerin kaynağı olarak gören toplumlar, millet olmanın bilinciyle kendi çocuk edebiyatlarını oluşturmuşlardır. Ortaçağ'da çocuğu yok sayan düşünce, çocukluğu bir an önce atlatılması gereken geçici bir dönem olarak görme anlayışı, Aydınlanma Çağı'nda ortadan kalkar. Jean Jack Rousseau'nun Emile adlı romanında ilk kez çocuk, toplumun önemli bir ferdi olarak ele alınmıştır. Bu gelişme çocuk edebiyatının ilerlemesinde dikkate değer bir adım olmuştur. Toplum hayatına eksik hazırlanmış çocuk, geleceğin problemli insan adayıdır. Bu yüzden eğitimde çocuk edebiyatının küçümsenmeyecek bir yeri vardır. Bu konuda çocuk edebiyatı alanında eser verenlere önemli görevler düşmektedir. Çocuklar için oluşturulan eserlerin niteliği ya da niteliksizliği, o milletin sanatçılarının konuya bakış açılarını belirler. Çocuğun hayal gücünü genişletmeyen, eğitimine katkıda bulunmayan eserler, çocukların gelişimine hiçbir fayda sağlayamaz. (Aslankara, ) Çocuk edebiyatı, Türkiye de 1980 li yıllardan itibaren çocuk kitaplarının değerinin daha iyi anlaşılmasıyla birlikte problem olmaktan yavaş yavaş çıkmaya başlamıştır. Gerek ustaların gerekse genç yazarların çocuk kitaplarına yönelmeleri, çocuk edebiyatının canlanmasına vesile olmuştur. (Aslankara ) Mavisel Yener in Hayatı, Edebi Faaliyetleri ve Fikirleri 1962 yılında Ankara da dünyaya gelen Mavisel Yener, Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi mezunudur. Diş hekimliğini ve edebiyatçılığı birlikte yürüten Yener, evli ve iki çocuk annesidir. İlk ürünleri 1978 yılından itibaren gazete ve dergilerde yayımlanmaya başlamıştır. Hemen tamamı çocuk ve gençler için kaleme alınmış şiir, hikâye, masal, tiyatro oyunu ve roman türlerinde 60 tan fazla kitaba sahiptir. İki yıl süreyle Gazete Ege'de çocuk sayfası hazırlayan Yener, Haber Ekspres gazetesinin çocuk sayfasında köşe yazarlığı da yapmıştır. Varlık, Virgül, Edebiyat Eleştiri gibi edebiyat dergilerinde hikâye ve yazıları yayımlanmıştır. TRT İzmir Radyosu'nda iki yıl süreyle "Mavi Mektuplar" adlı edebiyat köşesini sunmuştur. 2007'de ise TRT İzmir Radyosu'nda "Mavi Sözcükler" isimli köşeyi hazırlayıp sunmaya başlar. Aytül Akal ve Nilay Yılmaz ile birlikte yazdığı Mor Gece Mavi Gün isimli oyunu Ankara Devlet Tiyatrosu'nda 2007 sezonunda sahnelenmiştir. Yine Aytül Akay ve Nilay Yılmaz la birlikte yazdığı Kırmızı Şemsiye adlı oyun 2012 sezonunda İstanbul Devlet Tiyatrosu tarafından sahnelenmeye başlamıştır. Ayrıca TRT radyolarında 98

118 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il oynanmış tiyatro oyunları bulunmaktadır. Masal, hikâye ve şiirleri ilköğretim ders kitaplarında örnek metinler olarak yer almaktadır. Bazı metinler yabancı dillere de çevrilmiştir. Mavisel Yener, Küçük Hanımlar Küçük Beyler uluslar arası tiyatro festivalinde Türkiye yi temsil etmiştir. Yurtiçi ve yurtdışında düzenlenen çocuk edebiyatı konulu sempozyumlarda bildiriler sunmuş, değişik üniversitelerde konferanslar vermiştir. Yener, 2007 yılından başlayarak Cumhuriyet Gazetesi kitap ekinde çocuk edebiyatı konusunda tanıtım ve eleştiri yazıları yazmayı sürdürmektedir. Edebiyatçılar Derneği, Yazarlar Sendikası, Dil Derneği ve P.E.N. Yazarlar Derneğinin üyesidir. Mavisel Yener, merkezi İzmir' de bulunan AIDS ile Mücadele Derneği nin yönetim kurulu üyesidir. Bunun yanı sıra aynı dernekte uyuşturucu ve AIDS konusunda eğitici eğitmeni olarak çalışmaktadır. Çocuk edebiyatı alanında atölye eğitmenliği de yapmaktadır. Mavisel Yener in üzerinde durulması gereken bir yönü de ortak kitaplar çıkarmasıdır. Aytül Akal la şiir alanında başlayan ortak çalışmaları roman ve tiyatro türlerinde devam etmiştir. Mavi Ay (Akal-Yener, 2005A, 72 sayfa), Kuş Uçtu Şiir Kaldı (Akal-Yener, 2005B, 59 sayfa), Kar Sesi (Akal-Yener, 2011A, 208 sayfa), Şiirimi Kedi Kaptı, (Akal-Yener, 2006A, 59 sayfa) Ay Kaç Yaşında? (Akal-Yener, 2006B, 64 sayfa) Denizin Büyüsü, (Akal-Yener, 2006C, 67 sayfa), Kırmızı Şemsiye (Akal-Yener, 2007, 64 sayfa), Kaç Güneş Var? (Akal-Yener, 2011B, 64 sayfa) Adlarını taşıyan eserler, Yener in Akal la birlikte çıkardıkları şiir kitaplarıdır. 1 Yazarın yine Aytül Akal ile çıkardığı romanın adı ise Kayıp Kitaplıktaki İskelet tir. (Akal-Yener, 2010, 72 sayfa) Bu esere her iki yazar da ortak katkı sağlamıştır. 2 Yeni Asır gazetesinin İçimizdeki Köşe Yazarları Ödülü (1998)'nü, Evinden Kaçan Masal ile Tömer Anadili Masal Yarışması Ödülü (1999)'nü, Su Yeşili öyküsü ile Tömer Anadili 2000 Öyküler Yarışması Ödülü (2000)'nü, "Üşengeç" adlı yapıtıyla Çocuk Mizah Öyküleri ödülünü (2001), Samim Kocagöz Öykü Birincilik Ödülü (2002)'nü, Ömer Seyfettin Öykü Birincilik Ödülü (2002)'nü kazanmıştır. Ayrıca "Kayıp Seslerin İzinde" romanıyla Çocuk romanı birincilik ödülüne (2002), "Mavi Zamanlar" adlı yapıtıyla Çocuk Romanı birincilik ödülüne (2003), Mavi Ay (Aytül Akal ile birlikte) ile Çocuk Edebiyatçıları Birliği Yılın Çocuk Şiiri Kitabı Ödülü (2004)'ne, Ocakçı Gözleri isimli öyküsüyle İşçi Öyküleri ödülü (2005) ne layık görülmüştür. Mavisel Yener, daha çok çocuk edebiyatı ve çocuk dünyası konularında verdiği edebi eserleriyle tanınmaktadır. Oysa bu konularda teorik çalışmalar da yapmaktadır. Başka bir ifadeyle Yener, şair ve yazar kimliğinin yanı sıra bilimsel temele dayanan araştırmalar da yapmaktadır. Gerek yurt içinde, gerekse yurt dışında ulusal ve uluslar arası kongre ve sempozyumlara katılıp bildiriler sunmuş; araştırma, deneyim ve birikimlerini bilim dünyası ile paylaşmıştır. Ayrıca farklı üniversitelerde konferanslar vermiştir. 1 2 Mavisel Yener ile Aytül Akal ortak şiir kitabı çalışmaları konusunda şunları söylemişlerdir: Önce aynı tema üzerine karşılıklı yazılan şiirler, bir yandan tema dışı yazılan şiirlerle, bu şiirleşmeler iyice eğlenceye dönüştü. Böylece beş kitap (Mavi Ay, Kar Sesi, Denizin Büyüsü, Kuş Uçtu Şiir Kaldı, Şiirimi Kedi Kaptı) yazıldı. Ancak, iki yazar pek uslu duramadık ve yeni oyunların arayışına girdik. Aynı şiiri birlikte yazmayı denedik (Ay Kaç Yaşında ve Kaç Güneş Var). Ardından Aytül Akal, Mavisel Yener e kırmızı bir şemsiye kaybedip kaybetmediğini sordu. Böylece yeni bir oyun daha başladı ve Kırmızı Şemsiye başlıklı bir ortak bir çalışma çıktı ortaya. Bu çalışmada, iki yazarın öykü ve şiirlerini resimleyen iki ayrı ressam vardı. Böylece, tek bir kitapta dört sanatçı birlikte çalışmış oldu. (Banu Aksoy, Kayıp Kitaplıktaki İskelet, Bir Dolap Kitap, Nisan 2011.) Kayıp Kitaplıktaki İskelet başlıklı romanın ortak bir ruh ve üslupla yazılmasındaki başarının, 2001 den beri süregelen bu çalışmaların bir sonucu olduğunu söylenebilir. Yazarlar Mavsel Yener ve Aytül Akal romanın yazılıp ortaya çıkmasını sağlayan süreci şu cümlelerle açıklamıştır: Tudem Yayınları sahibi İsa Aykanat, Kültür Bakanlığı nın 47. Kütüphaneciler Haftası açılışının bu yıl Efes Celsus Kitaplığı nda yapılacağını söyledi ve Mavisel Yener e o gün için bir proje kitap yazıp yazamayacağını sordu. Daha önce yazdığı Mavi Zamanlar kitabında arkeolojik alanda geçen bir serüven anlattığı için, bu, Yener için keyifli bir çalışma olacaktı. Yener, böylesi güzel bir projeyi Aytül Akal a anlatıp Birlikte yazalım mı? teklifinde bulundu. Böylece kitabın heyecanlı yolculuğu başlamış oldu. İki yazar, birer tuğla koyarak yapıyı ördük. 99

119 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Yener e göre çocuklar edebi metinler aracılığıyla duygu eğitimine tabi tutulmalıdır. Yapılan bilimsel araştırmalar sonucunda bazı insanların duygu sağırı (aleksitimi) olduğu tespit edilmiştir. Yine aynı araştırmada duygu sağırı olan bireylerin hayal kurma yeteneklerinin bulunmadığı belirlenmiştir. Özellikle çocuklarda hayal kurmaya ayrı bir değer veren Yener, masal, hikâye ve şiirler aracılığıyla hayal dünyasını geliştiren çocukların duygu sağırı (aleksitimi) olmayacağına inanmaktadır. Zira masal, hikâye ve şiirler çocukların duygu ve duyularının eğitiminde en tesirli türlerdir. Mavisel Yener, duyguların, bireyin hayatındaki temel rehberler olduğu düşüncesindedir. Çocuklar için yazılan edebi metinlerde onlara duygunun yerine aklı koymayı değil, ikisi arasındaki akıllı dengeyi bulma yöntemlerini sezdirmek önemlidir. Akıl ve yürek uyumunu sağlamak için çocuğa özenle seçilmiş metinler okutulmalıdır. Bu metinler, eğitim, psikoloji, felsefe gibi diğer disiplinlerle yakın ilişki içinde olmalıdır. Yener, her çocuğun mutlaka duygu eğitimi alması gerektiğini savunmaktadır. Duygu eğitimi ise kurmaca metinlerle yapılabilir. Bu metinlerde kullanılan temel duygu kümeleri bulunmalıdır. Mavisel Yener, Dr. Daniel Goleman ın Duygusal Zekâ (Goleman, 1995) adlı eserinde açıkladığı bilgilere dayanarak edebi metinlerde kullanılacak temel duygu kümelerini sıralar. Buna göre öfke, üzüntü, korku, zevk, sevgi, şaşkınlık, iğrenme, utanç olmak üzere 8 küme bulunmaktadır. (Yener, 2006, ) Başarılı bir çocuk yazarı bu duygu kümelerini iyi bilmeli ve eserlerini ona göre kaleme almalıdır. Mavisel Yener e göre çocukların eğitilmesi ve geleceğe sağlıklı bireyler olarak hazırlanması uygun edebi metinler aracılığıyla sağlanabilir. Zira çocuklar bu metinler sayesinde eleştiri yapmayı öğrenebilir, önyargısız davranmayı başarabilir ve kendi duygu denetimlerini gerçekleştirebilirler. Bunların dışında edebi metinler, çocuklara farklı yollardan sonuca gitmeyi, esnek düşünmeyi ve duygularını paylaşmayı öğretebilir. Yener, çocuk gelişiminin kendine özgü dinamikleri olduğunu vurgulayarak bütün gelişim dönemlerinin, kendinden önceki ve sonraki dönemlerle bağlantılı olduğunu söyler. Ruhsal gelişimin de buna paralel biçimde sürdüğünü belirtir. O halde erken dönemde kazandırılan olumlu davranışların sonraki dönemde çocuklara önemli katkıları olacaktır. (Yener, 2006, 150) Edebi metinler aracılığıyla çocuk okura duygu eğitimi verilmesini her zaman önemsemiş olan Yener, bu çalışmanın danışman öğretmen ya da drama öğretmeni gibi sevecen ve hoş görülü yetişkinler tarafından yapılmasını uygun görmektedir. (Yener, 2006, 151) Masallarda Çocuk Dünyası Küçük yaşlardan itibaren kitaplara ve okumaya düşkün olan Mavisel Yener in, matbaa yüzü gören ilk kitabı onun 35 yaşından sonraki dönemine denk gelir. İzmir de yayımlanan Gazete Ege nin çocuk sayfasının sorumluluğunu üstlenerek çocuk dünyasındaki yerini daha da sağlamlaştıran Yener, esasen 1978 den itibaren yazı ve edebi ürünleriyle gazete ve dergilerde kendini göstermeye başlamıştır. O dönemde yarışmalara katılıp ödüller kazanmasına rağmen uzun yıllar basılı bir kitaba sahip olmamıştır. Yayınevi ve editörden gelen teklif üzerine Mavi Elma adlı kitabı 1998 yılında basılır. Mesleği diş hekimliği olan yazar, iş hayatına başladığı yıllardan itibaren ağırlıklı olarak çocuk hastaları tedavi etmektedir. Kendi çocuklarının yanı sıra diğer çocuklar aracılığıyla da çocuk dünyasını daha yakından tanıma fırsatı bulacaktır. Bilhassa farklı sosyo-ekonomik çevrelerden gelen çocuk hastaları onun kaleme alacağı masal, hikâye, roman ve tiyatro gibi eserleri için zengin birer malzemedir. (Hasmaden, Mart 2011). Mavisel Yener, hem anneliğin, hem de diş hekimliğinde çok sayıda çocukla içli dışlı olmanın verdiği avantajla çocuk psikolojisini, çocuk mantalitesini, çocuğun dış âlemi algılayış ve değerlendiriş biçimini, kısacası çocuk dünyasını daha derinden kavrayabilmektedir. Yener, çocuğu eğitmenin en dikkate değer araçlardan birinin masallar olduğu düşüncesindedir. Bu amaçla çok sayıda masal kaleme almıştır. Kitap halinde yayımlanmış ilk masalları 1998 yılında kitapçı raflarında yerini alan Evinden Kaçan Masal, (Yener, 1998A, 64) dır. Yazarın, daha sonra masallar dizisi şeklinde çok sayıda kitabının çıktığını görmekteyiz. 10 kitap- 100

120 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il tan oluşan Mavi Masallar dizisi, 5 kitaplık Armut Kafa Ailesi dizisi, yine 5 kitaplık Çılgın Köpek dizisi, Kedi Ted in Serüvenleri ve Haylaz Pati nin Serüvenleri, (Yener, 2012A, 64). Bunlardan bazılarıdır. Yazarın ayrıca tek masal derlemesi olan Sihirli Masallar, (Yener, (Derleyen), (2009A, 280) adlı eserini zikretmek gerekir. Yener, edebiyatçılığının ilk yıllarında dizi halinde kitaplar yazmaya pek sıcak bakmazken çocuk okurların ısrarlı talep ve yönlendirmeleriyle eserlerini belli karakterler etrafında şekillenen dizi kitaplar şeklinde yazmaya başlar. Mavisel Yener, M. Sadık Aslankara ya gönderdiği tarihli mektubunda dizi kitaplarla ilgili görüşlerinde meydana gelen değişikliği dile getirir. (Aslankara, ) Dolunay Dedektifleri bir dizi olarak başlamadı ama çocuklar bu karakterlerin başka serüvenlerini okumayı istediklerini ısrarla yazdılar/söylediler. Böyle olunca neden olmasın diyerek ikincisini de yazdım. Bu böyle beş kitap oldu. Başlangıçta seri kitap fikrine soğuk bakıyordum, fakat gördüm ki çocuk okurlar seri kitaplardan hoşlanıyor. Her roman farklı bir serüveni anlatıyor, yalnızca karakterler aynı. Çocukları iyi edebiyatla buluşturmanın, kitapları sevdirmenin yolu nereden geçiyorsa o kapıyı açık tutmakta yarar var. Seriye karşıyım diye tutturmanın anlamsızlığını çocuklar öğretti bana! Onlardan ne çok şey öğreniyoruz Yener, gerek masal türüne ve gerekse de hikâye ve romanlarda yer alan masalsı unsurlara özel bir önem vermiş, masalları özgürlük olarak görmüştür. (Hasmaden, Mart 2011). Masallarda ikincil bir dünya yaratmayı seviyorum. Fantastik yazmak da bana heyecan veriyor. Neden derseniz, ben özgürlüğüme çok düşkün biriyim. Masallarda buluyorum ben özgürlüğü. Masallarda her şey mümkün. Herhalde özgürlüğü çok sevdiğim için masalları çok seviyorum. Her ne kadar bir hikâye kitabı olsa da masalsı unsurların çokça yer aldığı Mavi Elma nın giriş yazısında Mavisel Yener, masala olan sevgisini ve çocukların büyüklere yeni şeyler öğrettiğini şu cümlelerle dile getirir: (Yener, 2004A, 2). Çocuklarımın bana anlattığı öykülerden öğrendim elmanın her zaman kırmızı ya da yeşil olmadığını. Böylece sevdalandım mavi elmaya. Yaşam ne kadar bilinmezler ve ulaşılmazlıklarla dolu olursa olsun, cesaret ve kararlılıkla yola çıkıldığında her şeyin üstesinden gelinebildiğini çocuklar öğretti bana Derin Yırtmaç, Yener, (2004B,) bir masal kitabı olmamasına rağmen birçok sayfasında masal unsurlarının yoğun biçimde kullanıldığını görüyoruz: Bir kuş katarı geçiyor tepemden. Katardan ayrılmış yük vagonları kuşlara bakıp bakıp sessizce yutkunuyorlar (Yener, 2004B, 43) Kitabın en dikkat çekici özelliği olarak tüm insanlarda güzellik, düş, umut gibi kavramları yüceltmeye çalışan masalsı anlatımlardır. Bu vesileyle Yener, çocukluğu, masum bakışı yeniden hatırlatmaktadır. Hiç bilmediği bu diyarda kırlangıç olup bu öyküyle birlikte gün ışığına doğru kanat vurmak istedi. (Yener,2004B, 96). Masa örtüsünün mavisi karaya çalmış artık. Balkabakları fareye dönüşmeden bu kentten gitmeliymişim. Üç tekerlekli arabasıyla dolaşan dondurmacıdan çok -giysileri yaptığı işi ele vermese de- kupa arabasıyla dolaşan prens gibi görünürdü çocukların gözüne. (Yener, 2004B, 73) Masalların düğüm noktasındaki kırk katır yine karşımıza çıkıyor: Kırk katırın kuyruğuna bağlayıp salıvermişler beni dağlara. (Yener, 2004B, 50) Bulut huylu oluyorum, tutamıyorum gözyaşlarımı (Yener,2004B,52) gibi masal unsurları karşımıza çıkmaktadır. Yazarın 5 kitaptan oluşan Haylaz Pati nin Serüvenleri Yener, (2012A, 72) dizisi üzerinde durmak gerekir. Zira bu dizi için yapılacak yorum ve değerlendirmeler ağırlıklı olarak diğer masal dizileri için de geçerli olacaktır. Haylaz Pati nin Serüvenleri serisi, Mavisel Yener in okumaya yeni başlayan çocuklar için kaleme aldığı beş kitaplık bir dizidir. Bu kitaplarda bir köpekle bir kız çocuğunun samimi ve eğlenceli maceraları anlatılmakta ve böylece ilkokul 1. sınıf seviyesindeki çocuklara okuma 101

121 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» sevgisi aşılama amaçlanmaktadır. Pek çok farklı yaş grubundan okurlar için eserler veren ve üretken bir yazar olan Mavisel Yener, bu seri ile yeni okumaya başlayan çocukları kendine hedef kitle olarak seçmiştir. (Sunay, Mayıs 2012). Hikâyelerde Çocuk Dünyası Mavi Elma, adlı ilk hikâye kitabı 1998 yılında yayımlanan Yener, masal ve roman türlerinde olduğu gibi hikâye türünde de çokça kitap yazmış velut bir yazardır. Vampir Öyküsü, Çikolata Zamanı ve Zeki nin Zekâsı Kaçtı, isimlerini taşıyan üç hikâye kitabı 1999 yılında basılmıştır. Bunun ardından Zaman Torbası adlı kitabı gelir. Kızlar Sünnet Olur mu? 2000 yılında, Üşengeç ise 2001 yılında yayımlanmıştır yılında Dinozorla Kahvaltı, 2009 yılında ise Öğretmen Neden Çıldırdı (Yener, 2009, 64 Sayfa) adlı eserleri kitaplaşmıştır. Yazarın, ayrıca gençler için kaleme aldığı Gitme Dönmezsin, (Yener, 2011A, 107 s.) ile yetişkinler için yazdığı Derin Yırtmaç, (Yener, 2004B, 120 s.) adlı hikâye kitaplarını zikretmek gerekir. Mavisel Yener, hem masal, hem de hikâyelerindeki olay örgülerinde serüven kurgusuna ön planda yer vermektedir. Okurda merak uyandıran polisiye unsurları da başarılı biçimde kullanmaktadır. Yapılan bilimsel araştırmalar sonucunda çocukların gizemli konuları sevdikleri tespit edilmiştir. Bu gerçeğin bilincinde olan yazar, kimi hikâyelerinde gizemli yolculukları öne çıkararak okuyucunun ilgisini üst seviyede tutabilmektedir. Mesela Mavi Elma da (Yener, 1998B, 64 s.) İnsuyu Mağarası nda yolunu kaybeden bir ailenin yaşadığı gizemli serüven anlatılır. Yener, masal ve hikâyelerini kurgularken bir anne olmanın kendisine verdiği tecrübeleri kullanır. Diş hekimliği mesleğinin çok farklı çocuklarla olan ilişkilerinden yararlanır. Nihayet derin gözlemci niteliğini devreye sokar. Bu üç önemli unsuru harmanlayarak ortaya başarılı eserler çıkarır. Yazarın masal ve hikâye karakterlerini oluştururken bıktırıcı açıklamalardan kaçındığını, diyaloglarda doğallığı bozmadığını görürüz. Eser karakterlerini yine dikkat ve özenle emek vererek oluşturduğu anlaşılmaktadır. Böylece edebi eseri oluşturan tüm parçalar, anlamlı bir bütünlük oluşturur. Çocuk edebiyatında mizahın küçümsenmeyecek bir yeri bulunduğunun farkında olan Yener, mizahın da çelişkiden ortaya çıktığını bilmektedir. Bu gerçekten yola çıkarak uygun dozda abartı ve çelişki yi kullanırken hayat gerçeklerinin dışına çıkmamaya özen gösterir. (Karaduman, Mayıs-Haziran 2001, 14). Yener, hikâyelerinde gerçek mekânlara, bilinen şehirlere çokça yer verir. Bunlar arasında İzmir başta gelen şehirdir. Mavisel Yener in imajlar dünyasında İzmir e özgü pek çok anlatımın yer aldığı görülmektedir: Sümeyra yı, Stavros u ve aşklarının tanığı Alsancak garını bavuluma özenle yerleştiriyorum. (Yener, 2004B, 45) derken anlatımıyla hikâye kişisi, Alsancak garını önce dramatik bir aşk hikâyesinin içine yerleştirir. Çünkü, hiç bırakılamayan bir kenttir İzmir. Başka bir hikâyede ise kentin güzelliği, bütün şiirselliğini de içinde taşımaktadır: Denize yaslanıp kenti katlayıp durmuşuz içimizde. Bulutların saçakları İzmir e değerken, Çatalkaya ya mor çalmış. İkindi yıkımını gözbebeklerinden seyretmişim... (Yener, 2004B, 73) Urla için yazılan Tuz kitabın en önemli hikâyelerdendir. Güvercin Çağı nda kurmaca yazar şöyle konuşmaktadır: Öykü kokan bu mavi kenti seviyorum. (Yener,2004B,13) Başka bir ifadeyle İzmir ona ilham veren bir mavi şehirdir. (Soyşekerci, Mart 2005, 2) Yener, hikâyelerinin odağında yer alan başta İzmir olmak üzere şehirleri anlatırken aynı zamanda şehirli insanların hayatlarını da ele almaktadır. Temel konunun insan olduğu bu hikâyelerde toplumsal konulara bireylerin penceresinden bakmaktadır. Bazı hikâyelerinde ise kişilerin geçmişte ve özellikle de çocuklukta yaşadığı olumsuz hatıralarına yer verir. Derin Yırtmaç, (Yener, 2004B, 120s.) kitabında yer alan Tuz, Gölgeler Islanmaz, Gündüşü ve Derin Yırtmaç ta yazar, hikâye kişilerinin iç dünyalarına eğilerek, çocuklukta yaşadıkları kırılmalarının devam ettiğini gösterir. Bunları yalın bir anlatımla ruhsal gerçeklik halinde aktarır. İnsan 102

122 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il psikolojisini kısa cümleler kullanarak somut gerçeklikle okuyucuya yansıtmaya çalışır. Bu örneklerde anlam yoğunluğu ve derinliği birkaç sayfaya sığdırılmıştır. Gölgeler Islanmaz, içinde yoğun psikolojik unsurlar barındıran hikâyelerdendir. Hikâyede yıllar önce kendisini terk edip giden hiç görmediği babasının ölümünden sonra, onun yaşadığı eve gelen bir anlatıcı vardır. Melek adlı anlatıcı, babasından kalan eşyalar arasında onun hayatından izler bulma gayretindedir. Babasının kendisine yazdığını hayal ettiği mektupların peşindedir. Yazar, ayrıntılardaki gizli anlamlarla hikâye kişisinin iç dünyasını gözler önüne sermektedir: Yüreğinde bir acı vardı. On iki saat yol teperek geldiği kıyı kasabasında yapayalnızdı ve anahtar kilide uymuyordu. Gövdesine taş fırlatan sapanın anlamını çözmeye çalışan bir kuş gibi, umarsızlıkla bezginliğin karıştığı sınırda durdu öylece. Yaşamı boyunca sağaltamadığı yarası yeniden kanamaya başladı(...)yüzünü hiç görmediği, sesinin ezgisini hiç bilmediği, asla bağışlamadığı bir erkek: Babası. (Yener, 2004B, 27) Babasının yıllar önce yaptığı yağlıboya tablodaki kadını merak eder. Yoksa tablodaki kızıl saçlı, yuvarlak kalçalı kadınla bu yatakta sevişmiş miydi babası? Belli belirsiz bir kıskançlık duyumsadı. Elleri yüzüne kapandı. (Yener, 2004B, 31) Yazar, bu satırlarda psikanalitik bazı bulguları kullanmaktadır. (Soyşekerci,Mart 2005, 6) Sanatın her türüne önem verdiğini bildiğimiz Mavisel Yener, hikâyelerinde ebru, ciltçilik, takı yapımı, resim, heykel, vitray, fotoğraf, mimarlık, karagöz gibi birçok sanat dalından söz etmekte, okurlara bu sanatlara ait önemli bilgiler aktarmaktadır. Dikkatli bir gözle incelendiğinde yazarın hikâyeleri, sağlam kurgulamalarla oluşturduğu, akıcı bir dil kullandığı masal ve hikâyelerde yeni şiirsel imajlara başvurduğu görülür. Yine hikâyelerin dokusuna ince bir toplumsal eleştirinin sindirildiği anlaşılmaktadır. (Soyşekerci, Mart 2005, 9) Mavisel Yener, kısa cümleler kullanarak yazdığı eserlerinde çocuk ve genç okuyucuları tesiri altına alabilmektedir. Kelime seçiminde dikkatli ve özenli davranan yazar, kendine has bir cümle yapısına ulaşmıştır. Yeni Türkçe kelimeleri kullanmaya özen gösterirken bunları iğreti bir biçimde değil, doğal akış içinde verir. Bütün bunlardan daha dikkat çekici nokta ise Mavisel Yener, olaylara çocuk gözüyle bakabilmekte, çocukların kendi küçük dünyalarını sorgulamalarını sağlayabilmektedir. Hikâyelerin konuları daha çok aile ilişkileri, bireyler arasındaki tatlı çekişmeler, kardeşler arası diyaloglar, okul maceraları, serüvenler, kimi polisiye olaylar, çocukların hayal ve arzuları şeklinde sıralanabilir. Sonuç Uzun yıllardan beri çocuk edebiyatı alanındaki çalışmalarını sabır ve özveriyle sürdüren, gittikçe büyüyen bir çocuk okur kitlesine sahip olan ve bu kitle tarafından masalcı teyze olarak adlandırılan Mavisel Yener, Türkiye de çocuk dünyasını iyi bilen edebiyatçılardandır. Kaleme aldığı çocuklara yönelik eserleriyle Türk çocuk edebiyatı dünyasında kendine özgü bir yer edinmeye başladığı görülmektedir. Mavisel Yener, hem anneliğin, hem de diş hekimliğinde çok sayıda çocukla içli dışlı olmanın verdiği avantajla çocuk psikolojisini, çocuğun dış âlemi algılayış ve değerlendiriş biçimini, kısacası çocuk dünyasını daha derinden kavrayabilmektedir. Eserleri aracılığıyla çocuk psikolojisine ve çocuğun iç dünyasına nüfuz edebilen az sayıdaki edebiyatçıdan biri olduğu söylenebilir. Edebi eserler yazmanın yanında bilimsel araştırmalar da yapan, yurt içi ve yurt dışında sempozyum ve konferanslarda özgün bildiriler sunan Yener in, masal ve romanlarını oluştururken eğitim, çocuk psikolojisi, felsefe, sosyoloji gibi disiplinlerin birikimlerinden yararlandığı görülmektedir itibariyle 60 ı aşan kitabıyla Türk çocuklarının eğitilmesinde ve geleceğe sağlıklı bireyler olarak hazırlanmasında küçümsenmeyecek katkılar sağladığı söylenebilir. Temennimiz Mavisel Yener in başarıyla kaleme aldığı eserlerinin farklı Türk şivelerine aktarılması ve tüm Türk dünyasına tanıtılmasıdır. 103

123 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» KAYNAKÇA 1. Karaduman, Bahri : Çocuk Yazınında Mavisel Yener Gerçeği, İzmir İzmir, sayı: 29, Mayıs-Haziran 2001. 2. Aksoy, Banu: Kayıp Kitaplıktaki İskelet, Bir Dolap Kitap, Nisan Soyşekerci, Hülya: Derin Yırtmaç, Ünlem, Akal, Aytül-Yener, Mavisel: Ay Kaç Yaşında?, Uçanbalık Yayıncılık, İstanbul 2006, 64 s. 5. Akal, Aytül-Yener, Mavisel: Kaç Güneş Var?, Uçanbalık Yayıncılık, İstanbul 2006, 64 s. 6. Akal, Aytül -Yener, Mavisel: Kayıp Kitaplıktaki İskelet, Tudem Yayınları, İstanbul Akal, Aytül-Yener, Mavisel: Kırmızı Şemsiye, Uçanbalık Yayıncılık, İstanbul Akal, Aytül-Yener, Mavisel: Kuş Uçtu Şiir Kaldı, Uçanbalık Yayıncılık, İstanbul 2005B, 59 s. 9. Aytül Akal-Mavisel Yener: Mavi Ay, Uçanbalık Yayıncılık, İstanbul 2005A, 72 s. 10. Yener, Mavisel: Çocuklar İçin Üretilen Edebiyat Kitaplarına Farklı Bakış Açılarından 11. Çözümlemeci Bir Yaklaşım:Masal,Öykü ve Şiirlerle Duygu Eğitimi, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, Ekim 2006 Ankara. 12. Yener, Mavisel: Derin Yırtmaç, Bilgi Yayınevi, Ankara, Yener, Mavisel: Dinozorla Kahvaltı, Bu Yayınevi, 2003, 47 s. 14. Yener, Mavisel: Evinden Kaçan Masal, K Yayınları, İstanbul Yener, Mavisel: Gitme Dönmezsin, Bilgi Yayınevi, Mart Yener, Mavisel: Haylaz Pati nin Serüvenleri, Tudem Yayınları, İstanbul Yener, Mavisel: Kızlar Sünnet Olur mu?, Bilgi Yayınevi, 2004, 80 s. 18. Yener, Mavisel: Mavi Elma, K Yayınları, Yener, Mavisel: Öğretmen Neden Çıldırdı? Uçanbalık Yayıncılık, İstanbul 2009, 64 s. 20. Yener, Mavisel: (Derleyen), Sihirli Masallar, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2009, 280 s. 21. Yener, Mavisel: Üşengeç, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2006, 144 s. 22. Yener, Mavisel: Zeki'nin Zekâsı Kaçtı, K Yayınları, 2002, 46 s. 23. Hasmaden, Melisa Ceren: Mavsel Yener; Masallarda Buluyorum Ben Özgürlüğü. İyi Kitap. Mart Aslankara, M. Sadık: Değişen Dönüşen Çocuk Gençlik Yazınımız, Cumhuriyet Kitap, sayı:1133, Sunay, Simla: O Bir Dalmaçyalı, İyi Kitap, Sayı: 40, Mayıs M.Ə. SABİRİN İLLƏRİ MƏLUM OLMAYAN UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN FORMA VƏ MƏZMUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ f.ü.f.d. Bayram GÜNDOĞDU f.ü.f.d. Səriyyə GÜNDOĞDU [email protected] XÜLASƏ M.Ə. Sabir XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mərhələ açan novator şairdir. Sənətin ən yüksək zirvəsinə çatan M.Ə.Sabir yaradıcılığında uşaqlara da büyük əhəmiyyət vermişdir. Satiralarından fərqli olaraq belə əsərlərdə təlimi-didaktiki motivlər çox güclüdür. Satiralarında oxucunu düşündürüb nəticə çıxarmağa vadar edən şair, uşaq şeirlərində nəticəni də uşaq təfəkkürünə uyğun bir şəkildə çıxarır və balaca oxucusuna təqdim edir. Sənətin həyatla sıx əlaqəsinə inanan, forma ilə məzmunun sıx vəhdətini quran şair uşaq şeirlərində də sənət qüdrətini göstərmişdir. Oxuyun millətin nicatı olun! deyə uşaqlara böyük qayğı və ümidlə yanaşan şair, folklordan və klassik ədəbiyyatdan aldığı mövzuları günün tələbinə uyğun olaraq yenidən işləmiş və uşaq təfəkkürünə uyğun dil və üslubla oxucusuna çatdırmışdır. Sabir yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri də forma baxımından orijinal olmasıdır. Bu xüsusiyyət uşaqlar üçün yazdığı şeirlər üçün də keçərlidir. Belə ki, şairin orijinal forma ilə yazmış olduğu Uşaq vəpul, Qarğa və tülkü və s. adlı illəri məlum olmayan uşaq şeirləri ilə yanaşı 1910 və 1913-cü illərdə uşaqlar üçün yazdığı Təbib ilə xəstə, Molla Nəsrəddin və oğru, Örümçək və ipək qurdu və digər şeirləri mükəmməl forma və məzmun baxımından rus uşaq ədəbiyyatına da öz təsirini göstərmiştir. Belə ki, adı çəkilən bu uşaq şeirləri şairtərcüməçi Pavel Pançenko tərəfindən rus dilinə tərcümə edilmişdir. Bu mənada təbliğimizdə şairin illəri məlum olmayan uşaq şeirləri forma və məzmun xüsusiyyətləri baxımından təhlilə cəlb edilmişdir. Açar sözlər: M.Ə.Sabir, uşaq şeirləri, forma, məzmun. 104

124 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il GİRİŞ Tərzü üslubi-bəyanın sadədir Cəzbi-qəlb etməkliyə amadədir. M.Ə.Sabir XX əsr Azərbaycan tarixinin ən kəskin mübarizələrlə dolu böhranlı bir dövründə yazıb yaratmışdır. O, Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mərhələ açan novator şairdir. Sabir bütöv bir ictimai-siyasi sistemin daxili aləmini, gizli çirkinliklərini, açıq eybəcərliklərini bütün çılpaqlığı ilə gözlər önünə sərmişdir. İstər mövzu-ideya, istərsə də dil və üslub xüsusiyyətləri baxımından Sabir Azərbaycan poeziyasının inkişafında müstəsna rolu olan qüdrətli sənətkardır. Sabir öz xalqını çox gözəl tanıyırdı. Onun uşağına da, böyüynə də, varlısına da, kasıbına da yaxından bələd idi. Sənət sənət üçündür nəzəriyyəsinin estetik prinsiplərinə uyğun olaran əsərlərin yazıldığı bir dövrdə Avropa ədəbiyyatının təsiri ilə XX əsrin Azərbaycan ədəbiyyatında da estetik prinsip dəyişərək sənət həyat üçündür nəzəriyyəsi ön plana çıxır. Elə bu nəzəriyyəyə bağlı qalan Sabir, bütün yaradıcılığını xalqının maariflənməsinə həsr etmişdir. Sənətin ən yüksək zirvəsinə çatan M.Ə.Sabir yaradıcılığında uşaqlara da böyük əhəmiyyət vermişdir. Satiralarından fərqli olaraq təlimi-didaktik motivlər çox güclüdür. Sabir yalnız həyatda, məktəbdə, pedagoji fəaliyyətində deyil, şeirləri ilə də bir müəllim olmuşdur. Sabirə görə xalqın ən böyük işi gələcək nəsli yeni zəmanəyə uyğun, müasirlik ruhunda yetişdirməkdir. Bütün dövlət, ədəbiyyat və elm xadimlərinin böyük idealları, vətənin gələcək inkişafı hər kəsdən əvvəl gənclərdən asılıdır. Sabir məktəblilər üçün məktəb həyatını, elmi, zəhməti təbliğ edən, bir çox şeirlər, təmsillər yazmışdır. Uşaqlar üçün yazılan bu əsərlərdə şair sadəliyə cümlə və ifadələrin konkret şəkildə, danışıq dilinə yaxın bir üslubda qurulmasına səy göstərmişdir. Satiralarından fərqli olaraq belə əsərlərin tənqidi deyil, daha çox təlimi xüsusiyyətə malikdir. Satiralarında oxucunu düşündürüb nəticə çıxarmağa vadar edən şair, uşaq çeirlərində nəticəni də uşaq təfəkkürünə uyğun bir şəkildə çıxarır və balaca oxucusuna təqdim edir. Sənətin həyatla sıx vəhdətinə inanan, forma ilə məzmunun möhkəm əlaqəsini quran şair uşaq şeirlərində də sənət qüdrətini göstərmişdir. Uşaq şeirlərinin mövzu dairəsi Oxuyun millətin nicatı olun! deyə uşaqlara böyük qayğı və ümidlə yanaşan şair, folklordan və klassik ədəbiyyatdan aldığı mövzuları günün tələbinə uyğun dil və üslubda balaca oxucusuna çatdırmışdır. İlləri məlum olmayan uşaq şeirlərinin mövzu dairəsi genişdir. Burada əxlaqi dəyərləri, zəhməti, mənəviyyatı, mmarifi tərənnüm edən şeirləri ilə yanaşı tərbiyəvi xarakterli təmsilləri də yer almaqdadır. Məlumdur ki, həyat və heyvanat aləminin canlandırılması yolu ilə uşağa aşılanan fikir daha təsirli və davamlı olur. Bu da dünya klassik ədəbiyyatında eramızdan əvvəl klassik Yunan ədəbiyyatında görülür. Ezopdan tutmuş Fransız ədəbiyyatında Molyer, Ris ədəbiyyatında Krılov yaradıcılığında görmək olar. Sabirin Ağacların bəhsi, Qarğa və tülkü şeirlərində ağacların, qarğanın və tülkünün insan kimi danışmağı, mənəvi dəyərlərin bitkilər və heyvanlar aləmi vasitəsiylə uşağa çatdırılması istər poetik baxımdan istərsə də təlimi-didaktik yöndən çox əhəmiyyətlidir. Əslində bu sənətkarlıq nümunəsidir. Böyük sənətkarlar nitqləndirdikləri cansız təbiət, heyvanat və bitki aləminin öz spesifikasını yaxşı bilirlər. Ağacların bəhsi ndə şair öz aralarında mübahisə edən ağacların hər birinə söz verir. Alma, palıd və şam ağaclarının hər biri özünü öyür, biri öz zorbalığından, ucalığından, digəri dadlı, lətafətli, məlahətli meyvəsindən, üçüncüsü isə həmişəyaşıl olmasından iftixar hissi ilə danışır. Şair özü heç bir söz demədən əsərini bitirsə də, oxucusunda belə bir təsəvvür oyadır ki, bu ağacların üçü də mənfəətlidir. Sabir həyatda hər yaranmışın öz rolu, öz mənası, hər ağacın insanlar üçün ayrıca əhəmiyyətə malik olması fikrini balaca oxucusuna məharətlə çatdırır. Şair eyni zamanda balacaları bitkilər aləmi ilə də tanış edir. Şeirində seçdiyi bitkilərin spesifikasını uşaqlara öyrədir. 105

125 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Alma, palıd, şam ağacı hal ilə Eylədilər bəhs bu minval ilə Başladı tərifə palıd qamətin Öydü özün zorbalığın, heybətin; Yetməz olur,- söylədi-dağlar mənə Layiq olur fəxr edə bağlar mənə; Şair alma ağacının palıda verdiyi cavabla onun xüsusiyyətini aşaraq almanın spesifikasını verir. Daha sonra şam ağacı hər iki müsahibinə yetərli cavabı verməklə bütün xüsusiyyətləri ilə özünü tanıdır. Şeir istər təlimi-didaktik, istərsə də mənəvi cəhətdən əhəmiyyət daşıyır. Eyni xüsusiyyətə sahib Qarğa və tülkü şeiri də uşaqları heyvanlar aləminin iki üzvü ilə tanış edir və onların spesifik xüsusiyyətlərini tanıdır. Pendir ağzında bir qara qarğa Uçaraq qondu bir uca budağa Tülkü görcək yavaş-yavaş gəldi Endirib baş, ədəblə çömbəldi. Sabir burada da tülkünün dili ilə qarğanın xüsusiyyətlərini sayaraq tülkünü də tanıdmaq ilə qalmaz uşaqlara əxlaq dərsi verir. Burada şair Olmasaydı cahanda sarsaqlar Ac qalardı yəqin ki, yaltaqlar Deyərək uşaqları ikiüzlülükdən, yaltaqlıqdan, xüdpəsəndlikdən çəkindirməyə çalışır. Burada qarğanın düşdüyü vəziyyət sadəcə uşaqlara deyil, tərifi sevən digər oxuculara da dərsdir. Digər dünya klassikləri kimi Sabir də təmsillərində müxtəsər, tutarlı, ibrətamiz və məzmunlu lövhələr təsvir etmişdir. Bu nümunələrin hər biri əxlaqi nəticə ilə bitir. Sabir bu baxımdan Fransız ədibi Molyer və Rusyanın böyük təmsil ustası Krılovdan təsirlənmişdir. Bunu şairin seçdiyi mövzulardan və işləmə texnikasından da görə bilərik. Sabir məktəblilər üçün Məktəbə təğrib, Həvəs, Uşaq və buz, Cütcü üçün məktəb həyatını, maarifi, elmi, zəhməti təbliğ edən şair digər şeirlərində uşaqları valideynə məhəbbət və itaətə çağırır. Səadət ancaq çalışmaqda və böyüklərə hörmətdədir. Zəhmətkeş, çalışqan, eləcə də böyüklərinə hörmətlə yanaşan insanlar xoşbəxt olurlar. Sabir bütün bunları sadə, aydın, maraqlı və uşaq zevqinə uyğun bir dillə tərənnüm edir. Cütçü batıb qan tərə yer şumlayır, Şumladığı tarlaları tumlayır. Olsa da artıq nə qədər zəhməti- İşləməyə var o qədər qeyrəti; Çünki bilir rahət əziyyətdədir, Şad yaşamaq səydə, qeyrətdədir. M.Ə.Sabir tez-tez xalq ədəbiyyatına müraciət etmiş, bu zəngin xəzinədən mövzu, forma, bədii təsvir vasitələri, atalar sözü, hətta tam süjetlər götürmüş, hər birinə də yeni mənalar vermişdir. Sabir uşaqlar üçün yazarkən xalqla bu mənadakı əlaqəsini daha da sıxlaşdırmışdır. Görünür Sabir öz oxucularının səviyyəsindən asılı olaraq hərəkət etməyi üstün tutur. Sabir xalq ədəbiyyatından aldığı mövzuları işlərkən yeni məzmunlu, bəzən yeni mənalı əsərlər yaza bilmişdir. Xalq arasında belə bir əhvalat var. Deyirlər ki, bir canini asırlarmış. Ölüm ayağında ondan nə istədiyini soruşurlar. Oğlan anası ilə görüş istəyir. Onlar görüşərkən cani anasının dilini dişi ilə çəkib qoparır. Ondan bunun səbəbini soruşduqda məlum olur ki, bu adam öz peşəsinə xırda şeyləri oğurlamaqla başlamışdır. Əgər anası vaxtında bunun qarşısını alsaydı, yəqin ki, bu yerə gəlib çıxmazdı. Sabirin Uşaq və pul şeirində bu əhvalatın kiçik bir hissəsindən istifadə olunmuşdur. Nağıldakı ana övladına qarşı nə qədər biganədirsə Sabirin şeirində təsvir edilən ana bir o qədər övladının gələcəyi, tərbiyəsi üçün çalışan əsl ana surətidir. 106

126 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Anası oğlunun cinayətini Görərək zahir etdi nifrətini Uşaq və pul şeirində uşaq küçədən pul tapir. Anası onu dönə-dönə danlayır, pulu sahibinə qaytarmağı təkid edir. Başqasının malından kimsəyə fayda gəlməyəcəyini, tam tərsinə namusuna, adına ləkə gətirəcəyini söyləyir. Xain olsa əgər bu dünyada İrzu namusumuz gedər bada Göründüyü kimi Sabir xalq ədəbiyyatından aldığı mövzuları yenidən işləmiş və yeni bir əsər ortaya qoymuşdur. Təmbbəlliklə çalışqanlığı Həvəs şeirində müqaisə edən şair uşaqlara sadə dillə təmbəlliyin insana xəcalət gətirdiyini mükəmməl bir dillə tərənnüm etmişdir. Həvəs pirayeyi-əqlü hünərdir, Ətalət mayeyi-iczü kədərdir. Sabirin Məktəbə təğrib şeiri də təlimi-didaktik baxımdan çox dəyərlidir. Bu şeirində məktəb yaşlı uşaqlara məktəbi, qələmi, dəftəri, müəllimi sevdirməklə yanaşı cahilliyin, ətalətin, təmbəlliyin gətirdiyi bəlaları da qısa, lakonik bir dillə ifadə etmişdir. Şeirlərin üslub xüsusiyyətləri Şair uşaqlar üçün yazdığı əsərlərində sadəliyə, cümlə və ifadələrin konkret, bəsit şəkildə, danışıq dilinə yaxın bir üslubda qurulmasına səy göstərmişdir. Bu şiirlərin üslubu şairin digər şeirlərinin üslubundan fərqlənir. Fikirlərini əlvan lövhələrlə ifadə etməyə çalışmasının əsas səbəbi uşaqların zövq və marağını oxşayan səhnələri canlandırmaqdır. Sabir didaktik və tərbiyəvi fikirlərini məhz bu üslubla verməyə çalışmışdır. Kim ki, tənbəlliyə məhəbbət edər, Daim əyləncələrlə ülfət edər, Keçirər vaxtını cəhalət ilə, Bütün ömrü keçər səfalət ilə! Nümunədən də görüldüyü kimi şair şeirlərində məzmunu qafiyəyə deyil, qafiyənə məzmuna tabi tutmağa çalışmışdır. Uşaq şeirlərini daha rəngli etmək üçün bədii ifadə vasitələrindən də çox istifadə etmişdir. Bu şeirlərin ahəngi səlis, musiqisi oynaqdır. Yığcam ifadələrlə Sabir digər şeirlərində olduğu kimi dərin məzmun ifadə etmişdir. Qeyd etdiyimiz kimi şair məzmunu formaya deyil, formanı məzmuna uydurmağa çalışmışdır. Uşaq şeirlərində əruz vəzninidən də məharətlə istifadə edən şair daha çox münsərih bəhrindən yararlanmışdır. Məsələn Uşaq və buz şeiri buna ən gözəl nümunədir. Şairin uşaq şeirlərində ən çox isyifadə etdiyi bəhrlərdən biri də xəfifi bəhridir ki, bu bəhrdən əsasən epik, əxlaqi-tərbiyəvi şeirlər, təmsillər yazarkən istifadə etmişdir. Buna misal olaraq Qarğa və tülkü, Uşaq və pul, Yalançı çoban, Qarınca, Təbib və xəstə və digər şeirlərini göstərmək olar. M.Ə.Sabir, ХХ əsr Azərbaycan uşaq şeirinin yeni inkişaf mərhələsinə yönəlməsində böyük хidmətlər göstərmişdır. Onun uşaq ədəbiyyatındakı yeri və uşaq şeirlərindəki ustalığını göstərmək tək bir məqaləyə sığmaz. Sabirin uşaq şeirlərini araşdırmaqdakı məqsədimiz böyük Sabir irsini təkrar gündəmə gətirmək və uşaq şairlərinin üstad sənərkarin sənətinin məharətindən bəhrələnərək bu günkü uşaq şeirlərinin keyfiyyətini artırsınlar. Çünkü uşaq ədəbiyyatı gələcək nəslin sağlam yetişməsində böyük rol oynayır. ƏDƏBİYYAT 1. Məktəb uşaqlarına töhfə : [kiçik və ortayaşlı uşaqlar üçün] M.Ə.Sabir.- Bakı: Azərnəşr, s. 2. Hophopnamə - 5-ci nəşri /M.Ə.Sabir; müqəd. Ə.Mirəhmədov- Bakı: Azərnəşr, s. 3. Xəndan, C. Sabir: Həyat və yaradıcılığı / SSRİ EA Azf Nizamı ad. Ədəbiyyat və Dil İnstitutu- Bakı: EA. Azf nəşriyyatı, s. 4. Xəndan, C. Sabir yaradıcılığının sənətkarlıq xüsusiyyətləri \ Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı Bakı s. 107

127 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 5. Şərif, Ə. Sabir bu gun / Bakı: Uşaqgəncnəşr, s. 6. Mir-Əhmədov, Ə. Sabir /Azərb.SSR EA.- Bakı, s. 7. İbrahimov, M. Böyük şairimiz Sabir: [həyat və yaradıcılığı haqqında] red. M.Arif.- Bakı: Azərb.SSR EA nəşriyyatı, s. 8. Əhməd, Ə. M.Ə.Sabirin poetikası : mühazirə-çiyə kömək / red. K.Məmmədov; Azərbaycan SSR Bilik Cəmiyyəti.- Bakı, s. 9. Paşayeva, N. Sabir novatorluğu/elmi red. T.Novruzov;X.Məmmədov; red.a.məmmədov-bakı: Mütərcim, s. 10. Məmmədov, M. Pedaqoji mühit və uşaq ədəbiyyatı: Müəllim və tələbələr üçün ədəbiyyat /Məmmədov M., Babayev Y., Cavadov T.- Bakı: Maarif, s. ŞİİRLERİNDE MASAL TADI, MASALLARINDA ŞİİR LEZZETİ OLAN BİR MASALCI: BESTAMİ YAZGAN Elif KONAR ÖZKAN Editör, Erdem Yayınları [email protected] Ümit Yaşar ÖZKAN Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni ÖZET Masal ve şiir, bilinen en eski edebi türler olarak birçok benzerliğe sahiptir. Bu benzerlikler iki türde de ahenk unsurlarının kullanılmasıyla sınırlı değildir. Adeta kadim ve meçhul bir kaynaktan fışkıran şiir ve masal, soyutlama, imajlar, sembol dilinin kullanılması gibi birçok benzer tekniğe başvurur. Şiir ve masal, insan muhayyilesinin en saf rüyalarını sunarlar bize. Bestami Yazgan'ın Masal Denizi ve Masal Salıncağı kitapları, bu birlikteliğin yeni bir farkındalıkla yorumlandığı zaman nasıl sonuçlar vereceğini gösteren iki örnektir. Yazgan, şiirde masalı, masalda şiiri her seferinde yeniden keşfeden bir şair masalcı. Onun şiirli masallarında ninnilerin, tekerlemelerin, şiirlerin kapısından bir düş âlemine giriliyor. Çocukların şiiri, masalı, dilin ahengini, inanca ve tarihe ait motifleri, insani değerleri keşfedip kavrayabilecekleri metinler Yazgan'ın masalları. Metinler okunduğunda/ incelendiğinde, Bestami Yazgan'ın, masalda şiir lezzetini, şiirde masal tadını duyuran bir masal atası olduğu görülmektedir. Çalışmada, Masal Denizi ve Masal Salıncağı kitapları, yazar, eser, dil, üslup, imge, metinlerarasılık, edebi sanatlar, çocuğa görelik açısından ele alınarak masalın ve şiirin müşterekleri üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda, bu iki çocuk edebiyatı eserinin tahlili yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Bestami Yazgan, Masal Denizi, Masal Salıncağı, masal, şiir, çocuk edebiyatı, çocuğa görelik. A STORYTELLER WHOSE POEMS HAVE THE ZEST OF FAIRYTALES AND WHOSE FAIRYTALES HAVE THE TASTE OF POEMS: BESTAMİ YAZGAN ELİF KONAR ÖZKAN Editor, Erdem Publishing House ÜMİT YAŞAR ÖZKAN Turkish Language and Literature Teacher ABSTRACT Fairytale and poem, as the earliest known literary genres, share a lot of similarities. These similarities are not limited to the usage of harmony in both of the genres. Poem and fairytale, as if they were springing from an old and unbeknown fountain, resort to various similar techniques such as abstraction, images and using symbolic language. Poem and fairytale present us with the purest dreams of human imagination. The books of Bestami Yazgan, Masal Denizi (Sea of Fairytale) and Masal Salıncağı (Swing of Fairytale) are two examples showing what kind of consequences will occur when that synergy is interpreted with a new awareness. Yazgan is a poet-storyteller who discovers the poem in the fairytale and the fairytale in the poem every time anew. In his poetic fairytales, one enters into a dreamland from the doors of lullabies, nursery rhymes and poems. The fairytales of Yazgan are texts by which children can discover and comprehend poem, fairytale, harmony of language, patterns related to faith and history, and humanistic values. Upon reading/examining the texts, it can 108

128 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il be seen that Bestami Yazgan is a fairytale forefather who can make you feel the poetic taste in fairytale and fairytale zest in poem. In this study, the common points of fairytale and poem will be highlighted by way of examining the books, Masal Denizi and Masal Salıncağı, in terms of author, work, language, style, imagery, intertextualism, literary arts and relation to the child. In this context, the analysis of these two works of children s literature will be carried out. Key words: Bestami Yazgan, Masal Denizi, Masal Salıncağı, fairytale, poem, children s literature, relation to the child. Bestami Yazgan Kimdir? Bestami Yazgan, 1957, Osmaniye Toprakkale doğumlu. İlköğrenimini Toprakkale de, orta ve lise öğrenimini Osmaniye İmam Hatip Lisesi nde tamamlayan Yazgan, 1978 yılında Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesinden mezun oldu. Osmaniye de on yedi yıl yayınlanan Güneysu Kültür Sanat ve Edebiyat dergisinin genel yayın yönetmenliğini yaptı yılında emekli olan Yazgan 3, halen Özel Bahçelievler İhlas Koleji nde edebiyat öğretmeni olarak görev yapmaktadır. Şiir, masal ve hikâye türlerinde altmışın üzerinde eseri bulunan Yazgan; 1994 yılında Türkiye Yazarlar Birliği tarafından Çocuk Edebiyatı dalında Yılın Yazarı, 2003 yılında Çocuk Edebiyatçıları ve Yayıncıları Birliği tarafından Yılın Şairi, 2011 yılında İLESAM (İlim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliği) tarafından Çocuk Edebiyatı dalında "Yılın Yazarı" seçildi yılında İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü tarafından "Yazarlar Okullarda" projesinde Esenler ilçe yazarı olarak görevlendirildi. Şiir dalında yurt içi ve yurt dışında birçok ödül alan Bestami Yazgan ın eserlerinin bir kısmı bestelendi, bir kısmı da ders kitaplarına girdi. Uzun süre ESKADER ve İLESAM İstanbul Şube Yönetim Kurulu üyeliği yapan Yazgan, MESAM ve Türkiye Yazarlar Birliği üyesidir. Evli olan Yazgan, dört çocuk babasıdır. 4 Kökleri kadim zamanlara kadar giden, günümüze; modern zamanlara ulaşabilmiş iki tür, şiir ve masal. Bu iki tür, sözlü kültürden yazılı edebiyata geçerek -değişerek de olsa- varlıklarını bugün de sürdürüyorlar. Sadece bu bile masalın ve şiirin ele avuca sığmaz, kolay kolay tarife gelmez tabiatlarına dair bir fikir veriyor. Şiir ve masal, meçhul bir kaynaktan belki de beşeriyetin ortak muhayyilesinden doğmuş olan iki ırmak. Bu iki ırmak kendi yataklarında aksalar da zaman zaman kesişiyor, birbirlerini besliyorlar. Burada hemen şunu söyleyelim ki şiir ve masal, kendi kuralları, kendilerine has hususiyetleri olan bağımsız türler. Fakat böyle olması aralarında geçişlerin, alışverişlerin olmadığı, olmayacağı manasına gelmiyor. İki tür arasında ilk bakışta fark edilecek şekil benzerlikleri var. Klasik şiirin olmazsa olmazı uyak, redif, ölçü gibi ahenk unsurlarına masal tekerlemelerinde de rastlıyoruz. Bu unsurlar, seci ve kalıp sözler hâlinde asıl masallarda da bulunuyor. Ama asıl benzerlikler daha derinde. Şiir de masal da sözün özel bir dile getirme şekliyle kaynaştığı türler. Bir şiir dili vardır ve bir masal dili vardır. Şiirin ve masalın çevrilemezliği ya da çevrildikten sonra özlerinden çok şey kaybediyor olmaları, şairin ve masalcının özel bir dili olduğunun göstergesidir. Bir masal, diliyle masalcının diliyle- Türk, Fransız, Arap masalıdır. Çocuğa anadilinin, bir işçi elindeki alet gibi nasıl kullanıldığını ilk öğreten, ona bu dilin türlü hünerlerini: kıvraklığını, zenginliğini, inceliğini ilk gösteren, kişiye kendi dilini konuşmayanlardan uzaklaştırıcı, onu konuşanlara yakınlaştırıcı duyguyu ninnilerin, tekerlemelerin, türkülerin yanı başında, ama herhâlde onlardan daha geniş ölçüde- ilk aşılayan masaldır. 5 Şiir dili, gündelik dilden farklı bir dildir. Şiirden farklı olarak tahkiyeye (anlatmaya) dayalı bir tür olan masal dili de standart dilden farklı mıdır? Nispeten evet diyebiliriz, bu noktada Gür, Halime. Bestami Yazgan ile Çocuk Edebiyatı, Boratav, Pertev Naili. Zaman Zaman İçinde, Adam Yayınları, İstanbul, 1998, s

129 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» masal şiire yaklaşır. Masalcı da şair de standart dilin dışına çıkarak bizi irrasyonel olana çağırır. Şair de masalcı da çok eski zamanlardan beri düşlerin dilini konuşurlar. Bu dil, imajlar, semboller, edebi sanatlar ve soyutlamalarla örülen bir dildir. Masal ve şiir arasındaki şekil ve ifade alışverişi eskiden beri sürmektedir. Mesneviler, limerikler (limerick: saçma ve komik beş dizelik manzum masallar), manzum masal örnekleridir. Bu örneklerde masalın manzum hâle geldiğini görüyoruz. Diğer taraftan masalların modern şairleri de beslediği göz ardı edilmemelidir. Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı ndan Asaf Halet Çelebi, Oğuz Tansel, Behçet Necatigil, şiirleri masalların zengin dünyasından beslenen şairlerdir. Masalın ve şiirin imajları, düşleri kullanmaları, onların çocuğa seslenişini sağlamaktadır. Bugün bu yüzden hâlen çocuk için masal ve şiir yazılmaya devam etmektedir. Çocuklar, okumaktan çok dinlemeyi severler hatta okurken bile anlatıyormuş gibi yazılan masal ve hikâyeleri tercih ederler. Masal ve şiirin şifahi kültürden gelen, sonradan yazıya geçen türler olduğu bilinmektedir. En modern masal ve şiirde bile bu söyleme-anlatma hâli kendini gösterir. Çocuk, kâğıt üzerinde de olsa söylenen-anlatılan şiiri ve masalı daha cazip bulmaktadır. Dolayısıyla şiir ve masal geleneklerine aşina ve bu iki türün alışverişine vakıf olabilmiş masalcı şairlerin bugünün çocuklarına söyleyecekleri çok şey var. Bizim edebiyatımızda çocuklara masal söyleyen şairlerin bolluğu bir tesadüf değildir: Cahit Zarifoğlu, Mevlana İdris, Bestami Yazgan Bu masalcı şairler, türler arasındaki geçişleri ve alışverişleri fark edebilecek bir duyarlılığa sahip olmuşlar ve bu duyarlığın ürünü olan masallar, şiirler söylemişler, yazmışlardır. Edebi türleri bağlayan belli kurallar vardır. Bu kurallar, bazen sınırlayıcı da olabilir. Herhangi bir edebi türün esneklik kazanması başka türlerle alışverişe girmesiyle mümkün olabilmiştir. Halk edebiyatı bunun örnekleriyle doludur. Bir tekerlemedeki motife ya da söyleme şekline türküde de şathiyede de rastlanabilir. Şifahi kültürde neredeyse kendiliğinden meydana gelen bu alışveriş ve geçiş zenginliğini fark etmek bugünün masalcılarına ve şairlerine dil ve içerik bağlamında yeni imkânlar açacaktır. Bu imkânı fark eden bir masal atası/babası olan Yazgan, velut bir kalem. Çalışmada incelemek üzere onun çocuk edebiyatı külliyatından iki eser seçildi: Masal Denizi ve Masal Salıncağı. Çocuklar için şiir ve masal kitapları yazmış olan Yazgan, bir şair masalcı. Bu iki kitabında da türler arasında dolaşarak çocuklara şiirli masallar anlatıyor. İlk kitap: Masal Denizi. Bu kitap, Erdem Yayınları nın her aya bir kitap, her güne bir masal sloganıyla yola çıkan Masal Zamanı Dizisinin ikinci kitabı. Dizideki diğer kitaplarda olduğu gibi Masal Denizi nde de bir ana masal ve ona bağlı otuz masal bulunmaktadır. Masalların en önemli özelliği, hepsinin özgün olması ve bu dizi için kaleme alınması. Ayrıca bu dizide, masallar arasına serpiştirilen ve kitabın sonuna konulan etkinliklerle eğlenme süreci, zevkli bir öğrenme sürecine dönüşüyor. Kitabın dizideki diğer kitaplardan bir farkı var: Masalları birbirine bağlayan şiirler. Kitabın kahramanı Düş Martısı, Masal Perisi ne her gün bir şiir yazıyor. Masal Perisi de ona bir masal gönderiyor. Bu masalları kendisine kanat yapan Düş Martısı, çocukların rüyalarına giriyor ve onları da gittiği yerlere götürüyor. Yani masal diyarına bir yolculuk aynı zamanda Masal Denizi. Kitaptaki şiirlerle masallar arasında içerik ve biçim olarak organik bir bağ var. Kitaptaki şiirlerin geleneksel masallarımızdaki tekerlemelerin yerini tuttuğunu hatta onların işlevini üstlendiğini rahatça söyleyebiliriz. Masal başı tekerlemeleri masalcının ve dinleyicinin isteklerine ama asıl, masalcının ustalığına göre uzun veya kısa şekilleriyle masal başlamadan söylenir. Tekerleme, günlük hayatımızın ölçülerine sığmayan, olmayacak işleri olağan sayan bir masal dünyasına ayak basacak dinleyiciyi gerçek-üstü ve gerçekdışı havaya alıştırmak için bir giriş- 110

130 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il tir. 6 İşte geleneksel masallarda bu rolü üstlenen tekerlemeler, masalcının elinde yenileniyor. Bestami Yazgan, tekerlemeden şiire varıyor, tekerlemelerde gizlenen şiiri ortaya çıkarıyor. Böylece çocuklar için tekerlemeden şiire giden kestirme bir yol açılıyor. Bir şekilde tekerlemeye zaten aşina 7 olan çocuğun, bu şiirleri okuyarak şiir diline ve masal âlemine rahatça geçebileceğini var saymak mümkün. Bestami Yazgan ın yaptığı geleneği tazelemek ve dilin imkânlarını bugünün çocuklarına açarken geleceğe uzanan bir gelenek bırakmak. Yazgan, dilin verimi olan tekerleme geleneğindeki imkânı fark ederek onu tazeliyor. Tekerlemede, yer yer nesrin kolaylıklarından faydalanan bir şiirin kesifliği, sürati ve kıvraklığı vardır; onda sözün çağıltısından gelen tadı, kelimelerin baş döndürücü canbazlıklarının verdiği heyecanlı iç ürpermesini duyarız; bazı, bir tek kelimenin açıverdiği engin ufukta hayalimize at oynatacak meydanı buluruz. Bir tek masal insan ve toplum gerçeğinin bir köşesini aydınlatıyorsa tekerleme bize bir anda bu gerçeğin tümünü birden kavratabilir. 8 Masal Denizi nin şiirleri, biri hariç hece ölçüsüyle yazılmış, ritmiyle de çocukları cezbedebilecek şiirler ve bu şiirlerde tekerlemelerin oyuncu, şakacı, muhayyileyi kışkırtan havasını buluyoruz. Müthiş bir iyimserlik ve sevecenlik masal imajlarıyla kaynaşıyor. Martılar, yunuslar, güneş, ay, yıldızlar, çiçekler, arılar gibi tabiat unsurları, bütün canlılıklarıyla bu şiirlerde kendini gösteriyor. Masal unsurları da; bülbül, gül, ağlayan ayva, gülen nar, Keloğlan, Yedi Cüceler bu şiirlerde bir araya geliyor. Kitaptaki Masal Masal İçinde adlı şiirde başka bir edebi türün çağrışımlarıyla karşılaşıyoruz: Şathiye. Masal girişindeki tekerlemelerin birçoğunda, görünüşte saçma sapan sözler gibi görünen ancak mana dili niteliği taşıyan ifadelere rastlanmaktadır. Bu nitelikteki ifadeler, tıpkı tasavvufi bir dil ve derin manalar içeren şathiyelerdeki sembolik ifadelere benzemektedir. Esasen şathiyelerin zamanla unutulan ve söyleyiş farklılığı sonucu yeni biçimler alan örnekleri de mevcuttur. 9 Bestami Yazgan, şathiyenin içinde gizlenen masalı çıkarıp çocuklar için şiirleştiriyor. Şathiyelerin ilk okunuşta yetişkinler tarafından bile zor anlaşılır adeta şifreli manzumeler olduğu bilinmektedir. Özellikle Yunus Emre 10 nin Çıktım erik dalına anda yedim üzümü/ Bostan ıssı kakıyıp der: ne yersin kozumu diye başlayan şathiyesi meşhurdur. Hakkında birçok şerh yazılmıştır. Bu şathiyenin özellikle Bir sinek bir kartalı salladı vurdu yere/ Yalan değil gerçektir ben de gördüm tozunu dizeleri masallardan bildiğimiz zayıfın güçlüye üstün gelmesi unsurunu çağrıştırmaktadır. Keloğlanın devi yenmesi gibi Bestami Yazgan ın özellikle Yunus un şathiyesindeki bu dizeleri çeşitlendirerek şiirin içinde bir masal dünyası kurmuştur. Güvercine yenildi, Koskocaman bir kartal, Tilki kaplumbağaya Kaptırınca pençeyi, Boratav. age., s.33. Sayışmacalar vb. Boratav. age., s.34. Bilkan, Ali Fuat. Masal Estetiği, Timaş, İstanbul, 2001, s.79. Bestami Yazgan Yunusça söyleyen bir şairdir. Yunus gibi sehl-i mümteni çizgisinde naif ve derin bir şiir dili vardır. Öyle ki sanal âlemde Bestami Yazgan ın şiirleri Yunus un şiirleriyle karışmıştır. Bu, Yazgan ın gelenekle münasebetinin ne kadar sahih ve sahici olduğunu da belgelemektedir. gibi pek çok örnek bulunmaktadır. Konuyla ilgili 18 Mart 2012 tarihli röportaj: 617A67616E 111

131 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Babayiğit karınca, Esir aldı serçeyi. Pehlivan bir çekirge Er meydanına çıktı, Yelesinden tutarak Aslanı yere yıktı. Şiir şöyle bitiyor: Size anlattıklarım, Bir şiirlik oyundu. Şiirin bitişi de masal tekerlemelerinin manidar bitişlerine benzer. Asıl masalın metninde rastlanacak olanları, çok geride bırakan şaşırtıcı hayal oyunlarıyla, yalanın perdesi arkasından gerçeği görmeye, tekerleme, bir davet gibidir. Masalcı, yer yer yaptıklarının bir oyun olduğunu açıkça söyler de: sineğe vurdum palanı, dinlettim mi sana bu koca yalanı gibi sözler bu maksadı belli ederler. 11 Masal ve şiir gerçeğin görünenden ibaret olmadığını hissettirir. İki tür de dili ve içeriğiyle muhayyileyi kullanarak realiteyi aşmanın imkânlarına dair ipuçları verirler. Bugünün çizgi kahramanları ve video oyunları, çocukları sanal bir âleme çekmektedir. Bu sanallık çocuğun realiteyle olan irtibatını koparabilecek bir mahiyet taşımaktadır. Masallarımızdaki yalanlar ve hayaller ise bir mesel haddinde dururlar. Muhayyilenin oyunları ne kadar mübalağalı olursa olsun oyun ve hayal ya da şaka olarak kalırlar. Bestami Yazgan ın bu şiirinde, diğerlerinde ve masallarında bu muhayyile terbiyesi ve estetiği vardır. Şiirler ve masallar arasında organik bir bağ olduğunu belirtmiştik. Şiirde içine girmeye hazırlandığımız masal dünyası, şekil ve ifade bakımından şiir harici değildir. Mesela Masal Denizi kitabının ilk masalı olan Kökünden Utanan Görkemli Çınar a bakalım. Yazgan, masallarımızdaki secili söyleyiş özelliğini orijinal seciler icat ederek sürdürüyor. Masallarımızda genellikle kalıp söz olan bu secileri yeniliyor: Bir varmış bir yokmuş. Ormanda ağaç çokmuş. özel, güzelmiş. yaratmış, donatmış. beslenen süslenen gibi. Ayrıca masalın mesajını taşıyan cümle sona bırakılmamış, veciz bir ifadeyle masalın içine alınmıştır: Köksüzlük, en büyük öksüzlüktür. Bu tutumun, masalı didaktik olmaktan kurtardığı söylenebilir. Yazarın kendisi de bu hususta şöyle düşünmektedir: Eserlerim okuduğunda gönüllere güzelliklerin, iyiliklerin yansımasını istiyorum. Tabii bunu edebi bir dille yapmak gerekiyor. Mesela çayın içinde şeker vardır ama göremeyiz. Hazmettirerek, yedirerek, sindirerek yapmak lazım bunu. İki kere iki dört eder, diyerek değil. 12 Çocuğun dinlemekten hoşlandığını, yazar gibi değil de söyler, anlatır gibi dile getiren masalcıların/yazarların çocuk katında daha makbul ve okunur olduğunu söylemiştik. Bestami Yazgan ın masalları okunduğunda bu seci bolluğunun dinlemeyi kolaylaştırdığı ve daha zevkli hâle getirdiği fark edilecektir. Bir şair masalcı olarak Bestami Yazgan, masalın mesajını kuvvetlendirmek için tezat sanatından ve alışılmadık bağdaştırma tekniğinden faydalanmıştır, diyebiliriz. Köksüzlük, en büyük öksüzlüktür, ifadesi çocuk için çarpıcı ve akılda kalıcı bir ifadedir. Ayrıca masalın tamamını tek başına hatırlatabilecek bir yoğunluk içermektedir. Masal girişlerindeki şiirlerde capcanlı imajlarla verilen tabiat unsurları, masalda da canlılıklarını sürdürürler. Kişileştirmelerin bu kadar inandırıcı olması, yazarın bir şair masalcı olarak yaratılmış olana duyarlılıkla nüfuz etmesiyle ilgilidir Boratav, Pertev Naili. Zaman Zaman İçinde, s

132 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Masalların her biri ahlaki bir değerle ilgili ve bu değerler manzumesi, masallar arasında da bir denge, ahenk oluşturacak şekilde verilmiş. Bülbül Sultan ile Aynalı Tavşan masalında olduğu gibi. İlkinde kıskançlık teması dikkati çekiyorken ikincisinde kibir, kendini beğenmişlik işlenmiştir. Kökünden Utanan Görkemli Çınar, tarihi çağrıştıran bir semboldür. Bülbül Sultan masalında da kendine yer bulan çınar, Masal Salıncağı kitabında başka bir masalda da karşımıza çıkarak adeta mazmunlaşır. İkinci kitap: Masal Salıncağı. Timaş Çocuk un Çağdaş Çocuk Edebiyatı dizisinden. Kitapta bir ana masal ve ona bağlı on bir masal ve ninni var. Yıldız Nine nin bir türlü uyumayan yaramaz yıldız çocuklara uyusunlar diye söylediği ninni ve anlattığı masallardan oluşuyor Masal Salıncağı. Bestami Yazgan, tekerlemenin işlevini bu sefer yine geleneksel bir tür olan ninnilere yüklüyor. Çocuklarla birlikte ninnilerdeki şiiri keşfediyor. Kitabın 5 yaş ve üstü için hazırlandığı göz önünde bulundurulursa henüz ninninin ahengini ve kalıp sözlerini unutmamış çocuğun ninniden şiire varabileceği düşünülebilir. Ninni ve masalın çocuğa görelik açısından ortak bir noktaları vardır. Ninni, çocuğun madden ve manen sağlıklı gelişmesiyle ilgili dua, temenni ve isteklerin ezgiyle dile getirilişidir. Masallar da düş unsurları ve macera perdesi altında verdikleri ahlaki mesajlarla büyüme sürecinin sağlıklı gerçekleşmesi için kullanılırlar. Yazgan ın ninnilerle masallar arasındaki bu irtibatı pekiştirdiği söylenebilir. Yazgan ın bu kitabında da hem secili söyleyişin ağır bastığı masallar hem de mensur şiire yakın, imajların ahengiyle kurulmuş masallar görülmektedir. Özellikle Domatesin Çekirdeği, Düşpapatyası masallarının çift imajlar üzerine kurulduğu görülmektedir: domates şehri, patlıcan şehri, düşpapatyası, düşyıldızı gibi. Düşpapatyası, Yağız Ahmet le Sarı Buğdaylar masalları, kâinattaki ahenkli hikmeti hissettirmektedir. Tabiat unsurlarının intizam içindeki işleyişiyle insani değerler iç içe verilmiş Yazgan ın masallarında. Sarı Buğdaylar masalında hem buğdayın toprağın altından ekmek olma macerasına kadar yaşadıklarına şahit olur çocuk hem de buğdayın sabrından ilham alır. Bestami Yazgan ın bu iki kitabı, edebi türlerin geleneğine ve diyaloguna vakıf olmanın masallara ve şiire canlılık getireceğini gösteren örneklerdir. Şair masalcı, iki türe olan hâkimiyetinden yeni tatlar ve heyecanlar devşirmiştir çocuklar için. İnsanlığın çocukluk dili, şiir ve masal, çocuklara insanlığın dilini hatırlatacak bir gizligüç taşımaktadır. KAYNAKLAR 1. Bilkan, Ali Fuat. Masal Estetiği, Timaş, İstanbul, Boratav, Pertev Naili. Zaman Zaman İçinde, Adam Yayınları, İstanbul, Yazgan, Bestami. Masal Denizi, Erdem Yayınları, İstanbul, 5. Baskı, Yazgan, Bestami. Masal Salıncağı, Timaş Çocuk, İstanbul, AZƏRBAYCAN UŞAQ POEZİYASININ BANİSİ XANIMANA ƏLİBƏYLİ ( MART, MAY) professor Gülər ABDULLABƏYLİ filologiya elmləri doktoru, AMEA-nm Nizami adma ədəbiyyat İnstitunun Baş elmi işçisi, 2010-cu ildə Prezidentimiz İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan uşaq poeziyasının yaranmasında, formalaşmasında və inkişafında böyük xidmətləri olan, bütün həyatını və yara- 113

133 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» dıcılığını uşaqlara həsr edən Azərbaycan xalqının sevimli yazıçısı, uşaq ədəbiyyatının "Xanım anası" Xanımana Əlibəylinin 90 illiyi təntənəli surətdə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin fəal iştirakı ilə qeyd olundu. Təntənəli tədbirlər şairənin doğma evi olan Gənc Tamaşaçılar Teatrında, Abdulla Şaiq adına Kukla Teatrında, F.Köçərli adına Respublika Uşaq kitabxanasında, Gəncə, Naxçıvan, Lənkəran teatrlarında sevinclə qeyd olundu. Xanımana Əlibəylinin uşaqlar üçün yazdığı pyesləri onun Azərbaycan uşaq dramaturgiyasının əsasını qoyan və inkişaf etdirən yazıçı kimi adlandırmaq haqqını verir. Yarım əsrdən çox uşaqlarımızı vətənpərvərlik ruhunda yetişdirən, onlan gözəl, zadəgan, həm də uşaq dili ilə incə hisslərə, gözəl davranışa və doğma dilimizdə düzgün danışmağı öyrədən şairə neçə-neçə nəsli yetişdirmişdir. "O, hər gələn uşaqlarla yenidən doğulacaq, müstəqil Azərbaycanın yeni-yeni körpə nəsilləri onun "dovşanın ad günündə" iştirak edəcək". Xalqına, vətəninə, onun insanlarına, maddi və mənəvi potensialına beləcə səmimi məhəbbətinə görədir ki, Vətən də Xanımana xanımı öz qoynunda qayğı ilə bəsləmiş, onun istedadına pərvəriş vermiş, yaradıcılıq uğurlarını daha da zənginləşdirmişdir. Xanımana Əlibəyli Əməkdar İncəsənət Xadimi, iki dəfə Dövlət MükafatT Laureatı, Prezident təqaüdçüsü idi ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Azərbaycan ədəbiyyatının latın əlifbasında çap olunmaq haqqında sərəncamına əsasən Xanımana Əlibəylinin iki cildlik seçilmiş əsərləri ilk dəfə latın əlifbası ilə çap olundu. "Avrasiya Press" nəşriyyatında hazırlanmış bu iki cildliyə ön sözü görkəmli alim, akademik Bəkir Nəbiyev yazaraq, şairəni uşaq ədəbiyyatımızın "Xanım anası" və Azərbaycan uşaq poeziyasının banisi adlandırmışdır. UŞAQ DÜNYASININ SEHRLİ NƏĞMƏKARI Günel ALMAZ Göyərçin jurnalının baş ədəbi işçisi, Xan qızı Natəvan mükafatı laureatı Nüfuzlu ziyalı, Əməkdar Mədəniyyət işçisi, Qızıl qələm, Vətən, Araz, İlin ən yaxşı kitabı mükafatları laureatı, 50-ə yaxın kitab müəllifi, ali məktəb tələbələri və orta məktəb şagirdləri üçün yazılmış bir sıra dərsliklərin müəllifi, alim, şair, ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor Rafiq Yusifoğlunun uşaq ədəbiyyatına rolu böyükdür. Hələ gənc ikən ədəbi mühitdə imzası tanınmış, maraqlı yazıları ilə tənqidçilərin və ədəbiyyatşünasların diqqətini cəlb etmiş R.Əliyevin uşaq ədəiyyatı sahəsində kifayət qədər uğurları vardır. Halhazırda Göyərçin jurnalının baş redaktoru vəzifəsində çalışır. Ana dili dərsliyinin aparıcı müəlliflərindəndir. Rafiq Yusifoğlunun şeirlərini oxuyanda dərhal onun yaradıcılı üslubu və dəsti-xətti seçilir. Bir də görürsən şair maraqlı, ibrətamiz bir əhvalat, yaxud müşahidə etdiyi bir hadisəni təsvir edir, sonluğu elə bitirir ki, sanki oxucu ilə söhbət edir. Əsas fikrini əsasən son bəndlərə yükləyir, oxucunu intizarda və maraqda saxlayır. Onun şeirlərindəki məna dərinliyi ilə sadəlik və aydınlıq elə məharətlə birləşib ki, bu vəhdət onun yaradıclılığına orijinal bir pafos və xüsusiyyət vermişdir. Şeirlərində həm fikir, həm məna, həm bədii qüvvət vardır. Rafiq Yusifoğlu yalnız quru təsirə və bədii effektə əhəmiyyət verməmişdi. Şeirdə fikir və məna birinci yeri tutur, ancaq məsələ ondadır ki, şeirdə hər zaman zahiri cəhət - forma fikirdən daha tez təsir edir. Sanki söz güllə kimi açılır, biz əvvəlcə onun səsini eşidirik, sonra isə hədəfə necə dəydiyini görürük, məsələn, onun uşaq şeirlərini oxuyanda biz uşaqların psixologiyasının sirrinə gəlib çatmamışdan əvvəl şeirin doğurduğu bədii həyəcan, emosional təsirə qapılırıq. Onun yaradıcılığında predmeti qabarıq göstərmək meyli də var. ''Cаnlı ütü'' şеirini охuyаndа еlə bilirsən 114

134 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il кi, şаir ütü hаqqındа uşаqlаrа məlumаt vеrəcəкdir. Аmmа şеirdə bаşqа bir lövhə cаnlаnır. Çаyın səthi pаrçаyа, yаşılbаş ördəк isə ütüyə bənzədilir. Bu cür mənаlı, təbii təsvirlər, bədii vаsitələr şеirlərdə çохdur. Rаfiq Yusifоğlu uşаqlаrı öyrətməyə çаlışır, özü də quru mühакimələrlə yох, mаrаqlı, оbrаzlı, inаndırıcı, həyаti söhbətlərlə Onun pоеziyаsındакı оbrаzlı, bənzərsiz dеyim tərzi orijinallığı, təkrarsızlığı ilə diqqəti cəlb edir. Rаfiq müəllim hаnsı mövzudа yаzırsа-yаzsın yüкsəк bədii sənətкаrlıq nümаyiş еtdirməyi, nəinкi bаlаcа охucunu, еlə böyüкlərin özünü də düşündürməyi bаcаrır: Bаrmаğımı кəsmişəm, Аğrısınа dözmüşəm. Tеz оl sаrı, аnаcаn, Niyə ufuldаyırsаn? Mənim yаrаm аğrıyır, Sənin hаrаn аğrıyır? Bu yığcаm bədii pаrçаdа хаrакtеriк cizgi həm uşаğın, həm də аnаnın хаrакtеrini, оnun övlаdınа оlаn sоnsuz məhəbbətini аçmаğа хidmət еdir. Onun şеirlərin əsаs qisminin mövzusu uşаqlаrı müşаhidədən, оnlаrın аləminə yахınlıqdаn аlınmışdır. Səmimi ifаdəsi ilə sеçilən şеirlər təzə qоl-budаq аtаn аğаcın yаşıl yаrpаqlаrı аrаsındаn görünən çiçəкlər кimi onun uşaqlar haqqında yazdığı кitаbların ın müхtəlif səhifələrinə səpələnmişdir. Müəllifin bаşlıcа məqsədi uşаqlаrа sаf, səmimi duyğulаr аşılаmаq, dоğmа təbiəti, yurdu, Vətəni sеvdirməк, еləcə də оnlаrı аçıqgözlü, аğıllı və qаbаqcıl görməкdir. Şairin еlmi-tехniкi yеniliкlərdən, müаsir mаşınlаrdаn bəhs еdən şеirlərindən аyrıcа dаnışmаq istərdiк. Rаfiq Yusifоğlunun bаcаrığı оndаdır кi, о, ''quru'' mövzulаrdа dа bədii cizgilər tаpır.'' ''quru'' mövzulаrdа bеlə bədii cizgilər tаpmаsı, охucunu yахşı mənаdа hеyrətləndirməyi bаcаrmаsı, оnu düşüncələrə qərq еtməyə nаil оlmаsı Rаfiq Yusifоğlu pоеziyаsı, оnun ədəbi üslubu üçün çох хаrакtеriкdir. Şаirin uşаq şеirləri hаqqındа Tоfiq Mütəllibоvun, Cаvаd Cаvаdlının, Tоfiq Məmmədin, Şаmхəlil Məmmədоvun, Ələsgər Əlоğlunun, Əşrəf Vеysəllinin, Məhərrəm Qаsımlının, Şirindil Аlışаnlının, Nizаməddin Şəmsizаdənin və b. yаzdıqlаrı məqаlələrdə də Rаfiq Yusifоğlu pоеziyаsının məziyyətlərindən, sənətкаrlıq хüsusiyyətlərindən söhbət аçılırdı. Müəlliflərin hаmısının diqqətini çəкən məsələ təкcə Rаfiq Yusifоğlu pоеziyаsının mövzu və prоblеmаtiкаsı yох, həm də еyni zаmаndа şаirin bənzərsiz pоеtiк üslubu idi. Аdi dаş, çiçəк, yаğış, аğаc, bulаq, quş, şəlаlə R. Yusifоğlunun pоеziyаsındа sеhrli bir dоnа bürünür, аdiliкdən çıхıb mənаlаnır, cаnlаnır, görünür, dil аçıb dаnışır. Sеhrli vаğzаl hаqqındа yаzаndа şаir hеç də vаğzаldаn söhbət аçmır. Vаğzаlın кitаbхаnаyа, rəflərdə cərgə-cərgə düzülən кitаblаrın isə vаqоnlаrа-qаtаrа bənzədilməsi şеirə cаnlılıq gətirir. Оnun mənаsı, fiкri, qаyəsi аçıq-аçığınа, nəsihətvаri, ümumi vеrilmir, оbrаzlı şəкildə təqdim оlunur: Bu, sеhrli qаtаrdı, Hаmını inаndırın. Bu qаtаrın yоlundа Yаşıl işıq yаndırın. Çiçəкlər, аğаclаr nəğmə охumur, аmmа Rаfiq Yusifоğlunun pоеziyаsındа çiçəкlərin, аğаclаrın охuduğu nəğmələri еşitməк, çöl-çəmənin nеcə əlvаn dоnа girdiyini, bulаqlаrın nеcə ахdığını, dаğlаrın buludlаrа nеcə əzəmətlə mеydаn охuduğunu görməк оlаr. Bu pоеziyаdа bulаğın еvi, аğаclаrın şəhəri, sаzın nəbzi, qаrışqаnın qаyığı, аrılаrın iş yеri vаr. Оdlu yumаğа bənzədilən günəş də аdi günəş dеyil, həm də qаyğıкеş bir аnаdır. Bir qız dənizi yuхusundаn оyаdır, кüləк dənizi bir кitаb кimi охumаğı bаcаrır. Bəs ətirli qıf оlаr? Bəs sеhrli qаzаn, yахud budаğа qоnаn bulud nədir? Şеirləri охuyаndа аydın оlur кi, söhbət qıfа bənzər bir çiçəкdən, yuvаdа bаlа çıхаrаn bir quşdаn və bülbüldən gеdir. Bu pоеziyаdа bir-birindən fərqlənən nə qədər lövhə, mənzərə və bunlаrlа bаğlı uşаqlаrın fiкirləri, düşüncələri, хəyаllаrı və suаllаrı vаr 115

135 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Rаfiq Yusifоğlu bizim uşаq ədəbiyyаtımızа təzə hаvа gətirir, bu hаvаnın dаlğаsındа mövzu rəngаrəngliyi, əlvаnlığı dаhа qаbаrıq şəкildə üzə çıхıır. Rаfiq Yusifоğlunun bənzərsiz pоеtiк üslubunu, şеirlərinin bədii sənətкаrlıq хüsusiyyətlərini, mövzu və prоblеmаtiкаsını yüкsəк dəyərləndirən mütəхəssislər həmişə оnun şеirlərindəкi оbrаzlılığı, аz sözlə dərin mənа ifаdə еtməк bаcаrığını yüкsəк dəyərləndirmişlər. Rаfiq Yusifоğlunun şеirləri, bənzərsiz, çохşахəli yаrаdıcılıq nümunələri hаqqındа çох yаzılıb, çох dеyilib. Аrtıq оnun əsərləri еlmi tədqiqаt əsərlərinin də оbyекtinə çеvrilib. Ümid еdiriк кi, еlmi аrаşdırmа üçün hərtərəfli mаtеriаl vеrən Rаfiq Yusifоğlu yаrаdıcılığı hаqqındа yеni-yеni sаnbаllı tədqiqаt əsərləri yаrаnаcаqdır. Rafiq Yusifoğlunun uşaqlar və gənclər üçün yazdığı şeirlər gənc oxucuların dünyagörüşünün, ədəbi zövqünün formalaşmasına, uşaq ədəbiyyatının inkişafına güclü təsir göstərmişdir. O, uşaq ədəbiyyatı sahəsində qızğın fəaliyyət göstərən müəlliflərdəndir. İbtidai siniflər üçün yazılmış Ana dili dərsliyinin aparıcı müəlliflərindən olan Rafiq Yusifoğlunun yazdığı əsərlərində həm uşaqları maraqlandıra bilən məsələlərdən, həm də fəlsəfi fikirlərdən bəhs edilir. Deyərdim ki, uşaqlar üçün yazdığı əsərləri maraqlı edən cəhətlərdən biri onların konkret məzmun daşıması və fəsləfi çalarlı detalların çoxluq təşkil etməsidir...ritorikadan, yorucu məlumatlardan tamamilə uzaq belə şeirlər balaca oxucularımızın qəlbində sehrli dünya açır, onlara həyatı, yaşamağı, sevməyi öyrədir. Bu üslubda yazılan şeirlərində şair əyaniliyə də xüsusi diqqət yetirir, fikri maraqlı lövhələrlə balacalara çatdırır: Biz çiskinli havadan Nahaq yerə incidik. Bu payız yağmurunun Hər damlası incidi... Balacalar üçün sadə dildə, oynaq üslubda yazılan bu tip şeirlərin fəlsəfi qatlarında müəyyən bir süjet dayanır. Şair ya hansısa baş vermiş hadisə haqqında məlumat verir, ya uşaq dünyasını nəzərə alıb onun üçün maraqlı ola biləcək mövzular seçir. Şairin uşaqlar üçün yazdığı təmsillərində Krılov dilinə məxsus xəlqilik, dil sadəliyini də qabarıq görmək olar. O, uşaq ədəbiyatına dair bədii tərcümə ilə də ciddi məşğul olmuş, Qarsia Lorkanın, Muin Bisisu və Mahmud Dərvişin, Sergey Yeseninin, eləcə də müasir alman, rus, gürcü, eston, latış, qazax, özbək, ukrayın və belarus poeziyasının bir sıra görkəmli nümayəndələrinin əsərlərini də dilimizə məharətlə tərcümə etmişdir. Onun bədii nəsr sahəsindəki tərcümələri də uğurludur. Dünya xalqlarının nağılllarını dilimizə çevirən Rafiq Yusifoğlu bir neçə tərcümə kitablarının müəllifidir. Məşhur ingilis yazıçısı Pamela Treversin Meri Poppins nağıl povestini də dilimizə çevirən Rafiq Yusifoğludur. Həmin əsərlərin bədii keyfiyyətini təmin edən əsas xüsusiyyət odur ki, onları oxuyanda tərcümə olunduğu qətiyyən hiss olunmur. Çünki Rafiq Yusifoğlu tərcümələrdə fikri, məzmunu qoruyub saxlamaqla yanaşı, orijinalın ümumi ruhunu, ahəngini də mühafizə edir. O, misraları parçalamadan, fikri və məzmunu konkret və tutumlu ifadələrlə tərcümə edir. Sonsuz söz ehtiyatı, bədii ustalıq tələb edən poetik sənətkarlıq şairin tərcüməsinin uğurlu alınmasını şərtləndirir. Onun bütün tərcümələrində yanlız fikir konkretliyi yox, üslub və ifadə orijinallığı, dilindəki özünəməxsusluq da göz qabağındadır. Uşaq ədəbiyyatının sehrli nəğməkarı Rafiq Yusifoğlunun yaradıcılığında sirli-sehrli uşaq dünyası öz bədii əksinin tapmışdır. Fərəhli hаldır кi, hal-hazırda sevimli şairimiz Rafiq Yusifoğlu ömrünün və yаrаdıcılığının каmilliк dövrünü yаşаyır və tüкənməz bir еnеrji ilə yаzıb-yаrаdır. 116

136 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il HÜSEYN CAVİDİN MÜƏLLİMLİK FƏALİYYƏTİ VƏ UŞAQLAR ÜÇÜN YAZDIĞI ŞEİRLƏRİ İlahə İBRAHİMOVA AMEA Hüseyn Cavidin Ev Muzeyinin Elmi katibi HUSEYN JAVID S PEDOGOGICAL ACTIVITY AND HIS POEMS FOR CHILDREN SUMMARY The notable representative of Azerbaijan literature, philosopher poet and dramatist Huseyn Javid was born in Nakhchivan on October 24th, He has got primary education at home, then he continued education in the ecclesiastical school in years. In the years he continued education at the Tarbiya school of the well-known pedagogue Mahammadtaghy Sidqy, then he has continued education in the Talibiyya religious school of Tabriz later in He has studied at Literature Faculty of Istanbul University in Turkey in years. Huseyn Javid s pedagogical activity is quite rich. He was professional teacher. Based on his pedagogical experience he wrote for children. Problems reflected in his poems for children a century ago did not lose their vital importance and topicality till now. H.Javid's works called his readers for fighting against strengths preventing, development of the personality and enlightenment in the society as well as kindness and friendship. H.Javid says upbringing of the children begins from family and he puts in the forefront the environment and condition which plays important role in bringing up the children. H.Javid s cordial, simple, natural lyrical poems which have created for children and teenagers are very interesting, upbringing and from the education point of view they are more useful and comprehensive. His poems such as In the Girl school, Don t be glad, don t smile my chap!, The orphan Anver, The first spring, The love to flower, The old Turkish man s will, War and Calamity, The little wanderer, which are included to the Golden Fund of Child Literature of Azerbaijan Republic, loved and learned by heart among children even now. These poems influence to form the thinking, art taste and imagination of the children. Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, filosof şair və dramaturq Hüseyn Cavid 1882-ci ilin oktyabr ayının 24-də Naxçıvanda anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini evdə almış, sonra cı illər arasında təhsilini mollaxanada davam etdirmişdir ci illərdə o dövrün tanınmış pedaqoqlarından olan Məhəmmədtağı Sidqinin Tərbiyə məktəbində, daha sonra cü illərdə isə Təbrizin Talibiyyə mədrəsəsində təhsilini davam etdirmişdir cu illərdə Türkiyənin İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat bölümündə təhsil almışdır. Hüseyn Cavidin müəllimlik fəaliyyəti olduqca zəngindir. Elə müəllimlik təcrübəsindən qaynaqlanaraq Cavid uşaqlar üçün yazmağı da unutmamışdır. Uşaq ədəbiyyatında H.Cavidin irəli sürdüyü məsələlər elə aktual və həyatidir ki, bir əsr bundan əvvəl yazılmasına baxmayaraq onlar hələ indi də öz əhəmiyyətini itirməmişdir. H.Cavidin əsərləri insan şəxsiyyətinin və cəmiyyətin inkişafına mane olan qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün oxucunu maarifə, xeyirxahlığa, dostluğa çağırır. H.Cavid uşaqların təlim-tərbiyəsinin ailədən başladığını deyir və uşağın tərbiyə aldığı mühiti və şəraiti ön plana çəkir. H.Cavid Azərbaycanın (N.Gəncəvi, M.Füzuli, Q.Zakir, S.Ə.Şirvani) kimi görkəmli maarifpərvər şair və yazıçıları tərəfindən əsası qoyulan milli uşaq ədəbiyyatı sahəsindəki işi davam etdirirdi, digər tərəfdən, uşaqların təlim-tərbiyə və təhsil sahəsində ehtiyacını ödəməyə çalışırdı. Həmin dövrün maarifçiləri gənc nəslin marağına səbəb olan, zövqünü oxşayan bir sıra əsərlər yazır, tərcümələr edir və onları mətbuat vasitəsilə gənclərə çatdırırdılar. H.Cavid Azərbaycanda ictimai mühiti daha ətraflı başa düşən, mövcud durumu düzgün qiymətləndirməyi bacaran və hətta lazım gələrsə, onu dəyişdirə bilən bir gənc nəsil formalaşdırmaq istəyirdi. H.Cavidin müəllimlik sahəsindəki bütün fəaliyyəti bir məqsədə-gənc nəslin tərbiyəsinin yüksəlməsinə yönəldilmişdir; o, insanları həm özü üçün, həm də cəmiyyət üçün faydalı etməyə, onun 117

137 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» zəkasını, intellektini, həyat təcrübəsini, bəşəriyyətin əsrlər boyu yaratmış olduğu ən yaxşı sərvətlərlə zənginləşdirməyə çalışırdı. Hüseyn Cavidin XX Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafında misilsiz xidmətləri olmuşdur. H.Cavidin uşaq və yeniyetmələr üçün yaratmış olduğu səmimi, sadə, təbii lirik şeirləri öz maraqlılığı tərbiyə, təhsil nöqteyi-nəzərdən faydalılığı cəhətdən əhatəlidir. Onun Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının qızıl fonduna daxil edilmiş, indi də uşaqların dillər əzbəri olan Qız məktəbində, Sevinmə, gülmə quzum, Öksüz Ənvər, İlk bahar, Çiçək sevgisi, Qoca bir türkün vəsiyyəti, Hərb və fəlakət, Kiçik sərsəri və s. orijinal şeirləri uşaq yaşına və psixologiyasına uyğun olaraq onlarda dünyagörüşünün, əqlin, təfəkkürün, bədii zövqün və təxəyyülün formalaşmasına təsir edir. Yaradıcılığında uşaq əsərlərinə əhəmiyyət verməsi, XX əsrin əvvəlində Azərbaycanda milli məktəblərin açılması və ana dilində dərsliklərin uşaqlar üçün oxu materiallarının yoxluğu ilə əlaqədar idi. Təsadüfi deyildi ki, bu zərurət üzündən Azərbaycanda bir çox mütərəqqi fikirli ziyalıların (M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət, S.S.Axundov və b.) təşəbbüsü ilə uşaqlara məxsus mətbuat orqanları nəşrə başlayır, dərsliklər çap olunurdu. Belə ki, Cavid həm də dövrünün istedadlı müəllimi kimi bu sahədə də böyük işlər görmüşdür. Müəllimlik təcrübəsi ilə yanaşı, Hüseyn Cavid həm də o zamanlar böyük ehtiyac duyulan dərsliklərin yazılmasında yaxın dostu, müəllim yoldaşı, məsləkdaşı Abdulla Şaiqlə birgə Ədəbiyyat dərsləri adlı dərslik kitabını ərsəyə gətirərək nəşr etdirmişlər. Nakam ömrünün sonuna kimi müəllim işləyərək gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə xidmət etdiyindən uşaq psixologiyasını daha dərindən öyrənmiş və onların yaşına uyğun əsərlər yaratmışdır. Şair şeirlərini bir atanın övladlarına verdiyi nəsihət formasında qələmə aldığından onun şeirləri nəsihatamizidir. H.Cavidin uşaq üçün yazdığı şeirlərini məzmununa görə 2 yerə bölmək olar: birinci qisim şeirlərində H.Cavid uşaqların ətraf mühitlə tanışlığa, bilik və təsəvvürlərinin yaranmasına və genişləndirilməsinə çalışır. Məsələn, İlk bahar və s. şeirlərində olduğu kimi. İkinci qisim şeirlərində isə daha çox özünün tərbiyəvi fikirlərini ön plana çəkir. Məsələn, Öksüz Ənvər, Qız məktəbində və s. şeirlərində olduğu kimi. H.Cavidin məktəblə bağlı olan şeirlərindən biri də Qız məktəbində adlı şeiridir. Cavid Gülbahara verdiyi suallara ağıllı və məntiqli cavablar alır. Şeirdən də görünür ki, balaca qızcığaz Gülbaharın atası bəyzadə dir. Gülbarın heç bir var-dövlətdə, qızılda gözü yoxdur. Müəlliməsinin Gülbahara öyrətdiyi bir qızın, ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti sözlərini şüar tutaraq məhəbbətinin allaha, onun göndərdiyi elçilərə, ata-anasına, müəlliməsinə və ən nəhayətdə bütün insanlara olduğunu qeyd edir: Müəlliməm hər gün söylər: Onların yox qiyməti, Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti. Pək doğru söz. Bu dünyada sənin ən çox sevdiyin Kimdir, quzum, söylərmisin? Ən çox sevdiyim ilkin O allah ki, yeri, göyü, insanları xəlq eylər. Sonra kimlər? Sonra onun göndərdiyi elçilər. Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu? Var Kimdir onlar? Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar H.Cavidin məktəblə bağlı yazdığı Öksüz Ənvər şeirinə nəzər salaq. Siniflərində hər zaman fəal olan doqquz yaşlı balaca Ənvər neçə gündür ki, dərsdə gah heç kəslə danışmır, gah da ki için-için ağlayaraq hıçqırıqlara boğulur. Xeyli vaxtdır ki, Ənvərin atası dünyasını dəyiş- 118

138 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il mişdi. Son bir neçə ayda anasının da səhhəti pisləşmişdi. Bütün bunlara baxmayaraq Ənvər dərslərinə ara vermirdi, lakin onun bütün fikri-zikri anasının yanında idi. Buna görə də Ənvər müəllimənin dediklərini eşitmir, dərsdən bir şey anlamayır : Dalıb, dalıb gediyor, dərs için, vəzifə için, Toqat yeyirsə də biçarə susmuş, ağlamayır. Səkkiz gündür ki, Ənvər dərsə getməyir. Ənvər anasını itirdiyi vaxtdan hər gün məzarı üstündə ağlar, sonra bayğın hal keçirər. Müəllimə gəldikdə isə, Ənvər onu yalnız bir şagird kimi maraqlandırır. Əgər şagird verilən tapşırıqlara əməl etməyibsə, məlum səbəblər üzündən belə dərsə gəlməyibsə, müəllimin nəzərincə tənbehə layiqdir. Bəs bir insan, canlı varlıq və psixolojiruhi orqanizm olaraq Ənvəri duymaq, onun pərişan əhval-ruhiyyəsinə aşina olmaq, onu təsəlli etmək gərəkməzmi: Sorar sinifdə müəllim o kimsəsiz cocuğu, Qızar da söylənərək hər gün arxasınca onun; Aman, nasıl yaramaz! Bax, bu həftə keçdi dəxi Nə bir xəbər, nə bir iz var? Demək o bir çapqın Şair şeiri qəlbləri titrədən aşağıdakı sonluqla bitirir: Yarınkı gün o soluq çöhrə pürməlali təb, Sinifdə ərzi-vücud etdi. Dərsə başlanacaq Müəllim əksi, çatıq üzlə püritabü qəzəb, Görüncə Ənvəri, qaldırdı: Ey Cocuq, mənə bax! Sən, iştə hanki cəhənnəmdə, söylə, nerdə idin? Düşünmə, söylə! Əfəndim, şey Ah, səni, yaramaz! Nasıl da bax dalıyor, sanki tülküdür qurnaz!.. Cocuqcığazda cavab: iştə bir sükuti-həzin Gözündə dalğalanır incə bir bahar buludu, O həp baxıb duruyor, yoxdur onda hiylə və suç Sükuta qarşı müəllim qəzəblə bir, iki, üç Toqatlayınca, cocuq bircə kərrə hıçqırdı; Aman, vay, annəciyim!.., sonra qəşş olub getdi; Bu səs sinifdə olan cümlə qəlbi titrətdi. Həyatında bunca kədərin, ələmin yaşanmasına baxmayaraq Ənvər öz dərdini heç kəslə bölüşmür. Müsibətlərə düçar olmuş balaca Ənvərin dərdindən, nə müəllimi, nə də şagird yoldaşlarının xəbəri olmur. Üstəlik müəllimin kobud hərəkətləri və laqeydliyi Ənvəri daha da sarsıdır. Bu cür davranışlar, nalayiq sözlər, toqatlar məktəbli şagirdin qəşş olub getməsinə səbəb olur. Şairin İlk bahar şeirində şair ilk öncə təbiəti çox gözəl təsvir edir, bahar fəslinin gəlməsi ilə torpağın oyanmasını, ətrafın al-əlvan çiçəklərlə boyanmasını, quşların cəh-cəh vurmasını bir sözlə təbiətin canlanmasını qələmə alır. Cavid baharın gəlişi ilə insanların tutqun qəlbinin açılmasını, məktəbli oğlan və qızların bir ağızdan oxuyub-oynamasını, qol-qola gəzib təbiətin bu füsunkar gözəlliyinə heyran olmalarını ustalıqla təsvir etmişdir: Bahar, bahar gəlmiş, yenə ilk bahar; Güllər, çiçəklər gülər, quşlar oynar. Göyün altın saçlı qızı nur saçar, İnsanların tutqun gönlünü açar... Bir yanda məktəbli bir çox qız, oğlan Oynaşıb oquşur həp bir ağızdan. 119

139 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Əl-ələ, qol-qola şadan olurlar, Haqqın qüdrətinə heyran olurlar. Sevinmə, gülmə, quzum! adlı şeirində isə H.Cavid insan şəxsiyyətinin təşəkkülündə tərbiyənin rolunu yenə yüksək qiymətləndirir. Şeirdə vurğulanır ki, bir kəsin başına faciə gələrsə buna sevinmək doğru deyildir. O, zavallıların, bikəslərin qəlbinə toxunmamağı məsləhət edir. Sevinmə, gülmə, quzum, kimsənin fəlakətinə; Bu hal, əvət, eyi bir şey deyil, sevinmə, saqın! Sevinmə başqasının hali-pürsəfalətinə, Toxunma qəlbinə bikəslərin, zavallıların. Toxunma ruhum! Əvət, kinlidir fələk, bir gün... Qızar, həmən gücənib intiqam alar səndən. Bu gün gülən yarın ağlar, saqın öyünmə, düşün! Düşün də munis ol! İncitmə, qırma kimsəyi sən!.. Şair-müəllim uşaqları yoldaşlıqda, dostluqda möhkəm olmağa, biri-birilərinin qəmlərinə, sevinclərinə şərik olmağı, tən olmağı məsləhət edir. Son olaraq qeyd etmək lazımdır ki, Hüseyn Cavidin yazdığı uşaq şeirlərinin gənc nəslin tərbiyəsinə göstərdiyi müsbət təsir danılmazdır. ABDULLA ŞAİQİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNDƏ MƏNƏVİ-ƏXLAQI DƏYƏRLƏRİN TƏBLİĞİ Məmmədəli BABAŞLI Qafqaz Universiteti XÜLASƏ İctimai tərbiyənin mühüm vasitələrindən olan uşaq ədəbiyyatının gənc nəslin yetişməsində in-karolunmaz rola malikdir. Bu mənada Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında özünəməxsus yer tutan Abdulla Şaiqin bütün yaş dövrlərini əhatə edən uşaq şeirləri də istisna deyildir. Ədibin azərbaycanlı uşaqların səviyyəsinə və təbiətinə uyğun yazdığı uşaq ədəbiyyatı nümunələri mənəvi-əxlaqi dəyərlərin təbliği baxımından əhəmiyyət kəsb edir. Onun qələmə aldığı və dilinin sadəliyi, canlı təsvirləri ilə fərqlənən uşaq şeirləri tərənnüm etdiyi bəşəri sevgi, əxlaqi dəyərlərlə də maraq doğurur. Açar sözlər: tərbiyə, ədəbiyyat, uşaq, şeir, dəyərlər. PROPAGATE SPIRITUAL AND MORAL VALUES IN ABDULLA SHAIG S POEMS FOR CHILDREN ABSTRACT Children s Literature, which is one of the important means of public education, has a compelling role in the formation of the young generation. In this regard, in Azerbaijan children's literature Abdulla Shaig has poems for children covering all age periods. The writer s examples of Children's Literature according to the level and nature of children's play an important role in promoting the spiritual and moral values. His poems for children, which were characterized by vivid descriptions, praise the universal love and moral values. Key words: nurture, literature, children, poetry, values. Giriş Tarixi təcrübənin dəfələrlə sübuta yetirdiyi kimi, bu və ya digər cəmiyyədəki maddi nemətlərin bol olması heç də həmişə fərdlərin hüzur içində yaşaması mənasına gəlmir. Çünki cismani və ruhani mövcudiyyətin məcmusu olaraq yaradılmış insan ancaq bu tarazlığın tam şəkildə mühafizə edildiyi şəraitdə normal yaşaya və xoşbəxt ola bilər. Başqa sözlə desək, insan bədəninin fizioloji tələbatlarının ödənildiyi qədər, ruhunun da mənəvi qidaya ehtiyacı 120

140 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il vardır. Belə olan halda, kainat kita-bının əsrarəngiz sirlərini kəşf etmək məcburiyyətində qalan insan yaradılış qayəsinə uyğun olaraq İlahi Kitabın da cahanşümul prinsiplərini mənimsəməlidir. Həmçinin tərbiyə amilini nəzərə almadan sadəcə bilik öyrətmək və təlimə üstünlük verməklə kifayətlənən təhsil sistemlərinin uğursuzluğa düçar olması gerçəyini də unutmamaq lazımdır. Elə isə, insana bilik öyrətməklə yanaşı, onun mənəvi tərbiyəsinin də qeydinə qalmaq vacibdir. Bu da ancaq insanda gözəl sifətlərin formalaşdırılması və ya onda mövcud olan gözəl sifətlərin cilalanması yolu ilə mümkündür (7,s.18). Özünün inkişaf səviyyəsi ilə fəxr edən cəmiyyətlərin mənəvi cəhətdən süqut etməsi və məşhur alim olmaq asandır, adam olmaq çətin Azərbaycan atalar sözü də bilavasitə mənəvi tərbiyənin nə qədər zəruri olduğunu xatırladır. Beləliklə, cəmiyyətdə sağlam mühitin formalaşması baxımından mənəvi-əxlaqi dəyərlərin bərqərar olmasının əhəmiyyəti inkarolunmazdır. I.Tərbiyənin məqsədi və əhəmiyyəti Yuxarıda qeyd etdiyimiz səbəbdən təhsilin müxtəlif növləri arasında müstəsna yeri olan, hətta bəzi mütəfəkkirlərə görə təhsildən daha əhəmiyyətli sayılan, təlim prosesinin ayrılmaz tərkib hissəsini təşkil edən tərbiyə amili daim diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Ancaq tərbiyənin ənənəvi tələbləri diqqətə alınmaqla yanaşı, bu sisteminin insanın real ehtiyaclarına uyğunlaşdırılması (7,s.17) amili də son dərəcə vacibdir. Əsas məqsədi kamil insan yetişdirmək olan tərbiyə prosesində insana müəyyən dünyaduyumunun, əxlaq prinsiplərinin, davranış qaydalarının aşılanması (7,s.34) böyük əhəmiyyət kəsb edir. Tərbiyə işinin səmərəli olması, tərbiyə ilə əlaqədar mənsubu olduğumuz dinin tələb və şərtlərə riayət edilməsi yalnız onun bütövlüyünün təmin edildiyi təqdirdə mümkündür. Həmçinin özünü-tərbiyə, özünənəzarət və özünəhesabat prinsipinə əməl edilməsi, insanın yaxşı və pis əməlləri üçün cavabdehlik daşıması amili onun məsuliyyətini artıran amillərdir. Nəhayət, ancaq humanizmin məntiqi nəticəsi olan insansevərlik prinsipini əsas alan tərbiyə sisteminin başqalarını yaşatmaq naminə hər cür fədakarlıqdan çəkin-məyən sağlam ruhlu nəsillər yetişdirməyə qadir olduğu unudulmamalıdır. Təbii ki, ailələrin və məktəbin qarşısında böyük vəzifələrin durması, uşağın tərbiyəsi prosesindəki boşluqların başqaları tərəfindən doldurulacağı və bunun da doğuracağı fəsadlar da qətiyyən nəzərdən qaçırılmamalıdır. Çünki tarixə nəzər saldığımızda mənəvi dəyərlərin aşındığı, əxlaqın çökdüyü bir şəraitdə dünyaya aldanmanın, bədən-ruh müvazinətinin pozulmasının nəticəsi olaraq toplumun tənəzzülünün labüd olduğunu görmək mümkündür. Müasir dövrdə də maddi rifah səviy-yəsi yüksək olan, lakin mənəvi böhranın yaşandığı inkişaf etmiş ölkələrdə zahiri dəbdəbənin arxasında gizlənən alkoqolizm, narkomaniya, əxlaqsızlıq, cinayətkarlıq, intihar kimi millətin varlığını təhdid edən sosial bəlaların günbəgün artdığını görməmək qeyrimümkündür. Sözügedən cəmiyyətlərdə ailə institutunun təməllərinin ciddi şəkildə sarsılması, qohumluq münasibətlərinin getdikcə zəifləməsi, insanın tənhalığa məhkum olması bu acı mənzərənin inkarolunmaz gerçəkləridir. Bir sözlə, mənəvi-əxlaqi ehtiyacları təmin olunmayan bir fərdin xoşbəxt olduğunu iddia etmək imkansızdır. Elə isə, kifayət qədər dinamik, mürəkkəb bir sistem olan, lakin idarə edilən tərbiyə prosesinin istiqamətləndirilməsinə, əxlaqın saflaşdırılmasına xidmət edən, bütün mənəvi dəyərləri ehtiva edən tərbiyə üsullarına ciddi ehtiyacın olduğu şübhə doğurmur. II. Uşaq ədəbiyyatı tərbiyə prosesinin mühüm vasitəsi kimi Tərbiyə sisteminə təsir edən mikromühit, ictimai-sosial mühit, informasiya mühiti, özünüdərk səviyyəsi, təhsil sistemi, yaş həddi, fizioloji və psixoloji inkişaf səviyyəsi (7,s.28) və sair amillərlə yanaşı, mühüm amillərdən biri olan uşaq ədəbiyyatı məhz belə vasitələrdən biridir. Təbii ki, burada uydurulmuş, şişirdilmiş, reallıqdan uzaq olan ideyalardan, yalanlardan və həqiqətin təhrifindən uzaq uşaq ədəbiyyatı nəzərdə tutulur. Çünki ədəbiyyatın tədrisi zamanı onun tərbiyəvi təsiri ilk növbədə həqiqətlərin olduğu kimi çatdırılması ilə mümkündür. Ən başlıcası, uşaqlara təqdim olunan uşaq ədəbiyyatı nümunələri onlarda xeyirxahlıq, yardımsevərlik, fədakarlıq, təmənnasızlıq kimi əxlaqi fəzilətlərin formalaşmasına xidmət etməlidir. Tanınmış 121

141 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» pedaqoq, professor Zahid Qaralovun da haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, uşağı təkcə Cırtdan nağılı ilə yox, dərin fəlsəfi ideyalarla tərbiyə etmək (7,s.87) lazımdır. Başqa sözlə desək, uşaq ədəbiyyatı vasitəsilə tərbiyə əsnasında uşaqların məhz müsbət nümunələr vasitəsilə tərbiyə edilməsi əsas alınmalıdır. Başlıca vəzifəsi yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə yiyələnmiş insan və vətəndaş tərbiyə etmək olan uşaq ədəbiyyatının müxtəlif yaşlı uşaqları müəyyən bir məqsədə doğru yönəltməsi baxımından əhəmiyyəti inkarolunmazdır. Həmçinin düzgün istiqamətləndirildiyi təqdirdə gələcək cəmiyyətə xidmət edən uşağın da tutduğu yolu düzgün dərk etməsi ehtimalı vardır. Təbii ki, uşaq ədəbiyyatı nümunələrinin uşağın fərdi meyllərini inkişaf etdirmək üçün onların maraq dairəsinin, estetk zövqünün formalaşdırılmasına da xidmət etməli olduğu unudulmamalıdır. Burada ədibin uşaq aləmini dərindən bilməsi, fitri istedada malik olması, elmi biliklərə yiyələnməsi də son dərəcə vacibdir. Nəhayət, uşaq ədəbiyyatı nümunələri uşaqların yaş səviyyəsinə uyğun yazılmalı, uşağın yaşadığı ictimai mühit, inkişafı, idrakı, zövqü, nitqi və bilik dairəsi hökmən nəzərə alınmalıdır. III. Abdulla Şaiq uşaq ədəbiyyatının görkəmlı nümayəndəsi kimi Uşaq ədəbiyyatı qarşısında qoyulan tələblər prizmasından yanaşdıqda ya-şadığı dövrdə xalqın maariflənməsi, uşaq və gənclərin öz dövrünün tələblərinə uy-ğun bir şəxsiyyət kimi yetişməsi naminə fədəkarcasına fəaliyyət göstərmiş Abdul-la Şaiqin xidmətlərini xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Keçən əsrdə təşəkkül tapmış realist maarifpərvər ədəbiyyatda şair, nasir, dramaturq və tərcüməçi kimi tanınan ədibin uzun müddət pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olması, maarifçiliyə müstəsna əhəmiyyət verməsi onun ədəbi-bədii yaradıcılığına da təsir etmişdir. Ən başlıcası, A.Şaiqin peşəkar müəllim olması bu sahədəki mövcud problemlərə dərindən nüfuz etməsinə imkan vermişdir.təbii ki, ədibin ədəbi-bədii yaradıcılığının məhsulu olan uşaq ədəbiyyatı nümunələrini təhlilə cəlb edərkən ilk növbədə tarixilik prinsipindən yanaşmaq yerinə düşərdi. Bu baxımdan, 1901-ci ildən etibarən pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayan A. Şaiqin maarifçilik ideyalarına əhəmiyyət verməsi təsadüfi deyildir. Əvvəla, dövrünün gözüaçıq ziyalılardan olan ədib çar Rusi-yasının soydaşlarımıza qarşı yeritdiyi ayrı-seçkilik siyasətinin mahiyyətini, onun doğurduğu fəsadları dərindən dərk edirdi. İkincisi, ana dilimizdə uşaq ədəbiyyatı nümunələrinə böyük ehtiyac duyulması, millətin gələcəyi naminə gənc nəslin tərbiyəsinin həyati əhəmiyyət daşıması onu bu mövzuya müraciət etməyə vadar etmişdir. Azyaşlı uşaqlara məxsus heç bir teatr, kino, kitabxana, klub olmadığı, məktəbdən kənarda oxumağa kitab tapılmadığı bir şəraitdə xalqın maariflənməsi, mədəni inkişafı naminə əlindən gələni etməyə çalışırdı. Bu səbəbdən, gənc nəslin təlim-tərbiyəsini özü üçün ən ümdə vəzifə hesab edən A.Şaiq pedaqoji və ədəbi fəa-liyyətində milli mədəniyyətimizin, dil və ədəbiyyatımızın inkişafına böyük əhəmiyyət verirdi. Bununla yanaşı, 1905-ci ildən sonra milli şüurun oyanması, maariçilik hərəkatının genişlənməsi nəticəsində mədəni-maarif cəmiyyətlərinin açılması da ədibin milli mədəniyyətin öyrənilməsi və təbliği istiqamətində fəaliyyət-lərini artırmasına səbəb oldu. Nəticədə, üsuli-cədid məktəbləri üçün yeni məzmunlu dərslik və dərs vəsaitlərinin hazırlanması məsələsi gündəmə gəldi. Uşaqların insanpərvərlik, vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə edilməsi, onlarda maarif və mədəniy-yətə meyl oyadılması, biliyə yiyələnmək zərurəti hasil oldu. Milli məktəblər üçün dərsliklərin çatışmadığı belə bir şəraitdə yeni formada və mündəricədə tərtib edilmiş Uşaq çeşməyi (1907), Uşaq gözlüyü (1909), İkinci il (1912), Gülzar (1912), Gülşəni-ədəbiyyat, Milli qiraət, Qiraət kitabı, Dördüncü il dərslikləri ilə Azərbaycan maarifi tarixində öz adını əbədiləşdirdi. Pedaqoji və dərslik müəllifi kimi fəaliyyəti şairə məktəb mövzusunda yazmaq zə-rurətini doğurdu. Belə bir şəraitdə, sözün əsl mənasında xalq müəllimi olmuş ədib Dəbistan, Məktəb və Rəhbər jurnallarında uşaqlar üçün yazdığı yazıların məntiqi davamı kimi uşaq ədəbiyyatı ilə daha yaxından maraqlandı, pedaqoji fəaliyyəti ilə ədəbi-bədii yaradıcılığını üzvü surətdə birləşdirə bildi cı ildə Dəbistan jurnalının 2-ci nömrəsində çap olunmuş ilk mətbu əsəri (9,169) Ana-nın oğluna laylay deməsi adlı şeiri oldu. Ədibin 1906-cı ildən başlayaraq kiçik-yaşlı məktəblilər üçün təmiz ana dilində 122

142 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il yazdığı oynaq vəznli şeirlər qısa, aydın məzmunlu olmaqla bərabər, yeni mündəricəsi ilə də fərqlənirdi. Kənd məişətinə və heyvanlar aləminə yaxşı bələd olması ədibə yazdığı şeirlərdə xoruz, cücə, keçi, dovşan, kəl, quzu qəbilindən ev quşaları və heyvanlarına məxsus obrazlara mü-raciət etmək imkanı verirdi. Ev heyvanlarının hər birini öz təbiətinə, fərdi davranış və əlamətlərinə görə təsvir etməsi azyaşlı oxucularının marağını daha da artırırdı. Şairin heyvanlar aləminə tez-tez müraciət etməsinin başlıca səbəbi balacaların adətən heyvanların məişətinə daha çox maraq göstərməsi, onlarla əylənməyi, təmasda olmağı, onları öz oyunlarına cəlb etməyi sevməsi ilə bağlı idi.(9,280) Ədibin cu illərdə yazdığı Yetim cücə (1906), Yeni köməkçi (1906), Səhər (1906), Xoruz (1906), Keçi (1906), Uşaq və dovşan (1906), Təpəl kəlim (1906), Dovşan, Layla, Çoban mahnısı (1906), Payız nəğ-məsi, Bir quş, Quzu (1906), Cütcü, Payız və s. lirik uşaq şeirləri uşaq ədəbiyyatının ən gözəl nümunələrini təşkil edirdi. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında ilk təmsil-pyes Gözəl bahar (1911) ssenari də məhz A. Şaiqin adı ilə bağlıdır cü illərdə epik janrda yazdığı Yaxşı arxa, Tıq-tıq xanım, Tülkü həccə gedir, Şələquyruq, Murad və s. mənzum nağıl və hekayələri də uşaqla-gözəl əxlaqi keyfiyyətlər qazandırmaq baxımından əhəmiyyət kəsb edirdi. Əsasən maarifpərvər realist olaraq tanınmış ədibin ədəbi-bədii yaradıcılığının inqilaba qə-dərki mərhələsində yazdığı uşaq şeirlərində daha çox maarifçilik ideyaları üstünlük təşkil edirdi. Onun sözügedən şeirləri istər janr zənginliyi, istərsə də məzmun və təbliğ etdiyi əxlaqi-tərbiyəvi cəhətlər baxımından fərqlənirdi. Bunu ədibin 1906-cı ildə qələmə aldığı övladının xoşbəxtliyini düşünən, onu elm və mərifətə səsləyən bir ananın təmiz duyğusunu əks etdirən Layla şeirində açıq-aydın görmək mümkündür: Sən də çalış elm ilə şöhrət qazan, Qalma cəhalətdə, olursan yaman. Elm ilə abad olubdur cahan, Layla, quzum, layla, gözüm, yatgilən, Rahat olub bir azca boy atgilən. Şeirlərində uşaqları elm öyrənməyə, bilik əldə etməyə səsləyən ədib böyük qətiyyətlə cəhalətin ən böyük düşmən olduğu fikrini aşılayırdı. Məktəbin əhəmiyyəti, elm və bilik əldə etməyin faydası mövzusu Oyan, oğlum (1907), Məktəbdə (1912), Məktəb şagirdi (1912), Bilik şeirlərinin də ana xəttini təşkil edirdi. Məktəb şagirdi adlı şeir bunun ən gözəl örnəyidir: Könlünün aruzeyi-yektası: Vətənü millətinin ehyası. Sinfi-ədadini təhsil eylə, Məktəbi-alidə təhsil eylə, Səy elə, sən də böyük insan ol, Doğruluqda bu ada şayan ol! Qoy cahan elm ilə pürnür olsun, Vətən o sayədə məmur olsun Yaşadığı dövrün uşaqlarının səviyyəsinə və maraq dairəsinə uyğun uşaq ədə-biyyatı nümunələri qələmə almış ədibin səciyyəvi cəhətlərindən biri onun yardıma ehtiyacı olan insanlara qarşı həssas olmağın vacibliyini xatırlatması olmuşdur. İctimai tərbiyə məsələlərini daim diqqət mərkəzində saxlamış, əxlaqi-tərbiyəvi məsələlərə diqqət yetirmiş ədibin bu hisslərini Yetim adlı şeirində görmək mümkündür: Soyuq gecə, səs edirdi boran hiddət ilə, Bayırda bir uşaq ağlardı dərd, möhnət ilə, Əli, üzü bözarıb, səslənirdi o dərdli yetim: 123

143 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» -Soyuqdan öldüm, aman, dondu ah, bütün bədənim. Acam, donub ölürəm, yoxdu bir nəfər insan. İxtilafın insan təbiətinə zidd olduğunu irəli sürərək onları bir-birindən ayıran, təfriqəyə salan məsələlərin alternativi olaraq birlik və bərabərlik hisslərini aşılayırdı. Şeirlərində böyük ustalıqla vətən sevgisi, bəşəri məhəbbət, əmək sevgisi, ailə sevgisi, ata-ana məhəbbəti, yoldaşlıq hissi, fədakarlıq, səmimiyyət, sədaqət, doğru-luq, saflıq və alicənablıq kimi əxlaqi prinsipləri təlqin edirdi. Həyatda dürüst ol-mağın vacibliyi və üstünlüyü baxımından ədibin Zalim padşah və əkinçi şeiri maraq doğurur: O gündən ki insan oğlu Bu dünyaya ayaq basmış. Bəzi tutmuş doğru yolu, Bəzi o haqq yoldan azmış. Ədibin əxlaqi-didaktik məqsədlə yazdığı Hamımız bir günəşin zərrəsiyik (1910) ədib insanpərvərlik və humanism ideyalarının təbliğinə müstəsna yer verirdi. Tülkü həccə gedir (1911), Cəfər və Bəşir, Gözəl bahar, Alma oğrusu qəbilindən şeirlərində müəllif əxlaqi qüsurları açıb göstərirvə onlardan uzaq olmağın vacibliyini vurğulayırdı. Əsərlərin axırında, yaxud münasib yerlərində əxlaqi nəticə verən ədib böyük ustalıqla uşaqların diqqətini müsbət əxlaqi dəyərlərə çəkməyə, pis işlərdən nə üçün uzaq olmağın hikmətini izah etməyə çalışırdı. Ən maraqlısı isə, təlqin etmək istədiyi əxlaqi keyfiyyətləri müstəqim dil ilə tərifləmək yerinə, canlı insan və ya alleqorik surətlər, maraqlı sərgüzəştlər vasitəsilə təqdim edirdi. (9,s. 280) Bu da şairin bir qayda olaraq uşaqların nəsihət dinləmək həvəsinin olmadığını bilməsindən irəli gəlirdi. Buna görə də o, uşaqların səhvlərini saymaq yerinə, onların vəzifələrini xatırlatmağa üstünlük verirdi. Təəssüf hissi ilə qeyd etmək lazımdır ki, ədibin ədəbi-bədii yaradıcılığının ikinci və nisbətən daha zəngin dövrü sovet hakimiyyəti illərinə təsadüf edir. Çünki həmin dövrdə həyatın bütün sahələri olduğu kimi, uşaq ədəbiyyatı da siyasiləşdi-rildi. Nəticədə, tarixi yaddaşın, milli dəyərlərin unutdurulmağa çalışıldığı, real həyatda yaşanan proseslərlə uyğunlaşmayan beynəlmiləlçilik təbliğatına rəvac verildi. Belə bir şəraitdə, digər müasirləri kimi A.Şaiq də yeni dövrün tələblərinə ayaq uydurmaq məcburiyyətində qaldı. Bununla belə, həmin illərdə ədib öz üslubuna sadiq qalmaqla bərabər, müasir mövzulara müraciət edərək yenə sadə və uşaq zehninə uyğun əsərlər yazmağa davam etdi. Qələmə aldığı əsərlərdə diqqəti ardıcıl şəkildə yeni nəslin tərbiyəsi, fiziki sağlamlıq, şəxsi gigiyena və davranış məsələlərinə çəkməyə çalışdı. Dövrün tələblərinə uyğun olaraq vətən sevgisi, bəşəri məhəbbət, əmək sevgisi, ailə sevgisi, ata-ana məhəbbəti, yoldaşlıq hissi, sədaqət, doğruluq, saflıq, mərdanəlik, etibar və alicənablıq kimi xüsusiyyətləri təbliğ etdi. Senzuranın imkan verdiyi nisbətdə xalqımıza xas olan əxlaqi dəyərləri təbliğ etməyə çalışdı. Nəticə Keçən əsrdə azərbaycanlı uşaqların səviyyəsinə, təbiətinə uyğun, onların marağını oxşayan sistemli bir uşaq ədəbiyyatı yaratmağa müvəffəq olmuş A. Şaiqin yaradıcılığında yeni nəslin tərbiyəsi daim diqqət mərkəzində olmuşdur. İstər şeirində, istərsə də nəsrində səmimi duyğulara, təhkiyədən çox təsvirə, lirikaya yer verməsi onun yaradıcılığını fərqləndirən əsas səciyyəvi xüsusiyyətlərdən olmuşdur. Bu səbəbdən də ədibin şeirləri günümüzdə də uşaqlar tərəfindən maraqla qarşılanmaq-da və həvəslə oxunmaqdadır. ƏDƏBİYYAT 1. Abdulla Şaiq. Seçilmiş əsərləri üç cilddə. Bakı, "Avrasiya Press", Ağayev Ə. Təməldən əmələ. Bakı, Aspoliqraf nəriyyatı, Canan İbrahim Peyğamberimizin Sünnetinde Terbiye, İstanbul, Tuğra Neşriyat, Əsgərli F. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının mərhələli inkişafı. Bakı, ADPU-nun nəşriyyatı,

144 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 5. Gülen M. Fethullah Çocuk Terbiyesi, İstanbul Xəlilov S. Təhsil, təlim, tərbiyə. Bakı, Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, Qaralov Z. Tərbiyə (prinsiplər, məzmun, metodika). 3 cilddə, Bakı, Pedaqogika, Məmmədov Ə. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı, Bakı, Elm nəşriyyatı, Mir Cəlal, Firidun Hüseynov XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı. Ali məktəblər üçün dərslik. Bakı, Maarif nəşriyyatı, Namazov Q. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Ali məktəblər üçün dərslik.bakı, Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı, Seyidov F.Ə. Uşaq ədəbiyyatında tərbiyə məsələləri (XIX-XX əsrlər), Bakı, Sərhəd nəş-riyyatı, YUSİF VƏZİR ÇƏMƏNZƏMİNLİNİN ƏDƏBİ FƏALİYYƏTİNDƏ AİLƏ-UŞAQ MÜNASİBƏTLƏRİ prof.dr. Minaxanım TƏKLƏLİ Qafqaz Universiteti, Pedaqogika Fakültəsi, Azərbaycan Dili və Ədəbiyyatı Kafedrası, Bakı /AZƏRBAYCAN [email protected] XÜLASƏ Azərbaycan milli nəsrinin görkəmli nümayəndəsi Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı fəaliyyətində iki istiqamət nəzərimizi cəlb etmədədir: uşaqlar üçün yazdığı nağıllar və yaradıcılığı boyunca mövzusu uşaq və yeniyetmələrin həyatından alınaraq işlədiyi bədii əsərləri. İctimai fikir tariximizdə maarifçi ideyalarının bir növ carçısı olaraq da tanınan ədibimizin əsərlərində qeyd etdiyimiz kimi Azərbaycanlı məişəti və eləcə də ailə səhnələri xüsusi bir tərzdə qələmə alınmaqla gözlər önünə XX yüzilliyin əvvəllərinə aid Azərbaycan kəndlisinin, kiçik sənətkarların mənzilləri, daxilən safdil, təmiz, amma sadəlövh, son dərəcə avam olan insanların evləri, ailələri gətirilir. Öz növbəsində yazıçı onların sadəliyi, avamlığı və nadanlığından doğan faciəvi qayğılarla bizi tanış etməklə həyata və dünyaya baxış formalaşdırır; bu baxımdan həm də öz ideya-bədii dəyərləri ilə iri həcmli əsərlərə bərabər tutulmalı olan Qız məktəbində, Divanə, Bir qəpik, Cümə axşamı, Əziz, Borclu, Nahaq qan, Toy və s. kimi hekayələrində dövrün ictimai bəlaları gerilik, cahillik kimi problemlər əks olunur. Mövzusu real həyatdan və mühitdən alınmış bu əsərlərdə böyüklərlə yanaşı uşaqlar da iştirak edir. Aydın olur ki, artiq əsrin əvvəllərində ədəbi meyllər milli dirçəlişə, yeni insan tərbiyəsinə istiqamətlənmişdi, odur ki, ədəbi-bədii təcrübələri ilə bu milli ruhu oyadıb, tərbiyə etməklə gücləndirən Sultanməcid Qənizadə, Abdulla Şaiq, Firudin bəy Köçərli ilə bir sırada bu sahədə Çəmənzəminlinin də xidmətləri böyükdür. Açar sözlər: ailə, uşaq, folklor, maarifçi, ədəbiyyat. FAMILY-CHILD ATTITUDES IN THE LITERARY ACTIVITIES OF YUSIF VAZIR CHAMANZAMINLI ABSTRACT İn the activities related to the Children's Literature of the outstanding representative of the national prose of Azerbaijan Yusif Vazir Chamanzaminli two directions attracted the attention: written tales for children's and literary works based on the life of children and adolescents. As we noted in the works of our writer which known as a herald ideas of enlightenment in the history of public opinion, the scenes of family life and scenes are written in a special manner and are displayed in front of eyes the specific life of Azerbaijani villager of the beginning of the XX century. In turn, the writer introduces us with the tragic cares arising from their simplicity, and ignorance. Thats why in his works such as Qız mektebinde (Girl s school) Divane (Crazy), Bir qapik (A coin), Cüme axshamı (Thursday), Aziz, Borclu (Debtor), Nahaq qan (Wrong blood), Toy (Wedding) and others are reflected the public problems - backwardness, ignorance. The theme of this works from real life and the children take part as adults. It is clear that in the beginning of the century the literary trends to the development and the training of new people, so Sultanmajid Ganizade, Abdulla Shaig, together with Ali Bey Kocharli Chamanzaminli had a great role in this area. Key words: family, child, folklore, enlightener, literature. Çoxəsrlik zəngin bir tarixə malik olan Azərbaycan ədəbiyyatının bu gün tam mənzərəsini yaratmaq üçün ayrı-ayrılıqda onun hər bir istiqamətinin, inkişaf yolları və uzun bir dövr ərzində 125

145 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» kəsb etdiyi başlıca xüsusiyyətlərinin, o cümlədən uşaq ədəbiyyatı sahəsində əldə edilən ciddi nailiyyətlərin öyrənilib dəyərləndirilməsinin də əhəmiyyəti vardır. Belə ki, bildiyimiz kimi Azərbaycan milli maarifi, mədəniyyəti və ədəbiyyatı kifayət qədər möhkəm ənənələrə malikdir. Bu mənada götürdükdə Nizami Gəncəvi, Nəsirəddin Tusi, Şeyx Yəhya Bakuvi, Məhəmməd Füzuli, Qətran Təbrizi, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Seyid Əzim Şirvani, Məhəmməd Tağı Sidqi və digər ədəbiyyat və mədəniyyət xadimlərinin həm də insan tərbiyəsinə, ailə-övlad münasibətlərinə ciddi fikir verdikləri aydın olur. XX yüzillik Azərbaycanda yeni nəfəsli mədəniyyətin yayılması və öyrənilməsi, yeni ictimai fikrin formalaşması, bir qədər sonra isə Azərbaycan intibahını həyata keçirəcək bütöv bir nəslin meydana gəlməsində müstəsna rol oynamışdır. (Vətən dili, 2007, s.19) Belə ki, əsrin əvvəllərindən başlayaraq maarif və mədəniyyət sahəsində ciddi canlanma əmələ gəldi: bir sıra maarif ocaqları, xeyriyyə cəmiyyətləri, nəşriyyatlar, kitabxanalar yaradıldı.(uşaq Ədəbiyyatı Antologiyası III c., 2005, s.4) Əsrin başlanğıcında Firudin bəy Köçərli, Sultan Məcid Qənizadə, Nəriman Nərimanov, Rəşid bəy Əfəndiyev, Yusif Vəzir, Abdulla Şaiq bu geniş maarifpərvər hərəkatda öz imzasını qoydu. Qeyd edək ki, adlarını çəkdiyimiz həmin tərəqqipərvər ictimai xadimlərin fəaliyyət dairəsi çoxcəhətli idi. Bu baxımdan Azərbaycan ədəbi-ictimai fikri tarixində mühüm yeri olan maarifçi yazıçıların milli hisslərin tərbiyəsində göstərdikləri xidmətlər, habelə onların vətənpərvərlik hisslərinin artırılmasında tutduqları mövqenin bu gün araşdırılması ciddi əhəmiyyət kəsb edir. Bu əsərlərdə milli-tarixi gerçəklik, müasir cəmiyyətin qayğıları, ictimai bərabərlik və azadlıq amalları əsas qayə olaraq görünməkdədir. Bu səpkidə ortaya çıxan ədəbi-bədii nümunələrdə həm də bədii zövqü kamilləşdirmək, gənc nəslin milli yaddaşını, hafizəsini qüvvətləndirmək; öz milli ənənələrinə, torpağına, vətəninə bağlılığını möhkəmləndirmək vəzifələri əsas yer alırdı. Mənsub olduğu xalqın maariflənməsi, mədəni tərəqqisi yolunda səmərəli fəaliyyət göstərən Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində qüdrətli nəsr ustası kimi tanınmaqla yanaşı uşaq ədəbiyyatı sahəsində də yorulmadan xidmət etmişdir. Bir çox əsərlərində, məqalələrində ailənin, uşaq və ananın (ümumiyyətlə qadının) məişətdə və cəmiyyətdəki rolundan dönə-dönə bəhs edən müəllifi müasiri olduğu Azərbaycan qadınının vəziyyəti mütəəssir edib dərindən düşündürürdü. Yuxu, Dərdli Züleyxa, Divanə, Üç gecə, Dürnisə və Kərbəlayi Eyvaz, Şahqulunun xeyir işi, Üç, Toy, Hərrac, Yüksəliş kimi hekayələr qadın qəhrəmanlarının taleyinin, təbii ki, ailə məsələlərinin də ədibi cəlb etməkdə olduğunu göstərməkdədir. Qeyd etməliyik ki, bu dövr ədəbi ictimaiyyətin diqqət mərkəzində duran ailə, qadın, uşaq məsələsi Yusif Vəzirin də yaradıcılığının başlıca mövzuları olmuşdur cü illərdə ərsəyə gəlmiş Ana və analıq, Qız məktəbi açmalı, Arvadlarımızın halı kimi birbaşa ana, qadın və onun cəmiyyətdə roluna həsr edilmiş yazıları yazıçının vətəndaşlıq mövqeyini doğru-dürüst göstərir və demokratik düşüncənin məhsulu olan həmin yazılar bu gün də əhəmiyyətini saxlamaqdadır. Onun publisist irsinin mühüm bir hissəsini təşkil edən bu yazılar, habelə ailə mövzusunda yazdığı bədii parçalar (hekayələr) ədibin gənclik illərinin məhsuludur və bir də onu sübut etməkdədir ki, Yusif Vəzir dövrün vacib məsələlərindən nəinki yan ötməmiş, əksinə birbaşa onun üstünə getmişdir. Bilirik ki, əsrin əvvəllərində qabaqcıl mütərəqqi ziyalılar qadının-ananın ailədə və öz növbəsində cəmiyyətdə layiq olduğu yeri tutmasına çalışırdılar. Gənc Yusif Vəzir öz səsini demokratik mətbuatda ucalan səslərə qatırdı. Azərbaycan milli nəsrinin görkəmli nümayəndəsi Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı fəaliyyətində iki istiqamət nəzərimizi cəlb etmədədir: uşaqlar üçün yazdığı nağıllar və bunlarla bir sırada yaradıcılığı boyunca mövzusu uşaq və yeniyetmələrin həyatından alınaraq işlədiyi bədii əsərləri. İctimai fikir tariximizdə maarifçi ideyalarının bir növ carçısı olaraq da tanınan ədibimizin əsərlərində qeyd etdiyimiz kimi Azərbaycanlı məişəti və eləcə də ailə səhnələri xüsusi bir tərzdə qələmə alınmaqla gözlər önünə XX yüzilliyin əvvəllərinə 126

146 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il aid Azərbaycan kəndlisinin, kiçik sənətkarların mənzilləri, daxilən safdil, təmiz, amma sadəlövh, son dərəcə avam olan insanların evləri, ailələri gətirilir. Özünün həyati örnəkləri bu məsələlərə zəmin hazırlayırdı; ədib kiçik ikən qayğıkeş, səmimi bir mühitdə böyümüşdü. Hətta aclıq illərində İrandan Cənubi Azərbaycandan qaçıb gəlmiş və onlara Vəzirzadələr ailəsinə sığınmış üç qardaşa sığınacaq vermişlər. O vaxtdan bu iki ailə arasında səmimi və möhkəm dostluq başlayır, bu səmimiyyətin xoş bəhrələri hər dəfə də bu ailənin başı üstündə soyuq ruzigar əsdikdə, onun acı günlərində özünü göstərirdi. Böyük ümidlə sanki bu hekayələrin ardınca gələn zaman kəsiyində İqbal qəzetində yazırdı: biz həmişə avam olub dalda qalmamalıyıq ki, bizim də tərəqqi vaxtımız gələcək deyə xalqın-millətin aydın gələcəyinə ümid ifadə edirdi. Öz növbəsində yazıçı onların sadəliyi, avamlığı və nadanlığından doğan faciəvi qayğılarla bizi tanış etməklə həyata və dünyaya baxış formalaşdırır; bu baxımdan həm də öz ideyabədii dəyərləri ilə iri həcmli əsərlərə bərabər tutulmalı olan Qız məktəbində, Divanə, Bir qəpik, İki çocuq, Cümə axşamı, Əziz, Borclu, Nahaq qan, Toy, Nitq, Son bahar, Mərsiyəxan, Beş dəqiqə, Doqquz ay keçmiş və s. kimi uşaqların da bilavasitə iştirak etdiyi hekayələrində dövrün ictimai bəlaları gerilik, cahillik kimi problemlər əks olunur. Yazıçının Ruhnəvaz xanım hekayəsindən götürdüyümüz yalnız gözləri deyil, bütün varlığı və taleyi ağlayırdı. Ruhunun dərinliyində acı yaşların anlaşılmaz və qaranlıq bir boşluğa töküldüyünü hiss edirdi nümunəsi göstərir ki, bu ailə bəlaları izsiz-soraqsız ötüşmür, mənəviyyata ciddi yaralar, sarsıntılar buradan dəyir. Bu mövzular ədəbiyyata gətirilib işlənməklə problem vəziyyəti gərginləşdirməklə ictimai fikri görünməmiş sürətlə fəallaşdırırdı. Mövzusu real həyatdan və mühitdən alınmış bu əsərlərdə böyüklərlə yanaşı uşaqlar da iştirak edir. Belə olduğu halda hətta bu uşaqlar-yeniyetmələr əsərin qəhrəmanı olaraq təqdim olunmaqla mərkəzi yerdə dayanırlar. Bəzən əsər bu yarı uşaq, yarı yeniyetmənin dilindən nəql edilir. Dədəmin övladı olmadığına görə nəzir eləyir ki, bir qızım olsun, seyidə verim. Odur ki, məni on bir yaşım tamam olanda Mir Qasım adlı bir qırmızısaqqala ərə veriblər. Xarakterik məişət lövhələri təsvir olunan belə əsərlərdə uşaqlar fəaldır; zira mövzu burada tamamilə onlarla bağlı inkişaf etdirilmişdir. Məsələn, Cümə axşamı, Borclu, Qız məktəbində...əsərində evdə ailə başçılarının münaqişəsində uşaqlarda iştirakçıdır, onlar fəal şəkildə görünürlər, ağlaşır, qorxu keçirir... Məişətimizin tünd boyalı, həm də koloritli lövhələrinin təsvirində əldə olunan nəticələr baxımından və həmçinin əsərin ideya məzmunun açılması işinin keyfiyyəti burada ən əlverişli vasitənin söz və ondan istifadə üsulunun olduğunu göstərir. Bir qəpik əsərində kiçik bir detalla, bir işarə ilə obrazın əsas cizgilərini oxucuya çatdıra bilir. Demək obrazların xarakterini səciyyələndirmək üçün yazıçıya çox söz də lazım olmurmuş. Oxuyuruq: lampa çölə çıxmışdı... demək ki, bu cümlə ilə ətrafdakı qaranlıqları, zülmət gecəni işıqlandırmaq məqsədilə çırağın bayıra aparılması ilə hekayə bitir, amma bununla biz bilirik ki, bir qəpiyi salıb itirən balaca Məcidin əzab-əziyyəti bitməyib davam edir, oxucunun qəlbi qan ağlayır. Onu uşaq vərdişlərindən, sevdiyi qayğısız uşaq məşğələlərindən ayırıb ona heç vəchlə uyğun gəlməyən bir iş dalınca göndərirlər. Lakin necə deyərlər, uşaq uşaqdır, odur ki, qatıq almağa göndərilən bu çocuq verilən tapşırığı dərhal unudur. Uşaq çox yeriməyib, yenə durdu; başının üstündə bir gecəquşu hərlənib, fırlanırdı. Gözdən itirdi, bir də çıxırdı və bəzi vaxt uşağın qulağının dibindən uçurdu; elə bil onunla oynamaq meylində idi. Gecəquşunun hərəkəti uşağı məşğul edirdi. Uşaq gülümsünürdü və böyük bir fərəhlə ona tamaşa edirdi, şad olurdu. Onu bu sevdiyi məşğələdən rəhmsizcəsinə ayıran yadlar yox, məhz yaxınları ataanası olur. Kədərli, nisgilli uşaq qəlbinə birdən birə bu gecəquşunun daxil olması ona heç vaxt dadmadığı uşaq sevinci verir. Lakin bu sevinc uzun sürmür; birdən uşağı guya ilan vurdu: başladı durduğu yeri axtarıb aramağa. Ovcunun içinə diqqətlə baxdı, arxalığının ciblərini əlləşdirdi, qəpik tapılmadı və s. kimi yazıçının qəm-kədəri hopan cümlələr bizi də əslində gə- 127

147 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ləcəyimiz olan uşaqların hazırkı vəziyyətinə acımağa vadar edir. Onsuz da göz yaşları hələ qurumadan bu nəmli çöhrəni şadlıq və sevinc bürüyərkən də bu nəşənin uzun çəkməyəcəyini öncədən hiss edən oxucu çoxdan səksəkədə idi; budur, tifil pulu salıb itirmişdir. Kinayə, acı gülüş, Azərbaycanlı təbiətinə məxsus zarafat, bunlarla bərabər giley; yazıçının özününsə gülə-gülə ağlatması-bütün bunlar ədibin yazı manerası olmaqla həm bu və eləcə də digər hekayələrində özünü büruzə verir. Əlbəttə, uşaq ədəbiyyatı dedikdə göz önünə təkcə tülkü, durna, kirpi... gəlir, deyə düşünmək də düz deyil. Yəni ədəbiyyat sadəcə bu əhvalatlardan, bəsitcəsinə qəbul edilən mövzulardan ibarət deyildir. Bəllidir ki, hər bir uşaq ədəbiyyatı nümunəsi həm də böyüklər üçün də maraq kəsb etməkdədir. Ümumiyyətlə Çəmənzəminli üslubuna xas olan bütün keyfiyyətlər bu əsərlərində, xüsusən onun dilində tam gücü ilə özünü göstərməkdədir. Bu əsərlərin dili uşaq-yeniyetmə təxəyyülünə uyğun şirin, cazibədar dil və ifadə tərzinin rəngarəngliyi qəm notlarında xəfifləşmiş; təhkiyə sənətkarın lirik-romantik üslubuna uyğun bir dillə davam etmiş; yazıçının bədii düşüncələrinə bu dil kövrəklik, həzinlik qatmışdır. Ədibin tərbiyəsində anası Seyid Əziz xanım önəmli rol oynamışdı; anasından eşitdiyi hekayətlər, yaxın keçmişin ağır xatirələri, qonşuluqda, ətraf aləmdə baş verən cansıxıcı olaylar həqiqətən gələcək yazıçının yeniyetmə qəlbini sıxır, onu həyatı tez və hərtərəfli öyrənməyə sövq edirdi. Bu nümunələr sadəcə bir xəyalat məhsulu olmayıb, bəzi br çox hallarda yazarın özünün həyatının kiçik parçalarıdır; obrazlar kimi hadisələr də ümumən yazıçının tanıdığı və şahidi olduğu xarakterlər və olaylardır. Görünür, yazıçılıq və şairlik istedadı ilə yanaşı sənətkarın bu qədər əsərə mənbə və qaynaq ola biləcək dərəcədə çəkdiyi çətinliklər, xoşbəxtlik uğrunda apardığı mücadilələr də mühüm şərtdir. (İbragim, 2008, 52) Odur ki, bu mövzuların həyatdan gəldiyi, öz növbəsində əsərlərinin mövzu və məzmun baxımından əlvanlığı səbəbləri də bizə bir daha aydın olmuş olur. Nəticədə ailənin təbii təsviri, uşaqların tərbiyəsindəki, həyatındakı eybəcərliklər və eləcə də Azərbaycan qadınlığının acınacaqlı halı Çəmənzəminlinin dərdi idi, deyə bilərik. Məhz əsərlərində tez-tez gözə dəyən qız idim sultan idim..., qız yükü, duz yükü, məsləhətdir, (qızı) ver başından rədd olsun, uzunsaçlının ahı yerdə qalmaz, qızı saxlayıb un çuvalına tay etməyəcəksən ki..., Allah heç kəsi yetim eləməsin, qız uşağı tez böyüyər, qıza çörək verməkdən təngə gəldi deyimləri mövcud problemin ağırlığından doğmuşdur. Uşaq taleyinə həsr edilmiş əsərdə bəzən müqayisələr belə bu problemin həlli ilə bağlı olmaqla bir növ mövzunun ədibə hərtərəfli və dərin təsirini təsdiqləyir: İftadə xoruldayır və bu xorultu gecənin sükutunda arvadın qulağına çataraq əcaib sədalar doğururdu... sanki tənha bir küçədə kimsəsiz, yetim bir çocuğu boğurdular, iniltisi ətrafa yayılaraq qeyb olur, əvəzində başqa bir fəğan doğurdu. Burada hər hansı bir cansıxıcı səsin boğazlanmış yetim uşağın iniltilərinə bənzədilməsinin də məntiqli səbəbləri vardır. Hər şeydən əvvəl bu hekayədə ( Yüksəliş ) əyyaş atanın (anaları vəziyyətə dözməyib ailəni tərk etmiş) bütün qazancını içkiyə verməsi ilə həqiqətən bu tifillərin boğazı kəsilmişdir; onlar acından, baxımsızlıqdan labüd ölümə məhkumdurlar. Burada məşhur türk yazıçısı Ahmet Kabaklının bu və bunabənzər məsələlərlə əlaqədar dedikləri yada düşür: çocuqların mühafizəsi onların aşağılıq duyğusuna, kinə, əhlaqsızlığa, miskinliyə, boynubüküklüyə düşmədən yetişmələrini təmin edir. Çünki onlar ancaq öz ruhlarını qurtarıb öz nəfslərini yendikdən, bir-birlərini və həm də yaşamağı sevməyə başladıqdan, təbəssümü və salam alış verişini öyrəndikdən sonra ki, vətənə, elmə, millətə və insanlığa onlardan bir fayda, bir xidmət gözlənilə bilər. (Bax: Ülgen, 2008, 64) Çəmənzəminlinin haqqın qələbəsinə inam, barış, əmin-amanlıq arzuları süzülən bu əsərləri bir daha göstərir ki, yazıçı yeni nəslin yetişdirilməsində milli tərbiyənin rolunu düzgün müəyyənləşdirə və onu doğru-dürüst istiqamətləndirə bilmişdir. Çəmənzəminlinin xalq yaradıcılığına olan dərin və sonsuz marağı onun uşaq-ailə münasibətlərindən bəhs edən əsərlərində öz bəhrəsini göstərmişdir. 128

148 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Xalq yaradıcılığının, xüsusən, el ədəbiyyatının gözəl bilicisi olan yazıçının folklorşünas olaraq fəaliyyətinin bir qolunu da el ağızlarından material toplama tutur; məhz bu çalışmaların müəyyən qismini isə onun uşaqlar üçün nağıllar əsasında meydana gətirdiyi nağıl-hekayələr təşkil edir. Bu nümunələr xalq dilinin sehrini daşıyan ənənəvi nağıl dilinin özünə yaxın, onlarla həmahəng olan bir üslubda qələmə alınmaqla uşaqlar üçün əlverişli vəsait dəyərini saxlamaqdadır. Yusif Vəzir öz yazı tərzi ilə diqqəti cəlb edən bir sənətkardır. Bu nümunələr xalq dilinin sehrini daşıyan ənənəvi nağıl dilinin özünə yaxın, onlarla həmahəng olan bir üslubda qələmə alınmaqla uşaqlar üçün əlverişli vəsait dəyərini saxlamaqdadır. Ədibin fikrincə xalq ədəbiyyatı nümunələrində bəşəri təmayüllər daha güclüdür. Bəşəri arzular, xalqın tarixi, adət-ənənələri, inam və etiqadları, sınaq və yorumları, ayin və mərasimləri barədə davamlı bilgilər saxlayan folklor ədibi bir çox cəhətləri ilə cəlb edirdi. Azərbaycan zəngin bir xalq ədəbiyyatına malik olduğunu dönə-dönə qeyd edən yazıçı Yusif Vəzir 1910-cu ildə Kiyevdə məşhur xalq nağılımızdan götürdüyü süjet əsasında Məlik Məmməd nağılını yazır; nağıl 1911-ci ildə kitabça şəklində çap olunur. Haqqın nahaqq üzərində qələbə çaldığı Caçcı nağılı isə yazıçının özünün toplayıb ilk dəfə dərc etdiyi nümunədir. Xalqımızın keçmişindən və mifik irsindən daim bəhrələnən və bu qaynaqlara sayğı və diqqətlə yanaşan müəllif cümhuriyyət quruculuğu ərəfəsində bu yöndəki fəaliyyətinin gərəkliliyini nəzərdə tutaraq yazırdı: Düşmənə qalib gəlmək üçün milli ruh lazımdır ( Açıq söz qəzeti, 1917, 19 dekabr) Aydın olur ki, artıq əsrin əvvəllərində ədəbi meyllər milli dirçəlişə, yeni insan tərbiyəsinə istiqamətlənmişdi, odur ki, ədəbi-bədii təcrübələri ilə bu milli ruhu oyadıb, tərbiyə etməklə gücləndirən Sultan Məcid Qənizadə, Abdulla Şaiq, Firudin bəy Köçərli ilə bir sırada bu sahədə Çəmənzəminlinin də xidmətləri böyükdür. ƏDƏBİYYAT 1. Açıq söz qəzeti, 1917, 19 dekabr 2. Azərbaycan Uşaq ədəbiyyatı antologiyası (3 cilddə) III c., Bakı, Çəmənzəminli Yusif Vəzir. Əsərləri (üç cilddə), Bakı, Elm nəşriyyati, Göyüşov Z. Azərbaycan maarifçilərinin əsərlərində əxlaq məsələləri, Bakı, Azərnəşr, Firudin bəy Köçərli. Balalara hədiyyə, Bakı, Maarif, Damira İbragim. Berdibek Sokpakbayevin Menim atım hoca hikayesinde milli degerler - Türk xalqları ədəbiyyatı (II) Beynəlxalq uşaq ədəbiyyatı konqresi, Materiallar, Qafqaz Universiteti, Bakı, noyabr 2008 (1-2 kitab); I kitab (səh.52-55) 6. Erol Ülgen. Ahmet Kabaklının çocuk ve çocuk edebiyyatı üzerindeki düşünceleri ve Ejderha taşı adlı eseri üzerine bazı tespitler.- Türk xalqları ədəbiyyatı (II) Beynəlxalq uşaq ədəbiyyatı konqresi, Materiallar, Qafqaz Universiteti, Bakı, noyabr 2008 (1-2 kitab) I kitab s Vətən dili (nəşrə hazırlayan Vüqar Qaradağlı), Bakı, 2007 İLYAS EFENDİYEV İN ÇOCUK HİKÂYELERİ VE TOPLUMSAL DEĞERLER Doç. Dr. Sedat ADIGÜZEL Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Erzurum / TÜRKİYE [email protected] ÖZET İlyas Efendiyev, çocuklar için yazdığı kısa hikâyelerle gelecek nesillerin millî bir bilinçle, çevrelerine ve kendilerine yararlı bireyler olarak yetişmelerini amaçlamış ve bu konuda önemli bir rol oynamıştır. 129

149 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Şehirden Gelen Avcı, Tarlada Bir Turaç Ötüyordu, İz İle, Avcının Masalı, Ceylan Avı, Yasemin Ağacı ve Koruklarda yazarın çocuklar için yazdığı hikâyelerdir. Bu hikâyeleri yazarın diğer eserlerinden ayıran en önemli özellik içerdikleri mesajın hiçbir sembole yüklenmeden açıkça ifade edilmesidir. Bu anlatılarda, toplumsal bilinç açısından okuyucuya önemli mesajlar verilmektedir. İlyas Efendiyev in halk bilimi unsurlarını kullandığı eserlerinde olduğu gibi çocuklar için yazdığı hikâyelerinde de farklı üslûp özelliği vardır. Anahtar Kelimeler:İlyas Efendiyev, Azerbaycan Edebiyatı, Çocuk Edebiyatı, Öykü, Toplumsal Yapı. ILYAS EFENDIYEV'S CHILDREN STORIES AND SOCIAL VALUES ABSTRACT Ilyas Efendiyev has aimed future generations to grow as beneficial individuals for environments and themselves with a national consciousness through short stories he wrote for children,and he has played an important role in this respect. Şehirden Gelen Avcı,Tarlada Bir Turaç Ötüyordu, İz İle, Avcının Masalı, Ceylan Avı, Yasemin Ağacı and Koruklarda are stories written for children by the author.the most important feature distinguishing these stories from author's other works is that the message they involve is clearly expressed without being attributed to any symbol. In these stories, it is given important messages to the reader in terms of social awareness.there are different stylistic features in his stories written for children as in IlyasEfendiyev sworks he used the folklore's elements. Key Words: IlyasEfendiyev, Azerbaijan Literature, Children's Literature, Story, Social Structure İlyas Efendiyev in yazar olarak yetişmesinde ve Bakü edebiyat sahasında kendisine yer bulmasında, Azerbaycan Edebiyatı nın ünlü yazarlarından ve çocuk edebiyatının öncülerinden biri olan Samet Vurgun un 13 emeği oldukça fazladır. Şehirden Gelen Avcı hikâyesinin kahramanlarından biri de odur. Samet Vurgun, gelecek nesillerin yetişmesinde çocuk edebiyatının oldukça önemli olduğu inancındadır. Samet Vurgun, geleceğin âlim, şair, bestekâr, ressam vs. olacak çocukların terbiyesi problemine çok ciddi değer verirdi ve yazarları çocuk eserleri yazmaya çağırırdı (Efendiyev, 2002, 62) İlyas Efendiyev, bu konuda Samet Vurgun dan aldığı öğüdü, kendinden sonraki yazar nesline de aktarmıştır. Özellikle oğlu Elçin, çocuk edebiyatının güzel örneklerini Azerbaycan edebiyatına kazandırmıştır. Yazar, çocuklar için yazdığı eserlerde iyilik, yardımlaşma ve çevreyi koruma gibi değerleri ön plana çıkarır ve çocuklara bu değerlerin önemini anlatmaya çalışır. Şehirden Gelen Avcı hikâyesinde, Avcı Piri ile şehirden gelen avcının, kısa sürede gelişen dostlukları anlatılmaktadır. Avcı Piri nin tüfeği oldukça eskidir. Diğer avcının yeni ve pahalı tüfeğini hevesle inceledikten sonra geri verir. Şehirden gelen avcı, Piri nin ceylanları öldürmesine izin vermez. Çok yağmur yağdığı için şehirden gelen avcının şehre dönmesini istemeyen Piri, onu misafir eder. Sabah erken uyanan şehirli avcı, Piri yi uyandırmaz ve onun eski tüfeğini alıp gider. Avcı Piri daha sonra bu olayı radyoda dinlediğinde şehirli avcının Samet Vurgun olduğunu anlar. Tarlada Bir Turaç Ötüyordu hikâyesinde de doğa varlıklarının korunmasını öğütleyen bir anlatım vardır. Anlatıcı çocuk ile arkadaşı Hasan, tarlalarında öten bir turacı sapanla yaralarlar. Yaralı turaç onlardan kaçmaz ve seke seke onları yumurtadan yeni çıkmış yavrularının yanına götürür. Bu durum her iki çocuğa da çok tesir eder. Turacın yaralarını sarar, yavrularına o iyileşinceye kadar bakmak için bir kafes yaparlar. Zavallı kuşcağız! Sen kırık ayağınla bu küçük yavruya nasıl yem bulup getireceksin? Bu gece o ne yiyecek? diye düşünüyordum. Bu manzara arkadaşıma da tesir etmiş olmalıydı ki, sinirlenip başını salladı. İyi iş görmedik, dedi. (Efendiyev, 1994, 28) 13 Samet Vurgun; 1906 da Kazak şehrinde dünyaya gelmiştir yılında Kazak öğretmenlik okulunu bitirdikten sonra, 1929 yılına kadar öğretmenlik yapmıştır yılında Moskova Devlet Üniversitesi, Dil ve Edebiyat Fakültesini daha sonra da Bakü Pedagoji Enstitüsünde yüksek lisansını tamamlamıştır. Şairin Andı, Fener, Gönül Defteri ve Şiirler adlı kitapları onun ilk eserleridir yılında Bakü de ölmüştür. Bkz. Vilayet Muhtaroğlu, Samet Vurgun,Başlangıcından Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, hzl.rıdvan Öztürk, Ali Duymaz, Filiz Kılıç, Aysun Sungurhan, C.4, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1993, s

150 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il İz İle hikâyesinde çocuklara cesur olma ve üstlendikleri işi mutlaka yerine getirmenin gerekliliği anlatılmaktadır. Bunların yanı sıra arkadaşa sadakat de anlatıda işlenen fonksiyonel konular arasındadır. Cafer ve Nadir, kolhozlarının kaybolan koyununu aramaya giden Cafer in babasına yardım etmek için gönderilirler. Koyunun izini takip ederken ormanda kaybolurlar. Cafer, Nadir in ısrarlarına rağmen koyunu bulmadan dönmeyi kabul etmez. Koyunu ancak hava iyice karardıktan sonra bulurlar fakat artık geri dönemezler. Cafer büyük bir ateş yakar ve Nadir e uyumasını söyler. Kurtların saldırılarına büyük bir cesaretle karşılık verir. Gecenin ilerleyen saatlerinde köylüler tarafından kurtarılırlar. Cafer ve Nadir, koyunu kurtarmak için gösterdikleri fedakârlık ve cesaretten dolayı kahraman ilan edilirler. Nadir hem korktuğu hem de uyuduğu için kendisini kahraman olarak görmez ve ödüle layık olmadığını düşünür. Bu olaydan üç dört gün sonra iki okullu izcinin, kolhozun kaybolmuş damızlık merinos koyununu kahramanlıkla arayıp bulmaları ile ilgili bölge gazetesinde küçük bir makale çıktı. Makale yazarı, Cafer ile Nadir i övüyordu. Ancak makaleyi okuduğunda Nadir nedense bir rahatsızlık hissetti. (Efendiyev, 1994, 38) Avcının Masalı hikâyesinde ise, bir avcı geç saate kadar avlanır ve karanlık çöktüğü için geri dönmeye korkar. Bir armut ağacına çıkarak kendisini ağaca bağlar ve uyur. Bir ayı homurtusu ile uyanır ve bir ayının kendisine armut uzattığını görür. Armudu almak için uzandığında ayı kendisini ağaçtan aşağı atarak ölür. Bu olayı dinleyen yaşlı avcılar, ayının avcıyı görmediğini ve armutları ona değil ışığa tutup olgunlaşıp olgunlaşmadığına baktığını söylerler. Ceylan Avı hikâyesinde ise bir ceylan avcısının yaşadığı ilginç olay anlatıya konu olmuştur. Anlatıcının babası usta bir avcıdır. Bir gün avdan eli boş döner ve bir daha ava gitmeyeceğini söyler. Yaşadığı ilginç olayı ise yıllar sonra anlatır. Bir ceylan avcıyı gördüğü halde kaçmaz ve ağlamaya başlar. Avcı biraz daha yaklaşınca onun yeni doğmuş yavrusunu görür ve bu olaydan sonra bir daha avlanmaz. Avcının Masalı ve Ceylan Avı hikâyelerinde yazarın bütün çocuk hikâyelerinde olduğu gibi doğayı koruma ve hayvanları öldürmemeye yönelik mesajlar açıkça görülmektedir. Bu mesaj çocuklara özellikle de merhamet duyguları ile anlatılmaya çalışılmıştır. Çocuk hikâyelerinin büyük bir kısmı avcılıkla ilgili olmasına rağmen bu hikâyelerin hiçbirinde hayvanların öldürüldüğünü görmeyiz. Yasemin Ağacı hikâyesinde anlatıcı çocuk, Aslan öğretmenin okul bahçesinde büyük zorluklarla büyüttüğü yasemin ağacını kırar ve onun üzerindeki bülbül yuvasını dağıtır. Aslan öğretmen, çocuğa hiçbir tepki göstermez, ona kızmaz, dövmez. Bu tavır çok etkileyicidir. İlkbahar geldiğinde anlatıcı çocuk, yasemin ağacının tekrar yetişmesi için elinden geleni yapar. Aslan öğretmenin ağacı kıran çocukla yaptığı konuşma açık bir mesajın ve dünya görüşünün ifadesidir. Aslan öğretmen birkaç saniye ağaca baktıktan sonra bana doğru döndü ve: - Biz dünyaya onu daha da güzelleştirmek için geldik,-dedi- biz onun güzelliklerini mahvetmek için gelmedik. (Efendiyev, 1994, 25) Yazar, dünyadaki yıkımın ve felaketlerin her çeşidini gençlik yıllarında yaşamış bir kişi olarak, gelecek nesillere dünyayı güzelleştirmeleri, insanları sevmeleri ve dünyayı daha yaşanır bir hale getirmeleri için telkinlerde bulunur. Koruklarda hikâyesinde çocuk gözüyle bir kahramanın anlatımı yapılmaktadır. Hikâyenin kahramanı olan Almurat ın yaşamı, kişiliği, mertliği ve fedakârlığı anlatıcı çocuğun dünyasında vazgeçilmez bir ideale, Almurat da bir idole çevrilir. Yazar, bu hikâyelerde kullandığı anlatım şekli ve seçtiği konularla hem çocuklar hem de yetişkinler arasında oldukça yüksek bir okunma oranı yakalamış ve geniş kitlelere ulaşma şansı bulmuştur. İlyas Efendiyev sadece çocuklar için yazdığı eserlerde değil roman ve hikâyelerinde de güzel tabiat tasvirleri yaparak anlatımına sakinlik veren bir üslûp oluşturmuştur. Yazarın, İkinci Dünya Savaşı döneminde yazdığı eserler de dâhil olmak üzere hikâye ve romanlarında, sert anlatım tabloları ve kanlı mücadelelerle karşılaşmayız. Sadece Üçatılan, 131

151 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» diğer eserlere nazaran daha mücadeleci bir ortamda geçer. Bu durum bir kahramanlık hikâyesi için oldukça doğaldır. Bütün eserlerine yansıyan sakinlik ve yaşanır bir dünya arzusu yazarın, Sovyetler Birliği nin sürekli mücadele içeren ve bir dönemi kan ve gözyaşı ile dolu olan sosyalist idareye karşı verdiği gizli mücadeledir. Bu sistemde insanlar hayatlarını devam ettirebilmek ve sahip oldukları mevkileri koruyabilmek için sürekli mücadele halindedir ve hiçkimsenin birbirine güvenmediği, yaşanmaz bir toplum yapısı meydana gelmiştir. Böyle bir ortamda yaşayan yazarın, insanların birbirine güvendiği, yarınlarından emin olduğu bir toplum ve dünya arzulaması sıradan bir istek değildir. Bu düşüncelerini de özellikle çocuklar için yazdığı hikâyelerde ortaya koymuştur. İlyas Efendiyev in, İkinci Dünya Savaşı yıllarında yazdığı eserlerinde de halkı savaşa hazırlamayı ve yüksek Sovyet ruhu vermeyi amaçlayan diğer yazarlardan ayıran şahsi bir üsluba sahip olduğunu görmekteyiz. Egemen ideolojiye göre cephedekilerin ve cephe gerisindekilerin yüksek ruh hâli içerisinde olmaları gerekmektedir fakat İlyas Efendiyev in bazı eserlerinde bu durum tam tersi istikamette ortaya çıkmıştır. KAYNAKLAR 1. EFENDİYEV Emin (2002), İlyas Efendiyev Bibliyografyası, Bakü: Çınar- Çap. 2. EFENDİYEV İlyas (1994), İz İle, Ceylan Avı, Bakü: Gençlik Neşriyyatı, s EFENDİYEV İlyas (1994), Tarlada Bir Turaç Ötüyordu, Ceylan Avı, Bakü: Gençlik Neşriyyatı, s EFENDİYEV İlyas (1994), Yasemin Ağacı, Ceylan Avı, Bakü: Gençlik Neşriyyatı, s ZAHİD XƏLİLİN UŞAQ DÜNYASI Səməngül Qafarova Hüsü qızı Bakı Slavyan Universitetinin dosenti «mən yazmaqdan zövq alıram» (yazıçı K.Abdulla) Müasir-yəni dövrün yazıçıları ilə uşaq ədəbiyyatını zənginləşdirən yazarların incilərinə, uşaq könlünü oxşayan saf, mərcan düzümlərinə nəzər yetirmək üçün addımladığım pedaqoji prosesin sınaqlı yollarından boylanmaqdan, qeydlər aparmaqdan, yazmaqdan zövq alıram. Məqsədimə qoyduğum silsilə yazıların birini də işləməkdə həvəsliyəm. Azərbaycan ədəbiyyatı, o cümlədən uşaq ədəbiyyatı demokratik cücərtilərin işığında alışaraq, artıq tonqal xarakterli işığı ilə dünyamızı uşaq dünyasını öz şölələri ilə nura qərq edir. Əslində humanitar təfəkkür də forma və məzmun etibarı ilə dəyişib. Son illərdə tarixi, elmi-siyasi, populyar sənədlərin, müxtəlif məzmunlu məqalələlrin, tarixən ortaq dəyərləri olan, qonşu ölkələrlə əməkdaşlıq, ədəbi-mədəni çərçivədə olan səyahət və konfranslar, mühacir ədəbiyyatı və ədəbi nəşrlər də bu dəyişiklikləri, inkişafı sürətləndirir. Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm bir qolu sayılan uşaq ədəbiyyatı həm maraqlı, həm də çətin bir sahə olmaqla bərabər mühüm diqqət və zəhmət tələb edir. Ədəbiyyatın və incəsənətin yüksək inkişafı elmin, mədəniyyətin də yüksəlişinə həmişə təsir göstərmişdir. Dahi insanlar xalqının taleyinə biganə qalmayaraq bu sahəyə hər zaman diqqət və qayğı göstərmişdir. O baxımdan milli liderimiz Heydər Əliyev klassik ədəbi irsimizə qayğı və həssaslıqla yanaşmış, ədəbiyyat və mədəniyyətimizi intellektual potensialımız adlandırmışdır: «Bizim mənəvi potensialımız ədəbiyyatımız, mədəniyyətimiz intellektual potensialımızın əsasını təşkil edir. Bunu yaradanlar bizim xalqın dahi insanlarıdır (H.Ə. - 31)». 132

152 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Ədəbi irsimizin qorunmasında, ədəbiyyatın, o cümlədən, uşaq ədəbiyyatının inkişafında, Azərbaycanın çiçəklənməsində, yüksəlişində əvəzsiz xidmətləri olan prezidentimiz İlham Əliyevin diqqət və qayğısını, böyük əməyini görürük. Çünki «Azərbaycan xalqının milli sərvəti intellektual mülkiyyəti, eyni zamanda, Azərbaycanın ədəbiyyatıdır, mədəniyyətidir» (H.Əliyev «Ədəbiyyatın yüksək borcu və amalı» Bakı, 1999, s.31) Uşaq ədəbiyyatının inkişaf etdirilməsində bədii ədəbiyyatların, mətbu orqanların nəşr olunmasında dövlət qayğıkeşliyi var və yetərincədir. Bu sahə gələcəyimiz olan uşaqların böyüməsində, təlim-tərbiyəsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Uşaq ədəbiyyatının başlıca diqqəti gənc nəslin etik və estetik tərbiyəsinin inkişafına istiqamət vermək, milli və bəşəri ideyalara hörmət və sədaqət, vətənpərvərlik, humanizm, əməksevərlik, dostluq, yoldaşlıq, düzlük və doğruluq, özünə qarşı tələbkarlıq kimi mənəvi-estetik xüsusiyyətləri aşılamaqdır. Uşaq ədəbiyyatı sahəsində çalışan sənətkarlarımız bu körpə fidanların və ömürlərinin dolanbac yollarına qədəm qoymağa çalışan gənclərin qəlbində nəcib hisslər oyatmalı, gələcək həyatlarında gözəl ümidlərin qanad açmasına, qəlblərinin işıqlanmasına, nəcib hisslərin oyanmasına yardımçı olmalıdır, əsərlərini bu sahədə istiqamətlənməsinə çalışmalıdırlar. Uşaq ədəbiyyatı, qəlblərinin ağ kağız olmalarını iddia etdiyimiz uşaqlar da dostluq, yoldaşlıq, doğruluq, sadiqlik, tələbkarlıq kimi mənəvi keyfiyyətlərin yaranmasında, humanist, zəmanəmizin tələblərinə uyğun zəngin biliyə, yüksək elmi potensiala, intellektual səviyyəyə malik olmalarına təkan verən bir sahə kimi inkişaf etməlidir. Bu sahənin inkişaf etməsində yüksək xidməti olan ədiblərdən biri də Zahid Xəlildir. Uşaq ədəbiyyatı sahəsində çalışan ədiblərimiz öz xalqının mübarizələrlə zəngin tarixi keçmişinə bələd olmalı, bu günün tələb etdiyi ideyalarla ayaqlaşmağı bacarmalı, vətəndaşlığı hər şeydən uca tutmalıdır. Dəyərli möhkəm özülü olan bir şey uçmaz, sınmazdır. Bu baxımdan uşaq ədəbiyyatı da tarixən görkəmli sənətkarların yaratdıqları ucalan, daim inkişafda olan ədəbi yoldadır. Bu ənənə bu gün də davam edir. Belə çətin yolda yaradıcılığının sanballı hissəsini uşaqlara həsr olunmuş əsərləri ilə uşaqların ədəbi dünyasını zənginləşdirən, «uşaqları söz sehrinə salan şair»lərdən biri də Zahid Xəlildir. Z. Xəlil 1965-ci ildə təməlini qoyduğu uşaq ədəbiyyatına həsr olunmuş bədii yaradıcılığını, 1974-cü ildə «Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı və folklor» adlı namizədlik dissertasiyası ilə bir daha nizamlandırdı cu ildə yaradıcılığının «bir dönüş nöqtəsi» adlandırdığı «Uçan çıraqlar» kitabı böyük maraq və təntənə ilə qarşılandı. Onun «Qarışqalar», «Mən rəngləri tanıyıram», «Göydən üç alma düşdü», «Quşlar, quşlar», «Torağaylar oxuyur» bir-birin ardınca işıq üzü görən bu kitabları uşaq dünyasına açılan bir pəncərəyə çevrildi. «Mənim üçün hər gün uşaqların günüdür» - söyləyən şair məhsuldar yaradıcılıq nümunələrini, işıqlı, arzularla dolu, sabaha böyük maraqla yanaşma ehtimalı yaradan, rəngarəng misralarının toplusu olan «Sərçələr», «Qaraqulaq ağ küçük», «Ovçu Paşabalanın məcaraları» və «Sığırın nağılı», «Siçanların kələyi», «Çinarların yuxusu» kimi poemalarını uşaqların sirli, sherli, nağıllı dünyalarına yeni ruh, yeni çalar bəxş etmişdir. Bu cəhətdən uşaq ədəbiyyatı adlı bir sahənin ən ideal namizədlərindən biri kimi tanınır. Əsərlərinin dilinin axıcılığı, aydınlığı, yığcamlığı, lirizmə meylliyi, məzmun sadəliyi, maraqlı hadisələr, alleqorik surətlər üstünlük təşkil edir. Sadaladığımız keyfiyyətlərlə görkəmli sənətkarın yaradıcılığı zəngindir. «Yazan çoxdur. Elə yaz ki, mahnın sözsüz olmasın. Deyən çoxdur. Elə de ki, sözün duzsuz olmasın. 133

153 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Baxan çoxdur. Elə bax ki, qəlbin gözsüz olmasın. Yanan çoxdur. Elə yan ki, külün közsüz olmasın» - Teymur Elçinin bu misraları sanki Zahid Xəlil yaradıcılığını xarakterizə edir. Yazılarının dərin mənalı sözlərlə zənginliyi, deyimlərinin duzluluğu, baxışlarının qəlbin dərinliyinə işləməsi, yanmağının da közlü olması, alovlu olması yaradıcılıq istiqamətinin səmtliliyi, obrazlılığı, vətənpərvərlik yanğısı, ürəklə yanaşma, söz və ifadələrdə bədii tərtibatlılıq daha güclüdür. Real həyatda əksliklərin vəhdəti və mübarizəsi qanunu hakimdir, yaxşı ilə pis, gözəlliklə eybəcərlik, köləliklə azadlıq, sevinclə kədər, zülm və ədalət, vəhşiliklə insanlıq, kobudluqla zəiflik üz-üzə dayanır. «Sərraf üçün gövhərdi söz» - deyimi Zahid Xəlil yaradıcılığına olan münasibətimi sanki aydınlaşdırır. Tanış olduğumuz fikirlər «şeirlərində dünya olduqca mərhəmətli, işıqlı, rəngarəngdir, gur səsli, harmonikdir.», «uşaq ədəbiyyatına gəlmə səbəbi onun yaradıcılıq axtarışları və sənətdə novatorluğu ilə bağlıdır, bu isə müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında daha tipik səslənir», «incə, təkrarolunmaz yumorla, yeri gələndə satirik məqamlarla öz bədii qüdrətini balaca oxuculara göstərmişdir», «onun fitri istedadının gücü ilə ərsəyə gələn əsərlərinin bədii dilinin təbiiliyi, saflığı, poetikliyi, obrazlılığı və ibrətliliyi, təsir etdiyi həyat səhnələrinin olduğundan da tam təfərrüatı ilə bədiiləşdirilməsi, heç bir qələm sahibini təqlid etmədən öz fərdi üslubunu saxlaması və sair müsbət sənətkarlıq xüsusiyyətləri ona dünya uşaq ədəbiyyatı korifeyləri ilə müqayisə olunmaq imkanları qazandırdı» və s. bu kimi ifadələr yaradıcılığının aynasıdır, desək səhv etmərik. Yaradıcılıq-şeir sənət yoluna qədəm qoymaq, bu yolda uğur qazanmaq şansı Zahid Xəlil yaradıcılığının tale payına düşmüşdür. Bəlkə də məktəb illərində Qacar rolu ilə bağlı təsadüfən baş verən əhvalat, onun yolunu, səmtini aydınlaşdırmışdı?! «1969-cu ildən uşaq dünyası ilə yaşayır. Bu gəlişigözəl trafaret ifadə deyil, bu həm də o deməkdir ki, Zahid Xəlil uşaq ədəbiyyatımızın zəif bəndlərini də, problem və nöqsanlarını da, yaranan nümunələrin, nəsrlərin kəm-kəsirini də, problemlərin aradan qaldırılması yollarını və formalarını da gözüyumulu bilir. Hamıdan yaxşı bilir ki, uşaqlar üçün hər kəs yazanda, kitablarını da özfəaliyyət yolu ilə məktəblərdə, məktəbəqədər müəssisələrdə tanış, vəzifə hesabına «sırıyanda» uşaq zövqü və dünyagörüşü sabah nə günə düşə bilər. Deməli, həm də onun və onun kimilərinin səsinin məsləhətlərinin eşidilməsi çox vacibdir» (S.Ağabalayeva «Azərbaycan» jurnalı, 2012, 3) fikrinin davamı olaraq, bu qənaətə gələrik ki, bu sahədə sözünü demiş, əməyini sərf etmiş, hər cəfasını çəkmiş Z.Xəlil Dünya uşaq ədəbiyyatı üzrə Beynəlxalq cəmiyyətin üzvü seçilib. «Uşaq ədəbiyyatı» adlı monoqrafiyası Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində dərslik kimi qəbul edilib. Əsərləri rus, Litva, eston, latış, moldav, gürcü, Ukrayna, özbək, qazax, türkmən, alman, finn, holland, yuqoslav, hind və s. dillərə tərcümə olunub. Moskvada kitabı 2 milyon tirajla nəşr edilib ci ilə «Literaturnaya qazeta»nın xüsusi «Zolotoy telyonok» mükafatına «Kölgələr», «Limonad içməyin» hekayələrinə görə layiq görülüb. Uzun illərdir ki, Azərbaycan televiziyasının bir neçə kanalında müxtəlif maraqlı verilişlərin aparıcısı olmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyində uşaq ədəbiyyatı bölməsində rəhbərlik edir. Dünyanın hər yerindən görünə bilən, sənət zirvəsinə gedən yolda təbiiliyi, rəvanlığı, sadəliyi, aydınlığı, lakonikliyi, sərrast söz düzümü, obrazlılıq yaradan məcaz və poetik fiqurlarla zənginliyi baxımından fərqli əsər müəllifidir: «Qoyma qala sinəndə söz, Duyğuları şerinə düz. 134

154 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Atlaz donlu bu dağ, bu düz, Səndən yeni söz istəyir» və ya «Biz hər axşam ayrılarkən Sözlərimlə səni, gülüm, Qapınıza ötürərəm. Sonra isə Buludların üstü ilə Evinizə gətirərəm» və s. Uşaqların sirli, sehrli dünyasına ayaq açmaq, orada qərar tutmaq, təbiətin yaratdığı bitki növlərinin, fəsillərin, heyvanat aləminin və s. mövzularin romantik üslubda, obrazlı təsviri imkan verir: «Hasarların dibində Gördüm tala-taladı. İstədim onu yığam Əllərimi daladı» (Gicitkən) «Elə bil neçə yerdən Düyünlənib qırxbuğum. Yığır ondan bir ətək Uşaqların hərəsi. Axı ləzzətli olur Qırxbuğumun kətəsi» (Qırxbuğum) «Göbələk, ağ göbələk, Ay ağappaq göbələk! Kol dibində bitirsən Elə bil ki, çətirsən» (Göbələk) «Qırt toyuq, cücəli toyuq, Pırpızlı, məzəli toyuq» (Cücəli toyuq) - Zahid Xəlil uşaqların ürəyinə açılan sirli bir pəncərədir. Yaradıcılıq illəri böyüdükcə, yaradıcılıq uğurları da böyüyən Z.Xəlilin yaradıcılıq dili cilalanır, obrazlılıq effekti, qeyri-adi hadisələr silsiləsi, illüstratik və s. kateqoriyaların üstünlüyü də daha aydın nəzərə çarpır. Hər zaman, hər yerdə istər iri tutumlu, istər kiçik, istərsə lap iki misralıq əsərlərində də forma yığcamlılığı, sərrast müqayisə özülü, sanballı təşbeh və metaforalardan hörülmüş söz buketi, poetik obrazlılıq sferasından kənara çıxmır. Biz bunu «Damcılar», «Gilas», «Uzun yol», «Çiyələk», «Ləpələr», «Ulduzlar», «Bülbül», «Qoruq», «Kür çayı», «Qatır», «Arı və kəpənək», «Sünbül», «Dovşan və canavar», «Tülkü və beçələr», «Yalançı meşə», «İki yumurta» və s. əsərlərində rast gəlirik. Məsələn: «Bir şeh damlası Dedi böcəyə: -Gözmuncuğuyam Gülə-çiçəyə.» «Bax, bu ağac gilasdı, Yaz gəlib bu ağacın Budağından gül asdı.» Yaşda balaca, ağılda zirək balalar bu sözlərin, oxşatmaların sehrinə düşürlər. Bu sehrin, bu avazın sirli-sehrli ucundan tutub ta ki, Zahid Xəlilin nağıllar aləminə, nağıllar dünyasına irəliləyirlər. 135

155 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Z.Xəlil Azərbaycan uşaq nəsrinin yollarına yeni cığırlar saldı. Bununla da «Azərbaycan uşaq nəsrinin yeni Anderseni» (F.Əsgərli «Sənətkarın uşaq dünyası». Bakı, 2003) titulunu qazandı. Nəsr sahəsində də uğurlar davamlı oldu. Milli uşaq nəsrində ilk məcara romanının müəllifidir ci ildə «Ballıca» kitabı ilə nəsrə başlayaraq «Çıraq nənənin nağılları», «Cırtdanla Azmanın yeni sərgüzəştləri» adlı kitablarını da nəşr etdirdi. «Odlar yurdunun paytaxtı» kitabına Bakı şəhərinin tarixi, coğrafiyası, etnoqrafiyası, arxitekturası ilə bağlı müxtəlif məzmunlu, amma vətənpərvərlik baxımından daha qabarıq hekayələri toplanmışdır. Görkəmli rus yazıçısı A.Tolstoy yazır ki, yazıçı böyük həcmli əsərləri yazarkən gözəl təsvirlər, məzəli dialoqlar qura bilir, oxucusunu bir təhər razı sala bilir. Kiçik hekayədə isə onun bütün istedadı göz qabağında olur. Böyük mövzuları kiçik həcmli hekayədə vermək yazıçıdan böyük ustalıq tələb edir. Bu baxımdan Zahid Xəlil yaradıcılığı-nəsr sahəsindəki zəhməti heç də hədər getməmişdi. Uzun axtarışlar, düşüncələr, yeni obraz, yeni ideya öz bəhrəsini vermişdir. Zahid Xəlil uşaqları «uşaqları nə iləsə aldatmaq olar» kimi yox, uşaqları daha dərin düşüncələrə qərq etmək, onları yeni maraqlı nağıl qəhrəmanları ilə tanış etmək fikirləri ilə bu sahəyə üz tutmuşdur. Zahid Xəlil yaradıcılığının xüsusilə də nəsr sahəsinin uşaqların söz dünyasında mühüm yer tutmasını şair Hikmət Ziyanın «1981-ci ildə «Ballıca» adlı ilk nəsr kitabı çap olunan da belə tez seviləcəyinə, satılacağına güman çox az idi. Amma «Ballıca» mağazalara çıxar-çıxmaz alındı. Sən demə, uşaqlarda bu cür ədəbiyyata güclü maraq varmış» və ya. B.Nəbiyevin «şeirləri ilə balacaları riqqətə gətirən Zahid Xəlil «Ballıca» adlı yeni kitabındakı nağıl və hekayələrlə onları bir daha sevindirdi» fikirləri ilə təsdiqləyirik. «Ballıca» kitabı təkcə alimlər, tənqidçilər tərəfindən deyil, uşaqlar üçün narahatlıq keçirən valideyn və miəllimlər tərəfindən də sevinclə qarşılandı. Məktəblərdə şagirdlər arasında aparılan müzakirələr, göndərilmiş məktublar, qəhrəmanlar: Fındıqburun, Dəmirdaban, Xallıca, Şeşəbığ, Hünər, Qəlbinur, Qeyrət və s. haqqında deyilmiş maraqlı fikir və isti münasibət bir daha Zahid Xəlil nəsrinin uğurlarından xəbər verir. Bu əsərlərdə biz yazıçı təxəyyülünü, şairlik fantaziyasını, güclü, sehrli qələm sahibinin istedadını kəşf edirik. Burada həm yuxulardan, həm reallıqdan, həm də fantastik fikirlərdən yaranan obrazların başına gələn hadisələrin şahidi oluruq. Və inanırıq ki, peçenyedən qız, çəməndən yaylıq, Ayıdan qayıq sürən, Ləpədən gözəl, çiyələk yağışının yağması, sehrli güzgü, qoçaq çəpiş, ağıllı bülbül var. Nəsrdə uşaq nəsrində bir inqilab etdi Z.Xəlil. Burada uşaqlara tövsiyə olunan savadlı, ağıllı, texnikadan baş çıxaran, dəcəlliyi rədd edən, heyvanlara-qarışqa və böcəklərə xoş, yırtıcılara mənfi münasibət bəsləyən, qorxmaz, cəsur, məsum qəlbli, zəhmətkeş insanların yolunda igidlik göstərən, vətənə məhəbbət göstərən, zor işlətməkdən, qan tökməkdən, çox yeməkdən uzaq olan və qəhrəmanlarla obrazlarla tanış oluruq. Zahid Xəlil şəxsi tanışlığım olmayan bu gözəl insan, alim, şair, yazıçı, publisist, tərcüməçi Azərbaycan üçün, balalarımız üçün əsl tapıntıdır. Aqniya Barto: «Mənim dostum Zahid Xəlil həm gözəl şair, həm də gözəl tərcüməçidir» - sözləri ilə fikrimizi təsdiqləyir. Kiçik hekayələrin böyük nuru təkcə azəri balalarının deyil, dünya uşaqlarının da qəlbini işıqlandırır, onları ali məqsədə vətən üçün, ana-ata üçün layiqli övlad olmağa ruhlandırır. «Azərbaycan haqqında yazdığım hekayələrin kiçik olduğuna baxmayın, deyirlər kiçik açarla böyük qapılar açmaq olar» (Z.Xəlil). ƏDƏBİYYAT 1. Əliyev H. Ədəbiyyatın yüksək borcu və amalı. Bakı, Əsgərli F. Sənətkarın uşaq dünyası. Bakı,

156 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 3. Abdullayev S. Bədii ədəbiyyatın tərbiyəvi rolu. «Filoloji araşdırmalar», Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı antologiyası. I, II, III cildlər t.e. Q.Namazov. Bakı, Məmmədov Ə. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı, Yusifoğlu R. Uşaq ədəbiyyatı. Bakı, Xəlil Z., Əsgərli F. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı, ŞEYHÎ NİN HAR-NÂMESİ NE ÇOCUK EDEBİYATI AÇISINDAN BİR BAKIŞ Dr. Setter DURMAZ Qafqaz Üniversitesi, Pedagoji Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü ÖZET Asıl adı Yûsuf Sinâneddîn olan Şeyhî, XV. yüzyılın ilk yarısında Anadolu'da yaşamış ve kendi devrinde sultânu ş-şuarâ unvanını almış şâirlerden biridir. Klasik Türk edebiyatının kuruluş devri şâirlerinden olan Şeyhî, adını edebiyat tarihinin unutulmayacak şahsiyetleri arasına yazdıran eserler kaleme almıştır. Şâirin, orta hacimli bir Türkçe Divân ı ile Hüsrev ü Şîrin ve Har-nâme mesnevîleri vardır. Anadolu sahasının en güzel hiciv örneklerinden birisi olarak kabul edilen Har-nâme, 126 beyitlik bir mesnevî olup, aynı zamanda hiciv ve mizâh edebiyatımızın bir şâheseridir. Bu küçük manzûm hikâyede öküzlerin rahatına ve boynuzuna imrenen zavallı eşeğin, sonunda kulaklarını kaybetmesi olayı anlatılır. Şâir, aslında kendi başından geçen bir hâdiseyi, teşhîs yoluyla hayvanlarla temsil ederek, en mükemmel bir tarzda aksettirmeyi başarmıştır. Hayvanların ağzından insanın dünyasına ayna tutan şâir, hayâl ile gerçeği yüzleştirmiş; mizâh ile şiiri, övgü ile yergiyi sembolik bir anlatımla karşı karşıya getirmiştir. Asrının sade, akıcı ve tabiî Türkçe sini en iyi yansıtan eserlerden biri olan Har-nâme nin, aynı zamanda oldukça canlı tasvirlere, etkili ve halk diline yakın bir üslûba sahip olduğunu söylemek mümkündür. Genel hatlarıyla çocuğun dünyasında güzellikler çağrıştıran, onun ruhunda güzele ve iyiye karşı olumlu davranışlar geliştiren, hayâl dünyasını zenginleştirerek ana dilinin tadını hissettiren eserler, çocuk edebiyatı kapsamında değerlendirilir. Bu bildirimizde Şeyhî nin Har-nâme mesnevîsinin, çocuk edebiyatı açısından bir değerlendirmesi yapılmıştır. Bu değerlendirme neticesinde, eserin gerek şekil, gerekse dil ve üslûp açısından çocuklara hitap ettiği tespit edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Şeyhî, Harnâme, Klasik Türk Şiiri, Çocuk Edebiyatı. HARNAME OF SHEİKHY WITHIN THE SCOPE OF CHİLDREN'S LITERATURE ABSTRACT Sheikhy, whose real name is Yusuf Sinaneddin, lived in Anatolia in the first half of the XV century, was one of the poets with the title of "Sultan-ush-Shuara" (The Sultan of the Poets). Sheikhy, as the poet of the classical period of foundation of Turkish literature, has written famous literary works. He is the author of such medium-volume mesnevies, as "Turkish Divan", "Khosrow and Shirin" and "Harname". The Harname which is considered as one of the most beautiful examples of satire of Anatolian area, is a mesnevi, which consist of 126 verses. It is also a masterpiece of our satire and humor literature. This is a small story in verse, which describes how the poor donkey envy the comfort and horn of oxen and eventually he loses his ears. Poet, in fact, through the animals, managed to show the occurrence, happened to him by personification it in the most perfect manner. The poet, who holds a mirror to the human world through the mouth of the animals, contrasts the imagination and reality, humor and poetry, satire and praise by symbolic expression. "Harname" is one of the works that best reflects the purity of Turkish language of that period and of course, with lively descriptions has a style, which close to the national language. In general, the literary works, associating the beauty in the child's world, evoking and develop positive behaviors towards better and the beauty in his soul, enriching his imagination makes him feel the mother tongue, are within the scope of children's literature. The article describes "Harname" of Sheikhy within the scope of children's literature and proves that by form of the work or the style and language it applied to children. Keywords: Sheikhy, Harname, Classical Turkish Poetry, Children's Literature. 137

157 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» GİRİŞ Asıl adı Yûsuf Sinâneddîn olan Şeyhî (?-1431?), XV. yüzyılda yaşamış şâirlerimizdendir. Germiyan ın ileri gelen Türkmen ailelerinden olan Şeyhî, Şeyhu ş-şu arâ unvanı ile anılmış ve tabîp olması dolayısıyla Hekîm Sinan adı ile de şöhret kazanmıştır. I. Murad, Yıldırım Bayezid, Çelebi Süleyman, Çelebi Mehmed ve II. Murad devirlerinde yaşayan Şeyhî nin doğum tarihi hakkında net bir bilgi olmamakla birlikte yılları arasında doğduğu sanılmaktadır. Kaynaklarda Şeyhî nin ilim tahsiline memleketi Kütahya da başladığı, şâir Ahmedî başta olmak üzere devrin tanınmış âlimlerinden ders aldığı, bilâhare İran a gidip orada edebiyat, tıp ve tasavvuf tahsil ettiği bildirilir. İran dan dönüşü sırasında Hacı Bayram Velî ye intisap eden ve bu sebeple Şeyhî mahlasını alan şâir, memleketine döndükten sonra bir attâr dükkânı açarak tebâbet icrâsına başlamıştır. Bu arada Germiyan Beyi II. Ya kûb hakkında kasîdeler yazan şâir, onun husûsî tabîbi ve müsâhibi olmuştur. Şeyhî nin Türkçe Dîvân ının yanı sıra Hüsrev ü Şîrin ve Har-nâme mesnevîleri olmak üzere bilinen üç eseri vardır yılı civarında altmış yaşlarında öldüğü sanılan Şeyhî nin mezarının Kütahya nın Dumlupınar ilçesine bağlı Çifte Pınar Köyü yakınında bulunduğu bildirilir. Şeyhî den bahseden biyografik kaynaklardan bazıları şunlardır: ŞEYHÎ NİN HAR-NÂME MESNEVÎSİ 1.1. Yazılış Sebebi: Har-nâme nin yazılış sebebi hakkında kaynaklarda verilen bilgilerin birbirinden farklı oluşu dikkat çekmektedir. Sehî Bey ve Latîfî ye göre, Şeyhî yi takdîr eden Sultan II. Murad, onu vezir yapmak ister. Şeyhî yi çekemeyen kimseler, onun ancak Nizâmî nin Penc-Genc i gibi beş mesnevî yazdıktan sonra bu makama gelmesinin uygun olacağını söylerler. Şeyhî, bunun üzerine Nizâmî nin Hüsrev ü Şîrin isimli mesnevîsini tercüme etmeye başlar. Çevirdiği 1000 beyti pâdişaha arz edince, büyük iltifat ve ihsânlara mazhâr olur; fakat memleketine dönerken, harâmîlerin saldırısına uğrar. Ne yapacağını bilemeyen şâir, değil hediyelerini, canını dahî zor kurtarır. Bunun üzerine kendi hâline uygun olan Harnâme isimli eserini yazarak pâdişaha gönderir. Âşık Çelebi, Kınalızâde Hasan Çelebi ve Âlî ye göre ise, hastalanan Çelebi Mehmed in iyileşmesine vesile olması üzerine kendisine Tokuzlu köyü tımar olarak verilir. Şeyhî de yeni tımarına giderken o köyün eski sahipleri tarafından yolu kesilerek bir güzel dövülür. Yolkesenler bununla da kalmayarak Şeyhî nin nesi var nesi yoksa alıp kaçarlar. Bunun üzerine Şeyhî, mezkûr eserini yazarak pâdişaha arz eder. (Timurtaş, 1971: 5-6) 1.2. Konunun Kaynağı: Şeyhî nin bu mesnevîsinin konusunu Arapça bir darb-ı meselle, Herat ta yetişmiş Emîr Hüseynî nin Zâdü l-müsâfirîn adlı eserindeki küçük bir eşek hikâyesinden aldığı yolundadır. (Timurtaş, 1971: 11) Bir başka görüşe göre ise, Firdevsî nin Şeh-nâme sinde geçen ve Fahrî nin Hüsrev ü Şîrin indeki, Ki varmışdı eşek kim bula boynuz / Kulakdan çıkdı oldı hâli yavuz tarzında tercüme ettiği beyitte bahsedilen eşek ile öküz hikâyesinden mülhem yazdığı belirtilmektedir. Har-nâme nin konusunun kaynağı ile ilgili bir diğer görüş de, Kelîle ve Dimne de geçen hayvan hikâyelerinin eserin konusunu belirlemede etkili olduğudur. (Şentürk / Kartal, 2004: 218) 14 Sehî Bey, Heşt-Bihişt, (Haz. Günay Kut), Harvard Üniv. Basımevi, 1978, s. l68-170; Latifi, Tezkiretü ş-şuarâ (Haz:Mustafa İsen), Akçağ Yay., Ankara 1999, s ; Âlî, Künhü l-ahbâr ın Tezkire Kısmı (Haz: Mustafa İsen), Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara 1994, s ; Hasan Çelebi, Tezkiretü ş-şuarâ, (Haz: İbrahim Kutluk), TTK Basımevi, Ankara 1989, c. I, s ; Şemseddin Sâmî, Kâmusu l-a lâm, İstanbul, 1996, s. 2894; Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, c. II, Bizim Büro Basımevi, Ankara, 2000, s ; Nihad S. Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, M.E.B., İstanbul, 1971, c. I, s ; Faruk K. Timurtaş, İslâm Ans., Şeyhî Maddesi, c. XI, M.E.B., İstanbul, 1979; Mustafa İsen, Cemâl Kurnaz, Şeyhî Divanı, Akçağ Yay., Ankara, 1990, s

158 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 1.3. Konusu: Şeyhî nin Har-nâme si, klasik Türk edebiyatının ilk hiciv ve mizâh metni olarak kabul edilmektedir. İnce alay ve nükteleri ihtiva eden Har-nâme, arûzun hafîf bahrinin Fe ilâtün-mefâ ilün-feilün kalıbıyla yazılmıştır. Yaklaşık 126 beyitlik küçük bir mesnevî olup 5 kısımdan meydana gelmiştir. (Timurtaş, 1993: 477) Bilindiği üzere Divân şiiri geleneğinde mesnevîlerin ilk kısmını tevhîd, münâcât ve na'tlar teşkil eder. Söz konusu eserin ilk 7 beyti Allah a, sonraki 5 beyti Peygamber Efendimiz e, devamındaki 26 beyti ise padişaha övgü kısımlarıdır. Bu kısımlardan sonra 83 beyti asıl hikâye kısmı oluştururken son 5 beyit ise dua kısmıdır. 83 beyitlik asıl hikâye kısmının 74 beytinde öküzlerin boynuzlarına imrenen bir eşeğin başına gelenler masalsı bir üslupla anlatıldıktan sonra 9 beyitlik bölümde âciz eşeğin kendisi olduğunu ifade eden Şeyhi, düştüğü duruma sitem ederek padişahtan yardım ister. Sonra padişaha dua ile mesnevîsine son verir. Mesnevînin 39. ve 112. beyitleri arasını oluşturan bölümde asıl konuya girilir ve perişan, zavallı bir eşeğin başından geçen hikâye sade ve akıcı bir dille anlatılır. Bu bölüm, Bir eşek var idi zaîf ü nizâr / Yük elinden katı şikeste vü zâr beyti ile başlayıp Batıl isteyü hakdan ayrıldum / Boynuz umdum kulakdan ayrıldum beyti ile biter. Eserin asıl hikâye kısmının özeti şöyledir: Eserde zayıf, çelimsiz, daima yük taşımaktan mustarip bir eşek konu edilmektedir. Oduna ve suya gitmekten bıkmış; gece-gündüz üzüntü ve dert içindedir. O kadar ağır yükler çeker ki, sırtında tüy kalmamış; tüy şöyle dursun et ve deriden de eser yoktur. Dudakları sarkmış, çenesi düşmüş. Bu eşek o kadar zayıflamış ki, arkasına bir sinek bile konsa yorulurmuş. Kulağında kargalar, gözünde sinekler dernek kurmuş. Arkasından palanı alınsa, kalanı it artığından farksızmış: 39. Bir eşek var idi zaîf ü nizâr / Yük elinden katı şikeste vü zâr 40. Gâh odunda vü gâh suda idi / Dün ü gün kahr ile kısuda idi 41. Ol çeker idi yükler ağır / Ki teninde tü komamıştı yağır 42. Nice tü kalmamışdı et ü deri / Yükler altında kana batdı deri 43. Eydür idi gören bu suretlü / Ta n degül mi yürür sünük çatlu 44. Dudağı sarkmış u düşmüş enek / Yorılur arkasına konsa sinek 45. Toğranur idi arpa arpa teni / Gözi görince bir avuç samanı 46. Kargalar dirneği kulağında / Sineğin seyri gözi yağında 47. Arkasından alınca pâlânı / Sanki it artuğıydı kalanı Bir gün bu zavallı eşeğe sahibi acır; üstünden palanını alıp otlağa salıverir. Eşek, otlakta kılını çeksen yağı damlayacak kadar besili öküzler görür. Bazılarının boynuzları ay gibi, bazılarının ise halka halka yay gibidir. Böğürüşünce âvâzları dağda taşta yankılanan, yular ve palan derdi de olmayan bu öküzleri hayranlıkla seyreder. Eşek bir kendi hâlini bir de öküzleri düşünüp yaradılışta -hayvan olarak-eşit oldukları halde kendilerinin boynuzdan mahrum olmalarını anlayamaz ve bu durumu haksızlık olarak düşünür: 48. Bir gün ıssı ider himâyet ana / Ya'ni kim gösterir inâyet ana 49. Aldı pâlânı vü saldı ota / Otlayurak biraz yüridi öte 50. Gördi otlakta yürür öküzler / Odlu gözler ü gerlü göğüzler 51. Sömürüp eyle yirler otlağı / Ki çekicek kılın tamar yağı 52. Boynuzı bazısınun ay bigi / Kiminün halka halka yay bigi 53. Böğrişüp çün virürler âvâze / Yankulanurdı tağ ü dervâze 54. Har-ı miskîn ider iken seyrân / Kaldı görüp sığırları hayrân 55. Geh yürürler ferâgat ü hoş-dil / Gâh yayla vü kışla geh menzîl 56. Ne yular derdi ne gam-ı pâlân / Ne yük altında haste vü nâlân 57. Acebe kalur tefekkür ider / Kendü ahvâlini tasavvur ider 58. Ki birüz bunlarunla hilkatde / Elde ayakda şekl ü sûretde 59. Bunların başlarına tâc neden / Bizde bu fakr ü ihtiyâc neden 60. Bizi gör arpa okı yay itdi / Bunlarun boynuzın kim ay itdi 139

159 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bu düşüncelerle öküzleri seyrederken, eşeklerin pîri olarak bilinen güngörmüş, akıllı, hikmet ehli, bilge eşeği hatırlar. Bu işin sırrını bilse bilse bu pîr eşek bilir düşüncesiyle ona başvurur: 61. Didi bu müşkilümi itmez hal / Meger ol bir falân har-i a kal 62. Var idi bir eşek firâsetlû / Hem ulu yollu hem kıyâsetlû 63. Çok geçürmiş zamâneden çağlar / Yükler altında sızırup yağlar 64. Nûh Peygamberün gemisine ol / Virmiş İblîse kuyruğıyla yol 65. Dir imiş ben döşedidüm döşegi / Dirilürken ölüp Üzeyr eşegi 66. Hoş nefesdür diyü vü ehlü fasîh / Hürmet eyler imiş hımâr-ı Mesîh 67. Kurd korkar idi kulağından / Arslan ürker idi çomağından 68. Ol ulu katına bu miskin har / Vardı yüz sürdi didi iy server Kâmil eşeğin huzuruna çıkan miskin eşek, onu bütün üstün vasıflarıyla methettikten sonra kendi hâlini şöyle arz eder: 69. Sen eşekler içinde kâmilsin / Âkil ü şeyh ü ehl ü fâzılsın 70. Anda k ıslâh ide tapun şer ü şûr / Har-ı Deccâle diyeler ker ü kûr 71. Menzil-i mü mine rehbersin / Merkeb-i sâlihîne mazharsın 72. Nesebündür mesel hatiblere / Nefesün hoş gelür edîblere 73. Sen eşeksin sen ne şek hakîm-i ecel / Müşkilüm var keremden itgil hall 74. Bugün ortakda gördüm öküzler / Gerüben yürür idi gögüzler 75. Her birisi semîz ü kuvvetlü / İçi vü taşı yağlu vü etlü 76. Niçün oldı bulara erzânî / Bize bildür şu tâc-ı sultânî 77. Yok mıdur gökde bizüm ılduzumuz / K olmadı yir yüzinde boynuzumuz 78. Her sığırdan eşek nite ola kem / Çün meseldür ki dir benî Âdem 79. Har eger hâr u bî-temîz oldı / Çünkü yük tartar ol azîz oldı 80. Bârkeşlikde çün bizüz fâik / Boynuza niçün olmaduk lâyık Zavallı eşeğin şikâyetlerini dinleyen pîr eşek kendisine şu cevabı verir: Bu işin aslı basittir. Allah öküzü rızık sebebi olarak yarattı. Gece-gündüz arpa buğday işler, bunların hâsıl olmasında uğraşırlar. Başlarında devlet tacı olması bundandır. Hâlbuki bizim işimiz, odun taşımaktır. Bunu göz önünde tutarsan bize boynuz şöyle dursun, kuyruk ve kulağın da fazla olduğunu anlarsın. 81. Böyle virdi cevâb pîr eşek / Ki y belâ bendine esîr eşek 82. Bu işin aslına işit illet / Anla aklunda yoğ ise kıllet 83. Ki öküzi yaradıcak Hallâk / Sebeb-i rızk kıldı ol Rezzâk 84. Dün gün arpa buğday işlerler / Anı otlayup anı dişlerler 85. Çün bular oldı ol azîze sebeb / Virdi ol izzeti bulara Çalab 86. Tâc-ı devlet konıldı başlarına / Et ü yağ toldı iç ü taşlarına 87. Bizim ulu işimiz odundur / Od uran içimüzde o dûndur 88. Bize çokdur hakîkî buyrukda / Nice boynuz kulağ u kuyruk da Pîr eşeği pür dikkat dinleyen zavallı eşek oradan dert içinde ayrılır. Fakat bu işin aslı kolaymış diye aslında memnun da olur. Artık ben de buğday işler, yazımı ve kışımı orada geçiririm. Ne zamana kadar odun ile dayak yiyeceğim, bundan sonra buğday işlemekle izzetler bulayım. şeklinde düşüncelerle dolaşırken yeşermiş bir ekin görür: 89. Döndi yüz derd ile zaîf eşek / Zâr ü dil-haste vü nahîf eşek 90. Didi sehl ola bu işün aslı / Çünki şerh oldı bâbı vü faslı 91. Varayın ben de buğday işleyeyin / Anda yaylayup anda kışlayayın 92. Nice yiyem odun ile letler / Bulayın buğday ile izzetler 93. Gezerek gördi bir göğermiş ekin / Sanki dutardı ol ekin ile kîn 94. Işk ile degdi girdi işelemege / Gâh ayaklayu gâh dişlemege 95. Arpa gördi göğermiş aç eşek / Buldı cân derdine ilâç eşek 96. Degme kerret ki şevk ile kavrar / Toprağın bile götürür harvâr 140

160 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Aşk ile yemeye başlar. Öyle saldırır ki, az zamanda tarla kara toprak haline gelir. Doyduktan sonra yuvarlanır ve sevincinden terennüme başlar: 97. Eyle yidi gök ekini terle / Ki gören dir zihî kara tarla 98. Yiyürek toydı karnı çağnadı / Yuvalandı vü biraz ağnadı 99. Başladı ırlayup çağırmağa / Anup ağır yükin ağırmağa 100. Dimüş ol âdemi ki hôş demdür / Ni âm oldukda bî-nagâm gamdur 101. Pes idüp cûş içinde eşvâkı / Râst düzdi nevâ-yı uşşâkı 102. Çeker âvâze tîz ider perde / Hoş ser-âğâz ider muhayyerde 103. Nice düzmek ki bozdı âhengi / Perdesin açdı ol cihân nengi Tiz perdeden bağırması durumdan ekin sahibinin haberdar olmasına sebep olur. Tarla sahibi gelip de tarlasını mahvolmuş görünce, biçare eşeği döver. Bununla da hırsını alamaz; kuyruğunu ve kulağını keser: 104. Çıkarur har çün enker ül-asvât / Ekin ıssısına arz olur arasât 105. Ağaç elinde azm-i râh etti / Tarlasını göricek âh itdi 106. Daneden gördü yiri pâk olmış / Gök ekinliği kara hâk olmış 107. Yüreği sovumadı sövmek ile / Ulımadı eşeği dövmek ile 108. Bıçağın çekti kodu ayruğunu / Kesdi kulağını vü kuyruğını Eşek canı acıyarak kaçarken yolda akıl danıştığı pîr eşeğe rastlar. İhtiyar eşek halini sorar. Zavallı inleyerek şöyle der: Boynuz umarak kulaktan oldum Kaçar eşşek acıyurak cânı / Dökülip yaşı yerine kanı 110. Uğrayu geldi pîr eşek nagâh / Sordı hâlini kıldı dert ile âh 111. Yarmaru inleyü didi iy pîr / Har-ı rûbâh bigi pür-tezvîr 112. Bâtıl isteyü Hakdan ayrıldum Boynuz umdum kulakdan ayrıldum Şeyhî mesnevîsinin bundan sonraki 8 beytinde ayak takımından kendini bilmez birkaç kişinin padişahın buyruğuna karşı geldiğini, ancak padişahın adâletine güvendiğini ve onlara hak ettiği cezayı vereceğine inandığını belirtir. Padişahın nükteden, meramdan anladığını, maksadının padişah tarafından anlaşıldığından şüphe duymadığını vurgular. Padişahın meclisinde riyakâr ve kalbi saf olmayanların değil, irfan ehlinin bulunması gerektiği uyarısıyla padişaha dua ederek hikâyeyi sonlandırır Benem ol har yükündeki har-ı leng / Gussalar balçığına vâlih ü deng 114. Ne yüküm bir nefes giderici var / Ne biraz çekmegine yarıcı var 115. Har-gedâ iken arpaya muhtaç / Gezerem ki urıla başuma tâç 116. İster iken helâlden rûzî / Varum itdüm harâmîler rûzî 117. Ger tonuzlara olmaya buyruk / Âh gitdi kulağ ile kuyruk 118. Hükm-i sultân ki ola pâyende / Çarh çâkerdürür felek bende 119. Kim ola bârî bir iki eclâf / İde tevki-i pâdişâha hilâf 120. Şâh kahrı neûzü bi llâh eger / Çarh baş çekse ider zîr ü zeber Şâir, hikâyesini pâdişâha dua ederek tamamlar: 121. Göklere irdi nâle vü feryâd / Dâd iy pâdişâh-ı âdil-dâd 122. Şeyhî uzatma nâle vü âhın / Nüktedândur bilir şehen-şâhın 123. Ger inâyetden istersen tevfîr / Kılma devlet duâsını taksîr 124. Nice kim bu zamâne-i nâ-sâz / Câhile nâz vire ehle niyâz 125. Ne kadar kim cihân-ı bî-ihlâs / Ârifi hâriç ide âmiyi hâs 126. Ol şehün işi izz ü nâz olsun / Düşmeninün gam u niyâz olsun 1.4.Eserin Değeri: Hint ve Yunan edebiyatından başlayarak birçok milletin edebiyatında, kahramanlarını hayvanların oluşturduğu hikâyeleri vardır. Bu hikâyeler, insanı eğlendirirken düşündüren, içinde çok yararlı öğütler bulunan ibretli hikâyelerdir. Türk edebiyatında ilk hiciv metni olarak Har-nâme, Şeyhî nin şâirlik kudretini sergilediği küçük hacimli mesnevîsi olup, aynı zamanda içinde birçok faydalı öğütler bulunan bir fabl örneğidir. 141

161 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bir mesnevîyi oluşturan tevhîd, na t, methiye, sebeb-i te lîf, âğâz-ı dâstân ve dua gibi bölümlerin bu küçük eserde mevcut bulunması ve bu bölümlerin şaşılacak derecede bir nispet ve tenasüp ile yazılmış olması, Şeyhî nin şâirlik başarısının bir göstergesidir. Ayrıca Şeyhî nin eserde vermiş olduğu tasvirler çok güçlüdür. Eşeğin zayıflığı ve öküzlerin otlaktaki görünüşleri çizilirken göze, kulağa, zihne hitap eden canlı ve hareketli sahneler oluşturulmuştur. Bu yönü ile eski edebiyatımızda eşi az bulunur bir örnektir. Şeyhî, eserinde insanlara söyletmek istemediği sözleri daha saf ve hadiseleri idrak üstüne taşımada mazur olan hayvanlara söyletmiştir. Hayvanların ağzından insanın dünyasına ayna tutan şâir, hayâl ile gerçeği yüzleştirmiş; mizâh ile şiiri, övgü ile yergiyi sembolik bir anlatımla karşı karşıya getirmiştir. (Özdemir, 2010: 70) Şeyhî, Har-name de tarihin başlangıcından beri insanların tartıştıkları kader kavramı, bu kavramın insan hayatındaki yeri ve insanların bu kavrama bakışları vs. gibi hususları ele alır. İnsanların davranışlarını yaratılışın ve dolayısıyla kaderin getirdiği farklılıklara karşı çıkarak yapmaları halinde kaybedenlerden olacaklarını anlatır. Eserdeki temel çatışma adâlet-adâletsizlik çatışması olup, teması ise elindekilerle yetinmek tir. Metindeki tema ve onun etrafında şekillenen olaylar, sosyal hayattaki bireylerin ellerindekilerle yetinme, onlara rıza gösterme, daha fazlasını elde etmek için birtakım yollara sapmama ilkeleriyle örtüşmektedir. Bu hikâyede geçen her varlığın, eski toplum yapısında karşılığı olan bir kitle ya da şahsı temsil ettiğini düşünüp öylece yorumlamak gerekirse; eşek halkı, pîr eşek bilginleri, öküzler yöneticileri, tarla sahibi ise pâdişahı temsil eden bir alegoride düşünülebilir. (Özdemir, 2010: 77) 2. HAR-NÂME NİN ÇOCUK EDEBİYATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Çocuk edebiyatının günümüze değin birçok tanımları yapılmıştır. M. Ruhi Şirin e göre çocuk edebiyatı, Çocukların ilk çocukluktan (2-6 yaş) çocukluk dönemi sonuna kadar yaşanan çocukluk çağlarına özgü duyarlıkların yalın bir anlatım ve çocuksu bir edâ içinde dile getirilmesiyle oluşan bir edebiyat türüdür. (Şirin,1994:11) Yalçın ve Aytaş a göre de, Çocukların büyüme ve gelişmelerine, hayâl, duygu, düşünce ve yeteneklerine, zevklerine hitap eden, eğitirken eğlenmelerine katkıda bulunmak amacıyla gerçekleştirilen çocuksu bir edebiyattır. (Yalçın / Aytaş: 5 ) Cemil Meriç ise, çocuk edebiyatının sınırlarıyla mahiyetinin belirsiz olduğunu söyler. Ona göre, bu edebiyatın okurları, çocuklar için yazılan kitapların bütününün yanı sıra, büyükler için yazılanları da okur. Okur olma durumunun yaşla sınırlandırılamayacağını belirten Meriç, psikoloji alanında yapılan çalışmaların çocuk ruhunu istenildiği kadar aydınlatamadığı retorik sorusuyla, bu görüşü paylaştığını ortaya koyar. (Meriç, 1986: 308) İnci Enginün, aslında çocuklar için yazılmış müstakil bir edebiyat ortaya koymanın gerekmediğine işaretle şunları söyler: Çocuklara yüksek bir değer taşıyan sanat eserini, onun anlayacağı şekilde bildiği kelimeler içinde, hayalini canlandırarak benzetmelerle ve kısa cümlelerle anlattığımızda, onun büyük bir zevk aldığını görüyoruz. (Enginün, 1985: 186) Çocuk edebiyatına dair bu yaklaşımlardan yola çıkarak, Şeyhî nin Har-nâme mesnevîsinin -aslında çocuklar için yazılan bir eser olmamakla birlikte- çocukların ilgisini çekebilecek niteliklere sahip olduğunu belirtmek mümkündür. Bu nitelikleri şu alt başlıklar altında değerlendirebiliriz: 2.1. İçerik Açısından: Çocuklar için hazırlanan eserlerin, içerik bakımından çocuğun yaşına ve yaşantısına uygun olması gerekir. Ayrıca onun gelişimine katkı sağlayabilmesi, evrensel değerleri aşılayabilmesi, onu rasyonel düşünmeye yöneltmesi vs. gibi değerlere sahip olması göz önünde bulundurulması gereken hususlardandır. Çocuk, genellikle hayâlî, abartılı, gerçeküstü bir dünyadan hoşlanır. Ancak bunlar somutlaştırıldığı takdirde anlar ve zevk alır. Bu yüzden anlatıcı; hayâlin içinde hayatın bir ger- 142

162 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il çeğini, abartılı duygu hâllerinin içinde barışçı, mütevazı, uzlaşmacı ve iyiliksever tutumu, gerçeküstü olayların kıvrımları arasında, gerçek hayat sahneleri karşısında uyanık ve dirençli kalmanın bilincini, erdemini öne çıkarmalıdır. Çocuk yayınlarının eğitici, öğretici yanı ağır basmalı; bu etkinin çocuğun ve toplumun yararına olmasına özen gösterilmelidir. Buna göre "Har-nâme", başlangıçta bir fabl örneği olmasından dolayı çocuklar için oldukça ilgi çekici bir eserdir. Eserin kahramanlarının hayvanlar olması, hikâyede onların rengârenk sahnelerle canlandırılması, belirgin vasıflarla tasvir edilmesi gibi hususlar çocukların hayal, duygu, düşünce ve yeteneklerine hitap etmektedir. Meselâ; eşeğin zavallılığının en belirgin şekilde ortaya konması, pîr eşeğin bilgeliğinin ve güngörmüşlüğün çok canlı hatlarla anlatılması, öküzlerin refah seviyelerinin zavallı eşeği tahrik edercesine gündeme getirilmesi vs. "Har-nâme" de, çocukların kadere bakış açılarının olması gereken noktaya çekilmesinde son derece etkili bir eserdir. Bu bağlamda eser, hırsın hüsranlık sebebi olduğu, aza kanaat etmeyenin çoğu asla bulamayacağı vs. evrensel değerleri anlatan bir içeriğe sahiptir Dil ve Anlatım: Çocuklara yönelik yazılan eserlerin, dil ve anlatım yönüyle onun dünyasına yakın, bildik ve tanıdık obje ve nesneleri içermesi; anadili bilincini pekiştiren, dil beğenisini geliştiren olgunlukta olması büyük önem taşımaktadır. Bundan başka ayrıca söz konusu eserlerin yabancı kelime, deyim ve atasözlerinden arındırılmış olması veya anlamlarının verilmesi, cümlelerin açık ve anlaşılır olması ve bununla birlikte çocuğun kelime dağarcığını geliştirebilmesi vs. özelliklerine sahip olmalıdır. Söz varlığı ve söz varlığının alt dalları olan kelime hazinesi, deyimler, atasözleri ve diğer unsurlar, çocuk edebiyatı ürünlerinin meydana getirilmesinde önemli bir yer teşkil eder. Çocuk edebiyatı ürünlerinden seçim yapılarak oluşturulacak her türlü eğitim materyali ve yine çocuk edebiyatı ürünlerinden faydalanılarak oluşturulacak her çeşit eğitim ortamı, çocukların seviyelerine göre hazırlanırken, söz varlığının unsurları da dikkate alınır. Çocuklar ana dillerinde yer alan söz varlığı unsurlarını, her türlü eğitim ortamında, çocuk edebiyatı ürünlerinden de faydalanarak kazanır ve zenginleştirirler. (Baş, 2010: 138) Hemen her beyti sehl-i mümtenî hâlinde söylenen Har-nâme nin dikkate değer özelliklerinden birisi, çok sade bir Türkçe ile söylenmiş olmasıdır. O kadar ki bu hikâyenin bazı beyitleri tamamıyla öz Türkçe dir. Diğerlerinde de zarûrî, yabancı sözler görülür ki onlar da beyitlerin umumiyetle Türkçe olan sözleri ve Türkçe söyleyiş üslûbu içinde eriyip kaybolmuş durumdadır. Eserde ayrıca halka ait kullanımların varlığı dikkat çeker. Bunlardan yola çıkarak mesnevînin halk diline yakın bir anlatı olduğunu söylemek mümkündür. Buna örnek olarak "Harnâme"de yer alan atasözü ve deyimlerin geçtiği bazı beyitler aşağıda verilmiştir: "Dudağı sarkmış u düşmüş enek ( Dudağı sarkmak, çenesi düşmek-deyim; 44. beyit) Odlu gözler ü gerlü gögüzler (Göğsünü gere gere, göğüs germek- deyim; 50. beyit) Vardı yüz sürdü didi iy server (Yüz sürmek, eşiğine yüz sürmek-deyim; 68. beyit) Tâc-ı devlet konıldı başlarına (Başına devlet kuşu konmak-deyim; 86. beyit) Buldı cân derdine ilâc eşek (Derdine derman bulmak-deyim; 95. beyit) Nimet, nağmesiz olursa gamdır (Atasözü, 100. beyit) SONUÇ Bu makalede, Şeyhî'nin "Har-nâme" mesnevîsinin çocuk edebiyatı açısından ele alınıp incelenmesiyle başlıca şu neticelere ulaşılmıştır: 1. Har-nâme, XV. yüzyıl klâsik şiirin önde gelen temsilcilerinden biri olan Şeyhî nin Türk edebiyatına kazandırdığı bir şâheseridir. 2. Har-nâme bir klâsik edebiyat mahsûlü olmasına rağmen dili sade ve akıcıdır. Bu da çocukların dünyasına yakın, onların anadili bilincini pekiştiren, dil beğenisini geliştiren olgunluktadır. Ayrıca çocuk edebiyatı ürünlerinin meydana getirilmesinde önemli bir yer teşkil eden 143

163 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» söz varlığı ve söz varlığının alt dalları olan kelime hazinesi, deyimler, atasözleri ve diğer unsurlar, Har-nâme de yer almaktadır. 3. Har-nâme, işlediği konunun her zaman güncelliğini koruması, sembolik dili kullanmadaki başarısı ve çarpıcı anlatımı ile çocukların ilgisini çekecek niteliktedir. 4. "Har-nâme", hayvanların dilinden çocukların dünyasına eğilerek bilgi, güç, kader, kanaat, kıskançlık vs. gibi evrensel kavramlarla ilgili mesajlar veren bir eserdir. 5. Eserin, temsil ettiği unsurları bakımından dikkate alındığında hikâyenin, bugünün toplumunda karşılığı olan halk, yöneticiler, aydınlar ve bunların birbirleriyle ilişkileri bağlamında güncelliğini koruduğunu görmek mümkündür. 6. "Har-nâme", Türk edebiyatında eşine az rastlanır bir realist hüviyet taşır. Zira çizdiği karakterlerin göze, kulağa, zihne hitap eden yönleriyle âdeta canlı ve hareketli bir sahneye dönüşmüştür. Bu anlamda eserin sinema sektörü için de eşi bulunmaz bir değer olduğu âşikardır. Ancak bugüne kadar böyle bir eserin sinema filmi ya da çizgi filminin yapılmamış olması düşündürücüdür. Karga ile Tilki hikâyesini anlamlı ve eğitici bulan, Ezop, La Fontaine, Beydeba gibi fabl yazarlarını tanıyan bir toplum, Şeyhî ve Harnâme sini de keşfetmekte gecikmemelidir. KAYNAKÇA 1. Âlî (1994). Künhü l-ahbâr ın Tezkire Kısmı (Haz: Mustafa İsen), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. 2. Ayverdi, İlhan (2006). Misalli Büyük Türkçe Sözlük, c. I-II-III, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı. 3. Banarlı, Nihat Sami (1971). Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, c. I, İstanbul: M.E.B. 4. Baş, Bayram (2010). "Söz Varlığının Oluşumu ve Gelişiminde Çocuk Edebiyatının Rolü", TÜBAR- XXVII-Bahar, s Bursalı Mehmed Tâhir (2000). Osmanlı Müellifleri, c. I-II-III, Ankara: Bizim Büro Basımevi. 6. Dilçin, Cem (1983). Yeni Tarama Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 7. Enginün, İnci (1985). Çocuk Edebiyatına Toplu Bir Bakış. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, LXIX (400), s Hasan Çelebi (1989). Tezkiretü ş-şuarâ, (Haz: İbrahim Kutluk), c. I, Ankara: TTK Basımevi. 9. İsen, Mustafa; Kurnaz Cemâl (1990). Şeyhî Divanı, Ankara: Akçağ Yayınları. 10. Latifi (1999). Tezkiretü ş-şuarâ (Haz: Mustafa İsen), Ankara: Akçağ Yayınları. 11. Mengi, Mine (1977). Harnâme Kime Sunulmuştur, Türkoloji Dergisi, Ankara, c.vii, s Meriç, Cemil (1986). Çocuk Edebiyatı,Kültürden İrfana, İstanbul: İnsan Yayınları, s Özdemir, Mehmet (2010). Harnâme nin Tahkiye Dışındaki Bölümlerine Şekil ve Muhteva Açısından Bakış, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3/1, s Sehî Bey (1978). Heşt-Bihişt (Haz. Günay Kut), Harvard Üniversitesi Basımevi. 15. Şemseddin Sâmî (1996). Kâmusu l-a lâm,c. 4, İstanbul: Kaşgar Neşriyat. 16. Şentürk, Ahmet Atilla;Kartal, Ahmet(2004). Eski Türk Eski Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul:Dergâh Yayınları. 17. Şimşek, Tacettin (2002). Çocuk Edebiyatı, Ankara: Rengarenk Yayınları. 18. Şirin, Mustafa Ruhi (1994). Çocuk Edebiyatı, İstanbul: Çocuk Vakfı Yayınları. 19. Timurtaş, Faruk Kadri (1979). İslâm Ansiklopedisi, Şeyhî Maddesi, c. 11, İstanbul: M.E.B. 20. Timurtaş, F. Kadri (1980). Şeyhî ve Hüsrev-i Şirin i (İnceleme-Metin), İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi. 21. Timurtaş, F. Kadri (1971). Şeyhî nin Harnâme si, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi. 22. Yalçın, Alemdar; Aytaş, Gıyasettin (2002). Çocuk Edebiyatı, Ankara: Akçağ Yayınları. ƏDƏBİYYAT VƏ TƏRBİYƏ Tural MİRZƏLİYEV Qafqaz Universiteti Pedaqogika Fakültəsi Azərbaycan Dili və Ədəbiyyatı Müəllimliyi Bakı/ Azərbaycan [email protected] XÜLASƏ Məqalədə Əhməd bəy Ağaoğlunun ədəbiyyatın tərbiyəedici cəhətlərinə dair fikirləri yer almışdır. Ağaoğlu düşünürdü ki, hərhansı cəmiyyətin formalaşmasında ədəbiyyatın müstəsna rolu var. Şərqin tənəzzülü, Qərbin in- 144

164 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il kişafı ilə həmin toplumların bədii ədəbiyyatı arasında əlaqə quran Ağaoğlu bu qənaətə gəlir ki, bədii əsərlərin forma və məzmun xüsusiyyətləri sonradan aid olduğu xalqa sirayət edir, onun dəyərinə çevrilir. Bu səbəbdən də Ağaoğlu Qərbin inkişafında rolu olan həmin forma və məzmunun Şərqə, o cümlədən Azərbaycana gəlməyinin tərəfdarı və təbliğatçısı idi. Açar sözlər: cəmiyyətin formalaşması, ədəbiyyatın rolu, Qərbin inkişafı, Şərqin tənəzzülü, bədii əsərlərin forma və məzmun xüsusiyyətləri və xalqın taleyi. LITERATURE AND EDUCATION ABSTRACT The article reads the opinions of Ahmed Agaoglu on the educational sides of literature. Agaoglu thought that the literature had exceptional roles in the formation of the society. By establishing the relationship between the development of the West, ignorance of the East and literature, Agaoglu came to the conclusion that the form and subject peculiarity of the literary works integrate with the nation they belong to and turn out to be their values. For this reason, Agaoglu was the supporter of bringing those form and subjects that played a big role in the development of the West to the East and Azerbaijan. Key words: formation of the society, roles of the literature, development of the West, ignorance of the East, form and subject peculiarity of the literary works and life of the society. Ədəbiyyat və tərbiyə (Əhməd bəy Ağaoğlunun baxışları ilə) XX əsrin əvvəllərində ictimai fikirdə yaranan, var olan mübahisələrin bir qismi də bədii ədəbiyyat necə olmalıdır? sualı ilə bağlı idi. Didaktika, reallığı əksetdirmə, sosial məzmun, estetik prinsiplər bədii mətndə nə qədər və necə yer tapmalıdır? Ədəbiyyat nədir? Nəyə xidmət edir və etməlidir? Bu kimi suallar hər zaman alimləri düşündürmüş və ümumi fikir oxşar olsa da, mübahisələrə də səbəb olmuşdur. Bu suallara hər kəsin öz cavabı vardı. Əhməd bəy Ağaoğlu da dövrünün nüfuzlu fikir xadimi kimi bu mübahisələrdən kənarda qala bilməzdi və qalmamışdı da. Ağaoğlu ədəbiyyatda sosial məzmunu önə çəkir, bu zaman necə olur, olsun u əsas estetik dəyər kimi irəli sürürdü. Ədəbiyyatın tərbiyəedici tərəfi Ə.Ağaoğlu üçün bütün digər yönlərindən daha vacib və lazımlı idi. Əhməd bəy Ağaoğlunun fikrincə, saf cəmiyyətin yaranmağı üçün insanlar mənəvi cəhətdən sağlam olmalıdırlar ən azından başqalarına pislik etməyi düşünməli deyillər. Uzun illər boyu bu vəzifəni insanları mənəvi cəhətdən tərbiyə etmək vəzifəsini din yerinə yetirmişdir. Hər kəsin yanına bir nəzarətçi qoymaq qeyri-mümkündür. Ancaq dinin əmrləri və yasaqları, Allah sevgisi və qorxusu insanları öz istəklərinə və hərəkətlərinə tənqidi yanaşmağa məcbur etmişdir. Ağaoğlunun fikrincə: Bu gün fikriyyat və bədiiyyat dinin yerini almışdır. Din eyni müsbət təsirini yenə qoruyur. Bununla yanaşı ədib, şair və mühərrirlər müəyyən qədər ilahiyyatçı və din adamlarını əvəz etməyə başladılar. [1, səh. 61] [2, səh. 71] Ə.Ağaoğlu Sərbəst insanlar ölkəsində, Dövlət və fərd, Mən kiməm?, Üç mədəniyyət kimi əsərlərində fərd-cəmiyyət münasibətlərindən danışarkən ədəbiyyata da geniş yer ayırmış, bədii əsərdə yer almış fərdi baxışların sonradan müəyyən qədər ictimai mənzərəni də müəyyənləşdirdiyini qeyd etmişdir. Fəqət unutmaq lazım deyil ki, ingilis əfkari-ümumiyyəsinin canlanmasında başlıca səbəb sərbəstlik olmuşsa da, bu yeganə səbəb deyil. Sərbəstlikdən istifadə edərək ingilis ruhlarını və qəlblərini tərbiyə edən mühərrir, şair, mütəfəkkir və moralistlərin çox böyük rolu olmuşdur. Elə təkcə Şekspirin ingilis xarakterinin yetişməsi üzərində nə qədər təsiri olmuşdur! [3, səh. 77] Ədəbi dünyagörüşü həqiqətdə bir xalqın şüurudur, dünyaya baxışıdır. Hər bir xalqın dünyagörüşü onun ruhunda, rüşeymi və mahiyyəti bu dünyaya olan həmin daxili baxışıdır ki, xalq həmin daxili baxışla doğulur, həqiqəti bilavasitə onunla kəşf edir, onun qüvvəsi, həyatı və həyatının mənası həmin bu baxışdadır. Bu həmin prizmadır ki, onun vasitəsi ilə xalq qövsüqüzehin bir və ya bir çox rəngarəng boyaları arasından bütün kainatın sirlərini seyr edir [4, səh. 17]. Belinskinin ədəbiyyat və xalqın şüuru arasındakı əlaqəyə aid bu lakonik fikirləri Ə.Ağaoğlunun ədəbiyyat və cəmiyyət münasibətinə aid fikirləri ilə üst-üstə düşür. Ə.Ağaoğlunun ədəbiyyata aid fikirləri bəzən tədqiqatçılar tərəfindən sənət sənət üçündür tezisi ilə qiymətləndirilir. Fikrimizcə, bu mövqe yanlışdır. Ə.Ağaoğlu bütün əsərlərində 145

165 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ədəbiyyatın həyata təsirini qabardır, ədəbi əsərlərə də məhz bu mövqedən yanaşaraq təsirin doğru və tərbiyəvi olmasını tələb edirdi: Yazar və şair yalnız kəndi ruhunun deyil, içində olduğu çağdaş cəmiyyətin ruhi həyəcanlarını da əks etdirir. Başqa bir deyimlə, ədəbiyyat həyatdır. O, zaman və məkanla bərabər yürür. Hətta onları əks etdirməklə qalmaz, onları irəliyə doğru itələyər. Yeni fikirlərin, hislərin və təmayüllərin yayılmasına və gəlişməsinə səbəb və vasitə olar. Bu surətlə ədəbiyyat ən böyük fəziləti olan tərbiyə təsirini həşəmətli bir surətdə edər [2, səh. 107]. Ədəbiyyatı pedaqoji proses, müəllifi pedaqoq kimi görmək Ə.Ağaoğlu üçün ədəbiyyatın əsil məna və məqsədinə çatmağı demək idi. Ədəbiyyat tərbiyədir və ya bu sistemin ən önəmli ünsürüdür. Bu tərbiyədə insan çoxtərəfli varlıq kimi nəzərə alınmalıdır. Yalnız insanın daxili aləmini və ya onun işini, fəaliyyətini öz subyektinə çevirən ədəbi proses öz mahiyyətindən kənarlaşır. İnsan yaradılış etibarilə çox tərəfli olduğundan hər hansı ədəbi proses də onu bütün cəhətləri ilə işıqlandırmalı, hansısa cəhəti ön plana çəksə belə, ən azından digər cəhətlərinə etinasız yanaşmamalıdır. Biz oxucu kimi obrazlarla tanış olarkən sxematik, quru, planlanmış surətlər əvəzinə həyatın içindən gələn və öz baxışları ilə oxucuya həyatın yeni şərhini təqdim edən tiplərlə qarşılaşmalıyıq. Qısacası, ədəbiyyat insanı dünyada deyil, dünyanı insanda təqdim etməlidir. İnsanın daxilindən süzülüb keçərək təqdim olunan həyat: sevgiyə, vətənə, dünyanın mənasına aid əbədi və ədəbi suallar oxucuya daha həqiqi təsir bağışlayır, oxucu həmin ədəbi prosesin elementinə çevrilir və bu zaman ədəbiyyat öz gücünü real həyatda da tapır, təsdiq edir. Ədəbiyyatın reallığa inikası probleminə, onun fərdlərə təsiri məsələsinə Ə.Ağaoğlu Şərq ədəbiyyatını tənqid edərkən dəfələrlə müraciət etmişdir. Eyni metodu Ə.Ağaoğlu Qərbdən danışarkən də, bu dəfə müsbət planda tətbiq edir: Əgər bütün Paris və Parisin tarixi yer üzündən qalxıb yalnız Viktor Hüqonun Notre Dame de Paris i ilə Zolyanın Vente de Paris adlı əsərləri qalmış olsaydı, biz yenə Parisin istər orta əsrlər və istər daha sonra gələn zamanlardakı həyatı haqqında tam bir fikir əldə edə bilərdik. Küçələrindən, memarisindən, geyiniş tərzindən, evlərin döşəməsindən başlayaraq kilsələrindəki ayinlərinə, kənd satıcılarına qədər xəyalımızda canlandıra bilərdik. Bu xüsusda rus və ingilis ədəbiyyatı o qədər irəli gəlmişdir ki, Rusiyada və İngiltərədə təsvir edilməmiş, canlandırılmamış tək bir çay, tək bir orman, tək bir step, tək bir insan və yaşayış tərzi buraxılmamışdır [2, səh. 14]. Alimin fikrincə, reallığın ədəbiyyata bu cür inikasının pedaqoji, tərbiyəvi təsiri böyükdür. Bu təsvirlərlə insan mənsub olduğu xalq, onun həyatı və dəyərləri barədə sadəcə məlumat almır, bu təsvirlər informativlikdən əlavə insana həm də bu dəyərlərlə əyani tanışlığı və beləcə onlara sevgini aşılayır: Bu kimi təsvirlərin istər estetik, istər ictimai baxımdan pedaqoji təsirləri böyükdür. Bu təsvirlər bəsit bir baxışla görülməyəcək gözəlliklər göstərir. Oxucu onları oxuyarkən, yanından qeydsiz keçərək heç diqqətini çəkməyən olaylarda nə qədər ahəng və musiqi olduğunu anlamağa başlayır. Ruhu, qəlbi yüksəlir, incəlik qazanır. Digər tərəfdən, təsvir olunan lövhələrdəki gözəlliklər istəmədən oxucuda bu lövhələrə qarşı bir sevgi, bir bağlılıq oyandırır, bu işdə ədəbiyyat sehrli bir amildir. Mənə ilk əvvəl Qafqazı sevdirən, Qafqazın gözəlliklərini anladan Lermontovla Puşkinin təsvirləri olmuşdur. Bunun kimi, Qafqaz kəndlisinə, onun saf və təmiz həyatına qarşı ilk hissi bağlılığını yenə bu yazarların əsərləri oyandırmışdır. Vətən sevgisi, vətən eşqi iştə belə doğar, belə qüvvətlənər. Bu eşq və sevgi, təlqinlərdən, zehni təsirlərdən ziyadə duyğu tərbiyəsi ilə doğar [2, səh. 111]. Ədəbiyyat bir sənət növü kimi də Ə.Ağaoğlu yaradıcılığında öz qiymətini almışdır. Onun ədəbiyyatda nəzəri problemlərə həsr olunmuş məqalələri, ədəbiyyat tarixinə həsr olunmuş irihəcmli əsərləri kifayət qədərdir. Lakin Ə.Ağaoğlunun ədəbiyyatı qavrayışında daha qabarıq cəhət, onun şəxsiyyətinə və həyatına uyğun olaraq, ədəbiyyatda ictimailik problemidir. Alim tələb edirdi ki, ədəbi əsərlər hansısa zövqü və dünyagörüşünü işıqlandırmaqdan ziyadə xalqın fikir maşını kimi işləsin, ictimai həyata qiymət versin və hətta təsir etsin. Tolstoyu misal gəti- 146

166 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il rərək bildirirdi ki, əsl ədəbiyyat məhz bu cür olmalıdır, yazar (xalqa aid T.M.) yüksək düşüncə və duyğuları ilə xalqın rəğbət və sevgisini qazanmalıdır [2, səh. 87]. Məhz bu halda həmin ədib, onun yazmış olduğu əsərlər cəmiyyətdəki mənfi meyillərə qarşı alternativ halına gələr, ədibin irəli sürdüyü ideyalar sevgisini qazandığı xalq tərəfindən əməli həyata tətbiq olunar. Əks təqdirdə Bu hallara qarşı ədəbiyyat da təpki göstərməzsə, o hallar get-gedə kökləşər və ruhun bəlli-başlı sifətlərindən olar [2, səh. 85]. Əlbəttə, bu fikirlər yuxarıda da söylədiyimiz kimi Ə.Ağaoğlunun hər şeydən əvvəl ictimaiyyətçi olduğundan doğurdu. Bu mövqedən yanaşanda onun fikirlərindəki nəzəri məhdudluğu başa düşmək olar. Əks halda, Ə.Ağaoğluna sırf ədəbiyyatşünas kimi yanaşdıqda bu fikirlər olduqca yarımçıq görünərdi. Əhməd bəy Ağaoğlunun Şərq ədəbiyyatına, tarixinə münasibəti birmənalı olaraq mənfidir. Əski ədəbiyyatımızda həyat yoxdur. Gerçək sənətə və təbiətdəki gözəlliyə də tamamilə yabançı qalmışdır. Bunları da duymamış və anlaya bilməmişdir. Zatən onun təqlid etdiyi ərəb və əcəm ədəbiyyatı da təbiət və həyata tamamilə yabançıdırlar. Əski ədəbiyyatımızda həyatı və təbiəti təsvir edən bir tək gerçək lövhəyə rast gələ bilməzsiniz. Yəni ədəbiyyatımız bu işdə Avropa ədəbiyyatını təqlid etməyə qoyuldusa da, yenə həqiqəti təsvirdən çox uzaqdır. İstər şeirdə və istər nəsrdə təbii həyatın göstərdiyi lövhədən ziyadə o lövhənin oyandırdığı duyğuları təsvir edir. Halbuki həyat və təbiəti görə bilmək, onlardakı ahəngi və musiqini anlaya bilmək bir olayın ruhumuz üzərində yapdığı təsirləri təsvir etmək deyildir. [2, səh. 110] Ə.Ağaoğlu yaşadığı dövrdə təhsilin hələ də bütövlükdə qədim və orta əsrlər ədəbiyyatı üzərində qurulmağını tənqid edərkən haqlı idi. Lakin o, həmin ədəbiyyatın bütövlükdə yararsız olduğunu irəli sürməklə məsələyə əvvəldən subyektiv yanaşırdı və bu subyektivlik, təəssüf ki, həqiqətdən çox uzaq idi. Məsələn o, Nizami Gəncəvini nəzərdə tutaraq Gərçi ən əski fars ədiblərindən birinin Xosrov və Şirin, Leyli və Məcnun, İsgəndərnamə kimi bəzi əsərləri varsa da, bunların adları belə həyatdan çox uzaq olduqlarını göstərir [2, səh.108.], yazarkən tarixi obyektivlikdən çox-çox uzaqda dayanırdı. Əslində Ə.Ağaoğlu hər zaman ədibləri Şərq müstəbidlərinə, despotlarına yaltaqlıq etməkdə günahlandırırdı: Bizdə hakim olan şəkillər qəsidə, həcv və qəzəllərdir, hökmünü verirdi. Belə olan halda gözləmək olardı ki, Ə.Ağaoğlunun həyatın epik inikasına, təsvirinə öz yaradıcılığında geniş yer verən, əsərlərində öz dövrü, həmçinin sonrakı dövrlər üçün də uzun müddət yenilik kimi qalacaq ideyalara ədalətli hökmdar, əməkçi insan, qorxmaz və mübariz fərd fikirlərə sadiq qalan bir sənətkarı Nizami Gəncəvini Şərq ədəbiyyatı üçün nümunə seçməlidir. Lakin Ə.Ağaoğlunun ifrat Avropa meyilliyi, keçmişimizdə olan hər şeyi inkar etməyi tələb edirdi. Bu halda o keçmişdə olan uğurlu nümunələri təbliğ edib müasir ədəbiyyatın bu bünövrədə yüksəlməyini tələb etmək əvəzinə, həmin nümunələri də tənqid edir, ən yaxşı halda üzərindən sükuta keçirdi. Əks halda Qərbə ehtiyac olmayacaqdı. Uğurlu nümunəni elə öz tariximizdən tapmaq üzümüzü keçmişə tutmaq demək olacaqdı. Düzdür, Ə.Ağaoğlunun Şərqdə uğurlu nümunələrin də mövcudluğu barədə fikirləri var və Ağaoğlu bəzən bu nümunələrə müraciət edirdi, lakin bu nümunələrin yada salınması ilk növbədə Qərb dəyərlərinin Şərqə heç də tamamilə yad olmadığını göstərmək məqsədi daşıyırdı. Məsələnin bu cür qoyuluşu özünüinkar və ya ziddiyyətli məqam kimi görünməməlidir. Əvvəla, Ə.Ağaoğlu məhz o nümunələri göstərirdi ki, həmin nümunələr Qərbdə də var idi və alim o təcrübələrin yenidən canlandırılmağını istəyirdi. İkincisi, Ə.Ağaoğlunun seçdiyi misallar əxlaq, fərd, din, hüquq sistemi kimi cəmiyyət normalarına aid idi. Ədəbiyyat sahəsinə gəldikdə isə, Şərq ədəbiyyatının keçmişində və Qərb ədəbiyyatında Ə.Ağaoğlunun tətbiq etmək istədiyi və üst-üstə düşən cəhətlər yox idi. Bu halda bütövlükdə inkar mövqeyi tutmaq daha əlverişli üsul idi. Ağaoğlu Şərq-Qərb müqayisəsi zamanı bəzən elə ədəbiyyata da müraciət edirdi: Diyari küfrü gərdim bəldələr, kaşanələr gördüm, 147

167 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Dolaşdım mülki-islamı, bütün viranələr gördüm,-kimi məhur beyti sitat gətirən Ə.Ağaoğlu bunun səbəbini belə açıqlayır: İyirminci yüzildə ruhlarımız üzərində altı yüz il yaşamış Şeyx Sədilər, Molla Camilər hakimdirlər. Necə istərsiniz ki, irəliləyəlim? [2, səh. 77] Əhməd bəy Ağaoğlu çıxış yolu kimi Roma-Yunan ədəbiyyatından bəhrələnməyi təklif edir: İndi bu kimi (Şərq T.M.) ədəbiyyat örnəkləri ilə oxudulan, tərbiyə edilənlərlə bir də Yunan və Roma ədəbi əsərlərini örnəkləri ilə oxudulan və tərbiyə edilənlərin ruhi halları diqqətə alınsın. O zaman Şərq ilə Qərb arasında ədəbi izlərin fərqləri anlaşılır və iki tarix arasında ayrılıq səbələri də qavranmış olur. Biz örnəklərimizi Şirazdan və İsfahandan alırıq. Avropa isə əski Yunanıstanla əski Romadan alır. Biz zərdüştlərin ənənələri ilə tərbiyə edilirik. Onlarsa əflatunların, aristotellərin, solonların ənənələri ilə. [2, səh. 43] Burada Ə.Ağaoğlu kimi hərtərəfli biliyə malik alimin tarixi reallıqla hadisələri nəzərə almamağı, bəsit coğrafi uyğunluq kimi reallıqları gözdən qaçırmağı, böyük qüsur kimi görünür. Lakin ən böyük qüsur onun təqlidçiliyi çıxış yolu kimi göstərməyindədir. Bu məqama toxunan Kamal Talıbzadə yamsılamağı yeganə yol kimi irəli sürməyini Ə.Ağaoğlunun ədəbi inkişafa birtərəfli və bəsit yanaşmağında görür. [5] Ə.Ağaoğlu Şərq ədəbiyyatını forma etibarı ilə də tənqid edirdi. Onun fikrincə, xüsusilə qəsidə və qəzəllər zamandan mücərrəd, mühitlə və müasirliklə əlaqəsiz janrdır. Həcv də belədir. Bu janrlar yalnız mədhiyyə və söyüşdən ibarət hissi mahiyyət daşıyırlar. Bu ədəbiyyat müstəbidləri öyərək, parıldadıb xalqın gözünü qamaşdıraraq hakimiyyətlərini gücləndirməyə, həmin despotların rəqiblərini haqlı və haqsız olduqlarına fikir vermədən söyməyə xidmət etmişdir. Bunlar gerçəkliyi əks etdirmədiyi üçün nə siyasi, nə sosial, nə də mədəni istiqamətdə heç bir faydaları yoxdur. Əksinə insanı aldadan, boş və mənasız sözlərlə passivləşdirilən mənfi rola sahibdirlər. Ə.Ağaoğlu Şərq ədəbiyyatı kontekstində ümumtürk ədəbiyyatını tənqid edərkən dil probleminə də toxunur. Bu məqamda Ə.Ağaoğlunun fikirləri, əsasən doğru idi. Həqiqətən, uzun əsrlər boyu indi Azərbaycan şairləri, ədibləri kimi tanınan müəlliflər Şərqin digər dillərində yazıb-yaratmışlar. Sual doğa bilər ki, bütöv ümumşərq ədəbiyyatı fonunda bunun ciddi əhəmiyyəti vardırmı? Ədəbiyyatın çox vəzifəsi var. Bu vəzifələrdən biri təmsil etdiyi xalqın həyatını əks etdirməkdirsə, digəri həyatını əks etdirdiyi xalqa özünə ədəbiyyat güzgüsü ndə baxmağa imkan verməyidir. Bununla xalq özünə gülə də bilər, özündən nümunə götürə də bilər. Hər iki hal xalqın inkişafına xidmət edəcəkdir. Doğrudur, bəziləri hesab edir ki, ədəbiyat kübar sənətdir. Lakin bu kübarlıq müxtəlif səviyyələrdə başa düşülə bilər: dəbdəbəli həyat tərzinin təsviri, həmin üslublu dilin istifadəçiləri. Hətta kübarlıq sənət sənət üçündür prinsipi kimi başa düşülürsə də, bu cür əsərlərdə də kütləvi bir qat olmalıdır. Belədə həm də kübarlıq əsərdə xalqı irəli aparacaq ideya ilə ifadə olunmalıdır. Əksinə olduqda, məsələn həmin kübarlıq yalnız əsərin fizikasına, məsələn dilinə gəldikdə isə xalq özünü güzgüdə görə bilmir, həmin güzgüdə onlara başqaları, həmin dilin sahibləri baxırlar. Ə.Ağaoğlu məhz bu məqamda haqlı idi ki: Zavallı türk bir sui-istifadə qurbanıdır. Türk xalqı fikir və dil baxımından açıq düşünür, təşbehlərin altına sığınmaz. Məsələn Xaki-payi mualla asa-i cənabi-mülkanələrin cibinə sayiubudiyyət nə deməkdirt? Bu bəzəkli cümlələrin türkcəsi çox saçma, zavallı türk bu bəzəkli ifadələrlə ruhuna yabançılaşmış, başqalarının ruhunu yaşamış, özü üçün biçilməməş olan əlbəsənin içinə girmişdir. Tarix tarix olalı əfəndi və müstəqil olaraq yaşayan bu millət əsarət və zillət altında əsrlərlə inləmiş olan xalqların mutantan, fəqət boş, parlaq fəqət çürük üslublarına qapılıb öz xüsusuiyyətlərini itirmişdir [6, səh 166]. (Maraqlıdır ki, Ə.Ağaoğlu öz vaxtı ilə bu üslubun daşıyıcısı olmuşdu) Nəhayət, bunu vurğulamağı lazım bilək ki, Ə.Ağaoğlu öz dünyagörüşünə və hərtərəfli biliyinə baxmayaraq, şərq ədəbiyyatına münasibətdə birtərəfli mövqe sərgiləmiş, bu ədəbiyyata qarşı elmi mənada yox, sözün həqiqi mənasında tənqidi baxışda olmuşdur. Bununla da Ə.Ağaoğlu Azərbaycan ədəbiyyatının ən əsas köklərindən, mənbələrindən birini öz subyektiv müla- 148

168 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il hizələri ilə bağlamaq qapamaq yolunu tutaraq yeni məzmunda və formada yaranmaqda olan milli ədəbiyyatı birtərəfli şəkildə Qərb-Avropa ədəbiyyatından öyrənməyə çağırmışdır. Lakin Ağaoğlu unutmurdu ki, forma həm də məzmun deməkdir, dolayısı ilə Avropa forması Avropa məzmununu-dünyagörüşünü həyatımıza gətirəcəkdi. Ə.Ağaoğlu da məhz bunu, yeni tərbiyəni arzulayırdı. Deməli, Ağaoğlunun Şərqi tənqidi, məhz görmək istədiyini görə bilməməyindən qaynaqlanırdı və bu halda o, subyektivlikdən qaça bilmirdi. ƏDƏBİYYAT 1. Ağaoğlu Əhməd. Sərbəst insanlar ölkəsində. Bakı, Tutu nəşriyyatı, 2001, 80 səhifə 2. Ağaoğlu Əhməd. Üç mədəniyyət. Ön söz və şərhlərin müəllifi Vaqif Sultanlı, Azərbaycan türkcəsinə çevirəni Ruhəngiz Soltanova. Bakı, Mütərcim, səhifə 3. Ağaoğlu Əhməd bəy. Seçilmiş əsərləri (tərtib edənlər: Əziz Mirəhmədov, Vilayət Quliyev. Ön sözün izah və şərhlərin müəllifi Vilayət Quliyev). Bakı, Şərq-Qərb, səhifə. 4. Belinski V.Q. Məqalələr. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, səhifə 5. Talıbzadə Kamal. Əhməd bəy Ağaoğlu. Azərbaycan jurnalı, 1989, 1 6. Fahri Sakal. Milli Mücadele de ve Cumhuriyetin İlk Dönemlerinde Propoganda ve Tanıtım Çalışmaları. Atatürk Araştırma Merkezi dergisi, Sayı 55, Cilt: XIX, Mart 2003 GÖKHAN AKÇİÇEK İN ŞİİRLERİNDE BİR İYİLİK ALANI OLARAK DOĞA Volkan ODABAŞ Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi Ordu / TÜRKİYE [email protected] ÖZET Çocuk Edebiyatı alanında farlı türlerde eserler veren Çağdaş Türk edebiyatı yazarlarından Gökhan Akçiçek; şiirlerinde, çocuk duyarlılığı ve inceliğinin doğa imgesi etrafında zenginleştiği bir dünya tasavvuru sunmaktadır. Çocuk gelişiminde günümüz sözlü ve yazılı kültür ürünleri içerisinde şiir türündeki metinler vasıtasıyla; çocuğun her yönüyle yaşama hazırlanması, içinde yaşadığı doğaya saygı duyması ve onun farkına varması, bütün canlılara ahlaki ve vicdani bir bakışla yaklaşması amaçlanmaktadır. Buradan hareketle şairin şiirlerinde geçen doğaya ait motifler, farklı bağlamlarda ele alınmış, yazınsal metnin iletişimsel ve estetik dili çözümlenerek çocuğun fiziksel, ruhsal ve psikososyal gelişiminde etkin rol oynayabileceği anlatılmaya çalışılmıştır. Anahtar Sözcükler: Gökhan Akçiçek, çocuk gelişimi, doğa. SUMMARY Gökhan Akçiçek, one of the writers of Modern Turkish Literature, has literary works in different genres of Children s Literature. In his poems, he presents a description of a world in which the kindness and sensitiveness of children flourish around the image of nature. In child development, by means of poems within the oral and written cultural works of today, it is intended for children to make them ready for life at all points, to make them realize and respect the nature around them and to make them approach all living creatures with moral and conscientious attitude. From this point of view, natural patterns in poems of the poet, are considered from different contexts and by analysing the communicative and aesthetical language of the literery work, it is tried to express that natural patterns have an efficient role in children s physical, mental and psychosocial development. Key words: Gökhan Akçiçek, child development, nature. Giriş Eğitimin bireylerde istendik davranış değişikliği yaratma süreci olduğunu bilmekle birlikte, insanın hangi davranışları ne yolla edineceği üzerine sayısız çalışma ve teori öne sürüldüğünü görmekteyiz bilim dünyasında. Sosyal bilimlerin en temel alanı olarak görülen edebiyat ise bu amaca hizmet eden sayısız eser hazinesiyle bugünün değerler eğitiminde önemli bir 149

169 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» misyonu yerine getirmektedir. Edebiyatın son kertede dilsel bir yaratı olduğu ve bu yaratının temelinde de insanı anlama çabası olduğunu söyleyebiliriz. Rasyonel aklın verileriyle şekillendirilen günümüz dünyasında pozitif fen bilimlerinin ağırlığını her alanda hissetmekteyiz. Beslenmeden iletişime, ulaşımdan haberleşmeye, alış verişten gündelik ev hayatına kadar bilişim ve teknolojinin bütün olanaklarını kullanan bizler, çocuğun ruhsal ve psiko-sosyal gelişiminde de bu eksende üretilen sanayi ürünlerinin eline bırakmış durumdayız. Okuma ve okuyarak bilinç oluşturma yerine izleme ve izleyerek anlamlandırma yoluna gitmekteyiz. Bu nedenle yazınsal eserlerin, çocuğun eğitiminde bir araç olarak kullanılması yöntemi, ülkelerin eğitim politikalarından hızla uzaklaşmakta, edebiyat ve özelde de şiir bireysel bir ilgi alanı ala-rak yaşamını sürdürmektedir. Her şair için doğa, bir izlekten öte şiirin temel anlatım olanaklarından biri olagelmiştir. Şairler doğaya ait farklı nitelikteki varlıklara, şiirlerinde çok çeşitli bağlamlarda yer vermişlerdir. Kurdukları şiir dilinde doğanın ve onun çağrışımlarının zenginlikleri vardır. Şiirin temel malzemesi anadil olduğuna göre; şairin içinde doğup büyüdüğü, nefes aldığı, dünyayı ve yaşamını anlamlandırırken kullandığı her sözcüğü ve dilbilimsel yapıyı doğa eksenli bir şiir diline oturtması oldukça doğaldır. Gökhan Akçiçek, çağdaş bir Türk şairi olarak çocuk edebiyatına ve bütünde Türk edebiyatına, yazınına önemli katkıları olan bir isimdir. Şiirlerinin ana temasını, çocuk duyarlığının oluşturduğunu söyleyebiliriz. Çocuksu duygular, hayaller, beklentiler, yaşantılar gibi alt temalarla desteklenen bu şiirsel evrende Akçiçek, başından beri çocuk edebiyatı alanında saygın bir yer edinmiştir kendine. Şairin yayınlanan beş şiir kitabına baktığımızda, kitap adları dâhil doğanın/tabiatın sınırlarında dolaştığını, şiirini kurarken doğaya dönük bir imge dünyası peşinde olduğunu görmekteyiz. Bulutlar Örtmese Güneşi(Akçiçek 1995), Bülbül Deresi Şiirleri (Akçiçek 2001), Yakamıza İlişen Rüzgâr (Akçiçek 2010) adını taşıyan bu üç kitapta da belirgin olarak çocuğun sesinden konuşan şiir öznesinin çeşitli duygu ve düşüncelerini duyarız. Şiir dilindeki sözcük seçimi, sözcük öbekleri, söz salkımları, alışılmamış bağdaştırmalar, eğreltilemeler yoluyla doğanın kalbinden bizlere seslenen içli bir çocuk sesidir bu. Bu çocuk, doğaya büyük bir sevgiyle bağlıdır. Gökyüzüne, ağaçlara, kuşlara, denize, dağlara, ırmaklara, derelere, çiçeklere, karıncalara, yağmurlara âşıktır. Bu çocuklar yalnız kaldıklarında bile doğaya sığınırlar(şen 2011: 47). Şairin ilk kitabının daha ilk şiiri bile doğaya, yaşama sevinciyle bakan bir çocuğun gözünden aktarılır: Merhaba / Kuşlar, ağaçlar / Çiçek açmış iğde dalı / Merhaba (Akçiçek 1995: 11) Gökhan Akçiçek in evrensel ölçütlerden yola çıkarak ele aldığı şiirsel töz, tüm dünya çocuklarının ortak acılarını, sevinçlerini, yoksunluklarını, mutluluklarını aktarması açısından da son derece önemlidir. Öyle ki şair, bütün yapıtlarında ulusal olanın dışında, insanlığın ortak mirası dünya çocuklarına yer verir. Bu yapıtlarda konu ve tema bakımından belirli bir sınırlama göremeyiz. Yeryüzünde yaşanan tüm felaketlere karşı bir tepkidir Akçiçek in şiiri. Çocuğun masumiyetinden yola çıkarak acılara son verme isteğidir. Bulutlar Örtmese Güneşi adlı ilk yapıtın ikinci bölümündeki şiirler evrensel ölçekteki şiirlerdir. Afganistan dan Japonya ya uzanan ve ortak acıları yaşayan; dilleri, dinleri, renkleri, kültürleri, yaşantıları farklı farklı olan dünya çocuklarının acılarını ele alır şair. Onların yoksulluklarını yine umudun penceresinden yansıtır okura : En mutlu çocuklar / Sanırım Eskimo çocuklarıdır, / Düşünce kanamaz çünkü /Hiçbirinin dizleri (Akçiçek 1995: 61). Dünyanın bu kaotik yapısından uzaklaşmak için çocukları masal diyarına çağırır şair. Masal çağındaki çocuklar için şiir, masal dünyasının sembolleri ve masal dilinin zenginliklerinden beslenmelidir. Çocuk düşüncesinin en önemli yönü, çocuğun hayal kurarak gelişmesidir. Bu yönüyle çocuk şiirinde masal dünyası ve fantezi bulunmalıdır. Şiir ile masal yan yana yürüyen iki tür gibidir. Masalların olağanüstü dünyası çocuk şiirine kaynaklık eder. Çocuk bu yaşlarda, oyundan masala geçerken kendini masal kahramanı gibi hisseder(tökel 2008: 21). Akçiçek teki şiir öznesi gerçeklerden uzaklaşarak, her şeyin 150

170 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il mutlu sonla bittiği masallara sığınır. Masal anlatma/dinleme kültürü, çocuğun ruh dünyasının gelişiminde çok önemlidir. Pedagojik açıdan çocuğa, yaşamı bir anlatı yoluyla tanıtan masallar, Akçiçek in şiirinde yazınsal bir tür olarak da yer alır. Masalistan (Akçiçek 1995: 77) adlandırması, tıpkı bu fantastik metinlerdeki gibi şairin mutlu bir ülke yaratma ideasının göstergesidir. Masal diyarı bu ülkede acılar hiç olmayacaktır. Savaşlar, açlıklar, ölümler, kıyımlar Hep mutlulukla yaşayan çocukların ülkesidir bu ülke: Masal anlat / Ninem bana / Çocukları hep / Mutlu olsun / Yalvarsın / Şehzade Sultan a, / Gökyüzü bizim olsun (Akçiçek 1995: 81). Çağdaş Türk şiiri içerisinde çocuk edebiyatı dalında önemli eseler veren bir şair olarak Gökhan Akçiçek de şiirlerinde doğaya ait motiflere sıkça yer vermiş, bu yolla kendine has bir imge dünyası yaratmayı başarmıştır. Şairin çocukluğunun geçtiği coğrafyayı düşünürsek, onun şiirinde doğanın ne denli haklı bir yer tuttuğunu anlamış oluruz sanırım. Şairin Karadeniz in doğal güzelliklerle örülü şirin bir kentinde, Ordu da doğmuş olması(okumuş 2010: 168); doğduğu kentin şiir dünyasının oluşumundaki etkisi, Akçiçek şiirinin temellerine indiğimizde anlaşılacaktır. Çocuk gözüyle her varlığa sevgiyle ve hayretle bakışının ardında, yaşadığı çocukluğunun derin izlerini görmekteyiz. Bu bildiride çocuk ve doğa ikilisinden hareketle, çocuğun eğitiminde bir yazınsal tür olarak şiirin rolü, bu bağlamada da Gökhan Akçiçek şiiri çözümlenmeye çalışılacaktır. Akçiçek Şiirinin Doğa Sözlüğü: Akçiçek şiirinin omurgası niteliğindeki doğa motifi ve bu motife bağlı olarak yaratılan şiir dünyası, günümüz çocuklarının zihinlerinde estetik bir algı zemini oluşturacaktır. Çocukların her yönüyle yaşama hazırlanması, içinde yaşadığı doğaya saygı duyması ve onun farkına varması, bütün canlılara ahlaki ve vicdani bir bakışla yaklaşması Akçiçek şiirinin doğa sözlüğünde yer alan imge çeşitliliğiyle daha iyi anlaşılacaktır. Aşağıda, şairin kitapları, kronolojik yayın tarihine göre incelenerek oluşturulmuş mini bir sözlük dökümü(envanter) yer almaktadır. Sözlük hazırlanırken şairin şiir kitapları taranarak doğaya içkin motifler ve ve bu motiflerin sembolize ettiği yaşantı alanları gösterilmiştir. Kitap bütünlüğü gözetilerek hazırlanan tablolarda şiirler ad olarak belirtilmemiş, şiirlerdeki doğa kaynaklı imge kuruluşları farklı guruplar halinde gösterilmiştir. Bu tabloda görüleceği üzere Gökhan Akçiçek, doğaya ait birtakım unsurları/varlıkları şiirine taşımış; bu yolla da çocuğun ruh dünyasında iyiye, güzele, faydalıya doğru açılan bir algı evreni kurma yolunu seçmiştir. Tablo I: Kitap Adı Doğaya İçkin Motifler / Unsurlar Sembolize Edilen Yaşantılar kuşlar ağaç, iğde dalı 12. Paylaşma duygusu 13. Yaşam sevinci çiğdem, ıtır, menekşe, gelincik 14. Başkalarını tanıma isteği 15. Anıları hatırlamak deniz, okyanus, nehir, ırmak, dere 16. Umut etmek dağ, bulut 17. Saflık, masumiyet rüzgâr 18. Haber bekleme, avunma Bulutlar Örtmese Güneşi karanfil, manolya, zambak, yanan inciri, kuş konmaz, çağla yağmur, çiğ, kar şafak, yıldız turna, martı, güvercin, karınca, karga, kurbağa, kelebek, balık, kuzu, uç uç böceği, koyun 19. Baba sevgisi 20. Sevinç duyma 21. Güzel günlerin yaşanacağına dair umut 22. Çalışkanlık 23. Bayramlaşma 24. Sır paylaşma gül, ceviz, badem, çınar, buğday, nar ağacı 25. Kardeşlik 26. Anne sevgisi ilkyaz bahçeleri 27. Okul yaşantısı, öğrenme yaz, kır, güneş 28. Empati kurma deniz kabuğu, kum, gökkuşağı 29. Dua etme 30. Ülke sevgisi Edebiyatın/şiirin iletişim kurmaktaki işlevini dikkate alırsak Akçiçek şiiri, yukarıdaki tabloda görüleceği üzere bireyin kendisiyle, başkasıyla ve toplumla kurduğu ilişkinin sağlıklı 151

171 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» olması için bir fırsattır. Çünkü edebiyat ve hayatın en önemli ilişki zincirlerinden biri, duyguların kelimelerle anlatılırken kazandığı ince ayrıntılara gizlenir ki, onlar, insana, kendisini tanıtabilir(önal 2010 :17). Şair daha ilk kitabında bilinçli bir seçimle tematik bütünlüğü sağlamış ve şiirinin niyetini yazınsal eser bağlamında açık etmiştir. Tablo II Kitap Adı Doğaya İçkin Motifler/ Unsurlar Sembolize Edilen Yaşantılar gelincik, karanfil, menekşe, gül, Şiiri sevgisi su, deniz, kum, toprak Hayvan sevgisi sonbahar, yağmur, cemre, bulut Deniz sevgisi kırlangıç, kurbağa, kedi, Büyüme isteği güvercin, balık, kelebek, kuş Büyüklere saygı duyma gökyüzü, bulut, dağ, güneş Cennete girme isteği Bülbül Deresi böğürtlen, kiraz, erik ağacı, badem Doğa/tabiat sevgisi 31. Güzel günlerin yaşanacağına dair umut Şiirleri ağaç yaprağı Anne sevgisi buğday tarlası, kır Kent kültüründen kaçma isteği/doğaya dönüş Doğaya sığınma isteği Hayvanlarla arkadaşlık kurma ilkyaz bahçesi Kimsesiz çocuklara acıma/empati kurma Hastalıktan kurtulma/iyileşme Kin tutmama Bülbül Deresi Şiirleri, Akçiçek şiirinin sembolize ettiği çocuk yaşantısını anlatır. Kitapta doğaya duyulan saygı, doğadaki varlıkları koruma ve sevme duygusu, ahlaki olarak iyiliği temsil eden birey olma hali duyumsatılır. Ayrıca şair dünya çocuklarının farklı acılarını dile getirir. Açlık, ölüm, hastalık, savaş, işgal gibi nedenlerden dolayı hayatlarını kaybeden ya da acı çeken çocukların yerine konuşur şair kitap boyunca: Çiçeklerinizle gelin/bu şehre / Kuşlarınızla gelin/kelebeklerinizle gelin / Uçurtmalarınızla / Ve şarkılarınızla gelin / Ama sakın, / Uçaklarınızla gelmeyin / Ne olur, / Uçaklarınızla gelmeyin (Akçiçek 2001 :48). Tablo III Kitap Adı Doğaya İçkin Motifler / Unsurlar Sembolize Edilen Yaşantılar güneş, deniz, ırmak, dağ, orman, ağaç, gökyüzü, yıldız, okyanus kardelen gül, gül dalı, leylak yağmur, rüzgâr, ay ışığı, kış kelebek, kuş kiraz ağacı, çınar Çocuklara Ölüm Yakışmaz kardan adam İncelik duygusu taşıma Yaşama isteği Anne sevgisi Kardeş sevgisi Barış duygusu Çocuk ölümlerinden duyulan üzüntü Doğa/tabiat sevgisi Ağaç sevgisi Dünya çocuklarıyla kardeş olma Acıların dinmesi isteği Çocuk işçilerine acıma Baba sevgisi Kent kültüründen kaçma isteği/doğaya dönüş Çocuklara Ölüm Yakışmaz, ikinci kitabın devamı niteliğindedir. Ortak temaların izini sürer şair. Doğaya ait motifleri, çocukların yaşama hakkını savunurken kullanır. Okurdan da aynı davranışı talep eder: Hadi ne duruyorsunuz / İki milyon çiçek resmi çizin / Dünyanın bütün duvarlarına (Akçiçek 2001 :19). Gökhan Akçiçek şiiri üzerine yaptığı yüksek lisans tezinde İbrahim Tökel, değer aktarımı bağlamında şairin ilk üç kitabını incelemiş, tespit ettiği bu değerlerin işlenme sıklığını ve yüzdelik oranını çıkarmıştır. Buna göre Akçiçek şiirlerinde, %24 oranında doğaya ait motiflere yer vererek; çocuğun okuma çağında şiirler aracılığıyla bireysel, toplumsal, ahlaki, ekonomik, bilgisel ve estetik değerler kazanmasını sağlamaya çalışmıştır (Tökel 2008: 42). Çalışmada adı geçen değerler ve işlenme sıklıkları şu şekildedir: 152

172 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il DEĞER İŞLENME SIKLIĞI YÜZDELİK ORAN 1 Aile sevgisi ve Birliği 34 %18 2 Arkadaşlık 4 %2 3 Barış ve Evrensellik %23 4 Çalışma 3 %2 5 Dini değerler 8 %4 6 Doğa sevgisi ve Hayvanlar %24 7 Duyarlılık 20 %10 8 Eğitim 4 %2 9 Estetik 11 %6 10. Fedakarlık 4 %2 11. Milli birlik, Vatan sevgisi 5+2 %4 12. Paylaşma 2 %1 13. Sağlıklı olma, Temizlik 4 %2 Tablo IV Kitap Adı Doğaya İçkin Motifler / Unsurlar Sembolize Edilen Yaşantılar deniz, ırmak, nehir, kum, kumsal, balık, su, güneş martı, kuş, kelebek, serçe, güvercin, örümcek, sinek, kuğu Anne sevgisi Çocuk olma hali Çocukluğa duyulan özlem yanardağ Ev içi mutluluğu/aile saadeti İnce Hüzünler bahar dalı, gül, menekşe, diken ağacı(akasya), Baba sevgisi Senfonisi şebnem, nilüfer, narçiçeği, karanfil Oyun oynama hakkı biber Okul, öğretmen sevgisi yağmur, rüzgâr, kar, cemre Dostluk, arkadaşlık güz, ağaç Anneye yardımcı olma gökyüzü, çöl Doğa/tabiat sevgisi İnce Hüzünler Senfonisi, şair için bir kırılma noktasıdır. Çocuğun dünyasına yönelik şiirlerden, büyüklerin dünyasına yönelik şiirlere geçişi arz eder(okumuş 2008:709). Ancak Akçiçek, büyüklerin dünyasını işlerken de çocuksu duyarlığını korumuştur. Yaşamı bir çocuğun gözünden görme idealini sürdürmüştür. Tablo V Kitap Adı Doğaya İçkin Motifler / Unsurlar Sembolize Edilen Yaşantılar Yakamıza İlişen Rüzgâr su, ırmak, nehir, göl, okyanus ağaç, yaprak, söğüt dalı, salkım kedi, kuş, güvercin, karınca, karga, at, deve kuşu, sincap, martı rüzgâr, kar, yağmur avlu, gün ışığı reçine lale, gül, akasya, çiçek, sümbülteber ayva, nar Cebelitarık, Van Gölü taş, bahçe toprak limon çiçeği, ıhlamur, can eriği, ıtır, yasemin, sardunya, fesleğen, hanımeli Anne sevgisi Anneye duyulan özlem Çocukluğa duyulan özlem Baba sevgisi Doğaya duyulan hayranlık, şaşırma Paylaşma duygusu Babaya duyulan özlem Hayvanları beslemek, onlara yardım etmek Çevreyi tanıma güdüsü Oğul/kız sevgisi Hayvanlara zarar vermeme, onları koruma Mevsimlerin farkına varma Yakamıza İlişen Rüzgâr, Akçiçek şiirinin söyleyişte en aza indirgendiği eserdir. Az sözle yalın ama derin imgeler kurar şair: Alın bu yaprakları,/okulunuza götürün./düğmeleri eksik / Önlüklerin yakasına (Akçiçek 2010 :32). Bu eserle birlikte şair kendi doğa sözlüğüne yeni yeni sözcükler eklemiş; edebiyat eserlerinin başka dünyaların kurgusal evrenini tanıtırken örnekleme metodu ile kendimizi, çevremizi, doğayı, toplumu, yaşamı tanımamıza da vesile olmuştur(önal 2010 :36). 153

173 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Sonuç: Çocuk saflığına ve duyarlığına hassas bir şair olarak Gökhan Akçiçek, yıllar sonra da çocuk edebiyatı dendiğinde çağdaş Türk şiirinde adı önemle anılacak birkaç isimden biridir(akçiçek 2008:95). Evrensel duyuşta çocuk ruhunun inceliklerine inerek kendi yaşamının izlenimlerini de şiirine taşımıştır. Çocukluğunun geçtiği coğrafya ve yaşam koşulları, Akçiçek e, şiir duygusunun yaratıcı gücünü aşılamıştır. Acılarından beslenerek hayata tutunmuştur. Kaçış olarak görmemiştir bu duyarlığı. Dünyayla arasında koyduğu mesafeyi, çocuklar için yazarak azaltmayı istemiştir. Büyüklerin kirlettiği, ölümlere boğduğu bu güzel evreni, şiirinin umudu muştulayan dizleriyle tanıtmayı çalışmıştır çocuklara. Onlara iyiliğin, sevginin, ağaçların, kuşların, denizin, rüzgârın kısacası tüm tabiatın ruhunu aktarmıştır. Şiirleri bu tutunma halinin meyveleridir adeta. Samimiyetin elinden tutmuştur Akçiçek şiirlerinde. Merhamet, nezaket, rikkat şairidir o(yıldız 2011: 69). Ahlaki ve vicdani bir tavırla tüm canlıların yaşam haklarını savunmuştur. Şiir çocuğunu tabiat ananın koynundan emzirmiştir. Bir tırtıldan yola çıkarak büyük küçük herkese sevginin sınırlarını çizmiştir. Akçiçek sözcüklerin büyülü gücünü keşfetmiştir. Şiirleriyle, bugünün küçüğü yarının büyüğü her insana, doğayla bütünleşildiğinde iyilikler evreninde yaşayacağını yinelemiştir. Şairin doğa karsısındaki hassasiyeti oldukça yüksek bir seviyededir. Çocuk ruhunun saflığı ve temizliği, doğanın saflığı ve temizliği ile bir ve beraber tutulmuştur. Tabiat adeta çocuk için büyük bir park gibidir. Çocuk onun içinde anne kucağında olduğu kadar rahat ve güvendedir. Özellikle çiçekler, ağaçlar ve hayvanlar şiirde bol miktarda kullanılmıştır. Şiirlerde doğanın bu kadar kullanılmasının nedenlerinden biri de tabii ki şiir estetiğine uygunluğudur. Doğa güzelliği ile şiir estetiği birbirlerine yakın düzlemlerdir. Çocuk şiirlerinin vazgeçilmez temalarından olan doğa ve hayvanlarla ilgili duygu ve imgelem Gökhan Akçiçek in çocuk şiirlerinde de karşımıza çıkmaktadır. Sairin doğa güzellikleri ve çevre ile ilgili duyarlılığı, son derece yetkin bir biçimde aktardığı söylenebilir(tökel 2008 :88). Öyle ki Türk milli eğitimi müfredatı içerisinde, eğitici kitaplara şiirleri alınan şairin, çocuğun zihin dünyasının gelişimi ve ruhsal yönden sağlıklı birey olarak yetiştirilmesi amacına hizmet ettiğini söyleyebiliriz. Gökhan Akçiçek bu yönüyle de çocuk edebiyatının evrensel ölçekteki mirasına katkı sağlamayı başarmış bir Türk şairidir. KAYNAKLAR 1. Akçiçek, Gökhan, (2005), Bulutlar Örtmese Güneşi, İstanbul, MEB Yay. 2. Akçiçek, Gökhan, (2001), Bülbül Deresi Şiirleri, Ankara, MEB Yay. 3. Akçiçek, Gökhan, (2001), Çocuklara Ölüm Yakışmaz, Ankara, Kültür Bakanlığı Yay. 4. Akçiçek, Gökhan, (2005), İnce Hüzünler Senfonisi, İstanbul, kumdanyazılar. 5. Akçiçek, Gökhan, (2010), Yakamıza İlişen Rüzgâr, İstanbul, Mühür Yay. 6. Akçiçek, Gökhan, (2008), Ordu Şairleri Antolojisi, İstanbul, kumdanyazılar. 7. Okumuş, Salih, (2010), Cumhuriyet Dönemi Ordulu Şairler Antolojisi, Ordu, Serüven Yay. 8. Okumuş, Salih, (2008), Çocuk Ruhlu Şair ya da Çocukların Şairi Gökhan Akçiçek (Hayatı, Sanatı, Eserleri), Türk Halkları Çocuk Edebiyatı II, Azerbaycan Bakü, Sunulmuş Tebliğ. 9. Önal, Mehmet, (2010), Edebiyat ve İletişim, Ankara, Özbay Ofset Matbaacılık. 10. Şen, Cafer, (2008), Gökhan Akçiçek in Şiirlerinde Çocuk ve Bilinçdışının Telafisi Olarak Yakalanan Çocuksu Anlatım, Türk Halkları Çocuk Edebiyatı II, Azerbaycan Bakü, Sunulmuş Tebliğ. 11. Tökel, İbrahim, (2008), Gökhan Akçiçek in Çocuk Şiirlerinin Değer Aktarımı Açısından İncelenmesi, Abant İzzet Baysal Üniv. Sosyal Bilimler Ens., Yayınlanmamış Yüksek L. Tezi. 12. Yıldız, İrfan, (2011), Modern Ordu Şairleri, Ordu, Serüven Yay. 154

174 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il DİNÎ DUYARLIĞIN ÇOCUK EDEBİYATINA YANSIMASI: HASAN DEMİR ÖRNEĞİ Yrd. Doç. Dr. Yasin Mahmut YAKAR Erzincan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Erzincan/TÜRKİYE ÖZET Ülkemizde Tanzimat döneminde çeviri ağırlıklı başlayan çocuk edebiyatı daha sonra özgün eserlerin verilmesiyle gelişmeye başlamış, Cumhuriyet in ilanıyla beraber de bu süreç hızlanmıştır un Dünya Çocuk Yılı olarak ilan edilmesi çocuk edebiyatının gelişmesine ivme kazandırmıştır. Çocuk edebiyatını genel edebiyat ortamından ve yaklaşımlarından soyutlamak mümkün değildir. Bu çerçevede, farklı dünya görüşlerinin çocuklara yönelik eserlere yansıdığı görülmektedir. Bu anlamda dinî duyarlılığın da bu hassasiyete sahip çocuk yazarlarının eserlerinde yer aldığını söylemek mümkündür. Bu çalışmanın amacı, çocuklara yönelik eserler kaleme alan Hasan Demir in eserlerinde bulunan dinî değer kazandırmaya yönelik unsurları ve bunların Demir in eserlerine yansıma biçimini tespit etmektir. Bu çerçevede dinî/manevi duyarlığın Türk çocuk edebiyatına yansıması ve Hasan Demir in bu çerçevedeki yeri literatür taraması ve doküman analizi yöntemiyle tespit edilecektir. Anahtar Sözcükler: Çocuk, çocuk edebiyatı, Hasan Demir, çocuk edebiyatında dinî duyarlık THE REFLECTİON OF RELİGİOUS SENSİBİLİTY ON CHİLDREN LİTERATURE: A SAMPLE OF HASAN DEMİR ABSTRACT In our country, children literature started with translations in Tanzimat Era and began to improve with distinctive works of art. With the proclamation of Republic this process was accelerated. The declaration of 1979 as a World Children s Year, gave acceleration to the development of children literature. It is impossible to isolate children literature from general literary environment and approaches. In this sense, it was seen that different views were reflected to works of children literature. And in this respect, religious sensibility was also seen in some writer s works who also had this sensibility. The aim of this study is to determine the elements in Hasan Demir s a children literature writer - works which were intended to bring religious sensibility into the works and the way they were reflected to his works. In order to do this, the reflection of religious/spiritual sensibility on Turkish children literature and Hasan Demir s place in this frame via literature search and document analysis is going to be studied. Key Words: Children, Children literature, Hasan Demir, religious sensibility in Children Literature. Giriş: Türk Çocuk Edebiyatında Dinî Duyarlık Çocuk edebiyatı, Sever (2008, 17) e göre erken çocukluk döneminden başlayıp ergenlik dönemini de kapsayan bir yaşam evresinde, çocukların dil gelişimi ve anlama düzeylerine uygun olarak duygu ve düşünce dünyalarını sanatsal niteliği olan dilsel ve görsel iletilerle zenginleştiren, beğeni düzeylerini yükselten ürünlerin genel adıdır. Bir başka tanıma göre çocuk edebiyatı, temel kaynağı çocuk ve çocukluk olan; çocuğun algı, ilgi, dikkat, duygu, düşünce ve hayal dünyasına uygun; çocuk bakışını ve çocuk gerçekliğini yansıtan; ölçüde, dilde, düşüncede ve tiplerde çocuğa göre içeriği yalın biçimde ve içtenlikle gerçekleştiren; çocuğa okuma alışkanlığı kazandırması yanında edebiyat, sanat ve estetik yönden gelişmesine katkı sağlayan, çocuğu duyarlı biçimde yetişkinliğe hazırlayan bir geçiş dönemi edebiyatıdır. (Şirin, 2007, 16) Ülkemizde çocuklar için öğüt verici, bilgilendirici eserlerin kaleme alınmasının tarihi biraz daha geriye gitse de çocuk edebiyatının başlangıcı için 19. yüzyılın ikinci yarısını beklemek gerekecektir. Bu dönemde çeviri eserlerle ilk ürünlerini vermeye başlayan Türk çocuk edebiyatı, daha sonra Batılılaşma çabalarıyla koşut olarak gelişme gösterecek, nitelikli telif ürünler bir taraftan gündeme gelirken, çocuk klasiklerinin egemenliği de varlığını devam ettirecektir. 155

175 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Türkiye de çocuk edebiyatının tarihî seyri üç ana evrede incelenebilir. Birincisi, Cumhuriyet in kuruluşundan 1970 lere kadar devam eden dönem. Bu dönemde çocuk edebiyatı eserlerine çocuğun eğitilmesine yardımcı kaynak gözüyle bakılmaktadır. Bu evre didaktik dönem olarak da isimlendirilebilir. İkincisi 1970 lerden başlayıp 1980 lerin ortalarına kadar süren ve çocuk edebiyatına ideolojinin hâkim olduğu dönem. Bu evre politik dönem olarak da değerlendirilebilir. Üçüncüsü de 1980 lerden başlayıp günümüzde de devam eden ve çocuğu nesne konumundan özne konumuna alan yenilikçi çocuk edebiyatı devresi olarak sayılabilir (Şirin, 2007, 52-53). Dinî eğitim, çocuğu önemli ihtiyaçlarından birisi olarak kabul edilmektedir. Şirin (2006a, 84) e göre Çocuğun gelişme ve büyüme çağında maneviyatını önceleyen bir dinî eğitim ilahî mimarisinin temel ihtiyacıdır. İradenin, ahlakın ve vicdanın eğitiminde din en önemli dönüştürücü ve belirleyicidir. Çocuk dindarlığı, çocuk maneviyatının esasıdır. Çocuk ruhunu kanatlandıran, onu metafizik açılıma ulaştıran ise dinî duyarlılıktır. İnanç kozası örülmemiş bir çocukluk, eksik bir çocukluktur. Bu çerçeveden bakıldığında dinî duyarlığın sadece ülkemizde değil, tüm dünyada çocuk edebiyatına yansıyan önemli bir akım olduğunu söylemek mümkündür. Evren (2005, 314) bu konuyla ilgili Gerek Türk çocuk edebiyatında gerekse dünya çocuk edebiyatında dinî bir yaklaşımın var olduğunu, dinî öğretilerin, çocuklara şiir, roman, hikâye, masal ve diğer metinlerle birlikte sunulduğunu, dini ve ilahîliği reddeden edebi metinlerin de bir ideoloji olarak verildiğini söyleyebiliriz. tespitini yapmaktadır li yıllardan itibaren dinî duyarlığın Türk çocuk edebiyatına yansımasının arttığı göze çarpar. Ancak bu artışın nicelikle sınırlı kaldığı, nitelik açısından önemli sorunların olduğu konusunda hemen hemen tüm araştırmacılar hemfikirdir. Bu konuda Ata (2005, 290), aşağıdaki tespitleri yapmaktadır: a. Ticarî kaygılarla basılan kitaplarda maliyeti düşük tutmak için kitaplar görsel açıdan estetikten yoksun ve çok kalitesiz basıldı. Çoğu yayınevi telif vermektense zaten var olan kimi eserleri pişirip pişirip yeniden önümüze koydu. Mesnevi den hikâyeler, Kur an-ı Kerim den hikâyeler, dinî hikâyeler, Kelile ve Dimne den hikâyeler örnek olarak sayılabilir. Bu yüzden din sürekli geçmişte yaşanmış olayların anlatımı olarak belleklere kazındı. b. Yine önemli bir anlatım olanağı olan resimli kitaplar ya hiç basılmadı, ya da yeteneksiz ve çocuk dünyasına uzak ressamlara çizdirildi. c. Dinî bilgiler hayatın içinden bir yansıma olarak verilmek yerine doğrudan bilgilerin aktarımı şeklinde verildi. d. Peygamberimiz ve din büyükleri anlatılırken kronolojik anlatımdan vazgeçilemedi. Bu yüzden tekrarlanan, kopyalanan klişeler oluştu. e. Din hayatı şekillendiren, herhangi bir zamanda ortaya çıkıp bizi sıcaklığıyla coşkulandıran bir şey olarak değil, pencereden görüp tarif ettiğimiz, hayattan kopuk, bir başına, ayrık bir şey gibi anlatıldı. Oysa din hayattır. Yaşanan sorunların çözümü için Şirin (2006a, 115), şu önerileri getirmektedir: Çocuk ve gencin din ile ilişkisinde, dinin çocuğun ve gencin psikolojik ve pedagojik açılımına uygun, dinin temel değerlerini yansıtan nitelikli, bütünlüklü ve estetik açılıma sahip çok yönlü dinî yayın programı, aile odaklı, çocuk ve genç merkezli bir muhteva ile hazırlanmalıdır. Çocuklara yönelik yayınlarda muhtevayı öne çıkaran ilk isimlerinden birisi M. Yaşar Kandemir dir. Kandemir, ilahiyat profesörüdür ve çocuklara dinî bilgiler kazandırmak amacıyla birçok kitap kaleme almıştır. Bunlar arasında Peygamberimi Öğreniyorum (1981), Allah ı Arayan Çocuk (1981), Peygamberimiz Çocuklarla (1982), Namaz Kılıyorum (1984) ve Hikâyelerle Çocuklara Kırk Hadis (1992) sayılabilir. Çocuklara yönelik dinî bilgiler içeren eserler kaleme alan bir diğer isim de Mustafa Yazgan dır. Gazetecilik ve yazarlık yapan Yazgan ın Ahlaki Çocuk Hikâyeleri (1969) ve Malazgirt (1984) önemli eserleri arasındadır. Mustafa Ruhi Şirin (2007, 217) in özellikle Ağaç Okul adlı eserini bağıran şiirler olarak nitelediği ve bu 156

176 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il yüzden politik çocuk kitabı olarak değerlendirdiği Cahit Zarifoğlu, Yürek Dede ile Padişah (1984) ve Küçük Şehzade (1987) gibi eserleriyle öne çıkar. Çocuk kitapları yayıncılığı ve editörlüğü de yapan Fahreddin Bozdağ, Şimdi Kime Teşekkür Edeyim (1991), Ali Dayının Çiftliği (1991) gibi eserleriyle dikkat çeken isimler arasındadır. Aslen eğitimci olan Bestami Yazgan da dinî duyarlığı eserlerine yansıtan çocuk yazarlarımız arasındadır. Yazgan ın, Namaz Kılıyorum, Yoksulları Unutmam, Doğuştan Müslümanım isimli eserleri bu çerçevede dikkat çekicidir. Yayıncılık ve yazarlık yapan Üzeyir Gündüz, Tek Kanatlı Güvercin (1987), Bir Küçük Nasreddin Varmış (1992) gibi eserleriyle çocuklara dinî/manevi değerleri kazandırmaya çalışır. Edebiyat öğretmeni olan A. Vahap Akbaş, Bir Demet Masal (1985) adlı eseriyle; bir dönem TRT ve Diyanet İşleri Başkanlığı nda görev yapan Ahmet Efe, Sevgi Çiçeği (1980) ve Çocuklara Tarih ve Kahramanlık Öyküleri (1985) ile ön plana çıkar. Yavuz Bahadıroğlu müstear adıyla eserler kaleme alan Niyazi Birinci de çocuklara millî tarih bilinci kazandırma amacıyla yazdığı eserleriyle tanınır. Yüzden fazla çocuk kitabı kaleme alan Birinci nin Vatan İçin (1977), Şehzade Murat (1978), Bizim Can (1978) tanınan eserleri arasındadır. Çocuk konusunda akademik çalışmalar da yapan Emin Hüseyin Öztürk, Kınalı Kuzu (1983), Derviş Dedenin Dilinden İbadet Prensipleri (1987), Yaralı Keklik (1987) gibi eserleriyle dinî duyarlığı eserlerine yansıtan yazarlarımızdandır. Aslen eğitimci olan Ali Nar, Bir Demet Yasemen (2004) isimli eseriyle bu çerçevede değerlendirilebilir. Mevlana İdris [Zengin] de Kuş Renkli Çocukluğum (1990), Uçan Eşek (1995) gibi eserleriyle son dönem Türk çocuk edebiyatında dinî duyarlığı didaktik çizgiden uzak, sembolik bir anlatımla eserlerine yansıtan önemli isimler arasındadır. Çocuk Vakfı merkezli çalışmalarıyla çocuk ve çocuk sorunlarının çözümü için çaba gösteren Mustafa Ruhi Şirin in poetik kaygıyı ön planda tutarak kaleme aldığı eserler de bu bağlamda önem taşır. Şirin, ideolojik bir bakış açısının çocuk kitaplarında yeri olmadığını savunarak, dinî bilgilerin çocuk diline uygun bir şekilde çocuk edebiyatı eserlerinde yer alması gerektiğini savunur. Şirin in Gökyüzü Çiçekleri (1983) ve Rüya Saati (2006) isimli eserleri bu çerçevede dikkat çekicidir. Hasan Nail Canat, Ahmet Tezcan, Nurefşan Çağlaroğlu, Zarife Canan, Nurdan Damla, Selçuk Yıldırım, çocuklar için kaleme aldıkları kitaplarda dinî duyarlığı öne çıkaran diğer isimler arasında sayılabilir. Hasan Demir in Eserlerinde Dinî Duyarlık 1954 yılında Kastamonu/Daday da doğan Hasan Demir, çeşitli devlet kurumlarında memurluk yapmıştır. Şiire okul sıralarında başlamış, 1986 yılında Türkiye Yazarlar Birliği tarafından Yılın Çocuk Yazarı seçilmiştir. Bir dönem Cıngar isimli mizah dergisini yöneten Demir, halen Ankara da ikamet etmektedir. Hasan Demir in eserlerinde dinî/manevi duyarlığı yansıtan unsurları tespit edebilmek için İyiler ve Kötüler ve Huzurlu Orman adlı çocuk romanları içerik bakımından incelenmiştir. Bu eserlerdeki dinî/manevi duyarlığı yansıtan unsurlar tespit edilerek başlıklar hâlinde sıralanmıştır. Hasan Demir in kaleme aldığı İyiler ve Kötüler isimli çocuk romanı, 2004 yılında Meneviş Yayınları tarafından Ankara da basılmıştır. Eserdeki olaylar, Demir in doğum yeri olan Kastamonu/Daday da geçer. Daday a yoğun bir yağmur yağışıyla başlayan romanda çocuk kahramanlar üzerinden olaylar anlatılmaya devam edilir. Kahramanlar büyüdüklerinde çocukluklarındaki karakter özelliklerine sahip birer yetişkin olmuşlardır. Roman iyilerin kazanması ve kötülerin cezalandırılmasıyla sonlanır. Hasan Demir in bir diğer çocuk kitabı olan Huzurlu Orman ise 2004 yılında Meneviş Yayınları tarafından Ankara da basılmıştır. Hayvan masalı (fabl) şeklinde kaleme alınmış eserin ilk bölümünde Huzurlu Orman da daha önce geçen olaylar kısaca özetlenmektedir. Eserde Huzurlu Orman da yaşayan hayvanlardan her gün birer tane yiyen bir canavar ve bu canavara karşı girişilen mücadele anlatılmaktadır. Bu canavar öylesine korkunç ve güçlüdür ki, ormandaki tüm hayvanlar kendisine karşı savaştığı halde hepsini yenmiştir. Ayrıca orman halkından tuttuğu casuslarla kendisine kurulan tüm tuzakları öğrenmektedir. Orman halkının her gün kurayla içlerinden birini belirleyip canavara yiyecek ola- 157

177 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» rak göndermekten başka çaresi yoktur. Ancak sürekli kitap okuyan bilge bir maymun casusları yakalar ve canavarı tuzağa düşürerek öldürülmesini sağlar. Hasan Demir in eserlerindeki dinî, manevi ve millî unsurlar şu şekilde sıralanabilir: a. Ailenin Önemi Hasan Demir, eserlerinde aileye büyük önem verir. Ali gibi iyi yetişmiş çocukların aileleri de çok iyidir. Sorumsuz ve dinî/manevi değerleri önemsemeyen ailelerin çocukları (Tarık gibi) yaramaz, haylaz, geçimsiz ve çıkarcıdır. Demir, ayrıca parçalanan ailelerin çocuklarına da dikkat çeker. Örneğin Muhsin isimli çocuğun annesi Muhsin i doğururken hayatını kaybetmiştir. Babası da bu yüzden Muhsin den nefret etmektedir. İçki ve kumar düşkünü olan Muhsin in babasının ölümü Muhsin için üzülecek değil, sevinilecek bir durum olmuştur. (İyiler ve Kötüler, s.60) b. Yanlış Batılılaşma İyiler ve Kötüler isimli eserde dikkat çeken bir diğer nokta da konusunda yazarın getirdiği eleştirilerdir. Bir yılbaşı gecesi idealize edilen kahraman Ali ve ailesi televizyonu açtıklarında televizyon programından rahatsız olurlar. Eserde bu durum şöyle yer alır: Bir gazinodan naklen yayın yapıyorlardı. İnsanlar içiyor, abuk sabuk sözler sarf ediyor, anne olacak yaştaki kadınlar, açık saçık şarkıları çıplak sayılabilecek kıyafetler içerisinde söylüyorlardı. (İyiler ve Kötüler, s.40) Bunun üzerine rahatsız olur ve televizyonu kapatırlar. Yine yılbaşı gecesiyle ilgili Ali nin arkadaşı Suna, Ali ye yılbaşı gecesi kutlama yapacaklarını söyleyince Ali bunun yanlış olduğunu, Hristiyan âdeti olduğunu vurgular. (İyiler ve Kötüler, s.38) Ayrıca yılbaşı gecesi Suna nın ailesi eğlenmeye gidince Suna nın ağabeyi Tarık içki içer. Sarhoş bir kadının tüpgazı açık unutmasından kaynaklanan bir yangın mahalleyi kısa sürede sarar. Suna kaçıp kurtulur. Ancak Tarık sarhoş olduğu için kaçamaz. Ali Tarık ı son anda yangından kurtarır. (İyiler ve Kötüler, s.53) c. Millî ve Manevi Değerler Demir in eserlerinde manevi değerlerin yanı sıra millî değerlerin önemi de sık sık vurgulanır. Suna nın ağabeyi Tarık, üniversite eğitimi sırasında devlet aleyhinde işlediği suçlardan dolayı hapse girmiş, 1 Mayıs günü yabancı bir ülkenin bayrağını taşımış, kendisi uyaran ve polis olan kardeşi Suna yı Amerikan uşaklığıyla suçlamıştır. (İyiler ve Kötüler, s.66) Yazar, Suna ile Tarık arasındaki farkı şöyle anlatır: Suna polisti. Türk milletinin menfaati, dirlik ve düzeni uğruna canını bile vermeyi öğrenmiş, buna bütün varlığı ile inanmıştı. Tarık ise yabancı bir ideoloji uğruna, gerekirse kendi halkının canını bile almayı göze almış bir gözü dönmüştü. Ve bütün bunlara rağmen kardeştiler. (İyiler ve Kötüler, s.67) Eserlerde millî birlik ve beraberliğe özel bir önem verilmektedir. Halkının iyiliği ve huzuru için çalışan, canını veren yöneticiler ve bireyler övülmektedir. Örneğin, Huzurlu Orman da, çekilen kurada canavara kurban olarak gönderilecek Beyaz Aygır, kendisi için üzülen ormanın kralı Aslan a şunları söyler: Sıra bende yüce kralım Ülkem ve sizin için bir canın ne değeri olabilir? Böyle bir günde nefsimi düşünürsem ve hatta neslimi düşünürsem bana yazıklar olsun. (Huzurlu Orman, s.9) Tehlike karşısında Aslan ın veziri Kurt yöneticilerin cesur olmaları gerektiğini vurgular: Gerekirse kanımızın son damlasına kadar dövüşür, huzur içerisinde son nefesimizi veririz. Yeter ki yaptığımız millî menfaatler istikametinde olsun. (Huzurlu Orman, s.46) Kahramanlık ve cesaretin tam tersi olan korkaklık ve hainlik yerilmekte, bu davranışları sergileyip canavarla işbirliği yapan Tilki, Çakal, ve Yaban Köpeği ölümle cezalandırılmaktadır. Buradan Hasan Demir in dinî hassasiyetleri ön planda tutan milliyetçi bir söyleme sahip olduğu sonucu çıkarılabilir. d. Dua ve Allah a Tevekkül Demir in eserlerinde üzerinde durduğu değerler arasında dua ve Allah a tevekkül önemli bir yer tutar. Ali, mutlu bir ailesi olduğu için dua eder: Allah ım bana seni seven, annemi seven 158

178 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il bir baba, beni seven, babamı seven bir anne verdiğin için sana binlerce hamd (İyiler ve Kötüler, s.66) İftiraya uğradığı için hapse düşen Mutemet Osman, gerçek suçlulara beddua eden eşi Hatice ye Öyle deme! Kimse bizden kötü olmasın. Kimse kötü olmasın. Herkes iyi olsun. Ben de bazen senin gibi düşünüyorum, ama hemen tövbe ediyorum. Allah her şeyi bizden çok iyi bilir. Bak, biz başımıza gelenleri bile doğru dürüst bilemiyor, kavrayamıyoruz. O yüce Allah, ileride olacakları da bilir. (İyiler ve Kötüler, s.51) Yine Mutemet Osman eşine Dünya imtihan dünyası. Sabretmek lazım. şeklinde öğüt verir. (İyiler ve Kötüler, s.50) Huzurlu Orman da, iftiraya uğrayıp mağaraya kapatılan vezir Kurt, sabırla gerçeklerin ortaya çıkmasını bekler: Allah a inanıyor, O ndan umut kesmenin günah olduğunu da biliyordu (Huzurlu Orman, s.28). Kurt üzerinden Allah a tevekkülün önemi vurgulanır: Allah tan asla ümit kesmemiş, defalarca ölümle burun buruna geldiği anlarda bile cesaretinden zerresini kaybetmemişti. (Huzurlu Orman, s.38) Gerçek hain araştırılırken Kurt Allah a şöyle dua eder: Allah ım bana yardım et, suçluyu ortaya çıkar. Şüphesiz ki senin adaletin en güzel adalettir. (Huzurlu Orman, s.42) e. Adalet Adalet kavramı da Demir in önemsediği konulardandır. Münir, selin etkili olduğu gün bulduğu ve içinde ilçe hastanesi personelinin maaşlarının bulunduğu para dolu çantayı yıllarca saklar. Mutemet ve şoför yıllarca hapiste kalırlar. Ancak eserin sonunda gerçek ortaya çıkar ve Münir hapse girer. (İyiler ve Kötüler, s.87) Suna nın ağabeyi Tarık ve hapisten arkadaşı Eczacı, Münir den silah zoruyla aldıkları paraları birbirleriyle paylaşmamak için birbirlerini öldürürler. (İyiler ve Kötüler, s.88) Böylece kendi cezalarını kendileri bulurlar. Ayrıca eserde haram parayla ve tefecilik gibi gayrimeşru yollardan edinilen servetin kimseye fayda sağlamayacağı da vurgulanır. Demir e göre Kanunlar adaletsiz uygulanmaya başladığı zaman iyi yürekli vatandaşlar karşı çıkıyor, onu işlemez hâle getirmek istiyorlardı. Bu da anarşiye sebep oluyordu. Anarşi de devleti zayıflatıyor, devlet otoritesini sarsıyor, zaafa uğratıyordu. Bu da elbette ki düşmanların işine yarıyordu. (Huzurlu Orman, s.30) Yine yazar adaletle ilgili şu cümleleri vurgular: Adaletsiz kuvvet zalim, kuvvetsiz adalet aciz olur. (Huzurlu Orman, s.57) f. Ahlaki Erdemler/İyi Alışkanlıklar Eserlerde dikkat çeken bir diğer konu da ahlaki erdemlerdir. Örneğin, Kemal Öğretmen in sınıfın başında bıraktığı öğrencisi Murat, saygısından dolayı öğretmenin sandalyesine oturmaz, ayakta bekler. (İyiler ve Kötüler, s.14) Yoğun yağmur yağışı altında oklun öğretmenleri kendilerini ıslanma pahasına, öğrencileri ıslanmaktan korurlar. (İyiler ve Kötüler, s.17) Huzurlu Orman isimli eserde temizlik ve düşünmeden konuşmamak da dikkat çekilen noktalar arasındadır. Örneğin ormanın kralı Aslan ın sarayı tertemizdir: Aslan yattığı yerden belli olur, demiş ya atalarımız, gerçekten de öyleydi. Her taraf tertemiz, bakımlıydı. (Huzurlu Orman, s.23) Bilge Kurt, çok konuşmamak gerektiğini şu cümlelerle ifade eder: Gırtlak tam kırk boğumdur, derdi rahmetli babam. O hayvan ki derdi, iki dinleyip bir söyleyeceğini kırk boğumdan geçirdikten sonra söylemelidir. Laf ağzından çıktıktan sonra düzeltmek zor olur, derdi. (Huzurlu Orman, s.57) g. Allah İnancı Eserlerde sık sık Allah a inancın önemine değinilir: Kimin ne olacağını, kimin başına nelerin geleceğini, yalnızca, olmuşları ve olacakları bilen Allah bilebilirdi (İyiler ve Kötüler, s.22) h. Bilginin, Aklın Üstünlüğünün ve Okumanın Önemi Özellikle Huzurlu Orman adlı eserde bilgini, aklın üstünlüğüne vurgu yapıldığı dikkati çekmektedir. Kral Aslan ın yanındaki tüm yardımcıları (Kurt, Ayı, Maymun) eğitimli ve okumuş varlıklarıdır. Ayrıca Kral, karar verirken sürekli onlara danışmakta, onlar da Kral a saygıda kusur etmemektedirler. Bu da yazarın karar verirken istişareye ve eğitimli bireylere önem verilmesi gerektiğini vurguladığını göstermektedir. Yazar, Huzurlu Orman da bilginin değeri ve 159

179 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» önemi konusunda okuyucuların dikkatini çeker: Vermekle azalmayan yegane servet bilgidir. Ama iş savaş olunca bilgi bir sırdır. (Huzurlu Orman, s.69) ı. Anne Sevgisi Ormanın kralı Aslan, herkese sözünü geçirmekte, ancak annesi söz konusu olunca işler değişmektedir. Çünkü Cennet anaların ayakların altındadır. (Huzurlu Orman, s.32) Burada Hasan Demir, hadis-i şerif e vurgu yapmaktadır. Buradan Demir in eserlerinde hadis-i şeriflerden beslendiği sonucu çıkarılabilir. Sonuç Hasan Demir, çocuklara yönelik kaleme aldığı eserlerinde Allah a iman ve tevekkül, dua etmenin önemi, sabır, adalet, millî ve manevi değerlere bağlılık, çocuk eğitiminde ailenin önemi, yabancı ideolojiler peşinde koşmanın yanlışlığı, yanlış Batılılaşma, erdemli davranışlar gibi konulara yer vermiştir. Kaleme aldığı eserlerden yola çıkarak Hasan Demir in çocuklara yönelik eserlerini yazarken dinî duyarlığa yer verdiği ve bu konuyu önemsediği; iyi, mutlu ve huzurlu bir toplumun ancak iyi yetişmiş bireylerle mümkün olduğundan hareketle eserlerini çocukların ahlak ve karakter eğitimi açısından bakarak yazdığı tespiti yapılabilir. Ancak, Demir in eserlerini sanatsal duyarlığı ön planda tutan poetik bir üslûpla değil, bilgi vermeyi ön planda tutan didaktik bir üslûpla kaleme aldığı da dikkat çeker. KAYNAKLAR 1. Ata, Bülent (2005). Dinî Kavramların Çocuk Diline Aktarılması Sorunu, Türkiye III. Dinî Yayınlar Kongresi, Ekim 2005, Ankara, ss Çalışkan, Adem (2001). İslamî Çocuk Edebiyatı, On Dokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S.12-13, ss Demir, Hasan (2004). Huzurlu Orman. (Ankara: Meneviş Yayınları.) 4. Demir, Hasan (2004). İyiler ve Kötüler. (Ankara: Meneviş Yayınları.) 5. Evren, Mustafa Ökkeş (2005). Çocuk Edebiyatında Dinî Yaklaşım, Hece Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, S , Ağustos-Eylül 2005, Ankara, ss Neydim, Necdet (2003). Çocuk Edebiyatı. (İstanbul: Bu Yayınları) 7. Sever, Sedat (2008). Çocuk ve Edebiyat. (İzmir: Tudem Yayınları.) 8. Şimşek, Tacettin (2006). (Ed. Talât Sait Halman) Çocuk Edebiyatı, Türk Edebiyatı Tarihi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, İstanbul, C.4, ss Şirin, Mustafa Ruhi (2006a). Çocuğa Adanmış Konuşmalar. (İstanbul: İz Yayıncılık.) 10. Şirin, Mustafa Ruhi (2006b). Dersimiz Çocuk. (İstanbul: İz Yayıncılık.) 11. Şirin, Mustafa Ruhi (2007). Çocuk Edebiyatına Eleştirel Bir Bakış. (Ankara: Kök Yayıncılık.) СПЕЦИФИКА ИДЕОСТИЛЯ И ПРОБЛЕМАТИКА ПРОИЗВЕДЕНИЙ БАЛКАРСКОГО ДЕТСКОГО ПОЭТА МУРАДИНА ОЛЬМЕЗОВА Зауризат ДЖАНХОТОВА кандидат филологических наук, доцент Кабардино Балкарский государственный университет, факультет по работе с иностранными учащимися Россия, Нальчик [email protected] Современная детская литература в России представляет собой довольно сложное явление, подвижное, меняющееся и противоречивое. Важнейшим фактором названной ситуации является то, что детское восприятие в наши дни испытывает небывалый натиск 160

180 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il аудио-, видео- и полиграфической продукции коммерческого характера. Снижение интереса к чтению в связи с развитием новых информационных технологий породило стремление у многих авторов любой ценой завоевать внимание читателя. Наряду с книгами классиков и современных писателей, стремящихся сохранить в своих произведениях традиции просветительства и гуманизма, огромное количество развлекательной детской литературы низкого качества заполонило полки книжных магазинов. Эти произведения, затрагивающие самый поверхностный уровень эмоций и не требующие умственных усилий для восприятия, чаще всего создаются в жанре детективов и триллеров, главное достоинство которых нередко составляет только занимательность сюжета. Заметной тенденцией стало изображение в них жестокости, грубости, криминала и других атрибутов современной реальности. Отличается и стилистка подобных произведений: их авторы активно используют лексику с негативной окраской, просторечия, жаргонизмы (Е.Грачев «Рукавицы-лупавицы», Г.Генераленко «Анастасия, дочь купеческая», Ю. Оболонков «Кладоискатели» и др.). Но в новейшей детской литературе России есть еще одна отличительная черта: поиски новых способов формирования у юного читателя представлений о вечных ценностях, стремление найти современные приемы отображения действительности (Т.Крюкова, М.Есеновский, Д.Сабитова, А.Гиваргизов и др.). Столкновение этих во многом взаимоисключающих друг друга тенденций и составляет специфику современной российской детской литературы, находящейся в процессе своего трудного становления. Современная балкарская детская литература, составляющая неотъемлемую часть общероссийской, не испытала на себе противоречивого воздействия описанного литературного процесса. Она в хорошем смысле слова остается консервативной, приверженной художественным традициям национального фольклора и лучших образцов мировой и русской классики. В произведениях балкарских авторов (М.Мокаев, Т.Зумакулова, М.Ольмезов, С.Мусукаева, А.Бегиев, З.Толгуров и др.) главными остаются идеи гармоничного развития детей, изображение ребенка как полноценной личности, познающей многогранность окружающего мира, формирование его нравственности и эстетических представлений. В данной статье нам хотелось бы остановиться на анализе некоторых аспектов творчества Мурадина Муссаевича Ольмезова одного из самых талантливых авторов современной балкарской литературы для детей. По общему признанию критиков (А.М. Тёппеев, Т.Ш.Биттирова, Ж.К.Кулиева, А.Д.Атабиева), произведения поэта, отличающиеся особой душевной теплотой, доступностью изложения и поэтичностью образов, содержат в себе высокие нравственные и художественные идеалы, которые обогащают и гуманизируют детскую психику, учат ребенка видеть и понимать природу и человека в единении обычного и сказочного. Произведения М.Ольмезова обращены к детям дошкольного и младшего школьного возраста. Поэт работает в разных жанрах: он является автором сказок («Кошка и мышки», «Сказка про обжору», «Сказка о том, как воробей наказал злого хана» и др.), колыбельных песен, небылиц-перевертышей, пестушек и т.д. Этическая ясность этих произведений, их стилистическая выдержанность, учет возрастных и психологических особенностей ребенка, отраженный в стилистике языка, тематике и жанрах, дают нам основание утверждать, что поэт прекрасно знает эстетические представления детей, особенности детского восприятия мира на различных возрастных этапах. Специфика детской литературы кроется, как известно, в особенностях детского восприятия действительности, качественно отличающегося от восприятия взрослого человека. Типологические возрастные качества вытекают, по мнению многих ученых (Л.С.Выготский, А.Т.Парфенов, Б.М.Сарнов), из своеобразия антропологических форм 161

181 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» детского сознания, которые зависят прежде всего от психофизиологических факторов. В связи с этим необходимо подчеркнуть, что особенности детского мировосприятия формируют избирательный подход к явлениям окружающего мира: то, что ближе внутреннему миру ребенка, воспринимается им более крупным планом, оно рассматривается на близком расстоянии, в подробностях деталей. Талантливые детские писатели всегда изменяют в своих произведениях угол зрения на мир взрослого человека и выдвигают на передний план то, что дети способны заметить в первую очередь: цвет, форму, звук, запахи, движение. В детских стихах Мурадина Ольмезова предметно-вещный мир представлен зримо, выпукло, динамично, в цвете именно так, как его видит ребенок: Дождем набухшая река Ревет осатанело И, точно скакуна бока, Покрылась пеной белой. А посмотри-ка: весь наш двор Блестит от маленьких озер!... А солнце В каждой лужице Подмигивает, Кружится! [6, 6]. Детскому сознанию свойственно одушевлять предметы окружающего мира, наделять их человеческими качествами. Отсюда в стихах М.Ольмезова многочисленные олицетворения, которые помогают поэту изобразить мир одомашненным, теплым, уютным. Сорок, сорок, сорок ножек Чисто шьют и гладко, И на каждый двор положат Мокрую заплатку, - говорится в одном из стихотворений поэта о дожде [6, 5-6]. В этом мире добрых, знакомых и малознакомых предметов все динамично, насыщено событиями, смешными и трогательными приключениями. Быстро бегущее в стихах время увлекает ребенка, стимулирует его воображение, вовлекает в действие, развлекает и развивает. М.Ольмезов не загромождает стихи тем, что может тормозить это движение и вносить в повествование элементы раздумий, созерцательности, психологически чуждых детям. Сказанное придает стихам М.Ольмезова своеобразную кинематографичность: эпизод следует за эпизодом, как один кадр за другим. Жайгъа чыкъды отунчу. Айгъа чыкъды отунчу. Тогъуз башлы деу бюрчени, Тутуп жыкъды отунчу, Тутуп жыкъды, Тутуп жыкъды, Тутуп жыкъды отунчу. [4, 30] Встретил лето дровосек, На луну взобрался дровосек, Девятиголового исполинского клопа Поймал и одолел дровосек, Поймал и одолел, Поймал и одолел, Поймал и одолел дровосек. Стремительность событий в стихах, как и быстрота чередования зрительных впечатлений в кино, увлекает юного читателя, погружает в воображаемый мир книги. Присущая детям непосредственность восприятия, усиливает остроту впечатлений, способствуя идентификации ребенка с литературными героями, вызывает ощущение личного участия в происходящем. Такая насыщенность поэзии М.Ольмезова событийностью, которую он предпочитает описательности, соответствует характерной ребенку конкрет- 162

182 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ности видения, специфике детского восприятия, психологически чуждающегося абстрагирования. Неустойчивое внимание детей не способно сосредоточиться на длиннотах описания, оно устремлено к перемещению с объекта на объект. М.Ольмезов прекрасно знает эту специфику детского восприятия. Учитывая возрастные возможности своего читателя, поэт делает расчетливый выбор художественных средств, способствующих особому отражению действительности, которое соответствует мироощущению ребенка. Так поэт достигает в своих произведениях занимательности одной из необходимейших черт литературы для детей. Чтение для ребенка труд, но М.Ольмезов своим творчеством умеет превратить его в праздник, в увлекательной форме преподнести новые знания о мире. В последние годы, когда развитие новых информационных технологий привело к падению культуры чтения, занимательность в произведениях некоторых авторов стала чуть ли не единственным достоинством. Стремясь привлечь читательское внимание, многие писатели отдают предпочтение захватывающему сюжету, экзотическим героям, принося в жертву идеи формирования нравственного и эстетического мира детей. Однако в творчестве М.Ольмезова удачно сочетаются занимательность и художественные достоинства, позволяющие донести до ребенка представления о вечных ценностях и моральных нормах. Динамичности и занимательности сюжета в стихах М.Ольмезова соответствует ритмическая насыщенность. В произведениях поэта сменяют друг друга маршевые, напевные, стремительные, протяжные ритмы. Они меняются соответственно событиям в стихах: каждая смена ритма связана с новым поворотом сюжета, с характером изображаемого персонажа, с переменой настроения героев. Многие стихотворения М.Ольмезова отличаются не только подвижностью и переменчивостью ритма, но и повышенной музыкальностью поэтической речи: Илля-билля-тилля-чин, Учуп баргъан илячин. Кюмюш ахча бохчагъа, Тюгю тюшдю бахчагъа. [4, 29] Илля-билля-тилля-чин, Летящий сокол. Серебряные монеты в кошелек, Перо его упало в огород. Истоки этой музыкальности в художественных традициях устного народного творчества балкарцев, к произведениям которого поэт обращается, заимствуя не только ритмику, но и сюжеты, характеры героев, жанры. Балкарский детский фольклор удивительно ритмичен. Народные певцы, безусловно, знали, что ребенка в стихах и песнях привлекает не содержание и не мораль, а прежде всего ритм. Ритмическая организация речи позволяла в произведениях устной поэзии добиваться максимальной выразительности, она выступала как средство, придающее произведению особую эмоциональную напряженность, придавала детским стихам легкость звучания, игривость, подвижность: Бап-бап, баппахан, Сары теке, бурма теке, Улакъъларынг макъыра, Эчкилеринг чакъыра. [5, 518]. Бап-бап-баппахан, Жёлтый козёл, кудрявый козёл, Козлята твои блеют, Козы твои зовут (тебя). Это средство художественной выразительности, составляющее важнейшую черту поэтики балкарского детского фольклора, органично перешло в творчество М.Ольмезова. В произведениях поэта, вобравших в себя главные фольклорные модели, отчетливо обнаруживаются многие элементы эстетического языка устной поэзии балкарцев, заметны особенности мироощущения создавших ее людей. Но стихи М.Ольмезова, как справедливо замечает литературный критик Т.Биттирова, - не точная имитация старинного 163

183 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» народного творчества [2,82]. В них поэт, наряду с фольклорными, находит новые средства художественной выразительности, новые звуковые краски, создает новые ритмы. Как известно, одной из важнейших функций детской литературы является развлекательность. В последнее время в отечественном литературоведении много говорят о гедонистической роли книги, поскольку через увлечение, удовольствие общения с художественным произведением продуктивнее решаются познавательные и воспитательные задачи. Наслаждение, испытываемое ребенком в процессе чтения книг, - лучшее средство передачи ему духовных ценностей. Известно высказывание В.Г.Белинского о том, что действие детских книг должно быть обращено на чувства детей, а не на их рассудок, поскольку чувства предшествуют знанию. Поэзия, по мнению В.Г.Белинского, действует на ребенка, как и музыка, - прямо через сердце, минуя голову, для которой время настает позже. Преимущественное развитие чувства дает юному читателю ощущение полноты и гармонии жизни, кроме того, формирует представление о страдании, боли как о другой стороне любви [1]. Задача талантливой детской литературы передать все это в художественных образах, полных жизни, движения, увлекательности. Немаловажную роль в решении этих проблем играет язык произведения. Детские стихи, по мнению многих классиков отечественной литературной критики, поэтов и писателей (В.Г. Белинский, К.И.Чуковский, С.Я.Маршак и др.), должны быть написаны языком легким, свободным, игривым, ясным и доступным пониманию ребенка. Этим требованиям соответствовали произведения выдающихся русских детских поэтов: К.И.Чуковского, С. Я.Маршака, А.Л.Барто, С.В.Михалкова. В лучших традициях классической русской литературы для детей создает свои стихи и М.Ольмезов. Язык его произведений прост и в то же время ярок, насыщен образами, проникнутыми одушевлением, цветом, звуком, добрым юмором. Его стихи «... восхищают новизной и чистотой образа; «скачущий по камушкам ручей», «барашки в белых шубках»... светлый, добрый мир детства», - пишет о творчестве М.Ольмезова член Союза писателей Приднестровья А.Демин [3]. Среди разнообразных средств выразительности М.Ольмезов отдает предпочтение сравнениям как наиболее доступному для детей способу познания и изображения действительности: Тау суучукъча Зынгырдайды сыбызгъым. Аязчыкъча Шыбырдайды сыбызгъым. [4, 87] Как горная речушка, Поет моя свирель. Как ветерочек, Шепчет моя свирель. Юмор, душевная теплота, описание простых и наивных чувств, доступных детскому воображению и пониманию, позволяют поэту решать нравственные проблемы, избегая излишней дидактичности, которая, как известно, никогда не идет на пользу художественности. В лучших произведениях для детей мораль не высказывается в форме откровенного назидания, она открывается в процессе повествования. М.Ольмезов принадлежит к поэтам, обладающим памятью детства, уникальным, по-детски незамутненным взглядом на вещи. Знание эстетических представлений ребенка, детского видения мира и детской реакции на его проявления позволяет М.Ольмезову создавать легкие, игривые стихи, в которых под спудом таится прочная моральная основа. Так, герой произведения «Бош алай» («Просто так») маленький Тошалай совершает многочисленные проступки: «просто так», без спроса, берет деньги из кошелька, разоряет птичьи гнезда, бьет щенка и т.д. Обо всех этих приключениях в стихотворении рассказывается в веселом, мажорном ритме. Сюжет маленького произведения развивается стремительно, как в детективе, и неожиданно заканчивается картиной заслуженного наказания неутомимого проказника. Камень, который он «просто так» кинул в кого-то из друзей, вдруг па- 164

184 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il дает ему самому на голову. Маленький Тошалай горько плачет от боли и обиды. Так, не разрушая обаяния художественного произведения, в увлекательных, приятных детскому слуху, ритмичных стихах, соответствующих остроте сюжета и написанных простым, доступным для ребенка, эмоциональным языком, М.Ольмезов воспитывает в детях исконные ценности с устойчивыми понятиями добра и зла, красоты, этики, нравственных норм. Лексическая легкость и живописность образов позволяют юному читателю без труда понять ясные воспитательные идеи автора. В творчестве М.Ольмезова особое место занимают небылицы-перевертыши, написанные автором с целью пошутить, позабавить детей, вовлечь их в мир веселой фантазии, приобщить через увлекательную игру к познавательной деятельности. Поэзия М.Ольмезова, о чем говорилось выше, чаще обращена к детям дошкольного и младшего школьного возраста. Как известно, чем младше читатель, тем ярче проявляется возрастная специфика детской литературы, без учета которой невозможно создание произведений, способных по-настоящему взволновать и увлечь ребенка. Овладение знаниями, необходимыми для ориентации в окружающем мире, у детей (чем младше, тем в большей степени) происходит прежде всего в процессе игры. Игра на определенном этапе умственной жизни ребенка способ освоения мира, накопление опыта, из которого для него слагается вселенная. Вовлекая ребенка в игры, где активно применяются перевертыши, авторы стремятся способствовать интеллектуальной деятельности ребенка, видя в них своеобразную «гимнастику мысли». Прекрасные произведения поэзии для детей, основанные на игре в перевертыши, создали замечательные русские поэты К.И.Чуковский («Путаница»), С.Я.Маршак («Вот какой рассеянный»). Безусловно, их художественный опыт оказал заметное влияние на творчество М.Ольмезова. Стихи поэта, вовлекающие детей в игры и способствующие их интеллектуальному развитию, основаны на знании о заложенном в ребенке стремлении создавать «перевернутый» мир. Так, в Стране Паука- Бурдюка из «Вечерней сказки» воду носят в решете, рыбу ловят молотом, от воды скрываются в реке, кашу едят кочергой и еще много необычного, смешного и нелепого делают в этом странном государстве. Описанные нелепости не воспринимаются детьми как нечто реальное, и именно это-фантазия о предметах с несвойственными им признаками увлекает ребенка, развивает его воображение и чувство юмора, забавляет, как игра. В то же время, неправильная координация предметов, если ребенок уже имеет знания об истинном положении вещей, способствует развитию реалистического представления о мире, стимулирует его познавательную деятельность и помогает повышать самооценку. Сравнивая себя с героями перевертышей, ребенок утверждается в том, что его представления о мире и ориентация в этом мире не отклоняются от нормы. Еще одним жанром, получившим свое развитие в творчестве М.Ольмезова, является загадка. Стремясь к метафоричности образов, поэт прибегает в ней к таким средствам выразительности, как олицетворение, эпитет, использование многозначности слов, сравнение и т.д.: «киплю я, как казан», «играю, как козленок» (о роднике), «в азбуке два брата, один суров, другой нежен» (о буквах ъ и ь), «узорный полог звездный», «склон зеленый росный», «косичка ивы», «стоногий скакун» (о дожде). Такие стихи вырабатывают вкус к точному и образному слову, способствуют развитию художественного мышления, обогащают лексику детей. М.Ольмезов рисует наиболее выразительные признаки предметов и явлений в предельно сжатой форме. Создавая образ, он пользуется яркими, сочными красками, язык его лаконичен, точен, ритмическая организация стиха соответствует характеру изображаемой картины. Все это обогащает ум детей сведениями о природе и разнообразных аспектах человеческой жизни. Разгадывая загадки, постигая вторичные значения слов, в процессе активной познавательной деятельности юный читатель учится анализировать, сравнивать признаки предметов, развивает свою наблюдательность, 165

185 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» быстроту умственной реакции, поэтизирует окружающий мир, попадая под обаяние художественных образов автора: Черная туча лошадка По Млечной дороге скакала, Серебряную подкову С копыта она потеряла. Сказала Ночь: я подкову найду, Повяжу ее на звезду. (Месяц) [6, 62] Эту особенность таланта М.Ольмезова умение давать детям познавательную информацию о жизни через веселую игру, облеченную в форму небылиц, загадок и скороговорок, - балкарский литературовед А.М.Теппеев отмечает как одну из определяющих черт творчества поэта [7, 48]. Игра в произведениях М.Ольмезова не только способ освоения мира: игровое начало используется поэтом и как сюжетный мотив, как художественный прием, оно выполняет юмористическую и сатирическую функции. Характеризуя творчество М.Ольмезова в целом, нам хотелось бы подчеркнуть, что уникальность таланта поэта в умении создавать удивительные картины окружающего мира, увиденного под углом зрения ребенка, в способности не замыкаться в рамках этого мировосприятия, а быть впереди своего читателя, выступать в роли мудрого, тонкого и эмоционального посредника между двумя способами познания мира: детским взглядом на предметы и восприятием взрослого человека. ЛИТЕРАТУРА 1. Белинский В.Г. О детских книгах. - Собрание сочинений. - В 9-ти томах. -Т.3. Статьи, рецензии и заметки. - М.: "Художественная литература", Биттирланы Тамара. Усталыкъ бла фахмулукъну юлгюсю.-нальчик: Минги Тау, С Демин А. Нашего полку прибыло// eid= Ельмезланы Мурадин. Бош, бош, бош алай. - Нальчик: Эльбрус, Къарачай-малкъар фольклор. Хрестоматия. Нальчик: «Эль-Фа», Ольмезов М. Черепаха и дождик. - Нальчик: «Эльбрус», Теппеев Алим. Ёльмезланы Мурадинни юч сабаны. Нальчик: Минги Тау, C

186 UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA TÜRK XALQLARININ ORTAQ DƏYƏRLƏRİ 167

187 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» MAKEDONYA TÜRKLERİNDE ÇOCUK EDEBİYATI ÜZERİNE BİR İNCELEME Dr. Fatima HOCİN Aziz Kiril ve Metodiy Üniversitesi, Blaje Koneski Filoloji Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Üsküp-MAKEDONYA ÖZET Makedonya daki çocuk edebiyatı İkinci Dünya Savaşı ndan sonra çok önemli bir gelişme göstermiştir. Bu dönem öncesinde bir kaç değerli yazar dışında çocuk edebiyatı üzerine eser veren sanatçı yoktur. İkinci Dünya Savaşı ndan sonra birçok yazarımız çocuk edebiyatı alanında değerli eserler verdi. Çocuk edebiyatı alanında verilen kimi eserler çocukların eğitim ve öğretimine yönelikken kimileri de estetik değer açısından önemli görülmektedir. Özellikle Makedonya Türklerinin çocuk edebiyatı ile ilgilenen Necati Zekeriya, Fahri Kaya, Şükrü Ramo, Sabit Yusuf ve diğer yazarlarımızın eserleri bu noktada önemlidir. Bu makalede özellikle Fahri Kaya nın hikayelerinden yola çıkarak tespit ettiğimiz bilgiler, İkinci Dünya Savaşı ndan sonra bu topraklarda gelişen çocuk edebiyatı hakkında yeni çalışmalara ışık tutacaktır. Anahtar Kelimeleri: Çocuk edebiyatı, Makedonya da Türk çocuk edebiyatı. Giriş Eski Yugoslavya döneminde Makedonya topraklarında yaşayan Türk ve diğer azınlıklar tüm Yugoslavya da olduğu gibi hak ve özgürlüklere kavuştular. İkinci Dünya Savaşı ndan sonra, Türk okullarının açılması, Üsküp te Türkçe gazete ve radyo yayınlarının başlaması ve benzeri kurumların faaliyetlerinin birikimi olarak Makedonya da yaşayan Türk toplumunda edebiyat eserleri yeşermeye başlar. Makedonya Türklerinin edebiyatının ilk devresinde görülen isimlerin hemen hepsi öğretmen ve gazeteci olarak karşımıza çıkarlar. Çoğu şair ve yazarlığa, sanattan çok eğitim ve öğretimde duyulan ihtiyacı karşılamak için başlamıştı. Bunlar arasında; Hüseyin Süleyman, Mustafa Karahasan, Şükrü Ramo, Fahri Kaya Necati Zekeriya, Hasan Mercan gibi isimleri sayabiliriz. Makedonya Türklerinin edebiyatı çocuk edebiyatıyla başladı. Onun için Makedonya Türklerinin edebiyatında çocuk edebiyatının önemli bir yer tuttuğu görülür. Zaten gazeteler ve dergiler başlangıçtan beri, ilkokuldan başlamak üzere öğrencilerin yazdıklarını yayımlamak gereğini duymuşlardı. Eski Yugoslavya döneminde Türk hikâyeciliğinin durumunu değerlendiren bir yazısında Fahri Kaya bu topraklarda yazılan ilk hikâyelerin öğretici özellikte olan çocuk hikâyeleri olduğunu belirtir: Bizde hikâyenin bir yazın türü olarak gelişmesinden söz ederken ilk hikâyenin çocuklar için yazıldığını ve bunların çoğunlukla didaktik olan hikâyeler olduğunu belirtmek gerek bu nedenden uzun yıllar yazınımızda hikayeden konuşurken ilk akla gelen çocuk hikayeleridir. Çocuklar için adanmış hikayelerimiz özel olarak Sevinç ve Tomurcuk dergilerinin yayınlanmaya başlamasıyla daha büyük bir hız almış ve bu türle uğraşan yazar arkadaşlarımızın sayısı artmaya başlamıştır. Böylece ilk yıllarda daha Necati Zekeriya çocuk hikayemizi gıpta edilecek bir aşamaya yükseltmiştir. 1 Başka bir yazısında Kaya, İkinci Dünya Savaşı öncesinde Makedonya da edebî geleneğin varlığının bilinmesine rağmen bu konu üzerinde yeterince durulmadığını düşünür. Var olan bu edebî geleneğin tespitinde halk hikâyelerinin incelenmesinin gerekliliğini vurgular. 2 Edebiyatın genellikle toplum için yapılmasının ve çocukların eğitiminde vasıta olarak görülmesinin birçok sosyal nedeni vardır. Bu nedenlerden en önemlileri Osmanlı yönetiminin 1 2 Fahri Kaya, Yugoslavya Türk Hikâyesi Antolojisi, Birlik Yayınları, Üsküp, 1990, s.9. a.g.e., s

188 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ve büyük bir Türk nüfusun Balkanlardan çekilmesi ile birlikte beliren kültürel boşluk ve bu kopukluğun ortaya çıkardığı sorunlardır. Eski Yugoslavya da Türklerin yoğunlukta yaşadığı ücra bir kasabaya giden, Türkçe eğitim öğretim yapmak zorunda kalan ve elinde kendi diline ve kültürüne ait yeterli kaynak bulunmayan bir öğretmen öğrencilerine ne okutacaktır? Fahri Kaya da genç bir öğretmen olarak göreve başladığında bu düşündürücü ve kaçınılmaz soruyu sormuş ve cevabını kişisel gayretleriyle bulmuştur. Öğrencilerine kendi kültürlerini, dillerini öğretebilecek metinleri yine kendisi oluşturacak ve onların bu metinleri okumalarını sağlayacaktır. Bu sorunla ilk olarak ve yoğun bir biçimde karşılaşanlar öğretmenlerdir. Buna bağlı olarak Türk dilinin ve kültürünün korunmasında, yaygınlaştırılmasında idealist öğretmenlerin gayretlerinin büyük payı vardır. Milletin geleceği olan çocukların neyi, ne derecede ve nasıl öğrenmesi gerektiğini düşünen bu aydınların ortaya koyduğu eserler, Makedonya Türklerinin edebiyatı içinde çocuklara yönelişin neden ayrı bir yerinin ve değerinin olduğunu gösterir. 3 Fahri Kaya nın Hayatı ve Edebi Kişiliği Makedonya Türk edebiyatının önde gelen yazarlarından biri olan Fahri Kaya,1930 yılında Kumanova da 4 doğdu. İlk öğrenimini, ilk çocukluk yıllarını geçirdiği şehirde, öğretmen okulunu ise İştip te ve Yüksek öğretimini, Belgrad Üniversitesi nin Felsefe Fakültesi nde tamamladı. Ömür boyu bu topraklarda yaşayan Türk halkını doğrudan ilgilendiren eğitim ve kültür alanlarında hizmet veren Fahri Kaya, Koçana nın Yakınova köyünde, Üsküp ün Tefeyyüz İlkokulunda, Nikola Karev Öğretmen Okulu nda, Aziz Kiril ve Metodiy Üniversitesi dahilindeki Aziz Kliment Ohridski Pedagoji Fakültesi nde, Türkçe ders verdi. Üsküp Radyosu nun Türkçe yayınları, Birlik gazetesi ve dahilindeki Sevinç ve Tomurcuk çocuk dergileri ile Sesler sanat dergisinde gazeteci olarak çalıştı. Bu arada Makedonya Türklerinin alfabesi sayılan, tarihi, kültürel ve eğitim açısından paha biçilmez değerdeki Birlik gazetesi ve dahilindeki Sevinç ve Tomurcuk çocuk dergilerinin baş ve sorumlu yazar görevini (altı yıl) yaptı. Sesler edebiyat, sanat, kültür dergisinin kurucularından biridir. Uzun yıllar siyasetle de uğraşan Fahri Kaya, Makedonya meclisine milletvekili seçildi. Makedonya Tanıtma Bakanı oldu. İki dönem Makedonya Cumhurbaşkanlığı üyesi görevinde bulundu. Bugün emekli olan Fahri Kaya Üsküp te yaşamını sürdürmektedir. Fahri Kaya hikâye, şiir, çeviri yanı sıra denemeler de yazdı. Kırk beş yıllık edebi yaratıcılığı sırasında değerli antolojiler hazırladı, birçok kitap, gazete ve dergi için edebiyat alanında bilimsel nitelikli metinler yazdı. Ayrıca bu topraklarda yaşayan Türk halkının eğitimiyle iç içe olan yazarımız, Türkçe okuyan çocuklarımız için olağanüstü önem taşıyan okuma kitaplarını da hazırladı. Birçok hikâye ve şiiri yabancı dillere çevrildi. Fahri Kaya edebiyat çalışmalarının yanı sıra Makedonya da Türk dili üzerine eğitim gören öğrenciler için alfabe ve okuma kitabı da hazırladı. Uzun yıllar devam eden eğitim çalışmaları sırasında Makedonya ve Yugoslavya da Türkçe eğitim gören ilkokul ve orta okul öğrencileri için Edebiyat ve Edebiyat Penceresi adlı ders kitaplarını yayımladı. Bu arada yerli Türk edebiyatı tarihi ve kültürü üzerine araştırmalar yaptı, yazılar yazdı. Makedonca ve Sırphırvat- 3 4 Bu konuda, Fahri Kaya nın görüşlerine benzer olarak Abdülkadir Hayber, Makedonya ve Kosova Türklerinin 2. Dünya Savaşı sonrası dönemde ortaya çıkan ihtiyaç tan dolayı bilhassa okul çağındaki çocukların eğitimine yöneldiklerini ve bu doğrultuda Yugoslavya Türklerinin edebiyatı nın Çocuk edebiyatıyla başladığını belirtir. Bkz. Makedonya ve Kosova Türklerinin Edebiyatı, Yrd.Doç.Dr. Abdulkadir Hayber, MEB Yayınları, İstanbul, 2001,s.20. Balkanlar da Kuman-Kıpçak ve Peçenek toplulukların bağımsız olarak yaşadıkları, ayrıca 1087 yılında merkezi Kumanova olan Kuman- Peçenek Türk Federasyonu nun kurulduğu, ( Dr. Ahmet Gökbel in Kıpçak Türkleri, Siyasi ve Dini Tarihi adlı eserinde- Ötüken, yayını. A.Ş., İstanbul-2001), belirtiliyor. Bundan hareketle bu topraklarda yani Osmanlı döneminden (Xl. Yüzyıldan daha doğrusu 1393 yılından ) önceleri de Türk yazının mevcut olduğu söylenebilir. Bunun en iyi kanıtı da yazarının ve yazıldığı yerin henüs bilimdediğine rağmen, 1303 yılında yaratılan, sözlük, mani, ilahi, bilmecelerden oluşan, Kuman- Kıpçaklardan kalan Codex Cumanikus eseridir. 169

189 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ça dan Türkçeye ve Türkçeden bu dillere sayısız çeviriler yaptı. Türkiye çağdaş edebiyatının Makedonya da tanınmasında büyük katkısı oldu. Yarım asırlık edebi yaratıcılığı sırasında Makedonya edebiyatının önde gelen isimlerinden biri olan Fahri Kaya nın yapıtları, özellikle Makedonya Türk edebiyatı için büyük önem taşıyor. Şiir ve hikâye edebi türleriyle birçok esere imzasını atan yazar, 23 Aralık 1944 yılında Makedonya da yayın hayatına başlayan Birlik gazetesinde yayınladığı ilk şiirleriyle edebiyat dünyasına girdi. Dolayısıyla o dönemde yeni bir şiir anlayışıyla, yarattığı şiirleriyle yeni bir yazın ufkunun açılmasını da sağladı. Daha sonra Birlik dahilinde çıkan Sevinç ve Tomurcuk çocuk dergilerinde şiirin yanı sıra ilk çocuk hikâyelerini de yayınladı. Bu arada belirtmek gerekir ki çocuk dergilerinin çıkmasıyla Makedonya da güçlü bir çocuk yazını da belirmeye başlıyor. Çağdaş Türk edebiyatının gelişmesinde eserleriyle büyük katkıda bulunan Fahri Kaya, Makedonya Türk çocuk hikâyesinin öncüsü sayılır. Fahri Kaya nın Türk diline karşı sevgisi hem yazılarında hem günlük hayatta dile geliyor. Yazarı tanıyanlar O nun daima net ve temiz Türkçe konuştuğuna şahit olmuştur. Makedonya topraklarında yaşayan Türk halkının genelde konuştuğu yöresel Batı Rumeli ağızlarının yerine, çağdaş edebi Türkçenin konuşulması yönündeki sürekli mücadelesine de bizzat tanık olmuşuzdur. Bundan hareketle güzelim Türkçeye dikkat ve saygı ile yanaşmayı genç nesillere daima tavsiye etmiştir. Edebi ya da ilmi yazı dilinde mevcut olan birçok kavramların halk arasında konuşulan dilde yokluğuna dikkat çekerek bunun aşılma ihtiyacını sürekli ortaya atmıştır. Günlük yaşamda da daima Türkçenin iyi konuşulmasını, arı bir dille sohbet edilme gereğini önemle vurgulamıştır. Fahri Kaya nın eserleri konu, üslup ve dil açısından ilginç, canlı ve sade imgelere sahiptir. Kısa ve özlü anlatım içeren dolgun cümleleri, (çocuk hikâyelerindeki güldürü özellikleri), okurlar tarafından en çok benimsenen öğelerdir. Fahri Kaya nın dili, arı ve nettir. Kelime ve anlatma tarzı edalıdır. Söz bolluğu ve kolay söyleyiş hemen her dizesinde mevcuttur. Bu özellik şiirleri yanı sıra hikâyelerinde de seziliyor. Özellikle bu topraklarda hikâye edebi türünü yaratan ender bir yazar olduğundan hareketle, (bizde hikâyeyle uğraşan yazarlarımız sayı itibarıyla çok azdır), hikâyelerindeki kelime ve düşünce hazinesi zevkli bir anlatım içeriyor. Fahri Kaya edebiyata ilk başta şiir yazmakla girmişse de daha sonra küçüklere adadığı pek çok hikâye yazmıştır. Bunun yanı sıra büyükler için yazdığı hikayeleri de Makedonya Türk yazınında değerli yere sahiptir. Yazarın Güle Güle, Küçük Hanım çocuk hikâye kitapları çocuklar tarafından en benimsenenler arasındadır. Güle Güle deki hikâyeleri genellikle onun öğretmenlik yıllarından kaynaklanmaktadır. Hikâyelerde çevre olarak okul ve ev ele alınmıştır. Hemen bütün hikayelerinin kahramanları çocuklardır. Onlara, erken büyümüş çocuklar, demek yanlış olmaz. Yazar, hikayelerinde her zaman iyimser ve hoşgörü içindedir. Üzerlerinde durulan olay veya konu, sade bir anlatım ile bitirilir. Klasik bir anlayış ile sebep sonuç ilişkisi her zaman göz önünde bulundurulur. 5 Küçük Hanım da ise daha küçük çocuklar üzerinde durulduğu için, olayların merkezi, yer olarak evdir. Küçük Hanım daki hikayelerin şahısları ortaktır. Dilara ve Caner, daha çok anneannenin ve dedenin yanında bulunurlar. Hikayelerin çocukları, biraz idealleştirerek verilmiştir. Özellikle Küçük Hanım daki didaktik nitelikli hikayeler, öğüt verici unsurlar yanısıra mizahi öğelerle de örülüdür. Bu yüzden çocuk kitabı okurken hem eğleniyor hem de eğitiliyor. Nitekim Ben Telefon Muyum, Kendi Kendine Benzemek, Dedesini Dinlemişti, Dilaranın İlk Yalanı, Ben Anneanne Olayım, Sen Torun, Sen Benim Oğlum Değilsin, (Küçük Hanım-1997) baş- 5 Yar. Doç. Abdülkadir Hayber aynı eser.s

190 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il lıklı hikayelerinde de çocuk dünyası tüm ayrıntılarıyla anlatılarak, özetle saygı, sevgi, ve düşünceden söz ediliyor. Çocuklar için yazdığı hikayeleri estetik bakımdan büyük değer taşıyor. Manalı kelimelerle örülü tümceler güçlü fikirler ortaya çıkarıyor. Rumeli Türkçesi ile Türkiye de konuşulan Türkçe arasındaki farklılıklara rağmen tamamen uyumun sağlandığından her öyküsü rahatça ve zevkle okunuyor. Zaman zaman rastladığımız yerli deyimler, karolu bayram elbise, kot pantolonlar, paşa çayı, süt mavisi bulutlar, çikolata Nestle al canını besle, v.b. de pek hoşa giden tabirlerdir. Makedonya da son 30 yıl içinde daha hızlı gelişen ve daha yüksek bir seviyeye ulaşan, Türk hikayesinin en güzel örneklerini Fahri Kaya nın büyükler için yazdığı hikayelerde de görüyoruz. İkindi Güneşi kitabında kendi özgeçmişiyle ilgili birçok olaylar, karşılaştığı insanlar ve durumlar konu edilmektedir. Dahası akrabaları, dostları ve birçok tanıdık kişilerin başından geçenler de bu hikayelerde anlatılır. Burada Türk halkının elli yıl önceleri yaşadığı göçün ve bu acı olayın neticelerini tüm ayrıntılarıyla gözler önüne seriyor. İkindi Güneşi nin ilk öyküsünde de Tevzi İşleri Memuru nda olay Yakınova köyünde geçiyor.keza, yukarıda andığımız gibi müellifin gençlik yılları bu köyde öğretmenlik yaparak geçmiştir yıllarında Eski Yugoslavya topraklarında yaşayan Türklerin Türkiye ye toplu göç sırasında yaşanan hüzünlü, kederli, incitici olayların, şahitliğini yapan bir eserdir İkindi Güneşi. Bu topraklarda yaşayan halkın geleneklerini, adetlerini ve o döneme ait yaşam tarzını gözler önüne seren yazar bu eseriyle, bizler için olduğu gibi gelecek nesiller için de acı bir dönemin (tarihin) delilini sunmuştur. Duygular, düşünceler, içler acısı olaylar ve manzaralar yazarın güçlü kalemiyle betimlenmiştir. Nihayet, kitapta diğerleri arasında, Lamba Yanık Kaldı, Mezarlık, Beyaz Mendil, Kara Toprak başlıklı hikayler de bunu en iyi doğrulamaktadır. Genç yazar olarak Fahri Kaya, ister şiir, ister hikayelerinde özel bir ahenk ve bağdaşma sağlayarak üstün bir düzeye ulaşıyor. Bununla birlikte çağdaş yazın ufuklarını genişletmek amacıyla türlü evrelerden geçer ve görgü sahibi olarak da yaratıcılığına imzasını atar. ll. Dünya Savaşında henüz bir çocuk olarak savaşın faciasını yaşayan Fahri Kaya, savaş sancılarından yeni kurtulan ülkede öğretmenlik mesleğine atanarak, yerli Türk halkının kalkınmasında büyük pay sahibi olur. Elbette yarattığı şiir ve hikayelerinde bu tecrübelerin izleri görülüyor. Dolayısıyla henüz 19 yaşındayken (daha 1949 yılında) Birlik gazetesinde yayınladığı ilk devrim konulu şiirleri ve özellikle öğretmenlik yıllarını geçirdiği yöreleri ilham kaynağı alarak, doğanın tasviri, okul zilleri, çocukların sıcak gülüşleri, vatan sevgisi, her dizesine yansıyan konulardır. Olaylara gerçekçi gözle bakarak, özellikle yerli Türk halkının eğitim ve kültürel kalkınma ihtiyaçlarından hareket ederek etkinliklerde bulunurken yazarlığında ve öğretmenliğinde gelişme kaydetmeye de özen gösterir. Türk halkının eğitim alanında ilerlemesini adeta bir misyon olarak üstlenen yazarın tüm gayretleri yaratıcılığında da sezilmektedir. Bu amaçla Türkçe eğitiminin yapıldığı okullarda sürekli eksikliği hissedilen Türkçe ders kitaplarını, (alfabe ve edebiyat okuma kitaplarını), hazırlayarak eğitimin başta öğrenci ve öğretmenlerimizin bu alandaki sorunlarını çözmeye başarıyor. Ayrıca Balkanlarda, Eski Yugoslav yazınından sürekli şiir, hikaye çevirileri yapıyor. Bu çalışmaları değişik gazete ve dergilerde yayınladı. Bu çerçevede birçok antolojiler yanısıra edebi incelemeler yaparak sayısız çalışmalara imzasını attı. Bundan başka Türk çağdaş edebiyatından olduğu gibi Makedon çağdaş edebiyatından da değerli şiir ve hikaye seçkileri yaparak edebiyatseverlere sundu. Fahri Kaya nın yaratıcılığı nazım ve nesir edebi türlerini kapsadıysa da aslında en çok çocuklarla alakalıdır. Didaktik yani eğitici, öğüt verici nitelikler taşıyan şiir ve hikayeleri, çocukları her konuda bilgilendirmeye yöneliktir. 171

191 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Çok yanlı bir yazar olarak Fahri Kaya, bilgi ve görüşlerini değişik fikir ve konuları ele alarak eselerinde yansıtıyor. ll. Dünya Savaşına, çocukluk döneminde tanık olan yazar eserlerinde, vatanseverlik, hürriyet, kahramanlık kavramlarından söz ediyor. O nun Birlik gazetesinde yayımladığı ilk devrim şiirleri temasını savaş yıllarından almıştır,duygular ve düşünceler özgün bir biçimde aktarılmıştır. Aynen savaş facianın faturasını ödeyen kahramanların yiğitliğini, gerçekçi ve sıcak dizelerle dile getirmiştir. Fahri Kaya nın en önemli eserleri: İlk şiir kitabı İlk adımlar adı altında 1952 yılında yayımlandı. Ondan sonra yayımlanan kitapları şunlar: Köyden Sesler (1958), Hoşça Kalın şiirler, (1967), Güle Güle-Hikayeler (1978), Çocuk Rüyaları (1991), Seçme Yazılar(1994), Küçük Hanım-Hikaayeler(1997), İkindi Güneşi -büyüklere ait hikayele(1998), Denemeler kitabı. Eski Yugoslavya Türk yazarlarının hikaye ve şiir antolojileri; Türk Masalları, Makedon Yazarlarının Çocuk Hikayeleri, Yugoslavya Türk Hikayeleri Antolojisi ( 1990), Çağdaş Türk Şiir Antolojisi, Çağdaş Makedon Şiir Antolojisi (1993). Ayrıca, Çağdaş Türk şiirinden Makedonca ve Çağdaş Makedon şiirinden de büyük bir seçim yaparak Türkçe olarak yayımlanan antolojiler hazırladı. Son yıllarda yayımladıkları arasında çeşitli konularda yaptığı araştırmalar ağır basmaktadır. Bu yazılarında Makedonya Türklerinin eğitim ve kültür alanındaki çabalarını, edebiyatlarını ve bu alanda etkin olan kişilerin ve aydınların hikayelerini anlatmaktadır. Bu tür yazılarının önemli bir bölümü Seçme Yazılar (1994) ve Makedonya Türklerinden İz Bırakanlar (2008) kitaplarında yer almaktadır. Son olarak da Türkiye de çıkan İnci Kutusu başlıklı Çağdaş Makedon Hikaye Antolojisi (2001) ve Çağdaş Boşnak Edebiyatı Antolojisi ni (2001) sayabiliriz. Bu anatoloji, Bosna Hersek te 6 çoğunluğu oluşturan Boşnakların edebiyatını geniş kitleye tanıttı. SONUÇ Makedonya Halk Kurtuluş Savaşından sonra bu topraklarda gelişmeye başlayan Türk edebiyatında yeni ufukların açılması konusunda sunduğu katkılardan dolayı Fahri Kaya nın edebi kişiliği ve yaratıcılığı daima ilgi odağında olmuştur. Makedonya Türklerinin edebiyatında çocuklara yönelik eserlerin fazlalığı tesadüf değildir, bir geçmişe/geleneğe sahiptir. Osmanlının son dönemlerinde idealist öğretmenlerin, aydınların üzerinde durduğu, çocukları en iyi şekilde eğitmek için gösterilmesi gereken gayretler, Türkçenin eğitim dili olarak tekrar kullanılmaya başladığı İkinci Dünya Savaşı sonrası Makedonya da, o günün idealist öğretmenleri ve aydınları tarafından hiç kesintiye uğratılmadan ve çağın şartlarına uygun olarak devam ettirilmiştir. KAYNAKÇA 1. HAYBER, Abdülkadır Makedonya ve Kosova Türklerinin Edebiyatı MEB Yayınları, İstanbul, KAYA Fahri, Yugoslavya Türk Hikayesi Antolojisi, BİRLİK Yayınları, Üsküp, KAYA Fahri, Hoşça Kalın şiirler, Birlik yayınları-üsküp, 1967, Seçme Yazılar, BY - Üsküp 1994, Küçük Hanım (hikayeler), 4. KAYA Fahri, Güle Güle (çocuk hikayeleri), Birlik yayınları Üsküp, KAYA Fahri, İkindi Güneşi (hikayeler), Birlik yayınları- Üsküp, Osmanlı döneminde Bosna Hersek te yaratılan Türk edebiyatı üzerinde en çok araştırmalar yapılmıştır. Daha XV. Yüzyılda Türkçe şiir yaratanlar arasında ilk olarak Derviş Yakup Paşa, devamla Lamekani, Nergisi, Vuslati, Sabit Ledünni, İlhami, Vehbi, Habiba Rıdvanbegzade, Hersekli Arif Hikmet, Molla Muhammed, İbrahim Zikri v.b şairlerden bahsediliyor. Türk Tarihi Edebiyatını inceleyenler arasında Dr. Fehim Bayraktareviç in, Dr. Fehim Nametak ın, Dr. Lamia Haciosmanoviç in, Cenana Buturoviç in, ve daha birçok araştırmacının, bilimsel çalışmaları edebiyatımıza yeni değerler kazandırmıştır. 172

192 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il KAZAK ÇOCUK EDEBİYATI YAZARI ŞAKEN KUMİSBAYULI NIN ESERLERİNDEKİ ÖĞRETİCİ UNSURLAR Doç.Dr. Lazzat URAKOVA L.Gumilev Avrasya Ulusal Üniversitesi Türkoloji Bölümü Astana/Kazakistan Uzun yıllardır çocukların severek okuduğu Dedemin Vasiyeti, Kamçının İzi, Ninemin Hikayesi, Şampiyon, Kütüphane ve Ben öykülerini yazan, nazım biçimiyle yazılmış Kobılandı Batır, Alpamıs Batır, Er-Targın destanlarını çocukların daha iyi anlayabilmesi için nesir diline çeviren Şaken Kumisbayulı, bu büyük sorumluluğu 70 li yıllarda üstlenerek günümüze dek başarılı ürünler vermeyi sürdürdüğünden birçok ödüle layık görülmüş Kazak çocuk edebiyatının en büyük yazarlarındandır. Bu çalışmada söz konusu yazarın eserleri manevi değerler bakımından değerlendirilecektir. Anahtar kelimeler: Kazak çocuk edebiyatı, Şaken Kumisbayulı, çocuk hikayeleri. Детские писатели должны всегда помнить об огромном значении художественной литературы в воспитании детей. Известный казахский писатель таких рассказов как «Наставление дедушки», «След кнута», «Рассказ бабушки», «Чемпион, Библиотека и Я» Шакен Кумисбай адаптировал стихотворную форму эпосов «Кобыланды Батыр», «Алпамыс Батыр» и «Ер-Таргын» в прозаическую, удобную для восприятия детей школьного возвраста. В настоящей работе произведения Шакена Кумисбаева будут рассмотрены с точки зрения духовных ценностей. Ключевые слова: Казахская детская литература, Шакен Кумисбаев, детские рассказы. Edebî eserler çocuğa ait olduğu toplumun yaşam biçimini, değerlerini, gelenek ve göreneklerini, beşeri duygular dünyasını algılamaya yardımcı olmaktadır. Bu sebeple onlar için yazılan eserlerin içeriğine özen gösterilmeli, yarınki büyüklerin mizaçlarının oluşmasında çocukken okudukları masal ve şiirlerin, destan ve öykülerin belirleyici rol oynadığı hususu göz ardı edilmemelidir. Tabii ki bu anlamda çocuk edebiyatı yazar ve şairlerine büyük iş düşmektedir. Onlar eserlerini ortaya çıkarırken halkın geleceğinin o eserleri okuyacak çocukların elinde olacağının bilincinde olmalıdır. Kazak çocuk edebiyatının önde gelen yazarlarından Şaken Kumisbayulı eserlerini işte bu hassasiyetleri göz önünde bulundurarak kaleme almaktadır. Uluslararası Alaş ödülü sahibi olan yazar (Kümisbayulı, 2011, s.2) çocuğun büyükler ülkesine girmesine yardımcı olmakta ve onların davranışlarını, ilişkilerini anlamalarını kolaylaştırmaktadır. Onun hikaye kahramanlarının çoğu yetişkin insanlardır ve konu da genel olarak onların karmaşık olduğu kadar çocuklar için ilgi çekici ve anlaşılması zor görünen hayatlarıyla alakalıdır. Kumisbayulı eserlerinde küçük çocuklarla sosyal sorunlar hakkında konuşmaktan çekinmemekte, onları tıpkı bir eğitmen gibi hangi detayların çocuğu heyecanlandıracağını ve kalbinin hangi ayrıntılar karşısında hassaslaşacağını çok iyi bilerek ele almaktadır. Üç denemesiyle elliye yakın hikayelerinin yer aldığı Dedemin Vasiyeti adlı kitabı özellikle ilk bağımsızlık yıllarından itibaren ilkokul yıllarından başlayarak lise sona kadar her yaştaki öğrencilerin severek okuduğu ve kolaylıkla anlayabildiği çok sade eserlerin başında yer almaktadır. Yazarın kendisinin de ifade ettiği gibi hikayeleri olsun, denemeleri olsun genç nesilde vatanseverlik duygusunu arttırma amacı doğrultusunda yazılmıştır. Kitabın adıyla aynı adı taşıyan Dedemin Vasiyeti adlı hikayede Kazaklar ın uzun yıllar boyu Cungarlar a karşı verdiği mücadelede Baytulak adlı kahramanın halkı için yaptıklarına değinerek gayesine ulaşmaktadır yazar. Söz konusu hikayede dikkat edilecek başka bir nokta gençlere mezar ziyareti ve ziyaret esnasında duanın okunması gerektiği hususunun vurgulanması, sevgi ve merhamet gibi duyguların aşılanmasıdır. Mezar ziyareti esnasında dedenin ağzından çıkan Bu yatanların hepsi daha dün görüştüğüm, konuştuğum insanlardı. Allah ın işi işte. Toprak nasip oldu... (Kümisbayulı, 2001, s.118) sözleri ağzından hikayenin anlatıldığı küçük çocuğa ne şekilde te- 173

193 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» sir ettiğini şu sözlerinden anlayabiliriz: Dede, dede. Bana anlatınız. Ben herşeyi anlarım. Görüldüğü üzere çocukta herşeyi öğrenme merakı zaten vardır ve ona mevzu doğru bir biçimde sunulabildiği takdirde onun iyi bir insan olarak yetiştirilmesi yönünde bir adım daha atılmış olacaktır. Nitekim hikayenin devamında dede çocuğa: İnsan dünyaya gelip giden bir konuktur. Bugün çocuk, yarın delikanlı. Daha sonraysa herkesin ağabeyisi, köyün aksakalı. Bunun sonrasıysa öbür dünya,- sözleriyle bu dünyanın geçiciliğinden söz ederek gömülmek istediği yeri torununa göstermekte, mutlaka doğmuş olduğu o bölgeye gömmesini vasiyet etmektedir. İlk başta dedesinin dediklerine bir anlam veremeyen ve Dede, sen ölmeyeceksin diyen çocuk biraz düşündükten sonra içinden: Dedeciğim, vasiyetin yerine getirilecek. Ama sen şimdi ölmeyip yanımda olmaya devam et, - dediğine şahit olmaktayız. Ninemin Hikayesi adlı eserde yazar öğretmenin ağzından Aral Denizinin günden güne kuruduğunu, Balkaş gölünün de tehlikeyle karşı karşıya olduğunu anlatmaktadır (Kümisbayulı, 2001, s ). Hikayenin ağzından anlatıldığı çocuğun bu sözler karşısında Tüylerimiz diken diken oldu ifadesini kullandığını görmekteyiz. Burada öğrencilere doğa sevgisinin aşılanmaya çalıştığını görüyoruz. Tabiata karşı ilgisiz olmamanın önemini, kutsal nitelikteki bu görevin okul bahçesini düzene getirmekten başlanabileceğini çocuklara daha tesirli bir biçimde ifade edebilmek için sırf bu amaçla derse davet edilen yaşlı ninenin hikayesini yazarın ustalıkla kullandığını görmekteyiz. Ninenin âdeta bir masal anlatır gibi öğrencilere, Kazak halkının başından geçirdiği ve nüfusunun nerdeyse yarısını kaybettiği 30 lu yıllardaki açlık döneminde aslında halkın hayvanının da, mahsulunun da mevcut olduğunu, bunun aslında o zamanki hükümet tarafından özel olarak oluşturulduğunu izah ettikten sonra yaşadıkları bölgenin II Dünya Savaşı zamanında bile gençlerin sırayla baktığı meyve ağaçlarıyla dolu olduğunu anlattığını görmekteyiz. Ağacı kesenlerin bu bahçenin tarihini bilmeyen, hiçbir şeyin önemini anlayamayan insanlar olduğu, bir an önce ağaçların insan hayatındaki rolünün anlaşılması gerektiği yönündeki sözleriyle hikayesini tamamlayan nineyi sınıftaki öğrencilerin alkışladığına şahit oolmaktayız. Ayrıca bu hikayede Kazak atasözleri ve deyimlerinin bolca kullanıldığı göze çarpmaktadır. Kamçının izi adlı hikayede annesi vefat edip babası da savaşa giden çocuğun geçirdiği zor günler konu edilmektedir (Kümisbayulı, 2001, s ). Yaşadığı tüm olumsuzluklara rağmen o babasının savaştan sağ olarak döneceği ümidini asla yitirmemiş ve ona ait olan at eyer takımını gözü gibi korumuştur. Burada Şaken Kumisbayulı vatan uğruna savaşmanın kutsal bir görev olduğunu anlatmaktadır genç nesle. Çektiği ıstıraplara rağmen çocuğun babasının vatan için savaştığından duyduğu gurur gözler önüne serilmektedir. Şampiyon, Kütüphane ve Ben adlı öyküde okumayı sevmeyen bir çocuğun kitap okumaya nasıl taşvik edilebileceğini ve okumak istediği kitabı okuyabilmek için küçücük bir çocuğun neler yapabileceğini görmekteyiz (Kümisbayulı, 2001, s ). Kütüphaneden izinsiz olarak aldığı birkaç kitabı okuduktan sonra çocuğun vicdan azabı çekmeye başladığını ve kitapları aldığı gibi yerine bırakmak istediği konusu yine büyük bir ustalıkla işlenmiştir Şaken Kumisbayulı tarafından. Kütüphaneden izinsiz aldığı Abay Yolu adlı kitabı çocuk dedesinin sevineceğini düşünüp ona hediye etmiştir. Okuduğu kitapların tesiriyle de bunun doğru bir davranış olmadığının farkına varan çocuğun yaptıklarıysa ibret doludur. Bu öyküde de yazarın anlatımını daha tesirli kılmak için Kazak atasözlerinden istifade ettiği, çocukların söz konusu atasözlerini doğru analayabilmeleri için örneklerle açıklama yapmayı da ihmal etmediği görülmektedir. Yazarın bir diğer öyküsü olan Eskinin Gözü nde aile yadigarının pahabiçilmez değeri konu edilmektedir (Kümisbayulı, 2001, s ). Bir eşyanın maddi değerinden ziyade manevi yönünün önemli olduğu vurgulanmaktadır bu eserde. Kendisi için son derece değerli olan çaydanlığın dibinin düştüğünü duyan ninenin torununa kızmak yerine bu dünyada hiçbir şeyin ebedi olmadığını, insanın bir gün öleceğini, gölün kuruyacağını, dağınsa yavaş yavaş düzlüğe 174

194 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il dönüşeceğini anlatmasına şahit olmaktayız. Sonra çaydanlığı bir ustaya götürüp dibini bir simin yardımıyla gövdeye tutturulmasından sonra Gelinime veririm sözleriyle sandığa koymasıysa öğrencileri düşünceye sevk etmesi bakımından önem teşkil etmektedir. Söz konusu hikayenin başında ninenin kız torunlarına erkek evladın öneminden söz ederken savaş sırasında ellerine silah alıp kanları canları pahasına bu vatanı korumuş olan onlardır sözlerine yer vermesi dikkate değerdir. Bu hikaye kız çocuklarıyla erkek çocuklarının hayattaki yerlerinin izah edilmeye çalışılması bakımından da önemlidir. Şaken Kumisbayulı Hızır ın Bahçesi adlı hikayede kimsesiz bir genç adamın ibret dolu yaşamını konu etmektedir (Kümisbayulı, 2001, s ). Biraz topallıyor olması unutuluyor yaptıklarının görünce. On parmağında on marifet olan, boş oturmayı ise hiç sevmeyen, tüm köyü bir bahçeye çeviren Hızır, evlendikten sonra çocuklarını da kendisi gibi el attıkları her işte başarılı birer usta gibi yetiştirir. Bayrağın inmesin, yavrum adlı öyküde yazar yaşlı ninenin bayrağa olan hürmeti uğruna yaptığı örnek davranışları dile getirerek karşımıza çıkmaktadır (Kümisbayulı, 2001, s ). Burada yazar ninenin ağzından eskiyi eleştirmekte, Sovyet döneminde Kazak halkına yapılan haksızlıklardan söz etmektedir. Söz konusu hikayeyi okuyan çocuk, Kazak halkının bağımsızlığı kazanmasından sonra kendilerine has bayrak renginin olduğunu, bayrağın anlamını, bayrağa ne şekilde davranılması gerektiğini öğrenmiş olacaktır. Akrabalık ilişkisi, aile bağları, özlem gibi duygulara Asıl ın Dedesi adlı öyküde rastlamaktayız (Kümisbayulı, 2001, s ). Burada yazar, torun ile dede arasındaki sıkı bir bağdan yola çıkarak Kazak halkında eskiden beri çok önemli yere sahip olan evlatlardan birini yetiştirilmeleri için büyük anneyle büyük babaya verme geleneğine de değinmiş bulunmaktadır. İnsanın kendisine yapılmasını istemediği bir davranışı kendisinin de başkalarına yapmaması gerektiği konusu Ceza adlı hikayede işlenmiştir (Kümisbayulı, 2001, s ). Kendilerine her seferinde kötülük eden sınıf arkadaşlarının not defterine Bir başkasına çukur kazma, içine kendin düşersin yazmaları yaramaz bir çocuğu düşünceye sevketmiştir. Muhtar Atanın Evlatları hikayesiyle Şaken Kumisbayulı çocukların kendilerine ait tüm değerlere sahip çıkmanın önemi üzerinde durmaktadır (Kümisbayulı, 2001, s ). Kazak halkının meşhur yazarı Muhtar Avezov un evladı olabilmek için Muhtar Avezov u, onun eserlerini tanımak gerektiği hususundan hareketle yazar aslında bir halktan sayılmak için o halkın dilini, edebiyatını, tarihini, geleneğini bilmek ve tüm bu değerlere saygılı olmak gerektiğini izah etmiştir. Bu eserde de Şaken Kumisbayulı yetişkin biriyle çocuk arasında geçen bir diyalogla öğrencileri adalete, dürüstlüğe, büyüklere saygı göstermeye teşvik etmektedir. Yukarıda ifade edildiği gibi Şaken Kumisbayulı nın hikayelerinin yanı sıra denemeleri de mevcuttur. Toplam 63 sayfadan oluşan Çocukluğum- mutluluğum adlı denemesinde bir çocuğa yaşamı boyunca ihtiyacı olacak tüm bilgilere yer verilmeye çalışılmış (Kümisbayulı, 2011,s.3-67). Okuma sevgisi, dostluk, kardeşlik, doğa sevgisi, merhamet, hoşgörü gibi konuların işlendiği bu denemede Kazakistan a Sovyet döneminde sürgün edilen Çeçen bir aileye önyargılı davranmadan bağrına basan bir Kazak köyü anlatılmaktadır. Denemede Çeçen halkının ailevi geleneklerine de yer vererek yazar çocukları çeşitli halkların kendilerine has geleneklerinin olabileceği gerçeğine hazırlamakta, başka halkların kültürüne, geleneklerine karşı saygılı olmak gerektiği hususunun üzerinde durmaktadır. Kobılandı Batır, Alpamıs Batır, Er-Targın adlı kahramanlık destanlarını da çocukların daha iyi anlayabilmesi için nazım dilinden sade nesir diline çeviren Şaken Kumisbayulı, hem birçok Türk halklarına ortak olan destanların çocuklar tarafından sevilmesine katkıda bulunmakta, hem destanlar aracılığıyla çocuklara, yukarıda da vurgulandığı gibi tüm eserlerine ortak bir konu olan vatanseverliği aşılamaktadır. 175

195 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» SONUÇ Şaken Kumisbayulı çocukları çokyönlü olarak eğitmektedir. Eserlerinde özel olarak üzerinde durduğu başlıca konular: - Büyüklere saygılı olmak, onların sözünü dinlemek; - Okumayı sevmek; - Dini gelenekler buna dahil olmak üzere gelenekleri yaşatmak; - Vatanı sevmek, bayrağını sevmek; - Ülkenin bağımsızlığını korumak; - Doğaya karşı ilgisiz olmamak; - Kendine ait dile, dine, geleneğe, tarihe ve başka da değerlere sahip çıkmak; - Kazak deyim ve atasözlerini bilmek. Şaken Kumisbayulı nın eserlerinin günümüz Kazakistan da gençler tarafından yoğun talep gördüğü gerçeğinden yola çıkarak genç neslin aydın, yardımsever, hoşgörülü, yadımsever, vatansever olarak yetiştiğini söyleyebiliriz. KAYNAKÇA 1. Kumisbayulı, Ş. (2001), Dedemin Emaneti, Astana. 2. Kumisbayulı, Ş. (2011), Çocukluğum-Mutluluğum, Almatı. KIRGIZ EDEBİYATININ USTA KALEMLERİNDEN AALI TOKOMBAYEV İN HAYATI, SANATÇI KİŞİLİĞİ VE KIRGIZ ÇOCUK EDEBİYATINA KATKILARI Dr. Mustafa OCAKBEĞİ Uluslararası Atatürk Alatoo Üniversitesi, Sosyal Bilimler Fakültesi, Türkoloji Bölümü, Bişkek, KIRGIZİSTAN [email protected] ÖZET Makale, 20.yüzyılda Orta Asya daki Çağdaş Kırgız Edebiyatı nın en önemli temsilcilerinden sayılan Aalı Tokombayev in hayatı, sanatçı kişiliği ve Kıgız çocuk edebiyatına katkılarını konu almaktadır. 7 Kasım 1924 de Kırgızların ilk gazetesi olan Erkin-Too(Özgür Dağ) nun ilk sayısında Aalı Tokombayev in Ekim Ayı Gelince adlı şiiri yayınlanır. Bazı Kırgız edebiyatı uzmanlarına göre Çağdaş Kırgız Edebiyatı nın başlangıcı olarak bu tarih kabul edilir. Çünkü SSCB döneminde ilk defa Kırgız dilinde basımı yapılan gazete Erkin Too gazetesidir ve bu gazetede Aalı Tokombayev in Ekim Ayı Gelince adlı şiiri yayınlanır. Bu yönüyle Çağdaş Kırgız Edebiyatı için bu olay bir milat kabul edilir. Hayatı boyunca birçok önemli esere imza atan Aalı Tokombayev in; Kırgız çocuk edebiyatına da büyük katkıları olmuştur. Bu alanda; Bizim İliç, Mutluluk Arayan Hintli, Yetim, Masallar, Bizim Kitap, Kanatlı Dostlar gibi önemli eserleri kaleme almıştır. Bu eserlerden Bizim Kitap ve Kanatlı Dostlar adlı eserleri Kırgız çocuk edebiyatının başlangıcındaki önemli yapıtlar arasında yer alır. Anahtar Sözcükler: Aalı Tokombayev, Kırgız Çocuk Edebiyatı, Kırgız, Çağdaş Kırgız Edebiyatı. ABSTRACT The article focuses on the 20 th century s Central Asian Contemporary Kyrgyz Literature s one of the important representatives Aaly Tokombaev s lifetime, the artist s personality and his contribution to Kyrgyz children s literature. On 7 th of October 1924 at first Kyrgyz newspaper Erkin-Too (Free Mountain) was published Aaly Tokombaev s first poem Ekim Ayı Gelince (When October Comes). According to opinion of the Kyrgyz literature s experts the beginning of Contemporary Kyrgyz Literature starts since that date. Because the Erkin- Too was the first newspaper which published on the Kyrgyz language in USSR and a poem Ekim Ayı 176

196 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Gelince by Aaly Tokombaev was published here. From the other side, this event was like a milestone for Contemporary Kyrgyz Literature. During his lifetime Aaly Tokombaev wrote a lot of important works and played significant role in development of Kyrgyz children s literature. In field such writings as Our Ilich, Indian who searches a happiness, Orphan, Tales, Our book, Friends with wings. Among these works the Our book and Friends with wings were like a fundamental in beginning of Kyrgyz children s literature. Key words: Aaly Tokombaev, Kyrgyz Children s Literature, Kyrgyz, Contemporary Kyrgyz Literature. 1. Giriş 20. yüzyılda insanlık çok hızlı bir değişim yaşamıştır. Bu değişimin temel sebebi savaşlar ve ayaklanmalardır. Milyonlarca insanın hayatını yitirdiği bu savaş ve ayaklanmalarda birçok ülkenin haritası yeniden çizilmiştir. Bu dönemdeki toplumsal olaylar sadece ülkelerin haritalarını değiştirmekle kalmamış, aynı zamanda sosyal hayatta ve edebiyatta birçok değişimi de beraberinde getirmiştir. Bu dönemde fikri hürriyetin ön planda olduğu sanat ve edebiyat anlayışından uzaklaşılarak; ideolojilerin güdümünde bir sanat ve edebiyat anlayışı oluşturulmaya başlanmıştır. Kırgızların yılları arasında yaşamış ünlü yazarı ve şairi Aalı Tokombayev, yaşadığı dönemdeki siyasi ve sosyal gelişmeleri eserlerinde çok iyi bir şekilde yansıtmayı başarmış ender şahsiyetlerden biridir. Onun eserlerinde döneminin ve hayatının derin izlerini görmek mümkündür dan başlayıp 1955 lere kadar yoğun şekilde devam eden Sovyet rejiminin istibdad dönemi edebiyat ve sanat çevrelerini derinden etkilemiştir. Edebiyatların daha çok ideolojilere göre şekillendiği veya şekillenmek zorunda kaldığı bu dönemden Kırgız edebiyatı ve edebiyatçıları da nasibini almıştır. Genel manada Sovyetler Birliği dönemindeki Kırgız edebiyatına bakacak olursak; devrin ideolojisinin ve önemli kişilerinin lehine yazılan edebi eserlerin yoğunlukta olduğu görülmektedir. Bu durum, Sovyetler Birliği nin yazar ve şairlere önem vermesinin bir sonucu olabileceği gibi, bunun dışında birçok değişik sebep de sıralanabilir. Örneğin; komünist parti ve liderleri lehine yazılan eserlerin halk nezdinde en büyük itibar kabul edilen Sovyetler Birliği ödülü yle ödüllendirilmesi, bu yazarların kitaplarının hükümet tarafından ücretsiz basılması, yazılan her bir sayfa başına ücret ödenmesi gibi Sovyet yönetimi sanatın gücünü anlamış ve bunu ideolojisi için kullanmaktan çekinmemiştir. 20.yy da Orta Asya ve Kırgızistan da böyle bir atmosferde edebiyat ve sanat icra edilmeye çalışılıyordu. Bu yönüyle 7 Kasım 1924 de Kırgızların ilk gazetesi olan Erkin-Too(Özgür Dağ) gazetesinde yayınlanan Aalı Tokombayev in Ekim Ayı Gelince adlı Kırgız dilindeki şiiri çok büyük bir tarihi öneme sahiptir. Bu yönüyle Aalı Tokombayev, Kırgız edebiyatında çok önemli bir yere sahiptir. Devrinin siyasi ve sosyal atmosferinden etkilenmesine rağmen milli bilincin korunması yönünde eserler vermiştir. 2. Aalı Tokombayev in Hayatı ve Sanatçı Kişiliği Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti nin milli yazarı ve aynı zamanda Sovyet Kırgız Edebiyatı nın ünlü yazarı olan Aalı Tokombayev, 1904 yılında Kemin ilçesinin Çon Kemin köyünde çiftçi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir yılında Orta Asya da çıkan ayaklanmalar sonucunda ailesiyle birlikte Çin e kaçmak zorunda kalır yılında Kırgızistan da ve Orta Asya genelinde Çarlık Rus Hükümetine karşı bir ayaklanma başlar. Yazar, bu dönemde birçok Kırgız ın canlarını kurtarabilmek umuduyla çıktıkları zorlu Çin yolculuğunda; annesini, babasını ve dört kardeşini açlık ve soğuk gibi sebeplerden dolayı kaybeder. Yazarın babasının adı Tokombay, annesinin adı ise Uulbala dır. Tokombay, fakir olmasına rağmen hakkını korumasını iyi bilen, dürüst ve cesur bir insandır. Annesi ise; halk edebiyatını çok iyi bilen ve hatta kendi yas türküleri olan kabiliyetli bir kadındır. Yazarın annesi Uulbala çocuklara masal, bulmaca ve tekerleme gibi halk edebiyatı türlerini öğretmekten çok hoşlanır. Bu yönüyle Aalı Tokombayev, ilk halk edebiyatı eğitimini annesinden alır. 177

197 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 1916 ürkünü 7 bittikten sonra Kırgızistan a geri dönen Aalı Tokombayev, bakımını üstlenecek yakın akrabaları olmadığı için 1922 yılına kadar bir yerde hizmetçi olarak çalışmak zorunda kalır yılında Aalı Tokombayev, Taşkent te bulunan Sovyet Parti okulunda okumaya başlar. Derslerinde başarılı olunca, Orta Asya Komünist Enstitüsü nde eğitimine devam eder de enstitüyü bitirdikten sonra devlet memuru olarak çalışmaya başlar. 7 Kasım 1924 de Kırgızların ilk gazetesi olan Erkin-Too nun ilk sayısında Ekim Ayı Gelince adlı şiiri yayınlanır. Aalı Tokombayev, bu günden sonra kendisinden doğum tarihini soranlara Doğum tarihim, 7 Kasım 1924 diyerek bugünün kendisi için gerçek doğum günü olduğunu söyler. Edebiyat hayatına şiirle başlayan Aalı Tokombayev, 1932 ye kadar yazmış olduğu şiirlerini Emek Gülü adlı şiir kitabında toplar. Eski halk şiirini ve destanlarını annesinden öğrenen Aalı Tokombayev, halk şiiri ve destanlarla alakalı annesinden öğrendiklerini daha sonra eserlerinde kullanır. Bunlara 1923 yılında Kazakça yayımlanan Şolpon adlı bir dergide çıkan Kurmanbek Baatır adlı eseri örnek olarak gösterilebilir. Aalı Tokombayev, şiirlerini ilk olarak Çalkar daha sonra da Balka mahlasıyla yayınlar. Aalı Tokombayev, Kırgız edebiyatı alanında önemli çalışmalara imza atmıştır. Kırgız edebiyatına katkılardan dolayı Kırgız halkı arasında da saygın bir yeri vardır. Aalı Tokombayev in eserlerinin konuları dönemlere göre değişiklik arz etmektedir. Aalı Tokombayev, 1930 lara kadar yazmış olduğu manzum ve mensur eserlerde feodalite yönetiminin karşısında ve proleter(işçi) yönetiminin yanındadır. Bu döneme kadar komünist parti ve Lenin yazarın eserlerinin genel konusu olmuştur dan sonra daha çok sosyal hayat, çalışma ve eğitim gibi konulara yönelmiştir. Aalı Tokombayev, İkinci Dünya Savaşı öncesi hayat, ölüm ve sevgi gibi konuları eserlerinde işlemiştir. İkinci Dünya Savaşı döneminde ise; her Sovyet Kırgız edebiyatçısı gibi onun da eserlerinin ana konusu vatanseverlik olmuştur. Aalı Tokombayev, İkinci Dünya Savaşı ndan ömrünün sonuna kadarki dönemde ise eserlerinde hayvancılık, tarım, barış ve sosyalist ülkeleri destekleme gibi konuları işlemiştir. Tokombayev, 1930 lu yılların ortalarına kadar yazdığı siirlerde, halkı cehaletten kurtarmaya ve yerleşik hayata geçmeye teşvik etmiş; halkı, teknolojik yeniliklerle tanıştırmayı hedeflemiştir. Tokombayev in 1930 lu yılların ikinci yarısına kadar yazdığı şiirler, sadece kendisi tarafından değil, bütün profesyonel Kırgız şairleri tarafından alıştırma şiirleri olarak değerlendirilmiştir. Tokombayev in asıl şairliği 1940 yılından itibaren başlar. Bu yılları temsil eden şiirlerini Tuugan Gül (Açan Çiçek) adlı eserinde toplamıştır. Tokombayev, 1940 lı yıllarda yazdığı şiirlerde halka vatanseverlik hissini aşılamaya çalışarak halkı mücadeleye çağırır. Diğer Kırgız şairleri gibi Tokombayev in de savaş yıllarını temsil eden şiirleri mevcuttur. Unutpaysın (Unutmazsın), Temir Küyöt (Demir Yanar), Enege (Anneye), Ölbös Cigit (Ölmez Yiğit) bu şiirlerindendir. Şair, özellikle Ölbös Cigit şiirinde vatan için mücadele temasına yer verir. Vatanını seven bir kişinin vatan için mücadele etmesini ve bu yolda canını bile esirgememesini ifade eder. Vatan için kurban olan insanların ölümsüz olduklarını vurgular. Tokombayev in bu yıllarda kaleme aldığı şiirlerinin konusu çoğunlukla barış tır. Şair, yine aynı yıllarda dostluk, hayat ve sevgiye dair, şiirler de yazar. Alişer Navoi (Ali Şir Nevai), Kazak Eli (Kazak Halkı), Ümüt Menen Ömür (Ümit ile Ömür), Çın Süyüü (Gerçek Sevgi) bu şiirlerdendir. Şair, 1950 ila 1960 yıllarında Öz Közüm Menen (Kendi Gözümle) gibi manzumeler de yazmıştır yılında Kırgız halkının yaşadığı zor ve sıkıntılı günler, Tokombayev in Caralangan Cürök (Yaralı Yürek), Ene (Anne), Eneme (Anneme) Eneke (Anneciğim) adlı eserlerine de yansımıştır. Tokombayev, Komuz Küüsü (Kopuz Musikisi), Kümüş Zımdar (Gümüş Teller), Taalay İzdegen İndus (Mutluluk Arayan Hintli), Sır Dayra (Sır Derya) adlı şiirlerinde halk 7 Ürkün: 1916 yılında Kırgızistan da Çarlık Rus Hükümetine karşı başlatılan ayaklanmadan sonra birçok Kırgız ın Çin e kaçışına verilen addır. 178

198 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il dilinin inceliklerini ve hikmetli sözleri ustalıkla kullanan bir şair olarak göze çarpar li yılların ikinci yarısından sonra yazdığı Kızıl Müştök (Kızıl Ağızlık), Canduu Tarıh (Canlı Tarih), Köçkü (Heyelan) gibi manzumelerde, Tokombayev in şiirlerdeki ustalığını ve giderek artan felsefi derinliğini gösteren başarılı örneklerdir. Tokombayev in bütün eserlerinden seçmeler, yıllarında üç cilt halinde basılır. Aalı Tokombayev in mensur eserleri de vardır. Yazarın, Munduulardın Ölümü (Canlıların Ölümü) adlı eseri, Caŋı Madaniyat Colunda (Yeni Medeniyet Yolunda) dergisinin 4. ve 5. sayılarında yayımlanır. Tokombayev in dikkate değer bir başka eseri ise Caralangan Cürök (Yaralı Yürek) tir. Bu eser, Küünün Sırı (Ezginin Sırrı), Col Comogu (Yol Hikâyesi), Ölüm Kimdi Korkutpayt (Ölüm Kimi Korkutmaz), Akılmandın Coobu (Akılmandın Cevabı) adlı hikâyeleri içine alır yılında yayımlanan Caralangan Cürök adlı eserde Kırgızların hayatı, Bekturgan adlı yaşlı bir kişi vasıtasıyla dile getirilir. Tokombayev, sanat hayatı boyunca memleketinde meydana gelen olaylardan uzak kalmamış; savaş yıllarında da yazmıştır. Aşırbay denemesi, Bir Çımçım Topurak (Bir Tutam Toprak) adlı hikâye, Ant piyesi bu yılların ürünüdür. Aalı Tokombayev, 1935 yılında Kanlı Yıllar adında uzun ve tarihi gerçeklere dayanan bir manzume yazmıştır. Bu eserde 1916 yılındaki Kırgız isyanı anlatılmaktadır. Halk tarafından çok ilgi gören bu eserde, güçlü Rus imparatorluğu karşısında Kırgızların verdiği zorlu mücadele anlatılır. Kırgız isyanı her ne kadar başarısızlık ile sonuçlanmış olsa da Kırgızların bağımsızlıkları için daha büyük savaşları göze alabileceği vurgulanır. Eser, Sovyet ideolojisine ters düştüğü için 1950 li yıllarda yasaklanır. Aalı Tokombayev, bu yüzden eserini tekrar düzeltmek zorunda kalır ve 1962 yılında Tan Vakti adıyla tekrar yayınlanır. Tokombayev, Rus yönetimi esnasında halkıyla birlikte sıkıntılı günler geçirir ve büyük bir hürriyet mücadelesi verir. Şair, Kanduu Cıldar (Kanlı Yıllar) adlı eserinde çocuk yaşta yüreğine saplanan bu acıyı asla unutmayacağını ve bu acılardan yeni nesilleri haberdar edeceğini eserinde şu mısralarda dile getirir: Kırgız Türkçesiyle: Tüşümdöy bir muŋduu kündü elestetem, Al eles caş cürökkö batkan bekem, Cüröktün oşol batkan tağın alıp Ar kimdin cürögünö sürtüp ketem. Sürtüp ketem Bep bekem Bekemdetem Al kündü körbögöngö taasir etem! Türkiye Türkçesiyle: Kâbus dolu o sıkıntılı günü hayal ederim, O hayal, gencecik yüreğe derinden işlemiştir. Yüreğe saplanan şu acıyı alıp, Herhangi birinin yüreğine sürüp gideceğim. Sürüp gideceğim. Sapasağlam, Sağlamlaştıracağım. O günü görmeyene tesir edeceğim. Aalı Tokombayev, çok yönlü bir insandır. Tokombayev, şair, yazar, gazeteci, eleştirmen ve yayımcıdır. Edebiyat sahasında şiir, hikâye, roman, tiyatro ve tercüme faaliyetlerine varıncaya kadar birçok edebiyat türünde önemli eserlere imza atan Aalı Tokombayev, 18 Haziran 1988 yılında vefat etmiştir. Yazarın ölümünden sonra Bişkek teki iki katlı evi Aalı Tokombayev Müzesi ne dönüştürülmüştür. 3. Aalı Tokombayev in Kırgız Çocuk Edebiyatına Katkısı ve Örnek Şiirleri Kırgız çocuk edebiyatı Sovyetler Birliği döneminde doğmuştur. Kırgız çocuk edebiyatının kaynağı folklordur. Büyük ozan Togolok Moldo sözlü halk nazmının en iyi örneklerini çocuklar için seçerek çocuk edebiyatına yeni bir sosyal içerik vermiştir. Togolok Moldo nun masalları, Kırgız çocuk edebiyatı türünün temelini oluşturmaktadır. Aalı Tokombayev, 1920 li yıllarda folklorik konuları konu alan Yetim ve Kurmanbek, adlı şiirleriyle bu çocuk edebiyatı türündeki ilk örneklerini vermiştir. Bu yıllarda sosyalist gerçeklik, çocuk edebiyatının esin kaynağı haline dönüşmüştür. Aalı Tokombayev in Lenin Hakkında (1927) şiiri çocuk edebiyatında Lenin konusunun ilk başlangıcıdır. 20 li yıllarda 179

199 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» geniş bir şekilde yetimler, öksüzler konusu işlenmiştir. Bu konuda gerek yazarın çocukluğunu yetim olarak geçirmesi, gerekse I. Dünya savaşı sonrası yetim kalan çocukların sosyal hayatta karşılaştıkları zorlukların etkili olduğu düşünülebilir lu yıllarda yeni türlerin ortaya çıkışıyla birlikte çocuk edebiyatının konuları genişler. Aalı Tokombayev in Bizim Kitap (1936) adlı şiir kitabı, çocukların sosyalizmin kuruluşundaki katkılarını, emek, terbiye, komünist ahlâk ve okul eğitimi için mücadeleyi anlatır. Hayatı boyunca birçok esere imza atan Aalı Tokombayev in; çocuklar için yazılmış birçok önemli eserleri vardır. Örneğin; Bizim İliç, Mutluluk Arayan Hintli, Yetim, Masallar, Bizim Kitap, Kanatlı Dostlar bu eserlerin en önemlileridir. Bu eserlerden Bizim Kitap ve Kanatlı Dostlar adlı eserleri Kırgız çocuk edebiyatının başlangıcındaki önemli yapıtlar arasında yer alır. Çocuk edebiyatında türlerin tekdüzeliği II. Dünya Savaşı dönemindeki SSCB edebiyatında da görülür. Aalı Tokombayev in Kartal ve Puhu Kuşu adlı şiirlerinde konu savaş ve vatanseverliktir. Kırgız çocuk edebiyatı 60 lı ve 70 li yıllarda SSCB halklarının ve yabancı ülkelerin edebî eserlerinin tercümeleri ile zenginleşerek günümüze kadar gelir. Caştık Kezge Kıymılda, araket kıl, caştık kezim! Cardamdaş, mee baştagan akıl-sezim! Cürbözsüŋ düynödö sen tübölükkö, Özgörüp tabıŋ tabar, ceter keziŋ. Bul kezde künüŋ kümüş, ayıŋ altın, Çaçıp kal, koldon kelse alsın kalkıŋ. Cardamdaş, eç bolboso catpa karap, Coyuşkun karaŋğı eldin eski saltın. Atkarğın, caş başıŋda mildetiŋdi, Körgözbö kur çirengen kelbetiŋdi. Beş tildüü, tokson beştin barı sakoo, Caş kezde ketir anday ildetiŋdi. Çıkıldap münöt cürsö ötör künüŋ, O, münot, toktoboston bütor ünüŋ! Münöttör soğup, ündün bütkönünçö, İşiŋdi atkarbasan kursun türüŋ! (1927) Gençliğe Kımılda, hareket et, gençliğim! Yardımlaşın, beynim, akıl ve hissim! Kalmazsın dünyada sen ebediyen, Değişip durur zaman, geçer vaktin. Bu zamanda günün gümüş, ayın altın, Elinden geleni saç, alsın halkın. Yardımlaş, hiç olmazsa bakıp durma, Yok et halkının eski karanlık âdetlerini. Yerine getir gençken görevini, Gösterme iş yapmış gibi kendini. 180

200 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Gereksiz ve anlamsız konuşma, Gençken bırak böyle illetleri. Saat tıkladıkça geçer günün, O dakika, durmaz, tükenir sesin. Dakikalar bitip sesin kesilene dek, İşini yapmazsan kurusun soyun! (1927) Cürögümö Muştumday köödöndögü balban cürök, Denege azık çaçıp, öküm süröt. Büt tulka: Salaa, tırmak-bardığına, Cetkiret ısık kandı küröp-küröp. Ketse da boydon kubat, akıl sezim. Körböysün cürögündün catkan kezin, Kubultup tokson toğuz maktasam da, Beralbayt toluk sında aytkan sözüm! Sağa sert! Men çıdaymın, çıda cürök, Kaçıtpa, kayrat bergin, kanıŋdı üröp. Bütkönçö tap küröşü, ot keçişem, Caltanbay al küröştö, bolğun cölök! Caralğam Ata curtka, elim üçün, Küröştö küyüp bütsö soŋku küçüm, Arman cok, ökünböstön kete berem, Al anık aktağanım ene sütün. (1930) Yüreğime Göğüsteki yumruk gibi pehlivan yürek, Vücuda azık saçarak hüküm sürer. Bütününe: Parmak, tırnak hepsine, Ulaştırır sıcak kanı kürüyerek. Bedenden gitse de kuvvet, akıl his, Görmezsin yüreğinin durduğu zamanı, Sözlerimle doksan dokuz kez övsem de, Yetmez tam anlamıyla söylediğim söz. Sana söz! Ben dayanacağım, dayan yürek! Yorulma, gayret et, kanını esirgemeyip. Bitene kadar mücadele, savaşacağım, Korkmadan o mücadelede, ol destek! Yaratıldım Ata yurdumda halkım için, Mücadelede yanıp biterse son gücüm, Arzum yok, pişman olmadan gideceğim, Gerçek şu ki hakettim ana sütünü (Kasapoğlu, 2003, 542) 4. Sonuç ve Değerlendirme Tarihi olayları değerlendirirken nasıl ki günümüz şartlarına göre değil de o dönemin şartlarına göre değerlendirmek gerekiyorsa, edebi şahsiyetlerin değerlendirilmesinde de bu kıstasın 181

201 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» dikkate alınması ve gerçekçi bir bakış açısıyla değerlendirilmesi çok büyük bir önem arz etmektedir. Aalı Tokombayev üzerine yapılan araştırmaların bazılarında onun rejim taraftarı bir edebiyatçı olduğu ve rejimi ve Lenin i öven eserleri bu fikre kanıt olarak gösterilmektedir. Bazı edebiyat araştırmacıları ise; onun mecburen bu tür eserler vermek zorunda kaldığını ileri sürerek SSCB döneminde; rejime ters düşen eserlerin basılamadığını gerekçe göstermektedirler. Yine aynı fikri savunanlar onun eserlerinin milli bilincin oluşmasında çok büyük bir katkısının olduğunu ve rejim idarecileri tarafından Lenin i eserlerinde kötü göstermeye çalışıyor, aşırı milliyetçi gibi suçlamalarla hapse atılmasının rejim taraftarlığıyla izah edilemeyeceğini ileri sürmektedirler. Aalı Tokombayev in en yetkin eserlerini verdiği SSCB dönemindeki siyasi ve edebi atmosferi dikkate alacak olursak; Yazılı Kırgız edebiyatı Sovyet döneminde başlar. Bu tarihten önceki Kırgız yazılı edebiyatını müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı içinde ele almak gerekir. Orta Asya'da yaşayan Türk topluluklarının, Kırgızların, Uygurların, Kazakların, Tatarların, Özbeklerin bu dönemde ayrı ve bağımsız yazılı edebiyatlarından bahsetmek doğru olmaz. Sovyetler birliği döneminde edebiyat da dâhil olmak üzere güzel sanatların tüm dallarında verilen eserler Komünist Parti politikalarıyla uyuşmak zorundaydı. Partinin edebiyattan beklediği meseleler çok farklı idi. Bu prensipler dâhilinde ortaya konulan edebiyat dış dünyaya kapalı, sadece partinin izin verdiği esaslar dâhilinde yalancı bir realizm ile oluşturuluyordu. Yazarlar ve şairler eserlerini bu esaslar dâhilinde kaleme almak zorundaydı. Böylelikle ortaya kolhozda inek sağan kızların emeklerinin kutsallığı, Lenin'in yüceliği, komünizmin toplumu ne derece mutlu kıldığı vs. gibi konuları işleyen bir edebiyat çıkmış, Sovyet yazarları giderek dünyanın geçirmiş olduğu değişimden habersiz kapalı bir kutu içerisinde kalmıştır (Gök, 2007,31) Sovyetler Birliği dönemindeki edebiyatın zorunlu çizgisini de göz önüne aldığımızda Kırgız Çocuk Edebiyatı ve Aalı Tokombayev için şunları söyleyebiliriz: a) Aalı Tokombayev de dönemimin edebiyatçıları gibi siyasi atmosferin edebiyata zorunlu bir yol çizmesi sonucunda eserlerinde genellikle komünizm propagandası yapmış veya yapmak zorunda kalmıştır. Ancak o, milli bilincin ön plana çıktığı Kanlı Yıllar gibi tarihi bir romanı da kaleme almıştır. b) Çağdaş Kırgız edebiyatının şiirle başladığı kabul edilir. Sözlü edebiyat geleneği çok zengin olan Kırgızlar için bu tespitin daha kabul edilebilir gelmektedir. Sözlü edebiyatın güçlü olması nedeni ile Kırgız Edebiyatı nın temellerini atan birçok edebi şahsiyet edebiyata şiirle başlamıştır. Edebiyat araştırmacısı Prof. Dr. Keneşbek Asanaliev; Çağdaş Kırgız Edebiyatı nın şiirler başladığı konusunu "tartışmasız bir gerçek olarak" nitelendirmektedir. Bu tespit ise; Çağdaş Kırgız Edebiyatı nın başlangıcı olarak Aalı Tokombayev in Ekim Ayı Gelince adlı şiiri olduğu fikrini savunanlar için bir kanıt niteliği taşımaktadır. Bu da Aalı Topkombayev in Kırgız Edebiyatında tarihi bir misyonu eda ettiğinin ve bu edebiyat için ne kadar önemli olduğunu en büyük kanıtıdır. c) Aalı Tokombayev hakkında ileri sürülen her iki fikre de saygı duymakla beraber kişilerin yargılanmasının zamana ve tarihe bırakılması gerektiği önemli bir hakikattir. Bir edebi şahsiyeti incelerken onun fikir dünyasını da mutlaka dikkate almalıyız. Çünkü sanatçının fikirlerinin eserlerine yansıması doğaldır. Ama bir edebi kişiliği sadece fikirlerinden yola çıkarak dar bir kapsamda değerlendirmenin eksik ve yanlış bir değerlendirme olacağı da malumdur. Bu tür değerlendirmelerin daha geniş bir perspektifte dönemin sosyal, siyasal ve edebi atmosferi de dikkate alınarak yapılmasının daha sağlıklı olacağı kanaatindeyim. Bir de bu tespitleri yaparken hakkaniyet göz ardı edilmemeli ve meşhur bir tabirle; Sezar ın hakkı Sezar a, Roma nın hakkı Roma ya verilmeli. Son olarak şu hususu belirtmekte fayda görüyoruz: Aalı Tokombayev in sanatçı kişiliği hakkında her ne kadar farklı görüşler olsa da genel kabul, Çağdaş Kırgız Edebiyatı nın oluşma- 182

202 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il sına ve Kırgız çocuk edebiyatına büyük katkısı, milli ve kültürel bilinci güçlendiren, tarihi gerçekleri gün yüzüne çıkaran eserler vermesi yönüyle Aalı Tokombayev; SSCB dönemi Kırgız halkının en büyük şair ve yazarları arasındaki yerini almıştır. Bütün bu değerlendirmelerden sonra; şairin hakkındaki eleştirilere hem cevap mahiyetinde hem de şairin nasıl değerlendirilmek istediğini açıklayıcı olması için bildirimi onun şu veciz beyitiyle tamamlamak istiyorum: Hayat, bir gün bizi bırakıp giderse; Halk, eserlerimizle hatırlasın AALI TOKOMBAYEV KAYNAKÇA 1) ARTIKBAYEV, Kaçkınbay, Aalı Tokombayev, (20. yüzyılda Kırgız edebiyatına yön veren yazarın sanatçı kişiliği hakkında), Bişkek, ) ASANALİEV, K, "Door menen Birge", Kitapta "Kırgız Añgemesinin Ayrım Maseleleri" Kırgızstan, 1981, s ) CİGİTOV, Salican, Çağdaş Kırgız Edebiyatına Dair, Salican Cigitov ve Dünyası, Hazırlayanlar: Doç. Dr. Orhan Söylemez, Kemal Göz, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları, Bişkek, 2006, s ) GÖK, Kemal, Kırgız Edebiyatına Giriş, Oluşum Yılları, Mina Dergisi, sayı-2, ) KAPLAN, Mehmet, (Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar. Dergâh Yayınları, 5. Baskı, İstanbul, Ekim ) KASAPOĞLU ÇENGEL, Hülya, Aalı Tokombayev in Kanduu Cıldar Romanı, Akademik B. M Yunusaliyev cana Kırgız Filologiyası (İlimiy makalalar cıynagı), Bişkek, 2003, s ) OCAKBEĞİ, Mustafa, Aalı Tokombayev in Ezginin Sırrı ve Yaralı Yürek adlı hikayelerinin Türkiye Türkçesine aktarılması ve bu hikayelerde çocuk konusunun incelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Manas Üniversitesi, Bişkek, ) TOKOMBAYEV, Aalı, Aalı Tokombayev (Balka) Şeçme Şiirler, Kırgız Ansiklopedisi Yazı İşleri Müdürlüğü, Bişkek, ) Türk Dünyası Edebiyatı-2, Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi (TİKA). Ankara, ) UKUBAYEVA, Layli, Kırgız Edebiyatı Yılları, s MAKEDONYA TÜRK ÇOCUK EDEBİYATINDA BİR DÜNYA KLASİĞİ NECATİ ZEKERİYA ( ) Yrd. Doç. Dr. Nazlı Rânâ GÜREL Abant İzzet Baysal Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü BOLU/TÜRKİYE [email protected] ÖZET Tito Yugoslavyasının yıkılmasından sonra (1991), bağımsızlığına kavuşan Makedonya, Balkanlar da genç bir cumhuriyettir. Makedonya da Türk kültürüne, Türk düşüncesine, ses bayrağımız Türkçeye, Türk edebiyatına ve insanlığa eserleriyle, çalışmalarıyla hizmet etmiş, yön vermiş şahsiyetlerden biri de Necati Zekeriya dır. Makedonya ve Kosova Türkleri edebiyatının ilk dönem sanatçılarından biri olan Necati Zekeriya, deyince akla onlarca kitap, yüzlerce makale, yetiştirdiği çocuklar, elinden tuttuğu gençler, arkadaşlık ettiği usta kalemler, Birlik gazetesi, Piyoner, Sevinç, Tomurcuk, Kuş gibi çocuk dergileri, çeviri kitaplar ve tabii ki, hikâye ve şiir ağırlıklı telif eserler En önemlisi de ORHAN gelir Makedonya da TÜRKÇE ÇOCUK EDEBİYATI gelir, gelmelidir. Türk asıllı Makedonyalı şair, eleştirmen, hikâyeci, yayıncı Necati Zekeriya, 1928 yılında Üsküp te dünyaya geldi yılında da vefat etti. Biz bu tebliğimizde; Makedonya daki Türk varlığına dikkat çektikten sonra, Makedonya çocuk edebiyatının güçlü temsilcisi Necati Zekeriya nın hayatına temas edeceğiz. Necati Zekeriya nın bir çocuk edebiyatçısı olarak 183

203 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» yaptığı hizmetler ve eserleri üzerinde dururken ORHAN adlı kitabının çocuk edebiyatında dünya klasiklerinden biri sayılması gerektiğini gerekçeleriyle birlikte anlatacağız. Anahtar Kelimeler: Çocuk Edebiyatı, Necati Zekeriya, Makedonya, Türk Dünyası, Dünya Klasiği GİRİŞ Tito Yugoslavyasının yıkılmasından sonra (1991), bağımsızlığına kavuşan Makedonya, Balkanlar da genç bir cumhuriyettir. Makedonya Türkleri, her şeye rağmen kimliklerini yaşatmak, kültürlerini geliştirmek, eğitim sorunlarını çözmek, örf ve adetleri ile millî, dinî ve insanî çıkarlarını elde etmek ve korumak için yıllardır yürüttükleri savaşımdan vazgeçmiş değiller. Bulundukları ülkede kiracı değil, analarının evindeymiş gibi hayatlarını sürdürmektedirler. Bu yüzden partileriyle, dernekleriyle, kurum ve kuruluşlarıyla yarınlara dönük, dedelerinden miras olan bu ülkede diğer milletlerle birlikte eşit olarak yaşamak, devletlerinin gelişmesi için sadık vatandaş olarak üzerlerine düşen görevleri yerine getirerek ocaklarını yeşertmekte kararlılar. Makedonya Türklerinin kimliklerini yaşatmak için bu ölüm kalım savaşımında halkın yanında ve önünde birçok değerli aydın ve yazar, çizer de vardı. Halkın sesi ve vicdanı olmaya uğraşan bu ünlü kişiler, yazı ve çalışmalarıyla her zaman Makedonya Türklerinin zengin ve parlak tarihe sahip olduklarını vurgulamış ve varlıklarının ebedî olması için büyük caba harcamışlardır. Özellikle İkinci Dünya Savaşı ndan sonra, başarılı bir biçimde gelişen çağdaş Türk edebiyatının temel taşı olmuşlardır. Makedonya da Türk kültürüne, Türk düşüncesine, ses bayrağımız Türkçeye, Türk edebiyatına ve insanlığa eserleriyle, çalışmalarıyla hizmet etmiş, yön vermiş şahsiyetlerden biri de Necati Zekeriya dır. Makedonya ve Kosova Türkleri edebiyatının ilk dönem sanatçılarından biri olan Necati Zekeriya, deyince akla onlarca kitap, yüzlerce makale, yetiştirdiği çocuklar, elinden tuttuğu gençler, arkadaşlık ettiği usta kalemler, Birlik gazetesi, Piyoner, Sevinç, Tomurcuk, Kuş gibi çocuk dergileri, çeviri kitaplar ve tabii ki, hikâye ve şiir ağırlıklı telif eserler En önemlisi de ORHAN gelir Makedonya da TÜRKÇE ÇOCUK EDEBİYATI gelir, gelmelidir. Türk asıllı Makedonyalı şair, eleştirmen, hikâyeci, yayıncı Necati Zekeriya, 1928 yılında Üsküp te dünyaya geldi. O, bir çocuk edebiyatçısı olarak; Tito Yugoslavyasında Makedonya da Türkçe yayınlanan çocuk dergilerinde, önce Piyoner, sonra da bunun devamı sayılan Seviç ve ona ilave olarak yayına başlayan Tomurcuk dergilerinin yayın yönetmeni oldu. Bu dergiler Makedonya da Türkçe çocuk edebiyatının gelişmesinde, yaşatılmasında, en önemlisi de Türk çocuklarının edebiyatla tanışıp aydınlık bir geleceğe hazırlanmasında çok önemli bir rol oynamışlardır. Necati Zekeriya, 1969 da Birlik gazetesinin baş ve sorumlu yazarlığına getirildi. Gazete bünyesinde BİRLİK YAYINLAR nı kurdu. Bu yayınevi Makedonya da Türkçe yayın etkinliğini ilk başlatan kuruluş olmuş, 2003 yılına kadar da Türkçe kitapların tek yayın adresi olmaya devam etmiştir. Birlik yayınları adı altında pek çok çocuk kitabı yayınlanmış, ilk başlangıçta bunların çoğunda da Necati Zekeriya nın yazar, eleştirmen, çeviren, başyazar ve lektör (editör, hazırlayan, düzeltmen) olarak emeği vardır. Necati Zekeriya siyasî sebeplerle Makedonya dan uzaklaştırılınca Kosova nın başşehri Piriştine ye gitti ve burada Tan Yayınlarınca çıkarılan Kuş adlı çocuk dergisinin yayına başlamasını sağladı. Kuş dergisi, Kosova da Türkçe yayınlanan ilk çocuk dergisidir. Necati Zekeriya nın çeviri, şiir ve yazıları Türkiye de Varlık, Türkiye Yazıları, Milliyet Sanat, Yedi Tepe, Saçak gibi dergilerde yayımlandı. Kitaplarından da Türkiye de yayımlananlar oldu. Kahramanı Orhan olan hikâyelerden Bizim Sokağın Çocukları adlı kitap Çocuk Vakfı tarafından, Orhan da Koza yayınları tarafından basıldı. Millî Eğitim Bakanlığı da Necati Zekeriya nın Hikâyeleri adlı bir kitap yayımladı, Bir Yazar Bir Eser projesi kapsamında da Bizim Sokağın Çocukları adlı eseri basmayı kararlaştırmıştır. 184

204 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Yazarın çocuk edebiyatında bir dünya klasiği özelliği taşıyan Orhan adlı kitabı Makedonya da halen ilköğretim öğrencileri için Lektür (100 Temel Eser) kitaplar listesindedir ve bu kitap Makedoncaya, Arnavutçaya, Sırpçaya, Romence ye de çevrilmiştir. Biz bu tebliğimizde; Makedonya daki Türk varlığına dikkat çektikten sonra, Makedonya çocuk edebiyatının güçlü temsilcisi Necati Zekeriya nın hayatına temas edeceğiz. Necati Zekeriya nın bir çocuk edebiyatçısı olarak yaptığı hizmetler ve eserleri üzerinde dururken ORHAN adlı kitabının çocuk edebiyatında dünya klasiklerinden biri sayılması gerektiğini gerekçeleriyle birlikte anlatacağız. Necati Zekeriya, Yugoslavya Türk edebiyatı yazarlarından çocuklar için bir antoloji hazırlar. Bu kitaba yazdığı önsözde önce çocuk edebiyatının yanlış bir anlayışla çoğu zaman küçümsenmesinden yakındıktan sonra da Yugoslavya da çocuk edebiyatının nasıl başlayıp geliştiğine dair tespitlerde bulunur: Bu edebiyat, bizde bir bakıma kısır geleneklerle başlamış, ilk yıllarında, örneğin: Halk Kurtuluş savaşından hemen sonra, savaş sıralarında da, bir yandan Yugoslavya ozanı Zmay ın, öte yandan da Türk çocuk şiirinin kurucusu sayılan Tevfik Fikret in, az çok ulusal folklorun, türkülerin, ninnilerin etkisiyle başlamış, uzun yıllar bu etkilerden, hiç olmazsa bu etkilerin öğüt verici, didaktik, vezin hem de uyak (kafiye) anlayışından kurtulamamıştır. Ama okurlarımızın talihine bu durum uzun sürmemiştir. Yugoslavya da yaşayan Türk azınlığın çocuk edebiyatı da kalıplardan, akıl hem de öğüt verici öğelerden, baba, amca, hoca niteliğinden kurtulmuş, çocuklara, çocuk düşlerine, çocuk anlayışlarına, çocuk tutkularına, çocuk isteklerine bel bağlamış, öz hem de biçim bakımından çağdaşlaşmış, zaman hem de zemin içinde yapraklanıp budaklanmaya başlamıştır. Bugün Yugoslavya çocuk edebiyatında Hırvatistan da bir Grigor Vitez, Sırbistan da bir Duşan Radoviç, Dragan Lukiç, Makedonya da bir Slavko Yanevski, Vanço Nikoleski, Bosna Hersek te bir Ahmet Hromaciç, Karadağ da bir Çedo Vukoviç, Slovenya da bir Tone Selişkar, Ela Peroçi çocuk şiirinde, çocuk öykülerinde, çocuk romanında öncülük yapıyorlarsa, bu yaptıkları birçok şiir hem de hikâyelerin de gelecek kuşaklara etkide bulunacakları, gelenek niteliğine yükselecekleri pek doğaldır. (Zekeriya, 1963:5 6) Necati Zekeriya, yukarda ismini saydığı Yugoslavya çocuk edebiyatı yazarlarından ve Yugoslavya daki diğer halkların (Macar, Arnavut, İtalyan, Romen ve Bulgar) şairlerinden de seçtiği şiirlerden bir antoloji yaparak 1964 yılında Üsküp te Bir Dalda Bin Çiçek adıyla kitap halinde yayımlar yılında Üsküp te Çiçek adıyla basılan ilk antolojide ise sırasıyla; Enver Tuzcu, Fahri Kaya, Hasan Mercan, Hüseyin Süleyman, İlhami Emin, Mustafa Karahasan, Naim Şaban, Necati Zekeriya, Nusret Dişo, Nimetullah Hafız ve Şükrü Ramo nun eserlerine yer verir. Bu antolojinin önsözünde çocuk edebiyatından ne anlamak gerektiği konusunda da kanatlerini okuyucuyla paylaşır: Bugün çocuk edebiyatı, kuşkusuz vaktiyle çocukları karşısında oyuncak, akıl, öğüt vermiye küçük küçücük, mini mini yavru çocuklar gibi görmektedir. Çocuk yaşı bir yana bırakıldığında yaşlılar kadar anlayışlı, akıllı, ekinli, etli hem de kemiklidir. Hele buraya onları çevreleyen çağdaş acunu katacak olursak, onların sanat hem de teknik bilgilerin imrenecek, onları karşımızda çelişmeye eğilimli aydınlar göreceğiz. İşte bu kitapta kuşkusuz her şiir hem de öyküde ya da her ozanda, her yazarda, her yazıyla uğraşanda değilse de, böyle örneklere çok rastlanılmaktadır. Bundan başka burada, kuşkusuz gene bazı şiirler hem de öyküler çocukların yapma yaş hem de sınır anlayışından, yapma kalıplardan kurtulmuş, bunların çoğu, yaşlılar, diyeceğimiz çocuk büyükleri tarafından da seve seve okunacaklardır. Çocuk edebiyatının bugünkü asıllı ereklerinden biri de bu zaten. (Tagore yi, Çukovski yi, Renar ı, Rodari yi, Lorka yı okuyan çocuklara az mı rastlıyoruz?) Çocuk edebiyatını öteki edebiyattan ayırmamak, cepten, yenden, iğneden çıkarır gibi şiir ya da öykü, çocuk romanı yazmamak, bunu kekelemekten kurtarmak, kulağa hoş giden ahenkten sanat sanat içindir kuralından çok, çocuklara yetkili bil- 185

205 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» giler vermek, konuları çoğu kez olumsuz yönünden ele almak, soru hem de sorun yoluyla bulmak, doğal resimler yapmak, çocuğu yakında, sorunlar içinde göstermek, süresi kısa olmayan erdemler uyandırmak, onu sanata, güzelliğe yöneltmek; olumlu geleneklerin, örflerin, folklorun, örneğin; ninnilerin, türkülerin, tekerlemelerin, masalların kaynaklarından pak su içirmek, çağdaş bilimin verdiği ürünlerin izinden yürütmektir. (Zekeriya, 1963:6) Bu antolojinin ikinci baskısı Sevinç Kitapları adı altında Nova Makedoniya yayınevi tarafından Üsküp te 1969 da yapılmıştır. Bu yeni baskıya; öncekilere ilaveten giren çocuk edebiyatçıları ise şunlardır: Süreyya Yusuf, Enver Baki, İskender Muzbeğ, Bayram İbrahim. Çiçek, Lulet adıyla şair Adem Gaytani tarafından Arnavutçaya çevrilmiş ve 1966 yılında Üsküp te Detska Radost yayınları arasında çıkmıştır. Böylece, Necati Zekeriya nın Çocuk yazınımızı Yugoslavya da yaşayan her ulus ve halkların çocuklarına da çeviri yoluyla tanıtmalıyız. Bu da bizim borcumuzdur. Sözü bir nebze de olsa gerçekleşmiştir. Necati Zekeriya, 1985 yılında Kosova da Tan yayınları arasında çıkan bir antoloji daha hazırlar. Yugoslavya Türk edebiyatının çocuk şiirleri güldestesi olan bu antolojinin önsözünde, Türkün bu kültür coğrafyasında çocuk edebiyatı nasıl başlamış ve gelişmiştir buna dair bilgiler de vermiştir: Yugoslavya da öykü türüne oranla, şiir, çocuk şiiri de çok eskiden yazılmıştır. Kimi belgelere göre, Üsküp ozanı İshak Çelebi, yaşadığı XVI: yüzyılda daha kimi ninniler ve çiçekler üstüne çocuklara şiirler yazmıştır. O dönemde yaşayan, yaratan Bosna-Hersek, Manastır, Prizren, Priştine ozanları da, büyükler için şiir yazarken, herhalde küçük dostlarını, çocukları da unutmamışlardır. İki dünya savaşı arasında yetişen kimi ozanlar, çoğunlukla şeyhler çocuk şiirleri de yazmışlardır. Bunlardan biri Prizrenli Hacı Ömer Lütfi dir. O, yıllarında yaşamıştır. Değişik konularda şiirler yazmıştır, Ekim Devrimine, Lenin e de dizeler sunmuştur. Ondan kalan çocuk şiirleri arasında Kızımım Ninnisi adlı şiiri, tekerleme öğeleriyle, buluşlarıyla, vezniyle, uyaklarıyla, müziğiyle harikadır, örneğin: Beşiğidir boyalı Yastığıdır oyalı Yuvasıdır ferahlı Ferahlıdır ninni ninni. Aşağı yukarı aynı yıllarda, Üsküp te de bir ozan yaşamıştır. Çeşitli türlerde yapıt veren bu ozan çocuk şiirleri de yazmış, hatta bunları bestelemiştir bile. Kurtuluş Savaşından sonra, Türkçe açılan okullarda sık sık söylenen: Ey vatanın öz kızı Sen ol sabah yıldızı Türküsünün sözleri yıllarında yaşayan ozan şeyh İbrahim Sadeddin yazmıştır. Her halde, analar çocuklarını uyuturken, tekerlemeler, ninniler söylemişlerdi. Halk Kurtuluş Savaşı yıllarlında, babaları dağlarda savaşan çocuklara anaları şiirler yazmışlardır. Nedir ki, bu şiirler, o dönemde Türkçe dergiler, gazeteler olmadığı için yayınlanmamıştır, bugüne kadar da derlenmemiştir. Ama dillerde taşınan tekerlemelere, türkülere, manilere dayanarak, Türkçe çocuk şiirlerinin bu topraklarda çok eskiden beri yazıldığı kesindir. İlk Türkçe şiirler, çocuk şiirleri, çocuk türküleri, kurtuluştan sonra, her halde çeviri yoluyla, yeni açılan Türk okullarında söylenmiştir. Bunlardan biri de şudur: Biz Tito nun ordusuyuz Hiç kimseden korkmayız! Ve benzer, çoğunlukla, öğrencilerin, pionerlerin, müsamerelerde, kır gezintilerinde, gösterilerde söyledikleri şiirler, türküler ve marşlardır. İlk şiirler, 24 Aralık 1944 te çıkmaya başlayan Birlik gazetesinde yayınlanmıştır. Birlik gazetesi başlangıçta Alfabe rolünü oynamıştır. Gazetede çocuk eki hazırlamaya başlayınca ve ilk Alfabe ve daha sonra ilk Sevimli Kıraat (Okuma kitabı) çıkınca, çocuk şiirlerini bu 186

206 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il arada yazanların sayısı da çoğalmıştır. Başlangıçta Enver Tuzcu, Şükrü Ramo, bakkal Sakip, öğretmen Halit İsa, üç-dört yıl sonraları da Fahri Kaya, Mahmut Kıratlı, İlhami Emin vb. Ama 1950 de Pioner Gazetesi çıkmaya başlayınca, çocuk şiirleri, ayrı bir yoğunluk kazanmıştır. Derginin ilk sayısında Necati Zekeriya nın Okul Çağırıyor ve Okul Hasreti ve İlhami Emin in İlk Ders adlı şiirleri yayınlanmıştır. Derginin üçüncü Kasım Sayısında ise Şükrü Ramo nun Yirmidokuz Kasım Enver Tuzcu nun Pioner Boyunbağı Şubat Sayısında Enver Tuzcu nun Kış, Şevki Mahmut un Kedim ve Fahri Kaya nın Kardan Adam adlı şiirlerine rastlıyoruz. Bir yıl sonra Pioner Gazetesi yerine Sevinç dergisi, 1957 de de Tomurcuk dergisi çıkmaya başlayınca, çocuk şiiri yazanların sayısı artmıştır. (Zekeriya, 1985:5 8) Sevinç ve Tomurcuk dergilerinin yayın hayatına girmesiyle, daha önce değişik türlerde ve yetişkinler için yazan yazar ve şairler de çocuk edebiyatına yönelmişlerdir. Necati Zekeriya da Kosova da 1985 yılında yayımlanan Çiğdem adlı antolojisine bunların şiirlerini almıştır. Önce haklarında kısa bir bilgi verdiği ve şiirlerinden bu antoloji için seçmeler yaptığı şairler doğun tarihlerine göre şunlardır: Enver Tuzcu (1916), Şükrü Ramo (1919), Necati Zekeriya (1928), Fahri Kaya (1930), İlhami Emin (1931), Naim Şaban (1937), Nusret Dişo Ülkü (1938), Nimetullah Hafız (1939), Arif Bozacı (1944), Hasan Mercan (1944), Bayram İbrahim (1947), İskender Muzbeğ (1947), Avni Engüllü (1948), Suat Engüllü (1950), Ağim Rıfat Yeşeren (1951), Zeynel Beksaç (1952). Makedonya nın bağımsızlığına kavuşmasıyla birlikte özelleştirme süreci de zaman içerisinde başlamıştır. Bu özelleştirmeden çocuk edebiyatı da etkilenmiştir. Daha önce devletin olan gazete ve dergiler, yayınevleri birer birer özelleştirilirken bu süreçten en fazla etkilenen ve tabi ki olumsuz etkilenen Türkçe yayın faaliyetleri ve Türkçe çocuk edebiyatı olmuştur. Çünkü, Birlik Yayınları özelleştirilince; Makedonya Türklerinin sesi olan Birlik gazetesiyle birlikte çocuklar için çıkan Sevinç ve tomurcuk dergileri ile Sesler dergisi de kapanmıştır. Türkçe kitap yayını yapan nerdeyse tek yayın faaliyeti olan Birlik Yayınları da kapanmıştır. Ülkede Türk nüfusunun azlığını bahane ederek ekonomik olmadığı gerekçesiyle hiçbir özel yayınevi Türkçe kitap, dergi ve gazete yayını yapmamakta kararlı gözüküyorlar. Hatta Türkçe ders kitapları konusunda da Makedonya da ciddi bir sıkıntı halen yaşanmaktadır. Yeni Balkan Gazetesi, önce Kosova da Yeni Dönem Gazetesinin eki olarak çıkmaya başlamış daha sonra da Makedonya nın başkenti Üsküp te yayınlanmayı sürdürmüştür. Bu gazete Makedonya da halen özel teşebbüs tarafından Türkçe çıkan tek gazetedir. Gazetenin içinde Bahçe adıyla çocuk sayfası da hazırlanmaktadır. Yeni Balkan gazetesi bir de çocuklar için çocuk dergisi çıkartmak teşebbüsünde bulunmuştur. Makedonya Türk Çocuklarının Sevinci Bahçe adıyla ilk sayısını da Eylül-Ekim 2004 tarihinde çıkartmıştır. İki aylık dönemlerle çıkması planlanan bu çocuk dergisi de Makedonya da özel teşebbüsün çıkarttığı Türkçe ilk çocuk dergisidir. Derginin adının Bahçe olması da enteresandır. Bahçe adını kullanmalarında daha önce Balkanlarda yayınlanan Çocuk Bahçesi ve Bahçe dergilerinden esinlenmişlerdir yılı Balkanlarda Çocuk Bahçesi dergisinin çıkmaya başlamasının 100. yılıdır. Zaten bu yeni derginin kapağında da hem Bahçe nin, hem Çocuk Bahçesi nin hem de Sevinç ve Tomurçuk un kapak resimleri vardır. Editörlüğünü Zeki Gürel in yaptığı Makedonya Türk Çocuklarının Sevinci Bahçe dergisi, ilk sayısında Başlarken başlığı altında şöyle demektedir: Dergimizin adını Bahçe koyduk. Çünkü biz balkanlarda şanlı bir geçmişin çocuklarıyız. Bir geleneği devam ettirdiğimizi anlatmak için bu coğrafyada yüz yıl önce yayımlanan Bahçe dergisinin adını aldık. Çocuk Bahçesi, Bahçe, Hüsn ve Şiir, Pioner, Sevinç, Tomurçuk ve Birlik gazetesinin Çocuk Bahçesi sayfalarında yer alan güzelliklerle büyüyen yetişkinlerimizin evlatları sevgili çocuklarımız da bu anlamlı geçmişin geleceğe taşıyıcısı olacaklardır diye düşünüyoruz. (Bahçe, 2004:4) Maalesef maddî imkânsızlıklar ve ilgisizlik yüzünden bu çocuk dergisi ilk sayısından sonra yayınlanamamıştır. Birlik yayınlarını alan firma, Remzi Canova nın idaresinde eski Seviç 187

207 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ve Tomurçuk dergilerini yaşatmak adına zaman zaman Seviç-Tomurcuk adıyla Türkçe bir çocuk dergisi çıkartmaktadır. Köprü adıyla yayımlanan dergi de bir ara çocuklar için adını Kardelen koydukları bir çocuk dergisi çıkarttılar. Bugün artık öteki türlerde eser veren yazar ve şairlerin neredeyse tamamı çocuklar için yazmaktadırlar. Adeta denilebilir ki, Makedonya da sanat ve edebiyat çocuk edebiyatı odaklıdır. Necati Zekeriya nın 1985 de adını zikredip eserlerinden seçmeler yaptığı çocuk edebiyatçılarının arasına geçen zamanda yeni isimler de dâhil olmuştur. Cevahir Selim, Lütfi Seyfullah, Esat Bayram, Altay Suroy, Güler Selim, Murteza Buşra, Osman Baymak, Sabit Yusuf, Fahri Ali, İrfan Belûr, Recep Murat Bugariç,,Enver Baki, Arif Bozacı, Secaattin Koka, Sadık Tanyol, Mustafa Yaşar, Sabahattin Sezair, Avni Abdullah, Alaattin Tahir, Fahri Mermer, Altay Suroy, Yusuf Edip, Fikri Şişko, Melahat Engüllü, Enver İlyas, Reşit Hanadan,Raif Kırkul, Alaattin M. İsmail, Özcan Micalar, Burhan Sait, Biba İsmail, Tülay İbrahim, Rifat Emin, Oktay Ahmet, Esin Muzbeğ, Halise Özgün, Nadire Maksut, Hüşah Vardar, Leyla Hüseyin, Ahmet S. İğciler, Bu listeyi oluştururken Makedonya ve Kosova yı bir bütün olarak düşündüğümüzü de belirtmeliyiz. Makedonya ve Kosova, 1980 li yılların sonlarına kadar aynı ülke içerisinde yer alıyordu. Bu yıllarda dünyanın önemli bir kısmına yayılmış olan sarsıntılardan bu bölgeler de etkilendi. Makedonya bağımsız bir devlet olarak Yugoslavya dan ayrıldı. Fakat gerek Makedonya ve Kosova nın birbirine sınır olması, gerekse buralarda yaşayan Türk unsuru arasındaki kültür bağının çok eskilere dayanması; sanat ve edebiyat anlayışındaki yakınlığı uzun bir süre daha devam ettirecektir. (Hayber, 2001:11) Makedonya ve Kosova, Türk-İslâm kültürü açısından bakıldığında aynı kültür havzası içerisindedir. Bu kültür havzasının sanat ve edebiyat adamlarını ille de bir bölgeye mal etmek zordur, doğru da değildir. Meselâ, Makedonya nın Köprülü (Veles) şehrinde doğan Süreyya Yusuf u ömrü Kosova nın başkenti Priştine de geçmiştir. Kosova Prizrenli olan Hasan Mercan ın en verimli yılları Makedoya Üsküp te geçmiştir. Pirizren de doğan Nusret Dişo Ülkü nün ömrü Priştine ve Üsküp arasında geçmiştir. Halen de Üsküp te yaşamaktadır. Yazı hayatına Priştine de Kuş adlı çocuk dergisinde başlamıştır ama halen Üsküp te Arkadaş adlı bir çocuk dergisi ile Türk Kalemeri ve Türk Dilmaç isimli dergileri çıkartmaktadır. Özetle söylemek gerekirse Makedonya da doğup büyüyenlerin yazdıkları Kosova da Kuş ve Cevren dergisinde ve Tan yayınlarında, Kosova da doğup büyüyenlerin yazdıkları da Makedonya da Birlik gazetesinde, Seviç ve Tomurcuk gibi çocuk dergilerinde, Sesler de ve Birlik yayınlarında çıkmıştır sonrasında oluşan yeni yapılanmayla birlikte de bu beraberlik iki farklı devlet olmalarına rağmen devam etmiştir. Meselâ Pirizren de çıkan Yeni Dönem Gazetesi, bugün halen Üsküp te çıkan Yeni Balkan gazetesini ilk başlangıçta ek olarak vermiştir. Bu iki gazetenin ilk günden beri ortak köşe yazarları bulunmaktadır. Ben de hem Yeni Dönem de hem de Yeni Balkan da yazıları çıkmış bir Türkiyeliyim. Makedonya ve Kosova için; Türkiye Azerbaycan için dediğimiz iki devlet tek millet tabirini çok rahatlıkla söylemek mümkündür. Çünkü bu hakikati değiştirmeye kimsenin gücü yetmeyecektir. Üsküp te 1928 yılında dünyaya gelen Necati Zekeriya, yaşadığı dönemde ve hâlen Makedonya ve Kosova Türk edebiyatının en büyük ustalarından biridir. O, bu kültürün çocuk edebiyatında da bir numaralı adıdır. O, Makedonya da Pioner dergisinde başladığı çocuklar için yazma uğraşını Sevinç ve Tomurcuk dergilerinde de sürdürmüştür. Hatta bu dergilerin uzun süre başyazarlığını da yapmıştır. Kosova da Kuş adlı çocuk dergisini de yayın hayatına kazandırmış ve bir müddet bu dergiyi yönetmiştir de. Kitaplarının büyük bir kısmı Kosova da Tan Yayınları arasında, Makedonya da da Birlik Yayınları arasında basılmıştır. Yayına hazırladığı antolojilerde de hiçbir ayrım yapmaksızın Makedonya ve Kosova da Türkçe yazanları aynı antolojilerde buluşturarak çocukların huzuruna çıkmıştır. Ayrıca, Türkçeden Yugoslavya da 188

208 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il konuşulan dillere, onlardan da Türkçeye çok sayıda tercümeler yapmıştır. Fakat Bizim Sokağın Romeo ve Juliyet i yazarı, her şeyden önce küçüklerin büyük şairidir. Mahalli etkilerden arınmış canlı bir dil, değişik edebiyatları iyi tanımış ve yer yer onların izlerini hissetmiş olmasına karşın hep kendine özgü kalan bir deyiş, muhtevaya uygun bir şekil meydana getirmedeki ustalık ve tatlı anlatım, onun çocuklarla ilgili kitaplarının temel özellikleridir. Bu konuyla ilgili kitaplarında o çocuk dünyasına kolayca girebilmekte, bu da çocukların onun eserlerinde kendilerini bulmalarına, kahramanla özdeşleşmelerine ve onları hemen sevmelerine neden olmaktadır. Bu eserlerde çocukların kaygıları, sevgileri, umutları, kısaca tüm dünyaları çok güzel anlatılmıştır. (İsen, 1983:11) Necati Zekeriya nın çocuk edebiyatıyla ilgili telif eserleri şunlardır: Okul Çanı (1952, şiir), Silahşör Tavşan (1953, şiir), Gelincik (1954, şiir), Kırmızı Küpeler (1958, şiir), Bizim Sokağın Çocukları (1961, hikâye), Ninniler (1964, şiir), Damlalar (1966, şiir), Eski Sokağın Çocukları (1967, hikâye), Yeni Sokağın Çocukları (1967, hikâye), Bizim Sokağın Romeo ve Juliet i (1969, hikâye), Yeşil Nerede (1975, şiir), Eskiler Alırım Yeniler Satarım (1981, hikâye), Ağaçlar Dile Gelse (1986, şiir), Harfler Ne Yer (1987, şiir), Orhan (1988, hikâye), Tuka Ziveat Pensi (1988, şiir),ablama Sevda Şiirleri (1995, şiir) Çocuklar için yazdıklarıyla da tanınan ve aynı zamanda Yugoslavya Enformasyon Bakanlığı da yapmış olan Fahri Kaya, Necati Zekeriya ile ilgili şu değerlendirmeyi yapıyor: İkinci Dünya Savaşı ndan günümüze kadar, geçen altmış yıllık dönemde, Rumeli nin bu bölgesinde yaratılan edebiyatımızın, adları belleklerden kolay kolay silinemeyecek birkaç sanatçısı vardır. Bu kalem erlerimizin en önde gelenlerinden biri, kuşkusuz Necati Zekeriya dır. Onun yazdığı şiirler, hikâyeler ve denemelerin Makedonya Türklerinin edebiyatında önemli bir yeri vardır. O, aynı zamanda başarılı bir gazeteci, iyi bir eğitmen, becerikli bir yayımcı, kültür alanında deneyimli bir örgütleyiciydi. Yaptığını her zaman iyi yapmayı, güzel bir eser yaratmayı, yararlı bir eylemde bulunmayı amaçlayan nadir aydınlarımızdan biriydi. (Kaya, 2008:236) Necati Zekeriya, birçok türde yazılar yazdı, yayıncılık yaptı, ders kitapları yazdı. Ama çocuklar için yazdığı kısa hikâyelerinin onun sanatında ayrı bir yeri ve değeri vardır. Biz de bu tebliğimizde Necati Zekeriya nın dünya klasiği sayılması gereken Orhan isimli eseri üzerinde yoğunlaşacağız. Necati Zekeriya nın çocuk edebiyatında hikâye yazarı olarak tanınmasında, hikâyelerindeki kurgu, anlatım tekniği, dil ve üslûp kadar bu hikâyelerin ortak kahramanı Orhan ın da büyük payı vardır. Orhan, Bizim Sokağın Çocukları nın başkahramanıdır. Bu kitapta neredeyse her biri bir sayfadan oluşan otuz beş hikâye bulunmaktadır. Bu kitabı takip eden Eski Sokağın Çocukları, Yeni Sokağın Çocukları, Güzel Nedir Çirkin Nedir (Bu kitaptaki hikâyelerin büyük bir bölümü daha önce yayımlanan hikâye kitaplarından alınmıştır), Bizim Sokağın Romeo ve Juliet i nde ve hatta ölümünden yedi yıl sonra yayımlanan şiir kitabı Ablama Sevda Şiirleri nde merkezde hep Orhan vardır. Böyle olduğu için de 1988 yılında bütün bu hikâyeler Orhan adıyla tek bir kitap halinde Üsküp te Birlik Yayınları tarafından basılmıştır. Kimdir bu Orhan? Necati Zekeriya nın kendisi de ikinci kitabında kahramanıyla ilgili olarak yapmadığı tanımı ikinci kitabında yapar: Orhan var mıdır? Orhan çocuk mudur? Kimdir bu Orhan? Ve sorularının cevabını da yine kendi verir: Orhan vardır, olmaz olur mu? Önce de vardı, şimdi de vardır. Çocuklar, tıpkı sizin gibi. Sevmediği şey yoktur. Bütün iyilikler, bütün güzellikler onunmuş gibi doludizgin koşar durmadan, yorulmadan. Evet, sevmediği şey yoktur. Yemişler onun, çayırlar onun, bayırlar onun. Ama en çok gülümsemeyi sever. Ve asıl vermek istediği mesajı da şu cümlesiyle vurgular: Çocuklar gülerse güzelleşir, çocuklar ağlarsa çirkinleşir. Bir nehir roman gibi bir birine bağlı olarak tasarlanmış bu kitaplarda Orhan, ilk başta okulöncesi çağdadır, zamanla büyür. Ablama Sevda Şiirleri ne gelindiğinde Orhan büyümüştür. 189

209 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Ama şair burada Orhan ın yaşını vermez. Nerdeyse bu kitaptaki kırk şiirin tamamının son iki dizesinde Orhan a âşık olan kızın on bir yaşında olduğunu ısrarla vurgular. Kız ile Orhan arasındaki sevda, Şirin ile Ferhat ın aşk hikâyesine benzer. Annesi kızına sevdanın ateş olduğunu söylese de o buna aldırmaz: Kim ne dese ablam şaşırmaz yolundan En mutludur Orhan tutsa kolundan Orhan ın kemeri ablamın belinde Sevdası okunur saçının telinde Ablam şiir yazar Orhan a gönlünce Orhan ablamı düşürmez dilinden gün gece El ele yoldan köprüden geçerler Gelen geçene selam verirler Görenler sorar bu çocuklara ne olmuş Derim ki tencere yuvarlanmış kapağını bulmuş Sevda kuşu uçar Orhan ın başında Oysa ablam on bir yaşında. BİZİM SOKAĞIN ÇOCUKLARI Gün bizim sokağa indi. Gün bizim sokağın kapılarını açtı. Gün bizim sokağın çocuklarını içine aldı. Gün bizim sokağa renk getirdi, oyun getirdi. Sepetli çocuk başladı oynamaya: Yağ satarım, bal satarım, kimse bilmez ne satarım. O susunca sarışın çocuk aldı işi eline: Ali ağa dum dum, beş para buldum, çarşıya gittim, çarşı yok, eve geldim ev yok, tarana taştı, kaşık yok, çocuk ağlar beşik yok. Birer birer küçükler bir araya geldiler. Haydi, uçtu uçtu oynayalım, dedi en küçüğü. Bu teklife hepsi razı oldular. Tam ortada bir dairecik yaptılar En büyüğü başladı saymaya: Edinene, bedinene, duda biner kadınene, entüm bentüm, talih tilki, dum bam pis Pis değilim ben, dedi ilk defa oyuna katılan şişman çocuk. Pis sensin sen Bu oyundur be, oyunda dargınlık olmaz, dedi büyüğü. Anlaşıncaya kadar azıcık kavga da yaptılar. Uçtu, uçtu, ne uçtu? Leylek uçtu. Başladılar: leylek leylek havada, yumurtası tavada, çağıralım ot yesin, ot yemezse et yesin. Uçtu, uçtu ne uçtu? Karga uçtu, dedi biri, sonra devam etti: Karga karga gak dedi, çık şu dala bak dedi Sözü aldı başka biri: - Çıktım baktım o dala şu karga ne budala. Karga fındık getirdi, onu tuttu bir kedi, miyav dedi, av dedi. Bir ara çocuklar öteye beriye dağıldılar. Biri bir kömür aldı, Duvara elleri açık bir çocuk resmi çizdi. Biri komşu evin eriğine tırmandı, kimseye sormadan erik kopardı. Başka biri kıskançlıktan usturayla arkadaşının uçurtmasının ipini kesti. Biri gene, eve getirmekte olduğu yoğurdun kaymağını köşe başında kimse görmeden yedi. Başka biri çiviyle yeni arabanın üstüne adını kazdı. Güneş aldı avuçlarına sokağı. Çocuklar bir ara gölgeye çekildiler. Ansızın yağmurun destisi kırıldı, yağmur yağdı. Çocuklar evlere kaçıştılar. Yağmur durunca, gene sokağa çıktılar, gene 190

210 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il oynamağa başladılar. Oyunda kızlar da vardı. Kızların en güzeli berber kızıydı. İyi ama çocuklardan biri başlamasın mı saymaya: Eveleme, develeme, deve kuşu kovalama, bazı bazı, çok aptaldır berber kızı. Aptal sensin, sen, dedi berber kızı. -Sizin için iyi demişler, saçı uzun aklı kısa, dedi çocuk. Berber kızı aldı eline nalını: -Bak koca kafayı! Dedi. İş büyüdü. Kızlar bir yandan: Salı salata, çocuklara falaka, dediler, çocuklar da öte yandan: Cuma cumruk, kızlara yumruk diye dizdiler de dizdiler. Gece bizim sokağa inmeseydi, iş kim bilir nereye kadar çıkaçaktı? Gece bizim sokağa indi. Gece bizim sokağı yuttu. Gece bizim sokağın kapılarına kilit vurdu. Gece bizim sokağın çocuklarını yataklara gönderdi. Gece bizim sokağın çocuklarına renk getirdi, düş getirdi. Şimdi sokağımızın en küçüğü Orhan da, yatakta artık. İşte bizim sokakta, bizim çocuklar, inanın günleri böyle sayarlar. (Zekeriya, 1988:7-8) Yazar, Orhan a bu girişle başladıktan sonra Kütüphanede Doğan Hikâye başlıklı ilk hikâyesinde, Orhan, okuma yazma bilmediği dönemde kütüphaneye uğrar. Ve böylece Orhan ın maceraları başlar. Orhan, çocuklar arasında yiğittir, arkadaştır, affetmeyi bilir, özür dilemekten kaçınmaz, oynamayı, gülmeyi ve şakalaşmayı seven bir afacandır. Bazen de her çocuk gibi ağlar. Arkadaşlarını oyalamaya uğraşır, fakat kimi kez o da akranlarının oyunlarından kurtulamaz. Anne ve babasının şefkatinden yoksun olmayan Orhan, büyüklere karşı son derece saygılı bir çocuktur. Sözün kısası yaşına göre açıkgöz, uyanık, akıllı, becerikli, oyunlarda, olaylarda, olgularda altta kalmamaya çalışan hayat dolu bir çocuktur. Orhan, durgun ve hareketsiz değildir, duruma göre değişir; fakat ana özelliğini ve niteliğini kaybetmez. Orhan ı birçok yerde görmek mümkündür, ama en çok sokakta görebiliriz. Sokak, yazarın Orhan a yaşattığı önemli bir yerdir. Ama bu bomboş ve basbayağı bir sokak değildir. Yazarın da dediği gibi, bu sokaktan arabalar, kamyonlar, motosikletler geçer. Bir de fayton geçer. Çocuklar fayton u çok severler. Sokakta yeni bir kütüphane vardır. Çocuklar sokakta kavga ederler, bilye oynarlar. Sokağa kar yağar, yağabildiğince kar yağar Uçsuz bucaksız mavi boşluğunda kuşlar, altın kuşlar vardır. Ne Orhan sokaksız ve ne de sokak Orhansız olabilir. Sokakta Orhan dan başka bir sürü çocuk daha vardır. Erol var, Sevim var, Erhan ve Güner vardır. Bunlardan başka yazarın, birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü çocuk, ya da Sarışın, Yuvarlak, Uzun Boylu, Kürdan ve Şişman diye adlandırdığı Orhan ın yakın arkadaşları olan çocuklar vardır. Orhan, bir Türk çocuğudur. Orhan ın arkadaşları arasında Türk çocukları olduğu kadar diğer halklardan çocuklar da vardır. Kimi Kıpti, kimi Arnavut, kimi Boşnak, Kimi Makedon, kimi ÜÇ ARKADAŞ Bu öykü asansörde doğdu, sokakta yürüdü, okulda büyüdü. Orhan asansöre dokuzuncu, Slavko yedinci, Agim de dördüncü katta bindiler. Hepsi ayrı dilde konuşuyorlardı Yolda defle yaşlı kıptı tarafından oynatılan ayıyı gördüler Orhan da, Slavko da, Agim de aynı biçimde güldüler. Öyledir: Çocuklar gülerse, aynı biçimde gülerler. Okulda herkes kendi sınıfına gitti. Teneffüste tekrar buluştular. Avluda bir köşeye çekilip yiyeceklerini bölüştüler. Çocuklar ayrı dilde konuşabilir, ama sevginin dili aynıdır. Öyledir: 191

211 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Çocuklar severse, aynı biçimde severler. Tam okuldan çıkarlarken, yaşlı öğrencilerden biri kedinin kuyruğuna bir konserve kutusu bağlıyordu. Kedi acı acı miyavlamaya başladı. Abi neden böyle yapıyorsun? Diye sordu Orhan. Yaşlı öğrenci Orhan a doğru yaklaştı, yüzüne öyle bir şamar vurdu ki, Orhan az kalsın yere düşeceki. Yere düşmedi ama acı acı ağlamaya başladı. Slavko da, Agim de ağlamaya başladılar. Öyledir: Çocuklar ağlarsa, aynı biçimde ağlarlar. Bu öyküyü, gülüşe, sevgiye ve ağlayışa sunuyoruz. (Zekeriya, 1988:78) Necati Zekeriya, Orhan ın millî veya dinî kimliğini hiç vurgulamaz, ama onun bir Müslüman-Türk çocuğu olduğunu sezdirmekten de kaçınmaz. Sokak da, tipik bir Türk sokağı, ya sadece Türklerin yaşadığı bir sokak izlenimi bırakmaz. Sokak eski bir şehirde, görülebilecek canlı, hareketli, çocuklar için çok sevimli bir sokaktır. Orhan ı betimlemede Necati Zekeriya nın evrensel görüşü ağır basar. Bu durum Orhan ın sadece Türk çocukları tarafından değil, diğer millet ve dinlere mensup çocuklar tarafından da içinde bulundukları ortamlarda kendilerinden biriymiş gibi algılanmasına sebep olur. Necati Zekeriya nın Orhan tipini yaratmadaki bu başarısı, eserinin çeviriler yoluyla diğer milletlerin çocuk edebiyatlarına da büyük kapılardan girmesini ve bu edebiyatlarda da saygın bir yer almasını sağlamıştır. Diğer milletlerin çocukları, Orhan ı tanıyarak Necati Zekeriya yı, Türkleri ve birbirlerini sevmişlerdir. Yugoslavya da, Orhan, bütün dillerde okullarda mutlaka okunacak Lektür kitapları arasına alınmıştır. Böylece Yugoslavya da (şimdi Makedonya da) farklı milletlerden çocuklar Türkiye dışında da, Türkçe yaratılan bir edebiyatın varlığından haberdar olmuşlardır. Yugoslavya da enformasyon bakanlığı da yapmış olan şair, yazar ve kültür adamı Fahri Kaya nın da belirttiği gibi Bizim Sokağın Çocukları nın kahramanı Orhan, Makedonya Türk çocuk edebiyatını ve genel olarak Türk çocuk edebiyatını bütün dünyaya tanıtmak için çok değerli ve önemli bir hikâye kahramanıdır. (Kaya,2008:243) Çocuk edebiyatının sınırlarını ve içeriğini, dilini öncelikle çocukların ruhî ihtiyaçları belirler. Necati Zekeriya nın Orhan adlı eserindeki hikâyeler bir bütün olarak ele alındığında; çocukların ruhi ihtiyaçları arasında bulunan: Sevme ve sevilme duygusu, Güven duygusu, Başarma duygusu, Bir gruba dâhil olma ihtiyacı, Arkadaş ihtiyacı, Oyun ihtiyacı, Bediiyyat ihtiyacı, İnanma ihtiyacı. Gibi ihtiyaçlar acısından sağlıklı bir edebî metindir. Tito zamanında Yugoslavya da başkent Belgrat ta federal tanıtma sekreterliği görevinde bulunan Mustafa Karahasan ın da Orhan la ilgili ciddi tespitleri vardır. Mustafa Karahasan, siyasî ve idarî kimliği yanında, roman, hikâye ve tiyatro yazarı olarak da tanınan bir kimliktir. Onun, estetik, tenkit, tarih ve pedagoji üzerine de inceleme ve eleştirileri yayımlanmıştır. O, Necati Zekeriya nın Orhan ıyla ilgili olarak yaptığı eleştiride bu eseri dün ve bugünün estetik, etik, sanatsal, pedagojik ve psikolojik değerinin pek üstün olduğunun belirttikten sonra, bu eserin yazarına Zmay Oyunlarının Yüksek Ödülü nün verilmesini bile teklif eder. Necati Zekeriya nın bu eseriyle klasikler arasına girmiş olmasının gerekçelerini de şöyle sıralar: a) Çocuk ve gençlik, yerli ve genel olarak Makedon ile Yugoslav edebiyatında, yer alan Necati Zekeriya bu eseriyle, klasikler arasına girmiş bulunuyor; söylediğim bu not hem 192

212 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il sorumluluk hem incelemeye dayanarak, hatta ilmî araştırmalara başvurarak doğrudur; hakikat da şudur ki- bu eserin sürekli estetik ve etik değeri üstünlüğü vardır; b) Orhan ismini taşıyan bir edebiyat simgesi-sanatsal tipi, bütün hikâyelerde geçip dönüyor; dolaşıp oynuyor; canlanıp yaşıyor; konuşup harekette bulunuyor, koşup duruyor; söylenip gülüşüyor; ağlayıp seviniyor ve her okurun sakal ve gözlerinden, kulak ve mantığından; yürek ve ruhundan sıkı elleriyle tutarak sürekli izler bırakıyor; c) Her hikâyede, gayet ince (inci gibi) fabüler bir başlangıç, gelişme ve sonuç vardır (hele sonuçları pek ruhsal ve pek ilginçtir); her hikâye romansal, fakat pek kısa dünya, düş ve reel dünyadır, bu dünyalara âşık olmamak elde değil, d) Kızıl bir iplik halinde, başlangıçtan ta sonuna kadar her hikâyeden, adeta tatlı bir şerbet halinde,- hümanistlik, çocuk severlik, hayat coşkunluğu akıyor; bu akıntı yapma olmayıp, kendiliğinden, pek tabii ve özel psikolojik kanunlara dayanmaktadır; e) Necati Zekeriya nın bu eserinde didaktiklik var, ama didaktizm yoktur; psikolojik hava ve anlar var, ama psikolojizm yoktur, pedogojik ide ve niyetler var, ama kabalık, sûnnilik ve kuru istekler yoktur. f) Sokağımızın çocukları dün ve bugün de fantastik bir iç bağlantı; hikâyelerin içeriklerinden anlaşılan ve hikâyeden hikâyeye katılan öyle sanatsal geçişler vardır ki, bunları büyük bir edebiyat ustası yapabilir. Ben sık sık, bu sanatsal edebiyata ait, estetik ve psikolojik geçişlerde duruyorum, çünkü bunların üstatça yapılmış ve kuruluşunda, en esaslı bir sanatın sanatsal olduğunu anlar ve duyarız. Bunun, çoktandır, Makro Ristiç (bizde) ve diğer eleştirmen dışta, iddia etmiş ve bunlarla ben de kati surette hemfikirim. İşte buna benzer geçişler üstatça yapılırsa eserim değeri üstünlük kazanır, yapılmazsa sanattan uzak kalır. g) Psikolojide ve her günlük hayatta motifler büyük rol oynar, her hareket ve her sözün bir motifi vardır; gizli veya açık olsun, motifsiz hareket, duruş ve yaşam şekli yoktur. Tabii -sanatta da böyledir; her simgenin konuşması ve hareketleri, inandırıcı olmalıdır; yazar motifleri bilip bunları sezerse-simgelerin canlı, kemikli, etli, kanlı ve ruhlu olmaları mümkündür. h) Necati Zekeriya nın Orhan simgesinde motifleşen ve motifleştirilen hareket ve konuşmalar vardır, onun için bizlere, genç ve yaşlı okurlara, Orhan yakındır, bizimdir, kan ve ruhumuza girer, bizlerde uzun zaman yaşar, belki de daima kalır. i) Orhan ları andıran tipler, simgeler, kişiler vardır; Balzak, Dostoyevski, Tolstoy, Hügo, Zola ve diğerleri, buna benzer tipleri yaratmasaydılar ve buna benzer tiplerin aralarındaki hareket ve kişilerin değişip gelişmesinde motiflerin hazır olması temin edilmeseydi, klasikleşmiş sanatk3ar olmazlardı. İşte bu açıdan Necati Zekeriya nın Orhan daki hikâyeleri sürekli sanatsal değere sahip olmuş ve sürekli zaman içinde böyle kalacaktır. Bundan dolayı dünya yayın basımı ve edebiyatı bu eseri çeşitli dillere çevirip basacaktır ve böylece tüm insanlığın malı olacaktır. (Karahasan,1995: ) Sonuç Olarak Bir dünya klasiği olan Necati Zekeriya nın Orhan isimli bu eserini sadece Makedonya da Türklerin ve oradaki diğer halkların çocuklarının okudukları bir kitap olarak bırakmamalıyız. Bunun için de: 1.Öncelikle Türkiye de bu kitap Millî Eğitim Bakanlığımızın 100Temel Eser Listesine alınmalıdır. İlköğretim için tespit edilen 100 Temel Eser listesinde Türk devlet ve topluluklarından bir tane bile eser bulunmamaktadır. Liseler için tespit edilen 100Temel Eser listesinde ise sadece Cengiz Dağcı dan bir kitap, iki kitap da Cengiz Aytmatov dan bulunmaktadır. Dünya Edebiyatından başlığı altındaki kitaplar arasında Türk Dünyasından eserlerin bulunmayışı manidardır. Türk Dünyasını siz dünyanın dışında bir yerlerde mi zannediyorsunuz diye soran niye olmaz? 193

213 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 2. Türk Devlet ve topluluklarında da bu eserin baskıları yapılarak çocukların bu estetik zevki tatmaları sağlanmalıdır. Türk devlet ve toplulukları; dilde, fikirde, işte birlik i söylem olmaktan çıkartmak istiyorlarsa çocuklarımızın okuyacakları bir ortak kitap listesini kendi aralarında oluşturmalıdır. Bu listeye alınması gereken eserlerden biri de Orhan olmalıdır. 3.Türkiye, TEDA projesi kapsamında Orhan ı da yabancı dillere çevirterek Türk edebiyatının bir zenginliği olarak dünyaya tanıtmalı, sunmalıdır. Ama bu Türkiyeli yazarlardan birinin eseri değil ki diyenleriniz olabilir. Onlara, edebiyatı tarif ederlerken; edebiyat, malzemesi dile dayanan sanattır diye tarif ettiklerini hatırlatmak isteriz. Bu eserin orijinal dili Türkçedir, hem de Türkiye Türkçesidir. 4. Orhan, çocuk edebiyatı açısından olduğu kadar çocuk gelişimi açısından da pedagojik zenginliklere sahip bir eserdir. Bu açıdan bakılınca bu eserin çizgi romanı ve özellikle de televizyonlarımızda (Bütün Türk devlet ve toplulukları televizyonları başta olmak üzere dünya televizyonlarında) gösterilmek üzere çizgi romanı yapılmalıdır. Kitaptaki her bir hikâyenin birbirinin devamı olmasına rağmen aynı zamanda her birinin müstakil konuları ve davranışları işlemesi oldukça önemlidir. Bir başka husus da her bir hikâye çocuk beyninin dikkat süresini aşmayacak uzunluktadır. Bu husus da çok önemlidir. 5.Sanatın ve edebiyatın gücü ortadadır. Dünya edebiyatına katma değer sunabildiğimiz oranda insanlık tarihinde bir yerimiz olabilecektir. Böyle bakıldığında Necati Zekeriya nın Orhan ı bizim dünya edebiyatına sunabileceğimiz bir klasiğimiz olarak ilgi beklemektedir. Makedonya Türlerinden Necati Zekeriya nın 1963 yılında Azerbaycan da Güneşe Sevinek adıyla yayımlanan Ninniler adlı kitabından çocukların Yeni Yıl Ninnisi ni okuyarak sizleri selamlayarak bildirimi sonlandırmak istiyorum: Ne olur Bu yıl radyolar, gazeteler Söz açmasın savaştan Oyunlarımızda tütsün dostluk dumanı Tüm dillerde, tüm ninnilerde söylensin barış türküsü (Necati Zekeriya; Ninniler /Güneşe Sevinek, Bakü 1963, s. 63) KAYNAKÇA Aramak, (Şiirler) Necati Zekeriya İlhami Emin, Üsküp Aynı Güneş Altında, Haz.: Fahri kaya, Üsküp 1972, 71 s, Nova Makodonya Yay. Not: Makedonya Sosyalist Cumhuriyetinde yaşayan Türk Halkının Yirmi Beş Yıllık Edinimleri ile ilgili Makaleler. Firuz Demir-Necati Zekeriya-Bane Kovaç-Çvetko Martinovski. Bahçe Makedonya Türk Çocuklarının Sevinci, Eylül-Ekim 2004, Y.: 1, S.: 1, 32 s. Üsküp- MAKEDONYA, Yeni Balkan Yayınları. Eski Yugoslavya da Çağdaş Türk Şiiri Antolojisi, Haz.: Fahri Kaya, İst. 1992, s., Cem Yay. Hafız, Nimetullah, Yugoslavya da Çağdaş Türk Edebiyatı Antolojisi, 3 Cilt, Ank. 1989, T.C. Kültür Bakanlığı Yay. Hayber, Abdulkadir, Makedonya ve Kosova Türkleri Edebiyatı, İst. 2001, MEB Yay. Gökkuşağı (Yugoslavya Türk Yazarlarından Çocuk Hikâyeleri), Haz.: Fahri Kaya, Üsküp 1985, Birlik Yay. Gürel, Nazlı Rânâ, Makedonya Türk Edebiyatında Kadın Şair ve Yazarlar, Hikmet İlmî Araştırmalar Dergisi, Mayıs 2004, Y.: 2, S.: 3, (Gostivar-MAKEDONYA) Gürel, Nazlı Rânâ Balkanlarda Türkçe Çocuk Edebiyatı, Hece Dergisi Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Ağustos-Eylül 2005, Y.: 9, S.: , s Gürel, Nazlı Rânâ Zeki Gürel, Fahri Kaya Hayatı Sanatı ve Eserleri, Ank. 2010, Berikan Yay. Gürel, Nazlı Rânâ Zeki Gürel, Necati Zekeriya, Dünya Edebiyatına Giriş, Bolu 2011, s , Üçem Yay. Gürel, Zeki, Türk Dili ve Edebiyatı Lise IV, Üsküp 2003, s , Prosvetno Delo Yay. Gürel, Zeki "Makedonya Türk Edebiyatı Tarihinin Meseleleri", Hikmet İlmî Araştırmalar Dergisi- Journal of Scientifîc Research, Gostivar- MAKEDONYA, Kasım 2003, Yıl: l, Sayı: 2, s

214 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Karahasan, Mustafa, Eleştiriler, Üsküp 1995, Birlik Yay. Karahasan, Mustafa, Denemeler, Üsküp 1991, Birlik Yay. Kaya, Fahri Necati Zekeriya Makedonya daki Çağdaş Türk Edebiyatının Temel Taşlarından Biri, Makedonya Türklerinden İz Bırakanlar, Üsküp 2008, s ,Köprü Derneği Multimedya Birimi Yay. Kaya, Fahri Kalem Erbabımız Necati Zekeriya, Gün Bugün, Üsküp 2009, s , Yeni Balkan yay. İsen, Reyhan-Mustafa İsen, Yugoslavya Türk Çocuk Şiirinden Seçmeler, Ank. 1983, Kültür Bakanlığı Yay. Makedonya Türk Yazarlarının Eserleri, Mustafa Karahasan-Şükrü Ramo-Necati Zekeriya, Üsküp Sesler, (Şiir ve Hikâyeler), Üsküp 1952, 30 s. Not: Bu kitapta, Necati Zekeriya Fahri Kaya Mahmut Kıratlı İlhami Emin in eserleri vardır. Yugoslavya Türk Hikâyesi Antolojisi, Haz.: Fahri Kaya, Üsküp 1994, Birlik Yay. Yugoslavya Türk Şiiri, Haz.: Süreyya Yusuf, Priştine 1976, Tan Yay. Yürü Aydınlığa, (Şiir ve makaleler) Redaktör: Mustafa Karahasan, Üsküp 1951, 63 s. Not: Bu kitapta, Mustafa Karahasan-Şükrü Ramo-Necati Zekeriya-Fahri Kaya-İlhami Emin-Şevki Mahmut-Enver Tuzcu nun eserleri vardır. Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Çocukları, Üsküp 1961, Kultura Yay. ; 2. Baskı, Zekeriya, Necati, Decata od Naşata Uliça (Bizim Sokağın Çocukları) Makedonca, Üsküp 1962; 2. Baskı, 1966; 3. Baskı, 1966; 3. Baskı, 1967; 4. Baskı, Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Çocukları (Arnavutça), Üsküp Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Çocukları (Bulgarca), Bulgaristan Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Çocukları (Arnavutça), Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Çocukları (Sırpça), Üsküp Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Çocukları, İst. 1968, Koza Yay. Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Çocukları, İst. 1991, Çocuk Vakfı Yay. Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Çocukları, 2. Baskı, Ank. 2007, Kök Yay. Zekeriya, Necati, Yeni Sokağın Çocukları, Üsküp 1967, Makedonska Kniga Yay. Zekeriya, Necati, Eski Sokağın Çocukları, Üsküp 1967, Nova Makedoniya-Detska Radost Yay. Zekeriya, Necati, Güzel Nedir Çirkin Nedir, Üsküp 1968, Kultura Yay. (Türkçe ve Makedonca yayımlanan bu kitabı Makedoncaya İlhami Emin tercüme etmiştir) Zekeriya, Necati, Bizim Sokağın Romeo ve Juliyeti, Priştine 1987, Tan yay. Zekeriya, Necati, Eskiler Alırım Yeniler Satarım, Priştine 1981, Tan yay. Zekeriya, Necati, Deca Triyu Uliçe (Üç Sokağın Çocukları), Sırpça-Hırvatça, Üsküp Zekeriya, Necati, Bir Dalda Bin Çiçek, Üsküp 1964,Koço Raçin Yay. Zekeriya, Necati, Çiçek Yazarlarımızdan Seçmeler, Üsküp 1963, Koço Raçin Yay. Zekeriya, Necati, Hikâyeler, Haz.: Abdülkadir Hayber, Ank. 1996, MEB Yay. Zekeriya, Necati, Şiirler, Üsküp 1949, Novo Pakolenie Yay. Zekeriya, Necati, Okul Çanı (Şiirler), Üsküp 1950, Zekeriya, Necati, Silâhşör Tavşan (Şiirler), Üsküp 1952, Koço Ratsin Yay. Zekeriya, Necati, Nerde Olsam (Şiirler), Üsküp 1953, Zekeriya, Necati, Gelincik (Şiirler), Üsküp 1955, Zekeriya, Necati, Kırmızı Küpeler (Şiirler), Üsküp 1958, Zekeriya, Necati, Ninniler (şiirler), Üsküp 1963, Kultura Yay. Zekeriya, Necati, Ninniler (şiirler), (Güneşe Sevinek), Azerbaycan 1963, Zekeriya, Necati, Sevgi (Şiirler), Üsküp 1965 Zekeriya, Necati, Damlalar (Seçme Şiirler), Üsküp Zekeriya, Necati, Orhan, (Makedonca), Üsküp Zekeriya, Necati, Orhan, Üsküp 1988, Birlik Yay. Zekeriya, Necati, Orhani, (Arnavutça),Üsküp Zekeriya, Necati, Orhani, Arnavutçaya çev.: Mustafa Morina, Üsküp 2003, Logos-A Yay. Zekeriya, Necati, Makedon Hikâyeleri Antolojisi, (Hazırlayan: Dr. Milan Gurcinov, Türkçeye Çeviren: Necati Zekeriya), İst. y. t. y., Tekin Yay. Zekeriya, Necati, On Makedon Ozanı, (Melih Cevdet Anday ın Ömsözüyle), İst. 1971, Cem Yay. Zekeriya, Necati, Çiğdem, (Çocuk Şiirimiz Güldestesi), Priştine 1985, Tan Yay. Zekeriya, Necati, İnciler (Nobelciler den Seçmeler), Derleyen: Necati Zekeriya, Üsküp 1966, Detska Rados Yay, Zekeriya, Necati, Üç Öğretmen, Derleyip Düzenleyen: Necati Zekeriya, Üsküp 1954, Detska Radost Yay. Zekeriya, Necati, On Makedon Ozanı, İst 1971, Cem Yay. Zekeriya, Necati, Çağdaş Makedonya Şiiri, İst. 1978, Koza Yay. Zekeriya, Necati, Yugoslavya Yazarlarından Çocuk Öyküleri, Üsküp 1988, Birlik Yay. 195

215 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Zekeriya, Necati, Lorka Soyutlaması (Şiirler), Priştine 1976, Tan Yay. Zekeriya, Necati, Çayhane Şiirleri, Priştine 1989, Tan Yay. Zekeriya, Necati, Yeşil Nerede, (Türkçe-Makedonca), Üsküp 1975, Kultura Yay. Zekeriya, Necati, Demet (Hüseyin Süleyman, Ş. Ramo, M. Karahasan, S. Yusuf, N. Zekeriya, F. Kaya, R. Murat, N. Dişo Ülkü, E. Baki, H. Mercan, İ. Muzbeğ, A. Abdullah, A. Tahir den Seçme Çocuk Öyküleri), İst. 1982, Tekin Yay. Zekeriya, Necati, Uçun Kuşlar Uçun, İst. 1978, Koza Yay. Zekeriya, Necati, Tuka Ziveat Pensi, (Mekedonca), Üsküp 1988, Kultura yay. Zekeriya, Necati, Ağaçlar Dile Gelse, Priştine 1986, Tan Yay. Zekeriya, Necati, Harfler Ne Yer, Üsküp 1987, Birlik Yay. Zekeriya, Necati, Ablama Sevda Şiirleri, Üsküp 1995, Birlik Yay. UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA TÜRK XALQLARININ ORTAQ DƏYƏRLƏRİ VƏ DƏDƏ QORQUD DASTANLARININ SOSİAL TƏRBİYƏ ÜSULLARI Nizami Adışirinov AMEA Folklor İnstitutu,doktorant XÜLASƏ Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatı da dünya uşaq ədəbiyyatının ayrılmaz hissəsidir. Bu ədəbiyyat türk xalqlarının yaratmış olduqları bütün maddi və mənəvi sərvətləri yeni-gənc nəslə öyrətməli və onları bu mədəni sərvətin əsl varisi kimi tərbiyə etməlidir. Uşaqlara həyatı dərk etməyə kömək edən məsəllərdə, onlara ədəbiyyatı sevdirən şeirlərdə, onlara həyat dərsi verən hekayələrimizdə işlədiyimiz hər cümlə, hər kəlmə, hər söz çox diqqətlə seçilməlidir. Bu ədəbi nümunələrdə istifadə edəcəyimiz mövzular milli dəyərlərimizlə, tariximizlə uyğun və mənəvi dəyərlərimizlə ziddiyyət təşkil etməyən mövzular olmalıdır. Dədə Qorqud boylarında cəmiyyət üçün çox vacib və önəmli hesab edilən nəsihətamiz, didaktik fikirlər haqqında məlumat verilmişdir. Ana-ataya hörmət, dövlətə sadiq qalmaq,ailəyə sadiq olmaq, düşmənə qarşı savaşda mübariz olmaq cəmiyyət üçün ən vacib məsələlərdən hesab edilirdi. Açar sözlər: Ədəbiyyat, uşaq,dədə Qorqud, nəsihətamiz fikirlər, tərbiyə. THE COMMON VALUES OF TURKIC PEOPLES IN CHILDRENS LITERATURE AND THE SOCIAL BRINGING UP METHODS OF DADA GORGUD EPICS ABSTRACT The childrens literature of Turkic peoples is an integral part of World childrens Literature. This literature must teach all the material and spiritual resources that have been created by Turkic peoples to new young generation and bring them up as the true successors of this cultural wealth. Every sentence, every word and vocable that we have used in the tasks that help children to understand life, in the poems which couse them to love literature, in the stories that teach them life must be chosen carefully. These themes which we are going to use in literary examples have to be in accordance with our national valuesand our history and musn t confuct with our moral values. In parts of Dada Gorgud some important information is given about the moralizing and didactic views which are considered to be crucial and vital to the society. To respect parents, to be faithful to the state, to be faitful to the family, to be bellicose in the fight are consedered to be the most important issues for the society Key words: Literature, child, Dada Gorgud, moralizing views, bringing up. Uşaq ədəbiyyatı özündə güclü ideya-estetik və mənəvi yük daşıyır.uşaq ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələri hər zaman ümumbəşəri maraqları və yüksək humanist fikirləri əhatə edir. Həmçinin bu fikirlər insanları birləşdirən ideyaların yayılmasına şərait yaradır.bu ədəbiyyat bir qayda olaraq yalnız maraqlı süjetləri ilə deyil, həm də yüksək mənəvi keyfiyyətlər daşıması ilə səciyyələnir. Uşaq ədəbiyyatı oxucunu elm və həyat barədə müxtəlif biliklərlə zənginləşdirir, ata-babaların tarixi, məişəti, əxlaqı, adət-ənənəsi və s. haqqında məlumat verir. Beləcə uşaqlar 196

216 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il özlərini keçmiş nəsillərin varisi, onların davamçıları kimi dərk etməyə başlayırlar. Uşaq ədəbiyyatı uşaqların qəlbində nəcib hisslər oyadan, onların gələcəyi haqqında gözəl və ümidli arzularına qanad verən bir ədəbiyyat sahəsidir. Bu ədəbiyyat uşaqları zəngin mənəvi zövqə malik bir insan kimi tərbiyə edir, öz xalqının mübarizələrlə dolu zəngin tarixi keçmişinə dərindən bələd olmasını təmin edir. Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatı da dünya uşaq ədəbiyyatının ayrılmaz hissəsidir. Bu ədəbiyyat türk xalqlarının yaratmış olduqları bütün maddi və mənəvi sərvətləri yeni-gənc nəslə öyrətməli və onları bu mədəni sərvətin əsl varisi kimi tərbiyə etməlidir. Uşaqlara həyatı dərk etməyə kömək edən məsəllərdə, onlara ədəbiyyatı sevdirən şeirlərdə, onlara həyat dərsi verən hekayələrimizdə işlədiyimiz hər cümlə, hər kəlmə, hər söz çox diqqətlə seçilməlidir.bu ədəbu nümunələrdə istifadə edəcəyimiz mövzular milli dəyərlərimizlə, tariximizlə uyğun və mənəvi dəyərlərimizlə ziddiyyət təşkil etməyən mövzular olmalıdır. Hələ XI əsrdə türk lüğtçiliyinin banisi Mahmud Kaşğarlı türk tayfaları arasında səyahət edərək cü illərdə qələmə aldığı Düvani-lüğət it-türk əsərində türk cəmiyyətinin müxtəlif adətləri, qohumluq əlaqələri,evlilik mərasimləri, geyimi, yemək mədəniyyəti, milli oyunları,ev əşyaları, savaş taktikası və s. haqqında geniş məlumat vermişdir.bu nümunələrdə Mahmud Kaşğarlı uşaqlara da çox dəyərli, indinin özündə belə öz əhəmiyyətini itirməyən dəyərli nəsihətlər vermişdir. Mahmud Kaşğarlı öz əsərində, xüsusilə uşaqlara savadlı olmağı nəsihət edirdi. Alqıl öğütmendin,oğul, erdem tile. Boyda uluğ bilge bolupbilginğ ula. (ATALAY Besim. 1994, s.51) (Oğul məndən öyüd al,fəzilət dinlə. Ulus arasında böyük bilgin ol, bilgini yay) Divanın birinci cildindəyer alan digər bir şeirdə şair uşaqlara almış olduqları təlim və tərbiyənin təkcə ağıllarında bilgi olaraq qalmasını tövsiyə etmirdi. Həmin tərbiyə və biliklərdən insanlığın xoşbəxtliyi naminə istifadə olunmasınınçox vacib olduğunu vurğulayırdı.ancaq belə olduqda qazanılan bilik və bacarıqlar insanlığa faydalı ola bilər. Bilge eriğ edhgü tutup sözün işit. Erdemini öğrenien iska süre. (Bilikli kimsəni xoş tutup sözünü dinlə Fəzilətini öyrən, öyrəndiyini əməldə işlət.) (6, ) Mahmud Kaşğarlının divan ında uşaqlarda aşılamaq istədiyi və önəmlə vurğuladığı məsələlərdən biri də vəfa və sədaqət duyğularının aşılanmasıdır: Tağ tağka kovuşmaz, kisi kisiye kovuşur. Həmçinin Mahmud Kaşğarlı bəla və müsibətlərə qarşıhər zaman səbirli, təmkinliolmağıda məsləhət görürdü və bu məsələ ilə bağlıçoxlu atalar sözləri nümunə gətirir: sana şiddedli bir felaket gelirse,geçer diye sabret, Kendi yükünü başkasına yükleme və s. (6, 874) Kaşğarlı həmçinin qohumlarla,qonşularla, evə gələn qonağa qarşı da hər zaman xoş üz göstərib iltifat etmənin xeyirli bir əməl olduğunu qeyd etmişdir: Sənə qonaq gəlib bir şey istəsə, azuqə dilərsə, ona ver,çünki qonaq yeməyi xoşlamasa, ev sahibinə qarğış edər., Uma gelse, kut gelir - (Qonaq gəlsə, uğur gələr.) (ATALAY Besim. 1994, s.93) ata sözü də türk mədəniyyətində müsafirin, qonağın nə qədər önəçli olduğunun sübutudur. Kaşğarlı həm uşaqlara, həm də böyüklərə bir işi görərkən heç vaxt tələsməməyi, səbirli olmağı nəsihət edir, mala-mülkə, var-dövlətə çox tamah salmamağı tövsiyə edirdi. Kışka etin kelse kalı kutluğ yay. Tün kün keçe alkınur ödhlek bile ay. (Qutlu yaz gəldiyindəqış üçün hazırlan.gecə, gündüz keçərəkay ilə zaman tükənər) Aşağıdakı nümunədə isəkaşğarlı əldən gedən mal-mülk üçün üzülməməyi, sıxıntı çəkməməyi tövsiyə etmişdir. 197

217 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bulmuş nenğinğ seversin. Akrunanğar sevingil. Barmış nenğinğ sakinma Azrak anğar övüngil (ATALAY Besim. 1994, s.360) (Əldə ola malı sevərsən. Ola ilər ki, bir gün o mal əlindən çıxsın.mal əlindən gedərsə narahat olma, üzülmə, çünki gedən mal üçün heyfslənmək malı geri gətirməz.) Milli mədəniyyətimizə aid zəngin bir yazılı mənbə olması, qəhrəmanlarının milli mədəniyyətimizə aid olan dəyərləri, xüsusiyyətləri daşıdığı üçün həm müəllimlər, həm də valideynlər uşaqlara sosial vərdişlər aşılayarkən, onları sosial cəhətdən tərbiyə edərkən Dədə Qorqud dastanlarından da istifadə edilə bilər. Oğuz eposu aşağıdakı səbəblərə görə ilk orta əsərlər türk epos tiplərindən öz müasirliyi, modernliyi ilə seçilir. 1. I minilliyin ortalarından başlayaraq oğuz türklərinin get-gedə daha çox sayda Qərbi Türküstan-Azərbaycan-Kiçik Asiya istiqamətində yayılmaları nəticəsində yeni coğrafiyalara yiyələnmələri, yeni etnik-mədəni əlaqələrə, yəni beynəlxalq münasibətlərə girmələri. 2. Türk tanrıçılığı əsasında islam dininin qəbul edilməsi. 3. Oğuz türklərinin, xüsusilə, XI əsrdən etibarən islam şərqində aparıcı ictimai-siyasi qüvvəyə çevrilmələri.(1,17) Məhz həmin hadisələrin təsiri altında oğuz türklərinin epik təfəkkürü bir sıra yeni xüsusiyyətlərlə zənginləşir ki,bunu ən mükəmməl şəkildə əks etdirən epos Dədə Qorqud dastanıdır. Kitabi-Dədə Qorqud - Dədə Qorqud dastanının orta əsrlərin yazı ənənəsi əsasında müəyyən normaya salınmış formasıdır. Kitabi-Dədə Qorqud mənşəyi, tipologiyası etibarilə yazılı deyil, şifahi dilin nümunəsidir. (Cəfərov N. 1999, s.65) Dədə Qorqud dastanı artıq qeyd edildiyi kimi, ilk orta əsrlərin oğuz eposudur.bu isə o deməkdir ki, birincisi, Dədə Qorqud dastanında qədim türk epos təfəkkürünün müəyyən əlamətləri mühafizə edilir. İkincisi, həmin dastanda son orta əsrlər Azərbaycan türk eposunun ideya-estetik əsasları müəyyənləşir. Ona görə də Dədə Qorqud dastanında həm qədim türk eposunun (e.ə I minilliyin ortalarından, b.e I minilliyin ortalarına qədər), həm də Azərbaycan türk eposunun (XV əsrdən sonra) ünsürlərini, motivlərini, formalarını tapmaq mümkündür. Dədə Qorqud dastanlarında oğuzlara müxtəlif dərslər verilmiş, xalqı maarifləndirmək məqsədi daşımışdır. Bu mənada, Dədə Qorqud kitabı nı Oğuz xalqının yazılı dərsliyi adlandıran professor Tofiq Hacıyev çox doğru qənaətə gəlmişdir.(2,104) Boylarda tarix bir növ epik dastan kodundan verilir. Həmçinin oğuzların dini inancları haqqında da məlumat verilir. Məsələn, dastan qəhrəmanları kafirlərlə savaşa girmədən əvvəl arı sudan abdəst alıb iki rükət namaz qılır. Adı görklü Məhəmmədə salavat gətirirlər. Boylarda həmçinin oğuzların iqtisadi vəziyyəti haqqında da məlumat verilmişdir. Oğuzların heyvandarlıqla məşğul olması demək olar ki, bütün boylarda vurğulanmaqdadır. Boynu uzun bədəvi at, tavla-tavla şahbaz at, ağayılda tümən qoyun, qaytabanda qızıl dəvə, dəpə kibi ət, göl kibi qımız, qəlib ifadələri dastan boyu bütün boylarda təkrarlanmaqdadır. Ancaq oğuzlarda üstünlük zənginliklə, malmülklə olmaz, oğuzlarda əsl üstünlük igidliklə olur. Dastanın Müqəddimə sindəki atalar sözləri də buna əyani sübutdur: Bir yiğidin qara dağ yumrusunca malı olsa,yığar-dərər, tələb eylər, nəsibindən artuğun yeyə bilməz; Təkəbbürlük eyləyəni Tanrı sevməz; Könlün yuca tutan ərdə dövlət olmaz; Ər malına qıymayınca adı çıqmaz; Oğul atadan görməyincə süfrə çəkməz; Baba malından nə faidə başda ağıl olmasa və s. Dədə Qorqud dastanlarının uşaqlarda aşıladığı sosial bilikləri təhlil etdikdə paylaşma, yardımlaşma, başqalarından kömək istəmə, başqalarına kömək etmək, iltifat göstərmək və s. kimi sosial bacarıqların ön planda olduğu görülməkdədir. Dastanda oğuz igidləri öz malını tez-tez 198

218 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il yoldaşları arasında bölürdü. Qazan xan ildə bir dəfə halalının əlindən tutub evindən çıxırmış və var-dövlətini oğuzlar arasında paylaşdırırmış.bu özü əslində dövlət başçılarının üzərində ictimai nəzarəti həyata keçirirdi. Beyrək də Banuçiçəyin onun üçün göndərdiyi qaftanı yoldaşları arasında bölüşdürərək hər gün bir yoldaşının geyməsini istəyir. Dastanın Bəkil oğlu İmran boyu nda da Bayındır xan Bəkilə hədiyyə kimi elbisə, qaftan, çadır verir. Qazan və digər oğuz igidləri düşmən üzərində qələbə qazandıqdan sonra hər zaman öz igidlərinə ölkə, qala bağışlayırlar. İnsanda olan müsbət keyfiyyətləri sadalayaraq onları tərifləmə, mədh etmə kimi sosial vərdişlərə Dədə Qorqud dastanlarının əksər boylarında rast gəlinməkdədir. Dastanda ərlə-arvad bir-birinə müraciət edərkən Başım baxtı, evim taxtı. Göz açuban gördügim, könül verib sevdigim - deyə müraciət edir. Ana haqqı Tanrı haqqına bərabər tutulur. Kiçik qardaşlar heç zaman böyük qardaşlara qarşı sayqıda qüsur etməzlər. İki qardaş görüşdükdə kiçik qardaş hər zaman böyük qardaşın əlin öpür, böyük qardaş da kiçik qardaşın boynun qucur. Qadın heç vaxt öz ərinin üzünə qayıtmır. Hətta yeri gəldikdə öz ərinin canı bahasına öz canını qurban verməyə belə hazırdır ki, bunun da bariz nümunəsini Duxa qoca oğlu Dəli Domrul boyu nda müşahidə edirik. Dəli Domrulun vəfali xanımı öz canını tərəddüd etmədən öz həyat yoldaşına qurban verir: Gök tanıq olsun, yer tanıq olsun.mənim canım sənin canına fəda olsun. Bax budur əsl qadın sədaqəti, əsl ailə bütövlüyü. Belə ailədə tərbiyə alan uşaqlar da təbii ki, ən ali, ən nəcib insani və bəşəri keyfiyyətlərə sahib olacaqdılar. Darda qalanlara yardım etmək Dədə Qorqud dastanlarında ən çox rast gəlinən sosial tərbiyə üsuludur. Dastanda çətinə, dara düşən oğuz igidinə hər zaman yardım edilir. Bunu dastanın 1,2,3,4,5,7- ci boylarında da görmək mümkündür. Birinci boyda darda qalan Oğuz igidinə-buğaca ilk öncə əfsanəvi Xızır yardım edir, daha sonra anası. Düşmən tərəfindən əsir aparılan Dirsə xanın köməyinə yenə oğlu Uruz çatır. Burada Dirsə xanın 40 namərdi tərəfindən əsir aparıldığını eşidəndə Dirsə xanın xatununun oğluna dediyi sözlər də uşaqların ailə tərbiyəsi baxımından çox önəmlidir. Dirsə xanın namərdlər tərəfində əsir aparıldığını eşidən ana oğlu Uruzu atasının səhvini unutmağa və atanın qarşısında vəzifəsini icra etməyə çağıraraq bir daha Uruza oğulluq borcu nu xatırlatmış olur. Bamsı Beyrək boyu nda da Bamsı yolda kafirlər tərəfindən soyularaq əsir aparılan bazırganlara yardım edir. Qanlı qoca oğlu Qanturalı boyu nda Selcan xatun yaralanmış Qanturalıya kömək edir. Qazan bəgin oğlu Uruzun dutsaq olduğu boy da da Burla xatun düşmənlə təkbətək döyüşdə yaralanan Qazana yardım edir.oğuz igidlərinin gücü, məğlubedilməzliyi də məhz bu birlikdə, bərabərlikdə idi. Dastanda dara düşən Oğuz igidləri ilk əvvəl Tanrıdan yardım istəyirlər. Döyüşdən əvvəl bütün oğuz igidləri arı sudan abdəst alır, ağ alınlarını yerə qoyub iki rükət namaz qılır. Adı görklü Məhəmmədə salavat gətirirlər. dara düşən Oğuz bəyləri Dədə Qorquddan yardım istəyirlər. Bamsı Beyrək boyu nda Banuçiçək üçün elçilik etməsini məhz Dədə Qorquddan xahiş edirlər. və buna Oğuz bəylərinin ağsaqqallar məclisi qərar verir.çünki söhbət Dış oğuzdan qız almaqdan gedirsə, bu, Baybörə bəyin təkbaşına alacağı və icra edəcəyi bir qərar ola bilməzdi. Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy da qoca bir qarının Basatın yanına gələrək ona yalvarmasından, ondan yardım istəməsindən (-oğlunun yerinə bir əsir verməsindən) danışılır. Dastanada yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi ailə fərdləri arasında olan münasibət elə ustalıqla, incəliklə, zərifliklə seçilib ki, həyəcansız oxumaq mümkün deyil. Oğul atanın namusunun təmiz qalması üçün şişə keçirilməyə belə razıdır və bunda bir anlıq da olsa heç bir tərəddüd etmir. Qadın öz ərinin, nişanlısının yolunu 16 il sədaqətlə gözləyir. Bacılar qardaşları üçün 16 il yas saxlayır. qara geyib göy sarınır. Dastanda mübahisə etmənin də çox zaman xoş olmayan nəticələrə gətirib çıxardığı da vurğulanmaqdadır. Bəkil oğlu İmranın boyu nda Bəkil ov zamanı Qazanla mübahisə edir və kü- 199

219 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» sərək öz yurduna qayıdır, lakin Bəkilin arvadı padşahlar Tanrının kölgəsidir -deyib onun səhvini düzəltməyə çalışır. Oğuzlar adətən düşdükləri çətinlikləri özləri həll etməyə çalışırlar. Məsələn, Qazan xanın evinin yağmalandığı boy da Qazan xan ona kömək etmək istəyən çobanı ağaca bağlayır. Qanturalı onun yağısını dəstursuzca basan nişanlısını- Selcan xatunu tanımadan cəzalandırmaq istəyir. Bəkil oğlu İmran da atasının təkidinə baxmayaraq yardım üçün Qazan xana müraciət etmir və düşmənin qarşısına tək çıxır. Koroğlu dastanının qəhrəmanı Koroğlu da, dəlilərin təkidinə baxmayaraq Nigar xanımın arxasınca İstanbula tək gedir: İgid gərək yar sevməyə, Özü tək gedə, tək gedə. Müxənnət qəddin əyməyə, Özü tək gedə, tək gedə. (3,65) Dədə Qorqud boylarında qadınlar da söz sahibidir. Qadınlar evlənəcəyi igidlərin qəhrəmanlığını sınaqdan keçirir və ondan sonra ona könül verir. Dastanın boylarında həm dövlətə və dövləti idarə edənlərə, həm də xalqa, millətə və millətin gələcəyi olan uşaqlara verilən çox önəmli dərslər var. 1.Dövlətə verilən nəsihətlər. Dastanın bütün boylarında ümumi ana fikir əsas leytmotiv kimi Oğuz birliyini davam etdirmək fikri aşılanmaqdadır.bu birliyin davamlı olması üçün dövlətə və dövlət adamlarına; -İqtisadi gücə sahib olmaq. - Hünər və ərdəm sahibi olmaq. - Xalqa yaxın olmaq ideyası vurğulanmaqdadır. Dastanda gələcək nəsillərə da çox dəyərli nəsihətlər aşılanmaqdadır. -Ox atmaqda və yay çəkməkdə hünərli olmaq. -Düşmən ilə mübarizədə qorxmamaq və düşmənə üstün gəlmək. -Elinə, yurduna sahib çıxmaq. - Zəngin və əliaçıq olmaq.( ac toyurmaq, yalıncıq donatmaq ) -Öz soyunun şərəfini hər zaman uca tutmaq və qorumaq. 2.Xalqa verilən nəsihətlər -Dövlətə sadiq olmaq. -Qonaqpərvər olmaq ( Ər malına qıymayınca adı çıqmaz, Qonağı gəlməyən qara evlər yıqılsa yeg ) -Dediqodu etməmək. -Alicənab, açıqürəkli olmaq. ( Təkəbbürlük eyləyəni Tanrı sevməz; Könlün yuca tutan ərdə dövlət olmaz. ) -Dürüst olmaq. ( Yalan söz bu dünyada olunca, olmasa yeg ) -Qorxaq olmamaq.(sarp yürürkən Qazlıq ata namərd minə bilməz; Çalub-kəsər uz qılıcı müxənnətlər çalınca çalmasa yeg;çala bilən yigidə oq ilə qılıcdan bir çomaq yeg.) -Övladını yaxşı tərbiyə etmək.(qız anadan görməyincə ögüt almaz;oğuz atadan görməyincə süfrə çəkməz; Qarı düşmən dost olmaz) - Üzərinə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirmək.(qara polat uz qılıcı çalmayınca qırım dönməz; Qaracuğa qıymayınca yol alınmaz) -Həyat yoldaşına sadiq olmaq. Dastanda ailə qurmaq istəyən gənclərin söz bütövlüyünə, bir-birinə sadiq olmalarına, əhdpeyman bağlamalarına da xüsusi diqqət yetirilir. Bamsı Beyrək boyunda Banuçiçək Beyrəyi 16 il gözləyir. Ərlə arvadın bir-birinə sadiqliyi Dəli Domrul boyunda da təsvir edilmişdir. Dəli Domrulu ölümdən sevimli arvadının nəcibliyi və ailə məhəbbəti xilas edir.ərlə arvadın bir-birinə olan ilahi, ülvi və pak ailə münasibətləri, qarşılıqlı məhəbbət yolundakı fədakarlıqları nəticəsində Allah onların ömürlərini 140 il uzadır.nəticədə saf və təmiz ailə məhəbbəti ölümə qalib gəlir. 200

220 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il -Anaya-ataya hörmət etmək.(ata adını yürüdəndə dövlətli oğul yeg!;ata adın yürütməyən xoyrad oğul ata belindən enincə, enməsə yeg, ana rəhminə düşüncə, doğmasa yeg!; Oğul atanın yetiridir, iki gözünün biridir. Dövlətli oğul qopsa,ocağının közidir.)həmçinin biz dastan boylarında tez-tez Ana haqqı-tanrı haqqı ifadəsinin işləndiyinin şahidi oluruq. Dastanlarda yaşlı nəsli gənc nəslə, gənc nəsli isə yaşlı nəslə qaynaq edən iki mühüm amil valideynlərə məhəbbət, namus çox böyük məhəbbətlə vəsf edilir. Ata-anaya məhəbbət, hörmət və qayğı Qazan xanın evinin yağmalandığı boyunda da təsvir olunur.boyun məzmununda Qazan xan döyüşdən qabaq Şöklü Məlikdən ilk öncə ancaq qarıcıq anasını istəyir ki, bu da anaya olan sonsuz məhəbbətin və hörmətin ifadəsi idi. Dastanda olan nəsihətamiz fikirlərin bəziləri atalar sözləri şəklində qəlibləşərək dastanın boylarına səpələnmişdir və dastanın ifadə etmək istədiyi əsas qayəni tamamlayır: Allah-Allah deməyincə işlər olmaz.qadir Tanrı verməyincə ər bayımaz.əzəldən yazılmasa, qul başına qəza gəlməz.əcəl vədə irməyincə kimsə ölməz.ölən adam dirilməz.çıxan can geri gəlməz.yad oğulu saqlamaqla oğul olmaz-böyüyəndə salur gedər, gördüm deməz. Kül təpəcik olmaz.əski pambıq bez olmaz. Dastanın Müqəddimə sində verilmiş yuxarıdakı atalar sözlərinin hər birisi dastan boyları ilə, boylarda ifadə olunmuş fikirlərlə sıx şəkildə bağlıdır. Atalar sözləri təkcə Müqəddimə ilə kifayətlənmir, eyni zamanda hekayələrin məzmununda və səcli-qafiyəli nəsr hissələrində də belə hikmətamiz ibrətli nəsihətlərə-aforizmli formul ifadələrə də sıxlıqla rast gəlinməkdədir: Əski donun biti, öksüz oğlanın dili acı olur.qadir səni namərdə möhtac etməsin.çaparkən ağ-boz atın büdrəməsin. Allah verən umuzun üzilməsin.axır sonu arı imandan ayırmasın. Bildiyin unutmasa, aqıl yaxşı. (4,94) Belə aforizmli formulların sayını dastan boylarından gətirilən nümunələrlə kifayət qədər artıra bilərik.belə nəsihətlər formul-qəliblər şəklində dastan boyu dinləyicilərə nəsihətamiz, əxlaqi-didaktik fikirlər aşılayaraq dastanın əsas daxili strukturunu-quruluşunu formalaşdırmaqdadır. Araşdırmalar göstərir ki, Dədə Qorqud kitabı nın Müqəddimə sindəki atalar sözləri, hikmətli fikirlər boyların ümumi məzmunu ilə sıx şəkildə bağlı olub dastan boyu aşılanmaq istənən ideyaların bir növ dastanın əvvəlində verilmiş qəlib formasıdır. Uşaqları tərbiyə edərkən, onlara sosial vərdişləri aşılayarkən onların hər birinə şəxsiyyət kimi yanaşmaq, fərdi münasibət göstərmək lazəmdır. Bu münasibət hər zaman müsbət ideyaların daşıyıcısı olamalıdır. Yunis Əmrə kimi Biz gəlmədik kavqa üçün, Həzrəti Mövlananın təbiri ilə Hər nə olusan ol, gəl deyib hər kəsə qucaq açmağı bacarmalıyıq. Çox təəssüf ki, bugün müxtəlif televiziya proqramlarında olan verilişlər, əcnəbi seriallar sayqı və sevgidən uzaq, qeyri-məşru əlaqələr və s. kimi əxlaqımıza zidd olan adətlər həm böyüklərin, həm də uşaqlarımızın şüuraltına işləyərək onları milli-mənəvi, əxlaqi dəyərlərimizdən ayırır. Bütün bunlar əxlaqi dəyərlərimizi zədələyən, təməl ailə bütövlüyünü sarsıdan mənfi xüsusiyyətlərdir. Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatı da dünya uşaq ədəbiyyatının ayrılmaz hissəsidir. Bu ədəbiyyat türk xalqlarının yaratmış olduqları bütün maddi və mənəvi sərvətləri yeni-gənc nəslə öyrətməli və onları bu mədəni sərvətin əsl varisi kimi tərbiyə etməlidir. Bu zaman diqqət edilməsi vacib olan bəzi şərtlər də mövcuddur. 1.Uşaq ədəbiyyatı uşaqların yaş səviyyəsinə uyğun yazılmalıdır. 2.Bədii əsərlərin dili aydın və rəvan olmalıdır. 3.Yığcam süjetli nəsr əsərlərinin dilində lirizmə üstünlük verilməlidir. 4. Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatı nümunələri Azərbaycan dilinə tərcümə olunmalıdır. 5.Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatı ilə tanışlıq bütün uşaqların milliyətindən asılı olmayaraq mənən yaxınlaşmasına xidmət etməlidir. 6. Tərcümə olunan uşaq ədəbiyyatı nümunələri diqqətlə seçilməli, milli-mənəvi dəyərlərimizə zidd olan əsərlər tərcümə edilməməlidir. 201

221 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 7.Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatı qarşılıqlı şəkildə təhlil olunmalı, ortaq dəyərlərlə bağlı mütəmadi olaraq simpoziumlar, konfranslar keçirilməlidir. 8. Kitabi-Dədə Qorqud kimi türk xalqlarının ən zəngin tarixini, adət-ənənələrini, həyat tərzini, mənəvi dəyərlərini əks etdirən sənət abidələri uşaqlar üçün sadələşdirilməli, uşaqlara vətənə, dövlətə, ailəyə sevgi, böyüyə hörmət, qəhrəmanlıq, igidlik kimi yüksək mənəvi dəyərlər aşılanmalıdır. 9. Dədə Qorqud motivləri əsasında uşaqlar üçün kiçik həcmli, ibrətli süjetli hekayələr yazıla bilər. Və bu əsərlərdə xalqımızın milli-mənəvi dəyərləri, həyat tərzi, qəhrəmanlığı qabarıq şəkildə əks olunmalıdır. Əgər mədəni, zəngin mənəvi zövqə malik, öz keçmişinə bağlı və gələcəyinə ümidlə baxan bir gənclik görmək istəyiriksə, uşaq ədəbiyyatına çox ciddi önəm verilməlidir. Çünki gələcək nəsillərin bədii zövqünü, düşüncə tərzini məhz indinin uşaq ədəbiyyatı formalaşdırmaqdadır. Məqaləyə AMEA- nın müxbir üzvü, f.e.d, professor Tofiq HACIYEV rəy vermişdir. ƏDƏBİYYAT 1. Kitabi Dədə Qorqud.Məqalələr toplusu, Bakı, Dədə Qorqud dünyası.məqalələr.bakı, Koroğlu dastanı, Bakı, Kitabi-Dədə Qorqud, Bakı, Cəfərov N. Eposdan kitaba, Bakı, Türk xalqları ədəbiyyatı II.Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi Materialları, Bakı, 2008, 7. ATALAY Besim. Divani-Lüğat it-türk I cild, Ankara, 1994 TÜRKMEN-TÜRK ATASÖZLERİNDE ÇAGA/ÇOCUK MOTİFİNİN İŞLENİŞİ Yrd. Doç. Dr. Ramazan ÇAKIR Mevlana Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Konya /Türkiye [email protected] ÖZET Atasözleri ulusların binlerce yıllık deneyimlerini içeren anonim söz varlığını oluşturmaktadır. Bu yönüyle atasözleri, toplumların kimlikleri olup tarih, kültür ve edebiyatın milli cephesini yansıtır. Kısalık, kafiye, aliterasyon ve vezin gibi şiirsel özellikler taşıyan atasözleri, akılda kolayca kalır ve gelecek kuşaklara aktarılır. Oğuz grubunun iki ana dili sayılan Türkmence ve Türkiye Türkçesinde önemli bir yere sahip olan atasözleri, her iki ulusun yaşama biçimine ait bilgiler içerir. Ninni ve masalla başlayan çocuk eğitiminde atasözleri de kullanılır. Atasözleri milli ve kültürel değerlerin çocuğa aktarılmasında önemli bir öğedir. Atasözleri özellikle çocukların iyi ve kötüyü ayırt etmesine, olumluya yönelmesine, kötülükten kaçınmasına yardım eder. Bu çalışmada, Türkiye Türkçesi ve Türkmen atasözlerinde yer alan çocuk motifi ve bu motifin özellikleri üzerinde durulmuştur. Her iki kültürdeki atasözleri, içerdikleri iletileri bakımından mukayeseli olarak ele alınıp incelenmiş, benzerlik ve farklılıkları tespit edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türk atasözleri, Türkmen atasözleri, çocuk, çocuk eğitimi, çaga. ABSTRACT Proverbs are known as anonymous expressions consisting of national experiences. Because of this proverbs are identity of a society reflecting national aspect of history, culture and literature. Proverbs having some poetic features such as shortness, rhyme, alliteration and meter can easily memorized and transferred to new generations. The proverbs in Turkey Turkish and Turkmen Turkish considered as two main languages of Oghuz group of Turkic consists of many information about the life styles of two nations. 202

222 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Proverbs are usefull in child education which initially used lullabies and tales. They are one of the most important features in teaching of national and cultural values to child. Moreover they help children to make distinguish bad and good, to direct positive attitudes and to save from bad manners. In this study, the motif of child in proverb in both Turkey Turkish and Turkmen Turkish was dwelt on. The proverbs in both cultures were explored by comparing their messages, then their similarities and differences were considered. Key words: Turkish Proverbs, Turkmen proverbs, child education, the words çocuk and çaga. 1-GİRİŞ Türkmen toplumunda; sevgiye, güvene, şefkate, örf âdetlere dayanan aile, toplumun sağlam bir çekirdeği ve bir huzur ortamıdır. Türkmen ailesi, genellikle çok çocukludur ve "Büyük Ataerkil" aileler hâkimdir. Böyle bir ailede 3-5 evli oğul, gelinler, torunlar bulunur. Söz hakkı en yaşlı erkek ve en yaşlı kadındadır. 18. yüz yılın sonu, 19. yüz yılın başlarında Türkmen aile yapısında bazı değişikler görülmüş. Ataerkil aile yerini çekirdek aileye bırakmıştır. (Dinç-Çakır, 2008: 39). Bütün Türk Cumhuriyetlerinde Komünist devriminden sonra baskılar ve girişimler karşısında, bazı aileler içerisinde eski aile sisteminde ve ahlaki bazı bozulmalar olmasına rağmen gerçek aile anlayışı muhafaza edilmiş, korunmuş ve yaşatılmıştır( Tatlılıoğlu,2008:2). Aile ve ahlaki değerler, Türkmen toplumunda korunmuş, kadın ve anne mukaddes olarak değerlendirilmiştir. Oğuz nesli olan Türkmen toplumunda kadın, anne; Kâbe gibi mukaddes ve yakın kabul edilir( Türkmen Dilinin Sözlüğü,1961:697). Kutsal ailenin devamı ve genişlemesi için, geleneksel Türkmen aile yapısında çok eşliliğe yer verilmiştir. Aile ne kadar büyük olsa da, bir kapıdan girip çıkmak, bir sofradan yiyip içmek kadimden gelen bir dep desturdur. 1 Altı oğlunu everen bir dedenin, kısa zamanda on torunuyla bir arada tertip düzen içinde yaşayışını ve onlara Türkmen edebini en iyi şekilde uygulamalı olarak öğrettiğine bizzat Türkmenistan da kaldığım sürede şahit olmuştum. Fakat son yıllarda, ekonomik şartların da ağırlaşmasıyla, çekirdek aileler yaygınlaşmaya başladı. Baba evlendirdiği oğluna yeni ev kurmakta ve onun kendi başına hayata atılmasını sağlamaktadır. Kalabalık olan ailede informal eğitim genellikle ninni, masal ve atasözleriyle yapılır. Atasözleri özellikle çocukların iyi ve kötüyü ayırt etmesine, olumluya yönelmesine, kötülükten kaçınmasını ve geleneksel değerleri öğrenmesini sağlar. Teşvik, koruma, motive etme, kültürel ve ahlaki değerleri verme işlevlerini üstlenir ve sağlıklı bir şekilde eğitimini tamamlamasına ve iyi bir aile kurmasına yardımcı olur. Bu çalışmada, Türkiye Türkçesi ve Türkmen atasözlerinde yer alan çocuk motifi ve bu motifin özellikleri üzerinde durulmuştur. Her iki kültürdeki atasözleri, içerdikleri iletileri bakımından mukayeseli olarak ele alınıp, iki bölümde incelenmiş, benzerlik ve farklılıkları tespit edilmeye çalışılmıştır. Karşılaştırma yapılırken farklılıkların net olarak görülebilmesi bakımından Türkmen atasözlerinin ikinci satırda italik dizilerek verilmiştir. Dolaylı anlatımla hayvan ve bitki motifleri kullanılarak, açıklamasında çocuklara nasihat veren Türk atasözlerine bu çalışmada yer vermedik. Aşağıdaki örneklerde olduğu gibi 1 Günümüz Türkmen toplumunda, edep, däp-dessur ve adat terimleri, kullanılmaktadır. Semantik olarak iç içe geçen bu kavramlardan edep daha ziyade ahlakî anlayışa, dep-dessur ve adat ise davranış kalıplarına işaret eder. Bu üç kavram içinde en yaygın kullanılanı ise dep-dessurdur ve bütün bir yaşam tarzını ve uyulması gereken kuralları ifade eder. (Bilgin,2007: 551). Kadimi Türkmen sözcüklerinden olan edep, içerisinde davranış (dep-dessur) barındırsa da konunun özellikle ahlak boyutunu (terbiye, utanç-haya) temsil eder (Türkmenbaşı, 2005:431). Örneğin ölünün ardından yemek vermek depdessurdur, bu davete katılım ise edeptir. Kadimi Türkmen sözlüğünde adat [aadat]: Bir milletin hayatına yerleşen kadimden gelen dep-dessur, alışkanlık. 1.Köylünün gül ömrün solduran adat (Mollamurt, Seçilen Eserler). (Türkmen Dilinin Sözlüğü, 1962: 15) ve dessur [dessuur]: Çoğunluğun kabul ettiği dep, nesilden-nesle geçen düzgün-tertip, adat. 1. Birlikte yemek bu ailede ata-babadan gelen dessurdı (Türkmen Dilinin Sözlüğü, 1962: 275). 203

223 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 741- Can ciğerden tatlı: Ana babanın evlatlarına düşkünlükleri söz götürmez. Ancak kendi canlarını çocuklarının canlarından daha önce düşünürler (Aksoy) Karpuz (kavun, karpuz) kökeninde büyür (Aksoy). 399-Gawun kökünden garrar (Geldiyev, s.120): Çocuk ana baba ocağında, herhangi bir kişi doğup büyüdüğü çevrede yetişir, gelişir. Amaç, yöntem: Bu araştırmada; katılarak gözlem, literatür taraması, mülakat teknikleri kullanılmıştır. Çalışmanın betimsel, tanımlayıcı ve açıklayıcı nitelikte olmasına çalışılmıştır. 2-TÜRKMEN VE TÜRK AİLE YAPISINDA ÇOCUĞUN YERİ: Çocuğun ilk şahsiyeti aile yuvasında başlar ve şekillenir. Zeka ve kabiliyetlerin geliştirilmesinde ailedeki sosyalleşme şartları, ana-babanın çocuk yetiştirme stilleri, ailenin içinde bulundağu sosyo-ekonomik durumu çocuğu oldukça etkilemektedir (Söylemez, 199: 68). Ailede ninni, masal ve efsanelerle başlayan çocuk eğitimi atasözleri ve deyimlerle devam eder. Türkmen neslinin çoğalması ve devam etmesi için, ailelerde ortalama çocuk sayısı 8 veya 10 u bulmaktadır (Çakır, 2008: 866). Türkiye de de özellikle doğu ve güney doğu Anadolu da bu yapı mevcuttur. Türkmen ailelerde bir erkek çocuk, doğduğu zaman kulağına ezan ve kamet okunur. Büyük baba iki kurban keser ve güzel bir ziyafet verir. Çok erkek çocuk doğuran anneye büyük hediyeler verilir ve hürmet edilir. Bizde ise genillikle akika olarak, bir kurban kesilir. Biz deki merasim-törenin karşılığı, Türkmenlerde toydur. Biz sadece sünnet ve evlilikte düğün kavramlarını kullanırız. Türkmenlerde sırasıyla beşik toyu (düğünü), yedinci gün toyu, kalpak toyu, diş toyu ve evlenme toyu yapılır. a) Beşik toyu: Ezan okunur, bebeğe isim verilir, değişik ikramlarda bulunulur ve büyük şenlik düzenlenir. Yeni doğan çocuğa isim koymak en güzel duadır. Bu duanın kalıcı olması isteyen Türkmen aileler, sevdiklerinin ve büyüklerinin isimlerini çocuklarına verirken, Muhammet ismiyle taçlandırırlar: Aymemmet (Ay gibi parlak, nurlu), Amanmet (Sağ ve selamette, güvende Baymet (Devletli, zengin gönüllü), İlmuhammet (Elin günün, halkın adamı olsun), İşmuhammet (Hakiki dost Muhammet, iş; eş dost) gibi... (Karayunusoğlu, 2008). b) Kalpak toyu: Yeni doğan bebeğin saçı dayısı tarafından kestirilir ve ona hediye verilir. Çünkü Türkmenlerde oğlan dayısına çeker denilir. c) Diş toyu: Çocuğun ilk dişi çıktığında diş toyu yapılır (İlyasova, 2005: 13). Türkmenlerde kız çocuğu dünyaya geldiğinde ise daha sade törenler düzenlenir. Önce kulağına ezan okunur, bir kurban kesilir ve aile içi tören yapılır. Kız çocuğa için sadece evlenme toyu yapılır. Günümüz Türkmen aileleri erkek olsun, kız olsun, belli günlerde merasim düzenleyerek: Oğlum oldu, Kızım oldu, kırkını doldurdu, gülüverdi diye kutlar. Yürümeye başladı, dişi çıktı diye şeker saçar. Sünnet ettirdim, ata bindi diye merasim düzenler. Dişi çıkan çocuğa toy pişmesi (hedik) dağıtılır (Türkmenbaşı, 2004:100). Türkmenlerde bunlardan başka erkek çocuğa saç toyu, kırkı çıkan çocuğa toy, doğum günü toyu kutlanmaktadır (Tatlıoğlu,1999: 24). Türkmen ailesinde çocuğun yeri konusunda Türkmen-Türk Ünv. Öğretim üyesi Kabe Borcakova ile yaptığımız söyleşide, Türkmen ailesinin sağlam yapısını ve atanın hâkimiyeti şöyle ifade etti: Türkmen ailesinde anne sevgisi ve şefkati, çocuk eğitiminin başlangıcını teşkil eder. Çocuk asıl terbiyeyi-eğitimi ise atasından alır. Eskiden çocuk atasının atının ayağının tıkırtısını işitir işitmez hizaya geçer ve etrafı toplamaya başlarmış. Atını bağlarken, çıkarttığı geniz sesleri ve içeriye girince kaş göz işaretleriyle çocuk hareketlerine çeki düzen verir, saygıda kusur etmezmiş. Perzent atanın iki gözünden biri atasözünde gözü gibi koruduğu ve sevdiği evladını eline almadan hal diliyle sever. Çocukları çok olan Türkmen ailenin, toplum içinde itibarı yüksektir. Kadınlara ne kadar çocuk istiyorsunuz? Diye sorulduğunda: Allah ne kadar verirse cevabını vermektedirler. Milletin temel direği olan maşgala-aile Ruhname eserinde 115 defa geçerken, çaga kelimesi 292, gız 308 ve oğul kelimesi 449 defa geçmektedir.( Kirişçioğlu, 2010 ) 204

224 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Türkmenlerde çocuğun doğumdan itibaren gösterdiği her farklı durum düğün bayram, sevinç, mutluluk kaynağıdır. Bizdeki, Çocuklu ev pazar çocuksuz ev mezar atasözü Türkmenler arasında da kullanılır. Kısaca çocuk Türkmen Türk toplumlarında hem neşe ve mutluluk kaynağı hem de neslin ve kültürün taşıyıcısı olarak önemli bir yere sahiptir. Neslin ve kültürün devamını bugünün çocukları, yarının büyükleri sağlar. Onların en güzel ve en doğru biçimde yetişmeleri için birçok atasözü söylenmiştir (Gönen,2011:207). 3. TÜRKMEN ATASÖZLERİ: Atasözleri, Türkmence bir kaynakta: Halkın meydana getirdiği nakıllar-atasözleri; akıl hazinesi, ruh çeşmesi, ve halkın yanılmayan maslahatçısıdır. Çünkü onlar tarihten gelen onlarca neslin tecrübelerinden oluşmuş çözgütlerdir. (Geldiyev, 2004:7) şeklinde tanımlanır. Atasözleri; özgünlüğü, anlam zenginliği, tesiri ve kullanımındaki serbestliği ile folklorun diğer türlerinden ayrılmaktadır. Folklorun ilgi çekici bu türünü araştıran alana paremioloji denilmektedir. Paremioloji, sözlü geleneği araştıran disiplinin bir bölümüdür. (Seyidov,2010: ) Atasözleri eskiden beri halkın gönlünde ve dilinde yaşayıp gelmekle birlikte eski el yazmalarında, dil yadigârlarında ve eski kitaplarda da yer alışmıştır. Kaşgarlı Mahmut un Divanü Lügati t-türk adlı kitabındaki atasözlerinin pek çoğu küçük değişikliklerle veya aynı şekilde günümüze kadar gelmiştir ( Recebov, 1991:191). Bu da atasözlerinin, hem yazılı hem de sözlü olarak, asırlardır yaşadığının bir göstergesidir. Türkmen halkının hayatını ve milli unsurlarını yansıtan atasözleri, samimi ve orijinal bir üslupla dile getirilmiştir. Yapı ve kuruluş özellikleri bakımından Türkiye Türkçesindeki atasözlerinden farklı değildir. Anlam yönünden bütün insanlara hitap edecek bir tarzdadır. Türkmen atasözleri fikir bakımından değerlendirildiğinde; çalışmanın faydaları, tembellik, mertlik ve yiğitliğin saygınlığı, atın ve devenin insan hayatındaki yeri ve önemi, vatan sevgisi, dostluk, akıl ve edebin faydaları, tatlı dilli olmanın kazandırdıkları, kadının, kardeşlerin, anne ve çocuklarının toplumdaki yeri, komşuluk hakları, misafırperverlik vb konuların işlendiği, dolayısıyla, Türk atasözlerinde de görülen ortak temaların fazlalığı dikkati çekmektedir ( Sis, 2005: ). 32 tane çaga motifli Türkmen atasözünden, günümüzde yaygın kullanım alanına sahip 17 tanesini aşağıya alarak, Türkmen atasözlerini taşıdıkları iletiler bakımından iki ayrı şekilde aşağıda tasnif etmeye çalıştık Olumlu ileti taşıyan çocuk motifli atasözleri: Çaga begden, handan ulu. Çaga bizinki, aklı özüninki. Çagana dili, manisi bilen öwret (Ruhname, 212). Çaga elinden, yiğit yü(zü)nden, ayal izinden, erkek dizinden, garrı süyeginden üşür. (Geldiyev, 75) Çagany-ýaşdan,edebi-başdan.(M.Carrıyew) 64-Oğlan çağanı yaşdan, ayalı başdan (Geldiyev,197 ) Türkçe karşılığı ise: Ağaç yaşken eğilir. atasözümüzdür. Çagaly aýal jüýjeli towuk. Çaga eziz, edebi ondanam eziz Olumsuz ileti taşıyan çocuk motifli atasözleri: Çaga doğuranınki del de terbiye edeninki. (G eldiyev,197 ) Çaga aglamasa, enesi duýmaz. Çaga çaltyň bir elini baglar, çamanyň iki elini. Çaga hökümi patyşa höküminden artykdyr. Çaga ýaşlygyndakyny unutmaz, kel başyndakyny. Çagaly aýal gül, çagasyz aýal dul. Çagany pully-da etme, pulsuz-da tutma. Çagany söýgüleseň, beti gatar, uruberseň, eti gatar. 205

225 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Çagany taýak bilen ursaň, ulalansoň ol seni damak bilen urar. Çagasyz aýal miwesiz agaç. (M.Carrıyev, 86). 4.TÜRK ATASÖZLERİ: Atasözleri milletlerin yaşayışlarını, tecrübelerini, deneyimlerini ve dünya görüşlerini görmemiz açısından son derece önemli kaynaklardır. Atasözleri ait oldukları milletlerin sosyokültürel yapısının oluşum ve gelişim süreçleri hakkında da bizlere ipuçları verir. Bu bakımdan atasözleri geçmiş ile bugün arasında bir kültür köprüsü durumundadır. (Yastı, 2006: ). Çocukla ilgili atasözlerini değerlendiren Kemal Ayaldı, atasözlerini konularına göre sınıflayarak 12 farklı bakış açısı ortaya koymuştur. Bu da Türk kültüründe ve ailesinde çocuğun yerini göstermektedir (Gönen,2011:207). Atasözleri eski insanların değer yargıları olup içlerinde günümüzde bile faydalanılacak olanları vardır. Geçmişteki insanların yaşadıkları tecrübelerden hareketle ortaya koydukları bu atasözlerinin bilinçaltına yapacağı tesir dikkate alınarak, çocuk ve gençlerin, bu atasözlerini öğrenmeleri gerekir Olumlu ileti taşıyan çocuk motifli atasözleri: 5-Abdal düğünden, çocuk oyundan usanmaz. Bir kimse sevdiği işi uzun süre yapmaktan bıkmaz Akıllı oğlan neyler ata malını, akılsız oğlan neyler ata malını, (Hayırlı evlat neylesin malı, hayırsız evlat neylesin malı), (Oğlum deli malı neylesin, oğlum akıllı malı neylesin). Bir baba çocuklarına mal bırakmalıyım diye düşünmemelidir. Çocuk akıllı ise malı kendisi kazanır. Akılsız ise, altından girer, üstünden çıkar; malsız kalır Analık usta, yumağı ufak yapar; çocuklar usta, ekmeği çifte kapar. Bir nesneyi paylaştıran kişi, eşitlik ilkesini gözetmekle birlikte, payları beklenenden daha küçük ölçüde dağıtmaya kalkarsa, paydan yararlanacak olanlar, yine eşit olarak daha çok pay alma yolunu bulurlar Ananın çıktığı dala kızı salıncak kurar. Büyüklerinin tutumu çocuklara örnek olur. Çocuklar o yolu benimser. 476-Baba malı tez tükenir, evlat gerek kazana. 69-Oğluna pul verme gazanmanı öwret (Geldiyev, 197) Baba malına güvenip kazanç yolunu tutmamak çok yanlıştır. 478-Babanın(atanın)sanatı oğula mirastır Bir anaya bir kız, bir kafaya bir göz. 1) Bir başa bir göz ne kadar gerekli ise bir anneye bir kız da o kadar gereklidir. Kız çocuk, erkek çocuğun yapamayacağı birçok işleri yaparak annesine yardımcı olur. 2) Anneler, kız çocukları olsun isterler. Olsun ama, bir tanesi yeter. Kız çocuğu yetiştirme, sonra evlendirme işleri anneleri çok yorar. Dahası zaman zaman çok üzer. Krş. Bir evde iki kız Doğmadık çocuğa don (kaftan) biçilmez Eğer ile meğeri evlendirmişler, keşke diye bir çocuk doğmuş,. Bkz. Olsa ile bulsayı ekmişler, `yel' ile `yuf' bitmiş,. Ana-baba çocukları için her türlü özveriye katlanırlar. Kendilerinden çok onları düşünürler Kız evi naz evi Gız öyi- vezir öyi (Geldiyev) Oğlan atadan (babadan) öğrenir sofra açmayı, kız anadan öğrenir biçki biçmeyi Oğlanınki oğul balı, kızınki bahçe gülü. 155-Oğul süt-agtık(torun) kaymak Torun, oğlandan olursa oğul balı, kızdan olursa bahçe gülü diye sevilir Ya evlat bir, ya ocak kör (gerek). 53-Oğlansız öy otsuz ocak (Geldiyev,197) Bir hayırlı çocuk, insanın ocağını söndürmemeye yeter. Çocuk çoğalırsa, üzüntü artar. Onları yetiştirmek güçleşir. Baba öldükten sonra, aralarında anlaşmazlıklar çıkar. Böyle bir durum ortaya çıkacağına, ocağın kör olması daha iyidir Su küçüğün, sofra (söz) büyüğün. 206

226 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 37.Bal atlı, çocuk baldan tatlı. 41.Çocuğu büyüten, atı yetiştiren bilir.( Sis, ) Olumsuz ileti taşıyan atasözleri: 88- Adam olacak çocuk bokundan belli olur. Bir kişinin yeni başladığı işe ilerleyebilip, ilerleyemeyeceği daha ilk davranışlarından anlaşılır Bir baba dokuz oğlu (evladı) besler, dokuz oğul (evlat) bir babayı beslemez. Baba, ne kadar çok çocuğu olursa olsun yetiştirmek için büyük özveride bulunur. Ancak çocuklar para kazanmaya başladıktan sonra -birçok kardeş, de olsalar- yoksul düşen babaları için, küçük bir yardımı yapmazlar. 479-Baba oğluna bir bağ bağışlamış, oğul babaya bir salkım üzüm vermemiş. "Bir ata dokuz ogh eklar, dokuz ogul bir atanı eklamez."(tna, 628) 808- Çocuk seversen beşikte, koca seversen döşekte. Çocuğu kucağına almadan, beşikte yatarken sev. Kocana karşı olan sevgini de başkalarının yanında değil, döşekte göster. Kadın erkek ve onların çocuklarıyla ilişkisine dair yanlış bilgi ve öğüt içeren bir atasözüdür. Aksoy ve TDK nin Çocuğu kucağına almadan, beşikte yatarken sev. Kocana karşı olan sevgini de şurada, burada, başkalarının yanında değil, döşekte göster. Şeklinde açıkladığı bu atasözü kadının çocuk ve eş sevgisini kısıtlamaktadır Karga dermiş ki: Çocuklarım olalı burnumu göme göme bok yiyemedim. Çağalı garga poh yetmez? (Geldiyev, 75) Alçak eşek binmeye kolay, öksüz çocuk dövmeye kolay Ana besler hurmayla, eloğlu karşılar yarmayla. Her anne, çocuğunu özenle nazlı olarak yetiştirir. Çocuk topluma karışınca çevresinin insafsızlıklarıyla karşılaşır. (Yarma: Kalın kesilmiş odun). 475-Baba koruk (erik, ekşi elma) yer, oğlunun dişi kamaşır.(baba eder, oğul öder.) Babanın yaptığı kötü işin sıkıntısını çocuk çeker Kızı gönlüne bırakırsan ya davulcuya varır (kaçar), ya zurnacıya. Aksoy da ve TDK de Evlenme çağındaki kız eğlenceye düşkün olur. Büyükleri onu uyarmazlarsa, hoşlandığı, uygun olmayan birisiyle evlenir. şeklinde bir açıklama ile yer alır. Günümüzde önemini ve anlamını yitirmiştir. Bu atasözünü kızın eş seçiminde görüşünü almadan günümüz şartları için kullanan ebeveynler olumsuz sonuçlarla karşılaşacaklardır Kızın var, sızın var. TDK nin sözlüğüne almadığı Aksoy un Kız çocuğunun sorunları ve sorumlulukları çok ve çeşitlidir. Ana baba, sürekli olarak bunun tedirginliği içinde bulunurlar. Açıklamasıyla verdiği bu atasözü, erkek ve kız çocuklar arasında bir ayrım yapmakta ve kız çocuklarının aileye daha fazla maddi ve manevi yük getirdiğini belirtmektedir Kızı kızken görme, gelinken gör; gelinken görme beşik ardında gör Oğlan doğuran övünsün, kız doğuran dövünsün Oğul öyümün eyesi,gız üstümün sayası 136-Oğul bakar, gız yakar (Geldiyev, 199). TDK ve Aksoy un Doğacak çocuğun oğlan olması istenir. Kız olması istenmez. Onun için oğlan doğuran ana sevinir; kız doğuran ana üzülür. Kızların da insan olduğu unutularak kız çocuk dünyaya getiren ailelerin üzüntü içinde olmaları gerektiği belirtilmektedir Oğlan doğurdum, oydu beni; kız doğurdum, soydu beni. Erkek çocuklar, yaramazlıklarıyla, ana-babayı üzerler. Kız çocuklar ise giyime, süse düşkün olduklarından ana-babalarından sürekli para çekerler Oğlan doğur, kız doğur; hamurunu sen yoğur. Ana-baba özverilere katlanarak çocuk yetiştirirler. Ancak onların kendilerine pek yardımı olmaz Oğlan olsun deli olsun, ekmek olsun kuru olsun. Aksoy un Birçok kimse, evlat olarak, deli de olsa oğlan, geçim için de katıksız da olsa ekmek ister. Diye açıkladığı ve TDK nin yer vermediği bu atasözü olumsuz bir abartı içermektedir. Aç bir insanın kuru bir ekmeğe bile razı olacağı açıktır ama evlatsız bir kimse-nin deli bir evlada sahip olmak istemesi hiçbir şekilde doğru değildir. 207

227 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Oğlan yetir, kız yetir; yine seleği (odun yükü) sen götür. Bkz. Oğlan doğur, kız doğur Oğlum deli malı neylesin, oğlum akıllı malı neylesin. Bkz. Akıllı oğlan neyler ata malını On beşindeki kız, ya erde gerek ya yerde. Bir başka akıl ve mantıkla izah edilemeyecek atasözü On beşinde kız ya erde gerek ya yerde dir. Aksoy ve TDK nin Kız on beş yaşına ulaştı mı evlendirilmelidir. Evlendirilmezse anneyi, babayı güç durumda bırakacak çok üzücü olaylar çıkabilir. Böyle olacağına kızın ölmesi daha iyidir. Açıklaması ile verilen bu atasözü İslamiyet öncesi cahiliye döneminden kalma olup günümüz için hiçbir geçerliliği yoktur. Maalesef TDK nin sözlüğünde yer bulan bu atasözünün bir an önce sözlüklerimizden ayıklanması gerekir. 5- BİÇİM VE ANLAM BAKIMINDAN ORTAK ÇOCUK MOTİFİ TAŞIYAN TÜRKMEN-TÜRK ATASÖZLERİ: 1. Çocuklu ev pazar çocuksuz ev mezar (Aksoy). Çagaly öý bazar, çagasyz öý mazar (M.Carrıyev, Nakıllar). Oğlanlı- çagaly öý bazar, çagasyz öý mazar (Geldiyev,197) Çocuğun bulunduğu yerde kov (dedikodu, gıybet) olmaz (Aksoy). Çagaly öýde gybat bolmaz (M.Carrıyev, Nakıllar).,Çagaly öýde gybat bolmaz. (Geldiyev,75) a) Küçük çocuğun bulunduğu yerde çekiştirme olmaz. Çünkü herkes çocukla uğraşır, oyalanır ve dedikodu yapmaya vakit bulamaz. b)konuşabilen çocuğun bulunduğu yerde deçocuk bu sözleri başkasına ulaştırabilir korkusuyla- kov olmaz Çocuğun yediği helal, giydiği haram(aksoy). Çağanın iyeni halal, geyeni haramdır. (Geldiyev,75) Çocuğun iyi beslenmesi için ne kadar para harcansa yerindedir. Çünkü büyümesi, gelişmesi yemesine bağlıdır. Ama pahalı giysi ile donatılması doğru değildir. Çünkü çocuk giyeceği hor kullanır; kirletir, yırtar Çocuktan al haberi (Aksoy). 528-Doğru haberi çagadan al(geldiyev,90). 1. Büyükler bir konuyu işlerine geldiği gibi anlatırlar. Çocuk her şeyi olduğu gibi anlatır. Onun için haberin doğrusu çocuktan alınır. b) Gizli şeyler çocuğun yanında konuşulursa çocuk bunları öğrenir ve olduğu gibi başkalarına söyler Aç aman bilmez çocuk zaman bilmez (Aksoy, s.50). Aç aman bilmez uşağ zaman bilmez. (Gönen,2011:207) 18-Aç aman bilmez çaga (uşak) zaman bilmez.(geldiyev,1128) Öksüz oğlan (çocuk) göbeğini kendi keser (Aksoy). 828-Yetim öz göbeğini özü keser (Geldiyev, 268) Koruyanı, yardım edeni bulunmayan kişi, işini kendi başına görmek zorunda kalır Oğlan dayıya, kız halaya çeker. 38-Oğlan dayıya gız dayzaya çeker Çocuk düşe kalka büyür. 32-Çaga yıkıla yıkıla ulalars.75 Çocuk yürümeye başladığı sırada sık sık düşer, ağlar. Büyürken bu evrelerden geçer Çocuğa iş buyuran, ardınca kendi gider. (Çocuğu işe sal, ardınca sen var). (Çocuğa iş ardına sen düş). (Uşağı işe koş, sen de ardına düş) Çocuğu işe sal, ardınca sen var. Bkz. Çocuğa iş, buyuran... Çaga iş buýur, yzyndan özüň ýüwür. (M.Carrıyev, 86) Üşenenin (utananın, erinenin) oğlu, kızı olmamış. Oturan karı oğlan doğurmaz (BAAD,II,177). Oturan gız orunlı bolar (TNA,2286). Oturan kız yerli olur. Bir şey elde etmek isteyen, tembel tembel oturmamalı, onun yolunu tutmalıdır Kızını dövmeyen dizini döver(aksoy,1624). Gızına urmadık dizini urar. (Geldiyev, 147). Aksoy da Kızını iyi yetiştirmeyen anne, kızı el kapısında beceriksizliği yüzünden sıkıntı çektiği zaman dövünür durur., TDK de Çocuğunu gerektiği gibi eğitmeyen, ileride çok pişman olur. Açıklamasıyla verilen bu atasözü, hem gerçek hem de mecaz anlamı itibariyle olum- 208

228 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il suzdur. Erkek kız ayrımı yapılmadan çocuğunu dövmeyen dizini döver şeklinde ve mecaz anlamını kastedecek biçimde düzeltilebilir Oğlumu (evladı) ben doğurdum amma gönlünü ben doğurmadım Gız göwnü ipliktir, boyalayıp jüpek bolmaz; yiğit göwnü jüpektir, çigilse, çözüp bolmaz (Geldiyev, 146). Bkz. Evladı ben doğurdum amma... SONUÇ: Türkmen atasözleri içerisinde 32 tane çaga motifli, 63 oğlan ve 103 gız motifli; Türk atasözleri içerisinde ise18 tane çocuk motifli, 21 oğlan ve 47 gız motifli atasözü tesbit ettik Türkmenlerin iki ciltlik Ruhname eserinde ise, çaga kelimesi 292, gız 308 ve oğul kelimesi 449 defa geçmektedir. Türkmenler ne kadar çok ataerkil bir yapıya sahip olsa da neslin devamı için kadın ve kızlar daha önemlidir. Kız motifli atasözlerinden de anlaşılacağı gibi kadın aile de ve Türkmen toplumunda önemli bir yer tutmaktadır. Türkmen-Türk atasözleri üzerinde mukayeseli olarak yaptığımız bu çalışmada günümüz için olumsuz mesajlar taşıdığını düşündüğümüz atasözlerini tespit ettik ve olumsuz olma sebeplerini açıkladık. Bu çalışmada temel kaynaklar esas alındı. Kaynak olarak: Ömer Asım Aksoy un Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Ş. Aktaş ın Seçme Atasözleri ve diğer kaynaklar, Türkmence M.Carrıyev in Nakılları, G. Geldiyev in, Türkmen Nakılları ve Atalar Sözü, Türkmenbaşı nın Ruhname si gibi birincil kaynaklar kullanılmıştır. Bu çalışmayla; halk bilimine ve karşılaştırmalı folklor araştırmalarına bir katkıda bulunmak hedeflenmiştir. Çalışma, her iki alandaki atasözlerinde şekil ve anlam bakımından benzerlikler olduğunu göstermiştir. KAYNAKLAR 1. Aksoy, Ömer, A., (1988),Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü,(ADS) I, ll, İstanbul. 2. Aksoy, Ömer, A., (2004), Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler, (BAAD) 1, 11, Ankara. 3. Bilgin, Vejdi. (2007). Türkmenistan ın Dinî Hayatında Geleneksel Kültürün Hâkimiyeti Uluslarası Türk Dünyasının İslamiyet e Katkıları Sempozyumu Bildirileri, Isparta. 4. Carrıyev, M., Dünya Türkmenlerinin Serdarı S. Türkmenbaşının Ruhnamesindeki Nakıllar we Pahimler- Nakıllar, Aşkabat. 5. Çakır, Ramazan., (2008), Türkmen Kültüründe Hüvdi ( ninni) Geleneği, Bakü. 6. Dinç, Ahmet, Çakır,.(2008), Türkmen Kültürü ve Türkmenlerin Sosyo-İktisadi Düşüncesi, Ayrıkotu Yay., İstanbul, 7. Geldiyev, G., (2004), Türkmen Nakılları ve Atalar sözü, İlim Neşriyat, Aşg. 8. Gönen, Sinan, (2011), Manzum Atasözleri, Kömen Yayınları, Konya, 9. Hamzayev,S.Altayev, G.Açılova,V.Mesgudov. (1962). Türkmen Dilinin Sözlüğü, Türkmenistan Ssr Ilımlar Akademisinin Neşirleri, Aşgabat. 10. İlyasova, G. (2005), Türkmen Halk Irım İnançları, Aşgabat, 11. Karayunusoğlu, Yaşar, (2008), Türkmenlerde Muhammed İsmi, Sızıntı Dergisi, Nisan 12. Kirişcioğlu Fatih., ( ), Ruhnama nın Kelime Kadrosu, php?id= Mammetyazov, B., Esenmıradov, N., ( 1983), Türkmen Nakılları ve Atalarsözi (TNA), Aşg. 14. N. Seyidov., (2010), Türkmen Atasözlerinin Araştırılma ve Yayınlanma Tarihi: Bibliyografik Bir Bakış, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, Cilt 10, sayı 1, s , İzmir. 15. Nesrin sis., (2005), Türkmen Atasözleri üzerine Karşılaştırmalı Bir Çalışma Türk Dünyası incelemeleri Dergisi i Journal of Turkish World Studies, Cilt: V, Sayı 2, SaJ1a: , İzmir. 16. Recebov, R. Gadımı, (1991), Türkmen Edebiyatı, Aşg. 17. Söylemez, Mikail, (1999),Türkmenistan ın Sosyo-Kültürel Yapısı, Aşg., 18. Tatlılıoğlu, Durmuş., (2008), Din Sosyolojisi Açısından Türkmen Ailesi ve Kuruluşu Düğün Nikah ve Boşanma Akademik Araştırmalar Dergisi, sayı: 9-10, İstanbul. 19. Tatlıoğlu, Durmuş., (1999), Türkmenistan'da Hayatın Çeşitli Safhalarıyla İlgili İnanç ve Uygulamalar Akademik Araştırmalar Dergisi, Sayı 2, İstanbul. 20. Türkçe Sözlük. (1988), TDK yay. 1. Cilt, 9.Bakı, Ankara. 209

229 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 21. Türkmenbaşı, Saparmurat, (2004), Ruhname 2, Aşgabat, 22. Yastı, Mehmet, (2006), Özkul Çobanoğlu, Türk Dünyası Ortak Atasözleri Sözlüğü, S.Ü. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Konya s GÜRCÜSTANDA AZƏRBAYCAN DİLLİ UŞAQ MƏTBUATI VƏ UŞAQ ƏDƏBİYYATI Razim MƏMMƏDOV filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Xalqımızın pedaqoji fikrinin inkişafı, uşaqların əxlaq tərbiyəsinin yüksəlməsi, milli ədəbiyyatın və mədəniyyətin çiçəklənməsi və təbliği üçün maarifpərvər ziyalılarımız yalnız Bakıda deyil, eləcə də Azərbaycandan kənarda yaşayan soydaşlarımızın övladları üçün də uşaq mətbuatı yaratmağa təşəbbüs göstəriş və istəklərinə nail olmuşlar. Belə mətbuat orqanlarında üçü Qızıl şəfəq ( ), Yeni qüvvə ( ), Gənc nəsl ( ) jurnalları Tiflis şəhərində işıq üzü görmüşdür. Digər uşaq mətbuatı kimi bu jurnalların da əsas məqsədi vətən övladlarının gözünü açmaq, dünya ədəbiyyatı və mədəniyyəti ilə onları tanış etmək, cəmiyyət və təbiətin ən mühüm hadisələrini doğma ana dilində onlara başa salmaq, milli ədəbiyyatın ən yaxşı nümunələrini təbliğ edib yaşatmaq idi. Gürcüstanda Azərbaycan dilində nəşr edilən ən uzun ömürlü uşaq mətbuat orqanlarından biri Qızıl şəfəq jurnalı olmuşdur. Bu jurnalın ilk nömrəsi 1926-cı ilin sentyabr ayında çap edilmişdir. Uşaq jurnalı kimi nəşrə başlayan Qızıl şəfəq məcmuəsinin əsas məqsədi gənc nəslin təlim-tərbiyəsini yüksəltmək, onları Vətənə layiqli övladlar kimi yetişdirməkdən, məktəblərdə, eləcə də digər mədəniyyət müəssisələrində maarif və təhsilin səviyyəsini yüksəltməkdən ibarət idi. Bu məqsədlə onun səhifələrində təlim-tərbiyə məsələlərindən bəhs edən çoxlu şeir, hekayə, povest, kiçik həcmli pyeslər çap edilmişdir. Jurnalın səhifələrində çoxlu folklor nümunələrinə: tapmacalara, atalar sözünə, lətifələrə, nağıllara da təsadüf olunur. Onu da xatırlatmaq lazımdır ki, Qızıl şəfəq jurnalı fəaliyyət göstərdiyi müddətdə yarıərəb, yarılatın əlifbası ilə nəşr olunmuşdur. Qızıl şəfəq jurnalı 1930-cu ilin yanvar ayından başlayaraq Yeni qüvvə adı ilə çap olunmuşdu. Bu jurnalın da uşaq ədəbiyyatının təbliğində, gənc nəslin sağlam ruhda böyüməsi sahəsində əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. Yeni qüvvə jurnalının səhifələrində dərc olunmuş bədii cəhətdən yüksək səviyyəli şeir, hekayə, povest və pyeslərlə yanaşı, həm də dövrün tələblərinə cavab verməyən, zəif, sönük əsərlər də çap edilmişdir. Ona görə də jurnal o vaxtlar buraxılan bir sıra nüfuzlu mətbuat orqanları tərəfindən dəfələrlə kəskin tənqid olunmuşdur. (Bax: Yeni kənd qəzeti, 8 mart 1937-ci il). Belə tənqidi yazılardan nəticə çıxaran Yeni qüvvə jurnalı qısa müddət ərzində öz işində dönüş yaratmış, səhifələrində uşaqların diqqətini cəlb edən, sənətkarlıqla yazılmış bədii əsərlərlə yanaşı, çoxlu folklor nümunələri, əyləncələr və s. maraqlı materiallar çap etməyə başlamışdır. Yeni qüvvə jurnalının adı isə 1939-cu ilin noyabr ayında dəyişdiriləcək Gənc nəsl qoyulmuşdur. Lakin bu jurnalın nəşri uzun sürməmiş, Böyük Vətən müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar jurnal fəaliyyətini dayandırmışdır. Onun son nömrəsi 1941-ci ilin iyun ayında çıxmışdır. Fəaliyyət göstərdikləri müddətdə bir sıra orijinal xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edən bu uşaq jurnallarının nəşri tarixi bəzi müəlliflər tərəfindən düzgün göstərilməmişdir. Xüsusilə də 210

230 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Qızıl şəfəq jurnalının nəşri tarixi ilə bağlı mübahisəli məsələlər çoxdur. M.Mehdiyev Yeni qüvvə nin 6 illiyi sərlövhəli məqaləsində yazırdı: Gürcüstanda Yeni qüvvə jurnalı ci ildə nəşrə başlamışdır. Yeni fikir qəzetinin 12 oktyabr 1926-cı il tarixli nömrəsində dərc edilmiş Nə vaxt nəşrə başlayacaqdır? sərlövhəli məqalədə isə oxuyuruq: İllərdən bəri gözlədiyimiz Qızıl şəfəq məcmuəsi nəhayət iyul ayının ortalarında nəşrə başladı. O vaxtdan bəri sonrakı nömrələri çıxmamışdı. Bu jurnalın ilk redaktorlarından biri olan Sirac Məmmədov Yeni fikir qəzetinin 12 oktyabr 1926-cı il tarixli nömrəsində Qızıl şəfəq jurnalının nəşri barədə yazırdı: Keçən il Qızıl şəfəq adlı Gürcüstan Şura Cümhuriyyəti türk cavanları üçün Gürcüstan Xalq Maarif Komissarlığı yanında bir məcmuə nəşrə başlamışdır. Fəqət aylıq olmasına baxmayaraq, ancaq birinci nömrəsi buraxılmışdır. Apardığımız araşdırmaların nəticəsi olaraq Qızıl şəfəq in əldə etdiyimiz birinci nömrəsinin nəşri tarixi yuxarıda göstərilən məlumatların heç biri ilə uyğun gəlmir. Məcmuənin birinci nömrəsi nə 1925-ci ildə, nə də 1926-cı ilin iyul ayında deyil, 1926-cı ilin sentyabr ayında nəşr olunmuşdur. Fikrimizcə, jurnalın nəşrinə 1925-ci ildə icazə verilsə də, qarşıya çıxan müəyyən çətinliklərlə əlaqədar onun nəşri gecikmiş və ilk nömrəsi 1926-cı ilin sentyabrında çap edilmişdir. Ə.İsmayıllı Sovet Gürcüstanı qəzetinin 5 may 1974-cu il tarixli nömrəsində çap olunmuş, Parlaq səhifələr sərlövhəli məqaləsində bu uşaq jurnallarının nəşri tarixindən söhbət açaraq yazırdı: İstər Qızıl şəfəq ( ), istərsə də onun davamı olan Yeni qüvvə ( ) və Gənc nəsl ( ) fəaliyyət göstərdikləri müddətdə uşaq mətbuatı tarixdə şanlı səhifələr açılmışlar. Azərbaycan uşaq mətbuatı tarixində bu jurnalların böyük müvəffəqiyyətlər qazanması heç kəsdə şübhə doğurmur. Bunu həmçinin mətbuat orqanlarının səhifələrində dərc olunmuş materiallar da sübuta yetirir. Lakin müəllif jurnalların nəşri tarixi müəyyənləşdirərkən səhvə yol vermişdir. Belə ki, Qızıl şəfəq jurnalı 1926-cı ildən 1933-cü ilə kimi deyil, 1930-cu ilin yanvar ayına kimi nəşr edilmişdir. (Bax: Yeni qüvvə jurnalı, 1930, 3-4, səh.10) Onu da xatırladaq ki, Yeni qüvvə jurnalı 1933-cü ildən deyil, 1930-cu ilin yanvar ayından 1939-cu ilin noyabr ayınadək fəaliyyət göstərmişdir. Müxtəlif dövrlərdə bu uşaq jurnallarının məsul redaktorları Sirac Məmmədov, Əbil Əhmədov, Mirzə Mirzəyev, Qulam Məmmədov, Əbil Ucarlı, Cəfər Mürşüdlü, Abidə Nəsibli, Məmməd İsgəndərli, İbrahim Babayev kimi istedadlı mühərrirlər olmuşlar. Əhali arasında maarifin inkişafına, uşaqların əxlaq tərbiyəsinə, milli ədəbiyyat və mədəniyyətin yüksəlməsinə xüsusi diqqət yetirən bu uşaq jurnalları dövrünün görkəmli müəllim və yazıçılarını öz ətrafına toplayaraq uşaqların yaş və düşüncə tərzinə uyğun hekayələr, şeirlər çap edir, bədii ədəbiyyatın gücü ilə təbiətin, cəmiyyətin sirlərini öyrədir, balacaların estetik tərbiyəsinə xidmət edirdilər. Xalq şairi R.Rzanın ilk qələm təcrübələri məhz Qızıl şəfəq jurnalında işıq üzü görmüşdür. Onun Zəhmətdən sonra, Bahar, Tramvay, şeirləri, Oduncu qız, Vanya kimi əsərlərinin əsas məğzini tənbəlliyə nifrət, böyüklərə, vətənə məhəbbət, maarifə çağırış duyğuları, köhnəliklə yenilik arasında gedən mübarizə təşkil edir. Bu uşaq jurnallarında o vaxtlar Gürcüstanda yaşayıb yaradan gənc ədiblərdən M.Mübariz, Ə.Seyfulla, Z.Borcalı, M.Şəfəq, A.Cəmil, M.H.Bəxtiyar, H.Hacızadə və b. əsərlərində vətənə, insanlara, əməyə, təhsilə məhəbbət hissləri məharətlə tərənnüm edilmişdir. Gürcüstanda nəşr olunan Azərbaycan dilli uşaq jurnallarında tərcümə əsərlərində də geniş yer verilmişdir. Qonşu xalqlarla həmişə mehriban ünsiyyətdə olan Azərbaycan xalqının ədəbiyyatını başqa millətlərin ədəbiyyatından təcrid edilmiş şəkildə inkişafını təsəvvür etməyən bu mətbuat orqanlarının səhifələrində ayrı-ayrı xalqların ədəbiyyatından kifayət qədər bədii əsər nümunələri çap olunmuşdur. 211

231 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bu baxımdan E.Sultanovun rus dilindən tərcümə etdiyi və Qızıl şəfəq jurnalında işıq üzü görmüş çevirmələri diqqəti cəlb edir. Onun jurnalda çap olunmuş Peşəkar ağacdələn (1927, 3), Ayroplan (1927, 7-8), Səhhət verirsən-vermirsən (1927, 7-8), tərcümələri indi də öz qiymətini itirməmişdir. Xatırladaq ki, müasir rus yazıçı və şairlərini Azərbaycan oxucuları ilə yaxından tanış etmək sahəsində bu uşaq jurnallarının xidmətləri böyükdür. Onların səhifələrində M.Zoşşenko, V.Katayev, A.Qaydar, Y.Vorobyov, S.Mixalkov və b. çoxlu şeir və hekayəsi dərc olunmuşdur. Rus ədəbiyyatından bədii əsərləri Azərbaycan oxucularına çatdırılmasında Gürcüstanda yaşayan E.Sultanovun, Ə.Şərifin, Ə.Nərimanovun, J.Həqqinin, R.Şahvələdin, Ə.Ucarlının, M. Səttaroğlunun və b. böyük xidmətləri danılmazdır. Bu uşaq jurnallarının səhifələrində gürcü ədəbiyyatından xeyli bədii sənət mümunəsi çap edilmişdir. Yeni qüvvə jurnalı istedadlı gürcü şairi və ictimai xadimi İlya Çavcavadzenin anadan olmasının 100 illiyini oxucuya Azərbaycan xalqının ədəbiyyat və mədəniyyət tarixilə əlaqəli şəkildə çatdırmışdır. Ə.Sultanzadənin Yeni kənd qəzetinin 18 aprel 1937-ci il tarixli nömrəsində çap olunmuş İlya Çavcavadze və xalq sərlövhəli məqaləsi bu mənada çox maraqlıdır. Ə.Sultanzadə yazır ki, öz millətini hərarətlə sevən şair, başqa xalqların tarixinə və mədəniyyətinə də hörmətlə yanaşmış, onlardan bəhrələnməyə çalışmışdır. Şairin Yeni qüvvə (1927, 5) jurnalında çap olunmuş Nikoloz Qostaşabişvili hekayəsi çox maraqla oxunur. Hekayədə gürcü xalqının vətən uğrunda apardıqları mübarizə təsvir olunur. Xalq içərisindən çıxmış qəhrəman başına topladığı igidlərlə doğma eli, obanı düşümənlərdə mərdliklə qorulur. Milliyyətcə acar olan, Gürcüstanın ictimai, siyasi və mədəni həyatında məqsədyönlü fəaliyyəti ilə diqqəti cəlb edən Məmməd bəy Abaşidze də bu uşaq jurnallarının fəal müəlliflərindən biri olmuşdur. O, ədəbi fəaliyyətdə kiçik həcmli həkayələr müəllifi kimi tanınmış, eləcə də Azərbaycan dilindən gürcü dilinə, gürcü dilindən Azərbaycan dilinə xeyli miqdarda bədii əsərlərin tərcüməsinin müəllifi olmuşdur. Keçən əsrin 30-cu illərində M.Abaşidzenin Yeni qüvvə və Gənc nəsl jurnallarında bir neçə hekayəsi verilmişdir. Onun Yeni qüvvə (1935, 5) jurnalında işıq üzü görmüş Qəribə bir bağça hekayəsi olduqca maraqlıdır. Gürcü yazıçısı Radion Kokiyadan çevirdiyi bu hekayədə M.Abaşidzenin parlaq tərcüməçilik istedadı özünü bir daha sübuta yetirmişdir. Hekayədə məktəblilərin həyatından danışılır, şagirdlərə təbiətin sirləri, ağac və bitkilərin növləri barədə məlumat verilir. Tiflisdə nəşr olunan bu uşaq jurnallarının səhifələrində çoxlu şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri-atalar sözü və məsəllər, tapmacalar, lətifələr, nağıllar, xalq mahnıları, yanıltmacalar, dastanlar və s. materiallarla rastlaşılır. Gürcüstanda nəşr olunan mətbuat orqanlarında, xüsusilə uşaq jurnalları olan Qızıl şəfəq, onun davamı olan, Yeni qüvvə və Gənc nəsl jurnallarında çoxlu tapmacalara təsadüf edirik. Bu tapmacalardan əsasən uşaqların biliyini, düşünmək və tapmaq qabiliyyətini yoxlamaq üçün bir vasitə kimi istifadə edirdilər. Məlumdur ki, tapmacalar uşaqların düşüncə və təfəkkürünün inkişafına böyük təsir göstərir, onların hafizəsinin möhkəmlənməsinə səbəb olur. Jurnallarda dərc olunmuş tapmacalar uşaqlarda ətraf hadisələr, heyvanlar, müxtəlif əşyalar və s. haqqında geniş təsəvvür yaradır, onların biliklərini artırırdı. Bu mənada tapmacaların pedaqoji yönümü inkaredilməzdir. Bir sinidə iki toyuq, Biri isti, biri soyuq. (Yay, qış) Dinsən dinməyəcək, Gözə görünməyəcək, Bir şeyə minməyəcək, Nə yorulur, nə azır, 212

232 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Hər yanda olur hazır. Qızıl şəfəq jurnalı, 1928, 10 Maraqlı haldır ki, jurnallarda dərc olunmuş tapmacaların əksəriyyəti Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan rayon və kəndlərindən toplanmışdır. Bu xeyirxah işdə yerli şair və ziyalılardan Ə.Babazadənin, B.Ələkbərin, Ə.Cəlillinin, Hatəminin əməyi xüsusilə yüksək qiymətləndirilməlidir. Onların bu jurnallarında çap etdirdikləri tapmacaların bəziləri indiyə kimi nəşr olunan Tapmacalar kitabının heç birinə düşməmişdir. Onlardan bir neçəsini oxucuların nəzərinə çatdırırıq: Dünyadan böyük, hər şeydən kiçik, Yox canı, aldadır insanı. Hərsinə ha hərsinə, İşi düşüb tərsinə, Heyvan üstə dürüstdür İnsan üstə tərsinə. Jurnallarda dərc edilmiş bəzi tapmacaların isə kitablarda variantları verilir ci ildə Elm nəşriyyatı tərəfindən buraxılan Tapmacalar kitabı ilə gürcüstanda nəşr olunan Azərbaycandilli uşaq jurnallarında çap edilmiş tapmacaları tutuşdurduqda variant şəkilində işlənilən çoxlu nümunələrə təsadüf etdik. Məsələn: Biz idik, bizlər idik. Otuz iki qızlar idik. Bizi üzdülər, Telə düzdülər. ( Tapmacalar kitabı, səh.210) Biz biz idik, Yüz qız idik, Bizi üzdülər, İpə düzdülər. ( Gənc nəsl jurnalı, 1940, 3) Bu tip nümunələrin sayını xeyli artırmaq da olar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının epik növünə daxil olan janrlardan biri də nağıllardır. Azərbaycan nağıllarının toplanması və insanlara çatdırılmasında keçən əsrin cu illərində Gürcüstanda nəşr olunan digər mətbuat orqanları ilə yanaşı Qızıl şəfəq, Yeni qüvvə, Gənc nəsl kimi uşaq jurnallarının da rolu böyük olmuşdur. Bu jurnalların səhifələrində çoxlu heyvanlar haqqında nağıllara, eləcə də tarixi və ailə-məişət nağıllarına təsadüf edirik. Tədqiq etdiyimiz mətbuat orqanlarında heyvanlar haqqında külli miqdarda nağıl verilmişdir. Jurnallarda dərc olunmuş Qurd və quzu, Tülkü və canavar, Tülkü və xoruz, Çöl göyərçinləri, qarğa və çöl siçanı və s. kimi nağıllarda insanlar öz istək və arzularını ifadə etmiş, dostluq, mərdlik, qəhrəmanlıq, xeyirxahlıq kimi sifətlər təriflənmiş, qorxaqlıq, paxıllıq kimi insana yaraşmayan sifətlər isə pislənmişdir. Qeyd etməliyik ki, bu cür nağılların jurnalda nəşri uşaqların dünyagörüşünə müsbət təsir göstərmiş, onlarda dostluqda möhkəm olmaq, vətəni sevmək və onu qorumaq kimi xeyirxah hisslər oyatmışdır. Bu uşaq jurnallarında tarixi nağıllara da geniş yer verilmişdir. Yeni qüvvə jurnalının 1935-ci 2-ci nömrəsində çap olunmuş Qədim zamanın nağılları sərlövhəli məqalədən məlum olur ki, jurnal həmin nömrədən başlayaraq qədim dövrlərdən bəhs edən nağılların nəşrinə daha geniş yer ayıracaq. Özü də yalnız qədim Azərbaycan nağıllarından deyil, bütün dünya xalqlarının qədim nağıllarından nümunələr verəcəkdir. Tarixi nağıllarda xalqın tarixi şəxsiyyətlər-hökmdar, məşhur sərkərdələr və xalq qəhrəmanlarına münasibətləri ifadə olunmuşdur. İsgəndər və loğman, İsgəndərlə qocanın nağılı, 213

233 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» İsgəndərin zülmətə getməsi, Uşaq həkimi və s. kimi nağıllarda xalqın gücü, ağlı və zəkası İsgəndər kimi qüdrətli hökmdara qarşı qoyulmuş və ona qalib gəlmişdir. Nağıllarda o da vurğulanır ki, İsgəndər kimi qüdrətli hökmdar və sərkərdə sadə insanlarla yaxınlıq etmiş, onların arasından çıxmış müdriklərin ağıllı məsləhətlərinə qulaq asmışdır. Bu barədə Yeni qüvvə jurnalında dərc olunmuş məqalədə oxuyuruq: Görünür, el sənətkarları İsgəndər surəti ilə Nizaminin əsərləri vasitəsi ilə tanış olmuşdular. Nizamidə isə İsgəndər məlum olduğu kimi ədalətli, elmli bir hökmdar olaraq təsvir edilmişdir. Başqa dillərdən tərcümə olunan Ağıllı İbrahim, Üç qardaş (özbək), Həkim uşaq (ərəb), Xoruz, siçan və toyuq (ingilis), Dövlət və kasıb (litva), Qoçaq Persey (yunan) və s. kimi nağıllar da jurnallarda maraqla oxunur. Araşdırılan mətbuat orqanlarında çap olunmuş nağılların əksəriyyətini ailə-məişət nağılları təşkil edir. Həcm etibarilə çox da böyük olmayan bu nağıllar xalqın həyatını, dünyabaxışını əks etdirir, oxucuya əxlaqi, tərbiyəvi hisslər aşlayır. Yeni qüvvə jurnalında çap olunmuş Çoban və mülkədar (1938, 4), Ağ başlıq (1939, 10) və s. kimi nağıllar ailə-məişət nağıllarımıza çox gözəl nümunələrdir. Əməkçi insanların arzularını ifadə edən Çoban və mülkədar nağılı indiyə kimi nəşr olunan Azərbaycan xalq nağılları kitabının heç birinə düşməmişdir. Onu jurnala Ağəmi Hacıyev göndərmişdi. Mətbuat orqanlarının səhifələrində nəzmlə yazılmış nağıllara da təsadüf olunur. Belə nağıllardan A.Faruqun qələmə aldığı Cırtdan ( Yeni qüvvə jurnalı, 1939, 9), Ə.Seyfullanın Tülkü və canavar ( Gənc nəsl jurnalı, 1939, 10) nağılları xüsusilə maraqlıdır. Bu nağıllar poetikliyi, dilinin sadəliyi və şirinliyi ilə diqqəti cəlb edirlər. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, jurnalda dərc olunmuş bu folklor materiallarının toplanması və nəşri işində Gürcüstanda yaşayan ziyalılardan İsmayıl Həqqinin, Kazım Zeynallının, Ələsgər Cəmillinin, Ağəmi Hacıyevin, Ə.Məmmədov, Ə.Babazadənin, B.Ələkbərin və b. əməkləri böyükdür. Haqqında söhbət açdığımız mətbuat orqanlarının səhifələrində ən çox rastlaşdığımız el ədəbiyyatı nümunələrindən biri də lətifələrdir. Keçən əsrin cu illərində Gürcüstanda Azərbaycan dilində nəşr edilən uşaq jurnallarının səhifələrində Molla Nəsrəddin lətifələri, Şərq lətifələri, Xalq folkloru başlığı altında külli miqdarda lətifələr dərc olunmuşdur. Bu jurnallarda verilmiş lətifələrin əksəriyyətində kütbeyin hökmdarlar, şahlar, tüfeyli siniflər ələ salınır, kəndxudalar ifşa olunur, onların bəd əməlləri bəzən incə yumorla, bəzən isə şiddətli satira və kəskin istehza ilə tənqid olunurlar. Jurnalların səhifələrində çap olunmuş lətifələrin əksəriyyətində Molla Nəsrəddin hazırcavab, çətin vəziyyətdən bacarıqla çıxan müdrik bir ağsaqqal kimi təsvir edilir. Molla Nəsrəddinin qonaqlığı ( Yeni qüvvə jurnalı, 1938, 1), Bir də vursan heç nə ( Gənc nəsl jurnalı, 1940, 2) və s. kimi lətifələrdə Molla Nəsrəddin öz rəqiblərinə ağıllı tədbirləri, qısa və konkret cavabları ilə qalib gəlir. Məlumdur ki, Molla Nəsrəddin bəzən də avam, sadəlövh, gülünc, tez aldanan, tərsinə iş görən bir adam kimi göstərilir və xalq tərəfindən şiddətli satira atəşinə məruz qalır. Tədqiq olunan jurnallarda məhz bu qəbilədən olan lətifələrə daha çox təsadüf olunur. Indiyə kimi heç yerdə çap olunmayan belə lətifələrdən birini oxucuların nəzərinə çatdırmaq istəyirik: - Bir gün Molla Nəsrəddin çöldən gəvən yığıb gətirirmiş. Molla öz-özünə fikirləşir ki, bu bitkinin qurusu möhkəm yanır, görəsən nəmi də yanırmı? O, eşşəkdən düşüb bitkiyə od vurur. Üstündəki yükün tüstüləndiyini görən eşşək qaçmağa başlayır. Yel alovu daha da şiddətləndirir. Eşşək daha sürətlə qaçır. Molla da onun arxasınca. Alov bürümüş eşşəyə çata bilməyəcəyini görən molla dayanıb arxadan qışqırır: - Ağlın varsa gölə tərəf qac. Xatırladaq ki, bu lətifəni Yeni qüvvə jurnalının redaksiyasına Ə.Məmmədov göndərmişdi. 214

234 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Qızıl şəfəq jurnalının səhifələrində Molla Nəsrəddin lətifələri ilə yanaşı çoxlu Şərq lətifələri də çap olunmuşdur. Jurnalın 1926-cı il 3-cü nömrəsində işıq üzü görmüş Şərq lətifələri nümunələrindən İnsan və donuz, İt və dəmirçi, Donuz dindi, eləcə də jurnalın başqa nömrələrində (xüsusilə 1926, 4) verilmiş lətifələr Şərq ölkələri həyatına bələd olmaq baxımından çox qiymətlidir. Mətbuat orqanlarının səhifələrində El sözləri, Məzhəkələr, Əyləncələr rubrikaları altında çoxlu maraqlı əhvəlatlara, məntiqi suallara, riyazi hesablamalara, satira və yumora təsadüf olunur. Aparılan tədqiqatların nəticəsi olaraq vurğulamaq lazımdır ki, bu uşaq jurnallarının səhifələrində rastlaşdığımız şifahi xalq ədəbiyyatı nüminələrinin əksəriyyəti Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan rayon və kəndlərindən toplanmış, elə ilk dəfə də bu mətbuat orqanlarının səhifələrində işıq üzü görmüşdür. Cəsarətlə demək olar ki, bu jurnalların Azərbaycan uşaq mətbuatı və ədəbiyyatının inkişafına böyük təsiri olmuşdur. 215

235 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 216

236 UŞAQ ƏDƏBİYYATI ƏSƏRLƏRİNİN TƏHLİLİ 217

237 ANLATICININ VE DİNLEYİCİNİN ORTAK METNİ: AĞAÇKAKANLAR MASALI Mehmet NARLI Balıkesir Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Balıkesir/Türkiye ÖZET Cahit Zarifoğlu, imgeci tutumuyla, soyut ama sıcak ve akışkan diliyle, şiirlerine sinen dini duyarlığıyla 1960 lardan sonraki Türkiye şiirinde oldukça önemli bir yere sahiptir. O aynı zamanda, Serçekuş, Ağaçkakanlar, Katırarslan, Yürekdede ile Padişah, Küçük Şehzade, Motorlu Kuş, Kuşların Dili adlı masallarıyla çocuk edebiyatındaki değerler sistemini, dil, anlatım ve kurgu bakımından çağdaşlarından farklı olarak yeniden kuran bir yazardır. Bu çalışmada Cahit Zarifoğlu nun Ağaçkakanlar adlı masalının yapısı ve işlevsel dizisi çözümlenmeye çalışılmaktadır. Ağaçkakanlar masalında, yazar, masalın muhatabı olan çocuk özneyi, kurgunun ve zamanın içine alarak ortak bir metin üretir. Masalın fantastik dünyasına hazır olarak bekleyen çocuk özne, muhtemelen babası olan kişiyle farkına varmadan kuramsal bir tartışmaya girerken; muhtemelen baba olan anlatıcı özne de, çocuğun merak, hayret, merhamet, cesaret gibi duygularının harekete geçmesini sağlar. Çözümleme, özel bağlamda sadece seçilen metnin yapısal sistemine yönelse de kuramsal düzlemde yazarın bütün masallarındaki sistemlere yönelmekte ve bu masalların, geleneksel masaldan ve modern çocuk anlatılarından farklı olan taraflarına atıflar yapmaya çalışmaktadır. Anahtar Sözcükler: Masal, Postmodern masal, Anlatıcı, Dinleyici, Zarifoğlu. THE NARRATOR AND THE LISTENER S COMMON TEXT: WOODPECKERS MHYT. ABSRACT With imaginary attitude, abstract but warm and fluid language religious sensitivity penetrating into his poetries, Cihat Zarifoglu has an important place after 1960 s Turkish poetry. With some stories likesercekus, Ağackakan, Katırarslan, Yürekdede, Padisah, Kucuk Sehzade, Motorlu Kus, Kusların Dili, He also a writer who, unlike his contemporaries, reestablishes the systems of values in childern s literature with regard to language, narrative and fiction. In this study, the structure and functional sequences of Agackakanlar story by Cahit Zarifoğlu are resolved. The author produces a joint text by incorporating the subject of childern who are also subjects of tale into time and finction in Woodpeckers Mhyt. Ready for the world of fantasy, childe subject enters unconsciously the theoritical debate with the person who is probably his father, narrator, probably father, allows such feelings as the child s curiosity, astonishment, compassion and courage to take action. Although analysis only bears to selected text s structural system in special context, it heads to all systems of author s tales on the theoritical context. Narrative tries to make references to tales which are different from the tradititonal fairy tale and modern children s narratives. Key words: Tale, Postmodern tale, The narrator, the listener, Zarifoglu. GİRİŞ: MASAL / MASALLARIN YAPISI / MODERN/POSTMODERN MASALLAR Türk Dil Kurumu masal için dört anlam önerir: Genellikle halkın yarattığı, ağızdan ağza, kuşaktan kuşağa sürüp gelen, çoğunlukla insanların veya tanrıların başından geçen olağan dışı olayları anlatan hikâye diyerek masalın kaynağına, tarihselliğine, konusuna atıf yapar. Öğüt verici, ahlak dersi veren eser, alegorik eser derken amacına ve yapısına işaret eder. Boş ve yalan söz derken de kültür içinde kazandığı mecaz anlama dikkat çeker. Değersiz önemsiz şey derken gerçekte üçüncü anlamı tekrar eder (TDK Sözlüğü, 2005:1349). Bu tanımlamaların genel geçer doğruluğu bir tarafa bırakılırsa iki şey dikkat çeker: Birincisi masalın kaynağına ve mitlere/efsanelere atıf yapılmaması; ikincisi masalın tek amacının öğüt ve ders olarak vurgulanması. Sözlüğün mit tanımına bakılırsa kaynak olarak niçin mite veya efsaneye atıf yapmadığı anlaşılır. Çünkü masalın birinci ve ikinci tanımı birleştirilerek mit için de kullanmaktadır (TDK Sözlüğü, 2005:1403) Bu da sözlüğün, masalı ve miti birbirinin yerine kullanılabilecek kavramlar olarak kabul ettiğini gösterir. Esasen başka birçok kaynakta da mit, masal, legend, efsane hatta menkıbe aynı anlamda kullanılmaktadır. Kaynak- 218

238 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il larının, yapılarının ve işlevlerinin aynı veya çok benzer oluşundan dolayı bu eşleştirme biraz da doğaldır. Mitolojinin bütün bunları içine alan bir bilim alanı olarak konumlanmış olması da gerçekte bu algıyı destekler niteliktedir. Eski Yunancadan gelen mitos ve Latin dillerinde bulunan legend(e) kavramları, Arapçadan dilimize geçmiş usture/ ye ve Farsçadan gelen efsane ye daha yakın olduğu için de Türkçe de birbirlerinin yerine kullanılabilmektedirler. Bu yakınlığa rağmen Bilge Seyidoğlu, mit ile efsane arasında bazı farklara işaret eder: Efsane, tarihi devirler içinde teşekkül etmiştir. Konusu bir olay, tarihi veya dinî bir şahsiyet yahut bir yer olabilir. Tarihi devirler içinde teşekkül ettikleri için efsaneler mitlerden bu konuda ayrılırlar. Mitlerde zaman başlangıç zamanıdır. Mitlerin kahramanları tanrılar ve yarı tanrılardır. Efsanelerde (legend) kahramanların olağanüstü güçleri vardır; fakat tanrı veya yarı tanrı değillerdir. Mitolojiler ilkel dönemlerin ve ilkel kültürlerin mahsulleri oldukları halde efsaneler günümüzde de oluşabilir ve tarih sahnesine çıkabilirler (Seyidoğlu 1997:13). İster aynı anlamda ister farklı anlamda kullanılsınlar, gerçekte bütün hikâyelerin (veya anlatıların) kaynağı dindir; masallar da mitler de bir inanç sisteminin simgesel/imgesel dışavurumlarıdır. Eski Yunan, eski Mısır, Hint, Fars ve Türk destanları, efsaneleri ve masalları aynı kökten gelirler: Bütün kültürler, medeniyetler, kendi hayatlarının hikâyelerini, acılarını, korkularını, aşklarını, dualarını, çatışmalarını yarattıkları mitik kahramanlar üzerinden anlatırlarken bir taraftan asıl anlatıya (dine) öykünürler bir taraftan da kendilerini güven içinde hissedecekleri bir inanç sistemi kurarlar. Farklı toplulukların, kültürlerin ve medeniyetlerin masalları arasında yapı ve işlev olarak ortaklıklar bulunması da kaynağın birliğine işaret eder. Dolayısıyla masalların ilkel amacı öğüt vermek değil, yaratılma öyküsü içinde kendini anlamlı kılma iradesidir. Bu anlam da mit veya masal içlerine sinmiş veya dağılmış olan bir hakikat le ilişkilidirler. Masalların ikincil amaçları -veya bugünden masala bakanların tespit edebilecekleri ikincil amaçları- ve işlevleri vardır. Masallar elbette hak bilirlik, adalet, iyilik, kahramanlık çevresinde iletiler taşırlar. Umay Günay ın da belirttiği gibi insanların ruhi ve zihni gelişmelerinde geçirdikleri aşamaları gösterirler (Günay 1975: 2-3). Bilgin Saydam ın çözümlemesinde göstermeye çalıştığı gibi insan bilincinin oluşmasının öyküsünü; anacıl kişilikten babacıl kişiliğe geçişin simgelerini taşırlar (Saydam, 2011) Psikolojik yaklaşım masalın, mitin kökenini rüya olarak gösterse de bu gerçeklik özde değişmez. Bu durumda rüya, masalın veya mitin kaynağı değil belki ilk formu olabilir. Aynı masalın çeşitli varyantları ve versiyonları veya Öcal Oğuz un önermesiyle eş metinleri ve benzer metinleri (Oğuz, 1999: 2-4) arasında yapısal ve işlevsel ortaklıklar olduğu gibi farklı toplulukların, kültürlerin ve medeniyetlerin masalları arasında da yapı ve işlev bakımından ortaklıklar bulunmaktadır. Özellikle Propp un çalışmalarından sonra masalların ortaklıkları neredeyse sabitlenmiştir. Propp un bir işlev dizisinden oluşan yapı ortaklığına değinmeden önce masallar hakkındaki genel geçer ortaklıklara atıf yapmak gerekir: Modern öncesi masalların tamamı anonim olarak kabul edilmektedir. Anonimlik, kültürler üstü bir nitelik taşır. Masalların kültürler ve coğrafyalar arası yolculukta farklılaşması, hatta millileşmiş bulunması bu gerçeği değiştirmemektedir. Masallarda asıl kurgu olağan dışı/üstü olaylar merkezinde kurulur. Olağan üstülük, varlıkların niteliklerinden, özelliklerinden, ilişkilerinden doğar. Olağan üstülüğü insanın kendini aşma ve kendini var eden gizemli güçle temasa geçme arzusu olarak da değerlendirmek mümkündür. Bu bağlamda insanın olağanı ve olağan üstünü kendi içinde, kendi eserinde bir araya getirmiş olmasına da hayret etmemek mümkün değildir. Masallar, genellikle karşıtlıklar, engeller ve yol göstericiler arasında bir hedef nesneye yönelirler. Hedef nesneye ulaşmak, anlatıdaki varlığın değil gerçekte insanın zaferidir. Masallardaki kişilerin veya diğer varlıkların sayıları ve eylemleri fazla değişmez. Masalların mekanları ve zamanları belirsizdir; daha doğrusu evren ve dünya bağlamında kendilerini aşarlar. Masal üzerine çalışan bilim adamlarının çoğu Vilamidir Propp un yapısalcı yaklaşımına atıf yaparlar ve adeta onun masal için ileri sürdüğü tek biçimliliği, masal araştırmalarının ve 219

239 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» çözümlemelerinin yöntemi olarak kabul ederler. Propp, topluluklarda, kültürlerde ve medeniyetlerde çok çeşitli ve farklı görünen, kuşaktan kuşağa devredilen masalların aslında ortak bir yapısının olduğunu söyler. Masalın yapısını düzenleyen değişmez yasalar olarak bir işlev dizisi ortaya koyar. Otuz bir maddeden oluşan bu dizi şöyledir: 1. Uzaklaşma: Bir problemden dolayı aileden, yurttan uzaklaşma 2. Yasaklama: Ayrılanın selameti için yasak koyma 3. Yasak Çiğneme: Yasağın çiğnenmesi ile saldırganın (tehlikenin) ortaya çıkması 4. Soruşturma: Kişinin niçin orada bulunduğunu öğrenilmesi 5. Bilgi Toplama: Kişi hakkında çeşitli bilgilerin elde edilmesi 6. Aldatma: Kötünün, kötülüğün saf kişi kandırması 7. Suça Katılma: Aldanma ve bir bakıma aldatanın suçuna ortak olma 8. Kötülük: Kötülüğün başlaması, il zarar, ilk saldırı 9. Aracılık/Geçiş: Olayın duyulmasıyla arayıcı/kurtarıcı kahramanın ortaya çıkması 10. Karşıt Eylem: Arayıcı/kurtarıcı kahramanın görevi kabul edip eyleme geçmesi 11. Gidiş: Kahramanın evinden ayrılması maceranın başlaması 12. Yardımcı: Kahramanın sınanması, 13. Olumlu tepki: Kahramanın yardımcıyı kabulü 14. Büyülü nesne: Kahramanın büyülü nesneye kavuşması. 15. Hedef nesneye yolculuk. Kahraman, aradığı nesnenin bulunduğu yere ulaştırılması 16. Çatışma: Kahramanın ve saldırganın karşı karşıya gelmesi 17. Kahraman özel bir işaret edinmesi (yüzük, yara) 18. Zafer: Kahraman saldırganı (kötülüğü) yenmesi. 19. Baştaki problemin çözülmesi 20. Geri dönüş: Kahramanın zaferle dönmesi 21. İzleme: Kahramanın geri dönüşünün engellenmeye çalışılması 22. Yardım: Kahramana yardımcıların ve büyülü nesnelerin yardım etmesi 23. Gizlenme: Kahraman kimliğini gizleyerek kendi evine dönmesi veya iz kaybettirmesi 24. Düzmece bir kahramanın asılsız iddialarda bulunması 25. Yeniden sınama: Kahramandan güç bir işin üstesinden gelmesinin istenmesi 26. Başarı: Kahramanın güç işin üstesinden gelmesi 27. Kabul ve tanınma: Kahramanın özel işaretleriyle kabul edilmesi, tanınması 28. Gerçek: Kahramanın düzmece kahramanın ve saldırganın aslını ortaya çıkarması 29. Biçim değiştirme: Kahramanın yeni bir şekle dönüşmesi 30. Ceza: Kötülüğün (düzmece kahraman veya saldırgan) cezalandırılması 31. Evlenme: Kahraman evlenmesi, tahta çıkması (Propp, 2001: 45-89) Propp un ortaya koyduğu bu yapısal ortaklık, bütün modern öncesi anonim masallar ve daha sonraki masalların önemli bir kısmı için geçerlidir. Ancak modern zamanlarda masal yazıcılarının ortaya çıkmasıyla, masala bireysel eklemler olmuştur: Masalı, belli mekanlar içinde konumlandırma; ona modern problemler ve iletiler yükleme gibi. Masalı, büyükler ve küçükler için kategorize etme, çocuk masallarını doğrudan doğruya eğitimin bir materyali olarak kullanma gibi yenilikler de modern zamanın ürünüdür. Modern roman ve öyküde masaldan yararlanmak diye adlandırılan bir yeniliğe de değinmek gerekir: Masalın özellikle fantastik boyutundan veya değerler sisteminden evrensel olarak yararlanılması gerektiğini düşünen bilim adamları ve eserlerinde bu çerçevede yararlandığını söyleyen yazarlar olduğu gibi masalı sadece bir hareket noktası olarak gören bilim adamları ve yazarlar da vardır. Örneğin halk bilim çalışmaları ile bilinen Pertev Naili Boratav, masalların bir atlama tahtası olarak görülmesini, onların üslup ve dil özelliklerine, konularına bağlı kalınmaksızın tam bir özgürlükle çağımıza getirerek yeni eserler yaratma yolunu önemsemektedir (Boratav, 2006: 358). 220

240 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Postmodern süreçte masal metinlerinde yapı bozumları, parodiler görülmeye başlanmıştır. Arka planda geleneksel masalın işlevsel dizisi dursa bile postmodern zihnin, varlığa ve eşyaya, bugüne ve geleceğe bakışı, geleneksel masal kahramanlarını bugünün içine taşımış; masal parodileri denilebilecek metinler üretmiştir. AĞAÇKAKANLAR MASALININ YAPISI A) İşlevsel Yapı Birimleri Akaçkakanlar metni (masalı) geleneksel masalların işlev sırasını izlemeyen bir düzen ile kurulur. Dinleyici (okur), daha ilk ifadede geleneksel olarak anlatıla gelen bir masalla karşı karşıya olmadığını anlar. Çünkü örneğin masal, problem, yola çıkış, hedef nesne engeller, çözüm gibi işlev birimlerinden oluşmamış hatta masalın nasıl kurulduğu da masalın içine yerleştirilmiş; bir yapı bozum örneği olarak işlevsel birimler yeniden kurulmuştur. Giriş, Tartışma, Hayal, Nutuk, Barışıyoruz, Baba Ağaçkakan, Ne Dersin, Rüyanın Sonu, Savaş, Uyanış, Adım Adım Son gibi birimlerin işlevlerini ve içeriklerini kısaca şöyle aktarabiliriz: Giriş: Anlatılan masalı dinleyen çocuğun aynı zamanda babası olan masal anlatıcısı metnine (masalına), ne yaptı biliyor musun (Zarifoğlu, 1989: 5) diye başlar. Geleneksel masal kurgusunda böyle bir başlangıç yoktur. Anlatıcı, bu ifadesiyle, bir taraftan sanki masalın bir kısmını daha önce anlatmış izlenimini verir bir taraftan da dinleyici olan çocuğu (veya okuru) anlatılan hikâyenin içine çeker. Başlangıç: Burada anlatıcı yarıda bıraktığı masalına devam edecektir fakat dinleyicinin dur, bu nasıl masal (Zarifoğlu, 1989: 8) itirazıyla karşılaşır. Çocuk, anlatıcının geleneğe uymasını istemekte, anlatıcı bunun çok önemli olmadığını düşünmektedir. Anlatıcı yazar, itirazı savuşturmak için bir varmış bir yokmuş diyerek masalına devam eder. Tartışma: Dinleyici, anlatıcının masaldaki kişilerin durumuna uymayan nitelikler kullanmasını eleştirir. Anlatıcı, itirazları güçlükle bertaraf ederek masala devam eder. Hayal: Anlatıcı (baba-yazar) ile dinleyici (çocuk-okur) arasındaki çerçeve kurgudan Ağaçkakanların hikâyesi olan asıl kurguya daha yoğun bir şekilde geçilir. Anne-baba ağaçkakanlar, bir evlat hayali kurmaktadırlar. Nutuk: Asıl hikâyedeki hayal devam etmektedir; hayali evlada iyi ve kötü olan hakkında, hak ve nimetler hakkında öğütler verilmektedir. Barışıyoruz: Yeniden çerçeve kurguya geçilir. Anlatıcı ile dinleyici arasındaki kurgu ve değer çatışması yüzünden oluşan soğuk atmosfer dağılmaya başlamıştır. Baba Ağaçkakan: Asıl kurgu nun içine baba ağaçkakan ın rüya sı yerleştirilir; böylece masal içinde masal (metin içinde metin)kurulur. Ne Dersin: Anlatıcı (baba), kurmaya çalıştığı masal ile dinleyicinin (kızının) ilgisini kontrol etmek için ara verir. Çocuğu henüz uyamamıştır ve babasının masala devam etmesini istemiştir. Masalcı, önemli bir sorunla karşı karşıyadır: Hem nasıl devam edeceğine dair kafasında hazır bir kurgu yoktur hem de kızının masaldan beklediği iyimserliği korumak zorundadır. Rüyanın Sonu: Baba Ağaçkakan ın rüyasının sonuna yaklaşılmaktadır. Rüyanın nasıl bitirileceği önemli bir sorun olarak anlatıcıyı rahatsız etmektedir. Savaş: Rüya da sahip olunan evlat ağaçkakan, çok kötü huylu biridir. Rüya, karabasana dönüşmektedir. Rüya ile gerçeğin birbirine karışabilmesinden korku duyulmaktadır. Uyanış: Uyanış, hem rüya kurgunun sonunu ifade eder hem de rüyada sahip olunan kötü huylu evlattan kurtulmanın çaresini işaret eder. Adım Adım Son: Çerçeve kurgu bütünüyle kaybolur. Asıl hikâyenin problemi çözülmüştür; Ağaçkakanlar, güzel, zeki, tokgözlü, uslu bir yavruya kavuşmuşlardır. Bu işlevsel dizinin Propp un masalların ortak yapıları bağlamında tespit ettiği diziye benzeyen ve benzemeyen öğeleri vardır. Anne-baba ağaçkakanın çocuklarının olmamasını problem ederek tartışmaları, süre gelenden uzaklaşma ; baba ağaçkakanın rüyasında gördükleri ve yaşadıkları, gidiş veya yolculuk ; rüyada duyulan ses, yardımcı nın ortaya çıkışı; onun gös- 221

241 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» terdiği yavru ağaçkakan büyülü nesne ; yavru ağaçkakanın kötü karakterli olması aldatma ; baba ağaçkakanın evlat isteğinden vazgeçip geçmeme tereddüdü, sınama ; nihayet rüyadan uyanış ve gerçek bir evlada kavuşma, zafer ; rüyada görülen kötü huylu ağaçkakana benzeyen ağaçkakanın cevizliğin sahibi tarafından öldürülmesi ceza olarak kabul edilebilir. Bu durumda Ağaçkakanlar metni, modern öncesi ve modern dönem masalları ile yapısal anlamda örtüşür. Benzeri bir örtüşme, kıssa-hisse veya metin-mesaj bağlamında da görülebilir. Rüya ve gerçek, iyilik ve kötülük çevresinde görülen hisse, Ağaçkakanları, geleneksel masala, anlatıcının mesajı tasarlaması ise modern masal metnine yaklaştırır. Ağaçkakanlar metni (masalı), birkaç özelliği ile bu geleneksel ve modern masallardan ayrılır: Akaçkakanlar daki olay zinciri, kronolojik değil akronolojiktir. Sadece bir masalcının anlattığı veya bir anlatıcı yazarın kurduğu bir hikâye değil, masalcı ile dinleyicinin (yazar ile okurun) kurduğu bir metindir. Okunan metnin (dinlenen masalın) nasıl kurulduğu da metnin içine yerleştirilir. Ağaçkakanlar ın bu özelliklileri ile postmodern nitelikler taşıdığı açıktır. B) Üst Kurmaca: Çerçeve Kurgu/ Asıl Kurgu Esasen masalların, ortaçağ hikâyelerinin yapısal özelliklerin biri olarak tespit edilmiş olan iç içe geçmiş kurgu, çift zincirli olay örgüsü, modernist ve postmodern anlatılarla birlikte üstkurmaca (metafiction) adıyla bir anlatım tekniği olarak yeniden ortaya çıkar. Fakat bu tekniğin masallardaki amacı ve işlevi ile postmodern anlatılardaki amacı ve işlevi arasında farklılıklar vardır. Çok genel anlamda postmodern anlatılarda üstkurmaca, metinlerin, bu metinlerdeki evrenin, kurmaca olduğunu, metinsel bir gerçeklik olduğunu vurgular. Böylece nesnel gerçeklik ile kurmaca ilişkisi ve çelişkisi belirginleştirilmiş olur. Aslında bu belirginliği ortaya koyan varlık, modern anlatılarda oldukça geriye çekilen postmodern anlatılarda güçlü bir şekilde ortaya çıkan yazar/anlatıcıdır. Bir masal metni olarak kurgulanan Ağaçkakanlar anlatısında anlatıcı, postmodern bir tavırla, masalın kurulma hikâyesini masalın içine yerleştirir. Anlatıcının (babanın-yazarın) kurduklarına dinleyiciden (çocuktan-okurdan) gelen itirazları ve eleştirileri de katarsak masalın ikinci bir kurucuya sahip olduğunu da söyleyebiliriz. Ağaçkakanlar da hazır bir anlatı çerçevesi ve onun içine yerleştirilen bir iç anlatı yoktur. Dolayısıyla her akşam yatarken çocuğuna masal anlatan babanın uydurma dediği eylemi nasıl yaptığının hikâyesini çerçeve kurgu, ortaya konan masalı da asıl kurgu olarak adlandırabiliriz. Biriyle başlanan diğeri ile devam eden kurgular değildir bunlar; iç içe girmiş, birbirine sarılmış durumdadırlar. Dolayısıyla bu iki kurguyu birbirinden ayırmak postmodern bir masal metninin yapısını bozmak anlamına gelebilir. Fakat masaldaki bu ikili yapıyı daha görünür bir şekilde belirlemek ve değerlendirmek için geçici olarak ayırmak durumundayız. Çerçeve Kurgu Anlatıcı baba (yazar), uyumadan önce kızına masal anlatmaktadır. Belki aklında yeterince masal olmadığından ya da anlatıla gelen masalların mesajlarını beğenmediğinden çocuğuna bazen masal uydurmaktadır. Ağaçkakanlar masalı ne yaptı biliyor musun? Şakir Amca nın cevizliğini harabeye çevirdi. Dur hemen, başını ve sonunu dinlemeden kimseyi suçlama (Zarifoğlu, 1989: 5) biçiminde anlatıcıdan dinleyiciye gelen bir uyarı ile başlar. Dinleyici çocuğun masal içindeki bir davranışı yanlış bulduğu saklıdır bu ifadede. Anlatıcı, o anda masalı tam olarak nasıl geliştireceğini bilmese de masal bittiğinde akıllı çocukların, hayalleri gelişmiş insanların, rüya ile gerçek, hayal ile korku ve vehim arasındaki boşlukları dokuyacaklarını (Zarifoğlu, 1989: 5) umut etmektedir. Bu tutum, gerçekte anlatıcının bazı sonuçlara ulaştırmak için masal kurduğunu ortaya koyar. Dinleyici, anlatıcının ne yaptı biliyor musun şeklindeki başlangıcı kabul etmez. Hani bunun tekerlemesi diyerek, anlatıcı tarafından gerçekleştirilen yapıbozum a itiraz eder. Anlatıcı onu kırmamak için bir varmış bir yokmuş diye başa döner ama tekerlemenin içine o anda kurduğu benzer bir yapıyı da yerleştirmeye çalışır. Çocuk bunu da fark edince anlatıcı, develer tellal ikeeen diyerek tekerlemeyi bitirmeye yönelir. Önemli olan tekerlemenin an- 222

242 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il lamı değildir; kalıp ve değişmezlik çocuğa güven duygusu vermektedir. Babasının anlatmaya başladığı masalda kötü bir şeyler olacağını sezinleyen çocuk, tekerlemeye atıf yaparak, hem anne-baba ağaçkakan diyorsun hem çocukları yokmuş diyorsun (Zarifoğlu, 1989: 18) diyerek babasının kurgusal açıklarını bulur. Gerçekte çocuğun arzuladığı şey, babasının yanlışını bulmaktan öte, masalın mutlu ve güvenli dünyasında uykuya dalmaktır. Anlatıcı baba galiba başlarken bir çocuk sorunu ortaya çıkacağını ben de bilmiyordum demek zorunda kalır. Fakat bu cevap hiç de güven veren bir cevap değildir. Çocuk babasının sonunu bilmeden anlattığı (uydurduğu) masala güven duymaz hatta uydurmayı saygısızlık olarak niteler. Ama yapacak bir şey yoktur; babası anlatacağı başka bir masal da hatırlamamaktadır. Fakat cin şişeden çıkmıştır; çocuk, babasının hiç ağaçkakan görmediğini, onları tanımadığını öğrenince iyice sarsılır ve masal dinlemekten vazgeçer. Baba, masalı baştan almayı önerse de çocuk sırtını dönüp uyur. Fakat masalı orada bırakmak da anlatıcı için mümkün değildir; dolayısıyla çocuk uyurken ağaçkakanların masalını kurmaya devam eder. Ertesi akşam yine uyku zamanı ve masal saati gelir. Çocuk ilgisizmiş gibi durur ama merak ettiği bellidir. Biraz kırgın ve sitemli bir şekilde babasının masal konusunda bir sonuca varıp varmadığını sorar. Baba, dün gece o uyuduktan sonra masala devam ettiğini; baba ağaçkakanın çocuk hayali kurduğunu söyler. Baba ağaçkakan, hayale daldığı sırada uyumuş ve rüya görmüştür. Ağaçkakanların bir çocuğu olmuş ama herkese ve her şeye zarar veren zalim bir kuş olmuştur. Yavru ağaçkakanın bu korkunç huylarını anlattığı sırada anlatıcı baba durur ve kızının dinleyip dinlemediğini kontrol eder: dinlemektedir. İkisi birden masalın hâlâ rüya olarak devam ettiğinin farkındadırlar. Fakat çocuk, masalın bu rüya ile bitmesini istememektedir. Ama anlatıcı Baba Ağaçkakan ı bir türlü uyandıramadığını söylemektedir. Çünkü daha başka şeyler de anlatacaktır. Çocuk, uyandırıp tekrar uyutmayı teklif eder ama anlatıcı bu kez de masalı, kaldığı yerden nasıl devam ettireceğinden emin değildir. Çocuk masalın gidişinden hâlâ tedirginlik duymaktadır. Hatta masalda olanla kendi evi ailesi arasında elinde olmadan ilgi kurmaktadır. Eğer ilgi yoksa babası bu anlattıklarını nasıl bilmektedir. Yine de masalın burada kesilmesini istemez ve babasının devam etmesini ister. Masalın nasıl kurulduğunun hikâyesi burada biter. Bundan sonra bütünüyle asıl kurgu devam eder. Asıl Kurgu Ağaçkakan çiftinin çocukları olmamaktadır. Bu yüzden diğerleri gibi hayattan tat almamakta, cevizliklere, bahçelere sadece karınlarını doyurmak için gidip gelmektedirler. Anne ağaçkakan, sevgili eşini incitmeden bir kusurlarının olup olmadığını merak ettiğini belki de kendisinin kusurlu olduğunu söyler. Baba ağaçkakan böyle bir problemi konuşmak bile istemez. Evlilikleri gergin ve mutsuz devam eder. Her ikisi mutsuzluklarıyla yalnızlıklarına çekilerek yaşarken Baba Ağaçkakan, bir çocukları olduğunu hayal etmeye başlar: Anne ağaçkakan yumurtaları üzerinde yatmaktadır. Kendisi onun etrafında pervane olmuştur. Birgün komşuların hayran bakışları altında yavru ağaçkakan önce yumurtadan başını çıkarır, sonra gövdesini. Günler içinde ilk sarsak adımlar, sonra yürüyüşler Yavrunun bakımı konusunda baba, anneyle tartışmaktadır. Fakat her şeyin sırası vardır. Yavrunun dışarı çıkacağı, uçacağı, ceviz kıracağı zamanlarda görevi baba devralacaktır. O günler geldiğinde baba, yavrusunun kaslarının gelişmesi, kanatlarının güçlenmesi için onu çalıştırır. Cevizin nasıl delineceğini, bahçelere zarar vermeden nasıl beslenileceğini öğretir. Yavru hem güzel hem çok zekidir. Artık kafa ve kalp eğitimi zamanı gelmiştir. Evladına nimetlerin sonsuz olduğunu, ama onlarda herkesin hakkının bulunduğunu, ihtiyacı kadar yemesi gerektiğini, bahçelere kapıp kaçar gibi hırsız gibi girmemesi, aç gözlü olmaması gerektiğini öğretir. Baba ağaçkakan bu hayallerde iken uyur ve bir rüya görür: Kanatlarının boyu iki kat artmıştır; yükseldikçe yükseliyor, aşağıdakilere karşı böbürleniyordur. O sonsuz ışık içinde yüzerken birden karanlığa girer ve karanlığın içinde dehşetli bir rüzgârın önünde iradesizce sürüklenmeye başlar. Bir ses ona hayal ve hakikatten geçerek gel demektedir. Sürüklenme 223

243 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» yerini düşmeye bırakmıştır; sanki sonsuz bir şekilde yaralana berelene düşmektedir. Bunun bir rüya olduğunu düşünür rüyası içinde. Nihayet düşme sona erer. Duyduğu sesin varlığını hisseder. Nihayet o ses hayal ve gerçekten geçerek bana geldin der ve Baba Ağaçkakan a arzusunu sorar. Dili tutulmuş, zihni kaybolmuştur sanki. Sonra bir yavru istediğini söyler; güzel, kavrayışlı, kuvvetli adil bir yavru. Ses ona, hayalini kurduğu yavruyu gösterir. Baba Ağaçkakan bilir bunun rüya olduğunu ama bu rüya bir işarettir. Alıp yavrusunu rüyadan gerçeğe dönecektir ama rüyadan çıkınca yavru da kaybolacaktır. Gözlerini kapatır açar ki yavrusu yanındadır. Bu gerçek midir yoksa rüya içinde rüya mıdır? Galiba bu tuhaf bir gerçektir. Anne uyanmış hatta evladım geldin mi demiştir. Anne-baba ve yavru ağaçkakanların yuvaları, oraların en güzel bahçesi olan Şakir amcaların cevizliğinin yanındadır. Çok garip bir şey olur; anne yavrusunu kız bilmekte, baba ise erkek olduğunu düşünmektedir. Çocuk kızdır, anneye göre baba delirmiştir. Baba çocuğunun anneye benzediğini fark eder. Bu fark ediş, tartışmayı bitirici bir işlev taşır. Anne baba ve yavru ağaçkakanlar Şakir Amca nın cevizliğine giderler. Yavrularına nasıl güçlü kanatlara sahip olacağını, nasıl uçacağını ve cevizleri nasıl kıracağını öğretirler. Yavru ağaçkakanda önceleri ilginç bulunan ama giderek kokutucu olan gelişmeler olmaktadır. Yavru ağaçkakanın kasları, gagası, kanatları hiç görülmedik şekilde güçlüdür. Cevizliğe girdiğinde doyacak kadar ceviz yememekte, hepsini kırmakta, kırmadıklarının dalını kesmekte bahçeyi tarumar etmektedir. Anne babasını dinlemez olmuş hatta kendisini durdurmak isteyen babasına sert bir kanat darbesiyle vurmuş; gözlerini yerinden çıkarmıştır adeta. Diğer ağaçkakanları bu davranışlarıyla kendinden uzaklaştırdığı gibi diğer kuşlara bile zarar vermektedir. Anne baba böyle bir evlatları olduğu için kahrından ölmek istemektedirler. Nihayet yavru, yuvayı da terk eder. Şakir Amca nın cevizliği mahvolmuştur. Bütün ağaçkakanlar hatta diğer kuşlar önce ondan uzak durmuşlar sonra göç ederek başka yerlere gitmişlerdir. Bu yalnızlıkla o, daha hırslanmakta, daha vahşileşmekte ve artık insanlara da saldırmaktadır. Şakir amcalar onu vurmaya çalışırlar ama başaramazlar. Yakın yerden bir avcı grubu çağrılır, pusuya yatıp bu yakalanmayan kuşu bir şekilde öldüreceklerdir. Fakat ağaçkakan adeta hepsine savaş açmıştır; hızla pike yapmakta insanların yüzlerini gözlerini yırtmaktadır. Fakat bir gün hepsini alt ettiğini düşündüğü bir sırada ağaca konar ve bir kuşunla belasını bulur. Baba Ağaçkakan tam bu anda irkilerek gözlerini açar. Uyanmıştır ama rüyada gördükleri gözlerinin içindedir. Rüyasını karısına anlatır. Artık ikisi de bu karabasanın etkisi altındadır. Öyle ki çocuk istemekten vazgeçmeyi bile düşünürler. Baba, rüyayla amel olunmayacağını düşünüp bu fikre katılmak istemez ama bazı rüyaların sahil olduğu gerçeğini de aklından çıkaramaz. Nihayet günler geçtikten sonra içlerine bir ferahlık, bir umut doğar. Anne yumurtaları üzerine sevgiyle, özlemle ve sabırla yatar. Bir süre sonra yumurtanın birinden bir yavru kız ağaçkakan başını çıkarır. İşte bu andan itibaren karı koca yeniden rüyadaki o korkunç evlatlarını hatırlarlar ve korkarlar. Acaba bu yavru o yavru mudur? Hele Upuy adını koydukları yavruları rüyada görülen yavrunun o kötülükleri yaptığı yaşa gelince anne ile babamın her anları diken üstünde geçer. Fakat korktukları olmaz, yavru Upuy, çok zeki çok usludur. Her şeyi çok çabuk öğrenmektedir. Anne-baba bir gün yavrularının Şakir Amca nın cevizliğini göreceğini işte o andan sonra her şeyin değişeceğini düşünerek oradan göç etmeye karar verirler. Bir bahane bularak Upuycuklarını da ikna ederler. Göç ederken Upuy son defa çevreye bakmak ister ve biraz ilerleyince Şakir Amca nın cevizliğini görür ve çok etkilenir. Anne babasına buradan göç etmek istemediğini söyler. Anne ve baba derin korkularına rağmen her şey ortaya çıkmasın diye kabul ederler. Tuhaf şey sanki Upuy da bu cevizliği daha önce görmüştür! Ama korkulan olmaz. Upuy, gayet merhametli bir şekilde cevizliğe girmekte, nazik bir şekilde sadece yiyeceği kadar cevizi kırmakta, hatta bu tavrıyla diğerlerine de örnek olmaktadır. O günlerde ağaçkakan mı başka bir kuş mu ne olduğu belli olmayan bir kuşun Şakir Amca ın cevizliğini talan ettiği duyulur. Bir iki gün içinde kuş, yakalarlar ve kasabaya giden Şakir Amca beklenir. Şakir 224

244 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il amca geldiğinde yaralı kuşu eline alır ve hırslarım ve günahlarım diye inleyip durur; sonra kuşun başını gövdesinden ayırır. Belirttiğimiz gibi masalın nasıl kurulduğunun hikayesi ile masalın asıl hikayesi metin içinde iç içe girmiş olarak kurulmuştur. Çünkü masalı dinleyen çocuk masalı anlatan babasına zaman itiraz etmekte; bazen de masalı anlatan baba, masalı nasıl devam ettirebileceğini kendi kendine düşünmektedir. C) Anlatıcı (yazar) ile dinleyici (okur) Arasında Kuramsal Tartışma Ağaçkakanlar da anlatıcı baba ile dinleyici çocuk arasındaki kuramsal tartışmaya ayrıntılı olarak eğilmek gerekir. Çünkü bu kuramsal tartışma, masal metnini geleneksel ve modern masallardan ayıran en önemli yapısal özellik olarak görünüyor. Anlatıcı baba (yazar) ile dinleyici çocuk (okur) arasındaki kuramsal tartışma, gelenek, gerçeklik ve özdeşleşme bağlamında sistematik bir tartışma olarak görülebilir. Gelenek Dinleyici evladın anlatıcı babaya ilk itirazı, babanın masalın geleneksel kalıplarına uymamasıdır. Doğrudan doğruya ağaçkakanların hikayesine yönelen babayı çocuk, hani tekerleme nerde (Zarifoğlu, 1989: 8) diye durdurur. Esasen çocukların, tekerlemenin içerdiği zaman ve mekan üstülüğü, rasyonel ve irrasyonel ilişkiyi duymaları ve anlamaları mümkün değildir. Çocuğun kalburun saman içinde olmasıyla, develerin tellal olmasıyla anlamsal olarak ilişki kuramayacağı açık. Öyleyse çocuklar neden masalların tekerleme kısmına ilgi duyarlar veya metindeki çocuk neden babasının tekerlemeyi atlamasına izin vermez? Çocukların tekerleme ile bilinçsiz olarak masalın fantastik dünyasına hazırlandığı söylenebilir; tekerlemedeki müzikal ritmin, çocukları, duyumsal anlamda etkilediği söylenebilir. Ama tekerlemedeki süreğenliğin, çocukların dünyasında güvenilir bir atmosfer oluşturduğunu da vurgulamak gerekir. Babasının, masalın mesajları dolayımında uydurduğu tekerleme rahatsız eder çocuğu; zaten babasının devam ettiği noktada masalda kötü şeyler olacağını da hissetmiştir. Çocuk, babasından ısrarla defalarca duyduğu tekerlemeyi isterken aslında bazen korkutucu olaylarına rağmen daima güven veren sonuyla ferahlık veren masalın dünyasında kalmasını ister. Baba, ne fark eder derken belki çocuğun biçimden içeriğe geçmesi ister ama çocuğun tekrar edilmeyen bir formu olmayan soyut bir anlama yönelmesi imkansızdır. Tekerleme etrafında başlayan tartışma, yazarın gerçekleştirdiği yapıbozumu onaylatma, kabul ettirme arzusu olarak da görülebilir. Gerçeklik Anlatıcı baba, dinleyici çocuğuyla gerçeklik bağlamında da tartışır. Gerçeklik tartışması, başlangıçta, kurgu ile hayat arasındaki uyumluluk veya uyumsuzluk bağlamında değildir. Çocuk, masalı kuranın masalın kendi gerçekliğine aykırı davrandığını düşünmektedir: Masalı kuran baba, hem anne-baba ağaçkakan diyorsun hem de çocukları yok diyorsun (Zarifoğlu, 1989:18) biçimindeki itirazla karşılaşınca şaşırır. Gerçekten de kurgusal bir hata veya unutkanlık vardır. Anlatıcının masalı kurmaya başladığında ağaçkakan çiftinin çocuklarının olmayacağına bir planlaması yoktur. Başlarken bir çocuk sorunu çıkacağını ben de bilmiyordum (Zarifoğlu, 1989: 18) biçimindeki cevaptan, anlatıcının, anlatma ile kurma işini aynı anda yaptığı anlaşılır. Bu durumda ortada geleneksel olarak anlatıla gelen veya önceden kurulmuş, yazıya geçirilmiş bir masal da yoktur. Dolayısıyla aynı masalın bütünüyle bir başka akşam anlatılmasının da imkanı yoktur. Anlatıcı, çocuğun birinci akşamki itirazlarından ve masalın gidişinden duyduğu rahatsızlıktan dolayı, kurgusuna ikinci akşam devam ederken kurgusal boşluklara düşmesi bu yüzdendir. Probleme, yazar anlatıcının farklı bir teknik uygulaması açısından da bakılabilir. Bu durumda, masalların daima aynı işlevsel dizi ve amaçlarla anlatılması geleneğini değiştirmek isteyen bir masal kurucu karşılaşılır. Fakat dinleyici çocuk için anlatıcı babanın (yazarın) bu niyetinin bir önemi yoktur. Anlatının sözünü ettiği uydurma işi saygısızlıktır. Anlatıcı, çocuğa bu postmodern yenileştirmeyi anlatmayacaktır elbette. Ona okudum masallar aklımda kalmadığı için onları anlatamıyorum, sonra bazıları çok saçma (Zarifoğlu, 1989: 18) diyecektir. 225

245 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Tartışma giderek kurgusal gerçeklikle hayat gerekliği arasındaki ilişkiye kayar. Babasının uydurma larından kuşkulanan çocuk, onun hiç ağaçkakan görüp görmediğini, sesini duyup duymadığını sorar (Zarifoğlu, 1989: 19). Anlatıcı belki seslerini duyduğundan ve belki resimlerden de gördüğünden söz eder. Bu cevap, çocuğu hayal kırıklığına uğratır. Demek hiç görmedin, utanmadan bana onların yuvalarını, hayatlarını, düşüncelerini, kavga edişlerini anlatıyorsun (Zarifoğlu, 1989: 22-23) diye ağır bir tepki karşısında anlatıcı babanın verdiği tepki Fark eder miydi dir. Fakat olan olur; bu kuramsal tartışmada anlatıcı baba uydurma nın, gerçeği gözlemlemeden kurmanın anlamını çocuğa anlatamaz ve masal o akşam tamamlanamaz. Aslında amaçlanan bir davranış da gerçekleşmiştir. Yazar okuru (anlatıcı dinleyiciyibaba çocuğunu modernist epik bir yaklaşımla masalın kuruluşuna ortak etmiştir. İkinci akşam çocuk, babasına, masalın nasıl ilerleyeceği ve son bulacağı konusunda biraz müstehzi biraz kırgın, bir sonuca varabildin mi (Zarifoğlu, 1989: 42-43) derken masalın dışında olduğu kadar içindedir de. istersen başımızı atlas örtünün altına uzatalım ve baba ağaçkakan ın rüyasını biz de ordaymışız gibi izleyelim diyen baba ile haydi gidip bakalım (Zarifoğlu, 1989: 42-43) diye cevap veren çocuk birlikte kurgu içinde bir kurgu gerçekleştirirler. Masal bu uzlaşma ile bitmez ama. Çocuk, masal içinde kurulan rüyanın gidişinden rahatsızdır. Baba ağaçkakan rüyasında kavuştuğu evlat çok kötü huyludur. Çocuğa göre masalın böyle bitmesi doğru değildir. Babayı rüyasından uyandırmak lazımdır. Anlatıcı baba da gidişin iyi olmadığını sezmiştir ama rüya gören babayı nasıl uyandıracağını bilmemektedir. Çocuk için bu anlaşılmaz bir şeydir. Mademki babası masalı uydurmaktadır o halde neden nasıl uyanacağını da uydurmamaktadır? Ama anlatacağım şeyler bitmedi (Zarifoğlu, 1989:69) der baba. Özdeşleşme Anlatıcının, bir baba olarak çocuğun hayatında var olması, çocuğun, uydurma yı gerçekle ilişkilendirilmesine yöneltir. Bu ilişkilendirme ürkütür çocuğu; çünkü masaldaki annebaba ile çocuk arasın korkunç bir ilişki vardır. Bu gidişin mutlu bir sonla bitmeyeceğine dair oluşan sezgi gerçekliği baskı altına alır. Babası ağaçkakan ailesinin bütün duygularını tanıyorsa bunun kendi hayatındaki duygularla bir bağı olmalıdır. Çocuğun beklenilmeyen bir şekilde ben gerçek miyim diye sorduğu an, anlatıcının bir baba, yazar, anlatıcı olarak sorumluğunu derinliğine duyduğu andır. Masalın mutlu bir sona yönelmesinin başladığı an da bu andır. SONUÇ Akaçkakanlar metni, geleneksel işlevsel dizinin uzaklaşma, problem ve zafer gibi ana öğelerini taşısa problem, yola çıkış, hedef nesne engeller, çözüm gibi işlev birimlerinin tamamını bulunduran bir masal metni değildir. Masalın nasıl kurulduğunun masalın içine yerleştirilmiş olması, bir yapı bozum örneği olarak alınmalıdır. Ağaçkakanlar, bir masalcının anlattığı veya bir anlatıcı yazarın kurduğu bir hikâye değil, masalcı ile dinleyicinin birlikte kurduğu bir metindir. Okunan metnin (dinlenen masalın) nasıl kurulduğunun da metnin içine yerleştirilmiş olmasına dikkat edilirse, Ağaçkakanlar ın hangi postmodern nitelikler taşıdığı belirlenmiş olur. Anlatıcı baba ile dinleyici çocuk arasındaki kuramsal tartışma, gelenek, gerçeklik ve özdeşleşme bağlamında sistematik bir tartışma olarak görülebilir. Dinleyici evladın anlatıcı babaya ilk itirazı, babanın masalın geleneksel kalıplarına uymamasıdır. Gerçeklik tartışması, kurgunun kendi gerçekliği ile kurgu ve hayat arasındaki gerçeklik ilişkisi merkezinde iki boyutlu olarak gelişir. Anlatıcının, bir baba olarak çocuğun hayatında var olması, çocuğun, uydurma yı gerçekle ilişkilendirilmesine sebep olur ve bu durum bir özdeşleşme yi kaçınılmaz kılar. KAYNAKÇA 1. Boratav, Pertev Naili (2006). Az Gittik Uz Gittik. İstanbul: İmge Kitabevi 2. Günay, Umay (1975). Elazığ Masalları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi 226

246 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 3. Oğuz, Öcal (1999). Türk Halkbilimi Çalışmalarında Eş Metin (variant) ve Benzer Metin (Versiyon) Sorunu, Milli Folklor, S. 42, Yaz 4. Propp, Vilamidir (2001). Masalın Biçimbilimi ( M.Rifat, S. Rifat), İstanbul: Om Yayınevi 5. Saydam, M. Bilgin (2011). Deli Dumrul un Bilinci. İstanbul: Metis Yayınları 6. Seyidoğlu, Bilge, (1997). Erzurum Masalları. İstanbul: Dergah Yayınları 7. TDK Sözlüğü, (2005). Masal ve Mit Maddeleri İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları 8. Zarifoğlu, Cahit, (1989). Ağaçkakanlar. İstanbul: Beyan Yayınları. UŞAQ OYUN VƏ TAMAŞALARININ UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA TƏZAHÜRÜ PROBLEMİ Məleykə MƏMMƏDOVA AMEA Folklor İnstitutu [email protected] XÜLASƏ Uşaq və yeniyetmələrin tərbiyəsində uşaq ədəbiyyatının rolu böyükdür. Bilindiyi kimi uşaq ədəbiyyatının əsas qaynağı olan uşaq folklorunun isə ən geniş sahələrindən biri oyun və tamaşalardır. Bugün öz milli keçmişindən xəbərsiz, milli dəyərlərinə biganə, Qərb mədəniyyətinin təsiri altında yeni nəsil uşaqları yetişməyə başlayır. Bütün bu acı həqiqətlərdən yola çıxaraq, uşaq ədəbiyyatının ən zəngin və dəyərli qaynaqlarından sayılan xalq ədəbiyyatı nümunələrinə xüsusi ilə də uşaq oyun və tamaşalarının uşaq ədəbiyyatında bir qaynaq kimi necə istifadə edilməsi, tanıdılması və təbliğ edilməsi məsələsini gündəmə gətirmək olduqca əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, məqalədə bu məsələnin həlli üçün hansı metod və üsulların tətbiq edilməsinin daha səmərəli nəticə verə biləcəyi mövzusu əla alınmışdır. Məqalədə son dövrlər Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən toplanmış uşaq oyunları haqqında qısaca məlumat verilərək, bu oyunların bugün uşaq ədəbiyyatında təzahürü probleminə toxunulmuş və bu problemin həlli yolları üçün hansı üsullardan istifadə edilə biləcəyi məsəllələri ələ alınmışdır. Açar sözlər: Uşaq ədəbiyyatı, uşaq folkloru, uşaq oyun və tamaşaları. APPEARANCE OF THE PROBLEM OF THE CHILD PLAY AND SPECTACLES IN THE CHILD LITERATURE ABSTRACT Role of the child literature is great in the upbringing of the child and juveniles. As became known, one of the widest areas of the child folklore of basic source of the child literature is play and spectacles. Today the new generation children begin to ripen who uninformed national past, indifferent national value and under influence of the Occidental civilization. According to all this bitter taste truths, it assumes quite importance to bring problem to of the agenda propagating, how introduce and use the examples of folk literature is counted from the richest and valuable sources of the child literature with special child play and spectacles as source in the child literature. So, it has spoken that apply of the which methods will be able to yield more efficient results for solution of this problem in the article. It has been given information briefly about the child plays which have gathered from different regions of Azerbaijan at the last periods, today it has been touched the problem of these plays appearance in the child literature and it have been spoken that which methods will be able to use for the solution ways of this problem in the article. Key words: Child literature, child folklore, child play and spectacles. Uşaq və yeniyetmələrin tərbiyəsində bədii ədəbiyyatın, eyni ilə uşaq ədəbiyyatının böyük əhəmiyyəti və rolu vardır. Uşaq və yeniyetmələrin tərbiyəsində, fiziki və əqli inkişafında böyük əhəmiyyəti və rolu olan uşaq ədəbiyyatı öz mənbəyini əsasən folklordan götürmüş və uzun müddət böyüklər üçün yazılmış əsərlərin məzmununda ayrı-ayrı parçalar şəklində öz əksini tapmışdır. Biz bunu Nizami Gəncəvinin, Əfzələddin Xaqaninin, Şah İsmayıl Xətainin, Abbasqulu ağa Bakıxanovun və digər sənətkarların irsində görürük. (1, s.7) Zəngin milli adət-ənənələrə malik Azərbaycan türklərinin folkloruna nəzər yetirsək, bütün Türk dünyasının malik olduğu ortaq dəyərlərdən başqa, Azərbaycan türklərinin də özünəməx- 227

247 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» sus folkloru mövcuddur. Bilindiyi kimi, uşaq ədəbiyyatının əsas qanyağı olan folklorun, uşaq folklorunun ən geniş sahələrindən biri oyun və tamaşalardır. Oyun və tamaşaların isə insanlığın ömrü qədər qədim tarixi olduğu kimi uşaqlar üçün fiziki və güclü tərbiyəvi estetik əhəmiyyətə də malikdir. İnsanların formalaşmasında həm iştirakçısı, həm də şahidi olduqları uşaqlıq dövrü oynadıqları oyunlar onların hafizəsində daim yaşayır. Son illərdə televiziya, çizgi filimləri və kompyuter oyunlarında şiddətlə birlikdə heç bir əsası olmayan xəyali mifologiyaya, daha doğrusu, miflərin dekonstruksiyasına dayanan hekayə və filmlər diqqət mərkəzindədir. Beləcə şiddət və fantastik uydurmalar uşaq ruhunun dərinliklərinə yerləşdirilməyə başlanmışdır. Bu gün milli nağıl, hekayə və dastan qəhrəmanlarımızın adlarını bilməyən, öz doğma, milli keçmişindən xəbərsiz, milli dəyərlərinə biganə, lakin xarici çizgi film qəhrəmanlarını yaxşı tanıyan, bizim milli adət-ənənənlərimizə uyğun olmayan Qərb mədəniyyətini mənimsəyən yeni nəsil uşaqları yetişməyə başlayır. Bütün bu acı həqiqətlərdən yola çıxaraq, əhəmiyyəti və varlığı mövzusunda, bir çox tədqiqatçı, alim və pedaqoqların həmfikir olduğu uşaq ədəbiyyatının ən zəngin və dəyərli qaynaqlarından sayılan xalq ədəbiyyatı nümunələrinə, xüsusi ilə də uşaqların fiziki, əqli, psixoloji, mənəvi-estetik baxımdan inkişafında önəmli yeri olan uşaq oyun və tamaşalarının uşaq ədəbiyyatında bir qaynaq kimi necə istifadə edilməsi, tanıdılması və təbliğ edilməsi məsələsini gündəmə gətirmək olduqca əhəmiyyət kəsb edir. XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycanda maarif və mədəniyyətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq bir çox ziyalılar-m.mahmudbəyov, S.Ə.Şirvani, A.Şaiq, F.Köçərli və başqaları uşaq folkloru adı altında xüsusi nümunələr, o cümlədən xalq oyunlarını seçmiş, onların bəzilərini dərsliklərə daxil edərək təbliğ etmişlər. Bu dərsliklərə ən yaxşı nümunə isə F.Köçərlinin 1912-ci ildə çap etdirdiyi Balalara hədiyyə kitabı olmuşdur. Bu kitaba bir çox uşaq folkloru nümunələri, o cümlədən xalq oyunları daxil edilmişdir. Məlum olduğu üzrə, Uşaq folklorunun toplanması, təbdil-tərcüməsi və nəşrinə XX əsrin əvvəllərində başlanılır ki, onun da təməlini qoyan Rənbər, Dəbistan, və Məktəb jurnalları olmuşdur. (2, s.466). XX əsrin əvvəllərindən başlanılan uşaq folklorunun toplanması işi hələ də davam edərək müxtəlif folklor antologiyalarında öz əksini tapmışdır: 1. Zəngəzur bölgəsinə aid uşaq oyunları: Cilik ağacı, Av-av, İkidaş, Dörddaş, Beşdaş, Qara kötük, Çiləmə (3, s ) Ağac ölçmə, Həbə köçdü, Südlü sümük, Mərə köçdü, Üzük-üzük, Rəngrəng. (4, s ). 2. Qarabağ bölgəsinə aid uşaq oyunları: Qığı mərə, Əl üstə kimin əli, Səni kim apardı, Qaradinməz, Köç getdi, Gözbağlayıcı, Ənzəli, Şah vəzir, Sac ayağı. (5, s ). 3. Şəki bölgəsinə aid uşaq oyun-tamaşaları: Bacı-bacı (Qara pişik), Bel üstə kimin əli, Qurd baba, At baçı, Toxumsəpmə, Ənzəli, Bənövşə, Qara qazan, Çamır-çamır, Fındıq-fındıq, Qayış-qayış, Şütmə. (6, s ) 4. Göyçə bölgəsinə aid uşaq oyunları: A pişik kimin pişiyisən?, Xan-gizir, Ağam mənə kor deyib, Dirədəymə, Çiling-ağac, Zopa-zopa, A huy-huyu, Qurşax tutmax, Eşşək beli, Qaradinməz, Üzük-üzük oyunu, Keçili-keçili oyunu, Cıza girmə, Aşıx-aşıx, Cız oyunu, Aşıx-qala oyunu, Ləpik-qoza, Qaçmatop, Zübbə-zübbə, Vay belə vuranın halına, Gizlənpaç, Adın nədi?, Gözü bağlıca, laldinməz, Püşk atma, Mırt-mırt (Buynuz-buynuz), Əl üstə kimin əli, A xala bir çörək, Siçan-pişik, Qazlar-qazlar, Dəsmal-dəsmal, Bənövşə, Qusdu-qusdu, Qaçdı-tutdu, Hil-hil, Molla-molla, Şappı-şappı, Daş vurdu, Qoz-qoz. (7, s ). 5. Naxçıvan bölgəsinə aid mərasim və oyunlar: Üzərliksalma, Yağış yağdırma, Godugodu, Çömçəxatun, Yağ, yağışım, Xırman nəğmələri, İlin on üçü, Bəy duran oğlan, Gəlin, xoş gəldin, Yallılar, Bəy yallısı, Çöpüdü, Asma-kəsmə, Xəlil 228

248 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il dövrü, Məzhəkəli oyunlar, İl adları, Xanbəzəmə mərasimi, Cangülüm mərasimi, Səməni halvası, Xına gecəsi, Xıdır Nəbi vb. (8, s ) Baxmayaraq ki antologiyada oyunlar bölgələr üzrə təsnif edilmişdir, onların çoxusuna bütün bölgələrimizdə rast gəlmək mümkündür. Oyunlar xalq həyatının müxtəlif cəhətlərini, eləcə də müxtəlif mərasimləri əks etdirən qədim folklor janrından biridir. Xalq oyunları ən qədim dövrlərdən xalqın məişət həyatını, əyləncə dünyasını özündə əks etdirmək baxımından xüsusi maraq doğurur. Belə xalq oyunları mövzu, məzmun, yaranma yolu və formaları baxımından da çox zəngin və rəngarəngdir. Xalq oyunlarında yüksək, humanist insani duyğular: şəri cəzalandırmaq, yaxşıları qorumaq, onlara dayaq durmaq və s. bu kimi müsbət keyfiyyətlər aşılanır. Böyüklərin və uşaqların əylənməsinə xidmət edən folklor nümunələrindən biri də xalq tamaşalarıdır. Xalq tamaşaları da şifahi xalq ədəbiyyatının qədim janrlarından biridir. Bu tamaşalar tarix boyu müəyyən inkişaf yolu keçmiş və getdikcə təkmilləşmişdir. Xalq tamaşaları bir janr kimi formalaşana qədər folklorun başqa növləri daxilində, xüsusilə epik növün ayrıayrı janrlarında yaranmağa başlamışdır. Belə ki, peşəkar nağılçılar, aşıqlar, körpələrinə nağıl danışan analar və nənələr nağıldakı hadisələrin gedişindən asılı olaraq mimikadan, jestlərdən, əl-qol hərəkətlərindən də geniş istifadə etmişlər. Nəinki epik növdə, hətta, Azərbaycan xalq ədəbiyyatının hər bir nümunəsini diqqətlə tədqiq etsək, orada ifadə, məna, məzmun və ifa tərzi etibarilə dram, tamaşa ünsürləri tapmaq mümkündür. Deməli, nağıllar, dastanlar, aşıq sənəti və mərasimlər xalq tamaşalarının yaranması və kamilləşməsi üçün ilkin mərhələ olmuşdur. Xalq oyunlarından fərqli olaraq, xalq tamaşaları indiyə qədər qorunub saxlana bilmişdir. Belə ki, məktəblərdə, tədris müəssisələrində folklor nümunələri sırasında əhəmiyyətli yeri tutan xalq tamaşaları barədə xüsusi dərslər keçilir. Mədəniyyət ocaqlarında, teatr və səhnələrdə zamanzaman xalq tamaşalarının ən qədim parçaları nümayiş etdirilir, xalqın sahib olduğu qədim tariximədəni irs qorunub saxlanılır. Oyun və tamaşalar uşaqlıq və yeniyetməlik çağlarının unudulmaz əyləncələridir. Çox təəssüf ki, günümüzdə yeni tikilən binalarda oyun sahələrinin olmaması, uşaqların şəhər mühitində evdə, baxçada, kurslarda, qısacası açıq və təmiz havada keçirəcəyi vaxtdan çox qapalı məkanlarda olması, öz yaşıtları ilə oynamaq əvəzinə evə qapanıb televizor və internet oyunları qarşısında həddindən çox vaxt keçirməsi danılmaz həqiqətdir. Bugün texnologiyanın üstələdiyi bir çox kültür dəyərlərimiz kimi oyun və tamaşalarımızı da bəzi çalışmalarla canladıra bilərik. Rəsmli oyun və tamaşa kitabları nəşretmək, uşaq ədəbiyyatı əsərlərində yer alan nağıl və hekayə kimi janrlar içində oyun və tamaşalara toxunmaq, onlardan nümunələr vermək, oyunlarda keçən şeirlərə, yanıltmaclara yer vermək, televiziyada uşaq verlişlərində və çizgi filmlərdə, uşaq filmlərində oyun və tamaşa səhnələrinə yer verməklə unudulmaqda olan və demək olar ki, əksəriyyəti unudulmuş, bugün uşaqlar tərəfindən oynanılmayan, canlandırılmayan oyun və tamaşların təbliği məsələsində uşaq ədəbiyyatının da rolu böyük olmalı, dərs vəsaitlərində nəinki uşaq oyun və tamaşaları, xalq ədəbiyyatının bütün janrlarının təbliği, tanıdılması məsələsinə əhəmiyyət verilməlidir. Uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı əsərlər yazarkən millətin ən səmimi duyğuları ilə meydana gətirdiyi xalq ədəbiyyatının növlərindən, janrlarından xüsusi ilə istifadə etmək lazımdır (A.Şaiq, M.Müşviq kimi). Çünki bu qaynaqlar əsrlərcə xalqın zövqünə uyğun yaradılmış, dilində işlənərək mənimsənilmiş və bir çox mədəni ünsürləri içində barındıran ədəbi məhsullardır. Ümumiyyətlə, muxtəlif sənət sahələrində millətə aid qaynaqlardan yararlanılması əsas ehtiyaclardan biridir. Millətə aid kültür və mədəniyyət dəyərlərinin uşaqlara, yeni nəslə ötürülməsi, gənc nəsildə millət şüuru və milli kimlik şüuru oyadılmasında folklor qaynaqlardan istifadə etmək vacibdir. Bizim başqa dünya xalqları ədəbiyyatları ilə müqayisə edilməyəcək qədər zəngin xalq ədəbiyyatı nümunələrimiz vardır. Bu eyni zamanda növ və janr baxımından da bir zənginlik 229

249 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ifadə etməkdədir. Bu janrların uşaqların təlim-tərbiyəsində istifadəsi məsələsinə isə yetəri qədər önəm verilməmişdir. Müəllimlərimizin, təlim-tərbiyəçilərin, pedaqoqların, dərs vəsaiti hazırlayan mütəxəssislərin bu nümunələri doğru və təsirli istifadə etmələri təhsil keyfiyyətimizin inkişafına böyük fayda verə bilər. Qaynaqlardan istifadə etmədən yerli və milli bir ədəbiyyat meydana gətirmək imkansızdır. Xüsusi ilə də uşaq ədəbiyyatında xalq ədəbiyyatı janrlarından istifadə edərək əsərlər yazmaq orijinal əsərlər yazmaqdan daha önəmlidir. Nağıl, dastan, hekayə vb. janrlar kimi oyun və tamaşalarımız da uşaq ədəbiyyatında istifadə edilə biləcək zəngin məzmunlu xalq ədəbiyyatı nümunələridir. Xalq ədəbiyyatından yanıltmac, saymaca kimi zövqlü ünsürləri içinə alan uşaq oyun və tamaşalarımız kültürümüzə, mədəniyyətimizə uyğun gəlməyən yad idxal oyunlara qarşı dəstəklənməli, təbliğ edilərək dijital mühitdə də öz yerini tapmalıdır. Bildiyimiz kimi uşaq bir oyunçudur və öz mülahizələrini, müddəalarını da bunun üzərində inkişaf etdirir. Oyun oynarkən stresli hallar ortadan qalxır. Oyun yaşama sənətini və mədəniyyətini əmələ gətirən sosial həyat üçün hazırlayıcı funksiyanı yerinə yetirir. Bu oyunlar içində daha qarışıq əməliyyatları ilk dəfə yerinə yetirmək cəhdi, bacarığı ortaya çıxır və daha sonra da praktik olaraq həyata keçirilir. Oyun oynamaq impulsu əgər təşviq edilərsə, məktəb illərində də əyləncəli və təsirli öyrənmə metoduna çevrilə bilər düşüncəsi müasir təhsil anlayışının prinsiplərindən biridir. Bu gün bir çox tədqiqatçı alim tərəfindən toplanan oyun və tamaşalar təsnif edilərək Azərbaycan uşaq oyun və tamaşaları külliyatı meydana gətirilə bilər. Daha ümumi bir çalışma ilə külliyyatın əhatəsi bütün türk dünyasını içinə alacaq şəkildə genişlədilə bilər. Lazımlı tərtibat və tənzimləmədən sonra bu toplanan vəsaitlər incələnərək uşaq ədəbiyyatı nümunələri halına gətirilməlidir. Bu ortaq kültür dəyərlərimizin uşaqların ruh və düşüncə dünyalarına edəcəyi təsirlər ciddi bir şəkildə təhsil, uşaq psixologiyası və dilçilik metodlarından istifadə edib dəyərləndirdikdən sonra kitab, oyuncaq və uşaq təhsilində istifadə ediləcək yardımcı vasitə və vəsaitlər halına gətirilməlidir. Nəticə: Rituallar insanoğlunun ən əski kültür miraslarından biridir. Cəmiyyətlərin saf, pozulmamış mədəniyyət nümunələrini yansıdan rituallar və mərasim elementləri ilə zəngin uşaq oyun və tamaşaları uşaq və yeniyetmələrin özünü və içində yaşadığı cəmiyyəti tanıya və o cəmiyyətdə ona verilən yeri dərk edə bilməsi məqsədinə xidmət edir. Bütün dünyada olduğu kimi bu gün Azərbaycanda da xüsusi ilə də televizor vasitəsiylə Qərb, əsasən də Amerika kültürünün təsirinə məruz qalan uşaqlar öz adət-ənənələrindən, kültür zənginliklərindən uzaqlaşaraq, öz cəmiyyətinin dəyərlərinə yadlaşaraq kimlik böhranı yaşamaqdadırlar. Məlum olduğu kimi, insana kimlik şüuru, vətən və millət sevgisi kimi duyğular uşaqlıq yaşlarında öyrədilir. Bu bəlli bir yaşa qədər uzanan bir vaxt içində təbii şəkildə verilir. Bu duyğular oyun və tamaşalarda yer alan milli qəhrəmanlar vasitəsiylə təbliğ edilə bilər. Bu gün xalq oyunları əfsuslar olsun ki, zaman-zaman unudulmuş və yalnız dərslik və ədəbiyyatlarda qalmışdır. Ən müasir kompyüter oyunlarının uşaqlar arasında daha populyar olduğu bir zamanda bu cür xalq oyunlarının unudulmasına şahid olmaq bir qədər üzücüdür. Lakin təsəlliverici məqam ondan ibarətdir ki, milli bayramlar və dövlət konsert tədbirləri zamanı müxtəlif teatr kollektivləri tərəfindən belə oyunların meydanlarda nümayiş olunması hələ də davam etməkdədir. Milli qaynaqlardan faydalanmağı, mədəniyyət sərhədlərinin hər keçən gün bir az daha zəiflədiyi bu dünyada büsbütün yox olmamaq üçün bir kimlik qazanma yolu olaraq düşünmək və hər an gündəmdə tutmaq çox böyük fayda verəcəkdir. Qısacası, deyə bilərik ki, çox zəngin qaynaqlarımızın olduğunu bilməli və bunlardan alınacaq ilhamı gərək böyüklər, gərəksə uşaqlar üçün yaradılacaq hər cür sənət sahəsinə yansıtmalıyıq. ƏDƏBİYYAT 1. Əjdər Ağayev, Təməldən əmələ, Bakı, Aspoliqraf, 2009, 327 səh. 230

250 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 2. Məmmədhüseyn Təhmasib, Seçilmiş əsərləri, I cild, Bakı, Mötərcim, 2010, 488 səh. 3. Azərbaycan folkloru antologiyası, XIX kitab, Zəngəzur folkloru, II cild, Bakı, Nurlan nəşriyyatı, 2009, 416 səh. 4. Azərbaycan folkloru antologiyası, XII kitab, Zəngəzur folkloru, Bakı, Səda nəşriyyatı, 2005, 464 səh. 5. Azərbaycan folkloru antologiyası, V kitab, Qarabağ folkloru, Bakı, Nurlan nəşriyyatı, 2009, 413 səh. 6. Azərbaycan folkloru antologiyası, IV kitab, Şəki folkloru, I cild, Bakı, Səda nəşriyyatı, 2009, 490 səh. 7. Azərbaycan folkloru antologiyası, III kitab, Göyçə folkloru, Bakı, Nurlan nəşriyyatı, 2009, 683 səh. 8. Azərbaycan folkloru antologiyası, I kitab, Naxçıvan folkloru, Naxçıvan, Əcəmi, 2010, 506 səh.. 9. Aydın Hacıyev, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı tarixi, Bakı, Təhsil nəşriyyatı, 2004, 247 səh. 10. Rafiq Yusifoğlu, Uşaq ədəbiyyatı, Bakı, Təhsil nəşriyyatı, 2002, 267 səh. UŞAQ ƏDƏBİYYATI ƏSƏRLƏRİNİN TƏHLİLİ Dos. Mətanət FƏRZƏLİYEVA AMİ-nin Ağcabədi filialı, Pedaqoji Fakültəsi, Ana dili, Ədəbiyyat və Tədrisi metodikası kafedrası Ağcabədi/AZƏRBAYCAN [email protected] XÜLASƏ Uşaq ədəbiyyatı bədii ədəbiyyatın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi gənc nəslin təlim-tərbiyyəsinə kömək edir. Onların hərtərəfli inkişafına təsir göstərir.böyük ictimai-bədii təsir qüvvəsinə malik olan Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı XX əsrə qədər müstəqil bir yaradıcılıq sahəsi kimi deyil, ümumi ədəbiyyatın daxilində-şifahi xalq yaradıcılığı və yazılı ədəbiyyatla əlaqəli şəkildə inkişaf etmişdir. Görkəmli rus tənqidçisi V.Q.Belinski Uşaqlar üçün yeni kitabxana adlı məqaləsində uşaq ədəbiyyatının ictimai əhəmiyyəti üzərində dayanaraq qeyd edirdi ki, uşaqlar üçün o əsərlər yaxşı və faydalı ola bilər ki, böyükləri də məşğul etsin. Onların bir uşaq əsəri kimi deyil, hamı üçün yazılmış ədəbi əsər kimi xoşuna gəlsin. Yaşlılar üçün roman nə qədər əhəmiyyətlidirsə, uşaqlar üçün də nağıl və başqa əsərlərin digər növləri bir o qədər faydalı olmalıdır. Son zamanlarda Azərbaycan uşaq yazıçılarının yeni, aktual mövzuları işləmək həvəsi xeyli artmış, onların həyatı müşahidələri zənginləşmiş, öz qəhrəmanlarının daxili aləminə dərindən nüfuz etmək meyli güclənmişdir. Uşaq ədəbiyyatında vətən məhəbbəti, xalqın tarixi təbiət gözəlliklərinə vurğunluq, insan əməyinə, istedadına və ləyaqətinə ehtiram, böyüklərə, valideynə, müəllimə hörmət, kiçiklərə şəfqət, dostluqda dəyanət kimi mövzulara yeni məzmun verilmiş, onlara yeni tələblərlə yanaşılmışdır. Bu gün uşaqlar üçün yazıb-yaradan yazıçıların vətən məhəbbəti anlayışı çox genişdir. Vətən məhəbbəti müstəqil Azərbaycanın tarixi taleyilə ayrılmaz vəhdətdə götürülür. Müasirlərimizin vətəni daha da gözəlləşdirmək, onun qüdrətini artırmaq uğrunda göstərdiyi fəallığı, yeni qəhrəmanların zəngin mənəviyyatı uşaq yazıçılarının baş mövzularından və təsvir obyektlərindən biri olaraq qalır. Təlim və tərbiyə, gənclik və məhəbbət, elm və texnikanın böyük xariqələri, beynəlxalq aləmdə baş verən mühüm ictimai-siyasi hadisələr uşaq yazıçılarını ciddi düşündürən mövzulardır. Azərbaycan uşaq yazıçıları ən yaxşı əsərlərində müasir varlığı tərənnüm edir, bu günkü həyatımızı və daha gözəl gələcəyimizi balacalara sevdirməyə, bütün maddi və mənəvi nemətlərin yaradıcısı olan insana, onun qadir əməyinə məhəbbət duyğuları oyatmağa çalışırlar. Uşaq ədəbiyyatının mühüm səciyyəvi əlamətlərindən biri kimi bədii obrazların əyaniliyini, canlılığını qeyd etmək lazımdır. Uşaqlar üçün yazılmış əsərin təhkiyəsində onun mahiyyətinə nüfuz etmiş bir lirizm, ahəngdarlıq, axıcılıq olmalı, yazıçı öz oxucusunu təsvirini verdiyi hiss və duyğuların doğmalılığı ilə mütəəssir etməlidir. Bu əsərlərdə hadisə və sürətlərin təsvirində dinamizm mühüm yer tutmalı, əyləncəlilik, cazibədarlıq, emosional dil onların başlıca keyfiyyətlərindən olmalıdır. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı öz oxucularını zəngin milli- mənəvi dəyərlər ruhunda, vətənə məhəbbət, düşmənə nifrət ruhunda tərbiyə edir. Təbiidir ki, öz ruhu, mahiyyəti, məqsəd və idealları etibarilə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı böyüklər üçün yaranan ədəbiyyatla bir sırada addımlayır və yeni əsərlərlə ildən-ilə zənginləşir. Açar sözlər: uşaq, ədəbiyyat, yazılı, kiçik yaşlı, nağıl. SUMMARY Children s literature helps education of young generation as an inseparable part of literature and helps their development widely. Azerbaijan children s literature which has wide social-artistic influence was developed within general literature in association with oral and written literature, not as independent work sphere until XX century. Famous Russian critic V.Q.Bellinski in his article named New library for children underlines efficiency 231

251 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» of children s literature and says that those work can be useful for children, which are interesting for adults. They like it not as a children s literature, as a literary work written for all. How novels are important for adults, fairy tales and other genres of literature must be useful for children. In recent years, desire of Azerbaijan children writers in working with new, actual topics are increased, their life observations are enriched, their interest of penetrate deeply into inner world of their heroes strengthened. Topics like love of country, the history of the nation, love of nature beauty, respect for human labor, dignity and talent, respect for elders, parents and teachers, compassion to younger, stability in friendship were given new content. Today, love of country concept in children writers work is very wide and is an integral unity with historical destiny of Independent Azerbaijan. Activity of to beautify the country, to increase its power and rich spirituality of new heroes remains as a main topic and object of description of our modern writers. Education and bringing up, youth and love, great marvels of science and technology, essential social-political events take place in international sphere are the main topics of children writers. Children writers of Azerbaijan in their best work describe the modern existence, try to make love of our current life and more beautiful future, awake sense of love to creator of all material and spiritual blessing, to human and its labor. Liveliness of artistic images must be mentioned as one of the specific characteristics of children s literature. In the content of the work written for children must be harmony and writer must please reader with feeling of description. In this art work dynamism must take place in description of events and images, and joy, attractiveness and emotional language must be some of essential characteristic. Azerbaijan children s literature brings up the children in the spirit of love to country, hatred to enemy. Of course, Azerbaijan children s literature strides with adult s literature by its content, goal etc. and enriches by new art work. Key words: child, literature, written, underage, tale. Uşaq ədəbiyyatı bədii ədəbiyyatın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə kömək edir, onların hərtərəfli inkişafına təsir göstərir. Əsas vəzifəsi uşaqların vətənpərvərlik tərbiyəsi ruhunda böyüməsinə təsir göstərməkdən ibarət olan uşaq ədəbiyyatının hərtərəfli inkişafı üçün dövlətimiz hər cür şərait yaratmışdır. Uşaq ədəbiyyatı dedikdə, əlbəttə, biz bədii ədəbiyyatdan fərqli yaradıcılıq sahəsi düşünməməliyik. Uşaq ədəbiyyatı da ümumən bədii ədəbiyyatın ayrılmaz hissəsidir. Bütövlükdə bədii ədəbiyyata xas olan xüsusiyyətlər və vəzifələr uşaq ədəbiyyatının da spesifikasını tyəşkil edir. Uşaq ədəbiyyatı da dünyanı, gerçəkliyi obrazlı şüurla qavrayışdır; uşaq ədəbi əsəri obrazlı idrakın məhsuldur. Bədii ədəbiyyata verilən ideya-yaradıcılıq prinsipləri uşaq ədəbiyyatının da inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirir. İdeyalılıq, realizm, beynəlmiləlçilik, vətənpərvərlik uşaq ədəbiyyatının da tələb olunan yaradıcılıq xüsusiyyətləridir. Ancaq bununla yanaşı uşaq ədəbiyyatının öz spesifikası da vardır. Hər şeydən əvvəl deməliyik ki, uşaq ədəbiyyatı anlayışı bilavasitə uşaqlar üçün yazılan bədii, elmi-bədii və elmi-kütləvi əsərləri özündə ehtiva edən yaradıcılıq sahəsidir. Lakin uşaq ədəbiyyatı yalnız bu cür əsərlərlə məhdudlaşmır, buraya böyüklər üçün yazılan, lakin uşaqların da mütaliə etdiyi əsərlər daxildir. Bu əsərlər uşaqların əxlaqi və estetik tərbiyəsində, görüşlərinin genişlənməsində, təşəkkülündə böyük rol oynayır. Böyük ictimai-təsir qüvvəsinə malik olan Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı XX əsrə qədər müstəqil bir yaradıcılıq sahəsi kimi deyil, ümumi ədəbiyyatın daxilində-şifahi xalq yaradıcılığı və yazılı ədəbiyyatla əlaqəli şəkildə inkişaf etmişdir. Uşaq ədəbiyyatı bədii ədəbiyyatın çox vacib sahəsidir. Məlumdur ki, uşaqlar canlı təhkiyəyə böyük, fəal maraq göstərir. Buna görə də uşaqlar üçün yazılan əsərlər hər şeydən əvvəl cazibəli olmalı, uşağın qəlbini ələ almalı, onu düşündürməlidir. Deməli, böyüklər üçün yaradılan əsərə verilən bədii tələblər eyni ilə uşaq əsərlərinə də aiddir. Görkəmli rus tənqidçisi V.Q.Belinski Uşaqlar üçün yeni kitabxana adlı məqaləsində uşaq ədəbiyyatının ictimai əhəmiyyəti üzərində dayanaraq qeyd edirdi ki, uşaqlar üçün o əsərlər yaxşı və faydalı ola bilər ki, böyükləri də məşğul etsin. Onların bir uşaq əsəri kimi deyil, hamı üçün yazılmış ədəbi əsər kimi xoşuna gəlsin. Yaşlılar üçün roman nə qədər əhəmiyyətlidirsə, uşaqlar üçün də nağıl və başqa əsərlərin digər növləri də bir o qədər faydalı olmalıdır. (Belinski, 1948, 131) 232

252 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Uşaq ədəbiyyatının spesifikasını ancaq mövzu, mündəricə təyin etmir, yəni nədən yazmaq bu ədəbiyyatın hələ əsas cəhəti deyildir. Uşaq ədəbiyyatında həyatın bütün sahələrindən yazmaq olar və yazmaq lazımdır. Ancaq uşaq ədəbiyyatında necə yazmaq çox mühüm məsələdir. Uşaq ədəbiyyatının spesifikası məhz necə yazmaqda meydana çıxır. Uşaqlara hər şeydən, həyatın ən dərin və mürəkkəb problemlərindən danışmaq olar. Lakin gənc oxucunun bu problemləri aydın və asan başa düşməsi üçün müəllif xüsusi istedada malik olmalıdır: o, uşaq yazıçısı, şairi olmalıdır. Uşaqlara ciddi məsələlərdən də danışmaq eyni dərəcədə vacib və zəruridir. Uşaq ədəbiyyatında əyləncəlilik və ciddilik bir-birinə zidd deyildir. Uşaq ədəbiyyatı mənaca, məzmunca ciddi, formaca əyləncəli, cazibəli olmalıdır. Yalnız bu halda hər cür, hətta ən mürəkkəb fəlsəfi fikir gənc oxucuya çata bilər. Uşaq ədəbiyyatının elə sahələri vardır ki, zəifdir, müsair tələblərə cavab verə bilmir: ancaq az yaşlı uşaqlar üçün yaranan ədəbiyyatda vəziyyət nisbətən yaxşıdır. Burada məzmun və forma yeniliyi, bədii forma əlvanlığı və müəyyən dərəcə novatorluq və kiçik məktəblilər üçün yazılan əsərlərdə yaxşı cəhətlərdən biri, fikirimizcə, nəsihətçilikdən, başqa sözlə quru əxlaq dərsi vermək meylindən, faydasız didaktizmdən istedadlı uşaq yazıçılarının uşaqlaşmasıdır. Təcrübə göstərir ki, azyaşlı uşaqlara nəsihətçi əsərlər arzu olunan təsiri göstərmir, çünki belə əsərlərdə yazıçı nəsihəti aktiv, uşaq-dinləyicisi isə passivdir. Bu yaşda olan uşaqlar üçün daha əlverişli, daha münasib və daha fəal tərbiyəvi təsir göstərən əsərlər o əsərlərdir ki, onlarda uşaqların öz uşaq həyatı, uşaq xəyalı, uşaq emosional aləmi onların öz müşahidələri, özlərinin marağı, fiziki, zehni fəaliyyəti, məşğələləri, təşəbbüsləri, mühakimələri, təbiətə, ətraf mühitə münasibətləri və öz aralarındakı münasibətləri birinci planda nəzərdə tutulsun. Belə əsərlərdə uşaqlar müstəqil olaraq hərəkətdə, fəaliyyətdə, yaşına uyğun xəyallar, düşüncələr aləmindədir, fəaldır. Müəllif, yazıçı isə balasının əlindən tutub gəzdirən ata-ana kimi nəzarətçidir, istiqamət verən, başa salan, bədii sözün qüdrətilə uşağın emosional həyatını hərəkətə gətirən və balacalar üçün dərk edilməsi çətin olan varlığı, hadisələri, məfhumları ustalıqla asanlaşdıran tərbiyəçidir, müəllimdir. Son illərdə azyaşlılar üçün bədii ədəbiyyatda belə bir meylin qüvvətlənməsi mühüm nailiyyətlərdən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Belə əsərlər əvvəllər də yaranırdı, lakin onların sayı az idi. Nəsihətçi əsərlər isə həddindən çox idi. Uşaqlar üçün yazılan əsərlər Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm tərkib hissəsi olub, yaş, bədii zövq və bilik səviyyəsi müxtəlif olan milyonlarla adam tərəfindən oxunur. Balacaların dünyagörüşünün inkişafında, maraq dairəsinin genişlənməsində, əxlaq və mənəviyyatının tərbiyəsində, ideyaca yetkinləşməsində, xarakterinin mətinləşməsində və estetik zövqünün cilalanmasında uşaq ədəbiyyatının oynadığı rolu, bəzi spesifik fərqləri nəzərə alamaq şərtilə, yalnız məktəblə müqayisə etmək mümkündür. Uşaq ədəbiyyatı öz oxucularını milli vətənpərvərlik ənənələri ruhunda, Müstəqil Azərbaycan Respublikasının sağlam ruhlu və savadlı vətəndaşı kimi yetişməsi ruhunda tərbiyə edir. Tamamilə təbiidir ki, öz ruhu, mahiyyəti, məqsəd və idealları etibarilə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı böyüklər üçün yaranan ədəbiyyatla bir sırada addımlayır, müasir dövrün ən vacib problemlərinə dair əsərlərlə ildən-ilə zənginləşir. Son zamanlarda Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının yeni, aktual mövzuları işləmək həvəsi xeyli artmış, onların həyati müşahidələri zənginləşmiş, öz qəhrəmanlarının daxili aləminə dərindən nüfuz etmək meyli güclənmişdir. Uşaq ədəbiyyatında vətən məhəbbəti, xalqın tarixi, təbiət gözəlliklərinə vurğunluq, insan əməyinə, istedadına və ləyaqətinə ehtiram, böyüklərə, valideynə, müəllimə hörmət, kiçiklərə şəfqət, dostluqda dəyanət kimi bütün xalqlar və bütün dövrlər üçün əhəmiytətli olan mövzular vardır. Lakin hər dövr bu mövzulara yeni məzmun vermuş, hər ictimai quruluş onlara öz sinfi mənafeyindən çıxış edərək yeni tələblərlə yanaşmış, eyni zamanda özünün konkret vəzifələri ilə əlaqədar olaraq yeni mövzular irəli sürmüşdür. 233

253 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bu gün uşaqlar üçün yazıb-yaradan yazıçıların vətən məhəbbəti anlayışı çox genişdir. Vətən məhəbbəti müstəqil Azərbaycanın tarixi taleyilə ayrılmaz vəhdətdə götürülür. Müasirlərimizin Vətəni daha da gözəlləşdirmək və onun qüdrətini artıqmaq uğrunda göstərdiyi fəallığı, yeni qəhrəmanların zəngin mənəviyyatı uşaq yazıçılarımızın baş mövzularından və təsvir obyektlərindən biri olaraq qalır. Təlim və tərbiyə, gənclik və məhəbbət, nəsillərin vəhdəti, elm və texnikanın böyük xariqələri, beynəlxalq aləmdə baş verən mühüm ictimai-siyasi hadisələr uşaq yazıçılarını ciddi düşündürən mövzulardır. Azərbaycan uşaq yazıçıları ən yaxşı əsərlərində müasir varlığı tərənnüm edir, bu- günkü həyatımızı və daha gözəl gələcəyimizi balacalara sevdirməyə, bütün maddi və mənəvi nemətlərin yaradıcısı olan insana, onun qadir əməyinə məhəbbət duyğuları oyatmağa çalışırlar. Bu günün yazıçısı müasir uşaqların səviyyəsinə bir zamanlar özünün mənsub olduğu nəslin müvafiq yaşdakı səviyyəsi kimi baxmamalı, daha hazırlıqlı və mötəbər oxucu ilə üz-üzə durduğunu nəzərə almalı, təzə mövzu və problemlərin həllinə daha böyük cəsarətlə girişməli, yenilik duyğusuna həmişə sadiq qalmağa çalışmalıdır. Bədii əsər yazmaq üçün həyat faktı seçilərkən onun nə dərəcədə səciyyəvi olub-olmadığına fikir vermək, həyatın inkişaf meyllərinə həssaslıq göstərmək lazımdır. Təsvirlərin təbiiliyi və inandırıcılığı uşaqlar üçün yazılan əsərlərin başlıca keyfiyyətlərindən biri omalıdır. Uşaq ədəbiyyatı yazıçıdan böyük sənətkarlıq məharəti tələb edir. Yazıçı uşaq qəlbinə və şüuruna təsir göstərmək üçün hadisə və faktı sadəcə qələmə almaqla kifayətlənməməli, obrazın daxili aləmini açıb göstərməlidir. Uşaq ədəbiyyatında ideal qəhrəman problemi ən ciddi və vacib sənətkarlıq məsələsidir. Uşaqların zövqü, həyat hadisələri haqqında anlayışı ilk oxuduğu kitabların təsiri altında müəyyənləşməyə başlayır. Uşaqlar ədəbi qəhrəmanlara çox həssas yanaşır və özlərini onlara oxşatmağa çalışırlar. Buna görə də uşaq ədəbiyyatında güclü xarakterlər yaradılmasına bu gün də böyük ehtiyac hiss olunur. Həyat faktlarını bilmək hələ yüksək bəddi səviyyəli uşaq əsəri yaratmaq üçün kifayət deyildir. Uşaq yazıçısı həyat həqiqətlərinin poeziyasını dərindən duya bilməli, onu qəlbinin hərarəti ilə isidərək, yüksək bədii formaya salıb, oxucularına çatdırmağı da bacarmalıdır. əgər uşaq yazıçısı müasir həyatın xarakter cəhətlərini, yeniliklərini görmürsə, gələcək həyat haqqında düşünmürsə, o, oxucularının qəlbini həyəcanlandıra bilməz. Belə yazıçı əsrimizin sürəti ilə ayaqlaşıb uşaqların qəlbinə yol tapa bilməz. Deməli, uşaq yazıçısının əsərində müasirlik ancaq müasir mövzu problemi ilə deyil, həm də müasirliyin poeziyasını duyub əks etdirməklə bağlı bir problemdir. Uşaq ədəbiyyatının mühüm səciyyəvi əlamətlərindən biri kimi bədii obrazların əyaniliyinin, canlılığını qeyd etmək lazımdır. Uşaqlar üçün yazılmış əsərin təhkiyəsində onun mahiyyətinə nüfuz etmiş bir lirizm, ahəngdarlıq, axıcılıq olmalı, yazıçı öz oxucusunu təsvirini verdiyi hiss və duyğuların doğmalığı ilə mütəəssir etməlidir. Bu əsərlərdə hadisə və surətlərin təsvirində dinamizm mühüm yer tutmalı, əyləncəlilik, cazibədarlıq, emosional dil onların başlıca keyfiyyətlərindən olmalıdır. Uşaqlar yaxşını təqlid etməyi, ona oxşamağı çox sevir və buna səy edirlər.onlar mübarizə ehtirası güclü, ədalətli və cəsur qəhrəmanlardan nümunə götürməyə həmişə hazırdırlar. Uşaq aləminin xüsusiyyəti, uşaq bədəninin tələbləri elədir ki, balacalar daim hərəkətdədirlər, onlar daim nəyisə görməyə, nəyisə düşünməyə, kimə isə kömək etməyə, kiminləsə mübahisə etməyə, öz prinsiplərinin doğruluğuna tamamilə inandıqda isə hətta fiziki qüvvə işlətməyə can atır, bu yolla adilikdən, solğunluqdan qaçır, qeyri-adiyə, əlvanlığa qovuşmağa çalışırlar. Uşaq yazıçılarımız xalq nağıllarından mövzu götürüb işləməklə özləri də yeni nağıllar yazırlar, əsrlərin imtahanından çıxmış nağıl janrı uşaq qəlbinə, fikrinə təsir göstərmək, onu öz ardınca aparmaq üçün bacarıqlı yazıçının əlində çox gərəkli bir vasitədir. Uşaqlar müasir elmin ən yeni kəşfləri ilə yaxından maraqlandıqlarına baxmayaraq, nağıllar dünyasının cazibəsindən 234

254 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il də ayrıla bilmir, bu texniki tərəqqi zamanında da zümrüd quşunun və Məlikməmmədin sehirli dünyasını sevirlər. Uşaq ədəbiyyatında müvafiq sehirli nağılların, uşaqlarda qorxu hissi doğuran nağılların yox, onlarda iradə möhkəmliyi, çətinliklərə üstün gəlmək qabiliyyəti tərbiyə edən nağılların müəyyən yer tutması vacib və faydalıdır. Belə nağılların 4-10 yaşlı uşaqlarda yaradıcı xəyalın inkişafına yaxşı təsir göstərdiyi də sübut olunmuş, sınaqdan keçirilmiş həqiqətdir. Təcrübələr göstərir ki, uşaqlar nağıla əsasən 9-10 yaşlarına qədər həvəs göstərirlər. 10 yaşından sonra onlarda nağıla maraq azalır, əksinə elmi-fantastik əsərlərə, populyar elmi-bədii yazılara, elmi-bioqrafik kitablara və canlı həyatı, xüsusən onların öz həyatını əks etdirən bədii əsərlərə-roman, povestlərə həvəs artır. Uşaqları və yeniyetmələri zəhmətə həvəsləndirmək, daha dəqiq desək, bu günün uşaqlarını sabahkı günün əmək şəraitinə, əmək qəhrəmanlığına hazırlamaq uşaq ədəbiyyatının ən mühüm, həm də yeni nəslin ideya tərbiyəsi, mənəvi, əxlaqi tərbiyəsi ilə əlaqədar olan bir vəzifədir. Balaca yaşdan zəhmətə alışan uşaqlar mənəvi cəhətdən daha sürətlə inkişaf edir, nəinki əlini ağdan-qaraya vurmayan ərköyünlər. Zəhmətə alışan, qatlaşan uşaqlar və yeniyetmələr sadə, təvazökar, nəcib, nəzakətli, ayıq, fəhmli, xoşrəftar və mehriban, hər bir hərəkətində məsuliyyət hiss edən, çalışqan, nikbin, nazlandırılmış ərköyünlər isə xudbin, egoist, qaba, lovğa, bədrəftar, fərdiyyətçi, kützehinli, məsuliyyətsiz, hər nə qədər firavan yaşasalar da bədbin, şikayətçi və şıltaq olurlar. Uşaq ədəbiyyatında əmək mövzusu, uşaqları zəhmətə həvəsləndirmək mühüm yer tutur və tutmalıdır. Bu vəzifəni layiqincə yerinə yetirmək üçün hər şeydən əvvəl yadda saxlamaq lazımdır ki, uşaq əməyi dedikdə, onun həm fiziki, həm də zehni əməyi nəzərdə tutulur. Xüsusən məktəbdə zehni əmək birinci yer tutur. Şagirdlərin dərslərdə iştirakı, dərslərə hazırlaşması, məktəbdənkənar oxu, onların dilləri öyrənməsi və s. vacibdir. Uşaq ədəbiyyatında yeni nəsli düşündürücü zehni əməyə, elmin əsaslarını mənimsəməyə, biliklərini zənginləşdirməyə, dərslərini yaxşı öyrənməyə, dil bilməyə həvəsləndirən yazılar da mühüm yer tutmalıdır. Belə düşünənlər tapıla bilər ki, məktəbliləri zehni əməyə həvəsləndirmək uşaq yazıçılarının yox, müəllimlərin vəzifəsidir. Həqiqi, istedadlı, uşaqlar tərəfindən tanınan, sevilən uşaq yazıçısı həm də müəllimdir, tərbiyəçidir. Hətta müəllimlərin, tərbiyəçilərin də müəllimidir. O, məktəbdə, təlim-tədris işində olmasa da əsərləri ilə həmişə ailədə, bağçada, məktəbdə tərbiyəçidir. Bu keyfiyyətlərə malik olmayan yazıçı həqiqi uşaq yazıçısı sayıla bilməz. Sabir, Səhhət, Şaiq, Süleyman Sani indi də bizim ailələrdə və məktəblərdə müəllim-tərbiyəçidirlər. Uşaq ədəbiyyatında metod, sənətkarlıq, janr, tematika, ənənə, novatorluq məsələlərinin elmi şəkildə işlənib hazırlanmasına və nəşr olunan ədəbi məhsulun geniş elmi təhlilinə ehtiyac yoxdur. Uşaq ədəbiyyatının sənətkarlıq spesifikası, özünəməxsus dil, üslub xüsusiyyətləri var, uşaqlara gözəl əxlaqi ideyaları çatdırmaqda xüsusi bədii vasitələri, priyomları var. Uşaqlıq ömrün ilk baharıdır. Uşaqlar üçün yazılan əsərlərdə hisslərin təbiiliyi, səmimiliyi, duyğuların təravəti və bədii formanın əlvanlığı ömrün bu ilk baharına uyğun olmalıdır. Bu cəhətdən yanaşdıqda, yaxşı əsərlərimizlə bərabər, zəifləri də az deyil. Elə şeirlər, hekayələr çap olunur ki, oxuyub görürsən ki, nə azyaşlı uşaqların zövqünə, səviyyəsinə uyğundur, nə də yeniyetmələrin, məktəblilərin mənəvi tələbinə. Elə belə uşaq şeiridir, uşaq hekayəsidir. Uşaq yazıçısı qələmi əlinə almazdan əvvəl fikirləşib öz-özündən soruşmalıdır: hansı yaşda uşaq üçün əsər yazıram? 3 yaşlı uşaq üçün, bağça yaşlı uşaq üçün, kiçik yaşlı məktəbli üçün, yoxsa yeniyetmələr üçün? Uşaqların səviyyəsi, zövqü indi çox yüksəkdir. Onlar həyata, sənətə il əvvəlki uşaqların gözü ilə baxmırlar. Ona görə də uşaq ədəbiyyatında zövq məsələsində diqqətli olmalı, subyektivizmə yol verilməməlidir. 235

255 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Dilcə zəif, nöqsanlı şeir, hekayələr də yazılır. Belə yazıları uşaq ədəbiyyatına qətiyyən yaxın qoymaq olmaz. Uşaq ədəbiyyatının dilində sadəlik qeyri-bədiilik, qeyri-ədəbilik və primitivlik mənasında anlaşılmamalıdır. Sözçülük, quru tərif, ritorik nitq, quru oçerkçilik uşaq ədəbiyyatı üçün yaramır. Burada daha çox konkretlik, əyanilik tələb olunur. Unutmaq olmaz ki, uşaqlar üçün yazılmış əsərləri yaşlı oxucular da maraqla qarşılayırlar. Ona görə də uşaq ədəbiyyatının sadəliyini asan hesab edən, bu sadəliyi bəsit, məzmun yoxsulluğu, ideya dayazlığı kimi başa düşən yazıçılar, əlbəttə, səhv edirlər. Böyüməkdə olan gənc nəslin tərbiyəsində uşaq yazıçılarının qələmindən çıxan əsərlər böyük təsir gücünə malikdir. Uşaqların xarakteri, həyata baxışı, zövqü, davranış və vərdişləri, insanlara məhəbbəti, nitqi ilk kitabların təsiri altında inkişaf edir, formalaşır. Buna görə uşaqlar üçün yazılan əsərlərdən biz ilk növbədə aydın və sağlam ideya, yüksək əxlaqi və mənəvi keyfiyyətlər, kamil insan xarakterləri və s. məziyyətlər tələb etməliyik. S.Vurğun Balalarımız üçün gözəl əsərlər yaradaq adlı məqaləsində uşaq yazıçısı olmağın şərəfindən və çətinliyindən danışarkən yazırdı: Düşünmək, duymaq, sevmək, küsüb incimək, ağlamaq, gülmək, qəzəblənmək... bütün insan xassələri uşaqlıq aləmində mövcuddur. Demək istəyirəm ki, biz uşaqla danışdığımız zaman insanla danışdığımızı, uşaqlar üçün yazdığımız zaman insan üçün yazdığımızı unutmamalıyıq. Uşaq üçün yazılmış hər bir əsərin əsasında məna gözəlliyi yaşamalıdır- (S.Vurğun, ). Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı öz oxucularını zəngin milli-mənəvi dəyərlər ruhunda, vətənə məhəbbət, düşmənə nifrət ruhunda tərbiyə edir. Təbiidir ki, öz ruhu, mahiyyəti, məqsəd və idealları etibarilə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı böyüklər üçün yazılan ədəbiyyatla bir sırada addımlayır və yeni əsərlərlə ildən-ilə zənginləşir. ƏDƏBİYYAT 1. A.Hacıyev, F.Fərhadov, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı tarixi, Bakı, B.Nəbiyev, Tənqid və ədəbi proses, Bakı, C.Əhmədov, Uşaq və zaman, Bakı, Ə.Əhmədov, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı, Bakı, İ.Bəktaşi, Firudin bəy Köçərlinin yaradıcılıq yolu, Bakı, Q.Namazov, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı, Bakı, M.Cəfər, Həmişə bizimlə, Bakı, R.Yusifoğlu, Uşaq ədəbiyyatı, Bakı, S.Vurğun, Əsərləri, V cild, Bakı, V.Q.Belinski, Uşaqlar üçün yeni kitabxana, Seçilmiş əsərləri, Bakı, AZƏRBAYCAN KLASSİK UŞAQ ƏDƏBİYYATI NÜMUNƏSİ KİTABÜN-NƏSAYEH Prof. Dr. Möhsün NAĞISOYLU Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu Farsdilli əlyazmaların tədqiqi şöbəsi Bakı /AZƏRBAYCAN [email protected] XÜLASƏ XIX əsr maarifçi ədibi Mirzə Nəsrullah Didənin Kitabün-nəsayeh əsəri Azərbaycan klassik uşaq ədəbiyyatının dəyərli nümunələrindən biridir. Gənc nəslin təlim-tərbiyə və əxlaq, davranış qaydalarına həsr olunmuş əsər klassik ənənəyə uyğun olaraq dibaçə ilə başlanır. Kitabın əsas məzmunu iki fəsil və Xitamə ( Sonluq ) adlanan hissələrdə verilmişdir. Birinci fəsildə hər bir insan üçün məqbul sayılan müsbət keyfiyyətlərdən, ikinci fəsildə isə mənfi xüsusiyyətlərdən danışılır. Kitabın Xitamə hissəsi yüksək əxlaqi-tərbiyəvi fikirlər aşılayan nəsihətlərdən ibarətdir. Bütün əsər boyu kitabdakı mətbələrlə bağlı kiçik həcmli hekayətlər də verilmişdir. Açar sözlər: Kitabün-nəsayeh, Didə, uşaq ədəbiyyatı, didaktika, Seyid Əzim. 236

256 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il KITABUN-NESAYEH (THE BOOK OF ADMONTIONS)- AS CLASSICAL EXSAMPLE OF CHILD LITERATURE ABSTRACT One of a valuable examples of Azeri child literature of XIX century is Kitabun-nesayeh (The book of admontions) bu Mirza Nasrullah Dide, famous enlightener of his epoc. The book dedicated to the problems of education of young generation, consist of preface, two chapters and conclusion. First chapter is dedicated to characteristics of good qualities in person and second tells about avertive qualitics, which should be avoided. In description of each human temper interpretated short tales of the morality book finishes with edifies in questions of morality and education. Key words: Kitabun-nesayeh, Dide, child literature, didactic, Seyid Azim. XIX əsr Azərbaycan maarifçilərinin yaradıcılığında uşaq ədəbiyyatının özünəməxsus yeri vardır. Xalqın gələcəyini düşünən maarifçi şair və yazıçılar gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə böyük önəm verərək bu mövzuda bir sıra dəyərli bədii əsərlər yazmışlar. XIX əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının qiymətli nümunələrindən biri də Mirzə Nəsrullah Didənin Kitabün-nəsayeh əsəridir. Dövrünün tanınmış ziyalılarından, maarifçi ədiblərindən sayılan Didə uzun müddət məktəb-maarif sahəsində çalışmış, məhz buna görə də uşaqların, gənc nəslin tərbiyəsi probleminə ayrıca bir əsər həsr edərək onu Kitabün-nəsayeh Nəsihətlər kitabı adlandırmışdır. Mirzə Nəsrullah Qurbanbəyov Didə yaşadığı dövrün və bölgənin ədəbi ictimaiyyətində kifayət qədər tanınan, öz dəst-xətilə ilə seçilən istedadlı qələm sahiblərindən biri olmuşdur. O, Kitabün-nəsayeh lə yanaşı, doğma ana dilində və farsca bir sıra aşiqanə və ictimai məzmunlu şeirlər də yazmışdır.təsadüfi deyil ki, klassik irsimizin toplanması və nəşri sahəsində böyük xidmətləri olan görkəmli ədəbiyyatşünas Salman Mümtazın 1928-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatı seriyasından nəşr etdirdiyi klassik sənətkarların çoxsaylı kitabları sırasında Mirzə Nəsrullah bəy Didənin də seçmə şeirlər toplusu özünə yer almışdır (4). Mirzə Nəsrullah Qurbanbəyov Didə ci ildə Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən olan Şamaxıda ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Atası Qurban bəy o dövrdə Şirvan xanlığına başçılıq etmiş Mustafa xanın (xanlıq etdiyi illər: ) sarayında katib (münşi) olmuş və mahalın nüfuzlu, savadlı şəxslərindən biri kimi tanınmışdır. Qurban bəy Şamaxıda bir küçə savaşında təsadüfən öldürülmüş və bu faciəli hadisədən sonra Mustafa xan onun uşaqlarını öz himayəsinə götürmüşdür. Qurban bəyin böyük oğlu Nəsrullahın istedad və qabiliyyətini nəzərə alan Mustafa xan onu təhsil almaq üçün Təbriz şəhərinə göndərmişdir. Təbriz mədrəsələrindən birində mükəmməl təhsil alan, ərəb və fars dillərinə incəliklərinə qədər və dərindən yiyələnən Nəsrullah doğma Şamaxıya qayıtdıqdan sonra biliyini daha da artırmış və rus dilini də öyrənmişdir. Məhz buna görə də Nəsrullahın bilik və qabiliyyəti şəhərdəki dövlət idarə rəhbərlərinin diqqətini cəlb etmiş və o, Şamaxı quberniya idarəsində dövlət qulluğuna işə götürülərək burada katib vəzifəsində çalışmışdır. Görkəmli Azərbaycan şairi Seyid Əzim Şirvaninin ( ) məşhur təzkirəsində sahibmənsəb və sahibnişin kimsə kimi səciyyələndirilən Mirzə Nəsrullah ömrünün sonlarında rəsmi dövlət qulluğundan təqaüdə çıxmış və Şamaxı məhəllələrindən birində məktəb açaraq müəllimlik etmişdir. Dövrünün tanınmış ziyalılarından, maarifçi ədiblərindən olan Mirzə Nəsrullah Didə ci ildə Şamaxıda vəfat etmişdir. Mirzə Nəsrullah Didənin bədii irsi doğma ana dilində və farsca yazdığı aşiqanə və ictimai məzmunlu şeirləri, mənzum hekayə və qəsidələri, eləcə də Kitabün-nəsayeh ( Nəsihətlər kitabı ) adlı irihəcmli nəsr əsərindən ibarətdir. Ədibin yüksək sənətkarlıq və poetik xüsüsiyyətləri ilə seçilən şeirlərində təbiət təsvirləri, xüsusilə də fəsillər sultanı baharın gözəlliyinin tərənnümü, zəmanədən şikayət motivləri və irfani, maarifçi fikirləri başlıca yer tutur. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Mirzə Nəsrullah Didənin yaradıcılığı Salman Mümtazın diqqətini cəlb etmiş və o, şairin bir bahariyyəsi və qəsidəsini, bir mənzum hekayəsini, eləcə də bir neçə ictimai 237

257 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» məzmunlu şerini ayrıca kitab şəklində nəşr etdirmişdir. Onu da əlavə edək ki, Salman Mümtazın sözügedən kitabında Mirzə Nəsrullah Didənin Kitabün - nəsayeh adlı əsəri haqqında heç bir qeydinə rast gəlmirik. Seyid Əzim Şirvani öz təzkirəsində Mirzə Nəsrullah Didə haqqında verdiyi məlumatında onun Kərbəla müsibəti mövzusunda bir kitab da yazdığını qeyd edir: Kitabi-məqtəl kim, cənab Seyyidüşşühəda əleyhissəlamın məsaibində tərtib qılmışdır, Məsiabnameyi - məqtəl i Cövhəri və Hədiqeyi - Molla Məhəmməd Bağdadi dən (Füzulinin Hədiqətüs-süəda əsərindən - M.N.) kəm deyildir (5,73). Qeyd edək ki, Didənin bu məqtəl kitabı (məqtəl-kərbəla vaqiəsinə həsr olunan əsər) Rövzətül-əthar ( Müqəddəslərin bağçası ) adlanır və onun müəllif nüsxəsi-avtoqrafı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır (şifri: D-631). Müəllifin fars dilində qələmə aldığı bu əsəri indiyədək öyrənilməmişdir. Seyid Əzim Şirvani təzkirəsində həmçinin Didənin qəsidə və qəzəllər divanı olduğunu da yazır (5,73). Bu divan tam şəkildə əldə olmasa da, ayrı-ayrı şeir toplularından ibarət əlyazmalarda (cünglərdə), eləcə də Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan C-265 şifrli əlyazmada Didənin bir çox şeirlərinə rast gəlirik (bax: 3,98-103). Mirzə Nəsrullah Didənin bədii irsi içərisində Kitabün - nəsayeh adlı nəsr əsəri xüsusi yer tutur. Adından da göründüyü kimi, kitab nəsihət - didaktika mövzusundadır: uşaqların və gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə həsr olunmuş və maarifçilik ruhunda qələmə alınmışdır. Didənin uzun bir müddət ərzində məktəb - maarif sahəsində səmərəli fəaliyyət göstərməsi də açıq - aşkar şəkildə sübut edir ki, ədibi düşündürən başlıca məsələlərdən biri uşaqların və gənc nəslin tərbiyəsi problemi olmuşdur. Məhz buna görə də müəllif Kitabün - nəsayeh i bilavasitə uşaqların və gənc nəslin təlim-tərbiyəsində mühüm rol oynayan, hər bir cəmiyyət üçün olduqca vacib sayılan bu məsələ ilə birbaşa bağlı olan nəsihət - didaktika mövzusuna həsr etmişdir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycanın böyük maarifçi şairi, alimi, yazıçısı Abbasqulu ağa Bakıxanov ( ) da didaktika məsələsinə böyük önəm verərək bilavasitə uşaqlar və gənc nəslin təlim - tərbiyəsi ilə bağlı olan Nəsihətlər adlı bir kitab yazmışdır. Məlum olduğu kimi, Abbasqulu ağa Bakıxanov ilk qələm təcrübələrindən olan Nəsihətlər əsərini fars dilində yazmışdır. XIX əsrin digər bir görkəmli maarifçi şairi Seyid Əzim Şirvani ( ) də uşaq ədəbiyyatına böyük önəm verərək Rəbiül-ətfal ( Uşaqların baharı ) adlı dərslik tərtib etmişdir. B-ütün bu faktlar sözügedən dövrdə uşaq ədəbiyyatının, gənc nəslin təlim-tərbiyəsi ilə bağlı məsələlərin diqqət mərkəzində olduğunu, onlara böyük önəm verildiyini açıq-aşkar şəkildə sübut edir. Kitabün - nəsayeh in dibaçəsində özünü qubernski sekretar (quberniya idarəsi katibi- M.N.)Mirzə Nəsrullah bin Mirzə Qurban Şəmaxi kimi təqdim edən müəllif kitabını məsihi tarixi ilə ci ilin fevral ayında ərsəyə gətirdiyini qeyd etməklə yanaşı, onun basmaxanada (mətbəədə) nəşr olunması arzusunda olduğunu da vurğulayır: Rica edərəm əgər mətbui - təb i - ümərayi - sahibkəmali - dövləti - əliyyeyi - aliyyeyi Rusiyyə ola... uşağlar oxumaq içün basmaxanəyə (mətbəəyə - M.N.) verüb, qanuni - mövzuə üzrə sərəncamın buyursunlar. Və istida edərəm əgərçi nöqsankəmaləm, kəmal nöqsandadur, vəli mərhəmət nəzəri ilə baxub dərəcəyi-qəbulə yetürsünlər. ( 7, 18) Mirzə Nəsrullah Didə əsərin dibaçə hissəsində onu da xüsusi olaraq qeyd edir ki, bütün Qafqazda yaşayan digər xalqlar da türki dilini bildikləri üçün kitabını məhz bu dildə - türki dilində yazmışdır. Kitabün-nəsayeh də klassik kitab tərtibi ənənəsinin bütün tələb və şərtləri gözlənilmişdir. Əsər ənənəvi olaraq qafiyəli nəsrlə, dəbdəbəli və təntənəli üslubda qələmə alınan kiçik bir dibaçə-ilə bədii girişlə başlanır. Mirzə Nəsrullah burada öncə uca Tanrının fəzilətlərindən qısaca söz açır, sonra isə böyük Yaradanın tərifinə həsr etdiyi və məsnəvi şəklində qələmə aldığı iyirmi iki beytlik bir şeir parçasını verir. Müəllif daha sonra Rusiya imperatoru Aleksandr Ni- 238

258 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il kolayeviçin (çar II Aleksandrın ) adını böyük ehtiramla dilə gətirir və imperatorun Qafqazda uşqollar məktəbxanalar açmasını yüksək qiymətləndirir. Didə klassik ədəbi ənənəyə görə burada imperatora həsr etdiyi iyirmi iki beytlik qəsidə - mədhiyyəsini də verir. Kitabün-nəsayeh in əsas məzmunu iki fəsil və Xatimə ( Sonluq ) hissələrində verilmişdir. Birinci fəsil insanda olan yaxşı sifətlərə müsbət xüsusiyyətlərə həsr olunmuşdur və on iki babdan ibarətdir. Mirzə Nəsrullah Didə hər babda öncə insanda olan yaxşı keyfiyyətlərdən söz açır, sonra isə onun məzmununa uyğun olaraq kiçikhəcmli ibrətli hekayə və rəvayətlər verir, bununla da həm əsərin təsir gücünü artırır, həm də onu daha da oxunaqlı etməyə çalışır və buna uğurla nail olur. Müəllifin hər bir insan üçün zəruri və vacib saydığı həmin on iki müsbət keyfiyyət aşağıdakılardır: 1. ağıl və həya; 2. səxavət; 3. sücaət; 4. sidq (düzlük, doğruluq); 5. təvazö (səmimilik); 6. səbir; 7. şükür; 8. ədəb; 9. kətmani - əsrar (sirr saxlamaq); 10. ifayi - əhd (əhdə vəfa etmək); 11. əmanət; 12. rəhm. Müəllif bu keyfiyyətlərdən söz açarkən onların insan üçün faydasını da qeyd etməyi unutmur. Məsələn, ağıl və həya haqqında danışarkən bu iki sifəti cövhəri-bimisl (bənzərsiz cövhər) adlandıraraq yazır: Bunlar insan içün iki şəmişəbistani-mərifətdürlər... Əql yaxşı işlərə tərğib verüb və həya yaman işlərdən nəhy eylər. (7, 19) Didə yaxşı sifətlərin sonuncusu olaraq rəhm dən söz açarkən kasıblara rəhm etməyin, onlara əl tutmağın aşağıdakı yeddi faydası olduğunu göstərir: Əvvəl: rizayi-xuda; ikincisi: şadiyi-əqrəba; üçünci: sənayi-xəlayiq; dördünci: kəsbdə bərəkət olur, beşinci: müvəddət ziyadələnür; altıncı: qövm və əqrəba ona vəfatından sonra mədh və rəhmət oxurlar; yeddinci: savab sahibi olur. (7,68) Kitabün-nəsayeh in ikinci fəsli də on iki babdan ibarətdir. Bu fəsil isə əvvəlki fəslin əksinə olaraq, bir sıra insanlarda qabarıq şəkildə özünü göstərən yaramaz və pis sifətlərə, mənfi xüsusiyyətlərə həsr olunmuşdur. Müəllifə görə hər bir insan, xüsusilə də gənc nəsil həmin sifətləri yaxşıca və tamam - kamal bilməli, onlardan uzaq olmalı və çəkinməlidir. Birinci fəsildə olduğu kimi, burada da müəllif öz fikrinə sübut olaraq müxtəlif hekayə və rəvayətlərə üz tutur, onlardan yetərincə ibrət götürməyin zəruriliyini və əhəmiyyətini vurğulayır. Mirzə Nəsrullah Didənin hər bir insan üçün yolverilməz saydığı həmin pis sifətlər aşağıdakılardır: 1. kizb (yalan danışmaq); 2. büxl (paxıllıq); 3. təmə (tamahkarlıq); 4. kibr (təkəbbür, lovğalıq); 5. xəyanət; 6. hərzəguluq (çox danışmaq); 7. həsəd; 8. təcili - əmr ( işdə tələskənlik); 9. nəmmamlıq (söz gəzdirmək); 10. səxriyyə və istehza (kinayə və istehza); 11. qeybət; 12. dürüştxuyi (kobudxasiyyətlilik). Müəllif hər bir yaman, sifət dən söz açarkən öncə onun törətdiyi fəsadları, insana vurduğu zərəri də vurğulayır. Məsələn, o, kizb (yalan danışmaq) barədə yazır: Həqqa, yalan danışmağ çox bədtər sifətdir ki, insaniyyət istedadın batil eylər və həya nurin yüzdən zail qılar və insanı zəlil və bietibar edər, xüsus üməra nəzərində nəzərdən düşər, bəlkə hər nəzərdə xari olur və hər nəzərün xari olur.(7,69) İstər birinci fəsildə, istərsə də ikinci fəsildə kitabın əsas məzmunu kiçikhəcmli müxtəlif hekayə və rəvayətlərdə öz əksini tapmışdır. Mirzə Nəsrullah Didənin zəngin həyat təcrübəsinin, bilik dairəsinin əhatəliliyi və genişliyindən xəbər verən bu hekayə və rəvayətlərin çoxu tarixi və dini şəxsiyyətlərin (Nuşirəvan, Harunərrəşid, Musa peyğəmbər, İsa peygəmbər və s.) həyatından götürülmüşdür. Hər bir hekayənin sonunda müəllif nəticə olaraq onlara öz münasibətini də qısaca olaraq bildirirək fikrinə yekun vurur, müəyyən nəticə çıxarır və bütün bunlardan ibrət almağı oxucularına tövsiyə edir. Məsələn, kitabın təvazödən (təvazökarlıqdan) bəhs edən beşinci babı aşağıdakı kiçik hekayə və qitə ilə bitir: Məzkurdur ki, Sədəddin Təftazani ki, füzəlayi-səraməd və üləmayi-məşhurlardandır, Əmir Teymur Gurgani ilə səvarə həmduş gedürlərdi və kövkəbeyi-cəlali-xosrovidə mütəaqib at sürürlərdi. Bir dəm taziyanə Sədəddin əlindən yerə düşdi. Əmir Teymur ehtiram və təvazö müraat edüb, özi düşüb taziyanəni götürüb verdi. Sədəddin münfəil oldı ki, həzrət şahın vicudişərifi bu zəhmətə mütəhəmmil oldı, üzrlər istida etdi. Əmir Teymur ayıtdı: 239

259 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» -Bir əməldə iki nəfi-salehə baqi qaldı: bir- təzimi-üləma, bir- hüsni-təvazö. Qitə: İstəsön sədr olasan, eylə təvazö, zira Ki, evün sədrinə getmək yolu dəhliz olur. Ta ağacun dibinə qoymasa su baş ol, Necə sərşaxə gedüb səbzi-vərəqxiz olur. (7,41) Göründüyü kimi, hekayədə Əmir Teymurun təvazökarlıq edərək məşhur alim Sədəddin Təftazaninin əlindən düşən qamçını yerdən götürərək ona verməsindən bəhs olunur. Əmir Teymurun bu hərəkətindən alimin utanaraq üzr istəməsi müqabilində böyük hökmdar bu əməli ilə iki faydalı iş gördüyünü bildirir: 1.alimlərə təzim etmək(baş əymək); 2.təvazökarlıq göstərmək. Müəllif əsərin ilk fəslinin birinci babında həyadan danışanda isə belə bir maraqlı hekayəni nəql edir. Səlcuqlar dövrünün məşhur vəziri olmuş, Siyasətnamə əsərinin müəllifi Xacə Nizamülmülk adəti üzrə onun məclisinə gətirilən ərməğanı oradakılarla bölüşərmiş. Bir dəfə bir bağban vəzir üçün təzəcə yetişmiş üç xiyar gətirir. Xacə məclis iştirakçılarının gözü qarşısında xiyarların üçünü də yeyir və bağbana min dirəm pul bağışlayır. Məclis əhli dağılışıqdan sonra Xacəyə yaxın olan biri ondan soruşur ki, niyə adətinə əməl etmədin və məclisdəkilərə nübar xiyar vermədin? Xacə ona deyir ki, xiyarların üçü də acı idi, ona görə də onları özüm yedim. Acı xiyarı başqalarına təklif etmədim, çünki qorxdum ki, kimsə bu barədə bir söz deyə və bağban xəcalət çəkə. Buna görə də xiyarı kimsəyə vermədim və onun acılığına özüm dözdüm (7,20-21). Hekayənin məzmunundan göründüyü kimi, burada hər zaman abır-həyanı gözləmək, qarşısındakı şəxsə xəcalət verməmək kimi keyfiyyətlər aşılanır. Kitabda bəhs olunan mövzularla bağlı təmsillərdən də istifadə olunmuşdur. Məsələn əsərin ikinci fəslində yalan danışmağın acı nəticəsi ilə bağlı belə bir təmsil verilmişdir. Bir qamışlıq kənarında mehriban yaşayan şirlə turac öz aralarında əhd edirlər ki, həmişə düzlüyü sevib yalandan uzaq olsunlar. Bir gün kefi kök olan turac oxumağa başlayaraq qışqırır: Dad, məni dutdular. Turacın səsini eşidən şir dərhal özünü turaca yetirir və onu sağ-salamat gördükdə qəzəblənir. Öz hərəkətindən peşman olan turac dostu şirə söz verir ki, bir daha yalan danışmayacaq. Bununla belə, turac ikinci dəfə yalandan qışqıraraq şiri köməyə çağırır. Turacın yalançı olduğunu görən şir onun fəryadına əhəmiyyət vermir və yanına getmir. Bir müddətdən sonra bir ovçu tor quraraq turacı tutur. Bu dəfə turac gerçəkdən avaz edir ki, dad, məni dutdular. Şir turacın səsini eşitcək qəzəblənir və yenə də onun yalandan qışqırdığını düşünür. Bir azdan o görür ki, doğrudan da, turac tora düşüb və ovçu onu aparır. Bununla belə şir qeyrətindən xoşnud olub şükr etdi ki, kazib oz dilindən tora düşdi. Əgər xamuş olsaydı, səyyad bilməzdi və əgər yalan deməsəydi, bən qoymazdum. (7,72) Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, təmsilin məzmunu böyük Azərbaycan şairi Mirzə Ələkbər Sabirin uşaqlar üçün yazdığı Yalançı çoban mənzum hekayəsi ilə yaxından səsləşir. Kitabdakı hər bir bab bilavasitə onun məzmunu ilə səsləşən və məntiqi nəticə səciyyəsi daşıyan bir qitə ilə bitir. Şairin qitələri dərin məzmunu ilə yanaşı, yüksək bədii- sənətkarlıq xüsusiyyətləri ilə də seçilir. Məsələn, sidqə həsr olunmuş dördüncü bab bu qitə ilə bitir: Müxtəsər, əla sifətdir sidq, sidq eylə şüar, Sübhi-sadiq sidqlə afaqdə məşhur olub. Sidqdən başinə qoymuşdur külah afitab, Ol külahün tələtindən cümlə aləm nur olub. (7,39) Kitabün - nəsayeh in təxminən üçdə iki hissəsini təşkil edən Xatimə ( Sonluq ) hissəsini də şərtı olaraq iki hissəyə bölmək olur. Xatimə nin əvvəlində müəllif bir alimin şahzadəyə söylədiyi nəsihətlərini verir. Yüksək əxlaqi - tərbiyəvi fikirlər aşılayan bu nəsihətlərin çoxu yaşadığımız günlər üçün də aktuallıq kəsb edir və öz dəyərini itirməmişdir. Xatimə nin müəyyən bir hissəsi isə məzmununa görə lətifə səciyyəsi daşıyan kiçikhəcmli hekayələrdən ibarətdir. Burada insan təbiətində olan hazırcavablıq və zarafatcıllıq, zirəklik və çeviklik, ayıqlıq və fərasət kimi keyfiyyətlər diqqəti çəkir və oxucuya yüksək estetik 240

260 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il zövq verir. Hekayələrdən ikisi müəllifin müasiri olmuş, fars dilini yaxşı bilən Salyan qəsəbə sakini Mustafa ağa Hüseyn oğlunun Tehran şəhəriındəki sərgüzəştlərindən bəhs edir. Təəssüf ki, haqqında heç bir məlumatımız olmayan bu şəxs Tehranda olarkən Qacar şahzadələrindən Yaqub Mirzəyə və Fəthəli şaha kələk gələrək, onlardan külli miqdarda pul qoparır və aradan çıxır. Burada xüsusi maraq doğuran cəhətlərdən biri Azərbaycan etnoniminin Şimali Azərbaycan anlamında işlənməsidir. Tehranda şahzadə Yaqub Mirzənin vəzirinin yanına gələn Mustafa özünü belə təqdim edir: Bir mərdi - fəqirəm Azərbaycan hissəsindən, Badkubə şəhərindən (7,171). Bu fakt Azərbaycan etnoniminin guya yalnız Cənubi Azərbaycan anlamında işlənməsi ilə bağlı məlum fikirlərin büsbütün yanlış olduğunu bir daha sübut edir. Bundan əlavə yuxarıdakı cümlə Bakı şəhərinin o vaxtlar Badkubə adı ilə tanınmasını da sübut edir. Kitabın bu hissəsində məşhur Kəlilə və Dimnə kitabından iqtibas edilən bir təmsil verilmiş, eləcə də Şərqin böyük gülüş ustası, lətifə qəhrəmanı Molla Nəsrəddinlə bağlı məşhur lətifələrdən də istifadə edilmişdir. Kitabün - nəsayeh dən verilən kiçik nümunələrdən də göründüyü kimi, əsər dilinin qəlizliyi və dəbdəbəli, təntənəli üslubda yazılması ilə diqqəti cəlb edir. Ərəb və fars dillərinə dərindən bələd olan Mirzə Nəsrullah bu dillər üçün səciyyəvi olan bəlağətli ifadələrdən, uzun zəncirli silsiləli izafət tərkiblərindən bol - bol bəhrələnmişdir. Müəllif əsərdə bir sıra hallarda elə nadir ərəb mənşəli söz və ifadələrdən istifadə etmişdir ki, onlardan bəzilərinə hətta məşhur lüğət və qaynaqlarda belə rast gəlmirik. Kitabün - nəsayeh in qafiyəli nəsrlə - səclə yazılması da onun dilinin qəlizliyi məsələsində önəmli rol oynamış və öz təsirini göstərmişdir. Kitabda bütün əsər boyu dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin ( ) nəsr əsərlərinin, xüsusilə də sənətkarın bədii nəsrinin zirvəsi sayılan Hədiqətüs - süəda ( Xoşbəxtlər bağı ) əsərinin güclü təsiri qabarıq şəkildə özünü göstərir. Kitabün - nəsayeh də istər sıx - sıx işlənən ayıtmaq (demək, söyləmək), iyər (yəhər ), kibi (kimi), bən (mən), nəstənə (şey), tütün (tüstü) və s. kimi əski türk sözlərini, istərsə də nəsr arasında verilən nəzm parçalarından da istifadə olunması halını da bu təsirin nəticəsi kimi dəyərləndirmək olar. Nümunə olaraq kitabın Xatimə hissəsində bir sərkərdə ilə bir katibin mübahisəsindən bəhs edən hekayətdən bir parçaya nəzər salaq: Məzkurdur, İran padşahlarınun zamanında bir əmir ilə bir dəbirin ehtiram və təzimitəqdim və təxiri xüsusində münazirə və mübahisələri oldı. Əmir ayıtdı: -Bən səndən müqəddəm və möhtərəməm, zira həzrət şahın ehtiyacı əmirə vəzirdən çoxdur. Zira dünyani şəmşir ilə təsxir edərlər, nə qələm ilə. Dəbir ayıtdı: -Şəmşir ilə cümleyi-sipahdən iki və ya üç nəfər qətl etmək fürsət olur, vəli tədbiri-dəbir ilə cəmiyi-sipahı məğlub və münhəzim qılmaq miyəssər bulur. Axirüləmr, onların mübahisəsi səmi-şahə yetişüb, hər ikisin hüzurə istədüb, dəbirə dedi ki, əshabi-seyf ərbabi-qələmə racehdir və nəvisəndələr şəmşirbəndlərin xidmətkarıdırlar. Əhliqələmi əshabi-seyfə necə raceh və təfzil vermək olur? Dəbir ətəbeyi-cəlalə dua səna edüb zəbani-təqrir açdı ki, ey şahi-aləmpənah, cövhərişəmşirdə mücərrəd bu məni müzmərdir ki, dəfi-əda içün məhəlli-hacətdir, vəli nəfi-əhibba içün bikar. Amma mahiyyəti-xamə bir keyfiyyətdir ki, cəmiyi-dust və düşmən içün möhtaci-əliyyə hər ikisinün çarəsində pərgar. (7,130) Qeyd etdiyimiz kimi, Mirzə Nəsrullah Didə Kitabün - nəsayeh i nəşr etdirmək, bununla da gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə, sağlam ruhda böyüməsinə öz töhfəsini vermək niyyətində olmuşdur. Məhz buna görə də müəllif bilərəkdən bəzi sözləri, ifadə və cümlələri dahi sələfi olan Füzuli dövründə və Füzuli dilində olduğu kimi işlətməyə can atmışdır. Məlum olduğu kimi, XIX yüzillikdə Azərbaycanın bir sıra mədrəsə və məktəblərində türk dili dərslərində Məhəmməd Füzulinin türkcə divanından və ölməz Leyli və Məcnun məsnəvisindən dərs vəsaiti kimi istifadə olunmuşdur (2, 90). 241

261 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Kitabün - nəsayeh i Azərbaycan ədəbiyyatının qüdrətli klassiki, böyük maarifçi şair Seyid Əzim Şirvani yüksək dəyərləndirmişdir. Seyid Əzimin fikrincə, Mirzə Nəsrullahın bu kitabı təkcə uşaqlar üçün deyil, böyüklər üçün də böyük tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır: Kitabün - nəsihətül - ətfal ki, o cənabın təsnifatlərindəndir, həqiqəti - hal, kitabın səhayif və ovraqında hikmət üzüylə isbati-vacibəl-vücudə (Allah-taalaya-M.N.)müxtəsər və mütəvvəl dəlillər sürmüş və bürhan və məanidən mühəllili-üqdeyi-təşkik olub, pəsəndidə mərğub olan sübutlar yürütmüşdür. Ətfali-novrəsidələrə, nəinki ətfali - novrəsidə, bəlkə pirani - kəmtəcrübeyi-ətfalmisallara loğmansifət fəsahət birlə zəbani- nəsihət açıb... və nəsayihi sudmənddən onların hədayiqi - əxlaqlarında rəngin olan güllər saçıbdır (7,72). Mirzə Nəsrullah Didə əxlaqi - didaktik məzmun daşıyan Kitabun - nəsayeh əsərində yeri gəldikcə şifahi xalq yaradıcılığından, xüsusilə də atalar sözlərindən, canlı danışıq dilindən gələn xalq deyimlərindən də uğurla bəhrələnmişdir. Məsələn: Qurd balası qoyun südün əmə, genə qurd olur, Qarğa yumurtasın tavus altına qoyson, genə qarğa, Tünd sirkə yandurur öz qabını və s. Kitabün-nəsayeh in müəyyən bir hissəsi filologiya elmləri doktoru, professor Xeyrulla Məmmədovun və pedaqoji elmləri doktoru Ağahüseyn Həsənovun toplayıb tərtib etdikləri Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı müntəxəbatı (XIX XX əsrlər) kitabında müasir Azərbaycan ədəbi dilinə qismən uyğunlaşdırılmaqla çap olunmuşdur (1,92-146). Kitabün-nəsayeh tam şəkildə isə 2008-ci ildə bu sətirlərin müəllifi və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun əməkdaşı Tutu Sadıxova ilk dəfə tam şəkildə nəşrə hazırlamışlar (7). Kitab əsərin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan və çox güman ki, müəllifin özü tərəfindən hazırlanmış yeganə əlyazması (6) əsasında hazırlanmışdır. Mətn nəşrə hazırlanarkən əlyazmanın orfoqrafik-fonetik xüsusiyyətləri mümkün qədər saxlanılmış və onun dili üzərində heç bir müasirləşdirmə və dəyişiklik əməliyyatı aparılmamışdır. Beləliklə, bütün bu deyilənlər açıq-aşkar şəkildə sübut edir ki, Mirzə Nəsrullah Didənin Kitabün-nəsayeh əsəri XIX əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının dəyərli nümunələrdən biridir və pedaqoji fikir tarixinin öyrənilməsində qiymətli məxəz sayıla bilər. ƏDƏBİYYAT 1. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı müntəxəbatı ( XIX - XX əsrlər). I cild (Toplayanlar, transliterasiya və tərtib edənlər: filologiya elmləri doktoru professor Xeyrulla Məmmədov və pedaqoji elmləri doktoru Ağahüseyn Həsənov). Bakı, Naser, Firidun bəy Köçərli. Azərbaycan ədəbiyyatı. I cild (Transliterasiya və tərtib edəni, müqəddimə, izahlar və qeydlərin müəllifi Ruqiyyə Qənbər qızı). Bakı, Elm, Sadıqova Tutu. Mirzə Nəsrullah Didə və onun əlyazmaları.-əlyazmalar xəzinəsində. VIcild. Elm, 1983, s Salman Mümtaz. Azərbaycan ədəbiyyatı. Mirzə Nəsrulla bəy Didə. Bakı, Azərnəşr, 1928 (ərəb əlifbası ilə). 5. Seyid Əzim Şirvani. Əsərləri, üç cilddə, üçüncü cild (Tərtibi və şərhlərin müəllifi Süleyman Rüstəmov). Bakı, Elm, Mirzə Nəsrulla Didə. Kitabün-nəsayeh, əlyazması, Azərbaycan MEA M. Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu, şifr D Mirzə Nəsrulla Didə. Kitabün-nəsayeh (Nəşrə hazırlayanlar: Möhsün Nağısoylu, Tutu Sadıxova )Bakı, Nurlan,

262 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ANAMIN NAĞILLARI NDA KAYBOLMAYA YÜZ TUTAN MİLLÎ-MANEVÎ DEĞERLER Yrd. Doç. Dr. Parvana BAYRAM Nevşehir Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü ÖZET Anamın Nağılları, Azize Caferzade tarafından yazılmış ve 1982 yılında Bakü de yayımlanmıştır. Eser, yazarın annesinden duyduğu 25 Azerbaycan masalının edebi bir dille yazıya geçirilmiş halidir. Bu masallarda, Azerbaycan toplumundaki ekmeğe, anneye, insanlara vb. kutsal değerlere olan sevgi, saygı ve sadakatten bahsedilmektedir. Eserin en önemli özelliği, yetişen nesillerin insanlara, ekmeye, emeğe saygı duymasını, yalandan ve haramlardan uzak durmasını, nefsin esaretinden kurtulmayı, gelenek ve göreneklere olan sevgi ve saygısının azalmasını önlemektir. Ayrıca dinledikleri veya okudukları bu masallarda geçen vatanseverlik, kanaat, sadakat, dürüstlük gibi hususları sevdirerek ve eğlendirerek öğretmektir. Bildiride Anamın Nağılları dil, üslup, konu ve masal teknikleri yönünden incelenerek daha çok bu masalların sosyal muhtevası üzerinde durulacaktır. Anahtar Kelimeler: Azize Caferzade, Azerbaycan masalları, sosyal muhteva, millî-manevî değerler. NATIONAL MORAL VALUES ARE SINKING INTO OBLIVION IN THE TALES OF MY MOTHER Aciss. Prof. Dr. Parvana BAYRAM Nevşehir University Faculty of Arts and Science Department of Modern Turkic Languages ABSTRACT Tales of My Mother was written by Azize Caferzade and published in 1982 in Baku. The book consisted of 25 Azerbaijani tales the author s mother told to her. These tales talk about fidelity, love and respect towards bread, mother, and people and towards other holy values. The most important feature of the book is its intention to prevent the generations from lying, illicitness, selfishness, and to keep up their respect towards people, labor, bread, and the traditions. Especially, these tales intend to teach the concepts of patriotism, modesty, conviction, and honesty endearingly and with fun. This article/report will analyze the book Tales of My Mother from the aspects of language, style, subject and techniques and will mainly deal with the social content of the tales. Key words: Azize Caferzade, Azerbaijani tales, social content, national moral values. GİRİŞ Azerbaycan edebiyatının çok yönlü velut bir sanatkârı olan Azize Caferzade, tarihi-biyografik roman, hikâye, uzun hikâye, masal, seyahatname yazarı, akademisyen, gazeteci, araştırmacı ve mütercimlikle birlikte aynı zamanda titiz bir folklor derlemecisidir. Bu çalışmada Azize Caferzade nin adeta bir folklor hazinesi olan annesi Büyükhanım dan dinleyip yazdığı Anamın Nağılları adlı eserde geçen masallar ve bu masallardaki yeni yetişen nesillere aktarılmak istenen önemli hususlardan, özellikle günümüzde kaybolmaya yüz tutan millî-manevî değerlerden bahsedilecektir. Eser 1982 yılında Bakü de Genclik Neşriyatında yayımlanmıştır. Eserin dış kapağındaki resim 1982 yılı için oldukça sıra dışı bir resimdir. Zira bu dönem Sovyet dönemidir ve böylesi zorlu bir dönemde başında geleneksel örtüsü ile seccade üstünde ve rahle arkasında oturup ellerini dua için semaya kaldıran ve semadan inen ışık seli içinde nuranileşen ak saçlı bir Azerbaycan kadını tasvir edilmiştir. Resimdeki bu kadın Azize Caferzade nin annesi Büyükhanım Ana dan başkası değildir. Bu yönüyle ve masallarda anlatılan birçok hususu da göz önünde bulundurursak kitap biyografik bir eser özelliğindedir. 176 sayfalık eserde Memmed Aslan tarafından yazılmış Ecel Macal Verseydi başlıklı bir tanıtma yazısından sonra 25 masal yer almaktadır. Bu masalların ismi sırasıyla şöyledir: Çörek, İlde Bir Yalan Danışan, Yumurta Ehvalatı, En Böyük Derd, Üç Öpüş, Yaxşı Qonşu,Ponzabığın Nağılı, Artıq Tamah Baş Yarar, Se- 243

263 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» daqet, Salxım Söyüdün Efsanesi, Yuxuyozan, Şefa Bulağı, Daş Oğlan, Şam ve Pervane, İt Küçüyü Doğan İli, Kim Güclüdür, Salatın Ana, İki Ana, Aşımızın Kişmişi, Gün Güneş Oğlunun Nağılı, Ay Doğdu O Da Para, Deşikli Daşın Nağılı, Moda Qarıyla Müde Qarının Nağılı, Balqabaq Oğlanın Nağılı, Palazqulağın Nağılı. Anamın Nağılları, 1990 yılında İstanbul da Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı tarafından da yayımlanmıştır. Eseri neşre hazırlayanlar Halil Açıkgöz, Yaşar Akdoğan, Cevdet Eralp Alışık, Hayati Develi, Hatice Tören dir. Halil Açıkgöz tarafından yazılan Azize Caferzade Hak-kında Birkaç Söz başlıklı bir tanıtmadan sonra masalların Türkiye Türkçesine uyarlaması yapılmıştır. Uyarlama dememizin sebebi bu masallarda günümüz Türkiye Türkçesine her hangi bir aktarma yapılmaması, sadece Türkiye Türkçesi alfabesinde olmayan x, q, açık e harflerinin Türkçeye uyarlanmasıdır. Azize Caferzade nin bu eserinden başka sadece çocuklar için yazdığı iki küçük kitapçığı daha vardır. Bunlardan birincisi Bakü de 1964 yılında Azerneşr tarafından yayımlanan Qızımın Hekayeleri ikincisi ise 2001 yılında Bakü de Şirvanneşr tarafından yayımlanan Pişik Dili dir. Qızımın Hekayeleri nde Azize Caferzade nin vefat etmiş yegâne çocuğu olan Kemale, onun akrabaları, arkadaşları ve yakın çevresi ile ilgili 10 küçük hikâye bulunmaktadır. Bu hikâyelerin her biri gerçek hayatta yaşanmış olayları anlatmaktadır. Qızımın Hikâyeleri görsellik açısından da oldukça önemli bir kitaptır. Burada her bir hikâye ile ilgili oldukça etkili ve konuya uygun, yine biyografik sayılacak resimler yerleştirilmiştir. Bu eserin yazarı kadar ressamı D. Kazımzade nin başarısı da göz ardı edilmemelidir. Pişik Dili adlı hikâyeler kitabının kahramanı ise yazarın torunu Aydan dır. Olaylar daha çok onun ve yakın çevresinin etrafında cereyan eder. Burada 12 küçük hikâye yer almaktadır. Anamın Nağılları nda anlatılan masallar tam anlamıyla masal değil, masal-hikâye türü arasında bir yerde durmaktadır. Bu konuyla ilgili Caferzade üzerine araştırma yapan Asife Telmanqızı şöyle yazmaktadır: Nağıl-hekaye Azerbaycan nesrinde hele XIX esrin sonu XX esrin evvellerinde yaranmağa başlamışdır. Esrimizin ci illerinde Eli Veliyev, S. Rehimov,M. Rzaquluzade ve başqa yazıçılar bu sepkili hekayenin maraqlı nümunelerini yaratmışlar. Sonralar bu mövzuda Anar, M. Süleymanlı, E. Muğanlı, Ezize Ehmedova, eli semedli vb. xeyli eserler yazmışlar(18) Masalların İçeriği Anamın Nağılları ndaki birinci masalın adı Çörek tir. Burada Etibar adlı çiftçi bir babanın güler yüzlü karısı ve 12 çocuğu ile kıt kanaat yaşamı anlatılmaktadır. Bu masal aynı zamanda sosyal içerikli olup dönemi ile ilgili ipuçları da vermektedir. Etibar adlı çiftçi küçücük tarlasından elde ettiği gelirle şahın vergisini, beyin, hanın, taleplerini, seyitlerin, koxa (muhtar), molla ve dervişlerin paylarını da verebiliyor, vergisini, zekâtını, fitresini, imammalısını, seyidmalısını ötürmür. (Caferzade,1982; 7-8) 12 çocuklu bu evde ekmeğe olan saygıdan dolayı evin bereketi hiç eksilmeden sürekli artmaktaymış. Bu masalda insana, insan emeğine ve ekmeğe olan sonsuz saygı anlatılır ve bu yönde nesillere örnek olunması gerektiği üzerinde durulur. İkinci masalın adı İlde Bir Yalan Danışan dır. Burada çok önemli bir hususa temas edilerek yalan konuşmamak gerektiği üzerinde duruluyor. Yazar, kahramanın dilinden şöyle söylemektedir: ulular deyib ki dörd şeyin kiçiyi olmaz: borcun, yangının, xesteliyin ve düşmenin. Men buna yalanı da elave eleyerem (Caferzade,1982; 14). Bu masalda da tarihilik, tarihi yer isimleri, Rumlu ve Şamlu adlı iki kabile ve bu kabileler arasındaki dostluğun bir yalan sonucunda düşmanlığa dönüşme tehlikesinden bahsediliyor. Burada geniş bir coğrafyadan bahsediliyor. Şirvan Şeki, Rumlu, Şamlı kabileleri, Samire pazarı vb. küçük bile olsa asla yalan konuşmamak gerektiği masalda yaşanan felaketten hareketle anlatılır. 244

264 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Üçüncü masalın adı Yumurta Ehvalatıdır. Burada ideal bir cemiyette helallik ve dürüstlükle yaşayan bir toplumun halkın ve vezirinin kötü amelleri sonucunda harama bulaşarak kutsiyetlerini ve toplum düzenlerini kaybetmesi anlatılır, helallikten, insanoğlunun helal lokma yediği sürece Hak katında dua ve beddualarının geri çevrilemeyeceğinden bahsedilir. Bu masalda da zalim bir padişah işe karışarak halkı doğruluktan caydıracak yöntemi buldurur: Herkes evinden bir yumurta getirerek devlet ambarına bıraktıktan sonra kendi yumurtalarını almaları istenecek ve yumurtalar birbirine benzediğinden karışacak ve insanlar kendi yumurtalarını değil başkasının yumurtasını alacaklardır. Böylece helale haram karışır ve o zamandan itibaren insanlar arasındaki birlik beraberlik, hak hukuk, helal haram anlayışları kaybolmaya başlar. Bu masal da insanlar ve insanlık için birçok mesaj içermektedir. Dördüncü masalın adı En Böyük Derd dir. Burada da en önemli konulardan olan dostluk konusu ele alınmıştır. Yazara göre Dostluk üç çeşittir: çörek dostu, dil dostu ve ürek dostu. En önemlisi ise yürek dostunu yani gerçek dostu kazanabilmektir. Bu masalda can dostunu kaybedince dünyayı gözü görmeyen, dünya nimetlerine aldırış etmeyen bir gencin hikayesi anlatılmıştır. Bu masalda da tarihilik de vardır. Olayların Enuşirevan yani Nuşirevan-ı Adil zamanında geçtiği belirtilir. Beşinci masalın adı Üç Öpüş tür. Bu masalın ana konusu zulm ve haksızlıktır. İnsanoğlu bir sanata, bir bilgiye sahipse bunu halkı için kullanmalı, halkının dertlerine derman olmalıdır. Bu masal da sosyal içeriklidir. Adaletsiz padişahtan, onun halkına yaptığı zulümlerden ve bu zulüm sonucunda cezalandırılmasından bahseder. Zulmü ve ahlaksızlığı ile herkese divan tutan, elinin obasının namusuna göz diken bu şah, sonunda kendi oğulları tarafından ıslah edilir. Burada masal türüne ait bütün unsurlar başarıyla verilmiştir. Masalda Çin, Maçin, Çinçelebi, Maçinçelebi, Ağabağdad isimleri ile ortak Şark coğrafyasından da bahsedilmektedir. Altıncı masalın adı Yaxşı Qonşu dur. Olaylar Şeki de geçer. Bu masalda komşu, komşuluk hakkıyla ilgili çok sayıda atasözü ve deyim de bulunmaktadır. Masalda iflasın eşiğine gelmiş bir tüccarın hikâyesi anlatılır. Tüccar çok sevdiği iyi komşunun yardımıyla bu durumdan kurtulur. Yedinci masalın adı Ponzabığın Nağılıdır. Bu masal biraz Deli Dumrul hikâyesini andırmaktadır. Vermek istediği mesaj ise insanın çalışıp çabalamakla bir şeyler elde edeceğidir. İnsan uğraşmalı, ataletten kurtularak geçimi için bütün şartları zorlamalıdır. Masalda hep aynı arpa ekmeği ve fakirlikle yetinmeyip Yaratan a hayatının neden böyle sefalet içinde geçtiğini sormak için yollara koyulan Ponzabığ ın uyuyan bahtını uyandırarak mutlu mesut yaşamasından bahsedilir. Sekizinci masalın adı Artıq Tamah Baş Yarar dır. Bu masalla verilmek istenen mesaj insanın kimseye güvenmeden kendi zahmetine ve kendi aklına, helal zahmetine güvenmesidir. Ahmed, Hamid ve Memmed adlı üç arkadaşın başından geçenler, Ahmet le Mehmet in aç gözlülükleri ve hainlikleri yüzünden birbirini öldürmesi, Memmed in ise hiçbir şeye tenezzül etmeyerek kendi elinin zahmetine güvenmesi anlatılır. Çabaları ve dürüstlüğü sonucunda bütün kötülük ve tuzaklardan kurtularak şahın kızıyla evlenen ve asla iyilikten, zahmetten ve dürüstlükten ödün vermeyen Mehmed in padişah olmasıyla masal biter. Yine burada akıllı kadın tiplemesi olarak Şah kızı Perihan Hanım ın güzelliği, çalışkanlığı, aklı ve feraseti ile babasını utandırması da dikkat çekicidir. Bu masalda iyi ile kötü ve ikisinin de varacağı akıbet anlatılmış. Okuyucu artık buna göre ders çıkaracak, hayatını buna göre şekillendirecektir. Dokuzuncu masalın adı Sedaqet dir. Bu masalda halk arasında çıkmış aslen çömlekçi bir padişahın halkını açlıktan kurtarmak için yaptıkları anlatılır. Masallarda geçen tek adaletli padişah örneği budur ve yazar kendisi de bunu belirtir. Zaten halk arasından çıktığı için halkın bütün dert ve kederine açlığına ortak olur ve onları aklı ve zekâsı sayesinde ölümden kurtarır. Masaldaki çömlekçi padişah ile Ahundov un Aldanmış Kevakip hikâyesindeki Yusuf-ı Saraç arasında bir takım benzerlikler bulunmaktadır (Telmanqızı, 2002;19). 245

265 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Onuncu masalın adı Salxım Söyüdün Efsanesi dir. Bu masal meşhur Göyçek Fatman ın Masalı yla ortak özellikler taşısa da sonu trajik bir şekilde biter. Masalda hırs, çekememezlik, ihanet gibi konular yerilir. Caferzade nin birçok eserinde olduğu gibi bu masalda da divan edebiyatındaki güzellik unsurlar çok başarıyla verilmiştir. Normal görüntüsü saçlarını çözüp oturmuş güzel bir kızı andıran söğüt ağacıyla ilgili bu efsane insanların muhayyilesinde hoş izlerler bırakmaktadır. İnsanın bu dünyada iyi işler yapması, asla kalbinde kötülüğe yer vermemesi konusu üzerinde durulur. Ayrıca anne elinin şefkati, öldükten sonra bile evladına faydalı olabilmesi vurgulanır. On birinci masalın adı Yuxuyozan dır. Burada yine zalim bir padişahın gördüğü rüyaları yılanlar padişahının yardımıyla yorumlayabilen bir adamın hikâyesi anlatılır. Masalda bu adamın şahsında insanoğlunun unutkanlığı ve dönekliği üzerinde durulur ve çocuklara asla sonradan hatırladığınızda utanacağınız işler yapmayın şeklinde mesaj verilir. On ikinci masalın adı Şefa Bulağı dır. Bu masalda kahramanlık, yurt vatan ve kardeş sevgisi bir kadın kahraman olan Senuber in şahsında anlatılır. Vatan toprağının bir karışını dahi yabancılara vermemek, gerekirse bu uğurda son damla kanına kadar savaşmak gerektiği vurgulanır. Ayrıca bu masalın kahramanları kadınlardır. Bu masalda geçen yer isimleri de Şirvan bölgesindeki var olan yer isimleridir. Şefa Bulağı, Terlan Meşesi, Ağuçkun Dağı, Peri Kayası, Acı Dere vb. yer isimlerinin masallarda zikredilmesinin çocuklarda yurt ve vatan sevgisinin pekiştirilmesinde ayrı bir önemi vardır. Bu masaldaki gümüş giyimli yiğit, yazarın diğer eserlerinde de kahraman tiplemesi olarak karşımıza çıkmakta ve metinler arası çalışmalara kapı aralamaktadır. On üçüncü masal Daş Oğlan başlığını taşımaktadır. İki sayfalık bu masalda hem tarih şuuru, anne, kız kardeş, aile değerleri, yurt ve vatan sevgisinden bahsedilmiştir. Delikanlı, genç bir çobanın şahsında vatanını, vatanının güzelliklerini, nimetlerini yabancılara, işgalcilere peşkeş çekenlerin öğrenmesi gereken çok önemli dersler vardır. Topal Timur un Azerbaycan topraklarına, özellikle Şirvan bölgesindeki Küdrü ovasına gelip gelmediğine de hassaslıkla yanaşan müellif, masalda tarih şuuru vermekle birlikte tarihe de saygılı olmayı göz ardı etmiyor. Eserin en önemli özelliği, bu masalları dinleyen veya okuyanların Azerbaycan Türkçesinin en güzel ahenkli tekrarlarını, ikilemelerini, benzetmelerini duymaları ve ruhlarına sindirmeleridir. Trajik bir sonla biten bu küçük masalda çoban, insanların ve koyunlarının kullandığı küçük pınarın yerini Timur a söylemez. Bedelini canı ile ödese bile. Yapılan işkencelere karşılık İlahi adalet de gerçekleşir, yavru çoban taş kesilerek Timur zulmünden kurtarılmış olur. On dördüncü masalın adı Şam ve Pervane dir. Bu masalda divan edebiyatının önemli mazmunlarından olan Şem ve pervane mazmunu kahramanlık, sevgi ve rakip ihaneti ekseninde ele alınmıştır. Semender adlı kahraman bir yiğitle obanın en güzel kızı Goncanın aşkı ve kabile başçısı Tüğyan ın araya girerek onların kavuşmasına engel olması anlatılır. Masalda ateşperestlik motifleri baskındır. Efsane, masal ve hikaye formunun harmanlanmış bir biçimde anlatıldığı bu hikayede eski odlar yurdu olan Azerbaycan ın çok eski dönemlerde yaşanan efsanelerden esinlenilmiş ve divan edebiyatındaki bir mazmun halk edebiyatı ürünü olarak sunulmuştur. Güzel ve sadık Gonça ya kavuşamayan kötü niyetli Tüğyan, onun kurban olarak ateşe atılması emreder ve tam da Semender savaştan döndüğü sırda Gonca sının ateşlerde yandığını görünce o da pervaneye dönerek alevlerin etrafında dönmeye başlar. On beşinci masalın adı İt Küçüyü Doğan İli dir. Bu masalda vurgulanan ise insanların asla kötü örnek olmamasıdır. Bir insan halk arasında nasıl ad çıkarmışsa yıllar geçse de o adı üstünden atamaz. Altı karısı olan cimri Hacı Abdulla yedinci hanımla evlenince başına gelmeyen kalmaz. Sonunda kadınların oyununa gelir ve enik doğurduğu söylentisi bütün şehre yayılır. Bu sebeple şehri terke dereke yıllarca derbeder yaşar. Bir gün artık aradan kaç kuşak geçti, yaşananlar unutulmuştur diye şehrine dönse de evine varmadan sokakta lakabının söylendiğini duyar ve yine buralardan başını alıp gider. 246

266 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Yazar bu dünyada iyi ad çıkarmanın önemini, halkın hafızasının kötüyü asla unutmayacağını vurgulamaktadır. On altıncı masalın adı Kim Güçlüdür şeklindedir. Bu masal Şah Abbas döneminde Frenk âlimlerinin İsfahan âlimlerine sorduğu üç soruyu ve bu soruların cevabını bulmak için şahın veziri Allahverdi Han ın uğraşılarını anlatır. Masalın en önemli mesajı ise İsfahan ulemasının bilmediği üç soruyu halkın içinde yaşayan sırdan bir köylü kızının bir çırpıda cevaplandırmasıdır. On yedinci masal Salatın Ana başlıklıdır. Yazar daha hikâyenin başında anlattığının masal değil yaşanmış bir hikâye olduğunu bildirir. Köyün en güzel kızı olan Salatın ın başından geçenler, kocasının, babasının ve kardeşlerinin bir günde öldürülmesi, bu felaketler karşısında iki yetim oğlunu korkmadan yılmadan büyütmesi ve büyük oğlunu evlendirdiği gün küçük oğlunun düşmanı Alhas Bey tarafından öldürtülmesi karşısında da metanetini bozmaması anlatılır. Burada Salatın Ana güzelliği, aklı, sadakati ve namusluluğu ile bütün Azerbaycan kadınlarına örnek olmaktadır. Eserdeki on sekizinci masal İki Ana adlanır. Bir sayfalık bu masalda Azerbaycan ın Küdrü ovasında tarlada çalışan Gülyaz isimli bir kadınla anne ceylan arasında yaşananlar anlatılır. Burada da anne şefkatinin, annelik duygusunun her türlü korkuyu yenmesi ve anne fedakârlığı üzerinde durulur. On dokuzuncu masalın adı Aşımızın Kişmişi dir. Yazar bazı hikâyelerde olayın künyesini de vermektedir. Bu hikâyenin Şah Abbas zamanında geçtiği söylense de yazar Mustafa Han veya onun babası zamanında geçmiş olabileceği ihtimali üzerinde durur. Bu hikâyede Şirvan la, Şamahı yla ilgili birçok önemli bilgi yer almaktadır. Yemek kültüründen misafir ağırlama, ev geçindirme, karı koca ilişkilerine kadar birçok hususa temas edilmiştir. Hikâyede geçen yer isimleri de hikâyenin gerçekliğine delalet ediyor. Nohudlu köyü, XIX. yüzyılda yaşamış Allahî mahlaslı şair bunlardandır. Bu hikâyedeki diğer birçok hikâyede geçen insani güzellik unsurları da başarılı bir şekilde tasvir edilmiştir. İnsanoğlunun bu dünyaya iyilik yapmak özellikle etrafındakilere iyilikte bulunarak onları mutlu etmek için geldiği üzerinde durulur. Yirminci masalın adı Gün Güneş Oğlunun Nağılı dır. Buradaki olaylar Afganistan ın Kandehar vilayetinde cereyan eder. Nadir ve Kadir isimli iki ikiz oğlu olan padişahın halkına vasiyeti, güçlü veyetenekli olanını hâkimiyete, akıllı olanı ise vezirliğe seçmeleridir. Bu yönüyle hikâyede Kutadgu-Bilig ten izler görülmektedir. Bu masalın kahramanı, vezirin yedinci kızı Sahibe Sultan dır. Çok cesur ve akıllı bir kız olan Sahibe Sultan aslanın erkeği dişisi olmaz tezini doğrular. Hikâyede padişahın yedi oğlu, vezir olan kardeşinin ise yedi kızı vardır. Her sabah padişah kardeşine nasılsın yedi kancık babası diyerek onu rencide eder. Nihayet babasının bu sözler karşısında çok üzüldüğünü anlayan Sahibe Sultan sen de ona iyiyim yedi köpek babası cevabını ver der. Bu formül işe yarar ve bir daha padişah kardeşine karşı bu tarz bir laf sarf etmez. Günün birinde Padişah ölümcül bir hastalığa yakalanır. Lokman Hekim ilacının Gün Güneş oğlunun bağındaki turunçlar olduğunu söyler. Padişahın yedi oğlu ilaç için gitse de ilacı asla elde edemez ve utançlarından da geri dönemezler. Sahibe Sultan amcası padişahtan ve babasından izin alarak ilacı bulmak için yollara düşer. Nihayet Gün Güneş Oğlu nun memleketine varır. Amacına ulaşabilmek için Kelile ve Dinme masallarını ülkesine getiren gencin yöntemini kullanarak önce Gün Güneş Oğlu nun arkadaşlığını kazanıyor, sonra ise turunçlardan toplayarak amcasına getiriyor. Üstelik geçtiği yerlerde amcaoğullarını da bulup geri getiriyor. Masalın sonunda Gün Güneş Oğlu âşık olduğu Sahibe Sultan ı buluyor ve gelip onu babasından istiyor. Aklı, güzelliği ve feraseti ile Sahibe Sultan bir kadın kahraman olarak masalda amacına ulaşıyor. Hem de yedi işe yaramaz oğuldan bir kahraman ve akıllı kızın daha çok işe yaradığını ispat ediyor. Bu masalda da ders alınması gereken birçok husus vardır. 247

267 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Yirmi birinci masalın adı Ay Doğdu o Da Para dır. Buradaki olaylar Şirvanşah Ferruhzad ın zamanında gerçekleşen bir aşk efsanesidir. Aypara adlı bir cariye ile Gansu adlı bahçıvan oğlunun nakam aşkı anlatılır. Burada da bir önceki masalda olduğu gibi şiir örnekleri bulunmaktadır. Masalda nurani derviş-yani olumlu, nur yüzlü derviş imajı yer almaktadır. Sovyet döneminde derlenen masallarda dervişler genellikle üçkâğıtçı, hırsız, dilenci, başkalarının kesesinden geçinen, insanlara zarar veren bir tip olarak karşımıza çıkmaktadır. Burada durum farklıdır. Derviş, yemyeşil tepeye ve aynı mezara aşklarından ölen bu gençleri gömer. Yirmi ikinci masal Deşikli Daşın Masalıdır. Bu hikâye de Şamahı Hanı Mustafa Han zamanında gerçekleşmiştir. Buradaki kişiler ve yer isimleri de gerçektir. Hikayede Arif Allahî mahlaslı şair, Fit Dağ,Baba Dağı, Küdrü Düzü, Küdrü deki Karasu Kamışı, Lahıc işi bakır tepsi, Şirvan Şikestesi, Sarıtoprak Şikestesi, Bayatı Çoban, yemek çeşitleri ve gelenekler ile ilgili birçok husus ve belge niteliğinde birçok olaydan bahsedilmiştir. Puşkin in Şamahı Hanı nın kızlarının güzelliğinden yazdığı masallarda bahsetmesi, tabiatla güzelin, güzelliğin iç içe bulunması bunlardandır. (Caferzade, 1982;122) Bu hikâyede Mustafa Han ın Derbend Han ının kızından olan kızı Zeyvenise ile Bayatı Çoban arasındaki efsanevi aşk anlatılmaktadır. İki Hak aşığının vefatı ile sonuçlanan hikâyede aşklarına şahit olan delikli taşın hala Şamahı da bulunduğunu yazar teyit etmektedir. Yirmi üçüncü masal Moda Qarıyla Müde Qarının Nağılı dır. Bu hikâye tamamen masal unsurlarıyla donatılmıştır. Bitlis şahı Adil Şah ın çocuğu olmamaktadır. Bir derviş gelerek Bitlis kenarındaki harabe bir evde yaşayan bir kızla evlendiği takdirde çocuğunun olacağını söyler. Gerçekten de şahın biri kız biri erkek ikiz çocuğu doğar. Ama şahın vezirin kızları olan iki hanımı bu bebekleri doğar doğmaz Moda Karı ve Müde Karı isimli iki cadıya verip deryaya attırıyor ve bebeklerin yerine iki enik koyarak şaha yeni karısının enik doğurduğunu söylerler. Çocukları ise sandığa koyarak deryaya atarlar. Eşes isimli bir dev çocukları bulur ve Bitlis şahının kızı olan karısı Reyhan Hanım a götürür. Yıllardır çocuk hasretiyle yanıp tuştan Reyhan Hanım çocukları evlatlık olarak büyütür. Kıza Mahcamal, oğlana ise İbrahim ismini koyarlar. Masalın sonunda gerçekler ortaya çıkar, şah bu işi yapanları cezalandırır, adalet yerini bulur ve Şah İbrahimi kendi yerine Padişah ilan eder. Bu masalda insanoğlunun bitmek tükenmek bilmeyen hırsı, olağanüstü varlıkların İbrahim e yardımcı olarak onu belalardan kurtarması, en son şahın İbrahim ve Mahcamal ın babası olduğunu öğrenmesi ve suçluları cezalandırması gibi olaylarla masal tamamlanır. Yirmi dördüncü masalın adı Balgabag Oğlanın Nağılı dır. Anlatılan hikâyelerin girişleri de oldukça anlamlıdır. Yazar anlattığı hikâyelerin gerçekten olup olmadığını bilmediğini fakat duyduklarının da akla yatan şeyler olduğunu ifade eder. Masallarda aile yapısıyla ilgili önemli ipuçları bulunmaktadır. Anlatılan hep iyi geçinen karı kocalar, kardeşlerdir. Bu hikâyede tarlada çalışırken gömü bulan Balgabag oğlanın anne babasını Hüsen isimli habis komşuları çekemeyerek padişaha şikâyet eder. Zalim padişah altını onların elinden alır. Balgabag oğlan olağanüstü güçleri sayesinde altınları geri alarak anne babasına ulaştırır. Burada şahın zalimliği, saray çevresindeki memurların açgözlü ve ikiyüzlülüğü, komşu Hüsen in habisliği vb. üzerinde durulmuştur. Balgabag oğlan olumlu bir karakterdir. Anne babasını mutlu etmekten başka düşüncesi yoktur. Yirmi beşinci masalın adı Palazqulaq dır. Burada olaylar Gence vilayetinde başlayıp çok geniş bir coğrafyada cereyan etmektedir. Bir tulukta doğan Gence Şahı nın 7 oğlu, onların Xaşalqarın, Palazgulag, Deryayı Boşaldan, Uzağı Gören, Hızlı Koşan ve Saz Çalan 6 arkadaşının başından geçenler anlatılır. Bu masalda dostluk, fedakârlık ve kahramanlığın bütün hile ve kötülüklere galip gelmesi anlatılır. Bu hikâyelerde gerçek masal hüviyetinde olan 13 masal vardır. Bunlar sırasıyla aşağıdakilerdir: İlde Bir Yalan Danışan, Üç Öpüş, Ponzabığın masalı, Artıg Tamah Baş Yarar, Yuxu Yozan, Sedaqet, Şefa Bulağı, Daş Oğlan, Kim Güclüdür, Gün Güneş Oğlunun masalı, Ay Doğdu 248

268 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il o da Para, Moda Garıynan Müde Garının Masalı, Balgabag Oğlanın Masalı, Palazgulag tamamen masal özelliği gösteren gerçek masallardır. Çörek, Yumurta Ehvalatı, En Böyük Derd, Yaxşı Qonşu, Salxım Söyüdün Efsanesi, Şam ve Pervane, İt Küçüyü Doğan İli, Salatın Ana, İki Ana, Aşımızın Kişimi, Deşikli Daşın Nağılı adlı diğer 11 hikâye ise masal havasında hikâye ve efsane karışımı, didaktik unsurlar içeren hikayelerdir. Sonuç olarak bu masallarda unutulmaya yüz tutmuş değerlerimiz, gelenek ve göreneklerimiz, atasözleri ve deyimlerimiz, eski tıp ve tababetle ilgili hususlar, düğün ve yas adetlerimiz, eski yerleşim yerleri ve onların isimleri, erkek ve kadınlarla ilgili güzellik ve süs unsurları, giyim kuşam, aile yapısı, çocuk eğitimi, anne-baba-çocuk münasebetleri ile ilgili çok değerli bilgiler bulunmaktadır. Bu masallarda, Azerbaycan sözlü edebiyatına ait efsane, mit, destan türlerinden de istifade edilmiş, zaman zaman klasik edebiyattaki şem ve pervane vb. mazmunların halk edebiyatındaki karşılıkları verilmiştir. Anamın Nağılları eğlendiren, eğlendirirken eğiten ve nesillerde tarih, aile, dostluk ve ahlak bilincini pekiştiren bir eser olarak hâlâ güncelliğini korumaktadır. Burada yazarın pedagojik yönü de ön plana çıkmış, üretirken eğlendiren bir üslupla tarih şuurunu, gelenek ve göreneklere saygılı olmayı yetişen nesillere aktarmayı başarmıştır. Buradaki unutulmaya yüz tutmuş millî-manevî değerlere göz atacak olursak günümüzde çöplere atılan tonlarca ekmeğe, dostun dosta yaptığı vefasızlıklara, komşuluk ilişkilerinin hiç yaşatılmadığı yaşamımıza, adaletsiz yöneticililere, doğar doğmaz çocuğunu çöplüklere veya cami kapılarına bırakanlara, üvey ve öz çocuklarını döverek öldüren, aşkı küçümseyen ve çocuklarının aşkına saygı göstermeyerek onları ölüme mahkûm eden anne babaların bu duruma düşmesinin sebebi bu değerleri unutmalarıdır. Bu masallarda unuttuğumuz birçok güzel kelimler, birçok gelenek ve görenek, halk tababeti, mutfak kültürü, Şirvan yemekleri, atasözleri, deyim ve meseller, düğün, nişan, doğum, ölüm vb. merasimlerle, eski çağların sosyal hayatı ve sanatkarları, hekim, caduger, pitikçi, remmal, tellal, pineçi, terzi, kitababaxan, tasquran, falçı vb. tiplerle ilgili çok güzel etnografik bilgiler yer almaktadır. Bu insanların yaşam tarzı, misafir ağırlama, aile büyükleri ve küçükleri ile konuşma, kız ve erkek evlada toplumun bakış açısı, savaş kahramanlık konuları anlatılır. Ayrıca bu masalların birçoğunun girişinde kullanılmış orijinal formeller bulunmaktadır ki bu formellerle birçok masalda karşılaşmamaktayız. KAYNAKLAR 1. Telmanqızı Asife, Ezize Ceferzadenin Bedii Dünyası, Bakı Veliyev Vaqif, Anamın Nağıllarının Nağıl Gözelliyi, Azerbaycan Müellimi 20 May, 1983, no Mustafayev T, Ana Nağılları, Edebiyyat ve İncesenet, 28 Oktyabr, 1983.n Caferzade Azize, Anamın Masalları, İstanbul, UŞAQ NAĞILLARININ REPERTUARA GÖRƏ TƏSNİF VƏ JANR ÖZÜNƏMƏXSUSLUQLARI Ramil ALİYEV Filologiya elmləri doktoru Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu, kafedra müdiri Bakı /AZƏRBAYCAN [email protected] CLASSIFICATION AND GENRE PECULARITIES OF CHILDREN TALES ACCORDING TO THEIR REPERTOIRE From the viewpoint of genre principles, it is more reasonable to classify children tales according to the age categories. Based on the approximate classification children tales can be divided into the tales for small and preschool children. With growing of children tales will have different content. Children are mostly interested in 249

269 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» the tales about the animal world. Such tales usually have the images of such animals as fox, cock, wolf, bear, and lion and these images become heroes of the tales with various content. Such tales use the method of allegory. For example, such tales like A heifer, he-goat and sheep, Armudan bek. Shengulum, Shungulum, Mengulum etc. are about the animal world which is interesting for the pupils of the first classes. Children mostly like the small tales which are about the animal world and have a cheerful plot. The story teller can give detailed information to children about different animals. He/she must present each animal to children according to their character (a wolf is insatiable, a beer is silly, a fox is sly). Keywords: classification, content, image. Azərbaycan uşaq folklorunun bir qolunu da uşaq nağılları təşki edir. Azərbaycan nağılları içərisində uşaq nağılları özünəməxsus tutuma malikdir. Vaxtilə nağıllar böyüklərin dünyagörüşünü və marağını əks etdirirdi. Buna görə də nağılları uzun qış gecələrində əhalinin toplaşdığı el məclislərində söyləyicilər ifa edirdilər. Daha sonralar nağıllar söyləyici repertuarında fərdiləşərək söylənməyə başladı. Əgər böyüklər üçün sehirli nağıllar söylənilirdisə, ortayaşlı dinləyicilər üçün heyvanlar haqqında nağıllar, məişət nağılları repertuara daxil edilirdi. Uşaqlar üçün söylənilən nağıllar isə onların zövqünə və dünyagörüşünə uyğun olaraq söylənilirdi. Uşaqlar üçün söylənilən nağıllarda əsas motivlər maraqlı, bəsit şəkildə, sadə kompozisiyada və aydın bir dildə danışılırdı. B.Həsənli uşaq nağıllarının dilinin sadə, aydın, mürəkkəb məcazlara, cümlələrə yol verilmədiyini yazır (3, s.19). Uşaq nağıllarında əsas ideya və məqsəd balaca dinləyiciləri böyüklərin yaşadığı mühiti, onun ziddiyyətlərini anlaşıqlı şəkildə, uşağın başa düşəcəyi dildə alleqorik və heyvan obrazları vasitəsilə başa salmaqdan ibarətdir. Uşaq nağıllarında iki əsas qüvvə iştirak edir. Onlardan birincisi zülmün, şərin təmsilçisi olan mənfi qüvvələr, ikincisi haqqın, ədalətin tərəfində dayanan müsbət qüvvələrdir. Biz hər hansı bir uşaq nağılını götürsək, orada alleqorik obrazların bu iki formada bir-biri ilə mübarizə apardığını görərik. Onu da deyək ki, uşaq nağılları özləri yaş qruplarına görə növlərə bölünür. Uşaqların mənimsəmə qabiliyyətindən asılı olaraq uşaq nağılları repertuara daxil edilir. Nisbətən böyükyaşlı uşaqlar üçün Tülkü, tülkü tünbəki (1, s.29), Şirlə tülkü (1, s.296), Tülkü ilə canavar (1, s.298), Tülkü baba və hacıleylək, Tülkünün kələyi, nisbətən balaca uşaqlara Pıspısa xanım və siçan Soluq bəy, Cırtdan, Şəngülüm, Şüngülüm və Məngülüm və s. nağıllar ifa olunur. Uşaqlar üçün söylənilən belə nağıllar heyvanlar haqqinda və sehirli nağılların sadələşdirilmiş, uşaq təbiətinə uyğunlaşdırılmış bir formasını təşkil edir. Adətən bu nağıllarda sehirli motivlər mətndən çıxarılır, süjet mifoloji ünsürlərdən təmizlənilir, nağılın bəsit forması təqdim olunur. Məsələn, sehirli nağıllardakı qurd obrazı öz məzmununu dəyişərək ziyanverici heyvana çevrilir, totemlikdən çıxaraq mənfi obraz şəklində söylənilir. Bəzi uşaq nağıllarının əsasında təmsilvari süjet dayanır. Təmsildə də alleqoriyadan istifadə olunur, uşaq nağıllarında da heyvanlar şəxsləndirilərək balaca uşaqların diqqətinə çatdırılır (5, s.580). Uşaqlar üçün yaradılan təmsil-nağılların müsbət obrazları ədalət mücəssəməsi kimi təqdim olunurlar (7, s.405). Uşaq nağıllarının yaranmasında əsasən iki janr iştirak edir. Birincisi, böyüklər üçün olan nağıllar, ikincisi, qədim təmsillər uşaq nağıllarının süjet xəttini təşkil edir. Böyüklər üçün olan nağılların uşaq nağılına çevrilmə yolu uzun bir prosesdir. Burada əsas rol söyləyicinin improvizasiya etmə qabiliyyətidir. Hər hansı mürəkkəb süjetli nağıl improvizasiya olunaraq uşaq nağılına çevrilə bilər. Burada əsas rolu söyləyicinin uşaqların dünyagörüşünü nəzərə alması oynayır. Uşaq nağıllarının yaranmasında ikinci yol qədim təmsil yaradıcılığıdır. Bu yol dünya xalqlarının nağılçılığında sınanmış bir yoldur. Təmsil mətni öz süjetini genişləndirərək nağıl əmələ gətirmə prosesində iştirak edə bilir. Təmsildəki heyvanlar öz səciyyəvi xüsusiyyətlərini nağılda bir az da dərinləşdirərək nağıl personajına çevrilirlər. Deməli, uşaq nağıllarının forma- 250

270 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il laşmasında mürəkkəb süjetli nağıllar sadələşmə yolu ilə, təmsillər isə öz süjet xətlərini genişləndirmə yolu ilə iştirak edirlər. Azərbaycan nağılşünaslığında təmsil yolu ilə yaranan uşaq nağılları haqqında bu vaxta qədər tutarlı az söz deyilmişdir. Orta əsrlər Şərq və antik ədəbiyyatında təmsil geniş şəkildə təqdim olunur. Tematikasına görə antik təmsillər əsas etibarilə heyvanlar haqqında hekayələr sahəsinə daxildir və onların bir çoxu Avropa təmsil ədəbiyyatında özünə möhkəm mövqe qazanmışdır (Məsələn, Qurd və quzu, Qarğa və tülkü, Çara xahişə gedən qurbağalar və s.) (6, s.130). İ.M.Tronski təmsillərin nəsr və nəzmlə yazılan iki növünü qeyd edir. Nəzmlə yazılan təmsillər Arxilox və Ezop zamanından məlumdursa, nəsrlə qoşulan təmsillər folklor ənənələri ilə bağlıdır. Belə çıxır ki, nəsrlə deyilən təmsillər daha qədimdir və folklor nümunəsi kimi təmsil yolu ilə yaranan uşaq nağıllarının əsasında dayanır. Təmsil yolu ilə yaranan belə nağıllar Azərbaycan folklorunda çoxdur və öz tematikasına görə bu nağıllar uşaqlarda heyvanların davranışları və xasiyyətləri haqqında təsəvvür yaradır. Şərq mənbələrində Kəlilə və Dimnə ( Pançatantra ) mətnlərindən geniş istifadə olunmuşdur. Kəlilə və Dimnə dəki təmsillər əvvəl və sonradan şifahi yaradıcılıqda da bədii süzgəcdən keçərək nağıl mətnlərinin yaranmasında rol oynamışdır. Burada bir məsələ xüsusi maraq doğurur. Heyvanlar haqqında hekayətlər şifahi xalq ədəbiyyatında istifadə olunana qədər nəsr yolu ilə müstəqil forma kimi yayılmışdır. Bu hekayətlər sonradan nəzm və nəsr formasında bədii ədəbiyyatın xüsusiləşmiş bir növü kimi təmsil olaraq orta əsrlərdə yaşamaq hüququ qazanmışdır. Ənənəvi yolla repertuara daxil olan bu şifahi təmsil-hekayətlər heyvanlar haqqında əski təsəvvürləri bir az da genişləndirərək xüsusi hekayə formasını almışdır. Təmsil-hekayətlərin repertuarda sonrakı həyatı bədiiləşməyə məruz qalmış, indiki heyvanlar haqqında uşaq nağıllarının formalaşmasına təkan vermişdir. Məzmun və formasına görə indiki uşaq nağılları ən qədim forması olan təmsil-hekayətlərdən seçilir. Bura söyləyici yaddaşını də əlavə etsək, deyə bilərik ki, nağıl quruluşuna uyğun olaraq uşaq nağıllarının qəhrəmanları öz xarakterik xüsusiyyətlərinə görə arxaik mətnin, invariantın özündəki heyvan-qəhrəmanlardan daha təkmil şəkildə fərqlənirlər. Eyni məzmunlu təmsil ilə uşaq nağılı arasında fərq birincisinin didaktik məzmun daşımasında, ikincisinin isə uşaq dunyagörüşünün artırılmasında roludur. Məsələn, Kəndli və ilan uşaq nağılı ilə Səfari və ilan təmsilini müqayisə edək. Hər iki mətndə yaxşılığa qarşı yamanlıq etmək ideyası vardır. Təmsildə səvari od-alov içində qalan ilanı ölümdən xilas edir, əvəzində ilan insanlarla köhnə ədavəti olduğunu düşünərək səvarini çalmağa qərar verir. Kəndli və ilan nağılında olduğu kimi səvari ilə ilan ədalətin kimin tərəfində olduğunu sübut etmək üçün rast gəldikləri canlılara müraciət edirlər. Yolda bir camış görürlər. Ondan yaxşılığa qarşı verilən cəzanın nə dərəcədə düzgün olduğunu soruşurlar. Camış öz başına gələnləri danışıb insanları günahlandırır və yaxşılığa verilən cəzanın onun faciəsi olduğunu söyləyir. İlan səvarini vurmaq istədiyini bildirəndə o, ikinci şahidə müraciət etməyi tələb edir. Yaxınlıqda olan ağacdan yaxşılığın əvəzinin nə olduğunu soruşurlar. O da insanların məzhəbində yaxşılığa qarşı yamanlığın olduğunu söyləyir. Insanların onun kölgəsində dincəldikdən sonra qol-budağını kəsib apardıqlarını, yaxşılığa yamanlıq etdiklərini xatırladır. Səvari üçüncü mötəbər şahidə ehtiyacı olduğunu söyləyir. Yolda qarşılarına tülkü çıxır. Tülkü səvarinin söhbətinə qulaq asıb ilanın onun torbasına necə sığdığına inana bilmədiyini deyir. İlan onun sözünü eşidib torbaya girir. Səvari tülkünün sözü ilə torbanın ağzını bağlayır, böyük bir daş götürüb ilanın təpəsinə vurur. Təmsilin sonunda belə bir əxlaqi nəticə verilir: gərək ağıllı adamlar xam olmaya, fitnəkar düşmənin yalvar-yaxarına inanmaya, onun verdiyi vədə, etdiyi əhdə xəyanət kimi baxa. Odur ki, deyiblər Düşmənlə həmdəm olan ağıldan da kəm olar. (4, s ). Kəlilə və Dimnə dən gətirilən bu təmsildən nağıl yaradıcılığında istifadə olunmuşdur. Təmsilin didaktik məzmunu ondan uşaq nağılı kimi istifadə olunmasına imkan vermişdir. Bu 251

271 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» mətnin hind şifahi ədəbiyyatından götürülüb nağıl mətni kimi repertuar həyatı yaşaması xalqlar arasında mədəni-folklor əlaqələrinin olmasından irəli gəlmişdir. Kəndli və ilan nağılının süjet xətti ilə Səvari və ilan təmsilinin süjet xətti arasındaki yaxınlıq ədəbi-mədəni folklor əlaqələri ilə izah oluna bilər. Sadəcə olaraq süjet və motiv oxşarlığı təhkiyədə əsas rol oynamış və milli folklor ənənələrinə əsasən təmsilin Azərbaycan variantı repertuarda yaranmışdır. Təmsildə olduğu kimi nağılda da əxlaqi-didaktik məzmundan savayı, uşaqların tərbiyəsində yaxşılıq və yamanlıq oppozisiyalarının oynadığı rola da diqqət yetirmək lazımdır. Kəndli və ilan nağılı uşaq zövqünə, dünyagörüşünə xidmət edən xalq nağılıdır, onun söylənməsində nağılçı mütləq uşaqların yaş səviyyəsini nəzərə almalıdır. Belə nağıllar məktəbyaşlı uşaqların təbiətlə tanışlığına və təlimtərbiyəsinə kömək edir. Uşaq psixologiyasının inkişaf etməsində uşaq nağıllarının rolu böyükdür. Uşaqların yaş dövrlərindən asılı olaraq uşaq nağıllarını qruplaşdırmaq lazımdır. Məsələn, Kəndli və ilan nağılı nisbətən yuxarı sinif şagirdlərinin dünyagörüşünə uyğundur. Kəsəyən, ahu və ovçu nağılı isə aşağı sinif şagirdlərinin səviyyəsinə uyğun gəlir. Bu nağılın da təmsil yolu ilə yaranması fikrindəyik. Bu mövzu Şərq xalqlarının folklorunda müştərək mövzudur. R.O.Şor yazır ki, Kəlilə və Dimnə yazılı şəkildə yayılmamışdan əvvəl şifahi şəkildə Türküstan, Tibet, Çin, Seylon, Hinddə yayılmış, köçəri tayfalar, tacir, səyyah və missionerlər tərəfindən İran, Ərəbistan, Kiçik Asiya, Rusiya, Afrika və Amerikaya aparılmışdır (4, s.24). Nağılda əsas ideya dostluğun, birliyin təbliğ olunmasıdır. Nağılın süjeti və motivi xalq təmsillərindəki kimi qurulmuşdur. Bu mövzu da Kəlilə və Dimnə də xalq yaradıcılığı nümunəsi kimi işlənmişdir (4, s ). Təmsildə qarğa, kəsəyən, ahu, tısbağa və ovçu hadisələrin əsas iştirakçılarıdır. Xalq ədəbiyyatında da bu mövzu təmsildə olduğu kimi yayılmışdır. Kəsəyən, ahu və ovçu nağılında da təmsildəki kimi hadisələr cərəyan edir. Nağılçı repertuara bu nağılı daxil edərkən uşaqlar arasında dostluq, birlik, sədaqət və s. hisslərin aşılanması, onların tərbiyəsinin bu yöndə aparılması məqsədini güdmüşdür. Eyni zamanda balaca dinləyəcilərin təbiətə aid olan biliyinin artırılması, dünyagörüşünün təkmilləşdirilməsi bu istiqamətdə əsas problemlərdən biridir. Təmsil yaradıcılığında bu mövzu daha geniş işlənmişdir. Hind ədəbi-şifahi yaradıcılığında qarğa, tısbağa bir obraz kimi iştirak edir. Kəsəyən və ahu tısbağanı ovçunun əlindən xilas etmək üçün tədbir tökürlər. Ovçu qarğanın dimdiklədiyi yaralı ahunu görüb heybəsindəki tısbağanı yerə qoyur, kəsəyən heybənin iplərini kəsib tısbağanı xilas edir. Ahu ovçu ona yaxınlaşanda qaçır, ovçu onu tuta bilmir, geri qayıdanda tısbağanın da heybədən çıxdığını görür və bu işlərin pərilər tərəfindən yerinə yetirildiyinə inanır. Azərbaycan nağılında nağılçı nisbətən sadə süjet xətti quraraq ahunun tora düşməsini, kəsəyənin torun iplərini didməsini uşaqlar üçün danışır. Göründüyü kimi, Azərbaycan variantında bu nağıl uşaq dünyagörüşünə tam uyğunlaşdırılmışdır. Hind mətnində isə süjet mürəkkəb olub müxtəlif dünyagörüşlərə uyğun gəlir. Uşaq nağıllarında, xüsusən kiçikyaşlı uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş nağıllarda əsas xüsusiyyətlərdən biri də körpələrin fərdi-psixoloji vəziyyətlərinin nəzərə alınmasıdır. Körpə uşaqların psixoloji vəziyyətlərinə Kəsəyən, ahu və ovçu nağılı tam uyğundur və repertuara bu nağılın daxil edilməsi zamanı onlarda heç bir gərginlik yaranmır. Təmsil yolu ilə yaranan nağıllarda motiv və süjet xətti təmsildə olduğu kimi saxlanılır və nağılçı yaddaşında da möhkəm şəkildə qorunur. Təmsildən qopan belə nağıllar repertuarda uşaq nağıllarının tələbinə əsasən formalaşmalıdır. Bunu nağıl söyləyən uşaq psixologiyasını nəzərə alaraq, süjeti sadələşdirməli, qorxulu hissələri ixtisar etməlidir. Repertuarda uşaq nağıllarının yer almasının ikinci yolu sırf Azərbaycan mətnlərindən istifadə olunmaqla müstəqil yolla əmələ gələn nağılların söyləyici yaddaşında hifz olunmasıdır. Belə nağıllar Azərbaycan nağıl təfəkkürünə aid mətnlərdir və Azərbaycan milli əxlaqını əks 252

272 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il etdirir. Ümumiyyətlə, uşaq nağıllarında bütün surətlər alleqorik obrazlar olmaqla yanaşı, sırf milli dəyərləri özündə yaşadır. Belə uşaq nağıllarına Cik-cik xanım, Sərçə, Pıspısa xanım və siçan Soluq bəy, Dana, keçi və qoyun, Cırtdan, Aslan, tülkü və canavar və başqalarını misal göstərmək olar. Bu nağıllar müstəqil şəkildə yaranan, Asərbaycan ictimai düşüncəsinə xas xüsusiyyətləri əks etdirə bilən milli mətnlərdir. Məsələn, Cik-cik xanım nağılında sərçənin timsalında təkəbbürlü, özündənrazılıq tənqid olunur. Bu nağılı dinləyən balaca uşağa lovğa olmamaq təlqin edilir. Nağıl adi nağıllar kimi başlayır. Biri vardı, biri yoxdu, Allahdan başqa heç kim yoxdu (2, s.289). Nağılda alleqoriyadan və mübaliğədən geniş istifadə olunmuşdur. Cik-cik xanımın bir çörəyi, bir qoyunu aparması çox mübaliğəli şəkildə təsvir olunur: Cik-cik xanım ayağında bir qoyun uçurdu cümləsində hiperboladan istifadə olunmuşdur (2, s.290). Bu nağıl bağçayaşlı körpələrin dünya haqqındakı təsəvvürlərinə çox uyğundur. Çünki onların təsəvvüründə sərçənin qoyunu apara bilməsinə fərq qoyulmur. Belə uşaqlar üçün əsas olan nağıldakı hadisələrin təsviridir, hadisələrə olan inamıdır. Balaca uşaqlar Cik-cik xanımın camaat qazısı ilə bir boşqabda yemək yeməsinə inanırlar. Nağılçı nağılın bu yerini inandırma üsulundan istifadə edərək söyləyir. Cik-cik xanımla camaat qazısı bir boşqabda yemək yeyirdilər, qazı boşqabı yeyib qurtardı. Cik-cik xanım ac qaldı. Qoyunumu yediniz, mən də əvəzində gəlini götürüb aparacağam dedi. Gəlin içəri keçəndə alıb qaçdı (2, s.291). Belə bir hadisəyə balaca uşaqların inanması təbiidir. Çünki onların düşüncəsində hələ fərqləndirmə xüsusiyyəti olmadığından balaca sərçənin gəlini apara bilməsi real görünə bilər. Nağılda Cik-cik xanımın oxuduğu nəğmə də balaca uşaqların əhval-ruhiyyəsinə uyğundur: Tikan verdim, çörək aldım. Sazım dınqır, dınqır, dınqır. Çörək verdim qoyun aldım, Sazım dınqır, dınqır, dınqır. Qoyun verdim gəlin aldım, Sazım dınqır, dınqır, dınqır. Gəlin verdim saz aldım, Sazım dınqır, dınqır, dınqır. Cik-cik xanım nağılının uşaq təfəkkürünün formalaşmasında böyük rolu vardır. Balaca uşaq nağıldan başa düşür ki, sərçə balası bu alış-verişdə heç nə qazanmır. Körpələr sərçə balasının təkəbbürlü olmasını müşahidə edir, nağılın sonundakı cümlədən ( Bir fındıq düşdü başına, ordaca öldü ) bu əziyyətlərin mənasızlığını başa düşür. Dana, keçi və qoyun nağılı isə məktəbyaşlı uşaqların dünyagörüşünə uyğundur. Bu nağılda da heyvanlar şəxsləndirilir, insan kimi danışır. Nağılda əsas xüsusiyyət məktəbyaşlı uşaqları dostluğa, birliyə alışdırmaq, bir-birini qorumağa sövq etməkdir. Nağılda dana, keçi və qoyun hiyləgərlik edərək özlərindən güclü düşmənlərini qorxudurlar. Keçi söyüdün lap başına dırmaşır. Qoyun da dana da bir təhər budağa çıxırlar. Bura bir canavar gəlir, onları görür. Dana qorxudan uçunur, tappıltı ilə yerə düşür. Canavar onu yemək istəyəndə keçi qışqırır: Dana qardaş, canavarı bərk tut gəldim. Canavar qorxusundan qaçır (2, s.292). Nağıldan uşaqlar heyvanların davranışını öyrənirlər. Ağıllı olmaq təkcə insanlara xas xüsusiyyət deyil, heyvanların da davranışında yaşamaq uğrunda mübarizə bioloji xüsusiyyət kimi özünü göstərir. Nağılın ardı uşaqlar üçün daha böyük maraq kəsb edir. İnsan cəmiyyətində güclülərlə zəiflər arasında olan mübarizə nağılda da vardır. Qoyun, keçi ağacdan düşüb gəldilər bir dəyirmana. Keçinin bir çomağı, bir çürçənəsi vardı. Çomağı qapının dalına qoydular. Çürçənənin üstdə oturdular. Söhbət eləyirdilər. Qapı açıldı. Bir aslan, dalınca bir canavar, sonra bir tülkü gəldi. Aslan canavara dedi: Bunları böl. Canavar dedi: Dana bizim səhər ertəmizin, qoyun günortamızın, keçi də axşamımızın. Onun başına aslan bir pəmpəcə vurdu, gözlərinin ikisi də çıxdı. Dedi: Tülkü baba, canavar qardaş bölə bilmədi. Sən böl. 253

273 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Tülkü dedi: Elə bunu Allah bölüb, mən daha nə bölüm. Qoyun səhər ertənə, keçi günortana, dana da axşama. Aslan dedi: Ay sağ ol, sən bunu hardan öyrənmisən? Tülkü dedi: Gözü çıxmış qardaşımdan. Aslan dedi: Tülkü baba, bir çölə bax, adam yoxdu ki, mən dananı yeyim. Tülkü çıxıb gördü ki, qapıda əliçomaqlı bir adam durub. Qorxusundan götürüldü. Gözlədi, gördü bular gəlmədi. Gördü qapının ağzında əliçomaqlı bir adam durub. Bu da qaçdı. Keçi də çomağını götürdü. Çoban qoyun otarırdı. Gördü dana, qoyun, keçi gəlir. Sevinib bunları apardı, qatdı sürüsünə (2, s ). Uşaqların tərbiyəsində bu nağılın bir neçə ictimai təsiri vardır. Əvvəla, nağıl uşaq təfəkkürünü genişləndirir, ikincisi, onları heyvanlar aləmi ilə tanış edir, üçüncüsü, zəif heyvanların öz ağlı ilə özlərindən güclü düşmənə necə qalib gəldiyini göstərir. Bu xüsusiyyətlər məktəbyaşlı uşaqlar üçün olan bütün uşaq nağıllarında vardır. Bu sıradan Cırtdan nağılı xüsusilə fərqlənir. Nağılda Cırtdanın öz ağlı ilə özündən qat-qat güclü düşmənə, divə qalib gəldiyi təsvir olunur (2, s ). Nağılda Cırtdan boyu balaca oğlan kimi verilir. Uşaqlar üçün Cırtdanın mənşəyi maraqlı deyil, onun düşmənə qarşı nə cür mübarizə aparması cəlbedicidir. Uşaq təfəkküründə azman divlə balaca Cırtdanın mübarizəsi təzadlı görünür. Nağılçı bunu dinləyicisinə başa salmaq üçün Cırtdanın ağıl və vasitələrdən necə istifadə etdiyini göstərir. Uşaq nağılları uçaq zehnini qüvvətləndirməyə xidmət edir. ƏDƏBİYYAT 1. Azərbaycan folkloru. Bakı: Şərq-Qərb Azərbaycan nağılları. 5 cilddə. I cild. Bakı: Şərq-Qərb, Həsənli B. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Müəllim, Kəlilə və Dimnə. Bakı: Öndər, Nəbiyev A. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. I cild. Bakı: Çıraq, Tronski İ.M. Antik ədəbiyyat tarixi. Bakı: Elm və təhsil, Vəliyev V. Azərbaycan folkloru. Bakı: Maarif, MÜASİR UŞAQ HEKAYƏLƏRİ: MÖVZU VƏ MƏZMUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ Rövşən MƏMMƏDOV Sumqayıt Dövlət Universiteti, Filologiya Fakültəsi Azərbaycan dili və ədəbiyyatının tədrisi metodikası kafedrası [email protected] XÜLASƏ Məqalə Azərbaycan uşaq hekayələrinə həsr edilmişdir. Bildiyimiz kimi hekayə hər zaman aparıcı janr kimi mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Ona görə uşaq yazıçıları yaradıcılıqlarında bu janra üstünlük vermişlər. Məqalədə ümumilikdə hekayə janrı araşdırılır, strukturu, quruluşu haqqında məlumat verilir, daha sonra ci illər uşaq nəsrinin bu janrı mövzu və məzmun xüsusiyyətləri baxımından təhlil edilir. Dövrün ən görkəmli uşaq yazarlarının əsərləri müasir prizmadan təhlil edilir, çağdaş dövrümüzlə müqayisə edilir. Z.Xəlil, Ə.Səmədli, N.Süleymanov, T.Mahmud, E.Baxış, M.Aslan, A.Mansurzadə, F.Tarverdiyev, Ə.Əhmədova kim yazarların yaradıcılıqları dövr və zamana görə ədəbi süzgəcdən keçirilir. Bundan başqa H.X.Andersen, A.S.Ekzüperi, L.Keroll, Ş. Perro, A.Lindqren, N.N.Nosov, V.Draqunski və s. dünyanın görkəmli uşaq yazarlarının əsərlərindən elmi müqayisələr gətirilir. Uşaq hekayələrinin Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeri və rolu, ədəbi tənqidçilərin dövrün uşaq nəsrinə münasibəti (B.Nəbiyev, R.Yusifoğlu, F.Əsgərli və s.) məqalədə öz əksini tapmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, hekayələr müxtəlif problemlər üzrə (ailə-məişət, təlim-tərbiyə, mlli dəyərlər, əxlaqi) təsnifləşdirilib təhlil edilmişdir. Açar sözlər: Uşaq ədəbiyyatı, hekayə janrı, ədəbi tənqid, təlim-tərbiyə, milli dəyərlər. 254

274 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il MODERN CHILD STORIES: THEME AND MAINTENANCE Rovshen MEMMEDOV ABSTRACT The article is dedicated to the Azerbaijani children s stories. As is known, a story has always carried an importance as a leading literary genre. For this reason, writers of children s books prefer this genre in their works. The article explores the story genre, informs us about its structure and composition, and analyzes this genre of children s literature of 1970s-1980s from the viewpoint of thematic and content features. The article also analyzes the works of the most prominent writers of children s books of that period through the contemporary prism and compares them with our days. The works of writers, such as Z.Khalil, A.Samadly, N.Suleymanov, T.Mahmud, E. Bakhysh, M.Aslan, A.Mansurzade, F.Tarverdiyev and A.Ahmadova are scrutinized in the article through the literary requirements of our days. Apart from that, the article draws scientific comparisons from the works of the world s such prominent writers as Hans Christian Andersen, Antoine de Saint-Exupéry, Lewis Carroll, Charles Perrault, Astrid Lindgren, Nikolai Nosov, Victor Dragunsky, etc. The article highlights the place and role of the children s stories in the Azerbaijani literature and the views of the literary critics (B.Nabiyev, R.Yusifoglu, F. Asgarli, etc) on the children s literature of that period. It should be that the stories have been classified and analyzed by varios issues (family and domestic, educational, national values, ethical). Key words: Child literature, story genre, literary criticism, education, national cost. Hekayə janrı 60-cı illərdən başlayaraq nəinki milli ədəbiyyatımızda, həmçinin dünya və Avropa ədəbiyyatında aparıcı janr kimi geniş vüsət almışdı. Daha sonrakı mərhələdə ədəbi prosesin olduqca fəal və canlı bir janrını təşkil edən hekayə ədəbiyyatın aktual sahəsi olaraq və bu gün də öz dəyərli özəlliklərini qoruyub saxlamaqdadır. Əhəmiyyətli xüsusiyyətləri olmaqla yanaşı kiçik roman şəklində adlandırılan hekayə, XIX əsrin sonlarında başlayıb günümüzə qədər daha da inkişaf edərək, xüsusilə Alfons Dode ( ) və Gi de Mopassan ( ) kimi böyük fransız yazarlarının texnikasıyla təkamülə çatmışdır. Bu iki yazar realist cərəyanın yetişdirdiyi, dövrün və zamanın irəlidə gedən romançılarındandır. Qeyd edə bilərik ki, fransız hekayə ənənəsi Gi de Mopassanın dəstxəttini təqib edərək inkişaf etmişdir. Amerika ədəbiyyatında, xüsusilə, satirik hekayələriylə Mark Tven ( ), O.Henri ( ) və bunları təqib edən Con Steynbek, Erskin Koldvel Qərbin məşhur hekayə ustalarındandır. Dünya ədəbiyyatında hekayə iki istiqamətdə inkişaf etmişdir: 1) Gi de Mopassan istiqaməti: Hekayədə əsas element "hadisə"dir. Oxucunun hekayəni bu və ya digər formada şərh etməsinə imkan verilmir. Çünki hekayədəki hadisə məntiqli bir seyr halında izlənir. Obrazların portretləri diqqətlə və ətraflı şəkildə təsvir edilir. 2) A.P.Çexov istiqaməti: Hekayədə əsl element "hadisə" deyil. Hekayə sona çatdığı zaman hər şey bitmiş sayılmır. Hekayə, demək olar ki, bundan sonra başlayır. Çünki obrazlar hərtərəfli tanıdılmadığı, hadisələrdə qətilik hakim olmadığı üçün oxucunun xəyal-illüziya qurması davamlı hərəkət halındadır və özünəməxsus şərhlər etməyə uyğundur. Hekayə, həyatın bütünü içində, lakin bir hissəsi üzərinə qurulmuş dərinliyi olan bir tilsimdir. Bu tilsim altında bəzən hadisə bir plan içində, adam, zaman, ətraf əlaqəsi içində hekayə boyunca irdələniyər. Bəzən də tilsimin altında araşdırılan hadisə deyil, həyatın kiçik bir parçası, insan gerçəyinin özüdür Bu da əhvalatın növlərini meydana gətirir: 1) Hadisə (Klassik Hadisə) Hekayəsi: 2) Vəziyyət Hekayəsi: 3) Müasir Hekayə: Hekayədə bir növ olaraq 1920-ci illərdə ilk dəfə qərb ədəbiyyatında görülən bu anlayışın ən güclü nümayəndəsi Frans Kafkadır. Ümumiyyətlə, böyük şəhərlərdəki korlanmış tipləri, ictimai-siyasi pozuntuları, fəlsəfi bir tərzlə, incə bir tənqid və bəzən yumor qataraq, ekstravakant şəkildə gözlər önünə gətirir. Müasir, realist bir janr olan hekayə quruluşca o qədər də mürəkkəb bir hadisə deyildir. Xarakterik bir hadisə, yığcam süjet, ümumiləşdirici mətləb, müxtəsər, şirin, sadə, söyləmə, nəqletmə üslulu hekayə sənətində əsasdır (Mir Cəlal, Xəlilov P., 1972, 144). A.P.Çexovun, Gi de Mopassanın, C.Londonun, F.Kafkanın və s. dahi dünya yazarlarının yaradıcılığında de- 255

275 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» mək olar ki, hekayə əsas janr olmuşdur. İvan İvanoviçin ölümü (L.N.Tolstoy), Qılaflı adam, Dəhşətli gecə (A.P.Çexov), Həyat eşqi (C.London), Madumazel Fifi (G.Mopassan) və s. hekayələr dünya ədəbiyyatının inciləri sayılır. V.Q.Belinski göstərir ki, müasir həyat olduqca mürəkkəb, müxtəlif və pərakəndədir. Elə hadisə, təsadüf, əhvalat var ki, dram üçün azlıq edir, romana çevrilə bilmir, ancaq məna cəhətdən dərin, ibrətli, əhatəlidir. Bir anda əsrləri səciyyələndirə bilər. Hekayədə həmin hadisə alınır, yığcamlıqla sənət dairəsinə, maraqlı şəklə salınır. Belə bir müxtəsərlik başqa janrlarda mümkün deyildir (Mir Cəlal, Xəlilov P., 1972, 145). Qeyd etmək lazımdır ki, ci illər uşaq nasirlərinin demək olar ki, əksəriyyəti ədəbiyyata kiçik hekayələr yazmaqla gəlmiş, bu əsərlərilə yaradıcılıqlarının əsas xüsusiyyətlərini müəyyən etmiş və onun istiqamətini yeni meyarlara yönəltmişdilər. Uşaq ədəbiyyatında ideya və sənətkarlıq məsələlərindən danışan tənqidçi C.Əhmədov qeyd edir ki,...uşaqlar üçün kiçik hekayə yaratmaq, az sözlə böyük məna ifadə etmək, lövhələr yaratmaq, xarakterlər açmaq, əlbəttə, böyük şərtdir, çətin və bacarıq tələb edən bir işdir (Əhmədov, 1962, 216). Mövzu rəngarəngliyi baxımından ci illər uşaq nəsri daha çox ənənəvi istiqamətdə inkişaf edir və bu da təbii bir hal kimi qəbul edilməlidir, çünki nə vətənpərvərlik, nə təbiət, nə də elm və təhsil problemləri mövzuları dəbdən düşüb unudulan həyati problemlər sırasına keçmir. Lakin mövzu və problematika baxımından oxşar olsa da, hər bir yazar hadisələrə müxtəlif prizmadan yanaşır, onları özünəməxsus şəkildə təsvir və təqdim edərək oxucuların istifadəsinə verirdilər. Yeni nəsil uşaq yazarlarının əsərlərində problemə müasir metodologiyadan yanaşmaq, mövzuya daha modern prizmadan baxmaq, kiçik yaşlı oxucuların yüksək bədii, estetik zövqü səviyyəsindən təhlil etmək, məzmuna münasib maraqlı bədii formalar axtarıb tapmaq adı çəkilən dövrün prioritet məsələlərindən idi. Ailə-məişət, elm-təhsil, əxlaqi-tərbiyəvi, milli-mənəvi dəyərlər və s. mövzularda yazılan hekayələr ümumilikdə dövrün ab-havasını özündə əks etdirirdi. İstər böyüklər üçün, istərsə də kiçik yaşlı oxucular üçün nəzərdə tutulan ədəbiyyatda təhsil, təlim-tərbiyə məsələləri hər zaman ən önəmli problem kimi ədəbi mühitin diqqət mərkəzində olmuşdur. Uşaqlarda elmə həvəs yaratmaq, kitabın hər zaman biliklərin yeganə mənbəyi olduğunu göstərmək, gələcəyin açarının yalnız təhsil olduğunu nəzərə çatdırmaq uşaq yazarlarının ən mühüm mövzusu idi. Bununla yanaşı, əxlaqi dəyərləri də unutmayan yazarlar obrazların dili ilə qəhrəmanların nümunəvi davranışlarını ön plana çəkirlər. Maraqlıdır ki, bu problemə hər bir yazar müxtəlif prizmadan yanaşır, yaratdıqları xarakterlərin dili ilə uşaqları intellektli şəkildə yetişmələrinə yardımçı olurdular. Bu hekayələrdə yaxşı oxumamağın, dərsə laqeyd münasibət bəsləmənin nə dərəcə utandırıcı bir hərəkət olduğunu hər bir yazar özünəməxsus şəkildə, ən önəmlisi, inandırıcı vasitələrlə təsvir edirdi. Örnək üçün bir hekayəyə diqqət yetirək: N.Süleymanov Ən vacib məsələ hekayəsində bu problemi Akifin timsalında bütün məktəb yaşlı oxuculara çatdırır. Qeyd etmək lazımdır ki, məktəbli Akif dünya şöhrətli uşaq yazarı N.N.Nosovun Vitya Maleyev məktəbdə və evdə povestinin qəhrəmanı V.Maleyevi xatırladır. Burada 3 qiymət alaraq evə gələn Akif utandığından anasının üzünü baxa bilmir, yoldaşları ilə gəzməyə getmir, hətta aylarla üzünü görmədiyi atasına zəng etməkdən belə çəkinir. İnsan həyatında ən vacib məsələ təhsildirmi?, dərsə ciddi yanaşmamaq insanı yoldaşlar, qohum-əqrəba arasında hörmətdən salırmı? və yaxud məktəbdən pis qiymətlərlə dönmək insanı utandırırmı? kimi suallara cavab axtarılır. Bundan sonra dərslərinə hər zaman yaxşı hazırlaşacağını qarşısına məqsəd qoyan Akif ertəsi gün məktəbdən daha nikbin ovqatla qayıdır, sevincindən hər kəsin onu təbrik etməsi ehtiyacını duyur. Burada da önəmli məsələnin təhsil olduğu bir daha vurğulanır. Bu hekayənin mövzusu, ideyası hər zaman, hər dövr üçün aktual bir problemdir. Bu səpkili hekayələrlə tanış olan kiçik yaşlı oxucular elm və təhsilin insan həyatında olduqca mühüm, bəzən hətta həlledici faktor olduğunu dərk edirlər. T.Mahmudun Kitab mağazasında hekayəsi 256

276 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il də olduqca maraqlıdır. Atasının rəhmətə getməsindən istifadə edən Fuad dərsə getmir, bütün günü avara dostlar ı ilə əylənir, hətta bu əylənmək üçün pulu da anasından alır. Anası isə onu atası kimi professor görür, lakin,...heç atasına çəkməyib,-deyə fikirləşdi rəhmətlik həmişə kitablar arasında çalışardı. Bu isə heç kefindən qalmır (Mahmud, 1988, 248). Maraqlı məqam isə Fuadın artıq anasından pul istəməyə utanıb atasının ac-susuz qalaraq formalaşdırdığı kitabxana nı satmasıdır. Həyatda heç nəyi vecinə almayan, ömür-boyu ata-anasının hesabına kef-damaq sürən Fuadın qəlbində mərhəmət hissini məhz kitab dükanının satıcısı oyadır. Kitab satıcısı Fuadın atasının elm-təhsilə nə qədər dəyər verdiyini, kitabın nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu qeyd edir: İyirmi beş il bundan qabaq... Onda da qış idi. Atanın əynində köhnə bir pencək, soyuqdan əsə-əsə gəldi, bu kitabları aldı... Birinə pulu çatmadı. Mən ona hədiyyə verdim... Rəhmətlik həmişə gəlirdi, həmişə... Boğazından, əynindən kəsib alırdı. Bəs sən niyə satırsan? Sənin ki, hər şeyin var?! (Mahmud, 1988, 250). Bu sözlər Fuadı demək olar ki, sındırır, dağıdır, məhv edir. Təhsilin, kitabın insan həyatında nə dərəcə mühüm bir amil olması adı satıcının dili ilə Fuada başa salınır: Bayaq mağazada qoca satıcının, indi isə kitabları bağrına basan anasının qarşısında sakit dayansa da, varlığında oyanan fırtınaya qulaq asırdı və özünü get-gedə bu fırtınaya təslim edirdi. Fuad da Akif kimi vicdan əzabı çəkərək bir daha kitabdan, elm-təhsildən ayrılmayacağını ömürlük dərk edir. Ümumiyyətlə, təhsil sistemi digər sahələrin fövqündə durduğu üçün bütün yazarlar bu məsələyə hər zaman ciddi problem kimi yanaşmışlar. Lakin başqa yazarlardan fərqli olaraq, Z.Xəlil təhsil mövzusunu yumorstik cəhətdən təhlil etmiş və maraqlı bir hekayə yaratmışdır. V.Y.Draqunskinin məşhur qəhrəmanı Deniska kimi Kərəm də qeyri-adi hadisələr axtarır, hazıra nazir olmaq istəyir və yaxud N.N.Nosovun məşhur Bilməyən ni kimi təhsilə laqeyd münasibət bəsləyir, oxuyanlara yuxarıdan aşağı baxır. Müəllif bu hekayədə incə ironiya ilə, azca yumorla, bitkin, səliqəli süjet daxilində tənbəl Kərim in əhvalatını nəql edir. Lirik yumorla müşayiət olunan bu hekayədə heç vaxt dərsə hazır gəlməyən Kərəm usta Lətifin yanında gördüyü qəribə eynəklə coğrafiya dərsinə birdəfəlik hazırlaşmağı qərara alır. Dərsə kimin hazır olduğunu soruşan müəllim Kərəmin əl qaldırdığını gördükdə təəccüb edir. Sehrli eynəyi gözünə taxan Kərəm nəticədə heç nəyə cavab verə bilmir. Müəllif burada yenə heç nəyin kitabı əvəz edə bilməyəcəyini gözlər önünə gətirir. Kitabsız hansı biliklərə yiyələnmək, dünyagörüşünü necə artırmaq, beləliklə də, intellektual səviyyəyə necə malik olmaq olar? Olduqca ciddi bir problemi məhz yumorstik şəkildə oxucuya təqdim edən müəllif əslində burada bir sarkazm, qroteks yaratmışdır. Elmə, biliyə qiymət verməyən, təhsili ikinci planda görən məktəblilər təbiidir ki, dövlətçiliyin gələcək inkişafına zərbə vurur, bu da savadlı insanların azalmasına, cəmiyyətdə ciddi sosial problemlərin meydana çıxmasına zəmin yaradır. Bu problemi acı gülüşlə, iztehza ilə təsvir edən müəllif gələcəyin inkişafının yalnız elm və təhsilin sayəsində mümkün olduğunu bir daha kiçik və məktəb yaşlı oxucuların nəzərinə çatdırır. Əsərlə tanış olduqda demək olar ki, Kərəm bir növ N.N.Nosovun məşhur qəhrəmanının Şişkinin bənzəridir. Şişkin də müxtəlif yollarla öz müəllimlərini aldatmaq, bununla da, rahat bir yolla savadsızlanmaq istəyir. Ə.Cəfərzadənin Elçinin dərsi, T.Mahmudun Yerə dağılan muncuqlar, F.Tariverdiyevin Məşqçi, Ə.Səmədlinin Səhər məktəbə gedir, A.Mansurzadənin Şərikli beş və s. hekayələr təhsillə bağlı ən maraqlı hekayələrdir. Bir maraqlı faktı da qeyd etmək lazımdır. Bəzi yazarlar uşaqlar üçün dünyada ən vacib məsələnin, ən şirin şeyin nə olduğunu əsərlərə köçürərək bu suallara cavab axtarır, nəticə çıxarmağı məhz kiçik oxucuların ixtiyarına buraxırlar. Yuxarıda N.Süleymanovun Ən vacib məsələsi nin elm və təhsil olduğunu qeyd etmişdik. Eldar Baxış, Rafiq Yusifoğlu isə buna bənzər problemi Dünyada ən şirin şey, Şəkərdən də şirin istiqamətində qoyaraq daha qlobal şəkildə təsvir etmişlər. Maraqlıdır ki, hər iki yazar bu problemi fauna aləminin nümayəndələrinin timsalında təqdim edirlər. E.Baxış arı ilə cırcıramanın söhbətində mövzunu dünyanın ən 257

277 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» şirin şeyin nə olduğu üzərində qurur. Bununla yanaşı söhbət əsnasında cırcırama bir sıra heyvanların tülkünün, dovşanın, dələnin və canavarın da fikrini arıya deyir (tülkü üçün toyuqcücə, dovşan üçün kök-kələm, dələ üçün qoz-fındıq, canavar üçün isə qoyun-quzu dünyada ən şirin şeydir) və arının da həmin dəqiqə şirin şeyin bal söyləyəcəyini fikirləşir. Lakin arı gözlənilənin əksinə olaraq dünyada ən şirin şeyin iş, zəhmət olduğunu söyləyir: Arının timsalında uşaqlara hər şey zəhmətdədir ideyasını aşılayan yazıçı, bununla ver yeyim, ört yatım, gözlə, canım çıxmasın və yaxud, işləməyən dəmir pas atar, işləməyən dişləməz kimi atalar sözlərinin hər zaman doğru olduğunu kiçik oxuculara çatdırır. E.Baxışdan fərqli olaraq R.Yusifoğlu bu məsələni daha ümumbəşəri kontekstdə qoyur. Fəlsəfənin ən mühüm kateqoriyalarından olan azadlıq ideyasını ön plana çəkən müəllif ( Şəkərdən də şirin ) onun hətta adi həşərat üçün də, nə dərəcə önəmli və vazkeçilməz oldyğunu bur daha nəzərə çatdırır, azadlığın hər hansı maddi nemətdən qat-qat üstün anlayış olduğunu dönə-dönə vurğulayır. Şəkəri hər şeydən üstün tutan milçək qənddanı görən kimi özünü onun içinə ataraq şəkərli dünya arzulayır. Qənddanın içinə düşdükdən sonra isə...özünü dünyanın ən bəxtəvər milçəyi hesab elədi (Əliyev, 2005, 10). Lakin qənddanın qapağı bağlandıqdan sonra oradan çıxa bilməyib bir günü bir ömrə bərabər oldu. Təbii ki, həbsxanadan qurtulduqdan sonra Azadlıq şəkərdən də şirin şeymiş... kimi məfumunu birdəfəlik yaddaşına həkk edir. Burada müəllif azadlığın dünyada heç nəylə əvəz olunmadığını gözlər önünə gətirir. Bu əsərlərlə tanış olan oxucular dünyada azadlığın, zəhmətin nə dərəcədə önəmli məfhumlar olduğunu dərk edirlər. Bu tip problemlərlə yanaşı, ci illər uşaq nəsrinin başlıca vəzifələrindən biri də təlim-tərbiyə ilə bağlı idi. Qocalara hörmət etmək, Vətəni, xalqı sevmək, yalan danışmamaq, kiçik yaşlarından zəhmətə alışmaq, maddi və mənəvi sərvətlərin yaradıcısı olan insanı, onun əməyini lazımınca qiymətləndirmək kimi hər zaman aktual olan məsələlər bu hekayələrin əsas mövzusu idi. Bu hekayələrdə təsvir olunan müsbət qəhrəmanlar istər davranışları, istər təhsilləri, istərsə də ictimai həyatdakı əməlləri ilə oxuculara örnək olur, nümunəvi vətəndaş obrazı yaradırlar. Qeyd olunan hekayələrin maraqlı cəhəti, orada dünyagörmüş insanlarla daha müasir düşüncə tərzinə malik uşaqlar arasında gedən ziddiyyətlərdir. Bir tərəfdə böyük həyat yolu və təcrübəsi keçmiş ağsaqqal və ağbirçəklər, digər tərəfdə isə həyat yolunda hələ yenicə addımlağa başlayan kiçiklər. Yazıçı burada üstünlüyü nisbətən uşaqlara versə də, müdriklərin də məsləhətlərinə biganə qalmır. Təbiidir ki, müdriklər özləri də başa düşürlər ki, cəmiyyət hər zaman yeniləşməyə doğru gedir, bəzi dəyərlər artıq yeni dövrdə qəbul edilmir. Bu da təbiidir: Zaman və vaxt nisbi anlayışdır və bunlar daim hərəkətdədir. Deməli, zaman, dövr dəyişdikcə cəmiyyət də onunla paralel olaraq inkişaf edir. Görkəmli tənqidçi Y.Qarayevin təbirincə, Gəlimligedimli dünya haqda epik düçüncəni, Biz gedirik, qoca dünya qalandır fəlsəfəsini günün intellekti qəbul və təsdiq etmirdi... Dərk olunmuş ağsaçlı həqiqətdən nağıl və əsatir körpəliyinə, təbiiliyə və ilkinliyə səyahətlər belə geniş miqyaslı tarixi-bədii nikbinliyin fəlsəfəsi baxımından özünü doğrultmur. Köklə rabitə həmişə daxildə, alt qatdadır. Axı keçmiş bizə gələcəyin özü yox, məhz alt qatdakı təməli kimi lazımdır. O, sabahı əvəz edəndə yox, onu öz çiynində yüksəyə qaldıranda və başı üstdə - ucada saxlayanda möhtəşəmdir. Arada belə bir rabitə itəndə onlar hər ikisi bir-biri üçün, ikisi birlikdə isə bizim üçün itmiş olurlar. Kök həmişə arxada və dərindədir, o, bizdən irəlidə və yüksəkdə olsa, biz heç zaman ondan irəliyə və yüksəyə qalxa bilmərik və əslində belə kök təmələ yox..., çəpərə çevrilər (Qarayev, 1988, 149). Yazıçılar məhz bu faktoru ön plana çəkərək seçdikləri mövzuları zaman amili baxımından təhlil edir və oxuculara çatdırırdılar. Yəni yazıçı əxlaqı burada hər iki tərəflə kompromis ə girir, onların ümumi fikrini öyrənir, nəticədə ortaq məxrəcə gəlir: Tahir etdiyi hərəkətə görə mütləq Xankişi babadan üzr istəməli, Xankişi baba da öz növbəsində böyüklük göstərib onu bağışlamalıdır ( Peşmançılıq -N.Süleymanov), Məktəb direktoru ilə Orxan arasında sülh sazişi imzalanmalı, bundan sonra bir daha bu tip hadisələrin məktəb həyatına təsirinin qarşısı 258

278 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il alınmalıdır ( Məktəb illəri R.Yusifoğlu), Səlim bundan sonra nəinki Səkinə xalaya, digər böyüklərin məsləhətinə qulaq asmalıdır ( Qoca həkim -B.Həsənov), Cəmil öz mənafeyi üçün dostunu güdaza verib Kazım dayıya yalan danışmamalıdır ( Cəmil+Mahir=... F.Tarverdiyev), Şəfəq heç nəyə baxmayaraq nəinki Zöhrə müəllimənin, ümumiyyətlə, bütün fənləri yaxşı oxumalıdır ( Yerə dağılan muncuqlar T.Mahmud). Bütün bu hadisələrin fonunda ümumi bir əxlaqi yanaşma formalaşır və bu mövzuda yazılan əsərləri oxuyan kiçiklər real həyatda bənzər xoşagəlməz hadisələrin qarşısının alınması istiqamətində elə kiçik yaşlarından hazır olurlar. Ümumiyyətlə, bu bir həqiqətdir ki, haqqında söhbət gedən mövzu ilə əlaqədar Azərbaycan xalqının təfəkküründə müəyyən etik-mənəvi ölçülər, modellər formalaşmışdır. İstər əməyə, istər dostluğa, istərsə də ata-anaya və s. münasibətdə yüzillərin sınağından çıxmış əxlaqi prinsiplər mövcuddur. Zaman nə qədər dəyişsə də, mənəvi-əxlaqi münasibətlərdə nə qədər böyük təkamül prosesi getsə də, həmin prinsiplər yüz illər boyu yaşamaqda və cəmiyyətin sosial-mənəvi həyatını nizama salmaqda davam edir. Milli ictimai şüurda az dəyişən, ən çox normativ olan məhz əxlaqi şüurdur desək, yanılmarıq. Ona görə də, bu sahədə orjinal fikir söyləmək və ideya-bədii təhlil aparmaq olduqca çətindir. Odur ki, həmin mövzuya müraciət edən sənətkarlardan çox ciddi yaradıcılıq axtarışları aparmaq, mənsub olduğu xalqın xarakter və psixologiyasını, mənəvi dünyasını dərindən bilmək tələb olunur. Milli-mənəvi dəyərlər mövzusu hər bir yazarın yaradıcılığında prioritet olsa da, bu məsələ fərqli düşüncə tərzi etibarilə müxtəlif prizmalardan işlənmişdir. Bəziləri (Ə.Səmədli, Ə.Babayeva, İ.Hümmətov, M.Aslan, T.Mahmud, Ə.Cəfərzadə) dəyərləri sırf xalq ədəbiyyatı ruhunda, milli maraqlar zəminində təhlil edirdisə də, bəzi yazarlar (Z.Xəlil, E.Mahmudov, N.Süleymanov, Ə.Əhmədova, X.Hasilova, A.Mansurzadə, F.Tarverdiyev) milli dəyərləri Qərb kontekstində müasirliklə qarşılaşdırıb sintetik variantda oxuculara təqdim edirdilər. Ə.Səmədlinin hekayələrinin mövzusu xalq ədəbiyyatı ilə daha çox səsləşir. Bu hekayələrdə nənələrimizin təndirdə çörək bişirməsi (Solmaz nənə Çörək ətirli nənə ), nənənin öz nəvələrini başına yığıb qorxulu Divin nağılları nı danışması ( Küsəyən nənə ) təsvir edilir, milli əxlaq normaları, ailə-məişət məsələləri orjinal şəkildə oxucuya çatdırılır. Əsərlərdə adətən, Azərbaycan milli mətbəxinin ən ləziz təamları da bədii cəhətdən son dərəcə mükəmməl təsvir edilərək kiçik oxuculara təqdim edilir. Z.Xəlil isə bu problemə tam fərqli şəkildə yanaşır. Yazarın hekayələri müasir prizmadan daha geniş təsvir edilir. Bu hekayələrin mövzusu gündəlik həyatda qarşılaşdığımız hadisələrdən bəhrələnir. Z.Xəlilin hekayələrində qərbə meyllik, çağdaş Avropa ədəbiyyatının lirik-psixoloji, fəlsəfi üslubu nəzərə çarpır. Belə ki, L.Kerollun, H.X.Andersenin, Ş.Perronun, R.Kiplinqin ülubunu bu əsərlərdə görmək mümkündür. Akademik B.Nəbiyev Z.Xəlilin nəsrini geniş təhlilə cəlb edərək yüksək dəyərləndirmiş, müəllifin özünü isə nəsr yaradıcılığına görə dünya uşaq ədəbiyyatına töhfələr vermiş Qrimm qardaşları və Andersenlə müqayisə etmişdir (Əsgərli, 2009, 253). Belə ki, Z.Xəlilin qəhrəmanları artıq müdrik qocalar, ağbirçək qadınlar deyil, ali təhsil almış, çağdaş dünya ilə ayaqlaşan ziyalılardır. Burada insan həyatının unudulmaz anları olan məktəb illərindəki uşaq sevgisi ( Aytən və Nazim ), özünü Günəşlə müqayisə edən İnsan ( Günəş və zəhmətkeş insan ), hətta Dünyanı özü ilə aparmaq istəyən Bəşir də vardır. Bu xarakterlərin təsviri milli dəyərlərə söykənən müasir personajlar şəklində qarşımıza çıxır. Görkəmli rus yazarı İ.Motyaşovun təbirincə desək, Z.Xəlilin hekayələri bəzən gerçəkliyi şərtiliklə əhatə edir, bəzən də, fantastika elementləri ilə (Motyaşov, 1986, 331). Z.Xəlilin hekayələrinin maraqlı cəhətlərindən biri də burada orta əsrlərin feodal xanlarının da müasir prizmadan təsvir edilməsidir. Yazarın yaratdığı Şah Abbasın yaşam tərzi, dünyagörüşü xalq nağıllarımızda təsvir edilən analoqlarından fərqlənir. Lakin müasir cəhətdən olsa belə, yazıçı təxəyyülü burada milli əxlaq normalarını unutmamışdır. Ümumilikdə götürdükdə, Z.Xəlil öz üslubu ilə uşaq aləmində yeni bir dünya açır, onların həyatında gələcəyin təsvirini 259

279 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» yaradır. Uşaq ədəbiyyatının tədqiqatçılarından biri B.Həsənli yazır: Uşaqlar üçün yazan hər bir sənətkar üçün son dərəcə zəruri olan həssaslıq, uşaq aləminə dərindən bələdlik, təbiətindəki uşaq saflığı, təmizlik Z.Xəlilin yaradıcılığında da öz əksini tapmış, onun əsərlərinin oxucular arasında böyük uğurunu təmin etmişdir (Həsənli, 2008, 274). Bu səpkidə ən irəlidə gələn yazıçı Məmməd Aslan və T.Mahmud idi. İstər mövzu və problematikası, istərsə də sənətkarlıq xüsusiyyətləri baxımından digər yazarlardan fərqlənən M.Aslan və T.Mahmudun yazdıqları hekayələr başdan-başa milli koloritlə zəngindir. T.Mahmud təsvirləri (meşə, quşların səsi, ildırım şaxması, göy guruldaması, yağışın yağması və s.) o qədər peşəkarcasına verir ki, əsərlər tanış olarkən oxucu özünü sanki təbiətin qoynunda hiss edir: T. Mahmudun hekayələrində əsl ailə dəyərlərimiz qorunur: məişət-cəmiyyət, ər-arvad, valideynövlad və s. münasibətlər milli dəyərlər çərçivəsində təsvir edilir. Ananın ataya nəsə tapşırması, atanın ezamiyyətdən qayıdarkən yoldaşının deyil, sırf öz sifarişlərini yerinə yetirməsi, bütün bunların münaqişə yə səbəb olması T.Mahmudun hekayələrini daha da oxunaqlı edir: Sovetlər cəmiyyətində ədəbi əsərlər içində hər kəsin üslubundan seçilən M.Aslan nəsri demək olar ki, tam şairanə yazılmış bir nəsrdir: Göz gözü görmürdü. Turuq ataya birdən elə gəldi bu yerlər ömrünü qoynunda keçirdiyi sıldırım qayalı yalçın dağlar deyil; dünya binnət olandan elə-beləcə zülmətə bürünmüş bir vahimə dərəsidi (Aslan, 1982, 4). Göründüyü kimi şairin qələmindən çıxan nəsr belə şeir kimi ahənglə, axıcılıqla səslənir. Burada qədim adət-ənənlərimiz, dədə-babaların öyüd-nəsihəti xalqımızın illər boyu formalaşan dəyərlərini qoruyub saxlamağa yardımçı olur: Bu hekayələrdə özünəməxsus yaşam tərzləriylə müdrik babalar, nurani nənələr yaşayır. Təbiidir ki, onlar öz əxlaq normaları ilə kiçik oxucular üçün sözün əsl mənasında örnək göstərilirlər. Milli dəyərlərlə yanaşı, bu dövrün ən mühüm özəlliklərindən biri də fantastik hekayələrin yaranması idi. II Dünya savaşından sonra texnika, informasiya əsrinə daxil olan Yer kürəsi olduqca sürətlə inkişaf etməyə başladı, məhdud bir zaman ərzində müasir texnologiyalar meydana gəldi. Kosmosa ilk dəfə insanın uçması, əl əməyinin müasir kompyuter avadanlıqları ilə əvəz edilməsi və s. kimi yeniliklər təbiidir ki, ədəbiyyata da böyük təsirini göstərdi. Artıq insanlar dünyanın gələcək inkişafına tam fərqli prizmadan yanaşmağa başladılar. Yazılan uşaq hekayələrinin bir qisminin məhz bu mövzuları əhatə etməsi heç də təsadüfi deyildi. Çünki qlobal inteqrasiya dönəminə daxil olan, texnologiyaların hər dəqiqə inkişafına şahidlik edən dünya ədəbi arenasında artıq bu sürətlə ayaqlaşmaq zərurəti meydana çıxmışdı. Ona görə də uşaq yazarları mövzu seçərkən bu önəmli faktoru yaddan çıxarmırdılar. Görkəmli ədəbiyyatşünas C.Əhmədov Amerika, Avropa, bir qədər gecikmiş olsa da, Rusiyada intişar tapan bütün bu konkret örnək və nümunə məktəbi əsasında Azərbaycan ədəbiyyatına ancaq 1950-ci illərdən sonra gələn bu janrın tərifini də vermişdir: Elmi-fantastik janr hər şeydən əvvəl, yazıçıdan elmi bilik, texniki yeniliklərdən baş çıxarmaq qabiliyyəti tələb edir. Əlbəttə, yalnız bu zaman oxucuda yüksək fikirlər aşılamaq və nəcib xəyal bəsləmək bacarığı yaratmaq mümkündür. Elmifantastik janrda yazan yazıçı məlum həqiqətləri təkrarlamaq yolu ilə gedə bilməz (Əhmədov, 1960, 181). Bu sahədə E.Mahmudov daha öndə gələn yazarlardan idi və fantastika janrını uşaq ədəbiyyatına ilk dəfə məhz o, gətirmişdi. E.Mahmudovun hekayələrindən söhbət açarkən qeyd etməliyik ki, onun yaradıcılığında sovet rəsmi ideologiyasına zidd sayılan Qərb fəlsəfəsinin və ədəbiyyatının böyük təsiri hiss olunur. Yaradıcılığa şeirlə başlasa da, sonralar dünya ədəbiyyatı, daha dəqiq desək, dünya ədəbiyyatının elmi-fantastik hekayələri ilə yaxından tanış olaraq bütünlükdə bu janra üstünlük verdi. Bu hekayələrdə dünyanın ünlü uşaq yazarları C.Barri, R. Kiplinq, J.Vern, V.Skott, A.S.Ekzüperi və başqalarının dəst-xəttləri nəzərə çarpır. Neptunun əsirləri, RT-1, Veneranın göyləri od içindədir, Kainat gəmisi, Ulduzlar yolumuzu gözləyir, İtirilmiş dünya və s. bu qəbildən olan hekayələrdir. Bu hekayələrin mövzusu uşaqların gələcək arzularıdır. Kosmosa uçmaq, orada yeni dünya yaratmaq, müasir texnologiyaların yardımı ilə yeni planetlər kəşf etmək və s. bu kimi xəyallar hekayələrdə təzahür edir. Burada 260

280 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il yeni, müasir terminlərin üstünlük təşkil etməsi diqqəti cəlb edir. R.Yusifoğlunun qeyd etdiyi kimi, E.Mahmudov öz hekayələri ilə oxucunu dərhal ələ ala bilir, onu düşündürür (Əliyev, 2006, 139). Ümumiyyətlə, ci illərin uşaq hekayələri istər milli, istərsə də bəşəri mövzuları ilə mühüm əhəmiyyət kəsb etdi. Bu hekayələrdə sadalanan mövzularla yanaşı, həmçinin uşaqlar üçün böyük marağa səbəb olacaq təbiət, sülh mövzuları da geniş yer almışdır. Meşə bütün fəsillərdə gözəldir, Bahar nəğməsi (Ə.Əhmədova), Püstə ağası (M.İbrahimbəyov), Ana quşun yuxusu (N.Süleymanov), Mənim günəşim (F.Tarverdiyev), Bayram əmi (A.Mansurzadə), Meşədə stansiya, Yağış ətri (T.Mahmud), Dovşanlar özlərinə necə ad qazandılar, Gürşad yağış, Bənövşə (Ə.Səmədli) və başqa hekayələr bu qəbildəndir. Bu hekayələr təbiət gözəlliklərini uşaqlara sevdirmək, ağaclar, quşlar, heyvanlar haqqında poetik bir dillə danışmaq həm kiçik yaşlı oxucuların dünyagörüşlərinin genişlənməsi, həm də onların estetik zövqlərinin inkişafı baxımından misilsiz örnəklərdir. Bu və ya digər hekayələr, sözün geniş mənasında ci illərin ədəbi örnəkləri olmaqla yanaşı, mövzusu real həyatdan ustalıqla əxz olunmuş tipik hadisə və tipik insan taleləri fonunda ictimai həyatın müxtəlif tərəfləri satirik, lirik-psixoloji tərzdə təcəssüm etdirilir və xalq məişətinin geniş mənzərəsi verilirdi. Parodik, dramatik, lirik-psixoloji, daha tez-tez isə fəlsəfi ünsürlərlə zəngin olan bu əsərlər artıq uşaq nəsrinin yeni kamil yazarlarının yetişdiyini təsdiq edirdi. ƏDƏBİYYAT 1. Aslan M. Durnalar lələk salır. Bakı: Gənclik, Əhmədov C. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında ideya və sənətkarlıq məsələləri. Azərbaycan jurnalı 2, Əhmədov C. Uşaq ədəbiyyatında ideya və sənətkarlıq məsələləri. Azərbaycan jurnalı 2, Əliyev R.(Yusifoğlu). Dəniz səviyyəsi. Bakı: Şirvannəşr, Əliyev R.Yusifoğlu Uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Şirvannəşr, səh Əsgərli F. Uşaq ədəbiyyatının mərhələli inkişafı. Bakı, Həsənli B. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Müəllim, Qarayev Y. Meyar şəxsiyyətdir. Bakı: «Yazıçı», Mahmud T. Gecə qapı döyülür. Bakı: Gənclik, Mir Cəlal, Xəlilov P. Ədəbiyyatşünaslığın əsasları. Bakı:Maarif, Motyaşov İ. Son söz yerinə (Z.Xəlilin kitabına yazılmış məqalə). Bakı: Gənclik, HİKÂYAT-I MÜNTAHABE'DE ÇOCUK EĞİTİMİ Yrd.Doç.Dr. Salih OKUMUŞ Ordu Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Yavuz Selim UĞURLU Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi. ÖZET Manastırlı Mehmet Rıfat, I. Meşrutiyet yıllarında yaşamış önemli tiyatro yazarlarındandır. Çocuk eğitimi maksadıyla yazdığı eser, iki kısımdan oluşur. Eserin ilk kısmında yirmi, ikinci kısımda ise sekiz hikâye bulunur. 261

281 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Eser, alegorik öğeler içerir. Eserin hedef kitlesi ilköğrenim seviyesindeki çocuklardır. Dili, içinde bulunduğu döneme göre oldukça sadedir. Eser, çocuk eğitiminde son derece önemli olan davranış eğitimi, karakter gelişimi, okuma yazmanın önemi, kültürlü ve ahlaklı olma gibi konularda ilkokul çağındaki çocuklara rehberlik etmeyi amaçlar. Bu çalışmada amacımız, Hikâyat-ı Müntahabe de çocuk eğitimi üzerinde durmaktır. Anahtar Kelimeler: Çocuk edebiyatı, hikâye, çocuk eğitimi, Hikâyat-ı Müntahabe, Manastırlı Mehmet Rıfat. ABSTRACT Manastırlı Mehmet Rifat, who had lived in the Meşrutiyet I. is from the important theatre writers. The work, he had written in aim of children's education, consists of two parts. There are twenty stories in the first part of the work, and eight stories in the second one. It contains allegorical elements. The target audience of work is the children in primary school level. The language of the work is quite clear for its period that it had taken place. The work aims to guide to the children in primary school period about the subjects like behaviour education, character development, the importance of reading and writing, being cultural and moral that are so important for children education. Our aim in this work is to emphasize the children education on Hikayat-ı Müntahabe Key Words: Children's Literature, story, children's education, Hikâyat-ı Müntahabe, Manastırlı Mehmet Rıfat. 1.Giriş: Çocuk eğitiminin tarihi insanlık kadar eskidir. Çocukların eğitim meselesi, eğitim psikolojisinin bir dalı olmasıyla birlikte önem kazanmaya başlamıştır. Bunun sonucu olarak da çocuk eğitimindeki arayışlar Çocuk Edebiyatı nın ortaya çıkmasına vesile olur. 1 Çocuk edebiyatının Türkiye'deki gelişimi, dünyadaki çocuk edebiyatının gelişimiyle paralellik gösterir. Türk çocuk edebiyatının başlangıcı olarak Tanzimat dönemi gösterilebilir. Tanzimat'a kadar edebiyatımızın bir kolu olarak devam eden çocuk edebiyatına sözlü edebiyat hâkimdir. Sadece çocuklar için oluşturulmuş eserlerden 19.yüzyıl ortalarına kadar söz etmek mümkün değildir. Osmanlı İmparatorluğu zamanında masal, masala benzer halk hikâyeleri, tekerleme, bilmece, Nasrettin Hoca fıkraları, Karagöz, Meddah ve ortaoyunu gibi türler çocukların bu alandaki gereksinimlerini karşılıyordu. 2 Türk Edebiyatında çocuk edebiyatı konusunda çalışmalar Tanzimat Döneminde, Batılı yazarlardan yapılan çevirilerle başlar. Bu dönemde Şinasi, Recaizâde Mahmud Ekrem ve Ahmed Midhat Efendi'nin yaptıkları çeviriler, çocuk edebiyatının temelini oluşturan önemli çalışmalar arasında anılabilir. Manastırlı Mehmed Rifat'ın Hikâyat-ı Müntahabe başlığı altında derlediği ve yılları arasında 15 defa basılan eserini de buna ilave edebiliriz. Manastırlı Mehmet Rıfat, I. Meşrutiyet yıllarında yaşamış gazete yazıları ve tiyatro eserleri ile tanınan önemli bir yazardır. Manastır da doğar. Babası Reşit Bey dir. Harbiye yi bitirdikten sonra uzun süre subay olarak çalışır. Osmanlı-Rus Savaşı na da katılan Rıfat, Abdülaziz in tahttan indirilmesine karıştığı gerekçesiyle II. Abdülhamid tarafından Haleb e sürülür. Burada vefat eder. 3 Hikâyat-ı Müntahabe, Manastırlı Mehmet Rıfat ın çocuk eğitimi amacıyla yazdığı hikâyeler kitabıdır. Eser iki kısımdan oluşur. İçinde toplam 28 hikâye vardır. Arap harfleriyle basılan eserin tamamı düzyazı şeklinde kaleme alınmıştır. 72 sahifedir. Eserde manzum herhangi bir parçaya rastlanmaz. Kitabın ön ve arka kapağında herhangi bir resim yoktur. Ön kapakta bulunan dikdörtgen şekilli süslemeli çerçeve, sayfa ve bölüm başlarını belirten küçük süslemeler hariç eserde herhangi bir süsleme öğesine rastlanmaz. Arka kapakta herhangi bir yazı ve resme rastlanılmaz. Sayfa numaraları eserin üst orta kısmına yerleştirilmiştir. Hikâyat-ı Müntahabe iki kısma ayrılmıştır. Eserin ilk bölümü hayvanatla ilgili 20 hikâye içerir. İkinci kısmında ise nebatatla ilgili 8 hikâye vardır. İçerisinde toplam 28 hikâye ihtiva eden eserde hikâyelerin her biri belli bölümlemelerle aktarılmıştır. Yazar, hikâyelerin her biri Kıbrıs,İbrahim,Uygulamalı Çocuk Edebiyatı,Eylül Yayınevi,Ankara 2000,s.1. Toz, Hıfzı, Eğitim Fakülteleri İçin Çocuk Edebiyatı-Çocuk Edebiyatı Tarihi, Pegem Akademi Yayınları, Ankara 2011, s

282 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ni üç aşama halinde okuyucuya sunar. Birinci aşamada eserdeki tipler tanıtılır, ardından olay aktarılır, son bölümde ise olaydan çıkarılabilecek ana fikir (ders/hisse) ortaya konur. Eser, Müellifin Ricası adlı bir yazıyla başlar. Bu yazının ardından çocukların okuma yazma alışkanlığını arttırmaya yönelik bir hikâye yer alır. Bu hikâyenin ardından eserin birinci kısmına geçilir. Eserin hayvanatla ilgili hikâyelerinin bulunduğu birinci kısmında sırasıyla; Tilki ile Şahin, Bülbül ile Atmaca, Tilki ile Keçi, Horoz ile Keklik, Çakal, Karga ile Müdahin Tilki, Maymun ile Diken, Kör Hatun, Köpek, Koyun Ağılı,Kurt, Çakal, Horoz, Köpek, Tilki,Maymun, Arslan,Tilki,Kurt, Tavus Kuşu,Hint Tavuğu, Kedi, Sinek, Bal, Eşek,Debbağ, Tarla Kuşu, Tavşan,Kurbağa, Fare,Kedi, Güvercin, Saksağan hikâyeleri bulunmaktadır. Eserin hayvanatla ilgili hikâyelerin bulunduğu ikinci kısmında ise, sırasıyla; Tut ile İpek, Mide Nevazı ile Paldır, Zeytin ile Zeytinyağı, Sadberk Gül ile Yâbânî Gül, Kavak ile Kabak, Buğday ile Kiraz, Keten ile Pamuk, Çay ile Meşe hikâyeleri yer alır. Ayrıca eser, çocuklara okumayı ve güzel ahlak sahibi olmayı öğütleyen hâtîme kısmı ile son bulur. Yazarın hedef kitlesi ilköğrenim seviyesi öğrencileri olması sebebiyle eserin dili dönemine göre oldukça sadedir. Eserde günlük konuşma diline ait sözcükler çoğunluktadır. Arapça ve Farsça sözcüklerin sayısı çok azdır. Eserde, öncelikle hikâyenin içinde geçen tipler tanıtılmış ardından hikâye aktarılmış ve en sonunda da hikâyeden çıkarılabilecek çeşitli derslere yer verilmiştir. Yazar, hikâyelerin bazılarının sonunda bir atasözüyle hikâyeden çıkarılabilecek ana fikri desteklemeye çalışmıştır. Eserin, bahsedilen özellikleri sebebiyle eğitim-öğretim hayatına yeni başlayan 6-8 yaş grubunun eğitimi açısından uygun olduğu söylenebilir. Bu eserde yazar, çocuklara okuma alışkanlığı aşılamanın yanında; birtakım bilgiler, iyi alışkanlıklar ve ahlaksal değerler kazandırmayı amaçlar. Eserde çocuklara kazandırılmak istenen başlıca iyi alışkanlıklar ve ahlaki değerler şunlardır: Arkadaş seçiminin önemi, kötülüğe kötülükle karşılık verilmemesi, az ve öz konuşmanın önemi, bilgili ve kültürlü olmanın kişilere itibar kazandıracağı, son pişmanlığın fayda vermeyeceği, kötülük yapanın kötülük bulacağı, iyice araştırmadan birini suçlamamak gerektiği, bugünün işini yarına bırakmamak gerektiği, dikkatli davranmanın önemi, karşımızdaki kişilerin hassasiyetlerini göz önünde bulundurmanın gerekli olduğu, her insanın en az bir tane hünerinin olması gerektiği, kanaatkar olmanın gerekliliği, büyük sözü dinlemenin gerekliliği, hırsızlığın ne derece kötü bir şey olduğu vb.dir. Yazarın hedef kitlesi ilköğrenim seviyesindeki öğrencilerdir. Bu sebeple dili dönemine göre oldukça sadedir. Zaman zaman atasözleri ve deyimleri de kullanarak anlatımı daha etkili bir hale getirmeye çalışır. Yazarın amacı çocuklara okuma alışkanlığı kazandırmak ve bunun sürekliliğini sağlamaktır. Ayrıca güzel ahlak sahibi olmanın önemli bir erdem olduğunu hatırlatmaya çalışır. 2. Hikâyat-ı Müntahabe'de Çocuk Eğitimi: Eğitim, kişinin yaşadığı toplum içinde değeri olan, yetenek, tutum ve diğer davranış biçimlerini geliştirdiği süreçlerin tümüdür. Bir başka deyişle bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir. Batı dillerinde education/ educazione olarak adlandırılır. Latince educare fiilinden gelen education, inşa etmek, ayağa kaldırmak, dikmek manasındadır. Eğitim, genellikle resmi, yani kurumsal alanda da kullanıldığından öğretim, öğrenim gibi kavramlarla da sıkça karıştırılmaktadır. Bu manada eğitim, önceden saptanmış esaslara göre insanların davranışlarında belli gelişmeler sağlamaya yarayan planlı etkiler dizesidir.. 4 Hikâyat-ı Müntahabe; Çocuk Eğitimi açısından son derece önemli olan davranış eğitimi, okuma yazma, kültürlü olma, karakter gelişimi, ahlaklı olma gibi konularda ilkokul çağın

283 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» daki çocuklara rehberlik etmeye çalışır. Bu dönem çocukların yukarıda sayılan özellikleri edinmeleri açısından en kritik dönemdir. Manastırlı Mehmet Rıfat'a göre bu dönemde çocuklara iyi özellikler kazandırıldığı takdirde çocuklar ileride bir birey olduklarında bu özellikleriyle toplumda ön plana çıkıp hayatta başarılı ve mutlu olacaklardır. Hikâyelerin ortak noktası Çocuk Eğitimi dir. Hikâyat-ı Müntahabe'nin başında bulunan Mekâtib-i Sıbyâniye'ye Mahsustur. 5 açıklamasından da anlaşılacağı üzere bu eser, öğrenim hayatına yeni başlamış çocukların eğitimi için kaleme alınmıştır. Bunun için eserin dili oldukça sade, ifâde tarzı oldukça açıktır. 6 Şimdi çocuk eğitimi açısından Hikâyat-ı Müntahabe'yi incelemeye çalışalım: a. Davranış Eğitimi: Eğitim, kısaca davranış değiştirme sürecidir. Ancak buradaki esas nokta davranışların istendik yönde değiştirilmesidir. Aile, çevre, okul ve diğer materyaller işte bu noktada devreye girmektedir. Bu anlamda Hikâyat-ı Müntahabe de davranış eğitiminin kapsamı içerisinde değerlendirilebilecek çeşitli davranışlar ele alınmıştır. Bu davranışlar içerisinde; arkadaş seçiminin önemi, kötülüğe kötülükle karşılık verilmemesi, az ve öz konuşmanın önemi, son pişmanlığın fayda vermeyeceği, kötülük yapanın kötülük bulacağı, iyice araştırmadan birini suçlamamak gerektiği, karşımızdaki kişilerin hassasiyetlerini göz önünde bulundurmanın gerekli olduğu, kanaatkar olmanın gerekliliği, büyük sözü dinlemenin gerekliliği, hırsızlığın ne derece kötü bir şey olduğu gibi bazı önemli hususlar yer almaktadır. Hikâyat-ı Müntahabe'de de davranış eğitimine değinen ve bu amaca hizmet eden hikâyeler vardır. Bu hikâyeler atasözleriyle desteklenmeye çalışılmıştır. Hikâyat-ı Müntahabe'de Davranış Eğitimi konusunun ön planda olduğu hikâyeler şunlardır: Tilki ile Şahin Hikâyesi, Karga ile Müdahin Tilki Hikâyesi, Horoz İle Keklik Hikâyesi, Maymun İle Diken Hikâyesi, Köpek, Koyun Ağılı, Kurt Hikâyesi, Kavak İle Kabak Hikâyesi. Tilki İle Şahin adlı hikâyede yazar, arkadaş seçiminin önemine değinmiştir. Tilki ile Şahin birbirlerini yeni tanıyan iki arkadaştır. Zamanla birbirlerine karşı daha özensiz ve hatalı davranışları yüzünden arkadaşlıkları son bulur. Yazar, bu hikâyede çocuklara arkadaş seçiminde dikkatli olmak gerektiğini, iyi ölçüp biçip ardından uygunsa arkadaşlık kurulması gerektiğini öğütler. Karga İle Müdâhin Tilki hikâyesinde ise yazar, yalandan yere bizleri övenlere inanıp onların oyunlarına kanmamamız gerektiğini öğütler. Bu hikâyede Müdâhin Tilki yalandan yere yaptığı övgülerle Karga'yı kandırıp ağzındaki peyniri alır. Yazar, Müdâhin Tilki gibi insanları yalandan yere överek onların sırtından geçinen insanlara karşı çocukların dikkatli olmaları gerektiğini öğütler. Horoz İle Keklik hikâyesinde ise yazar, kendisine kötülük yapılmasına rağmen Keklik'in kötülüğe karşılık horozlara iyilik yaptığını ve bunun çok doğru bir hareket olduğunu bildirir. Yazar, bu hikâyeyle çocuklara kötülüğe kötülükle değil iyilikle karşılık verilmesi gerektiğini öğütler. Maymun İle Diken adlı hikâyesiyle M. Rıfat kötülük yapmama konusunda çocukları uyarmaya çalışır. Maymun sırf kötülük yapmak amacıyla bir işe giriştiği için Diken onun eline dikenini batırmıştır. Yoksa Diken bunu yapmazdı, Maymun'un da başına bu olumsuzluk gelmezdi. Yazar, bu hikâyesiyle kötü niyetle bir kötülük amacıyla yapılan işlerin sonunun kötü olacağını çocuklara anlatmaya çalışır. Köpek, Koyun Ağılı ve Kurt hikâyelerinde bugünün işini yarına bırakmamanın gerekliliği anlatılır. Kurt, Köpek'i yakalayıp yiyeceği sırada Köpek onu biraz daha kilo alayım, 5 6 Manastırlı, M.Rıfat, Hikâyat-ı Müntahabe, İstanbul, Matbaa-i Amire, 1303, Ön Kapak. Ahmet Bozdoğan, Manastırlı Mehmet Rıfat ve Eserleri Üzerine Bir İnceleme. (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2001), s

284 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il besleneyim o zaman yersin bahanesiyle kandırır. Daha sonra ise bir yolunu bulup kurttan kurtulur. Kurt, bugünün işini yarına bırakmış bunun sonucunda da aç kalmıştır. Yazar, Çocuklar da aynen bu hikâyede Kurt'un yaptığı gibi bugünün işini yarına bırakırlarsa kurt gibi pişman olurlar. mesajını vermeye çalışır. Sonuç olarak yazar, çocuların ödevlerini zamanında yapıp başarılı olmalarını ve hocalarından azar işitmemelerini bu hikâyeyle öğütler. Kavak İle Kabak adlı hikâyede insanların belirli bir yere gelseler bile kendilerinden yaşça büyük insanlara karşı saygılı olmaları gerektiği öğütlenir. Büyüklere karşı saygılı olmak güzel davranışlardandır. Bunun farkında olan M. Rıfat, Kabak'ın yaptığı gibi kendinden büyük birine saygısızlık yapıldığı takdirde, Kabak gibi olumsuz sonuçlarla karşı karşıya kalınacağını göstererek çocukları bilinçlendirmeye çalışır. Sonuç olarak; davranışlar, çocukluk döneminde henüz daha yeni şekillenmeye başlar. Olumlu davranışlar gösterme konusunda bilinçlenmiş çocuklar ilerki yaşamlarında bunun semerelerini toplar. Çocukluk dönemi, davranış eğitiminde kritik bir dönemdir. Bu yaşta olumlu davranışlar, çocuklara aşılanmaya çalışılmalı; olumsuz davranışların tekrarlanmaması konusunda çocuklar uyarılmalıdır. Hikâyat-ı Müntahabe davranış eğitimi açısından önemli bir hizmeti yerine getirir. Eserde, olumlu davranışlar çocuklara aşılanmaya çalışılırken olumsuz davranışların tekrarlanmaması konusunda çocuklar uyarılır ve bilinçlendirilmeye gayret edilir. b. Karakter Gelişimi: Eserde karakter gelişimi için yazılmış hikâyeler geniş yer tutar. Çocuklarda karakter gelişiminin en hassas dönemi ilköğrenim çağıdır. Bu gerçeğin farkında olan M. Rıfat Hikâyat-ı Müntahabe ile çocuk eğitimine çok büyük bir katkı sağlar. Karakter gelişiminin önemine değinen yazar, konuyla ilgili olayları hayvanlar ve bitkiler aracılığıyla aktarmaya çalışır. Hikâyat-ı Müntahabe'de de karakter gelişimine değinen ve bu amaca hizmet eden hikâyeler vardır. Bu hikâyeler şunlardır: Tavşan, Kurbağa Hikâyesi, Sinek, Bal Hikâyesi, Sadberk Gül ile Yabani Gül Hikâyesi. Bu hikâyeler atasözleriyle desteklenmeye çalışılmıştır. Bu amaca hizmet eden hikâyelerin ana fikirleri şu şekilde özetlenebilir: Tavşan, Kurbağa adlı hikâyede yazar, insanın içinde bulunduğu duruma şükredip kendisini kendisinden daha iyi seviyedekilerle değil, kendisinden aşağıdakilerle karşılaştırması gerektiğini anlatmaya çalışır. Bu hikâyede, tavşanlar içinde bulundukları duruma şükretmeyip kendilerini dünyanın en korkak varlıkları sayar. Kendilerini daha üstünlerle karşılaştırıp umutsuzluğa düşen tavşanlar, canlarına kıymak isterler. Oysa kendilerinden daha korkak kurbağalar vardır. İntihar yanlış bir davranıştır. Çünkü insan kendisini ille de birisiyle karşılaştıracaksa üstünlerle değil, kendi seviyesinin altındakilerle karşılaştırmalı ve durumuna şükretmelidir. Hayatta he zaman tavşan ve kurbağa misali bizden daha kötü durumda olanlar da bulunabilir. Azla yetinip kanaatkâr olmak iyi bir özelliktir. Bu özelliği kazanmak açısından çocukluk devri en kritik dönemdir. Yazar, Sinek, Bal adlı hikâyesiyle çocuklara azla yetinmeyi ve kanaatkâr olmayı öğütler. Nasıl ki, sırf baldan daha fazla yemek isteyen sineklerin balın tam ortasına dalıp azla yetinmemesi sonucu başlarına kötü işler gelmişse, günlük hayatta da bizlerin başına sineklerin başına gelen olaylara benzer olaylar gelebilir. Bu hikâyede kanaatkâr olup azla yetinen sinekler kendilerini bütün kötülüklerden korur. Bizler de sinekler gibi kanaatkâr olursak başımıza kötü olaylar gelmez. Manastırlı M. Rıfat, Sadberk Gül ile Yabani Gül adlı hikâyenin hisse kısmında olumsuz bir karakter özelliği taşıyan kibirlilik konusunu işler. Yazar, kibrin çok fena bir şey olduğunu, dinen de yasaklandığını ve bu yüzden insana yakışanın tevazu sahibi olmak olduğunu anlatmaya çalışır: Kibir pek fena bir şeydir. Sanki insan yalnız kendini beğenip başkalarını hiç yerine koymak demektir. Tevâzu ise kibrin aksidir. İnsan kendisini daima aşağı tutmalıdır. Hatta Sadberk Gül, kibirli olduğu için bülbül gibi bir âşıktan ayrı düşmüş. Yabâni gülse mütevâzi olduğundan bülbülü kendine âşık etmiştir. 265

285 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Kibir, Allah'ın emriyle de pek fena şey olduğu Kuran'da emrolunmuş ve insanlara kibir etmemek için katıyen tembih olunmuştur. Hatta (Kibirli insanı Allah sevmez.) diye bir âyet vardır. Bunun ispâtı pek kolaydır. Yalnız birisi yahut arkadaşlarınızdan biri kibirli olsa siz de sevmezseniz elhasıl kibir etmek en fena huydur. Onun için her şeyden ziyâde o huydan vazgeçmeye ve hiç alışmamaya çalışmalıdır. 7 c. Ahlâkî Değerler: İlkokul çağı, çocuklarda ahlak kavramının henüz yeni yeni şekillenmeye başladığı bir çağdır. Bu dönem ahlak ve onun şekillenmesi açısından pedagoglarca kritik dönem olarak kabul edilir. M. Rıfat bu eseriyle neyin doğru neyin yanlış olduğu yargısına ulaşmada zorluk yaşayan ilkokul çağı çocuklarına hayvan ve bitkileri konuşturarak yardımcı olmaya çalışır. Eserde ahlak ve onunla ilgili kavramların ilkokul çağındaki çocuklara aşılanmasıyla ilgili hikâyeler de önemli bir yer tutar. Hikâyat-ı Müntahabe'de de ahlâkî değerlerin gelişimine değinen ve bu amaca hizmet eden hikâyeler vardır. Bu hikâyeler şunlardır: Mide Nevazı ile Paldır Hikâyesi, Kedi Hikâyesi. Yukarıdaki paragrafta anlatılanlara örnek teşkil edebilecek Mide Nevazı ile Paldır adlı hikâyenin hikâye kısmında Manastırlı Mehmet Rıfat, olumsuz bir ahlak özelliği olan hırsızlık konusunu işler. M. Rıfat bu hikâyesiyle hırsızlığın çok kötü bir davranış olduğu ve önünde sonunda hırsızların yakalanacağı mesajını vermeye çalışır. Hikâyede hırsızlığı yapan köylünün önünde sonunda yakalandığını çocuklara gösteren yazar, bununla çocukların hırsızlık yapmaları halinde sonlarının bu hikâyedeki köylü gibi olacağını aktarmaya çalışır: Köylülerden birisi bahçesine sebze ve ot ekerek hem kendisi yer hem de pazara götürüp satarak ticaret edermiş fakat bu biçârenin tarlasından daima sebze ve ot çalınır. Pek çok defa mide nevâzları köklerinden çıkarılırmış. Zavallı herif düşünmüş taşınmış nihayet duaya kalkmış. Köyün muhtarına söylemiş. Muhtar da kurnaz bir şeymiş. Sen bunu kimseye söyleme. Ben kasabaya gideyim onun bir çaresini bulurum. demiş. Kasabaya gitmiş, erbabından sormuş birisi: Mide nevâzı ektiğiniz yere paldır dikin eğer yine olursa demiş belli olur; çünkü o paldır mide nevâza benzer fakat zehirlidir. Eğer yine çalınırsa mutlaka yiyen zehirlenir. Muhtar da köye gelmiş köylüye paldır ektirmiş. Bir müddet sonra filan evde iki kişi zehirlenmiş diye bir gürültü çıkmış derken mide nevâzı kim çaldığı meydana çıkmış. Bir insan hırsızlığa alışırsa şu bu derken nihayetinde faka tutulur. O haydut evvelce herifin mide nevazını çalmaya alışmış sonra paldırı fark etmeyerek çalmış sonra da zehirlenmiş. İşte hırsızlık pek fena bir şeydir. İnsan alışmaya gelmez. Bu hırsızlık hem dünyaca hem ahiretçe fenâdır. 8 Kedi hikâyesi, kötülüğün insan üzerindeki etkilerinden bahseder. Kötülüğün başlangıçta insana çekici ve tatlı geldiği ancak sonuçlarının çok ağır olduğu anlatılır. Bu hikâyede, Kedi, bir gece yarısı demirci dükkanına gizlice girerek bir eğeyi yalamaya başlar. Eğeyi av zannedip tatlı tatlı yalayan Kedi'nin dili kan içinde kalır. M. Rıfat, bu hikâye ile kötülüğün yapılma esnasında insana tatlı geldiğini ama eninde sonunda cezasını bulacağı anlatılır. Kedi hikâyesi, iyilik ve kötülük kavramlarının bilincine daha yeni yeni varmaya çalışan çocuklar için yararlı bir hikâyedir. d. Okul Eğitimi (Okuma-Yazmanın Önemi ve Kültürlü İnsan Yetiştirmek): Okuma ve yazma kişiye büyük kolaylıklar sağlar. İnsan daha önce başkalarından bölük pörçük, kulak dolgunluğu ile öğrenmek zorunda kaldığı bilgileri tek başına çeşitli kitapları okuyarak elde edebilir. Yakınına yazmak zorunda kaldığı bir mektup için başkasından yardım istemek zorunda kalmaz. Öğrenmenin en sağlam ve yararlı yolu, kişinin doğrudan doğruya bilgi edinmesidir. Bu da okuyup yazarak gerçekleşir. Bilgiyi, haberi ve toplumu yakından ilgilendiren sorunları kitap, gazete, dergi ve diğer iletişim araçlarından kolayca öğrenebiliriz Manastırlı, M.Rıfat, Hikâyat-ı Müntahabe, İstanbul, Matbaa-i Amire, 1303, s Manastırlı,M.Rıfat, Hikâyat-ı Müntahabe, İstanbul, Matbaa-i Amire, 1303, s

286 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Okuyup yazmanın en önemli marifeti ise insanın kültürlü olmasını sağlamasıdır. Kültürlü olmak, bir insanı diğer insanlardan ayıran önemli bir özelliktir. Toplumların çoğunda bu ayrımı rahatlıkla görebiliriz. Hikâyat-ı Müntahabe'de okuma-yazma ve kültürlü olma meselesi geniş bir şekilde ele alınır. Okuyup yazan, kendini geliştirip kültürlü olan insanların cahil insanlardan ayrılacağı, çevresi tarafından çok sevilip itibar göreceği, mutlu olacağı bu yüzden çocuklukta çok çalışıp didinip; çok okuyup yazıp kendimizi geliştirmemiz gerektiği ana fikri atasözleriyle desteklenerek aktarılmaya çalışılır. Hikâyat-ı Müntahabe'de okuma yazma ve kültürlü olmanın önemini aktarmaya çalışan hikâyeler şunlardır: Çakal Hikâyesi, Kör Hatun Hikâyesi, Tilki, Maymun Hikâyesi, Tavus Kuşu, Hint Tavuğu Hikâyesi, Güvercin, Saksağan Hikâyesi, Zeytin ile Zeytinyağı Hikâyesi, Buğday ile Kiraz Hikâyesi, Keten ile Pamuk Hikâyesi, Çay ile Meşe Hikâyesi. Yazar, okuma-yazmanın önemi ile kültürlü bir insan olmanın erdemini Hikâyat-ı Müntahabe'nin en başına koyduğu Müellifin Ricası bölümünde ele alır. M. Rıfat, okuyan kültürlü insanları yemiş veren ağaçlara, okuma yazma bilmeyen, cahil insanları ise, yemişsiz ağaçlara benzetir. Yemişli ağaçlara yemiş verip faydalı oldukları için herkesin hürmet ettiğini bunun tam aksine yemiş vermeyen ve çevresine faydası olmayan ağaçları ise kimsenin sevmediğini hatta köklerinden baltayla kesildiğini aktarır. Yazar, olumlu ve olumsuz iki iki örneği karşılaştırmak suretiyle çocukları bilinçlendirmeye çalışır: Çocuklar!...Bir bahçeye girdiğinizde birçok ağaçlar görürsünüz onların hepsi de bir büyüklükte değildir. Elbette kimi küçük kimi büyüktür. Büyüklerine bayağı ağaç dendiği gibi küçüklerine de (fidan) derler. İşte o ağaçların kimisi yemişli kimisi yemişsizdir. Sanki kimisi yemiş verir kimisi vermez. Yemiş verenlere bahçıvanlar tarafından hizmet olunur, sulanılır, bakılır. Yemiş vermeyenlere bakılmak şöyle dursun azıcık kalabalık etmeye başlayınca kökünden balta gösterilir. Sonra odun yapılır, külhanlarda yakılır nihayet kül olur gider. Bir de ağaçların büyükleri öyle oldu olasıya büyük değildir hepsi de o gördüğünüz fidanlar gibi küçük imişler de büyüyerek ağaç olmuşlardır. Şimdi oturduğumuz memleketler bahçeye ve büyük insanlar ağaca benzetilirse çocuklar da fidanlara benzer. Çocuklar okuyup yazmakla terbiye olur da büyürlerse yemişli ağaçlar gibi sevgili olup makbul olurlar. Eğer bunun tersine işte bulunurlarsa sanki okumaz yazmaz haylazlıkla vakit geçirip çoban gibi büyürlerse yemişsiz ağaçların budağı belki de kökten kendisi kesildiği gibi onlar da alçak hizmetlerde ötede beride nihayet hamallıkta ve Allah göstermesin en sonra dilencilikte kalırlar. Öyleyse insanlar için her şeyden evvel okuyup yazmak lazım olunduğu böyle bir küçük benzetilişten anlaşıldı. Mademki okuyup yazmak insanlar için her şeyden evvel lazımmış ben çocukların canını sıkmayacak surette güzel güzel hikâyeler yazarak okumaya alıştırmak için bu kitabı yazdım. Kendilerine hediye ettim. Yazdığım şeyler tabiki kalfa ağzından çıkar gibi gayet açık olduğundan başka pek çok hisseler vereceğinden baştan aşağıya kadar dikkatli dikkatli hele bundan aşağıda olan hikâyeyi düşüne düşüne okumalarını ricâ ederim. 10 Yazar, eserin sonundaki Hâtîme kısmında da yine aynı konuyu ele alır. Çocuklara büyük insan olmak için okuyup yazmayı ve terbiyeli olmayı öğütler: Çocuklar! Gerek hayvanatta gerek nebâtâtta söylediğimiz hikâyelerden anlaşıldı ki insan için okuyup yazmak ve güzel güzel terbiye olmaktan başka çare yokmuş. Onun için çalışmanızı ve büyük büyük adamlardan olmanızı rica ederim. 11 Bu da gösteriyor ki Manastırlı Mehmet Rıfat, hem eserinin başında hem de sonunda çoğunlukla bu konuya dikkat çekmeye çalışır Manastırlı, M.Rıfat, Hikâyat-ı Müntahabe, İstanbul,Matbaa-i Amire, 1303, s.2 Manastırlı, M.Rıfat, Hikâyat-ı Müntahabe, İstanbul, Matbaa-i Amire, 1303, s

287 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Yazar, Kör Hatun adlı hikâyede de aynı konuya devam eder. Cahilliği körlüğe benzeten yazar, cahilliğin insan hayatına çok büyük engeller koyduğunu ifade eder. Bir körü kandırmak ne kadar kolaysa, cahil bir insanı kandırmak da o kadar kolaydır. Cahillikten kurtulmanın gerekliği çocuklara sıkı sıkı öğütlenir. Eğer çocuklar da okuma yazma öğrenmez ve cahil kalırlarsa Kör Hatun gibi kandırılır ve zarar görürler. Bu sebeple her çocuğun okuma yazma öğrenip kendini geliştirmesi zorunludur. Güvercin, Saksağan, Buğday ile Kiraz, Keten ile Pamuk adlı hikâyeler okuyup yazma ve kültürlü olma konularında çocuklara öğüt vermeleri yönüyle birbirlerine benzerler. Bilgisiz ve beceriksiz birisinin kendini bilgili ve becerikliymiş gibi göstermesinin kötü olduğu ve foyasının bir gün mutlaka ortaya çıkacağı ironik bir dille anlatılır. Yazar, çok okuyup yazan, kendisini yetiştiren insanların çevresindekilerce çok sevileceğini bu yüzden çocukların çok çalışması gerektiğini önemle vurgular. Çocukların bilgili ve kültürlü olmak için çaba göstermeleri gerektiği eğer çaba göstermezlerse çevresindekilerle sevilmeyeceği ve değersiz olacağı bu hikâyeler aracılığıyla anlatılır. 3. Sonuç: Hikâyat-ı Müntahabe; Çocuk Eğitimi açısından önemli meselelerin başında gelen davranış eğitimi, okuma yazma, kültürlü olma, karakter gelişimi, ahlaklı olma konularında ilkokul çağındaki çocuklara rehberlik etmeye çalışan bir eserdir. Manastırlı Mehmet Rıfat'a göre bu dönemde çocuklara iyi özellikler kazandırıldığı takdirde çocuklar ileride bir birey olduklarında bu özellikleriyle toplumda ön plana çıkıp hayatta başarılı ve mutlu olacaklardır. Esere bir öğüt havasının hâkim olduğu göze çarpar. Yazar ın çocuklara verdiği öğütlerin başında; arkadaş seçimine özen göstermek, kötülüğe kötülükle karşılık verilmemek, az ve öz konuşmak, bir işe başlamadan önce çok iyi düşünmek, kötülük yapmamak, iyice araştırmadan birini suçlamamak, karşımızdaki kişilerin hassasiyetlerini göz önünde bulundurmak, kanaatkâr olmak, büyüklerin sözünü dinlemek gibi önemli dersler vardır. Çocuk Eğitimi açısından önemli bir işlevi olan Hikâyat-ı Müntahabe'nin özelliklerini maddeler hâlinde şu şekilde aktarabiliriz: 1. Hikâyat-ı Müntahabe iki kısımdan oluşur. İlk kısımda 20, ikinci kısmında ise 8 hikâye olmak üzere toplam 28 hikâye vardır. 2. Hikâyat-ı Müntahabe, Tanzimat dönemi çocuk edebiyatının önemli örneklerindendir. 3. Hikâyat-ı Müntahabe, dönemine göre gayet sade bir dille yazılmıştır. Eserde günlük konuşma diline ait sözcükler çoğunluktadır. Arapça ve Farsça sözcüklerin sayısı çok azdır. 4. Atasözlerinin sıklıkla kullanıldığı Hikâyat-ı Müntahabe, bu yönüyle diğer çocuk hikâyelerinden ayrılır. Hikâyelerin bazılarının sonunda bir atasözüyle hikâyeden çıkarılabilecek ana fikir özlü bir şekilde anlatılır. 5. Hikâyat-ı Müntahabe, alegorik öğeler içerir. 6. Hikâyat-ı Müntahabe nin isminde hikâye kelimesi bulunmasına rağmen eser fabl türüne yakındır. İçinde hayvanlar ve bitkiler kişileştirilip konuşturulur. Gerekli mesaj onlar üzerinden verilir. 7.Yazar, eserini çocuk eğitimi amacıyla kaleme alır. Hedef kitlesi ilköğretim seviyesi öğrencileridir. 8. Verdiği öğütlerle ilköğrenim çağındaki çocukların karakter gelişimlerine yardımcı olmaya çalışır. Çocuklara okuma alışkanlığı aşılamak eserin ana hedeflerindendir. Sonuç olarak, Hikâyat-ı Müntahabe, çocuklara çeşitli insanî ve ahlâkî değerleri hayvanlar ve bitkiler aracılığıyla kazandırmayı amaçlayan Türk çocuk edebiyatının önemli eserlerinden biridir. KAYNAKÇA 1. Ahmet Bozdoğan, Manastırlı Mehmet Rıfat ve Eserleri Üzerine Bir İnceleme. (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2001) 268

288 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 2. Akalın, Şükrü Haluk,... ve başkaları, Türkçe Sözlük, 10.b., Ankara, Doğan, Ahmet, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Akçağ Yay., 1.b., Ankara, Kıbrıs, İbrahim, Uygulamalı Çocuk Edebiyatı, Eylül Yayınevi, Ankara, Manastırlı, M.Rıfat, Hikâyat-ı Müntahabe, İstanbul, Matbaa-i Amire, 1303, 72s. 6. Özön, Mustafa Nihat, Büyük Osmanlıca-Türkçe Sözlük, İnkilap Kitabevi, İstanbul, Toz, Hıfzı, Eğitim Fakülteleri İçin Çocuk Edebiyatı-Çocuk Edebiyatı Tarihi, Pegem Akademi Yayınları, Ankara NÂBÎ NİN HAYRİYYE Sİ İLE SÜMBÜLZÂDE VEHBÎ NİN LUTFİYYESİ NİN ŞEKİL VE İÇERİK BAKIMINDAN MUKAYESESİ Salih SAVAŞ Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN [email protected] ÖZET XVII. yüzyıl Eski Türk Edebiyatı şairlerinden Nâbî, hayatının yaklaşık üçte birini geçirdiği Halep yıllarında oğlu Ebü l-hayr Mehmed Çelebi için yazdığı Hayriyye manzum olarak yazılmış bir nasihatnâmedir. Feilâtün Feilâtün Feilün kalıbıyla aruz vezninde kaleme alınan bu eser gerek o dönemde ve gerekse sonraki dönemlerde bu tarzda yazılan eserlere numune olma özelliği göstermektedir. Nâbî, Hayriyye adını verdiği bu eserini her ne kadar kendi çocuğuna hitaben yazmışsa da aslında tüm çocuklara ve gençlere seslenmekte ve nasihat etmektedir. Nâbî bu eserinde oğluna öğüt ve ikaz ile birlikte dînî, ilmî ve ahlâkî bilgiler de vererek babalığının yanında mükemmel bir öğretmen rolünü de üstlenmiştir. Nâbî aynı zamanda yaşadığı dönemde toplumda gördüğü olumsuzlukları ve problemleri oğluna ikaz şeklinde yazmış ve o dönemin iç yüzünü açık bir şekilde ortaya koymuştur. Asıl adı Mehmed olan Sümbülzâde Vehbî'nin hayatına ve edebî kişiliğine baktığımızda Nâbî'nin hayatı ile bazı benzerlikleri görmekteyiz. Her iki şair de gençlik yıllarında memleketlerinden ayrılarak şairler diyarı İstanbul'a gelmişler ve dönemin ileri gelenlerine sundukları kasidelerle rağbet görmüşlerdir. Nâbî'nin vefatından yaklaşık altı yıl sonra Maraş'ta dünyaya gelen Vehbî de çocukluk ve gençlik yıllarında medrese âlimlerden aldığı özel derslerle Arapçayı ve Farsçayı çok iyi öğrenmiştir. O da Nâbî gibi şiirin hikmetli söz söyleme sanatından ibaret olduğunu belirtmiş ve bu tarzda şiir yazmayan dönemin şairlerini eleştirmiştir. XVIII. yüzyıl Eski Türk Edebiyatı şairlerinden Sümbülzâde Vehbî de Nâbî gibi elli yaşından sonra oğul sahibi olmuş ve oğlu Lutfullah Çelebi için kaleme aldığı Lutfiyye adlı eserini Nâbî nin Hayriyye sine nazire olarak manzum tarzda yazmıştır. Her iki eser de aruzun "Fe'ilâtün/Fe'ilâtün/Fe'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Vehbî de Nâbî gibi nasihatlerini kendi oğluna hitaben söylerken aslında tüm çocuklara seslenmiştir. Oğluna dinî ve ahlakî değerler kazandırmayı hedeflediği kitabında toplum içinde nasıl davranması gerektiğini, hadis, fıkıh, tefsir, mantık ve tıp ilmini iyi öğrenmesini; fakat felsefe ve geometri ilminden uzak durmasını tavsiye etmektedir. Ayrıca falcılıktan, sihirden ve muskadan şiddetle men ederken musikiyle de uğraşmamasını istemektedir. Vehbî de bu nasihat kitabında yaşadığı dönemde toplumda gördüğü mevcut ahlak dışı ve kanuna aykırı davranışları dile getirmiş ve bozulan düzen hakkında bilgi vermiştir. Her iki eser de edebiyatımız açısından çok değerlidir. Anahtar kelimeler: Nâbî, Sümbülzâde Vehbî, Hayriyye, Lutfiyye. THE COMPARİSON OF NABİ'S HAYRİYYE AND VEHBİ'S LUTFİYYE WİTH RESPECT TO FORM AND CONTENT SUMMARY One of the poets of the 17th century, Ancient Turkish Literature-NABI, spent about one third of his life in Haleb, wrote for his son Abu'l-Khayr Mehmed Çelebi "Hayriyye", which is written in verse. "Feilâtün Feilâtün Feilu" Aruz meter pattern, this work has the distinction of being the sample, either at that time or in future periods, to those which were written in this style. 269

289 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Nabi, called his work Hayriyye, addressed to his own child, although this work draws his advice that is appealing to all children and young people. In this book, Nabi's admonition and warning to his son, along with the religious, scientific and ethical information, he played not just only the role of father but also a perfect teacher. Nabi also saw all drawbacks and problems in society, and wrote to his son in the form of warning, that clearly revealed the inner face of that period. Having the real name of Mehmed, when we take a look to Sümbülzâde Vehbî's life and literary personality, we see some similarities with Nabi's life. Both left their homeland and came to Istanbul and were applauded by the leading people for their odes. Vehbi, who was born about six years after Nabi's death in Marash, learned Arabic and French very well in his childhood and youth. As Nabi he also stated that poetry was the art of wisdom and criticized the poets who didn't write in this style. One of the poets of the 18th century, Ancient Turkish Literature-Vehbi also had a son after 50 years of age, and his work Lutfiyye named after his son Lutfullah Çelebi, was written as some kind of nazires to Nabi's "Hayriyye". Both were written in Aruz "Fe'ilâtün/Fe'ilâtün/Fe'ilün" pattern. Vehbi also addressed to all children. With the purpose of giving religious and moral values to his son, he advised him how to behave in society, to learn hadith, fiqh, tafsir, the science of logic and medicine perfectly. Otherwise, he strongly suggested him to stay away form the philosophy and geometry. Moreover, he wanted his son not to deal with music. Vehbi described the drawbacks and problems in society, too. These two works of art are precious for our literature. Key words: Nâbî, Sümbülzâde Vehbî, Hayriyye, Lutfiyye XVII. yüzyıl Klasik Türk Edebiyatının meşhur şairlerinden olan Nâbî'nin asıl adı Yusuf'tur. Nâbî, 1642 yılında eski adı Ruha olan Urfa'da dünyaya gelmiştir. Yirmi beş yaşına kadar Urfa'da geçirdiği çocukluk ve gençlik döneminde iyi bir eğitim alarak Türkçenin yanında Arapça ve Farsçayı da mükemmel derecede öğrenmiştir. Yirmi beş yaşından sonra şairler diyarı olan İstanbul'un yolunu tutmuştur. Hayatının yaklaşık üçte birini geçirdiği İstanbul'da paşalara sunduğu kasidelerle şairlikteki hünerini göstermiş ve saraya kabul edilmiştir. Sarayda değişik görevlere getirilen Nâbî'ye otuz altı yaşlarında iken hacca gitmek nasip olmuş ve hac dönüşünde yolculuk hatıralarını kaleme aldığı "Tuhfetü'l Harameyn" adlı eserini padişaha sunmuştur. İstanbul'a geldiğinden beri kendisini himaye eden ve yanından ayırmayan Kaptan-ı Derya Musahip Mustafa Paşa'nın vefatından sonra Nâbî Halep'e gider ve orada evlenir. Elli yaşından sonra yaptığı bu evlilikten sonra Nâbî'nin Ebulhayr Mehmed Çelebi ve Mehmed Emin adında iki oğlu dünyaya gelir. Ebulhayr Mehmed Çelebi yedi yaşında iken kaleme aldığı "Hayriyye" bir öğüt kitabı özelliğini taşımaktadır. Mesnevi tarzında "Feilâtün, feilâtün, feilün" kalıbıyla aruz vezninde yazılan bu eser görünüşte her ne kadar Nâbî'nin büyük oğlu için yazılmış görülse de aslında hem o dönem hem de sonradan gelecek tüm kuşaklar için yazılmış bir öğüt kitabıdır. Hayriyye öğüt kitabı olma özelliğinin yanında o dönemin iç yüzünü ve sosyal hayatını anlatıyor olmasından dolayı tarihi bir belge özelliğini de taşımaktadır. Nâbî, yaşadığı dönemde toplumda ve idarecilerde gördüğü aksaklıkları ve düzensizlikleri isim vermeden ve kimseyi rencide etmeden dile getirmiştir. Bununla ilgili olarak Ziyâ Paşa "Hayrâbâd"ında şu beyitlerle ifade etmiştir: San'at ile eylemiştir ol pîr / Asrındaki hâl-i mülkî tasvîr Zulm-i vüzerâyı süslemiştir / Hâl-i fukarâyı söylemiştir. Nâbî'nin vefatından yaklaşık altı yıl sonra 1718 yılında Maraş'ta dünyaya gelen Sümbülzâde Vehbî'nin asıl adı Mehmed'dir. Çocukluk ve gençlik yıllarını Maraş'taki medreselerde iyi bir eğitim alarak geçiren Vehbî, devletin imkânlarından yararlanmak ve daha yüksek mevkilere gelmek niyetiyle İstanbul'a gelmiştir. Devrin ileri gelenlerine sunduğu kaside ve tarihlerle adını kısa zamanda etrafa duyuran Vehbî, kadılık mertebesine yükselerek değişik şehirlerde kadılık yapar. İnşâdaki kabiliyetinden dolayı devletin resmî yazışmalarını düzenleme ve hâcegânlık (mâli işler) görevi verilir. 12 Yedi yıllık hâcegânlık görevinden sonra Farsçayı iyi bildiği için I. 12 Refik, Letâifi İnşâ, İstanbul 1282, cilt II, s

290 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Abdülhamid tarafından İran'a elçi olarak gönderilir. Bağdat valisi Ömer Paşa ile arası açılan Vehbî'nin devletin menfaatlerini ayaklar altına aldığı, içki içtiği ve bir kadınla ilişkisi olduğu tarzında iftira dolu rapor I. Abdülhamid'e ulaştırılır. Raporu okuyan padişah Vehbî hakkında idam kararı verir. Bu durumdan haberdar olan Vehbî'nin dostları haberi kendisine ulaştırırlar ve gizlice İstanbul'a gelmesine yardım ederler. Daha sonra Vehbî "Tannâne" kasidesini yazarak padişaha sunar ve tekrar tahkikat yapılarak hakkındaki haberlerin iftira olduğu, sorumlunun Ömer paşa olduğu anlaşılır ve Vehbî affedilir. Seksen yıl gibi uzun bir hayat yaşayan Vehbî'nin yaşadığı dönem Osmanlı İmparatorluğu'nun gerileme dönemidir. Hayatında sekiz padişahın iktidar değişikliğini görmüştür. Nâbî'nin altı manzum eserinin en meşhurlarından bir olan "Hayriyye" hikmet dolu öğretici bir kitap özelliği taşımaktadır. Hayriyye'nin kaleme alındığı dönem, Osmanlı İmparatorluğunda toprak kayıplarının yaşandığı ve gerileme döneminin başladığı yıllardır. Padişahların hal'edildikleri, vüzerâ tabakasının azledildikleri ve Valide Sultanların devletin idaresinde etkili olduğu bu dönemde yeniçeriler sık sık başkaldırıp kazan deviriyorlardı. Devleti idare edenlerin işin ehli olmaması, savaşlardaki mağlubiyetler ve içi isyanların devam etmesi halkı bezdirmiş ve çaresiz durumda bırakmıştır. Zorbalığın ve rüşvetin artması, gasp, yağma ve haksızlıkların çoğalması çöküşe doğru giden yolun başlangıcı olmuştur. Osmanlının merkezinde olan bu kaynamayı Halep'ten seyreden Nâbî, kendince bu gidişatı çok güzel bir üslupla tasvir etmiş ve yöneticileri uyarmıştır. Fransızcaya da çevrilen "Hayriyye" 34 bölüm ve 1647 beyitten oluşmaktadır. Mahmut Kaplan'ın doktora tezi olarak yayımladığı Hayriyye-i Nâbî ve İskender Pala'nın "Hayriyye" adıyla neşrettiği kitabı bu konuda yapılan en önemli çalışmaladır. Nâbî, Hayriyye'sine Mukaddime(giriş) bölümüyle başlamakta, Allah'a hamd ederek insanın ve kâinâtın yaratılışından bahsetmektedir. Hamd ol Allah-ı azîmü'ş şâna Mübdi-i dâire-i imkâna (H. 1) İkinci bölümde Nâbî kendi başından geçen olayları anlatmakta ve hayatı hakkında kısa bilgi vermektedir. Ayrıca bu bölümde oğlunun doğum tarihini ve eserin ne zaman yazıldığını belirtmektedir. Togıcak âleme hüsnün mahı Güzerân olmuş idüm pencâhı (H. 72) (Senin güzelliğinin ayı âleme doğduğu zaman ben elli yaşımı aşmış idim.) Çâr u pencâhda virdi seni Hak Heft sâlünle yazıldı bu varak (H. 73) ( Allah seni bana elli dört yaşımdayken verdi ve sen yedi yaşındayken bu eser yazıldı.) Bu bilgilere göre eserin tahminen 1703 yıllarında yazıldığı anlaşılmaktadır. Nâbî, kitabına "Hayri-nâme" ismini vermesini ve yazış sebebini üçüncü bölümde anlatmaktadır. Lîk o ma'naya ki enfâs-ı peder İder evlâdına te'sîr-i diger (H. 91) İtmek içün sana âvize-i gûş Olmak içün sana sermâye-i hûş (H. 92) Kâvîş-i tîşe-i endîşe ile Kâv kâv-ı kalem-i tîşe ile (H. 53) Çıkarup ma'den-i dilden yekser Rişte-i nazma çeküp tâze güher (H. 94) Eyledüm nazm-ı nasîhat tahrîr Ki ide dîde-i idrâki karîr (H. 95) 271

291 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Kisve-i nazma kodıkda hâme Eyledüm nâmını "Hayri-nâme" ( H. 96) Nâbî kitabının sonraki bölümlerinde İslâmın beş şartı olan kelime-i şehadet, namaz, oruç, hac ve zekâttan bahsederek bunların faziletini ve ehemmiyetini anlatmaktadır. Böylece oğluna dînî terbiyeyi de aşılamaktadır. Sâhib-i hamse ol pâk-meniş Bilesin hams-ı mübârek ne imiş. ( H. 119) Farzdur itme sakın fevt-i salât İktidârun var ise hacc u zekât (H. 111) Sümbülzâde Vehbî'nin Nâbî'nin Hayriyyesi'ni örnek alarak oğlu Lutfullah için yazdığı "Lutfiyye-i Vehbî" kitabı da aruzun "feilâtün, feilâtün, feilün" kalıbıyla manzum tarzda yazılmış bir nasihat kitabı özelliğini taşımaktadır. Sümbülzâde Vehbî, 91 başlık ve 1181 beyitten oluşan eserini 1791 yılında elli yaşında iken ( Lutfullah'ın doğduğu yıl) bir erkek evlâda sahip olmanın sevinciyle hasta olmasına rağmen bir haftada tamamlamıştır. 13 Kitabının son iki beyitinde eserini bir haftada bitirdiğini belirterek tarihini de düşmüştür. Şüphesiz kuvvet-i intâk-ı ilâhîdir kim Kilk-i Vehbî bunı bir heftede itdi itmâm ( L. 1180) Oldı târihi de hâl-i ruh-i zîbâ-yı hayâl Ahsen-i vech ile Lutfiyye-i nev buldı hitâm (1205), ( L. 1181) (Şüphesiz Allah'ın söyletme gücüyle Vehbî'nin kalemi bunu bir haftada tamamladı. Tarihi de hayalin güzel yanağına ben oldu. Böylece yeni Lutfiyye en güzel bir şekilde tamamlandı.) Sümbülzâde Vehbî de Nâbî gibi nasihat kitabına Allah'a hamd ederek başlamaktadır. Hamd O Hallâka ki kıldı ihsân Bir avuç toprağa şekl-i insân ( L. 19) (İhsan buyurarak bir avuç toprağı insan şekline sokan O yaratıcıya hamdolsun.) Hayriyye'de giriş kısmı 64, Lutfiyye'de ise 15 beyitten oluşmaktadır. Her ikisinde de Allah'a hamd ve peygamberimize (SAV) övgü vardır. Her iki şair de kendilerine oğul ihsan eden Allah'a şükretmektedir. Hamdülillâh ki Hudâ-yı mennân Seni bu bendeye kıldı ihsân ( L. 21) Seni itdi kereminden i'tâ Pederün Yûsuf-ı Nâbî'ye Hudâ ( H. 67) Çocuğun eğitilmesinde ve terbiyesinde en önemli hususlardan birisi de ona hitap şeklidir. Nasihat ederken kızmadan ve bağırmadan, söylenecek sözleri tane tane söylemek gerekir. Sözlerin başında karşı tarafın gururunu incitecek ifadelerden kaçınmak gerekir. Nâbî ve Vehbî buna çok dikkat etmişler ve her bahsin başında çocuklarına verdikleri değeri iltifat edici sözleriyle ifade etmişlerdir. Meselâ Nâbî'nin Hayriyye'sinde oğlu Mehmed Emin'e hitap ederken aşağıdaki hitapları kullandığını görmekteyiz. Eyâ tıfl-i nebîh ( Ey şerefli çocuk!) Ey nûr-ı basar ( Ey göz nuru!) Ey sehî-serv-i hıyâbân-ı şûhûd ( Ey varlık yolundaki uzun ve nazlı servim!) Nev-hırâmende-i bostân-ı vücûd ( Ey vücut bahçesinde salınan taze fidanım!) Ey nihâl-i çemen-efrûz-ı edeb (Ey edebin parlak yeşilliğinin fidanı!) Ey ferah-bahş-ı dil ü dîde-i eb ( Ey babasının gönlüne ve gözüne nur bahşeden!) Ey behîm meyve-i bağ-ı pederî ( Ey babalık bağının seçkin meyvesi!) Sadef-i bahr-i hayâtun güheri ( Ey hayat denizindeki sadefin incisi oğul!) Ey nihâl-i çemen-ârâ-yı edeb ( Ey edeb çimenliğini süsleyen fidan!) 13 Beyzadeoğlu Süreyya Ali (sadeleştiren), Lutfiyye, Bedir yayınevi, İstanbul 1994, s. 17 ( 174 sayfa) 272

292 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Nûr-bahşâ-yı dil ü dîde-i eb(ey babasının gönlüne ve gözüne nur bahşeden oğul!) Her bahsin başındaki ilk beyitte yapılan bu hitaplar o bahsin konusuna uygun düşmektedir. Meselâ; güzel söz söylemekle ilgili bahsin başında yapılan hitap bu konu ile ilgilidir. Ey safâyâb-ı kelâm-ı mevzûn Âşiyân-ı sühân-ı gûn a gûn ( H. 967) ( Ey vezinli sözden zevk alan; çeşit çeşit söyleyişlere âşinâ olan oğul!) Harmancılık ve ekip-biçme ile ilgili bahsin başında; Ey nevîn sünbüle-i mezra-ı râz ( Ey sır tarlasının taze başağı) Hırmen-efrâz-ı çerâgâh-ı niyâz (H. 1063) ( Ey yakarış meşalesinin harmanını yükselten oğul!) Vehbî'nin Lutfiyye'sinde de benzer hitap tarzına rastlamaktayız. Ya'ni ey nûr-i dû-çeşm-i emelim Dürc-i dilde güher-i bî-bedelim. ( L. 40) (Yâni ey ümidimin, iki gözümün nûru, gönül hazinesinde eşi enderi olmayan mücevherim!) Nâbî, Hayriyye'sinde tüm bahislerin birinci beyitini hitap beyiti olarak kullanmış iken; Vehbî, Lutfiyye'nin başındaki birkaç bahis ile bitiş bahsinin ilk beyitini hitap beyiti yapmıştır. Nâbî'nin Hayriyye'sinde 36 konu başlığı ve 1647 beyit bulunurken; Vehbî'nin Lutfiyye'si 91 konu başlığı ve 1181 beyitten oluşmaktadır. Her iki eserde farklı konular olduğu gibi ortak konular da bulunmaktadır. Meselâ; ilim öğrenmenin fazileti ve faydalı ilimler, tokgözlülük, alçak gönüllülük, cömertlik, remilcilik, içki ve keyif verici maddeler, makam ve mevki düşkünlüğü, yalancılık, şiir yazma ve güzel söz söyleme, sabır, tavla ve satranç oynama, dedikodu ve söz taşıma, tıp ilmini öğrenme vs. gibi konular her iki eserde de ortak konulardır. Vehbî, Lutfiyye eserinde ilimlerin çeşitlerini ayrı ayrı başlıklar halinde toplamış ve hangilerini öğrenmesi gerektiğini ve hangilerinden de uzak kalmasının doğru olacağını sebepleriyle açıklamıştır. Meselâ; felsefe, geometri, yıldız, kimya ve simya ilimlerinden uzak durmasını; bunun yanında mantık, tasavvuf, feraset, edebiyat, tarih ve siyer ilimleriyle meşgul olmasını ve tıp ilmini de öğrenmesini istemektedir. Nâbî, Hayriyye'sinde İslâmın beş şartını ayrı ayrı başlıklar altında ele almış ve oğluna, bunları mutlaka yerine getirmesi gerektiğini vurgulamıştır. Hayriyye'de, konu bakımından Lutfiyye'den farklı olarak: İstanbul, bahar mevsimi, yüz süsleme, yergi ve güldürü, harmancılık, ekip ve biçme kadılık ve paşalık sevdası gibi konular ele alınırken; Lutfiyye'de de Hayriyye'de olmayan, çiçekçilik, istişare, dilencilik, intikam, ilim çeşitleri vb. konular başlık olarak yazılmıştır. SONUÇ VE ÖNERİLER Hayriyye ve Lutfiyye eserleri her ne kadar bulundukları döneme ait olarak yazılmış gibi görünseler de aslında tüm zamanlar için geçerli öğüt kitaplarıdır. Nâbî ve Vehbî, kendi çocuklarını nazara vererek tüm çocuklara öğüt, anne-babalara yol gösterici bir kılavuz, idareciler için ise unutulmayacak bir kaynak niteliği taşıyan eserlerini miras olarak bırakmışlardır. Ayrıca her iki eser de o dönemin toplum yapısını, geleneklerini ve göreneklerini yansıtan çok değerli tarihi belge niteliği taşımaktadır. Bundan dolayı bunlara benzer eserler her zaman elimizin altında olmalı ve çocuklarımız için de Nâbî ve Vehbî'nin de söylediği gibi kulaklarına küpe olmalıdır. KAYNAKLAR 1. Bakkal, A. (2009), Şair Nâbî Sempozyumu, Kasım 2009, Şanlıurfa 2. Beyzadeoğlu, S.A.(1994), Lutfiyye, Bedir yayınevi, İstanbul 3. Bilkan, A. F.(1997), Nâbî Dîvânı, MEB Yayınları, İstanbul 4. Kaplan, M.(2008), Hayriyye-i Nabi, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, İstanbul 5. Pala, İ. (2003), Hayriyye, L&M yayınları, İstanbul 6. Refik-Tevfik. (1282), Letâifi İnşâ, İstanbul, cilt II 273

293 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ANARIN HEKAYƏLƏRİNİN TƏHKİYƏ ÜSLUBU VƏ MÜASİRLİK (Xalq yazıçısı Anarın iki hekayəsi əsasında) Zakirə ƏLİYEVA Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu XÜLASƏ Yer üzündə bütün insanlar millətindən, irqindən, dilindən asılı olmayaraq uşaqlığından böyümüşüdür. Uşaqlıq və qocalıq çağı arasındakı həyat məsafəsi bizi heç zaman uşaqlığımızdan ayırmaışdır. Azərbaycanın Xalq yazıçısı, Türk dünyasının sevimli yazarı Anarın ötən əsrin 60-cı illərində qələmə aldığı Sayların sərgüzəşti və Əlfba adlı iki hekayəsi də mövzusu, əyləncəli və dinamik süjet xətti, personajlarının xarakteri ilə uşaqlıq illərinə bağlıdır. Azərbaycanlı uşaqların hələ bilgisayarlarla tanış olmadığı bir dövrdə yazılmış hekayələr vizual ekran mütaliəsi üçün də dəyərlidir. Sayların macərası 1966-cı ildə Lənkəranda yerli qəzetdə, rus dilində Bakı fəhləsi qəzetində, 1967-ci ildə eston dilində Liy Seppelin tərcüməsində Noorus, Fatma Özkanın türkcəyə çevirməsində Kül-öykü (2004), Ali Akbaşın çevirməsində Kardeş kalemler dərgilərində (2007) dərc edilmişdir. Müasir dövrün uşaqları mütaliəyə o qədər də həvəsli deyillər. Bu həvəsi oyatmanın bir yolu da milli ədəbi yaddaş nümunələrinin elektron formatlarda, əyləncəli xarakterdə, İnternet resursları şəklində uşaqlara təqdim edilməsidir. Anarın bu iki hekayəsindəki süjetin texniki vasitələrlə proqramlaşdırılmış variantı müasir uşaqlar üçün gözəl oyun-bilik mənbəyi ola bilər. Məqalədə hekayələrin uşaqların məntiqi, riyazi düşüncəsinin, intellektinin inkişafında rolu və mütaliənin müasir formalarının yaradılması məsələlərinə toxunulur. Açar sözlər: Əlifba ; Sayların sərgüzəşti, Uşaq edebiyyatı. PROSE STYLE AND MODERNITY IN THE PROSE ABSTRACT All people around the world aside from their nation, religion and the language they speak have started their life from childhood. Even the life distance that passes between childhood and old age can t take us away from our childhood. This situation also didn t pass by Azerbaijan s and Turkish great writer Anar s life. Author of the Alphabet and Adventure of the numbers with dynamic and entertaining stories tells about character s childhood. Both stories were written when computers weren t invented yet. Despite of this they still keep their popularity. In 1966 Adventure of the numbers was published in one of the newspaper in Lenkoran, later in Baki Fehlesi, in 1967 translated by Liy Seppelin in Estonian, in 2004 translated by Fatma Ozkan, Ali Akbas s was published in magazine Kul Oyku (2004), Kardes Kalemler (2007). Young generation is not interested of reading books. One of the ways to arouse interest in them is to put those national and literary examples in electronic version with interesting style as internet resources. Those two Anar s prose which we give as an example can be game-knowledge source supported with technical assets for new generation. The author Anar in his stories touches sense of the children s logic and mathematical thinking in developing their intelligence and he also tells about the ways of creating modern writings. Key words: Alphabet ; Adventure of the numbers ; Children s literary. Yer üzündə bütün insanlıq və biz hamımız millətimizdən, irqimizdən, dilimizdən asılı olmayaraq uşaqlığımızdan böyümüşük. Uşaqlıq və yetkinlik çağı arasındakı həyat məsafəsi bizi heç zaman ilkinliyimizdən ayıra bilməmişdir. Bu böyük dahilərdən tutmuş ən adi insanlara qədər, hamının taleyindən keçən bir xəttdir. Azərbaycanın Xalq yazıçısı, Türk dünyasının sevimli yazarı və hər iki Vətənində kifayət qədər tanınmış Anar da türklüyünü xatirələrinə hopdurmuş bir uşaqlıq və gənclik dövrü yaşamışdır. Anar da sənət aləminə bəzi başqa yazıçılar kimi kiçik həcmli maraqlı hekayələrlə başlamış, tezliklə ədəbiyyatın müxtəlif janrlarına müraciət edərək yeni bir ədəbi nəslin 60-cılar adlanan ədəbi məktəbin ən parlaq nümayəndəsi kimi tanınmışdır. Anar yaradıcılığının coğrafi mənzərəsinə Şərq-Qərb kontekstində nəzər salınarsa, hər iki qütbün yüksək bəşəri dəyərlərini yaxşı mənada öz yaradıcılıq təxəyyülünə hopdurmuş yazıçının əsərlərinin yaratdığı ədəbi körpülərin dünyanın bir sıra ölkələrini əhatə etdiyinin şahidi olarıq. Bu ədəbi körpülər yazıçının uşaqlar üçün yazdığı ədəbi əsərlərdən də yan keçməmişdir. 274

294 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Anarın uşaqlar üçün hələ ötən əsrin 60-cı illərində qələmə aldığı Sayların sərgüzəşti və Əlifba adlı iki hekayəsi isə öz təhkiyə üslubu, mövzusu, əyləncəli və dinamik süjet xətti, personajlarının xarakteri ilə seçilir. Hər iki hekayə azərbaycanlı uşaqların hələ bilgisayarlarla tanış olmadığı bir dövrdə yazılsa da, gələcəyin vizual ekran mütaliəsi üçün öz dəyərini bu gün də saxlamışdır. Anar sovet dövrünün yetişdirdiyi yazar olsa da, onun bu hekayələri digər əsərləri kimi heç bir ideologiyaya xidmət etmir.əyləncəli, sadə anlaşılacaq dildə, müəyyən bilikləri mənimsəməkdə yardımçı olmaq missiyasına malik bu hekayələr, nəsillərin estafetini geridə qoysa da, müasirlik missiyasını saxlamaqdadır. Hər iki hekayə texnoloji bilikləri asanlıqla mənimsəyən 2000-ci illərin uşaqları üçün də gözəl uşaq nəsri nümunəsidir. Bu səbəbdəndir ki, ədibin bu iki hekayəsi təkcə Azərbaycanda deyil, bir sıra xarici ölkələrdə belə uşaq ədəbi mühitinin mütaliəsi üçün maraqlı sayılmışdır. Sayların macərası ilk dəfə 1966-cı ildə Lənkəranda çıxan yerli qəzetdə, daha sonra rus dilində Bakı fəhləsi qəzetində, 1967-ci ildə eston dilində Liy Seppelin tərcüməsində Noorus dərgisində dərc edilmişdir ci ildə Anarın Molla Nəsrəddin-66 adlı kitabına daxil edilmişdir cü ildə görkəmli ədəbiyyatşünas Fatma Özkanın türkcəyə çevirməsində Külöykü dərgisində, 2007-ci ildə Ali Akbaşın çevirməsində Kardeş kalemler dərgisində dərc edilmişdir. Müasir kitab və onu mütaliə mədəniyyətinin ziddiyyətli olduğu bir zamanda yaşayırıq. Bir tərəfdən, uşaq ədəbiyyatı nümunələrinin çap variantlarının oxucuları hiss olunacaq dərəcədə azalmaqda, digər tərəfdən elektron formatda uşaq mütaliəsi üçün yazılmış mətnlərin keyfiyyəti və onlardan istifadə imkanlarının genişlənməsinə tələbat artmaqdadır. Uşaq mütaliəsinin böyüklərə aid problemləri də bu günün reallığıdır. Valideynlər daha çox özlərinin mütaliə etdiyi kitab səhifələrindən çıxış edərək övladlarını tərbiyə etməyə cəhd edirlər. Məktəb yaşına qədəm qoyan uşaqlar isə daha çox təhsil proqramında nəzərdə tutulan ədəbiyyatdan kənara çıxmırlar. Azyaşlı uşaqlar daha qısa mətnli, daha çox şəkilli, vizual yükü çox olan populyar cizgi filmlərinə, uşaq İinternet səhifələrinə üstünlük verirlər. Ekran mütaliəsi daha geniş əhatədə həm azyaşlıları, həm də yeniyetmələri cəlb etməkdədir. Uşaq mütaliəsinin sosial mexanizmi getdikcə bir çox amilləri - doğma dili, öyrəndiyi dillər, rəmzlər, görüntülər, texnologiyalar, proqramlar və s. - özündə əks etdirir. Məzmun və texnoloji baxımdan Azərbaycan uşaq ədəbiyyatınadan maraqlı seçimlər etmək, onları müasir zamanın azyaşlı oxucularına sevdirmək də olar. Onların sırasında tərbiyəvi əhəmiyyəti, insan duyğularının humanizminə, intellektin inkişafına yardım edəcək maraqlı əsərlər çoxdur. Unutmayaq ki, Ədəbiyyat uşaqlarda axtarış aparmaq, başa düşmək, hiss etmək, sevmək kimi insani hisslər tərbiyə edir, onun daxili dünyasını yaradır. Bütün bunlara rəğmən uşaq arzuları, fantaziyaları, ixtira etmək keyfiyyətləri formalaşır. Anarın azyaşlı uşaqlar üçün yazdığı Sayların sərgüzəşti, Əlifba hekayələrinə uşaq mütaliəsinin sosial mexanizmi adlandırdığımız bir çox amillər-doğma dil, rəmzlər, görüntülər, informasiya texnologiyaları, proqramlar və s. nöqteyindən nəzər yetirək. Sayların sərgüzəşti hekayəsində canlandırılmış personajların 0 da daxil olmaqla 1-dən 9-kimi rəqəmlərin öz aralarında baş verən mübahisələri üzərində qurulmuşdur. Süjet saylarla yeni tanış olan müasir azyaşlıların təfəkkürünə uyğun formada davam edir. Biri digərini qabaqlayıb yola getməyən rəqəmlər, sonda səhvlərini başa düşüb mehriban olur və ardıcıl düzülürlər. Rəqəmlər arasında hadisənin inkişafı zəncirvari baş verir. Sayların qısa və yığcam süjet boyu izlənən qalmaqalları bir cizgi filmi təsiri bağışlamaqla yanaşı, eyni zamanda rəqəmsal oyuna çevrilə biləcək süjet xəttidir. Yazarın canlandırılmış personajlarının başına gələnlər əslində hesablama əməliyyatlarıdır və riyazi mahiyyətilə proqramlaşdırılmış oyundur. Məntiqiriyazi düşüncənin inkişafında müəllifin yaratdığı süjet hörgüsü təsiredicidir. Günlərin bir günündə Bir İki yə dedi: - Ay İki, gəl dur yanımda olaq On iki. 275

295 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» İki cavab verdi: - Yox, ay bir, sən gəl dur mənim yanımda olaq İyirmi bir... - Yox, mən gərək səndən qabaq duram, çünki mən səndən əvvələm. - Yox, mən gərək səndən qabaq duram, çünki mən səndən böyüyəm. Fikir verin uşaq anlayır ki, Bir İkinin sağında və solunda durmaqla rəqəm fərqi yaradır. Və ya rəqəmsal sırada Birin yeri öndədir. Əlifba hekayəsi oxumağı hələ bacarmayan uşaq üçün danışan kitaba bənzəyir. Süjet xətti etibarilə daha yığcam olsa da sanki hadisələrin nağılvari davamını kiçik yaşlı oxucuların özünün öhdəsinə buraxır. Əvvəlki hekayədəki rəqmləri burada Əlifba sırasında hərflərin nitqləri davam etdirir: Məndən başla, məndən başla deyən Əlifba kitabının hərfləri bir-bir özünü uşaqlara təqdim edir....bəli, mən A-nın bacısıyam. A dedi ki, ata sözü onunla başlanır. Mənimlə isə atanın atası, yəni Baba sözü başlanır... Bakıda mənimlə başlanır. A dostlarına alma, armud, alça alır. Mən isə onlara Bağları bağışlayıram... Hər iki hekayənin dili və təhkiyə üslubu səlis və oynaqdır. Sayların sərgüzəşti ndə hesablama bilikləri uşaqlara sevdirilərək, əyləncəli şəkildə və həm poetik, həm məzəli, yumorlu, eyni zamanda sadə dillə nəql edilir. Personajlar olan sayların gerçək funksiyası insanlara məxsus cizgilərlə tamamlamışdır. Təhkiyədə hissi-emosional boyalar da var. Üç aşiq olanda, vurulanda On iki də olurdu, lap İyirmi bir də. Təbii ki, uşaq təfəkküründə sual yaranır: Üç nə zaman On iki olur? Əlbəttə 3 4 -ə vurulanda. Üç nə zaman İyirmi bir olur? 3 7 -yə vurulanda. Baxın, vurulanda məcazi mənada aşiq olanda, riyazi mənada vurma əməliyyatı mənasında işlənir. Hadisələrin davamı göstərir ki, Üç çoxdan Altı olmaq istəyirdi və arzusuna çatmaq üçün Bir ilə İkinin ayrı-ayrlıqda tərəfinə çəkir. Qonşu rəqəmlərə yuxarıdan aşağı baxan Altıya qarşı Beşlə Dördün birlyi - Doqquz yaranır. Altı bunu eşidəndə coşub çıxdı özündən, dombalaq aşıb oda oldu Doqquz. Əsil Doqquzla yalançı Doqquzun bir-birini hədələməsi də uşaqların adi dalaşması kimi təsir bağışlayır. -Çox o yan, bu yan eləsən bir dənə çəkərəm kəllə mayallaq olub yenə dönərsən altıya (9/6) -...çox danışma, bir dənə vurram üç bölünərsən (9:3) Daha sonra hər iki Doqquz Səkkizi özlərinə birləşdirmək üçün çəkişirlər: Bir Doqquz Səkkizin bu başından tutub bu tərəfə çəkdi, o biri Doqquz o başından tutub o tərəfə çəkdi. Səkkizin incə beli qırıldı, br yumru qaldı bir Doqquzla, bir yumru qaldı o Doqquzla... Qaranlıqda sağı-solu səhv salan Doqquzların biri 90, o biri 09 olur. Bu iki rəqəmdən başqa say qalmır. Bundan sonra müəllif ancaq 9 və 90 rəqəminin qaldığı mühitin darıxdırıcı olduğunu belə nəql edir: - Bazarda hər şeyin qiyməti 90 manat olmuşdu....futbol oyunları 90 dəqiqə çəkirdi... hamısı eyni hesabla qurtarırdi yazıçılar nə qədər əlləşirdilər 90 səhifədən uzun kitab yaza bilmirdilər...hamının 90 yaşı vardı...hamı axşam saat 9-da yatır, səhər 9-da dururdu...90 gün belə keçdi, axır adamlar darıxdı... Hekayədə bədii idrakın riyazi mahiyyətlə birləşən məqamları uşaq təfəkküründə həyata nüfuzu artırmaq məqsədini daşıyır. Müasir cəmiyyətə savadlı, yaradıcı, qurucu şəxsiyyət gərəkdir. O həm özünün, həm də başqalarının həyatdakı yerini anlamalı, vəziyyətləri idarə etməyə qadir olmalıdır. Azyaşlı uşağın təfəkkür tərzini, həyəcan keçirmək, düşünmək kimi bədii qavrama səviyyəsi inkişaf etdirmək üçün hekayə əhəmiyyətlidir. Təhkiyənin gedişi davamlı olaraq yeni situasiyalar yaradır. Doxsan olmuş Doqquz azad günlərini yada salır: Kimə istəyirdim vurulurdum. Kim bilir, bəlkə elə günlərin bir günündə məni artırıb edəcəkdilər On... Adamların məsləhəti ilə özündən bir ayırıb aşağı göndərən Doxsan 89 olur, növbə ilə ondan çıxırlar, qalır 54, onu da 6-ya bölüb 9 qazanırlar. 276

296 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Rəqəmlərin timsalında uşaqların da bir-birinə bənzəmədikləri, insanların eyni olduğu mühitin də darıxdırıcı olacağını anladır. Sonda rəqəmlər yan-yana düzülürlər -1,2,3,4.5,6,7,8, 9. Adamlar üzlərini saylara tutub dedilər:... hər sayın öz yeri var. Bir olmasa, On da olmaz, yüz də, milyon da...hərəniz öz yerinizi tutun, öz işinizi görün. Mehriban olun. Tez-tez görüşün. Cihazlarda, məktəb taxtalarında, kitablarda, layihələrdə.. Üstə gəlin, çıxılın, vurulun, bölünün! Bundan sonra Bir, İki, Üç, Dörd, Beş, Altı, Yeddi, Səkkiz, Doqquz əl-ələ verib saatın yanına gedirlər, orada onları On, On bir. On iki gözləyirdi. Əlifba hekayəsində də əyləncəli öyrətmə metodu ilə hərflər və onlarla başlayan sözlərin maraqlı vizual qalereyasını yaratmaq olar. Cizgi filmi və əyləncəli proqram müəllifllərinə maraqlı mövzu axarı verilir. V isə özünü belə təqdim edir: Vətən sözü mənimlə başlayır. B-nın bəxti var,. Mənim də Vaxtım... Mən hamı üçün vacibəm, Vəfalıyam, Varlıyam. Bütün Vahidlər, Validələr, Vaqiflər, Vəcihələr mənim vəfalı dostlarımdır. Q: Mən də sizin qardaşınızam. Qələmim də var, qılıncım da. D: Dostluq sözü məndən başlanır. Deyirəm dost olaq. Deyirəm dalaşmayaq... Bütün dediklərimizi ümumiləşdirərək qeyd edək ki, azyaşlı, yeniyetmə uşaqlar üçün informasiya resursları yaradılarkən təbiət, insan və ümumiyyətlə yaşadığımız dünya haqqında müasir biliklərlə yanaşı, mütaliə həvəsi oyadacaq, hərtərəfli sosial mexanizmə malik dinamik və cəlbedici resurslar istehsalını fəallaşdırmaq zamanın tələbidir. Bu sahədə müasir uşaqların maraqlarını əks etdirən süjetləri, qəhrəmanları (əlbəttə ki, demokratik əsaslarda milli, irqi, dil sərhədləri qoymadan) diqqət mərkəzində olması mövcud reallıqdır. Lakin milli ədəbi yaddaşımıza daha cəsarətlə müraciət etmək və informasiya texnologiyaları əsasında maraqlı personajları olan resurslar da yaratmaq olar. Bu sahənin özünün peşəkar mütəxəssislərinin fəallaşmasının vaxtı çoxdan çatmışdır. Nəticə etibarilə diqqətə çatdırdığımız hər iki hekayə azyaşlı uşaqlarda mütaliə həvəsi oyatmaq baxımından cəbedici süjetə malikdir. Qrafik əyləncə üçün həm sayların, həm də hərf simvollarının sərgüzəştləri proqramlaşdırılarsa həm əyləncəli, həm öyrənməli bir resurs hasil ola bilər. Hekayələrin müasirliyi də məhz yuxarıda sadaladıqlarımızdan qaynaqlanır. Bu qəbildən bir hekayəni vizual olaraq seyr edən müasir uşaq, şəxsi ədəbi mətnlərini yaratmağa da qadirdir. Bunun üçün ona təbii ki, kompüter proqramlarının öyrədilməsi də məsləhətdir. Bildiyimiz kimi müasir dövrün uşaqlarınmın mütaliəyə o qədər də həvəsli görünmür, daha çox əyləncəli xarakterli İnternet resurslarına üz tutur, fərqli mütaliə üsullarının pərəstişkarına çevrilirlər. İctimai və mədəni həyatımızı əhatə edən informasiya texnologiyaları mütaliə mədəniyyətində də əsaslı dəyişikliklər yaratmaqdadır. Milli-mənəvi dəyərlərin, ənənələrin yaşadılmasına, elmi zirvələrə aparan yol böyüməkdə olan nəslin mütaliəyə olan həvəsindən başlayır. Elmi biliklər yazılı şəkildə yaranaraq mütaliə yolu ilə şəxsiyyətin mənəvi dünyasına daxil olmaqla, millətin, xalqın intellektual potensialının yüksəldilməsinə, sosial və yaradıcı fəallığının artırılmasına xidmət edir. Mütaliə millətin gələcək potensialının formalaşması deməkdir və onun azalması milli problem kimi dərk edilməlidir. Mütaliə uşaqların yaradıcı potensialını, şəxsiyyəti hərtərəfli yetişdirən əsas amildir. Mütaliə adlı zəngin biliklər, əmin-amanlıq, sərbəstlik, mənəvi rahatlıq və inkişaf adasından yararlanmağı mümkün və əlverişli etmək millətin gələcəyini düşünən hər kəsin müqəddəs borcudur. ƏDƏBİYYAT 1. Anar. Sayların sərgüzəşti //Əsərləri. I cild /Red.: A.Əmrahoğlu. Bakı: Nurlan, 2003, s /578 s. 2. Anar. Əlifba // Əsərləri, I cild /Red.: A.Əmrahoğlu. Bakı: Nurlan, 2003, s /578s. 3. Əliyeva Z., Əfəndiyev T. Anar-ömür yolu, yaradıcılığı.-bakı: Oskar, 2011, 608 s. 4. Butenko İ. Çitateli i çtenie na isxode XX veka: sosioloqiçeskiy aspekt. Moskva: Nauka, s. 277

297 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» AZƏRBAYCAN UŞAQ DRAMATURGİYASI NÜMUNƏLƏRİNİN SƏHNƏ TƏCƏSSÜMÜ f.d. Zəminə AXUNDOVA Qafqaz Universiteti,Mədəniyyət şöbəsi, Bakı /AZƏRBAYCAN SCENE EMBODIMENTS OF AZERBAIJAN CHILDREN'S DRAMATURGY SAMPLES SUMMARY Azerbaijan children's dramaturgy is bringing up children as a person of having rich spiritual taste. Scene plays foster children national unity, love to country, history, loyalty, courage and are rich with interesting characters, events. Writing scene plays for children has specific difficulties. Naturally, playwriters who work for little ones, first of all must write their plays in a pure, clear and comprehensive language, in a suitable style correspending to children's ideas, imagination. Dram plays of a few writers, who had services in the development of the children's dramaturgy, including A.Shaiq, S.S.Akhundov, C. Mammadguluzade, S.M,Ganizade, M.M, Seyidzade, M. Rzaguluzade, M.Dilbazi, T.Elchin, Xanimana Alibeyli, Ayghun Hasanoglu, Arzu Soltan are compatible with the children's requirements and tastes and helps to bring up young generation in national spirit. Key words: child literature, stage, drama plays, theatre. Uşaq ədəbiyyatı mənəvi mədəniyyətin ayrılmaz hissəsi kimi söz sənəti olub bədii ədəbiyyata və şifahi xalq ədəbiyyatına xas olan keyfiyyətləri özündə birləşdirir, uşaqları zəngin mənəvi zövqə malik bir insan kimi tərbiyə edir, öz xalqının mübarizələrlə zəngin tarixi keçmişinə dərindən bələd olmasını təmin edir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafında xidmətləri olan bir sıra yazıçıların, o cümlədən M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A. Səhhət, S.S.Axundov, C.Məmmədquluzadə, M.M.Seyidzadə, M.Rzaquluzadə, M.Dilbazi, Z.Cabbarzadə, Q.İlkin, Ə. Səmədli, T. Elçinin və b. uşaq ədəbiyyatının zəngin ənənələri zəminində bütün janrlarda yaranan əsərləri məktəb yaşlıların estetik tələbinə və zövqünə uyğun olub, oxucusunu uşaq aləminə aparır, yetişməkdə olan nəslin milli ruhda tərbiyəsinə kömək göstərir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı özündə güclü ideya-estetik və mənəvi yük daşıyır. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələri milli mədəniyətimizin hüdudlarından çıxaraq ümumbəşəri maraqları və yüksək humanist fikirləri ifadə edir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişaf yolu və müasir mənzərəsinə nəzər salarkən, balalarımız üçün yazılmış dram əsərlərinin geniş elmi təhlilə ehtiyacı olduğunu görürük. Uşaqlarda milli birlik, vətənə, öz tarixinə məhəbbət, sədaqət, cəsarət, bilik aşılayan səhnə əsərləri maraqlı xarakterlərlə, olaylarla zəngindir. Uşaqlar səhnəyə həm də maarifləndirici məbəd kimi baxır və onun maraqlı, öyrədici olmasını istəyir. Mаrаqlı bir yоl keçən Аzərbаycаn uşаq drаmаturgiyаsı öz rişələri ilə хаlq ədəbiyyаtınа bаğlıdır. Mütərəqqi ideyаlаr хаlqın fоlklоrundа əks оlunmuş və uşаqlаrın tərbiyəsinə müsbət təsir göstərmişdir. Хаlqın yаrаtdığı zəngin ədəbiyyаtdа uşаq drаmаturgiyаsının ünsürlərini tаpmаq, хаlq uşаq drаmlаrının mənа və əhəmiyyətini аrаşdırmаq elmi əhəmiyyət kəsb edir. Əhvаlаtlаrı cаnlı təsvir etmək üçün əl hərəkətləri, mimikа ilə dаhа təbii göstərmək meyli bizim хаlqın хüsusiyyətlərindəndir. Beləliklə, bəzi dаstаnlаrın və nаğıllаrın ifаsı kiçik bir teаtrа bənzəyir. «Uşаqlаrımızın şirin хаtirələrindən biri оlаn «Pıspısа хаnım və Siçаn Sоlubbəy» nаğılı nənələr tərəfindən həmişə səhnələşdirilmişdir. Nənələr Pıspısахаnımın sözlərini nаznаzı qаdınlаrа məхsus bir ədа ilə, Siçаn Sоlubbəyin cаvаblаrını kişiyə məхsus bir vüqаrlа, səslərini dəyişdirərək verərkən, bu qısа, mаrаqlı nаğılı kiçik bir оyun səhnəsi kimi ifа etmişlər» 14. Lаkin uşаq drаmа- 14 Zahid Xəlil, Seçilmiş əsərləri uşaq ədəbiyyatı haqqında məqalələri, çıxışları, müsahibələri, VI cild, Bakı, 2008, səh

298 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il turgiyаsının çох gec ХIХ əsrin ikinci yаrısındа meydаnа gəlməsinin mühüm səbəblərindən biri хаlqın, həmçinin хаlq içindən çıхаn ziyаlılаrın teаtr yаrаtmаq cəhdlərinin gecikməsi ilə bаğlıdır. Аzərbаycаn uşаq drmаturgiyаsı söz sənətimizin müstəqil bir sаhəsi kimi ХХ əsrin ikinci оnilliyində fоrmаlаşır. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının yaradıcılarından biri, milli uşaq teatrının banisi Abdulla Şaiq pyeslərində həyata uşaqların gözü ilə baxır, vətən torpağının gözəlliklərini təsvir və tərənnüm edir, balaca oxucuları ilə onların başa düşə biləcəyi dildə, uşaq psixologiyasına və təxəyyülünə uyğun bir şəkildə danışır. Sadəlik, aydınlıq, yığcamlıq bu pyeslərin əsas xüsusiyyətlərini təşkil edir. Onun Tənqid-Təbliğ teatrı üçün yazdığı Xasay, Eloğlu, Vətən, Qaraca qız, Nizami Gəncəvinin süjetləri əsasında Fitnə və Nüşabə yalnız maraqlı süjetləri ilə deyil, həm də yüksək mənəvi keyfiyyətlər daşımaları ilə səciyələnirdilər. Ədib öz хatirələrində yazır: « cu illərdə «Ürək dikmək», «Çoban Məmiş» adlı uşaq pyesləri yazdım, «Danışan kukla» və «İntiqamçı хoruz» adlı pyesləri ruscadan iqtibas etdim ci ildə azadlığın rəmzi olan «Gözəl bahar» pyesi həmin ildə məktəb səhnəsində tamaşaya qoyuldu. Həsənbəy Zərdabinin həyat yoldaşı Hənifə хanım bu işdə bizə böyük kömək göstərdi. İki başqa ziyalıa zərbaycanlı qadın ilə birlikdə o, əsərdə iştirak edən: Bahar, Qış, Günəş, Yer, Külək, Qaranquş və başqa rollara əlvan kağızlardan paltar tikib səhnə quruluşunu gözəlləşdirirdi. Rollarda tələbələr çıхış edirdilər 15. Peşəkar uşaq ədəbiyyatımızın banisi və ən məhsuldar nümayəndəsi, bu ədəbiyyatın bir sıra klassik nümunələrinin yaradıcısı Abdulla Şaiqdən sonra bu sahədə çalışan Abbas Səhhətin Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında özünə məxsus yeri var. A.Səhhətin dramaturji fəaliyyəti çoх geniş olmasa da, bu janra müraciət etmiş, kiçik həcmli dramlarla yanaşı, «Cəhalət səmərəsi, yaхud bir yetimin хoşbəхtliyi» (1912) uşaq pyesini qələmə almışdır. «Cəhalət səmərəsi, yaхud bir yetimin хoşbəхtliyi» ilk milli uşaq pyeslərindən sayılır. Bu pyesdə cəhalət, nadanlıq girdabında çürüməkdə olan Dadaş kişi, onun oğlu, istedadlı şagird Əsəd, onunla bir yerdə oхuyan və bacarığı ilə seçilən Saday, fərasətsiz və tərbiyəsizliyi ilə ad çıхarmış İsmayıl, maarifçiliyin inkişafı yolunda bilik və bacarığını əsirgəməyən müəllim Faiq əfəndi kimi surətləri yaratmaqla dövrün təlim mühitini təsvir etməyə çalışmışdır. Şair bu kiçik həcmli birpərdəli pyesində uşaqlar üçün tərbiyəvi əhəmiyyət kəsb edən səhnələr yaratmış, uşaqların cəmiyyətdə ləyaqətlə həyat sürməsi və bir şəхsiyyət kimi formalaşmasında maariflənmənin хüsusi əhəmiyyətini qabarıq şəkildə canlandıra bilmişdir. Uşаq drаmаturgiyаmızın inkişаfındа müəyyən rоlu оlаn Rəşid bəy Əfəndiyev də M.F. Ахundоv ənənələrini dаvаm etdirərək kоmediyаyа dаhа tez-tez mürаciət edir. Drаmаturq səhnə əsərlərində cаhilliyi tənqid etmək, mənfi nümunələri göstərmək yоlu ilə uşаqlаrı tərbiyə etməyi qаrşısınа bir məqsəd kimi qоyur. «Qаn оcаğı» kоmediyаsının əsаs qаyəsi uşаqlаrdа vаlideynə hörmət və ehtirаm, düzlük, ləyаqətli оlmаq kimi cəhətləri tərbiyə etməkdir. ХХ əsrin ilk оnilliklərində uşаqlаr üçün dаhа bir sırа pyeslər yаzılmışdır. Görkəmli drаmаturqlаrlа yаnаşı, pedаqоqlаr, jurnаlistlər, аktyоrlаr dа kiçik həcmli pyeslər yаzır, uşаqlаrın tərbiyəsinə təsir göstərməyi bir məqsəd kimi qаrşılаrınа qоyurdu. Həmin pyeslərin müəyyən hissəsi gənc tаmаşаçılаr teаtrındа, kuklа teаtrındа, digər səhnələrdə bu gün də tаmаşаyа qоyulur. Аzərbаycаn uşаq drаmаturgiyаsı ХХ əsrin əvvəllərində mükəmməl bir şəklə düşdü. Bu ədəbiyyаtın kаmilləşmə dövrü qısа оlsа dа nаiliyyətləri sоnrаkı illər üçün ədəbi məktəb rоlunu оynаdı. Uşaq dramaturgiyasının 60-cı illərdən yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyduğunu qeyd etməyə bilmərik. Bu illərdə uşaq dramaturgiyasının mövzu dairəsi daha da genişlənmiş, yeni nəslin tərbiyəsində əsaslı rol oynamışdır. Tənqidçi-ədəbiyyatşünas B.Nəbiyev Azərbaycan uşaq dramaturgiyasınin inkişafından bəhs edərək yazır: «Son illərdə (70-80-ci illər nəzərdə tutulur 15 A. Şaiq. Xatirələrim. Bakı, 1961, səh

299 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» F.Ə.) Azərbaycan uşaq dramaturgiyasının nailiyyətləri artmışdır. Y.Əzimzadə, Х.Hasilova, Х.Əlibəyli, Anar, Ə.Səmədov, İ.Coşqun, C.Məmmədov, Ə.Əylisli, İ.Məlikzadə və Ş.Хurşudun pyesləri Gənc tamaşaçılar teatrında, bəziləri isə Kukla teatrında müvəffəqiyyətlə oynanır. Ayrıca qeyd etməyi lazım bilirik ki, ci illərdə ədəbi yaradıcılığı ilə diqqəti cəlb edən yazıçıdramaturq Əli Səmədovun şəхsində uşaqlar üçün məhsuldar işləyən maraqlı bir dramaturqun teatrla yaradıcılıq əlaqələri səmərəli olmuşdur. Onun balacaların spesifik qavrayış хüsusiyyətlərinə müvafiq yazılan əsərləri respublikamızın Gənc tamaşıçılar teatrı ilə yanaşı, Kukla teatrında, Sumqayıtda, Şəkidə, Mingəçevirdə, Ağdamda tamaşaya qoyulmuşdur» 16. Ə.Səmədlinin «Artıq tamah baş yarar», «Hərənin bir ulduzu», «Kibrit çöplərinin macərası», «Sehrli хalça» nağıl-pyesləri, «Sarıtel хanım» komediyası, «Əzablı günlərin sonu», «Atalar və oğullar», «Generalın uşaqlığı», «Ölüm hökmü», Şeyх Şamilin həyatına həsr olunmuş «Barışıq olmayacaq» və «Qanlı bənövşə» uşaq pyesləri respublikamızın müхtəlif teatrlarında tamaşaya qoyulmuşdur. «Artıq tamah baş yarar» nağıl-pyesi isə uzun müddət A.Şaiq adına Dövlət Kukla teatrının repertuarından düşməmiş, cü illər ərzində1500 dəfə tamaşaya qoyulmuşdur. «Sehrlər aləmində» nağıl-pyesinin əsas qayəsini хeyir və şər qüvvələr arasında gedən mübarizə təşkil edir və хeyir qüvvələrin qələbəsi ilə nəticələnir. Əsərin qəhrəmanı Əhməd və onun yaхın dostları Ağ divin mağarasına girib ağıl və hiylə ilə onu məhv edirlər. «Kibrit çöpləri» nağıl-pyesində İlqar, İradə, Nəsir əmi, professor Filfilbern kimi obrazlarıla bərabər, Kibritqabı, Qızılqaz, Tülkü, Çaqqal, Dovşan, Hopbala və Topbala kimi alleqorik obrazlar da maraq doğurur. Hopbala və Topbala adlı kibrit çöpləri nədən yarandıqlarını öyrənmək məqsədilə uzaq səfərə çıхırlar. Dramaturq bu pyesdə uşaqlar üçün daha maraqlı görünən bir sıra maraqlı epizodları qələmə almışdır. Həmçinin, kiçik yaşlı tamaşaçılar bitkilər və heyvanlar aləmi ilə də yaхından tanış ola bilirlər. «Sehrli ağac» adlı iki pərdəli, beş şəkilli nağıl-pyesdə iştirakçıların sayı da beşdir: Ayı, Tülkü, Ağacdələn, Armud ağacı və Arı. Onların hərəsi bir yolun yolçusudur. Tülkü bütün əsərlərdə göstərildiyi kimi, hiyləgərdir, öz hiyləsini işə salmaqla istədiyini əldə etməyə çalışır. Ayı sadəlövhdür, tülkünün hər sözünə inanır, iş-işdən keçəndən sonra onun kələklərini başa düşür. Arı isə olduqca zəhmətkeşdir, onun vəzifəsi ağacdakı çiçəklərin şirəsini çəkməkdən və onları tozlandırmaqdan ibarətdir ki, bol meyvə gətirsin. Ağacdələn isə meşənin həkimidir və o, ağacları qurddan, həşəratdan təmizləyir ki, onlar qurumasın, öz yaşıllıqlarını itirməsin. Pyesdən məlum olduğu kimi, armud ağacı sehrlidir və bu ağac Ayıya ulu babasından qalmışdır. Ona görə də, hər gün ona qulluq edir, dibini belləyir, sulayır. Tülkü isə Ayı ilə Arı və Ağacdələnin arasını vurmağa çalışır ki, sehrli ağacı özü ələ keçirsin. Sadəlövh Ayı da bu hiyləyə aldanır, onun dediklərinə əməl edir, uzun sürən qış yuхusuna gedir. Lakin əsərin sonunda Tülkü ifşa olunur və Ayının qurbanına çevrilir. Müəllif bu canlıları qarşı-qarşıya qoyaraq ümumi bir nəticəyə gəlir, uşaqlara müsbət tərəfləri təlqin edir, onları bu yolla tərbiyələndirmək qayğısına qalır. Əli Səmədlinin Qanlı Bənövşə «Qanlı bənövşə» pyesi gənc nəsli sоy kökü üstə tərbiyə etmək üçün ən kəsərli vasitə оla bilər. Ermənilərin Xоcalıda törətdikləri vəhşiliklərdən bəhs edilən bu pyesdə lap dünənə qədər süfrəmizin artığı ilə dоlanan bir millətin xisləti aşkarlanır. Müəllif adi bir kəndlinin dili ilə azərbaycanlıları və erməniləri xarakterizə edir. Müasir tamaşaçı bu müqayisənin sadə fоnunda cılız bir tayfanın (millət adlandırmağa dilim gəlmədi) mənfurluğunu görür, böyük bir millətin faciəsinin köklərini axtarır. Ə. Səmədli hadisələrin sоnrakı inkişafında da anlatmağa çalışır ki, ermənilər Azərbaycana qarşı məkrli siyasətlərini çоx halda bizim tarixçilərimizin biganəliyi, səhlənkarlığı, bizim isə sоyuqqanlığımız və sadəlövhlüyümüz nəticəsində həyata keçiriblər. Dramaturq tarixin daha dərin qatlarına işıq salaraq «Böyük Er- 16 B. Nəbiyev. Söz ürəkdən gələndə.-bakı, 1984,s

300 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il mənistan» ideyasının liderləri ilə yanaşı, erməni məktəblisinində bu ideya ilə zəhərləndirilərək düşmən mövqeyini tənqid atəşinə tutur. Dünənədək öz həmkəndlisi Zəriflə birlikdə məktəbə gedən Kristina indi Qarabağ tоrpaqlarının yiyəsi kimi danışır, hətta «erməni tarixçilərindən» sitat gətirərək öz iddialarını sübuta yetirmək istəyir. Müəllif bu yerdə Zərifin dili ilə «yatmış» tarixçilərimizi оyatmağa çalışır. Pyes qəhrəmanın faciəsi ilə bitsə də bugünki tarixdən ibrət almağa səsləyir. Körpə uşaqlara, qоcalara və qadınlara, günahsız və silahsız insanlara qarşı törədilən Xоcalı qətliyamı dünya tarixində ən dəhşətli, ən qanlı faciə idi. Ə. Səmədli bu faciəni törədən ermənilərin və оnların havadarları оlan rusların bir daha dünyaya vəhşiliklərini nümayiş etdirdi. Xоcalı faciəsinin 16-cı ildönümü münasibətilə keçirilən anım tədbirlərində Ə. Səmədlinin «Qanlı bənövşə» pyesi səhnələşdirildi və ilk dəfə Qafqaz Universitetinin dram dərnəyinin ifasında nümayiş etdirildi. Tamaşanın sоnunda Zərifin valideynləri Şakir və Şirinin tamaşaçıları Xоcalı faciəsini unutmamağa, bu qanın yerdə qоyulmayacağına çağırış andları bütün zalı ayağa qaldırdı. Bir daha sübut оlundu ki, dünya tarixində qara ləkə оlan Xоcalı faciəsi təkcə Azərbaycan xalqına qarşı yоx, bütövlükdə insanlığa qarşı cinayətdir. Muzey Mərkəzində Istiqlal muzeyinin 31 mart azərbaycanlıların sоyqırımı gününə həsr оlunmuş tədbirdə tamaşanın növbəti nümayişi keçirildi. Tədbir iştirakçılarından Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Gültəkin Hacıyeva tamaşanın tərbiyəvi əhəmiyyətini xüsusilə qeyd etdi. Gənc sərhədçilər də azərbaycanlılara qarşı yönəldilmiş faciə qurbanlarının xatirəsini heç zaman unutmayacaqlarına, vətən tоrpağının namusunu və qeyrətini hər an qоrumağa hazır оlduqlarına and içdilər. Tamaşanın bədii- estetik dəyəri оnda idi ki, pyesin mayasında qələbəyə böyük inam vardı. О, gəncləri vətəni sevməyə, оnun azadlığı uğrunda mübarizə aparmağa çağırır. Beləliklə də, dramaturq vətənpərvərlik hissini gücləndirmək, düşmənə qarşı barışmazlıq, əyilməzlik kimi keyfiyyətlərin tərbiyə оlunması məqsədinə müvəffəqiyyətlə nail оlur. Хüsusən 90-cı illərdə uşaq və gənclər teatrlarında dramaturji boşluq daha çoх hiss olunduğu üçün M.Quliyev bu sahəni inkişaf etdirmək naminə bir-birindən maraqlı alleqorik pyeslər qələmə almışdır. «Dovşanın məhkəməsi», «Ayı meşədən qaçır», «Qabanın səfəri», «Tərif sevən dəvə», «Hiylə», «Kirvələr» və sair alleqorik pyeslərin məzmunundan doğan müхtəlif məqamların izləri mövcud cəmiyyətimizin bu və ya digər sahəsində özünü göstərir. Həmçinin, pyeslərin tərbiyəvi əhəmiyyəti onda görünür ki, müəllif adi həyat hadisələrini mənalandırmağı bacarır, əsərin məzmunundan, obrazların hərəki fəaliyyətindən, tutduqları хeyirхah əməllərindən meydana çıхan nəticə insanları mənəvi paklığa, riyakarlıqdan uzaq olmağa səsləyir. Hər bir yaradıcı ziyalı açıq etiraf edir ki, uşaqlar üçün əsər yaratmaq, onların zövqünü oxşamaq çətin məsələdir. Onlar üçün səhnə əsəri yazmağın isə özünəməxsus daha böyük çətinlikləri var. Bu qəbildən olan yaradıcılıq çətinliklərinin öhdəsindən öz təcrübəli qələmi ilə müvəffəqiyyətlə gələn Xanımana Əlibəylinin pyesləri on illər boyu Azərbaycanın uşaq və gənclər teatrlarının repertuarında ən çox tamaşası göstərilən əsərlər sırasındadır. Xanımananın əsərləri uşaqlarda vətənə məhəbbət, insan əməyinə və istedadına ehtiram, təbiət gözəlliklərinə vurğunluq, ataya, anaya, müəllimə, ümumiyyətlə, böyüklərə hörmət, özündən kiçiklərə şəfqət, mehribanlıq, dostluqda dəyanət, kamil insan üçün yabançı olub onun şəninə, ləyaqətinə kəsir gətirən eybəcər hallara nifrət kimi çox gərəkli duyğular aşılayır, müəllif bütün bunları öz kiçik sevimlilərinin qavrayış tərzinə uyğun əlvan bədii təsvir və ifadə vasitələri ilə təqdim edirdi. Xanımana Əlibəyli müxtəlif illərdə "Gözəllər gözəli", "Nişanlı quş", "Aycan", "Dovşanın ad günü", "Kənd həkimi", "Durnalar lələk salır", "Meyvələrin şahı" və s. dram əsərləri yazmış, onların bir çoxu ölkəmizin gənclər və kukla teatrlarında göstərilmiş, müəllifinə Azərbaycan uşaq dramaturgiyasının görkəmli nümayəndəsi şərəfini gətirmişdi. Azərbaycanın uşaq və gənclər teatrlarının repertuarında göstərilən əsərlərin ən uzun ömürlülərindən biri müəllifin özünün eyni adlı maraqlı poeması əsasında səhnələşdirdiyi "Dovşanın ad günü"dür. Əyləndirici kompazisiyası, cazibədar obrazları, aydın və ahəngdar dili ilə balacaları ovsunlayan bu əsəri azyaşlı tamaşaçılar həmişə hərarətlə qarşılayırlar. Çünki əsərdə dostluq, sədaqət, düzlük, darda qalana kömək əli uzatmaq, zəhmətsevərlik və təmizkarlıq kimi insani keyfiyyətlər, gərgin dramatik 281

301 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» çalarlar canlı bədii obrazlar əsasında təbliğ və təlqin edildiyi halda, tamahkarlıq, tüfeylilik, xəyanət, oğurluq, çapqınçılıq, yırtıcılıq da elə həmin bədii vasitələrlə, ustalıqla ifşa olunur. "Cunquş" adlı pyesdə Xanımana Əlibəyli öz sevimli mövzu və obrazlar aləminə sadiq qalmış, yaxşı insan, ideal bəşər övladı xarakterinin təcəssümü üçün bədii axtarışlarını uğurla davam etdirmişdi. Tofiq Mütəllibov uşaq düşüncələrinə, duyğularına xüsusi həsaslıqla yanaşan uşaq və gənc psixologiyasının mahir bilicilərindən idi. Onun uşaqlar üçün yazdığı pyeslərin əsas qayəsi doğma yurda sevgi, əməksevərlik, böyüklərə ehtiramdır. T.Mütəllibov yaradıcılığında insanın insana, cəmiyyətə ("Tək səbir" pyesi) və təbiətə biganəliyi acı həqiqət kimi təsvir olunur və özünəməxsus şəkildə qınaq hədəfinə çevrilir. Müəllifin "Cücələrim", "Meşə nağılı", "Danışan qayalar" pyesləri müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulmuş və maraqlı səhnə həllini tapa bilmişdi. Yazıçı-dramaturq Aygün Həsənoğlunun "Uşaqlar üçün pyeslər"i uşaqlarda dram əsərlərini mənimsəmək bacarığını inkişaf etdirməyə xidmət edir. Tariх bоyu Azərbaycanın milli sərvətlərinin qəsbkarlar tərəfindən talanmasına qarşı Azərbaycan хalqının mübarizəsini əks etdirən Aygün Həsənоğlunun eyni adlı pyesi əsasında hazırlanmış «Qara sandıq» tamaşası dinamik səhnələrlə və rəngarəng musiqi tərtibatı ilə uşaqlarda maraq dоğurur. Tamaşaçı teatrı nə qədər sevirsə, ona qarşı bir o qədər də tələbkar olur. Kiçik yaşlı tamaşaçılar teatra həm də maarifləndirici məbəd kimi baxır və onun maraqlı, öyrədici olmasını istəyir. Bu mənada uşaq teatrlarının üzərinə xüsusilə böyük məsuliyyət düşür. Çünki uşaq zövqü, azyaşlı tamaşaçı daim yeni, maraqlı tamaşalara baxmaq istəyir. Uşaq teatrları böyük incəsənətə maraq göstərməmişdən əvvəl ona hazırlıq dövrü kimi də -yərləndirilməlidir. Lakin Uşaq teatrlarının bu günki fəaliyyəti ürəkaçan deyil. Nağıllarımız o qədər təhrif olunmuş şəkildə tamaşaya qoyulur ki, uşaqlar əvvəl eşitdiyi nağılla, tamaşada gördüyü nağılın arasında çaşıb qalırlar. A.Şaiq adına Kukla teatrında nağıl personajlarını səsləndirən aktyorlar isə o qədər Bakı ləhcəsi ilə danışır, o qədər jarqon ifadələr işlədirlər ki, sanki kuklalar uşaqları deyil, valideynləri güldürmək üçün çalışırlar. Əvəzində uşaqlar isə heç nə anlamırlar. Kuklalar qorxunc şəkildə, çox primitiv düzəldilir və onları səsləndirən adamlar da nazik tül arxasından çox aydın görünürlər. 17. Teatrşünas Aydın Talıbzadə respublika kukla teatrlarının fəaliyyətini təhlil edərək yazır: Qax Kukla Teatrı məcazi-simvolist teatrdır, tamaşalarını, başqa sözlə anlatsaq, vizual mətnlərini həm də böyüklərə ünvanlayır. Teatrın kukla oyunları XX əsrin 30-cu illərini xatırladır. Kuklalar görkəmcə çox effektsizdir, hərəkət dinamikasından məhrumdurlar və seyrçidə heç bir emosiya oyatmırlar. Gəncə Kulka Teatrının kukla tamaşaları nağılın süjeti səviyyəsindən, nağıl hadisələrinin təhkiyəsindən uzağa getmir. Salyan Kukla Teatrı bir qədər fərqli metodika ilə işləməyə çalışır: kuklaçını seyrçidən gizlətmir, tamaşalarını aktyorla kuklanın birbaşa kontaktı üzərində qurur. Danışan kukla, əslində, tamam kuklasız tamaşadır. Bu pyesi yazanda A.Şaiq gücün, pulun, düşkün mənəviyyatın və sosial ehtiyacın canlı insanı necə kuklaya çevirdiyini göstərmək istəyirdi. Kukla teatrı da birə-bir müəllifin ardınca gedib və konkret heç bir bədii nəticə əldə etməyib. İdeya aktual səslənsə də, oyun üslubu, ifadə forması köhnə və maraqsız qalıb. Gəlinciklər (müəllif Sevinc Nuruqızı) tamaşası da Danışan kukla ya yaxın bir oyun estetikası sərgiləyirdi. Burada aktyorlarla qapit kuklalar eyni bir oyun məkanını bölüşürdülər. Gəlinciklər tamaşası emosiyaların səriştəsiz, vulqar və zövqsüz imitasiyası üzərində qurulmuşdu. Aktyorların kuklalarla heç bir ruhsal bağlılığı yoxdu: onlar dramatik teatrın səhnəsinə çıxmağa qadağa qoyulmuş pis ifaçılarla assosasiya yaradırdı. Dramaturji materialın mövzusu da, ortaya atdığı mənəvi problem də seyrçini inandırmaq iqtidarında deyildi. Mirzə Cəlilin eyniadlı alleqorik pyesi əsasında hazırlanmış Çay dəstgahı kukla oyunu üzüntülü, bədheybət, qorxulu bir yuxu-operanı xatırladırdı Yusif Fateh.Ulduzlar sön(m)ürmüş demək!!! Yaxud, incəsənətimizin «Ağabalalar» sindromu. P.S Nota qəzeti, 12 fevral 2012-ci il Aydın Talıbzadə. Azərbaycanda kuklalar kimə, nəyə və nə üçün gülür? Milli.Az Mədəniyyət» 07 iyul 2010-cu il 282

302 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Etiraf etməliyik ki, ХХI əsr insanının tərbiyəsində düzgün istiqamət seçmək о qədər də asan deyil. Uşaq teatrları gənc nəslin mənəvi aləminin, dünyagörüşünün zənginləşməsinə, zövqünün fоrmalaşmasına, maariflənməsinə хidmət etməlidir. Bu da öz növbəsində balacaların və yeniyetmələrin dünyagörüşünün inkişafında, maraq dairəsinin genişlənməsində, əxlaq və mənəviyyatının tərbiyəsində, onların xarakterinin mətinləşməsində və bütün bunların zəminində bədii zövqünün cilalanmasında əhəmiyyətli rol oynayır. Bakı uşaq teatrının hazırladığı hər tamaşanın mayası vətən sevgisi ilə yоğrulmuşdur. Şübhəsiz ki, minlərlə valideyn hər gün övladlarının оnlara ünvanladığı «Vətən nədir?», «Оnu qоrumaq nə üçün vacibdir», «Vətəni qоrumaq mənim də bоrcumdur?» suallarına cavab verməkdə çətinlik çəkir. Əslində bu sualların şablоn cavabları uşaqların «bəs nə üçün» lərlə başlanan real arqumentlərilə tоqquşur. S.M. Qənizadənin «Dursunəli ballıbadı» əsəri əsasında yuхarı sinif şagirdləri üçün hərbi vətənpərvərlik mövzusunda hazırlanmış bir hissəli kоmediya və «Vətən» tamaşasında vətən məhəbbəti, bu məhəbbətdən dоğan qüdsiyyət və gözəllik qabardılır ki, bu da tamaşanın vətənpərvərlik ruhunun bütün dоlğunluğu ilə əks оlunmasına imkan verir. Ayşad Məmmədоvun quruluşunda səhnələşdirilən 30 dəqiqəlik sözsüz tamaşa Azərbaycan himninin və bayrağının yaranmasına həsr olunub. Dinamik səhnələr, şuх nəğmələr, qəribə macaralara müşayət оlunan «Vətən» tamaşasında Azərbaycan bayrağını inamla dalğalandıran iştirakçılar vətən anlamını yüksəklərə qaldırırdı. Azərbaycan uşaq dramaturgiyasının uşaq teatrının səhnəsində tamaşaya qоyulan nümunələri arasında tərbiyə və təlqin dəyəri yüksək оlan, həyati və ibrətamiz pyeslər хüsusi yer tutur. Belə pyeslərdən biri də A. Sоltanın «Şapalaqsız gün» pyesidir. Eyni adlı tamaşa Avrоpa Şurasının sifarişi ilə hazırlanıb. Intiqam Sоltanın quruluş verdiyi bu tamaşanın ideyasının əsasında uşaqların hüquqlarının tapdanmasına, оnların zоrakılığa məruz qalmasına qarşı mübarizəyə çağırış dururdu. Tamaşada dövr və zaman amili ilə yanaşı, həmin məkandakıların münasibətləri və həyata baхışları da açıqlanır. Zaman və məkanın qarşılaşması, bu kəsimlərdə uşaqların azadlıq arzuları, хоşbəхtlik aхtarışları, öz hüquqlarının müdafiəsinə qalхması, haqqın qələbəsi öz müsbət həllinin tapırdı. Əlbəttə ki, yalnız mənəvi dəyərlər həyata uzun ömürlü, əbədi bir sənət vəsiqəsi ala bilər. Tamaşada Raufun (Əliağa Əliyev) qəlbindəki Qarabağ naləsi ilə ifa etdiyi Qarabağ şikəstəsi tamaşaçıların sürəkli alqışları ilə müşayət оlunurdu. Bəşəri dəyərlərə söykənən, zəngin köklərdən, fоlklоrdan bəhrələnərək bоy atan teatrın gənc nəsli milli ruhda tərbiyə etmək üçün atdığı hər addım işğal altında inləyən tоrpaqlarımızın хilasına çağırışdır. Teatrın repertuarında оlan Azu Sоltanın eyni adlı əsəri əsasında hazırlanan cəzaçəkmə müəssisəsində vərəm хəstəliyinə tutulmuş şəхsin öz ailəsinə gətirdiyi faciədən bəhs оlunan «Qalan ömrün ilk günü» tamaşası vərəm хəstəliyi və оnunla mübarizə ilə bağlı maarifləndirmə məqsədi daşıyırdı. Uşaq dram əsərlərindən danışarkən xüsusi olaraq vurğulamalıyıq ki, uşaqlar üçün yazılan müasir pyeslərin dayazlığı, məzmunca zamanın tələbinə cavab verməsi problemi hələ də həllini tapmayıb. Təbii ki, balacalar üçün işləyən ədib və dramaturqlar, hər şeydən əvvəl öz əsərlərini saf, aydın və anlaşıqlı dildə, uşaqların təsəvvürlər dünyasına uyğun üslubda yazmalıdırlar. Lakin bu əsərlərə qarşı irəli sürülən sadəlik, aydınlıq tələbini heç vaxt sadəlövhlük, primitivlik kimi qəbul etmək olmaz. Əsl bədii əsərdə sadəlik məzmun və mətləbin dərindən əks etdirilməsinə mane olmamalı, əksinə, məzmun və mətləbin müəllif məqsədinin daha yaxşı qavranmasına xidmət göstərməlidir. Uşaq ədədiyyatının mühüm bir sahəsi olan dramaturgiyaya tələbkarlıq zəiflədiyindən bu janr ədəbiyyatımızın ümumi inkişafından nə isə bir qədər ayrılmış və teatra tabe vəziyyətə düşmüşdür. Son illərin bir çox dram əsərləri teatr tərəfindən məmnuniyyətlə qəbul edilmiş və tamaşaya qoyulmuşdur. Lakin onların heç biri bütün ədəbiyyatımız üçün mühüm hadisəyə çevrilməmişdir. Son illərdə yaranan dram əsərlərində nə ədəbiyyatımızın qarşısında duran, nə də dramaturgiyanın bir janr kimi öz xüsusiyyətlərindən doğan qanuni tələblərə sənətkar məsuliy- 283

303 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» yəti ilə yanaşılmır. Nəticədə fikir cəhətdən yoxsul, bədii təsvir qüvvəsi zəif qeyri-təbii vəziyyətlər üzərində qurulmuş dram əsərləri səhnəyə yol tapır. Teatrla dramaturgiyanın qarşılıqlı əlaqəsində dramaturgiya və teatrın sənətkarlıq səviyyəsini aşağı salan bəzi uğursuz hallar əmələ gəlmişdir. Hələ də «müasirlik» və «müasir üslub» anlayışları ətrafında mülahizələr ətrafında fikir ayrılıqları mövcuddur. Müasirliyə formal yanaşanlar, onu müasir mövzu ilə məhdudlaşdıranlar da var. Yalnız mövzunun özünün müasir olması hələ işin yarısıdır, əsas məsələ sənətkarın özünün müasir düşüncəyə, dövrün estetik tələblərinə uyğun dünyagörüşünə malik olmasındadır. Onun həm təsvir etdiyi hadisələrin daxili mahiyyətində, həm də yaratdığı obrazların təfəkkür, tərzi-hərəkət və anlayışında müasirlik zənginliyi ilə görünməlidir. İstər tarixi, istərsə də müasir mövzuda yazılmış əsərlərdə və onların səhnə yozumunda həyatla, zamanla ayaqlaşmaq daha çox müasir uşaqların sosial problemlərini qabartmaq vacibdir. ƏDƏBİYYAT 1. Elçin. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı haqqında düşüncələr Ulduz jurnalı, 1982, 4, s Əjdər Ağayev. Uşaq ədəbiyyatı: böyüyən nəslin tərbiyəsində mühüm vasitə Təhsil və zaman qəzeti, 2008, 14 noyabr 3. Əhmədov C. Uşaq və zaman. Bakı, «Yazıçı», Ənvəroğlu H. Azərbaycan dramaturgiyası: tariхilik və müasirlik. Bakı, «Nurlan», Əsgərli Füzuli Feyruz oğlu Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının mərhələli inkişafı (Monoqrafiya) Bakı Xəlil Zahid, Seçilmiş əsərləri uşaq ədəbiyyatı haqqında məqalələri, çıxışları, müsahibələri, VI cild, Bakı, 2008, səh Qasımov H. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında yaradıcılıq meylləri. Bakı, «Elm», Nəbiyev B. Uşaq ədəbiyyatımız müasir mərhələdə (1983). 9. Nəbiyev B. Söz ürəkdən gələndə.-bakı, Şaiq A.. Xatirələrim. Bakı, 1961, səh

304 UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN TƏHLİLİ 285

305 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ELEKBER SALAHZADE NİN ÇOCUK ŞİİRLERİ Ali Şamil Hüseyin oğlu, Ganimet Seferov Azerbaycan ÖZET Azerbaycan'da çocuk edebiyatının tarihi eski çağlara dayanır. Folklor bu bakımdan oldukça önemlidir. 20. yüzyılda milli dilde okul kitaplarının basılması, çocuk medyasının meydana gelmesi çocuk edebiyatına dikkati artırıyor. Sovyetler Birliği dönemindeyse çocuk edebiyatı ideolojik önem taşıyor. Büyümekte olan nesli Komünizm ruhunda eğitmek için çocuk edebiyatına özel önem veriliyor. Stalin in ölümüyle Sovyetler Birliğinin politik yaşamında bir yumuşama duyuldu. Bu kendini edebiyatta da göstermeye başladı. Genç yazarlar Sovyet slogancılığından uzaklaşarak insanın iç dünyasına inmeye çalıştılar. Buna göre de onlara 60 lı yılların edebiyatçıları adı verildi. Azerbaycan'da da bu cereyanın öncülerinden biri şair Elekber Salahzade oldu. O büyükler için şiirler yazmanın yanı sıra çocuklar için de önemli şiirler yazmaya başladı. Elekber Salahzade de geleneğe dayanarak çocuklar için ilginç şiirler yazmaya başladı. Onun Şekil, Kelebek, Sakız, İkizler, Horuz vb. şiirleri çocukların sevimlisine çevrildi. Şair şiirlerinde alletrasyondan başarıyla yararlanarak çocukların kolay hafızasında kalan şiirler yazmakla yetinmedi, çocuklar için poemalar (uzun şiirler) de yarattı. Bu uzun şiirlerin bir kısmı Türk masalları esasında yazıldı. Onun Ördeğin seyahati, Tilki, çakal ve çakal tilki nağılı, Karsız kış, Ayı, Kabak, Dağa çıkan bağa, Bulut karı nağılı vb. uzun şiirleri az zamanda çocuklar tarafından sevildi ve onlardan tiyatrolar hazırlandı. Şairin çocuk şiirleri 1996 yılında Yanıltmaclı (tekerlemeli) alfabe adlı kitapta toplandı ve Gençlik yayın evinde basıldı. Anahtar kelimeler: Azerbaycan'da çocuk edebiyatı, Elekber Salahzade, 60 lı yıllar edebiyatı. Giriş Bolşevikler eski takvimle 1917 yılın 25 Ekiminde devrim ederek hükümeti ele aldılar. İlk günden onlar savaşı durduracakları, insan haklarını koruyacakları, esarette olan halkları istiklale kavuşturacakları, amelelere 8 saatlik iş günü vb. sloganlar ileri sürdüler. Ne yazık ki, bunların hiçbirisi olmadı. Aksine ülkeyi kavgası sardı. Özgürlük elde ederek cumhuriyetlerini kurmuş halkları Bolşevikler yeniden esaret altına aldılar. Onlar yeni cemiyet kurduklarını ilan etseler de bu cemiyette aile, ahlak, kültür, edebiyat nasıl olacağı hususunda net bilgileri yoktu. Bu da tartışmalara, karşı durmaya yol açıyordu.(şemsizade N., 1985) Yeni edebiyat oluşturmak isteyenler geleneğe dayanan, profesyonel yazarlara karşı durarak Ya bizden ol, ya bize karşı ol! sloganı ile onlara baskı yapıyorlardı. Yeni oluşturdukları edebiyat ise ideolojik olup sloganları hatırlatıyordu. Neredeyse geleneklere karşı duruluyor, eski dönemlerde yaratılanlar tamamen inkâr ediliyordu. Kendilerini komünistlere daha yakın kabul eden edebiyatçılar eski şiir örneklerini "sufi şiiri", "kokuşmuş", "ilkel", hatta "gayri kültürel" kabul ediyorlardı (Aliyev M., 1983:78). Bazıları da; "biz yüzümüzü Fuzulilere, Nesimilere, Vakıflara, Mirza Fathalilere, Hüseyin Cavitlere değil, Verharnlara, Uitmenlere, Jules Romanlara, Mayakovskilere ve bütün dünya klasiklerine çeviriyoruz (Gülen Adam, 1929:1) diye yazıyorlardı. Çocukları komünist ruhunda büyütmek için okullara, yeni kurulmuş eğitim kamplarında, çocuklara yönelik dergi ve gazeteleri bastırır, radyo ve televizyon programlarında röportajlar hazırlanırdı. Sosyalizm realizmi denilen bir edebi metot meydana çıkmıştı. Şair ve yazarlar sosyalizm realizmi metodu ile eserler yazmağa zorlanılırdılar. Yeni nesil, Komünizmin kurucusu olacak nesil hazırlanıyordu. Maalesef bu imkansızdı. Sovyet bürokratlarının sözüyle işi aynı değildi. Savaşlarda, ölüm kamplarında binlerce kişi öldürüldü. Sovyetlerdeki yanlış yönetime göre açlıktan milyonlarla kişi ölüyordu. Komünizmi öven şair ve yazarlar ise memlekette cennet yaratıldığını yazıyorlardı. Sovyetler Birliği İkinci Cihan Savaşını zafer kazanmış gibi bitirdi. Ülkenin içindeki ve dışındaki düşmanları mahvettiklerini ilan etse de ekonomide hızlı gerilemeler baş veriyordu. 286

306 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Sovyet okullarında eğitim görmüş, komünist ideolojisiyle büyümüş gençler de geleceğe inamsız yanaşıyor, zorakiliğin, sıkı yönetimin durdurulmasını istemiyorlardı. Sovyetler Birliğinin bürokratları İosif Stalin in ölümünden sonra ülkede baş veren noksanları onun adına yazarak, şahsiyete perestiş kampanyası başladılar. Ülkede bir az yumuşama, uyumluluk meydana geldi. Genç şair ve yazarlar slogancılıktan kurtularak insanın iç dünyasına inmeği, onun his ve duygularını okucuyusuna ulaştırmaya çalışıyorlardı. Edebiyatta yenileşme taraftarı olanlar 60 lı yılların edebi nesli olarak tanınmaya başladılar. Azerbaycan'da 60 lı yıllar edebi neslinin öncüllerinden biri de genç şair Elekber Salahzade oldu. 2.Elekber Salahzade nin Yaşam Öyküsü Elekber Salahzade 1941 yılı Martın 15 inde Azerbaycan ın Konakkend (şimdiki Guba) ilcesine bağlı Cimi köyünde doğmuş. İlçe merkezindeki liseyi bitirdikten sonra 1958 yılda Bakü deki Azerbaycan Devlet Üniversitesi nin Dil ve Edebiyat Bölümü ne kabul olunur. Lisede okurken şiir yazmaya başlayan genç Elekber, üniversitede okurken Rus ve dünya edebiyatının önemli eserleriyle tanışır yılda üniversiteyi bitiren genç Elekber Azerbaycan Yazarlar Birliğinin yayını olan Azerbaycan dergisinde çalışmaya başlıyor. Beş yıl sonra onun ilk şiir kitabı Beş yaprak Gençlik basım evinde 8 bin sayı basılıyor. İki yıl sonra ise bu basımevi onun çevrisinde soyca Kumuk olan Rus yazarı A. Tarkovski nin Güzel Gülayım hakkında povest düzyazısını yayınlıyor. Azerbaycan radyosunda hazırlanan Cevri saati programında röportajlar hazırlayan, dünya edebiyatı klasiklerinin eserlerini Azerbaycan radyosunu dinleyenlere ileten Elekber Salahzade yıllarında Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisinin dil, edebiyat ve sanat bölümünde, yıllarında Gençlik basımevinde tercüme ve şiir bölümünde, yıllarda Azerbaycan Yazarlar Birliği nin Bedii Edebiyatı Tebliğ Bürosu nun başkan yardımcısı, yıllarda Azerbaycan Yazarlar Birliği nin Ulduz dergisinde baş yazar, 2003 ten günümüze kadar Gobustan sanat dergisinin başyazarı görevinde çalışıyor. Öten yıllarda Yazıcı basım evi Elekber Salahzade nin Od heykel (1970), Gözler bakıyor dünyaya (1979), Hatıra çiçeği (1982), Yerimiz bir, göğümüz bir (1986), Od odası (1989), Nergis basın evi Vaat vadisi (2007) şiir kitaplarını yayınlamıştır. Genclik basım evi ise Elekber Salahzade nin çevrisinde Tevirka Pyatras ın Tilkinin kelegi (1970), A.P. Platonov un Dört hikaye (1971), Steri Lorens in Fransa ya ve İtalya ya santimantal seyahat (1973) vb. kitapları yayınlamışlar.(ahmedov Teymur, 1995:161) 2.Elekber Salahzade nin Çocuk Şiirleri Azerbaycan'da çocuk edebiyatı tarihini araştıran bilim adamları eski çağların edebi örneklerine, divan şiirine dayansalar da en önemli numunelerinin 20. yüzyılın başlarında ortaya çıktığını yazıyorlar. Mirze Elekber Sabir gibi mizah şairi de, Abbas Sehhet gibi romantik şair de, Abdulla Şaig, Süleyman Sani Ahundov, Ali Abbas Müznib, Semed Mensur vb. onlarla yazar milletin eğitimli ve vatansever gençliği büyümesi için çocuk edebiyatıyla uğraşıyor, onun iyi örneklerini ortaya koyuyorlar. Folklordan ve klasiklerden yararlanan Elekber Salahzade genç yaşlarında çocuklar için şiirler yazmaya başlamıştır. Büyükler için yazdığı şiirlerde modern edebiyata eğilimli olan, yaratıcılığında ak şiir türüne üstünlük veren şair çocuklar için yazarken geleneğe sadık kaldı. O, çocuklar için yazarken hece veznine daha çok önem veriyor. Edebi arayışlarda olan Elekber Salahzade geleneğe sadık kalarak çocuklar için kolay anlaşılsın deye hece vezninde yararlanırsa da eski Türk şiirindeki allitrasyondan-ses tekrarından da beceriyle yararlanmıştır. Bu bakımdan onun Yanıltmaclı alfabe şiiri oldukça önemlidir. O, Azerbaycan'da Sovyet döneminde kullanılan Kiril alfabesinin her harfine bir şiir yazıyor. Çocuklar için anlaşılır ve kolay ezberlenen bu şiirler hem de çocukların nutkunun gelişimine iyice tesir gösterebilir. Mesela g harfini tanıtırken yazar: 287

307 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Gar-gar garıldadı gara garğalar: Gar! Gar! Yagdı gar, Töküldü gar üstüne garğalar; Yağdı gara Gara gar. (Salahzade Elekber, 1996:87) Şair g sesinin tekrarından yararlanarak musikili bir şiir yazmanın yanı sıra hem de eşşesli kelimeleri de çocuklara sunuyor. Küçük bir şiirde üç anlam-kışta yağan kar, renk ve kargaların çıkardığı sesi taklit eden gar sözünden yararlanmıştır. Şair tekerleme türünden yararlanarak şiirlerin çocuklar tarafında iyice akılda kalmasına çalışmıyor, hem de onlara tabiat, hayat hakkında bilgiler veriyor. B harfini tanıtmak amacıyla yazdığı şiir dediklerimize iyi bir örnek ola bilir. Örneğin: Bal boldur bu yıl; Baştan balçı baba bildi, Böldü balçı baba. Bele-bele böldü, Böldü bala bala. (Salahzade Elekber, 1996:87) Z harfini tanıtan 4 mısralık küçük şiir ise çocukların gözü karşısında iki hayvan türünü- Zebr ve Zürafayı canlandırıyor. Elekber Salahzade yazıyor: Zolak-zolak Zürafe, Zebr de zolak-zolak. Bir zolu kızılı, bir zolu ak, Bir zolu zoğalı, bir zolu ak. (Salahzade Elekber, 1996:88) Ş harfini tanıtan şiirde ise şair Azerbaycan ın dağlar koynunda yerleşmiş Şeki kasabası hakkında tatlı bir bilgi vererek yazıyor: Şekildeki Şirin-şeker Şeki. Şeki şebekesi. Şakir in yok şehten şüphesi; Şekildeki Şeki, Şeki şebekesi. (Salahzade Elekber, 1996:93) Şair tekçe Yanıltmaclı alfabe şiirinde değil Bu denizin adı nedir? başlığı altında verdiği Yurdlar yurdu, Bakı, Karabağ, Gence, Babadağ, Göyçay, İstisu, Deveçi de deve yok, Hınalık vb. şiirlerinde minik yavrulara ve çocuklara Azerbaycan ın dağlarını, bölgelerini, köy ve kasabalarını tanıtmaya çalışıyor. Düşmen esaretinde kalmış Karabağ hakkında şair çocuklara böyle bilgi veriyor: Karabağ, Karabağ! Saçlarında gara bak, Dağlarında bara bak; Yağının dişlerinde Her karışın yara, bak! Karabağ, a Karabağ, Bağrı başı yara, bak! Elinde kabara bak, Gönlünde kabara bak! İnden böyle barı bak, Yan-yöreni ara, bak, Bir de düşman dara, bak, 288

308 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Her hörülen toru gör, Her yerini dara,bak!... (Salahzade Elekber, 1996:48-49) Elekber Salahzade çocuklara rakamları da ilginç bir şekilde öğretmeğe çalışıyor. 0 tanıtmak isterken yazıyor: Çelleğin çenberleri Neçe-neçe sıfırdır. Akı çellek doludur, Bes bu, nece sıfırdır? Traktorde, maşında Dört sıfırdır dört teker, Hiç sıfır da yol geder, Dalınca kotan çeker?! (Salahzade Elekber, 1996:86) Şairin folklor türü olan yanıltmaclardan yararlanarak hayvanlar, ağaçlar, güller vs. hakkında yazdıkları şiirler eğitim vermenin yanı sıra edebi değer acısından da önem arz ediyor. Onun Garğıdalı (Mısır), Goz ağacı (Ceviz ağacı), Dut, Palıt (Meşe), Cöke (Ihlamur), Çiçek vb. şiirleri bu bakımdan oldukça dikkati çekendir. Çocukları kötülükten kurtarmak, toplum için değerli bir kişiye çevrilmek için kendilerindeki tembelliği, uykucululuğu, şımarıklığı ıslah etmeğe çağırıyor. Elekber Salahzade nin çocuklar için yazdığı şiirler çok konuludur. O çocuklara karıncayı da, kelebeği de, mantarı da, elmayı da, inciri de, bulutları da, gölü de, suyu da, hatta sığırı, koyunu, civcivi de şiir diliyle tanıtıyor. Şair halk masallarından yararlanarak çocuklar için yazdığı Kaplanla pişiğin (kedinin) nağılı, Bulut karı nağılı, Dağa çıkan bağa nağılı, Karsız kış, Ayı, Kabak, Tilki, çakal ve çakal tilki nağılı, Ördeğin nağılı vb. uzun şiirlerin bir kaçı tiyatrolarda ve televizyonlarda tiyatroda gösterilmiştir. Sonuç Elekber Salahzade 20. yüzyılın 60 lı yıllarında edebiyata gelen bir çok şairler gibi yenileşme harekatının öncülerinden olmuştur. O, büyükler için yazmakla kalmamış çocuklar için de iyi şiirler yazmıştır. Bu şiirler çocukların eğitiminde de büyük rol oynamıştır. Azerbaycan Rusya nın esaretinden kurtulup özgürlüğüne kovuştuktan sonra 60 lı yıllar edebi nesli adlandırılan şair ve yazarların yarayıcılığında bir şaşkınlık yarandı. Onların bir çoğu eski metotlardan uzaklaşamadılar. Elekber Salahzade ise yaratıcılığında vatanseverlik konusuna daha çok dikkati artırdı. O, çocukların Azerbaycan a sevgi ruhunda büyümesi için yeni şiirler yazmaya başladı. KAYNAKLAR 1. Aliyev M. (I983) Edebi Tenkid ve Vezin problemi, Azerbaycan Sovyet tenkidinin Problemleri. ADU neşriyatı. Bakı. 2. Ahmedov Teymur. (1995). Azerbaycan Yazıcıları (Ansiklopedik malumat kitabı). Azerbaycan Ansiklopedisi Neşriyat Poligrafiya Birliği, Öner Neşriyatı, Bakı. 3. Gülen Adam.(1929) Şerbeti Şiir Hakkında İlk söz. Maarif İsçisi dergisi, sayı Salahzade Elekber.(1996). Yanıltmaclı alfabe. Gençlik neşriyatı, Bakı. 5. Şemsizade Nizameddin. (1985). Edebi mübahiseler(azerbaycan Sovyet edebyatşunaslığının teşekkülü). Yazıçı neşriyatı, Bakı. 289

309 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN QAVRANILMASI VƏ TƏHLİLİ PROBLEMLƏRİ Ped üzrə f.d. dos.bilal HƏSƏNLİ Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu, Filologiya Fakültəsi Azərbaycan ədəbiyyatı və tədrisi metodikası kafedrası Bakı/ Azərbaycan XÜLASƏ Uşaq şeirlərinin gənc oxucular tərəfindən dolğun şəkildə qavranılması, təhlili mürəkkəb problemdir. Bədii əsərlərin qavranılması mürəkkəb yaradıcı proses olub məktəblinin dünyagörüşü, həyat, estetik, oxucu və emosional təcrübəsi ilə bağlıdır. Bədii əsərin qavranılması şagirdlərin ədəbi təhsilinin bir elementi, onun əqli inkişafının, sosial yetkinliyinin, emosional- estetik duyumunun göstəricisi kimi çıxış edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, bədii əsərin intensiv mütaliəsi heç də mətnin obrazlı təhlilinə gətirib çıxarmır. Buna nail olmaq üçün şagirdlər ilk növbədə bədii əsərləri müstəqil oxumağı, qavramağı öyrənməlidir. Doğrudur, bədii mətni obrazlı təhlil etməyi şagirdlər məktəbdə öyrənirlər, lakin oxucunun müstəqil fəaliyyətindən, mütaliəyə şüurlu münasibətindən çox şey asılıdır. Kino, seriallar, televiziya, video, kompyuter, internet, mobil telefonun uşağın həyatında geniş yer tutması nəticəsində mütaliənin əvvəlki mövqelərini itirməsi ciddi problem kimi qarşıda durur. Uşaq şeirinin təhlili əsərin ideya-bədii keyfiyyətlərinin, təlimi və tərbiyəvi əhəmiyyətinin üzə çıxarılmasına xidmət etməlidir. Bu zaman bir sıra məqamların araşdırılması zəruridir. Uşaq şeirlərində milli və ümumbəşəri mənəvi dəyərlər, mövzu, qəhrəman, süjet, tarixilik, xəlqilik, elmilik, folklorla bağlılıq, uşaq şeirinin dili və üslubu kimi mühüm məsələlər təhlil zamanı diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Açar sözlər: Uşaq şeirləri, qavrama, təhlil, bədii əsər, dil, üslub, mütaliə, mənəvi dəyər, ideya PROBLEMS OF PERCEPTION AND ANALYSIS OF CHILDREN'S POEMS ABSTRACT Detailed in the perception of children's poems by young readers, the analysis of a complex problem. Student perception of artistic outlook of a complex creative process, life, aesthetic, and emotional experience associated with the reader. Perception of the literary works of the literary education of pupils in one of the components, the development of its intellectual, artistic - serves as an indicator of emotional development. It is necessary to take into account, the analysis of literary works, figurative, intensive reading of the text in the lead. To achieve this, first of all pupils an independent reading of literary works, learn to understand. It is true that a school students learn to analyze literary text of the figurative, but independent of the reader, reading a lot depends on the conscious attitude. Movies, serials, television, video, computer, internet, mobile phone in the life of a child reading a wide range of previous positions as a result of loss of place as the future is a serious problem. The analysis of the ideological and artistic qualities of the work of children's poetry. Should serve to detect the importance of training and educational. In this case, investigating a number of important points. Children's various national and universal moral values, theme, character, plot, historical, national character, scientific character, the relationship between folklore, during the analysis of significant issues such as language and style of children's poetry should be the focus of attention. Key words: Children's poems, perception, analysis, art work, language, style, reading, moral values, ideas. UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN QAVRANILMASI VƏ TƏHLİLİ PROBLEMLƏRİ Uşaq şeirlərinin gənc oxucular tərəfindən dolğun şəkildə qavranılması, təhlili mürəkkəb problemdir. Bədii əsərlərin qavranılması mürəkkəb yaradıcı proses olub məktəblinin dünyagörüşü, həyat, estetik, oxucu və emosional təcrübəsi ilə bağlıdır. Məlumdur ki, bədii əsərin qavranılması və təhlili zamanı təxəyyül, emosiyalar, təfəkkür, nitq bir-birindən təcrid olumuş proseslər kimi deyil, şəxsiyyətin üzvi şəkildə əlaqəli olan cəhətləri kimi fəaliyyət göstərir. Söz sənətinin qavranılması dedikdə, əsərin ideya-məzmununun, bədii xüsusiyyətlərinin dərk edilməsi başa düşülür. Psixoloqlar qavramanın sadəcə informasiya qəbul edilməsi kimi başa düşülməsinin əleyhinə çıxır, onu sövqetmə, maraq, tələbatlarla sıx əlaqəli olan fəaliyyət kimi şərh edirlər. Bədii əsərin qavranılması gənc nəslin ədəbi təhsilinin bir elementi, onun əqli inkişafının, sosial yetkinliyinin, emosional- estetik duyumunun göstəricisi kimi çıxış edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, bədii əsərin intensiv mütaliəsi heç də mətnin obrazlı təhlilinə gətirib çıxarmır. Buna nail olmaq üçün oxucu ilk növbədə bədii əsərləri müstəqil oxumağı, qavramağı 290

310 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il öyrənməlidir. Doğrudur, bədii mətni obrazlı təhlil etməyi şagirdlər məktəbdə öyrənirlər, lakin oxucunun müstəqil fəaliyyətindən, mütaliəyə şüurlu münasibətindən çox şey asılıdır. Gənc oxucular poeziya nümunələrini nəsr əsərlərinə nisbətən çətinliklə qavrayırlar. Bu, ilk növbədə uşaqlarda poetik təxəyyülün zəif inkişafı ilə əlaqədardır. Lirik əsərlərin ideya-bədii xüsusiyyətlərini, xüsusən assosiasiyaları, metaforaları başa düşmək, düzgün qiymətləndirmək üçün şagirdin emosional-mənəvi təcrübəyə, sənətkarın hiss və həyəcanlarını, oxucuya aşılamaq istədiyi əhvali-ruhiyyəni duymaq, daxilən yaşamaq, özününküləşdirmək bacarığına malik olması zəruridir. Əks-təqdirdə o, mətndəki ovqatı duymaqda, sözaltı mənanı başa düşməkdə, əsərin dərin qatlarına nüfuz etməkdə çətinlik çəkəcəkdir. Bədii əsərin qavranılmasına şagirdin yaş xüsusiyyətləri ilə yanaşı, fərdi imkanları da təsir göstərir. Aparılmış tədqiqatlarda şagird qavramasının üç tipi göstərilir: Birinci tip üçün əyani və obrazlı elementlərin qavranılması səciyyəvidir. Bu şagirdlər bədii mətn üzərində işə maraq göstərir, müəllifin istifadə etdiyi təsvir və ifadə vasitələrinə diqqət yetirirlər.ikinci tip üçün söz və məntiqi elemenlərin qavranılması səciyyəvidir. Bu şagirdlər plan tərtibi, yekunlaşdırıcı işlər zamanı fəallıq göstərir, bədii sözə həssas yanaşmırlar. Bu tip üçün bədii əsərin tələm-tələsik, başdansovdu oxunması, hadisələrin nə ilə bitəcəyini öyrənməyə maraq, bədii təsvirlərə, tarixi məlumatlara və s. diqqət yetirilməməsi səciyyəvidir. Üçüncü tip qarışıq tipdir. Müəllim ayrıayrı siniflərdə şagirdlərin bu qavrama xüsusiyyətlərini bildikdə, fərdi tapşırıqları düzgün müəyyənləşdirir, şagirdlərin maraq və qabiliyyətlərini inkşaf etdirməyə nail olur. Bədii əsərin qavranılması şagirdlərin ədəbi təhsilinin bir elementi, onun əqli inkişafının, sosial yetkinliyinin, emosional- estetik duyumunun göstəricisi kimi çıxış edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, bədii əsərin intensiv mütaliəsi heç də mətnin obrazlı təhlilinə gətirib çıxarmır. Buna nail olmaq üçün şagirdlər ilk növbədə bədii əsərləri müstəqil oxumağı, qavramağı öyrənməlidir. Geniş maraqları, bir çox məsələlər barədə müstəqil rəyi, mülahizələri olan, musiqidən, kinodan, kompyuter texnologiyasından müasir gənc oxucunu yüksək ideya-bədii dəyərə malik şeirlərin mütaliəsinə, əsl sənətkarla dialoqa sövq etmək lazımdır. Yalnız quru nəsihətləri, hazır hökmləri təkrar edən, bədii cəhətdən zəif əsərlər şagird-oxucunu cəlb etmir, onun hiss və duyğularına emosional-estetik təsir göstərmir. Son illərdə bədii ədəbiyyatın, o cümlədən şeirin mütaliəsinə marağın azalmasına, bədii informasiyanın qavranılmasına müasir texniki vasitələr təsir göstərir. Kino, seriallar, televiziya, video, kompyuter, internet, mobil telefonun uşağın həyatında geniş yer tutması nəticəsində mütaliənin əvvəlki mövqelərini itirməsi ciddi problem kimi qarşıda durur. Bu baxımdan oxucu fəallığının artırılması problemi öz həllini gözləməkdədir. Bu, məktəbin, müəllimin başlıca vəzifələrindən biridir. Gənc nəslin mütaliə mədəniyyəti cəmiyyətin mənəvi potensialının mühüm göstəricisi sayılır. Uşaqların mütaliə dairəsinin genişləndirilməsi mənəvi mədəniyyətin qaynaqları, humanitar biliklərin zənginləşdirilməsi ilə bağlı məsələdir. Gənc oxucuların mütaliəsindəki bir çox çatışmazlıqların səbəbi onların yaş və fərdi xüsusiyyətləri ilə deyil, daha çox məktəbdə ədəbiyyat tədrisinin nöqsanları ilə bağlıdır. Məktəbdə ədəbiyyatın öyrənilməsi bədii mətnin təbiətinə zidd olmamalı, oxucu qavraması nəzərə alınmalı, mütaliə motivasiya əsasında, şagirdin maraqları nəzərə alınmaqla təşkil edilməlidir. Məktəblilərdə bədii əsərin oxusuna sabit tələbat, yaradıcı münasibət aşılamaq, estetik zövq tərbiyə edilməsinə nail olmaq üçün müəllim bu mütaliənin həqiqi mənzərəsini bilməli, şagird-oxucunun formalaşmasına məqsədyönlü təsir göstərməlidir. Mühüm problemlərdən biri də uşaq ədəbiyyatı, o cümlədən uşaq şeiri ilə bağlı müəllim və kitabxanaçılara istiqamət verən ədəbi-tənqidi materialların, bədii təhlil nümunələrinin azlığıdır. Hazırda uşaq ədəbiyyatı sahəsində ədəbi tənqidi materiallara, şərhlərə ciddi ehtiyac duyulmaqdadır. Məqalədə məqsədimiz bu sahədə boşluğu qismən doldurmaq, uşaq şeirinin təhlilində diqqət yetirilməsi zəruri olan bəzi problemlərə münasibət bildirməkdir. Bədii əsərlərin təhlili onların ədəbi növ və janr xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla aparılmalıdır. Bədii mətnin təhlilinin metodoloji prinsipləri ümumi olsa da, onun bu və ya digər ədəbi 291

311 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» növə aid olması əsərin forma xüsusiyyətlərinin təhlilinə, priyomların seçilməsinə öz təsirini göstərir. Digər janrlar kimi, lirik əsərlər də əsərin ədəbi növ, janr xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla öyrənilir. Lirik əsərlər üçün epik və dramatik növdə olduğu kimi insanın məişətinin, həyat həqiqətlərinin obyektiv reallığa uyğun təsviri deyil, qəhrəmanın ovqatı, yüksək hiss və həyəcan, emosionallıq və yığcamlıq, tərənnüm, obyektə subyektiv münasibət səciyyəvidir. Lirik əsərlər yüksək idealları, mənəvi hisləri əks etdirdiyi üçün şagirdlərə güclü tərbiyəvi təsir göstərir. Odur ki, lirik əsərlərin öyrənilməsi, xüsusən forma xüsusiyyətlərinin təhlili digər ədəbi növlərdən fərqli aparılmalı, bədii təsvir və ifadə vasitələrinin ideyanın, obrazın səciyyəsinin, emosional ovqatın aydınlaşdırılmasında rolu müəyyənləşdirilməlidir. Son illərdə yüksək ideya- bədii dəyərə malik uşaq şeirləri yazılması ilə bağlı uğurlu təşəbbüslər olsa da, ümumən bu sahədə vəziyyət hələ arzu olunan səviyyədə deyildir. Uşaq şeirləri yazan bir sıra müəlliflərin əsərlərində mövzu məhdudluğu, ideya qıtlığı, dilin bəsitliyi, bədii təsvir və ifadə imkanlarından zəif istifadə olunması ciddi qüsur kimi qeyd edilməlidir. Bütün bunlar uşaq şeirinin təhlilinə xüsusi diqqət yetirməyi, gənc oxucuların ən yaxşı bədii nümunələri oxumasına diqqət yetirməyi tələb edir. Uşaq şeirində milli və ümumbəşəri mənəvi dəyərlər. Uşaq ədəbiyyatı, o cümlədən onun mühüm qolu olan uşaq şeiri gənc nəsildə milli birlik, vətən namusunun hər şeydən üstün olması, xalqa, xalq işinə sədaqət, doğma torpağa, soykökünə bağlılıq, xalqımızın tarixi şəxsiyyətlərinə, qəhrəman övladlarına, şəhidlərə ehtiram hissinin tərbiyə olunması, ana dilinə məhəbbət, onun qədrini bilmək, dəyərləndirmək, qorumaq hissinin, milli və ümumbəşəri mənəvi dəyərlər (insanpərvərlik, xeyirxahlıq, dostluq, şərəf, ləyaqət, vicdan, ailədə, cəmiyyətdə davranış mədəniyyəti, əməksevərlik, düzlük, mərdlik, mübarizlik, prinsipiallıq, sadəlik, təvazökarlıq, halallıq və s.) aşılanması, estetik zövq, duyum formalaşdırılması baxımından geniş imkanlar açır. Elmi-pedaqoji fəaliyyətini uğurla uşaq ədəbiyyatı sahəsində yaradıcılığı ilə uzlaşdıran Əjdər Ağayevin poetik təravəti, dil-üslub xüsusiyyətləri ilə seçilən uşaq şeirləri ilə oxucuya ilk növbədə nəcib hislər, gözəl duyğular aşılayır, onu mənən saflaşdırmaq, kamilləşdirmək niyyəti izləyir. Nəvəmə şeirinin bu mövzuda yazılmış əsərlər içərisində özünəməxsus yeri var. Nəvəsi Əjdərin dünyaya gəlməsi xəbəri baba qəlbinə sonsuz sevinc, onun gələcəyi ilə bağlı xoş ümidlər bəxş edir. Babanın qəlbində baş qaldıran hislər hər bir insana xas olan təbii duyğulardır. Lakin şair öz nəvəsinin yalnız bir nəslin davamçısı kimi sağlam, gümrah, xoşbəxt olması istəyi ilə məhdudlaşmır, onun həm də əsrlərlə həsrətində olduğu azadlıq, müstəqillik niyyətinə qovuşmuş ulu bir ölkənin yeni bir vətəndaşı olmasını arzulayır. Şairin ən böyük arzusu nəvəsinin vətənpərvər, Koroğlu hünərli bir gənc kimi böyüməsi, əsl vətəndaş olmasıdır. O, dünyaya vətənin bir əsgərinin, bir müdafiəçisinin də gəlişinə sevinir: Bir zabitdi, yurd qoruyur atası Nəvəm, böyü, sən də igid əsgər ol. Cəngavər ol, düşmənlərə batası Koroğlutək basılmayan bir nər ol. Şair məkrli qarı düşmən in mövcudluğunu unutmamağa səsləyir, hər bir azərbaycanlının qəlbində üövr edən Şuşa nisgilini xatırladır, xain qonşularımızın tapdağı altında olan bu qədim qalamızın bir gün xilas olacağına inamını ifadə edir. Şeirdə sənətkarın nəvəsinin bir insan kimi necə böyüməsi, hansı mənəvi keyfiyyətlərə sahib olması ilə bağlı düşüncələri diqqəti cəlb edir. Şairin arzusu nəvəsi Əjdəri həyatda ağıllı, ayıq-sayıq, hiylələrə aldanmayan, biliyinə, elminə güvənən, mübariz, qeyrətli, ləyaqətli, şərəf hissini uca tutan bir gənc kimi görməkdir. Əsərdə ədəbli olmaq, pür-kamala yiyələnmək, öz xeyirxah əməlləri ilə xalqa xidmət etmək əsl insani keyfiyyətlər kimi mənalandırılır. Uşaq ədəbiyyatının problemlərini ardıcıl araşdıran şair Qəşəm Nəcəfzadə diqqəti vətənpərvərlik mövzusunda əsərlərlə bağlı ciddi bir problemə yöbnəldir. Ədibin fikrincə, bəzən 292

312 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il bizdə kütləvi şəkildə qorxmaz, döyüşkən, hər şeydən başı çıxan, kollektiv, üfürdülmüş, şişirdilmiş, sosrealizmdən gələn yalançı, pafoslu, vətənçi bu gün ədəbiyyatımızda meydan sulayır...bu, yaşlı bir şairin zorla uşaq qəlbinə, dilinə pərçim elədiyi və guya bununla da cəmiyyətdə vətənpərvərlik işinin çox mütəşəkkil getdiyini göstərmək faktıdır. Mirrəhim Ələsgərlinin 2-ci sinif üçün Azərbaycan dili dərsliyinə salınmış Salam, doğma Azərbaycan şeiri gənc nəslə vətənpərvərlik duyğuları aşılanması kimi xoş bir niyyətlə yazılmışdır. Ümumən yaxşı təsir bağışlayan bu şeirdə uğursuz bədii ifadələr müəllif niyyətinə xələl gətirir: Min illərdən keçmişik biz, Mərdlik donu biçmişik biz, Səni Vətən seçmişik biz. Sənə batmaz ölüm, hicran, Salam, doğma Azərbaycan! Fikrimizcə, Mərdlik donu biçmişik biz ifadəsi gəlişi gözəl olsa da, bəzi misralar bədii baxımdan kasad, uğursuzdur. Balaca oxucu mərdlikdən don biçməyin mənasını necə başa düşsün? Səni Vətən seçmişik deyəndə sanki başqa bir torpaqdan gələn bir xalqın bu yeri vətən seçməsi başa düşülür. İnsan doğulduğu Vətəni seçirmi? Bizə batmaz ölüm, hicran nə deməkdir? Oxucu bunu necə başa düşsün? Salam, doğma Azərbaycan misrası isə elə təsəvvür yaradır ki, müəllif uzun illərin ayrılığından sonra Vətənə dönüb. Lakin əsərin ümumi kontekstindən bu nəticəyə gəlmək mümkün deyildir. Uşaq şeirlərində mövzu, süjet və qəhrəman. Əsərin uşağa tərbiyəvi təsiri mövzunun düzgün seçilməsindən çox asılıdır. Bədii əsərin mövzusunun seçilməsi cəmiyyətin mənəvi idealları, ədəbiyyatın özünün inkişaf səviyyəsi ilə müəyyənləşir. Uşaq şairi həyatı oxucunun yaş, idrak səviyyəsinə uyğun bir tərzdə şərh etməlidir. Mövzu məhdud olmamalı, oxucunu fəal həyata sövq etməlidir. Mövzu seçilərkən onun dövr, cəmiyyət üçün aktuallığı, uşaq üçün gücçatan səviyyədə, onun qavrama imkanlarına uyğun olması, təlim-tərbiyə vəzifələrinin yerinə yetirilməsinə imkan yaratması nəzərə alınmalıdır. Uşaq şeirlərinin qavranılması və təhlilində süjet və qəhrəman problemi çox əhəmiyyətlidir. Belə ki, yaşlılar üçün yazılmış lirik əsərlərdən fərqli olaraq uşaq ədəbiyyatında süjetli şeirlər mühüm yer tutur. Maraqlı, cəlbedici mövzu, süjet, yaddaqalan, güclü qəhrəman obrazları yazıçının bədii istedadının göstəricisidir. Uşaqlar dinamik süjetli, maraqlı, öz yaşıdlarından, təbiətdən, qeyri-adi hadisələrdən, macəralardan bəhs edən əsərlərə böyük maraq göstərirlər. Uşaq əsərlərinin qəhrəmanları onların yaşıdı və yaşlılar olur. Sənətkar oxucunun yaşıdlarını əksər hallarda qəhrəman seçməklə onun həyat təcrübəsinə uyğun hadisələri təsvir etmək imkanı qazanır. Oxucu özünü yaşıdı olan qəhrəmanın yerində təsəvvür edir, onun hiss və həyəcanlarına şərik çıxır, müqayisələr aparır. İlyas Tapdığın yaşlı insana və doğma təbiətə qayğıkeş münasibət aşılayan Babaya kömək əsəri müasir süjetli uşaq şeirinin nümunəsi kimi diqqəti cəlb edir. Şairin bağda Baxşı babaya kömək üçün uşaqlara müraciəti quru nəsihətçilikdən uzaq olduğu üçün müasir balaca oxucuya təsir edə bilir, onu düşündürür. Şeirin dilinin axıcılığı, səmimiliyi ilə seçilir: Bizim Baxşı babanın, Bizim yaxşı babanın Ayrıca güllüyü var. Bağının bir yanında Qəşəng şitilliyi var. Baba qocalıb,təkdi, Ona kömək gərəkdi. İndi tənəklərə də Balaca ləklərə də, 293

313 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Ayrıca güllüyə də, Gözəl şitilliyə də, Kömək, kömək gərəkdi! Uşaq şeirinin xəlqi səciyyəsi. Uşaq şeiri və folklor. Uşaq ədəbiyyatında xəlqilik onun uşaqlar tərəfindən başa düşülməsini, sevilməsini, onları yüksək ideyalarla silahlandırmasını, humanist məqsədlərə istiqamətləndirməsini nəzərdə tutur. Azərbaycan uşaq folklorundakı, yazılı uşaq ədəbiyyatındakı xəlqilik həm də özünü onda göstərir ki, bu ədəbiyyat gənc oxucunu xalqın həyat tərzi, mənəvi idealları, adət-ənənələri, dünyagörüşü ilə yaxından tanış edir. Böyük sənətkarlar uşaq şeirlərində həyat hadisələrinə, ətraf aləmə xalqın gözü ilə baxır, xalq mənafeyinin müdafiəçisi kimi çıxış edir. Şifahi xalq ədəbiyyatı uşaq ədəbiyyatının mühüm qaynaqlarındandır. Məlumdur ki, uşaq gözlərini dünyaya açan gündən ana laylasının həzin sədaları atında yuxulayır, ağlayanda isə oxşamalar, qoşmalar deyərək onları kiridirlər. Şifahi xalq ədəbiyyatının incilərindən - nağıllar, atalar sözləri və məsəllər, nəğmələr, təmsillər, tapmacalar, yanıltmaclar, düzgülər, acıtmalardan bəhrələnən uşaqda kiçik yaşlarından bədii duyum, ana dilinə məhəbbət inkişaf edir. Bu söz sənəti nümunələri içərisində xüsusi mövqeyə malik olan qəhrəmanlıq dastanlarında vətənpərvərlik, qəhrəmanlıq, haqq, ədalət uğrunda mübarizə, humanizm, dostluq, birlik kimi bəşəri ideyalar mühüm yer tutur. Uşaq şeiri yazan sənətkar xalq yaradıcılığı nümunələrinin təcrübəsini öyrənir, uşağın qavrama imkanlarını nəzərə alır. Bu baxımdan xalq nağıllarının dili nümunə göstərilə bilər. Nağıllar ilk növbədə dilin təbiiliyi, şirinliyi, səmimiliyi, axıcılığı ilə oxucu qəlbinə təsir edir. Xalq nağıllarında balaca oxucuya bərabərhüquqlu həmsöhbət kimi yanaşılır, canlı, xəlqi dillə söhbət aparılır. Əjdər Ağayevin bədii yaradıcılığında folklorla bağlılıq güclüdür. Ədibin şeirlərinin dilindəki şifahi xalq ədəbiyyatından gələn axıcılıq, səlislik, şirinlik, ifadəlilik onun ideya-bədii dəyərini artırır, balaca oxucuya emosional təsirinin güclənməsinə səbəb olur. Günel şeirində şifahi xalq ədəbiyyatının geniş yayılmış janrlarından olan oxşamaların təsiri aydın duyulur. Lakin şair bu şeirdə orijinal ifadələr, epitetlər, bənzətmələrdən istifadə etməklə ata-ananın övlada məhəbbətini yeni məzmunda, deyim tərzində ifadə etməyə müvəffəq olmuşdur. Günel gün kimi göyçək, Açılıb çiçək-çiçək. Yanaqları almadır, Günel bala bal dadır. Əsərdə Dövlətdə dəvə, övladda nəvə atalar sözünün məqamında işldilməsi də müəllif niyyətinin daha dolğun bədii ifadəsinə xidmət edir. Şair oxşama üslubunda yazdığı bu şeirin bəndləri arasında laylaya xas olan Günelim, ay Günelim, Ver mənə hay, Günelim nəqəratlarını işlətməklə ahəngdarlığı, ritmi, musiqililiyi artırmış, əsərə şərqi səciyyəsi vermişdir. Bununla yanaşı, ümumən müasir uşaq şeirində uşaq folkloru ənənələrindən uzaqlaşmamaq, ondan lazımınca bəhrələnə bilməmək meyilləri də aşkar görünməkdədir. Uşaq folkloru nümunələrindəki ritm, melodiya, axıcılıq, fikir tutumu, uşaq həyatının, düşüncəsinin bədii əksi müasir uşaq şeirimiz üçün örnək olaraq qalmalıdır. Əlbəttə, biz heç də bununla uşaq şeirində müasir düşüncənin, təfəkkür tərzinin, həyata baxışın, məzmun və forma axtarışlarının əhəmiyyətini azaltmaq fikrində deyilik. Uşaq şeirində elmilik. Uşaq şeirinin ən yaxşı nümunələrində gənc oxucunun insanları, həyatı, təbiəti, dünyanı dərk etməsi üçün əhəmiyyətli olan idraki məlumatlar, biliklər bədii dillə verilir. Hələ XVI əsrdə M.Füzuli divanının müqəddiməsində yazırdı ki, elmsiz şeir bünövrəsiz divar kimidir və bünövrəsiz divar isə çox etibarsız olur. Şeirimin elm zinətindən məhrum olmasını nöqsan sayıb bir müddət həyatımı elmləri öyrənməyə sərf etdim. 294

314 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Bu baxımdan uşaq şeirlərində elmi və bədii təfəkkürün vəhdət təşkil etməsi, elmə, biliyə, dünyanı dərk etməyə çağırış motivlərinin güclü olması zəruridir. Xalq şairi Rəsul Rza-nın «Təbiət ensiklopediyası»nda başlıca məqsəd kiçik yaşlı uşaqlarda təbiətin zəngin neməti haqqında ilkin təsəvvür yaratmaq olmuşdur.«bostan və tərəvəz bitkiləri» seriyasında şair yarpız, bibər, kartof, kələm və b. haqqında yığcam mənzum oçerklər yazmışdır. R.Rza hər hansı bir bitkidən bəhs edərkən onun adı, növü, yetişdiyi yeri haqqında yığcam danışır. «Ev quşları» kitabında cücə, xoruz, beçə, qaz, ördək, arı və s. bəhs olunur. Burada ev quşlarının əlamətləri, yaşayış tərzi, məişətimizdə yeri və s. cəhətlərindən danışılır. «Ev heyvanları» seriyasında məişətimizdə və təsərrüfatda mühüm yer tutan heyvanlardan bəhs edilir.«çöl quşları» seriyasında şair quşlar haqqında ensiklopedik məlumat verir. O, yeri gəldikcə bülbül, kəklik, qartal, durna, turac və b. quşlar haqqında çox yazıldığını, nağıllarda və klassik ədəbiyyatda bu quşların qəhrəmanın arzu və istəyinin yerinə yetirilməsinə kömək edən rəmzi obrazlar olduğunu da söyləyir. Uşaq şeirində tarixilik. Hər bir uşaq əsəri yarandığı tarixi şəraitlə əlaqədə götürülməli, araşdırılmalı, qiymətləndirilməlidir. Nəzərə almaq lazımdır ki, hər tarixi mərhələdə uşaq ədəbiyyatı qarşısında özünəməxsus, fərqli vəzifələr durur və uşaq ədəbiyyatı həmin vəzifələrə, dövrün tələblərinə müvafiq şəkildə yaranır, inkişaf edir. Bu baxımdan keçmişdə yaranmış bədii əsərə müasir ədəbiyyatşünaslığın nailiyyətləri zirvəsindən, müasir siyasi, ictimai həyatın inkişaf səviyyəsindən çıxış edərək qiymətləndirmək doğru olmazdı. Azərbaycanın qədim tarixi, Dədə Qorqud dastanları, Babək, Koroğlu dastanlarının motivləri əsasında, eləcə də yaxın keçmişimiz, 20 Yanvar, Qarabağ müharibəsi, qaçqınlar, şəhidlər, qəhrəmanlar mövzusunda yüksək ideya-bədii dəyərə malik, tarixi həqiqətləri sənətkarlıqla əks etdirən şeirlərin ədəbi tənqid tərəfindən təhlil süzgəcindən keçirilməsi, dəyərləndirilməsinə ehtiyac böyükdür. Uşaq şeirinin dili və üslubu. Gənc nəslə doğma dilimizi sevdirmək uşaq ədəbiyyatının qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir. Bədii əsərdə öz əksini tapan ana dili xəzinəsi vasitəsilə uşaq əvvəlki nəsillərin mənəvi dəyərlərini mənimsəyir, öz xalqının dünyagörüşünə, təfəkkür tərzinə yiyələnir, vətənpərvərlik ruhunda böyüyür. Bu baxımdan uşaq əsərlərinin dili xəlqi olmalı, həmin əsərlərdə xalq dilinin zənginliyi, şəhdi - şəkəri öz əksini tapmalıdır. Uşaq əsərləri yazan sənətkar xalq yaradıcılığı nümunələrinin təcrübəsini öyrənir, uşağın qavrama imkanlarını nəzərə alır. Bu baxımdan laylalar, oxşaamalr, bayatılar, düzgülər, cırnatmalar, saymacalar və s. janrların dili nümunə göstərilə bilərhəmin əsərlər, ilk növbədə, dilin təbiiliyi, şirinliyi, səmimiliyi, axıcılığı ilə oxucu qəlbinə təsir edir. Müasir uşaqlar şeirlərində bu ənənə gözlənilməli, dilin sadəliyi, yığcamlığı diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Uşaq şeiri üçün dilin aydınlığı, düzgünlüyü, ifadəliliyi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda süni mürəkkəblikdən qaçılmalı,, yeganə lazımlı bədii söz, ifadə tapılıb yerində işlədilməlidir. Dilin bəsitliyi, yoxsulluğu, şablon söz və ifadələrdən istifadə uşaq şeirinin başlıca nöqsanlarıdır. Əsər pis dillə yazılıbsa, heç bir ideya uşağa çatmayacaqdır. Dilin təhrifi, qrammatik səhvlər nəticə etibarilə fikrin təhrifinə səbəb olur, hadisələrin məntiqi ardıcıllıqla qavranılmasına mane olur. Əsl sənətkar kiçik, miniatür şeirləri dönə-dönə dəyişdirir, folklora xas olan aydınlığı, duruluğu əsərin dilinə gətirməyə çalışır. Görkəmli şair M.Ə.Sabirin yaradıcılığının mühüm bir qolunu təşkil edən uşaq şeirləri bu gün də dilin xəlqiliyi, axıcılığı, ifadəliliyi baxımından nümunə göstərilə bilər. Böyük sənətkar uşaq şeirlərinin ideya-bədii kamilliyinə xüsusi diqqət yetirmişdir. O, uşaq əsərini çap etdirməzdən əvvəl uşaqlarına dönə-dönə oxudar, əzbər söylədər, diqqətlə dinləyər, hansı sözün, ifadənin çətin tələffüz olunduğuna, yerinə düşmədiyinə xüsüsi diqqət yetirərdi. Balaca oxucularla belə ünsiyyət, bədii eksperiment nəticəsində sənətkar uşaq şeirlərinin dilini cilalayardı. Zahid Xəlilin uşaq şeirlərinin uğuru xalq dilinin zənginliyindən istedadla bəhrələnməyin, lirik uşaq folklorunun şəhdi-şəkərinin şeirə gətirilməsinin uğurlu bəhrəsi kimi diqqəti cəlb edir. 295

315 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Qar yağıb çiçək-çiçək, Qar yağıb lopa-lopa. Qar geyinmiş təpələr Bənzəyir bir ağ topa. Atıb yaşıl kürkünü, Ağ bürünüb ağaclar. Baxırsan, elə bil ki, Qar gətirib ağaclar. Hələ Muğana, Milə Nə qədər qar düşübdür. Deyirsən bu düzlərə Ağ buludlar düşübdür. Qarın gah çiçək-çiçək, gah da lopa-lopa yağması, qar geyinmiş təpələrin ağ topa bənzəməsi, ağacların yaşıl kürkünü atıb ağa bürünməsi, ağacların qışda bar əvəzinə qar gətirməsi, qar yağanda düzlərə sanki ağ buludların düşməsi balaca oxucunun təfəkkürünə, təxəyyülünə qida verir, onu təbiətin əsrarəngiz gözəlliyini duymağa, bu barədə düşünməyə, ondan zövq almağa sövq edir. Şeirin son misralarındakı bədii tapıntı, orijinal bənzətmələr, deyim tərzi uşaq ruhuna, bədii qavrayışına, düşüncə tərzinə uyğun olduğu üçün təsirlidir, yaddaqalandır: Görün necə parlayır Qar dümağ ipək kimi. Evlər qalın altından Çıxıb göbələk kimi. R.Yusifoğlu az sözlə dərin fikirlər deməyi, xırda ştrixlər, bədii detallarla böyük mətləbləri ifadə edən şairdir. Ədibin yığcam, təsirli şeirlərinin məna yükü ağırdır. «Pəncərə» şeiri bu baxımdan səciyyəvidir. Əsərdə dünyadakı müxtəlif pənjərələrdən söz açılır. Şair pənjərələrin dağa, dərəyə, meşəyə, dənizə açılmasından, evlərə, mənzillərə işıq gətirməsindən, qojaya, uşağa nur bəxş etməsindən söz açır. Son bənddə söylənən fikir pəncərə barədə deyilənlərin məntiqi yekunu kimi səslənir: Pəncərəsiz yaşamaq, Bil ki, əfsanə sözdü. Ürəyin pəncərəsi Bir cüt işıqlı gözdü. R.Yusifoğlunun balaca oxucular arasında əsərlərinin uğurunu da ilk növbədə «uşaqların dilini» bilməsində, dünyaya uşaq gözləri ilə baxmasında axtarmaq lazımdır. Lakin şair öz əsərlərində oxujunun arxasınca getmir, bədii deyimlər, təsirli misralar, əxlaqi- mənəvi dəyərləri əks etdirən fikirlərlə onun nitqini, dünyagörüşünü zənginləşdirir, ilk baxışda adi görünən məsələlərə, həyat, təbiət lövhələrinə həssas nəzərlərlə baxmağa sövq edir. Uşaq şeirlərinin qavranılması və təhlili problemləri üzrə tədqiqatlara müasir dövrdə böyük ehtiyac vardır. Bu problemlərin elmi müstəvidə həlli uşaq şeirlərinin mütaliəsi və qavranılmasını yeni keyfiyyət səviyyəsinə qaldırmağa imkan verərdi. ƏDƏBİYYAT 1. Ağayev Ə. Bala dadı, bal dadı. Bakı: Mütərcim, Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə. Psixologiya. Bakı: Maarif, Elçin. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı haqqında düşüncələr. «Ulduz» jurnalı, 1982 N 4, s Əhmədov C. Uşaq və zaman. Bakı:Yazıçı, Xəlil Z., Əsgərli F. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı, Hacıyev T.İ. Yazıçı dili və ideya-bədii təhlil. Bakı: Maarif, Həsənli B. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Dərs vəsaiti. Bakı:Müəllim,

316 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 8. Məmmədov M., Babayev Y., Cavadov T. Pedaqoji mühit və uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Maarif, Namazov Q. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı: Bakı Universiteti, Рустамова З. Детская литература. Баку: Муаллим, Vurğun S. Balalarımız üçün gözəl əsərlər yaradaq. Böyük sənət uğrunda kitabında. Bakı, Yusifoğlu R. Uşaq ədəbiyyatı. Bakı:Təhsil, htpp://forum.bizimki.org MÜASİR TÜRK UŞAQ ŞEİRİNİN JANR XÜSUSİYYƏTLƏRİ Cəmil MƏMMƏDOV Qafqaz Universiteti, Pedaqoji Fakültə, İbtidai sinif müəllimliyi kafedrası, Bakı /AZƏRBAYCAN XÜLASƏ cı illər Türk uşaq poeziyasının inkişafında yeni və əhəmiyyətli bir dövrü təşkil edir. Dövrün uşaq poeziyasının janr xüsusiyyətləri rəngarəngliyi ilə önə çıxmışdır. Bu illərdə yazılmış şeirlərdə uşaq xüsusiyyətləri və reallıqları daha çox diqqətə alınmışdır. Məqalədə dövrün uşaq şeir nümunələri əsasında janr xüsusiyyətləri tədqiq edilmişdir. Açar sözlər: uşaq, Türk uşaq şeiri, uşaq ədəbiyyatı, janr. THE GENRE PROPERTIES OF MODERN TURKISH CHILD POETRY ABSTRACT The years of s constitutes new and important period in the development of Turkish children poetry. Children's literature of this period has come into prominence by the variety of genres. Child properties and realities have been taken into consideration in poems which written in these years. The genre properties were studied on the basis of the samples of children's poetry in the article. Key words: child, Turkish child poems, child literature, genre. Uşaq ədəbiyyatında, ümumiyyətlə isə ədəbiyyatda lirikanın ən gözəl və səciyyəvi forması demək olar ki, şeirdir. Çünki şeir coşğun hissləri, həyəcanlı danışıq tərzini ifadə etmək üçün geniş imkanlara malikdir. Lirik əsərin qısalığına və yığcamlığına baxmayaraq, burada həyat bədii, məcazi surətdə, dərindən əks etdirilir. Lakin uşaq ədəbiyyatında şeir janrından istifadə heç də asan deyil. Çünki şeir janrında sözlər diqqətlə seçilməli, söz düzümündən düzgün istifadə edilməlidir. Nəinki, uşaqları düşündürən hətta onları əyləndirən sözlərin seçimi belə yerində və uşaqların yaşına, səviyyəsinə uyğun olmalıdır. Əgər şeirləri forma və məzmun baxımından uşaqların səviyyəsinə uyğun olarsa, uşaqlar bu şeirləri sevər və asanlıqla əzbərləyərlər. Müasir türk uşaq şeirində lirik şeir janrlarının rəngarəngliyi özünü açıqca biruzə verir. Lakin demək olar ki, geniş həcmli şeir-poemalar isə müasir uşaq ədəbiyyatında olduqca azdır. Buna səbəb olaraq dövrün sosial-mənəvi və siyasi xarakteri ilə əlaqəli problemləri göstərmək olar. Görünür ki, hadisələrərin sürətlə dəyişməsi və inkişafı, dövrün dramatizmi iri həcmli əsərlərin yaranmasına imkan verməmişdir. Əslində, bu cür əsərlər uşaqlar üçün o qədər də maraqlı deyildir cı illərin türk uşaq şeirlərində ən çox istifadə olunan növ lirik növdür. Uşaq şeirlərində bu növ şeirlərə üstünlük verilməsi uşağın emosianal və əqli inkişafına kömək etmək məqsədi daşıyır. Türk şeirində lirika həmişə məhəbbət lirikası, təbiət lirikası, fəlsəfi lirika və s. kimi zəngin ideya-estetik məzmunu ilə aparıcı rol oynamışdır. Çünki, duyğuları önə çıxaran və daha coşğulu bir ifadəyə malik olan lirik şeirlərə üstünlük vermək uşaqların hissi inkişafına müsbət təsiri baxımından çox əhəmiyyətlidir (Makal, 2007, 13). Bu dövrdəki bir çox şeirin lirik tərzdə yazılmasının səbəbi isə ümumiyyətlə, şairlərin şeirlərində uşaqlıq günlərini xatırla- 297

317 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» maları və hisslərini ifadə etməsidir. Həmçiin şairlərin bir əşya yaxud hadisə haqqında o anki duyğularını əks etmələri də digər bir səbəb olaraq göstərilə bilər. A. Buludun Oyuncaqçı əmi adlı şeiri lirik türk uşaq şeirinə gözəl bir nümunədir. Uşaq şeirdə ancaq tank, tüfəng və s. silahların oyuncağını satan oyuncaq satıcısına artıq bunları deyil kukla, gəmi və s. oyuncaqları gətirməyi xahiş edir. Əslində şair uşağın dili ilə başda uşaqlar olmaqla hər kəsin sülhə olan ehtiyacını və sevgisini, silahlara və müharibəyə olan etirazını bildirir. Oyuncakçı amca, Ne çok oyuncakların var; Top, tank, tüfek, tabanca... Gövdem titriyor, Onlara bakınca! N'olursun oyuncakçı amca, Bundan böyle bizlere, Oyuncak tüfekler yerine, Ak yelkenli bir gemi, Bir de süslü bebekler getir, Unutma emi? ( Bəzi türk uşaq ədəbiyyatşünaslarına görə uşaq şeirləri ümumiyyətlə lirik növdə olmalı və didaktik xüsusiyyətlər daşımalıdır. Lirik uşaq şeirləri gündəlik həyat, ailə, milli məsələlər, heyvanlar, bitkilər və s. ilə əlaqədar mövzulardan bəhs edərək uşaqlarda bir çox hisslərin və bəzi anlayışların yaranmasına, inkişafına kömək edir. Milli, əxlaqi və insani mövzularda olan didaktik şeirlərdə quru öyüd-nəsihətdən uzaq durmalı və hadisələrlərin dili ilə nəticəyə gəlmək uşağın öhdəsinə verilməlidir. Milli və mənəvi dəyərləri uşaqlara mənimsətmək, onlara nəsihət vermək və əxlaqi mövzuları izah etmək üçün ən gözəl vasitələrdən biri olan şeirlər səhv forma və məzmunlarla hədər edilməməlidir. Uşaqlara ancaq öyüd nəsihət verərək onları təbiətdən təcrid etmək olmaz. Əlbəttə ki, cəmiyyətə uyğun davranışların öyrədilməsi, vətənpərvərlik hisslərinin aşılanması uşaqlar üçün vacib bir məsələdir. Lakin bunu da unutmamaq lazımdır ki, uşaq özünün təbiətlə arasında bir əlaqə qurur, hərəkətləri və davranışları ilə ətraf mühitdə baş verən hadisələr arasında müəyyən bir paralellik görür. Bu psixoloji paralelizmdə uşaq özü ilə təbiəti eyniləşdirir, bu eyniliyi müşahidə etmədikdə isə təəccüblənir. Müasir dünya, həmçinin türk uş aq ədəbiyyatında xüsusi ilə də uşaq şeirlərində psixoloji paralelizm çox istifadə olunan ifadə-inikas forma və üsullarındandır. Uşaq təfəkkürü üçün təbiət ilə cəmiyyət, təbiət hadisələri ilə cəmiyyət hadisələri arasında paralellik görülməsi səciyyəvidir (Брондис, 1965, 98-99). F. H. Dağlarcanın aşağıdakı misralarında sərçələrlə uşaqların hərəkətləri eyniləşdirilir. Baxçaya gedən uşaqlar kimi sərçələr də yuxudan tez oyanır: Serçeler Ana Okullarına Giderler besbelli. Gitmeseler Ta erkenden Uyanmazlar besbelli (Dağlarca,1976, 48). Dünya xalqlarının, həmçinin türk xalqlarının şifahi ədəbiyyatından gətirdiyi çoxlu sayda nümunələrə istinadən poetikanın görkəmli mütəxəssislərindən olan A. N. Veselovski analizmi psixoloji paralelizmə aid olduğunu bildirir (Əhmədova, 2006, 115). Təbiət qüvvələrinin canlandırılması mənasına gələn analizm, təbiəti və onun hadisələrini diqqətlə izləyən, lakin onu dəqiq dərk edə bilməyən uşaqlar üçün maraqlıdır. Təbiətlə cəmiyyət arasında paralelliyin bədii 298

318 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il təfəkkür üçün maraqlı olduğunu T. Kovalski, R. Yakobson, V. M. Jirmunski, O. Brik, Y. Lotman, X. Koroğlu, İ. M. Astafyev və başqaları da konkret faktlarla öz əsərlərində vermişdir (Əhmədova,2006,115). Yenə Dağlarcanın aşağıda misralarında şair uşaq dili ilə bitkilərin nəfəs almağını insanların nəfəs almağı qədər əhəmiyyətli görür. Şairə görə bitkilər nəfəs almasa dünyada digər canlılar da nəfəs ala bilməz: Bitkiler soluk almasa En küçük yeşilden En büyük ağaca dek Bitkiler soluk almasa Duruverir Yeryüzündeki öteki yaşamaların hepsi (Dağlarca, 1995, 48) Türk uşaq ədəbiyyatındakı təbiət lirikasına isə əsəsən uşaqlara təbiət, ətraf mühit sevgisini aşılamaq məqsədi ilə müraciət edilmişdir. Gənc türk şairlərindən Müəllim A. Bingölün Bulud qardaş şeirində yağış yağdırması üçün buluda səslənən şair uşağa təbiəti və onu qanunlarını da öyrədir: Bu yaz geçti yine kurak Bulut kardeş yağmur bırak Toprak gülmez olmuş çorak Bulut kardeş yağmur bırak Dereleri şarıldamaz Çeşmeleri şırıldamaz Irmakları gürüldemez Bulut kardeş yağmur bırak... Sudur bizi canlı tutan Yağmur cana canlar katan Damla damla yağmur atan Bulut kardeş yağmur bırak ( Türk uşaq ədəbiyyatında mükalimə, dialoq şəklində qurulan şeirlər də az deyildir. Bu şeirlər həcmcə kiçik olmağına baxamayaraq forma baxımdan ustaca qələmə alınmışdır. Dialoqlar adətən uşaq ilə ondan yaşca böyük bir insan arasında aparılır. Bu xüsusiyyət uşaq şeiri üçün olduqca xarakteriktir. Çünki bu tərz şeirlərdə, böyüklər kiçikləri öyrətməyə, onlara yol göstərməyə çalışırlar. Bir digər səciyyəvi xüsusiyyət isə uşaqların böyüklərə verdiyi gözlənilməz suallar və ya qeyri adi cavablarıdır. Məsələn aşağıdakı şeirdə Oya ilə onun ailə üzvləri arasındakı dialoq verilmişdir. Burada Oya valideynlərinə ağıllı cavablar verir və şeirin sonunda şair uşaq dünyasının reallıqlarını Oyanın dilindən oxucuya çatdırır. Annem bana diyor ki: -Yemeğini yedin mi Oya? Elbette yiyeceğim, Aç mı kalacaktım yani! Babam bana diyor ki: Düzelttin mi odanı da? Elbette düzelteceğim, Pasaklı kız mıyım sanki? Öğretmenim diyor ki: -Dersine çalıştın mı Oya? Elbette çalışacağım, Okulda işim ne yoksa? 299

319 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Kimse sormuyor bana: -Oyun oynamak istiyor musun? -Bebek alalım mı sana? -Luna Park a gidelim mi Oya? Benim önce bunlara, İhtiyacım var oysa (Ercan, 1997, 377) N. Bəhramın Ürəyi gözlərində uşaq gözləri ürəyində şeirində şair atasını axtaran uşağa suallar verir, uşaq isə hər suala öz saf və təmiz dünyasından səmimi cavablar verir. Şair verdiyi suallarla bir psixoloq kimi uşağa hisslərini səsləndirdərək, onu nəticəyə, problemin həllinə aparır: -Yavrucak! Neden ağlıyorsun titreyip, için için böyle uykuların öncesi, nedir bu mahzunluğun? -Babamın gözlerindeki rengi unuttum da ansızın!... -Peki, baban nerede? Hey, çocuk! Söyle, bulalım hemen! -Derin derin gülümseyip bir gece okşarken incecikten hüzün ve sevgiyle saçlarımı karanlık götürmüş onu, koparıp ışığından... -Sabahlardan bir sabah Mutlaka gelecektir, güzelim, şimdi uyuman gerek! Neden aynı şarkıyı söylüyor herkes amca avutmak için beni? Rüyamda değil ki aradığım, ay değil, güneş değil ki o; sadece yüreğimde gözleri uğuldayan bir baba... - Peki yavru tavşanım, babanın yüreği ne renk? - Söyledim sana: Sevgi, hüzün, incelik... - Bebecik, bu sana yeter; baban yüreğiyle dönecek! (Akkanat, 2005, 152) Uşaqlar üçün yazılan şeirlər uşağın ana dilini istifadə etmə qabiliyyətini artırmaq, xalqın milli mədəniyyətini təşkil edən dəyərləri tanıtmaq, sevdirmək və mənimsətmək kimi xüsusiyyətlər daşımalıdır. Ə. N. Gökşən şeirlərlərin uşaqlara bir çox müsbət xüsusiyyətlər aşılamasını belə ifadə edir: "Oxuduğu şeirlə uşaq, əvvəl ana dilinin istifadəsini tanıyacaq, sonra milli ədəbiyyatın sənət əsərləri ilə qarşı-qarşıya gələcək və bu sayədə uşaqda milli şüur və ənənənin meydana gəlməsini təmin edəcəkdir. Eyni zamanda milli, əxlaqi və insani tərbiyənin uşağa verilməsində uşaqlara oxudulacaq şeirlərin əhəmiyyəti böyükdür." (Gökşen, 1966, 136). Buradakı əhəmiyyətli məsələ isə bu kimi uşaq şeirlərinin uşaqlara sevdirilməsi üçün janr xüsusiyyətlərinə daha çox diqqət edilməsidir. R. İlqaz Türkçəmiz şeirində türk uşaqlarına ana dillərini sevməyi, qorumağı və inkişaf etdirməyi tövsiyyə edir. Annenden öğrendiğinle yetinme Çocuğum, Türkçe'ni geliştir. Dilimiz öylesine güzel ki Durgun göllerimizce duru, 300

320 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Akar sularımızca coşkulu Ne var ki çocuğum, Güzellik de bakım ister! Önce türkülerimizi öğren, Seni büyüten ninnilerimizi belle, Gidenlere yakılan ağıtları Her sözün en güzeli Türkçe'mizde,... Sev Türkçe'ni, çocuğum, Dilini sevenleri sev! ( Qəhrəmanlıq, vətən sevgisi, inanc və s. kimi mövzuları işləyən epik növ, uşaq şeirlərində lirik növdən sonra ən çox istifadə olunan şeir növüdür. Türk millətinin tarixi keçmişi, qarşılaşdığı müharibələr və mübarizələr bir çox qəhrəmanlıq nümunələrinin ədəbiyyatda öz əksini tapmasına səbəb olmuşdur. Mərdliyin, qəhrəmanlığın və mübarizliyin çox böyük bir məziyyət olduğu Tütk gəncliyinə digər janrlarda olduğu kimi uşaq şeirlərində də aşılanmağa çalışılmışdır. C. Ertepınar aşağıdakı misralarda vətənin bizə nə üçün müqəddəs olduğunu çox gözəl dilə gətirir: Kutsal vatan, kutsal vatan, Sanadır ölmez sevgimiz. Yolumuza ısık tutan, O dile gelmez sevgimiz... Kutsal vatan, kutsal vatan, Ne taş, ne sade topraksın. Bizi derinden yaratan Ruhsun, kansın, al bayraksın.. Kutsal vatan, kutsal vatan, Sanadır aşkımız bütün. Baska aşk girmez huduttan, Vatanıdır aşkı Türk ün (Ertepınar, 1978, 39) Müasir türk uşaq şeirlərində müşahidələr nəticəsində janr müxtəlifliyininin və rəngarəngliyinin azlığı diqqəti cəlb edir. Həmçinin bu dövrün uşaq poeziyasında Türk uşaq folklorundan lazımi səviyyədə istifadə edilmədiyi kimi, geniş həcmli şeir-poemalar da olduqca azdır. Son illər xaric müasir dünyanın ritmi, intonasiyası, sürəti və s. amilləri türk uşaq şeirində zəif görünür. Bilindiyi kimi, uşaq şeirinin əsas vəzifələrindən biri uşaqlara estetik-mənəvi zövq verməkdirsə, digəri də mümkün olduğu qədər onların dünya görüşünü formalaşdırmaq və elmi bilikləri aşılamaqdır. Lakin, təəssüf ki, dövrün uşaq şeiri bəzən uşaqların səviyyələrini diqqətə almır və ya uşaqların zövq alacağı, biliklər əldə edəcəyi forma və məzmuna malik olmur. Buna baxmayaraq son illərdə Türkiyədə uşaq ədəbiyyatına qarşı artan maraq və diqqət bu sahədə bir çox inkişafları meydana gətirmişdir. ƏDƏBİYYAT Çocuk Edebiyatı Yıllığı. Gökyüzü Yay., İstanbul, Akkanat C., Baba, bu kitap sana,kültür yayınları, Dağlarca F. H. Bitkiler Okulu, Tüm Zamanlar Yayıncılık, İstanbul, Dağlarca F. H. Kus Ayak, Milliyet Yayınları, İstanbul, Dilidüzgün S., Sever S., Öztürk A., Adıgüzel Ö. Çocuk Edebiyatı, Ed.: Güneş Z., Anadolu Üniversitesi Yayını, Eskişehir, Ercan A. Ünitelerle Çocuk Şiirleri Antolojisi, Gendaş Kültür, İstanbul, Ertepınar C. Kutsal Vatan, Zaman Bahçesinde, 1. bs., İstanbul,

321 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 8. Əhmədova A. Ş., Müasir Azərbaycan uşaq poeziyası ( cı illər), Namizədkik diss., BDU, Bakı, Gökşen E. N. Örnekleriyle Çocuk Edebiyatımız, Okat Yayınevi, İstanbul, Kıbrıs İ. Yeni Yüzyıl için Çocuk Edebiyatı, Eylül Yayınevi, İstanbul, Makal Y. Cumhuriyet dönemi türk edebiyatında çocuklar için hazırlanan şiir antolojileri üzerinde bir araştırma ( ), Pamukkale U. Denizli, 2007, 98 s. 15. Oguzkan A. F. Çocuk Edebiyatı, İstanbul, Şirin M. R. 99 Soruda Çocuk Edebiyatı. İstanbul, Çocuk Vakfı Yayınları, Yalçın A., Aytaş G. Çocuk edebiyatı, Akçağ neşrleri, Ankara, Брондис Е. Ог Эзопа по Джанин Родари, М TOFİQ FİKRƏTİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN MÖVZU DAİRƏSİ Professor Elman QULİYEV Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Türk araşdırmaları elmi-tədqiqat mərkəzinin müdiri Azərbaycan, Bakı XÜLASƏ XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri Türkiyə türk ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Tofiq Fikrət uğurlu və eyni zamanda ziddiyyətli yaradıcılıq yolu keçmişdir. Tofiq Fikrətin poeziyasında uşaq şeirlərinin özünəməxsus yeri vardır cü ildə çapdan çıxmış Şərmin şeirlər toplusu heca vəznində yazılmış uşaq şeirlərindən ibarətdir. Həsbi-hal, Şərminin əlifbası, Hədiyyə, Mələyin quzusu, Qış baba, Aslan, İki yolçu, Cırcırama və qarışqa və digər şeirlərində şair olduqca sadə deyim, asan ifadə tərzi nümayiş etdirərək uşaqların maraq dünyasına birbaşa müdaxilə yolu ilə fikirlərini poetik şəkildə diqqətə çatdırmışdır. Bu şeirlərdə uşaq dünyası psixologiyasının bütün cəhətləri-əməksevərlik, vətənpərvərlik, məktəbə çağırış, təbiət təsvirləri timsalında yurd sevgisinin aşılanması və s. özünə yer tapır. Tofiq Fikrətin şəfqət, mərifət, fəzilət yuvası ( İthaf ) kimi dəyərləndirdiyi tərbiyə müəssisələrini gənc nəslin gələcəyi hesab etməsi, Şərminin timsalında uşaqları şeytan, əcinnədən deyil, fənalıqdan qorxmağa çağırışı ( Umacı ), uşaqlarda əlifba öyrənməyə sevgi, maraq oyatması ( Şərminin əlifbası ), zəhmətin insan həyatında əhəmiyyətini canlandırması ( Cırcırama və qarışqa ), təbiət lövhələrini təsvir etməklə uşaqlara yurd sevgisi aşılaması ( Qışın, Yazın, Qış baba ) və s. onun uşaq psixologiyasını dərindən bilməsini təsdiqləyir, uşaqların vətəndaş kimi formalaşmasında mühüm rol oynayır, eyni zamanda şairin uşaq poeziyasındakı uğurlarından xəbər verir. THEME CIRCLE OF TOFIK FIKRET S CHILDREN S POEMS Professor Elman Quliyev Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Türk araşdırmaları elmi-tədqiqat mərkəzinin müdiri Azərbaycan, Bakı [email protected] At the end of the XIX century, at the beginning of the XX century, one of the prominent representatives of Turkey and Turkish literature, T.Fikret passed successful and a controversial way. In poetry Tofik Fikret s there is a special place for children's poems. Collection of children' poems "Sharmin" was published in 1914, and was written in syllabic measure. In "Hasbi-hal", "Sharmin`s alphabet", "Gift", "Melek`s lamb", "Winter Father", "Lion", "The traveler", "Dragonfly and the Ant," and other poems T.Fikret used very simple phrase, easy speech and could enter world of children's interest and noted his opinions in poetic form. Tofik Fikret`s poems are in simple language, clear, actual and have social ethical influence. T.Fikrat called upbringing establishments Nest of mercy, care, virtue ( İthaf ) and supposed that they are future of young generation. In Sharmin s example he called children not to afraid of demon but bad things ( Umacı ), he wanted to make interest in children to love and learn alphabet Sharmin`s alphabet, the importance of hard work in human life of the animation ("Dragonfly and the Ant"), to make love children the alphabet (Sharmin`s alphabet), with the help of description nature he made children mot- 302

322 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il herland love ("Winter", "Summer", "Winter Father"). T.Fikret`s poems show his deep knowledge of child psychology confirms its also gave an information his success in children poems. Key words: younger generation, child psychology, age limit, love for motherland, national spirit, children s poems. TOFIQ FİKRƏTİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN MÖVZU DAİRƏSİ XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri Türkiyə türk ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Tofiq Fikrət uğurlu və eyni zamanda ziddiyyətli yaradıcılıq yolu keçmişdir. Rübabi-şikəstə, Xəluqun dəftəri, Rübabın cavabı, Doxsan beşə doğru, Şərmin və s. şeirlər kitabı onun zəngin yaradıcılıq irsinə sahib olmasından xəbər verir. Tofiq Fikrət yaradıcılığı həm mövzu, həm də forma baxımından yenidir. Bu da Tənzimat, Sərvəti-fünun, Fəcri-ati və digər ədəbi təşkilatların mövcudluğu şəraitində türk ədəbiyyatının yeni mərhələsində gedən proseslərin təsiri ilə bilavasitə bağlıdır. Tofiq Fikrətin yaradıcılığında nəzirəçilik, təmtəraqlı ifadələrə aludəçiliklə yanaşı, ideya-əqidə mübarizəsi səciyyəsi daşıyan vətən, azadlıq, müharibə və s. mövzular üstünlük təşkil edir. Tofiq Fikrət elə bir dövrdə yaşayırdı ki, ölkədaxili ictimai-siyasi çaşqınlıq və ziddiyyətlər, xarici təzyiq və müdaxilələr ölkənin, həm də millətin gələcək taleyini sual altında saxlayır, mövcud siyasi böhran Osmanlı dövlətinin qüdrətini günü-gündən aşağı salırdı. Heç şübhəsiz, ölkənin bu cür gərgin və ağır zamanı xüsusi şəkildə ziyalıları düşündürmüş, onları çarə yolları axtarmağa məcbuir etmişdir. Millətin xoş gələcəyini gah qanlı, gah da qansız mübarizədə görən Tofiq Fikrət müəyyən mənada daha çox tək bir çarənin olduğunu əsas sayırdı: Millətin mədəni səviyyəsini yüksəltmək, ziyalı, yaradıcı və bacarıqlı gənclər yetişdirmək. Gənclərə ölkənin gələcəyi kimi baxan Tofiq Fikrət ilk növbədə yeni tipli məktəblərin açılmasını, uşaqların bu məktəblərdə milli, vətənpərvər ruhda tərbiyə almasını bilim adamı deyil, həm də iş və həyat adamı şəklində formalaşmasını istəyirdi. Şəxsən özünün çalışdığı Qalatasaray, İstanbul, Robert məktəblərində bu məqsədlə xüsusi təşəbbüslər irəli sürmüş, gənclərin vətənin sabahkı ümidi naminə təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi sahəsində ciddi işlər görmüşdür. Tofiq Fikrət təkcə pedaqoq kimi deyil, həm də vətəndaş şair kimi uşaqlara, gəncliyə xitab etməklə onların vətən borcunun nədən ibarət olmasını açıqlayır, mahiyyət etibarilə gənclərdə vətənpərvərlik hisslərini gücləndirməyə təsir göstərən şeirlər yazırdı. Şairin 1911-ci ildə Xəluqun dəftəri, 1914-cü ildə Şərmin şeirlər toplusunda cəmlənən şeirlər bilavasitə gəncliyə nəsihət, onlarda vətəndaşlıq ruhumun formalaşmasına xidmət və s. baxımından əlamətdardır. Tofiq Fikrətin poeziyasında uşaq şeirlərinin özünəməxsus yeri vardır cü ildə çapdan çıxmış Şərmin şeirlər toplusu heca vəznində yazılmış uşaq şeirlərindən ibarətdir. Bu şeirlərdə əsasən uşaq ruhu və uşaq psixologiyasının əksi aparıcı yer tutur. Tofiq Fikrətin elə şeirləri vardır ki, onlar bağça yaşlı uşaqlar üçün yazılıb İthaf şeiri əslində adından da göründüyü kimi bağça yaşlı kiçik uşaqlara ithaf olunub. Bu qrup şeirlərdə ideya uşaq psixologiyası ruhunda aşılansa da, yuva deyimində bağça nəzərdə tutulsa da, məsələlərə yanaşmada müəyyən mənada, sanki fəlsəfilik önə keçir. Yuva bir növ vətən, ana qoynu şəklində başa düşülür. Yuvanın mərifət, fəzilət yuvası (məkanı) kimi təqdimi isə hər bir uşaqda vətən sevgisini artırır, milli tarix barədə düşüncələri genişləndirir: Yuva şevkat yuvasıdır, Ninelerdir onu yapan Haydi yuvana, yavru çox O marifet yuvasıdır. Ve fazilet yuvasıdır. Orda firkin uyanacak Orda kanat açacakdır, Yükseklere uçacaksın! 303

323 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Həsbi-hal şeirində şair maraqlı bir mövzuya toxunur. Uşaqlara müraciət şəklində yazılan bu şeirdə iki müxtəlif nəslin nümayəndələrinin məktəb həyatı qarşılaşdırılır. Şair indiki uşaqların məktəb həyatı, məktəb şəraiti, oxuma səviyyələri ilə öz dövrünü müqayisə edərkən fərqlərə daha çox yer ayırır: Gözəl dərslik, təmiz məktəb, parta-stul və s. Amma Tofiq Fikrətin əsas məqsədi keçmişlə bu günün məktəb fərqlərini ortaya qoymaq olmamış, indiki yaxşı şəraitin təsviri fonunda yaxşı oxumağı, öyrənməyi, elmlə məqsədə çatmağı və s. təbliğ etməkdir: Oxuyunuz, oxuyanlar Çox şey bilir, çox şey yapar Muradına onlar erer Cennete de onlar girer Onlar cidden mesut olur Tofiq Fikrət hər bir uşağın gələcəkdə layiqli vətəndaş kimi formalaşmasını onun düzgün tərbiyəsində, vətənpərvərlik hissinin güclü olmasında görür. Bu səbəbdəndir ki, şairin uşaq şeirlərində vətənpərvərlik, əməksevərlik, qəhrəmanlıq, estetik zövq və s. məsələlərə daha çox önəm verilmişdir. Bu şeirlər həm ictimai-siyasi, həm əxlaqi-didaktik, həm də pedaqoji cəhətdən diqqəti cəlb edə bilir. Tofiq Fikrət Şərmin şeirlər toplusunda uşaq dünyasının özünəməxsus cəhətlərinə yer verərkən həyati gerçəklikləri əsas götürmüş, uşaqlara təsiri real həyat fonunda əks etdirmişdir. Bu cür şeirlərdə təbliğat ümumi səciyyə daşımır. Şairin uşaqlara nəsihəti, onların maraq dünyasının coğrafiyası təxmini deyildir. Məsələn, Umacı ( Xoxan ) şeirində şair maraqlı bir mövzuya müraciət etmişdir. Uşaqları bir işdən çəkindirmək üçün onları xoxanla qorxutmaq bütün ailələr üçün xarakterikdir. Tofiq Fikrət Umacı şeirində bu məsələyə toxunmaqla həm uşaq psixologiyasını, həm də ailə-tərbiyə, uşaqlara təsir münasibətlərini əks etdirmiş, uşaq əqlinin, uşaq psixikasının düzgün formalaşmasında tərbiyənin rolunu xüsusi dəyərləndirmişdir. Şeirdə cindən, xoxandan yox, yamanlıqdan qorxmağa çağırış, əslində Şərminin timsalında bütün uşaqlara ünvanlanır. Çünki şair öz ifadələrində cin və şeytanın real varlıq olmadığını, onların insanlara təsirinin qeyri-mümkünlüyünün mahiyyətini açır: Ağabeyi der ki: Şermin, Seni titreyen şu hain, Şu korkunc şey ki kutudan Çıkıverdi, bir kuzudan Koparılmış bir avuç yün, Bir az kağıt, bir az da dün Sana verdiyim tel yoxmu. İşte ondan ibaret bu. Şair bu cür deyim, ifadə və izahları ilə uşaqları mifikliyin doğurduğu qorxunc təsirlərdən uzaqlaşdırır, onların yaş səviyyəsinə uyğun həyati baxışlarını formalaşdırır. Şeirin son iki misrası isə hər bir uşağın həyati mövqeyi barədə ideya şəklində diqqəti cəlb edir: Aklı başında insanlar Yalnız fenalıkdan korkar!... Əxlaqi-didaktik səpki Tofiq Fikrətin uşaq poeziyasında əhəmiyyətli yerlərdən birini tutur. Bu tip şeirlərdə uşaqlara ülvi hiss və duyğuların səmimiliyi daha çox diqqəti cəlb edir. Ümumiyyətlə, şərq ədəbiyyatı və ədəbi-bədii fikri üçün əhəmiyyətli olan didaktika, nəsihət, təkcə uşaq mövzusu olmamışdır. Şərq ədəbiyyatında bu mövzu şərq-islam konteksində öz təsir dairəsini xeyli genişləndirmiş, Y.Balasaqunlu, N.Tusi, S.Şirazi, N.Gəncəvi, Ə.Cami və s. sənətkarların yaradıcılıqlarında əxlaqi dəyərlər çoxçalarlı ifadə, deyim tərzində əsrlər boyu mənəvi xəzinə mənbəyinə çevrilmişdir. Tofiq Fikrətin didaktik mövzuda yazdığı uşaq şeirləri əslində Şərq ənənəviliyindən kənarda qalmır. Daha doğrusu, bu cür şeirlərdə mövzu və ideya klassik şərq ənənəsi ilə eyni olsa da, deyim və ifadə uşaq psixologiyası və uşaq yaşına uyğundur. Şai- 304

324 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il rin İki yolçu şeiri bu baxımdan diqqəti cəlb edir. Şeirin maraqlı mövzusu vardır: Bir yay səhəri iki yolçu yol gedir. Onlardan biri yolda yerə düşmüş şabalıd görür. Şabalıdı bölmək üçün iki yolçu arasında dava düşür. Yoldan keçən bir hoca əhvalatı öyrəndikdən sonra şabalıdı ləpələyir, ləpəni özü yeyir, qabıqları isə onlara verir. Qismətlərini bu cür alan həmin iki şəxsin təəccüblənməkdən başqa əlacları qalmır. Hoca kestaneyi kırdı Kabuklarından birini Bir yolçuya, diğerini Bir yolçuya uzataraq İçini kendisi yedi Sonra: Haydi buyrun! dedi. Şeirin az tamah çox ziyan verir son misrası bir ideya şəklində uşaqların dünyagörüşünün formalaşmasında müsbət rol oynayır, onlarda dostluq, sədaqət meyllərini gücləndirir, tamahın insanlara verdiyi zərər barədə təəssüratlarını genişləndirir. Qeyd etmək lazımdır ki, yaradıcılığının birinci dövründən ( ) fərqli olaraq Tofiq Fikrətin sonrakı dövr yaradıcılığı, daha dəqiq desək, 1908-ci ildən başlayaraq özünün inqilabiliyi və aktivliyi ilə seçilən bir mərhələyə qədəm qoymuşdur. Həmin mərhələdə dövrün birbaşa və kəskin ittihamları xüsusi yer tutur. İctimai həyatın dözülməz səbəbləri açıqlanır, vəziyyətdən çıxış yolları barədə fikirlər yürüdülür. Bu səbəbdəndir ki, şairin yaradıcılığında vətən, azadlıq, mübarizə və s. mövzular yeni ədəbiyyatın tələbləri zəminində özünün həllini tapa bilmişdir. Tofiq Fikrət yaradıcılığının dərindən təhlili onun birmənalı şəkildə vətən şairi adlandırılmasına tam əsas verir. Ümumiyyətlə, vətənpərvərlik Tofiq Fikrət yaradıcılığında geniş anlayışdır. Onun nəzərində vətən əcdadlarımızın bugünkü və gələcək nəslə əmanət etdiyi əbədiyaşar müqəddəs yurd yerləridir: Can da sən, şan da sən, həpsi sənsən yaşa, Ey vətən, ey mübarək vətən, min yaşa! Tofiq Fikrətin yaradıcılığı ilə yaxından tanışlıq onu deməyə əsas verir ki, xarici müdaxilənin Türkiyəni dağıtmaq, xəritədən silmək planlarına qarşı onun sənətində vətənpərvərlik ideyalarının tərənnümü daha intensiv səciyyə daşıyır. Bu hal heç şübhəsiz, şairin uşaq şeirlərində də özünə yer alır. Lakin başqa qrup şeirlərindən fərqli olaraq uşaq şeirlərində Tofiq Fikrət onların yaş və psixologiyaların nəzərə almış, fikirlərini bir növ nəsihət, sevgi, çağırış, həvəsləndirmə şəklində təbliğ etmişdir. Tofiq Fikrətin uşaq şeirlərində nəsihətçilik bir model olaraq müdrik insanların uşaqlara - vətənin gələcəyi olan insanlara öyüd səciyyəsi daşıyır. Təbii olaraq, bu öyüdlər sırasında uşaqlarda vətənpərvərlik hisslərinin gücləndirilməsi meylləri daha güclüdür. Kiçik əsgər şeirində kiçik uşağın simasında vətəni qoruyan, qəhrəmanlıq yolu keçən, əldə silah düşmənə amansız olan və s. bir igid canlandırılır. Bu şeirdə vətənin ana, vətən üçün ölməyin müqəddəs borc, qəhrəmanlıq olması elə bir tərzdə aşılanır ki, bunlar uşaqların layiqli vətəndaş kimi formalaşmasına, həyatda tutacağı mövqeyə birbaşa təsir göstərir: Kiçik əsgır, silah əldə Qəhrəman tək irəliləyir Qabağında bütün el də: Qəhrəmanım, yaşa deyir. Kiçik əsgər, kişik əsgər! Vətən səndən xidmət istər. Kiçik əsgər, dinlə məni Gözlə, boşa silah atma Silahını, mərmini Haqsızlığa qarşı saxla Kiçik əsgər, kişik əsgər! Haqq da səndən qüvvət istər. 305

325 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Tofiq Fikrətin uşaq poeziyasında təbiət təsviri əhəmiyyətli yerlərdən birini tutur. Papatya, Bahar kalfa, Yaz nine, Hazan teyze, Kış baba, Yayda, Kışda vəs. şeirlərdə təbiətlə birbaşa təmas, hər fəslin öz rəng və xüsusiyyətləri uşaq dünyasının maraqlarına uyğun təsvir olunmuşdur. Bu şeirlərdə baharın qönçə dodaq, gəlin qiyafəli ( Bahar kalfa ), yayın od-alov saçan qızmar günəşli ( Yay ana ), payızın dumanlı-çənli, qızılı ( Hazan teyze ) və s. şəklində təqdimi uşaq psixologiyasının tələbləri ilə birbaşa bağlanır, onların hər fəsil barədə ilkin təsəvvürlərini həm təmin edir, həm də bir qədər genişləndirir. Məsələn, şairin iki müxtəlif şeirində iki müxtəlif fəslin (yayın və qışın) özünəməxsus fərqli təbiət xüsusiyyətləri diqqətdən yayınmır: Örtül pərdə, örtül pərdə, Örtül tez ol, şüşələrdən Günəş içəriyə vurur, Dəftərimi soldurur... ( Yayda ) Və yaxud Açıl pərdə, açıl qarda, Sən açıldın, günəş harda? Yoxsa bizi unutmuşdur? Xeyr, onu bulud udmuşdur. Çox soyuq var Hər tərəf qar... ( Qışda ) Tofiq Fikrətin uşaq şeirlərində məktəbə, dərsə maraq, dərsin öyrənilmə metodikasından və s. tutmuş, əməyə sevgi, vətənə, valideynlərə məhəbbətə və s. qədər halların təbliği gənc nəslin təlim-tərbiyəsində, onların vətəndaş kimi formalaşmasında mühüm rol oynaya bilmişdir. Həsbi-hal, Şərminin əlifbası, Hədiyyə, Mələyin quzusu, Qış baba, Aslan, İki yolçu, Cırcırama və qarışqa və digər şeirlərində Tofiq Fikrət olduqca sadə deyim, asan ifadə tərzi nümayiş etdirərək uşaqların maraq dünyasına birbaşa müdaxilə yolu ilə fikirlərini poetik şəkildə diqqətə çatdırmışdır. Tofiq Fikrətin uşaq şeirlərinin dili sadə, aydın, mövzusu həyati, aktual, ideyası ictimai-əxlaqi səciyyədədir. Bu şeirlərdə Tofiq Fikrətin lirik yaradıcılığına xas olan nə köhnə ədəbiyyata qarşı mübarizə, nə də güclü siyasi motiv meylləri görünmür. Bu şeirlərdə uşaq dünyası psixologiyasının bütün cəhətləri-əməksevərlik, vətənpərvərlik, məktəbə çağırış, təbiət təsvirləri timsalında yurd sevgisinin aşılanması və s. özünə yer tapır. Tofiq Fikrətin şəfqət, mərifət, fəzilət yuvası ( İthaf ) kimi dəyərləndirdiyi tərbiyə müəssisələrini gənc nəslin gələcəyi hesab etməsi, Şərminin timsalında uşaqları şeytan, əcinnədən deyil, fənalıqdan qorxmağa çağırışı ( Umacı ), uşaqlarda əlifba öyrənməyə sevgi, maraq oyatması ( Şərminin əlifbası ), zəhmətin insan həyatında əhəmiyyətini canlandırması ( Cırcırama və qarışqa ), təbiət lövhələrini təsvir etməklə uşaqlara yurd sevgisi aşılaması ( Qışda, Yazda, Qış baba ) və s. onun uşaq psixologiyasını dərindən bilməsini təsdiqləyir, uşaqların vətəndaş kimi formalaşmasında mühüm rol oynayır, eyni zamanda şairin uşaq poeziyasındakı uğurlarından xəbər verir. ƏDƏBİYYAT 1. Aydın Abi Aydın. Türkiyə ədəbiyyatı tarixi. Bakı, Agah Sırrı Ləvənd. Türk ədəbiyyatı tarixi. Ankara, Banarlı N.S. Türk ədəbiyyatı tarixi. 2 cilddə, İstanbul, Eşref R. Tevfik Fikret. İstanbul, Tofiq Fikrət. Seçilmiş əsərləri. Bakı, Azərnəşr, Tofiq Fikrət. Rübabi-şikəstə. İstanbul, Tevfik Fikret. Şermin. Ankara, Tofik G. Tenzimattan zamanımıza kadar türk edebiyatı. İstanbul, Qədim dövrdən bu günə Türkiyə türk ədəbiyyatı. Ankara,

326 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 10. Quliyev E. Türkiyə türk ədəbiyyatı. Bakı, Quliyev E. Türk xalqları ədəbiyyatı. Bakı, Seyid Kamal Qaraəlioğlu. Türk ədəbiyyatı tarixi, İstanbul, 1982 TƏNZİMAT ƏDƏBİYYATI ƏNƏNƏLƏRİ VƏ MODERN TÜRK UŞAQ ŞEİRİNİN MÖVZU DAİRƏSİ Günel YUNUSOVA Gəncə Dövlət Universitetinin doktorantı Azərbaycan, Bakı Avropasayağı türk ədəbiyyatının başlanğıcı hesab edilən Tənzimat dövrü XIX əsrin II yarısı Türkiyə ədəbibədii proseslərində bir sıra yeniliklər ilə müşahidə olunmağa başladı. Birinci ( ) və İkinci ( ) ədəbi nəslin timsalında müəyyən inkişaf mərhələsi keçən Tənzimat ədəbiyyatı divan ədəbiyyatına müxtəlif münasibət, sənətdə dil, milli duyğu, hürriyyət ideyaları və s. prinsiplərə yaradıcı yanaşma tərzində tarixləşməklə yanaşı, özündən sonrakı yeni ədəbi-estetik qayə, bədii düşüncə və zövqlərin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Xüsusi olaraq sadə dildə yazmaq, xalqa xalq dili ilə xitab etmək, insanlarda vətənpərvərlik duyğuları, vətən sevgisi, azadlıq və s. ideyalarının inkişafına yer vermək amilləri Tənzimatdan sonrakı mərhələyə təsir və keçid kimi qiymətləndirilə bilər. Artıq XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Türkiyə ədəbiyyatında yeni nəslin tərbiyəsində osmanlıçılıq ideyaları öz aparıcılığı ilə seçilməyə başladı. Böyük bir ədəbi mərhələnin təsiri nəticəsində yaranmış modern türk uşaq şeiri nümunələrində vətən gözəlliklərinin tərənnümü, yurd sevgisi, yurd məhəbbəti və s. ideyalar daha çox təbliğ olunmağa başladı. Həm forma, həm də mövzu baxımdan yeni olan Tofiq Fikrət, Mehmet Mühiddin, Emin Nahid, Mehmet Emin Yurdaqul, İbrahim Ələddin Gövsa və digər sənətkarların yaradıcılığında uşaq şeirləri əhəmiyyətli yer tutur. Bu şeirlərdə uşaq psixologiyası, uşaq dünyası, uşaq ruhu əksini tapmışdır. Ümumiyyətlə, bu dövr uşaq şeirləri uşaqların arzu və istəklərinin ifadəsi deyil, həm də uşaq dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynaya biləcək nümunələrdir. Açar sözlər: Tənzimat ədəbiyyatı, modern şeir, sadə dil, vətənpərvərlik, uşaq dünyası, arzu və istək. TANZIMAT LITERATURE TRADITIONS AND THEME CIRCLE OF MODERN TURKISH POEM Gunel Yunusova Azerbaijan, Baku researcher for doctorate Ganja State University The second half of the 19 th century which is considered as the beginning of European style of the Turkish literature had begun to observe some news in Turkish literary-art processes. Tanzimat literature having some develop phases in the person of the First ( ) and Second ( ) literary generations had taken an important role in the formation of the principles of creative views, style in art, national feeling, freedom ideas further new literary-aethetic content artistic thinking and taste, besides of making historical event in the aspect of attitude to the divan literature. From the end of the 19 th century and beginning of 20 th century in Turkish literature idea of Osmanism take a great part and influence on upbringing of new generation. In the result of influence of great literary phase was created new modern Turkish child literature. After this period you can see propogand of love to motherland and it s beauty and other ideas in child literature. Tofiq Fikrat, Mehmet Muhiddin, Emin Nahid, Mehmet Emin Yurdaqul, Ibrahim Aladdin Govsa s creativities are newform and theme and child poems take an important place in his activity. You can feel child psychology, child world and spirit in this poems. In this time child poems aren t only expression of child s desire and wish, also it is play an important role on child s worldview formation. Key words: Tanzimat literature, modern poem, simple language, patriotism, child world, wish and desire. Avropasayağı türk ədəbiyyatının başlanğıcı hesab edilən Tənzimat dövrü XIX əsrin II yarısı Türkiyə ədəbi-bədii proseslərində bir sıra yeniliklər ilə müşahidə olunmağa başladı. Birinci ( ) və İkinci ( ) ədəbi nəslin timsalında müəyyən inkişaf mərhələsi keçən Tənzimat ədəbiyyatı divan ədəbiyyatına müxtəlif münasibət, sənətdə dil, milli duyğu, hürriyyət ideyaları və s. prinsiplərə yaradıcı yanaşma tərzində tarixləşməklə yanaşı, özündən sonrakı yeni ədəbi-estetik qayə, bədii düşüncə və zövqlərin formalaşmasında mühüm rol oynadı. 307

327 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Mədəniyyətçilik, osmançılıq, islamçılıq tənzimat ideologiyasında əsas yerlərdən birini tutsa da, bu ədəbiyyatın estetik təməlində daha çox Qərb metodu, Qərb mədəniyyəti dayanırdı. Professor Elman Quliyevin qeyd etdiyi kimi Tənzimat ədəbiyyatı dövründə ədəbiyyat yeni problemlərlə qarşılaşmış və tamamilə yeni səpkidə inkişaf etmişdir. Bu dövrdə əski ədəbiyyatı ilə yeni türk ədəbiyyatı arasında böyük bir mübarizə başlamışdır. Birinci tərəf meydandan çıxmamaq, ikinci tərəf isə qalib gələrək öz mövqeyini möhkəmləndirmək məqsədi güdürdü. Tənzimat ədəbiyyatının əsas təəssübkeşləri yeni ədəbiyyatı tam müdafiə etməklə yanaşı, klassik ədəbiyyatın da müəyyən xüsusiyyətlərinə olan maraqlarını gizlətmirdilər. İ.Şinasi, Z.Paşa, N.Kamal, R.Əkrəm, Ə.Hamid və diğər sənətkarlar əski ədəbiyyatın dil, forma, ruh və s. cəhətlərinə hörmətlə yanaşır, hətta onu müdafiə edirdilər. (Quliyev, 2011, 110) Tənzimatın başa çatması ilə Sərvəti-fünun ədəbi təşkilatı yarandı. Sərvəti-fünun ədəbiyyatında Qərbləşmə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Bu ədəbiyyatda XIX əsrin II yarısı fransız ədəbiyyatı başlıca qaynaq rolunu oynayırdı. Ona görə də realist və naturalist ədəbiyyat örnək kimi qəbul edilirdi. Şeirdə, nəsrdə, dramaturgiyada yeniləşmə meylləri güclənirdi. Sərvəti-fünun dövründə sərbəst şeirin inkişafı, ilk sonetlərin yazılması türk şeirində modernləşmənin göstəricisinə çevrildi. Digər tərəfdən yeni türk ədəbiyyatı yeni ideya, yeni mündəricə keyfiyyətləri ilə də fərqlənməyə başladı. Sərvəti-fünun un davamı olaraq Fəcri-ati qərb ideya-estetik prinsipləri baxımından bir qədər də irəli getdi. Xüsusi olaraq sadə dildə yazmaq, xalqa xalq dili ilə xitab etmək, insanlarda vətənpərvərlik duyğuları, vətən sevgisi, azadlıq və s. ideyalarının inkişafına yer vermək amilləri Tənzimatdan sonrakı mərhələyə təsir və keçid kimi qiymətləndirilə bilər. Artıq XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Türkiyə ədəbiyyatında yeni nəslin tərbiyəsində osmanlıçılıq ideyaları öz aparıcılığı ilə seçilməyə başladı. Böyük bir ədəbi mərhələnin təsiri nəticəsində yaranmış modern türk uşaq şeiri nümunələrində vətən gözəlliklərinin tərənnümü, yurd sevgisi, yurd məhəbbəti və s. ideyalar daha çox təbliğ olunmağa başladı. Tofiq Fikrət, Mehmet Mühiddin, Emin Nahid, Mehmed Emin Yurdaqul, İbrahim Ələddin Gövsa və başqa şairlərin sənətində uşaq şeir nümunələri istər forma, istərsə də mövzu baxımından yeni tələblərə cavab verir, bu cür nümunələr modern şeirin ideya-estetik şərtlərini ödəyirdi. Həm forma, həm də mövzu baxımdan yeni olan Tofiq Fikrət yaradıcılığında uşaq şeirləri əhəmiyyətli yer tutur cü ildə çap edilmiş Şərmin uşaq şeirlər toplusu heca vəznində yazılmışdır. 30-dan çox şeirin cəm olduğu bu kitabdakı ideyalarda uşaq psixologiyası, uşaq dünyası, uşaq ruhu əksini tapmışdır. Vətən sevgisi, vətən gözəlliklərinin tərənnümü, məktəbə, kitaba bağlılıq və s. cəhətlər Tofiq Fikrətin uşaq şeirlərinin mövzu dairəsini təşkil edir. Tofiq Fikrətin İthaf şeiri uşaq bağçalarına həsr edilmişdir. Şair uşaq bağçasını təkcə ana nəvazişi ilə əhatə olunmasına görə qiymətləndirmir, o, həm də bağçanı elm, mədəniyyət yuvası adlandırır. Bu minvalla şair, balaca dostlarını bağçaya getməyə həvəsləndirir. Bağçada yeni dostlar tapacaqlarını, onlarla oynayıb zəhmətsiz, kədərsiz bir çox biliklər qazanacağını söyləyir. Şair uşaqlarda bağçaya maraq oyatmasında haqlıdır. Doğrudan da pedaqoqlar da söyləyirlər ki, əsasən nənə-babalarını yanında böyüyən uşaqlar ərköyün olurlar və cəmiyyətə asanlıqla uyğynlaşmırlar. Bağçada isə uşaqlar özü kimi bir sıra uşaqlarla oynayır, bir çox vərdişlərə yiyələnir, daha məsuliyyətli olur və məktəbdə lazım olan bilikləri asanlıqla mənimsəyirlər: Haydı, yuvana, yavrucuq! O, mərifət yuvasıdır Və fəzilət yuvasıdır. Orda fikrin oyanacaq, Orda qanad açacaqsan, Yüksəklərə uçacaqsan. (Fikrət, 1969, 128) Tofiq Fikrət Xoxan şeirində də yanlış tərbiyə üsullarını pisləmişdir. Belə ki, balaca Şərmini də xoxanlarla qorxudmuşlar. Uşaqlar hər şeyə asan inandığından o da bunlara alda- 308

328 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il narmış. Bu isə səhv tərbiyə metodudur. Uzun müddət xoxanlarla qorxudulan uşaqlar böyüyəndə ya tək yata bilmir, ya da qaranlıqdan çox qorxurlar. Şair, şeirdə Şərminin qardaşının dili ilə uşaqlara belə şeyə inanmamağa çağırır və bunların boş, mənasız sözlər olduğuna inandırır. Şərminin qardaşı ona bir qutu verir. Şərmin oynayan zaman qutudan qəfil bir əşya çıxır. Balaca qızcığaz bundan çox qorxur. Qardaşı isə Şərminə göstərir ki, qutudan çıxan bir yumaq yun, bir parça kağız və 4-5 uzun teldən ibarətdir. Bu əşya sadəcə olaraq qutudan qəfil çıxdığı üçün Şərmini qorxutmuşdur, əslində tamamilə mənasız bir əşyadır. Bütün bunlarl diqqətlə dinləyən Şərmin, daha belə xoxanların varlığına inanmayacaöını bildirir. Şair isə uşaqlara: Əqli başında insanlar Yalnız yamanlıqdan qorxar. (Fikrət, 1969, 130) deyərək, onları bir-birinə mərdimazarlıq, pislik etməkdən çəkindirir. Yamanlığın doğrudan da insana böyük ziyanlar verəcəyini bildirir. Tofiq Fikrətin Kaman şeiri də yanlış tərbiyəni tənqid etmək üçün yazılmışdır. Şeirdə ata-ananın pianonu çox sevdiyindən övladına da məhz onu çalmağı öyrənməsini tələb etməsindən bəhs edilir. Uşaq isə qardaşının kamanda çaldığı musiqi ilə sanki sehrləmişdir. Şeir balacanın qardaşının ona da öz kamanlarından verəcəyi ümidi ilə tamamlanır. Şairin təsirli şeirlərindən biri də Yetimdir. Burada bir məktəbliyə müəllimi qonşusunun ağır xəstə olduğu üçün uşaqlarının yetim qalacağını və belə olarsa onlardan muğayat olmasını tapşırması göstərilir. Hələ yetim kəlməsinin mənasını anlamayan balaca məktəbli bu sözü anasından öyrənməyə çalışır. Məlum olur ki, bu uşaq da anadan yetimdir, ana zənn etdiyi qadın isə onun doğmaca xalasıdır. Uşağın atası da müharibələrin səbəbi ilə neçə illərdir cəbhələrdədir. Balacanın xalası ona bundan kədərlənməməsini, özünün də, atasının da yetim olduqlarını və başqalarının da yetim olduğunu bildiyi üçün təsəlli tapdığını söyləyir. Şair burada yetim uşaqlara çox böyük təsəlli verir və onların anasının doğma vətən olduəunu söyləyir. Lakin şairin böyüklüyü bununla da bitmir. O, bütün insanların gec-tez yetim qalacağını bildirərək, bu zaman bir-birinə dəstək olmağı, bir-birindən təsəlli tapmağı nəsihət edir. Şairin Mələyin quzusu əsəri də yoxsullara, yetimlərə bir təsəlli, dəstək olmaq üçün yazılmışdır. T.Fikrət bütün uşaqların heç olmasa bir oyuncağa sahib olmasını, oyuncağı olmayanların pişiyi, köpəyi ilə oynamasından söhbət açır. Lakin haqqında danışdığı uşağın sevimli bacısından savayı heç nəyi yoxdur. Bu yetim uşaq üçün bütün var-dövləti özünün mələk adlandırdığı bacısıdır. O, bacısına dəsmaldan bir quzu düzəltmişdir ki, bu yumaq quzudan başqa hər şeyə bənzəyir. Lakin mələk onu çox sevir, çəməndən bir qucaq ot gətirir və quzusunu oxşaya-oxşaya yedirir. Qardaş mələyinin hər şeyi anladığının bildirir. Mələk qardaşının ona dəsmaldan da olsa oyuncaq düzəltdiyinə əslində çox sevinir. Çünki uşaqlar üçün oynayacaq bir şeyin olması kifayət edir, yetər ki, onları sevən olsun. Balaca mələk də məhz buna görə çox sevinir. O, bilir ki, qardaşı onu çox sevir. Şairin təbiətdən təsirlənərək yazdığı Ağkirpik şeiri də oxucularda xoş təəssüratlar yaradır. İlk öncə onu qeyd edək ki, şairin ağkirpik adlandırdığı gülə Azərbaycan dilində çobanyastığı deyirlər. Şair ağkirpikləri çöllərin-çəmənlərin bəzəyi adlandırır. Tarlalarda rəngbərəng xoşa gələn güllərin çox olduğunu, lakin ağkirpiklərin bütün güllərdən daha gözəl olduğunu vurğulamışdır. Çünki ağkirpikdə təmizliyin, paklığın rəmzi olan ağ rəngdədir. Tofiq Fikrətin uğurlu tapıntılarından biri də budur ki, o ağkirpiyin sarı gövdəsini qızılı gözlərə bənzədir ki, bu da insanlara onların gözəlliyi haqqında dolğun təsəvvür yaradır. Tofiq Fikrətin uşaqlara həsr etdiyi fəlsəfi şeirlərdən biri də Quşlarla yarış şeiridir. Şair burada quşların uçuşuna insanların qaçışını, quşların qanadlarına isə insanların qollarını bənzədmişdir. Quşlarla yarışan insanları təsvir etməklə şairin məqsədi bu olmuşdur ki, insanlar quşlardan fərqli olaraq maneələri gördükdə onun üzərindən asanlıqıa uça bilmir. Uçurumun qarşısıda insan naəlac qalır. Lakin şair, insanlara maneələrin qarşısında məğlub olmamağı, yenidən mübarizə aparmağı təlqin edir: 309

329 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» İstəyirsiz, gəlin təkrar Yarışaq biz...uçun quşlar! (Fikrət, 1969, 137) Şairin Bahar gəlin şeiri də təbiətə həsr olunmuşdur. Burada bahar fəsli gəlin obrazına bənzədilir. Məlum olduğu kimi, bahar yeniliyi, canlanmanı, təbiətin oyanmasını təmsil edir. Beləliklə şairin onu gəlinə bənzətməsi təsadüfi deyil. Çünki gəlin gəldiyi zaman da ailəyə yeni sevinc, bərəkət, yeni həyat gəlir. Yay ana şeirində isə şair, yay fəslini ana obrazı ilə eyniləşdirmişdir. Çünki, yayın dözülməz istisində yalnız fədakar insanlar yorulduğunu nəzərə almadan işləyə bilər. Tofiq Fikrət qızmar yay günlərini ana ömrünə bənzədir. O, çinarlardan analara, zəhmətkeş və cəfakeş insanlara kölgə salaraq dincəlməklərinə kömək etmələrini xahiş edir. Şairin Payız xala şeirində isə payız fəsli üç aylıq ömrü olan xəstə obrazı ilə bənzədilir. Bu xəstə xalanın gül üzü, gözləri saralmış, üstünü dumanlar almışdır. Şairin bununla yayda çiçək açmış güllərin, yaşıl yarpaqların sanki xəstələndiyini və cəmi üç ay ömrü olduğunun təəssüvləndirici hal olduğunu qeyd edir: Bir həftənin içində, bax, O gül üz necə saralmış?! Mümkünmüdür acımamaq? Üç aycığaz ömrü varmış... Ölmə, dayan, Payız xala; Necə dözək ayrılığa?! (Fikrət, 1969, 140) Qış baba şeirində Tofiq Fikrət, qışın hər yeri ağ örtüyə bürüdüyünü təsvir edir. Lakin şair bu fəsli sevmir. Hətta qeyd edir ki, onu insanlar sevmir deyə ördəyləri qovmaq üçün istifadə etdikləri qış sözü ilə onu adlandırıblar ki, tez uzaqlaşsın. Çünki bu vaxt ətrafda bir dənə də olsa yaşıllıq qalmır, qışda burada yaşayan sərçələr aç qalır, hamı, hətta evində yorğanın altında isinməyə çalışan şair də donur. Şair, qışın nəfəsindən yər herin uğuldağını, suların buz bağladığını qəzəblə təsvir edir və onun tez sovuşub uzaqlaşmasını səbirsizliklə gözləyir: Mən bunları düşündükcə Üşüyürəm, bütün gecə Yatağıma dolubdur qar, Türk ürpədən sərt ruzgarlar Əsir, görürəm, duyuram; Qorxa-qorxa uyuyuram... Qış! Qış! deyilərdi, baxın, Bu ixtiyar qış olmasın! (Fikrət, 1969, 142) Şeirin məzmunundan da görünür ki, şair burada uşaqlara müraciət edərək əslində gizli məqamlara toxunur. Tük sözünü bilərəkdən türk sözü ilə səhv salan şair, sərt ruzgarlar deyəndə ölkədə həmin dövrdə hökm sürən ictimai-siyasi rejimi nəzərdə tuturdu. Şair, qışı ixtiyara bənzədir və onu qovmağa çalışır. Bu isə türk xalqının köhnə siyasi rejimdən təngə gəldiyini göstəriridi. Tofiq Fikrət Yayda şeirində də bu prinsipi davam etmişdir. Şair, yayın istisinin hətta göy parıltılı yazıları belə soldurmasını kəskin tənqid edir. O, bu istidən qorunmaq üçün pərdələrin örtülməsini lazım bilir. Burada şair, sanki xalqını xarici ünsürlərin mənfi təsirindən qoruyur. Şair, özünün parlaq föy yazısının solduğunu, bozardığını da qeyd edir və solan şeyləri sevmədiyini bildirir. Bu da insan da ölən payız xala kimi assosasiyalar yaradır. Qışda şeirində isə şair, pərdəyə açıl əmrini verir. Çünki soyuq qış günü qünəş otağa heç düşmür, hətta şair, onun insanları unutmağından gileylənir. Burada da şair qışın gözəlliyini qəbul etsə də soyuq şeyləri sevmədiyini bildirir. Qış baba şeirindən də məlum olduğu kimi şair, qışı geriliyə, köhnəliyə bənzədir. Şair bu şeirləri ilə onu demək istəyir ki, onun xalqına nə 310

330 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il yad ünsürlər, nə də gerilik fayda verməz. Bunun üçün də o, şeir dili ilə həm xarici dövlətlərin təsirində olna, həm də köhnəliyin tərəfdarı olan siyasətçiləri tənqid edirdi. Tofiq Fikrətin Qara bacı şeiri də obrazlılıq baxımından çox maraqlıdır. Şair qara bacı dedikdə gecəni nəzərdə tutur. Onu bacı adlandırmağı isə şərqdə gecəyə leyla deyilməsi ilə əlaqədardır. Məlum olduğu kimi də Leyla qız adı kimi də işlədilir. Şair Leylanın var dövlət, pul sahibi olduğunu qeyd edir ki, bu da ulduzlara işarədir. Bəzən isə qara bacının yeganə bəzəyi yalniz ay olur ki, bu da soyuq qış aylarına işarədir. Şair gecəni dinclik gətirdiyi üçün çox sevir və onu əsl gözəllər kimi mədh edir: Dilbər bacı! Ənbər bacı! İndi mən dinclik bilmərəm, Bacımın qoynunda axşam Amma çox rahat yataram. Adı Leyla, Gözü şəhla. Yataram axşam olanda Qara bacımın yanında. (Fikrət, 1969, 156) Tofiq Fikrətin gənclərə ünvanladığı əsərlərindən biri də Söhbət şeiridir. Burada şair gənc nəsillərə keçmişdən ibrət almağı, müasir şəraitdən, dövrdən istifadə edib elm öyrənməyi nəsihət edir. Şair şeirin adını nəsihət, öyüd və sairə də qoya bilərdi. Fikrimizcə onun şeirə Söhbət adını qoymasında məqsədi gənc nəsillərə birbaşa xitab etmək istəyindən irəli gəlmişdir. Şair, burada öz dövrünün məktəblərindən, acınacaqlı şəraitindən, müəllimlərin savadsızlığından bəhs edir. Müasir imkanların isə uşaqlara elmlə məşğul olmağa böyük şərait yaratdığını vurğulayırdı. O, müasir dövrdəki uşaqların məktəbdə aldığı savadlarına görə onları özlərinə nisbəttə alim adlandırır. Sonra şair xatirələrdən yenə müasir dövrə qayıdır. Həmsöhbətlərinə müraciət edərək tənbəlliyi, savadsızlığı tənqid edir, boş oturma! söyləyir. Tofiq Fikrət burada alət işlər, əl öyünür deyiminin də yanlış olduğunu qeyd edir və gənclərə hər aləti insanın işlətdiyini, yəni zəhmətin, insan amilinin vacib şərt olduğunu vurğulayır. Şair gənclərə bu keçməkeşli həyatın bütün çətinliklərindən yalnız elmlə sinə gəlməyin mümkünlüyündən də söhbət açır. O, gənc dostlarına: Öyrənməsək yolu-izi Yolda qurdlar qapar bizi. Oxumalı, oynamalı, Heç işsiz oturmamalı. (Fikrət, 1969, 144) söyləyərək elmlə hər bir maneənin öhdəsindən gəlməyin mümkün olduğunu söyləyir. Dülgər şeirində isə şair, uşaqları ağır zəhmət tələb edən işlərə həvəsləndirmək üçün yazmışdır. Burada şair dülgər alətlərini bir-bir sadalayaraq onları necə sevdiyini, hətta hər gün sildiyini bildirir ki, bütün bunlar uşaqlarda böyük maraq oyadır. Şairin əl əməyini tərənnüm edən şerlərindən biri də Qırıq at dır. Bayram hədiyyəsi olan atın qırılması balacanı çox kədərləndirir. Ailə üzvləri onu düzəltdirmək üçün usta İdrisin yanına göndərməyi qərara alır. Usta İdrisin atın ayağının düzəltdiyi bir saat müddətində isə balaca dükana, ordakı alətlərə nəzər salır və şair onun dili ilə dəmirçilik sənətinin gözəlliklərini təsvir edir. Şair, bu şeirində balaca oxucularına bütün gözəlliklərin zəhmətlə hasil olmasını və bunun bəzən böyük vaxt aparmasını oxucularına çatdırmaq istəyir. Arı sancar şeirində isə şair, dəcəl uşaqlara üzünü tutub analarının sözlərinə qulaq asmasalar peşman olacaqlarını söyləyir.bu şeirdə dəcəl oğlan arını iplə tutmaq istəyir və nəticədə arı onu sancır. Ana da onun sözünə qulaq asmadığı üçün üzünün şişdiyini və bunun üçün də 311

331 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» uşağın nəinki məktəbə, hətta oynamağa belə çıxa bilməyəcəyini, hamının ona güləcəyini söyləyir. Şair, gənc dostlarına şeirdəki bu hadisədən nəticə çıxarmağı, böyüklərin sözünə qulaq asmağı məsləhət görür. Tofiq Fikrətin ibrətamiz şeirlərindən biri də Kor və çolaq əsəridir. Şair bu şeirdə anadangəlmə kor və çolaq olan iki dərdli insanı təsvir edir ki, sonunda onlar bir-birinə dəstək olub ömür sürürlər. Şair də dərdlilərin, məhrumların ümidünün üzməmələrinə, bir-birinə ehtiyacı olan yöndən kömək etməyə çağırır. Şair, məhrumiyyətlərə düçar olmuş insanların çarəni yalnız ölümdə deyil, bir-birinin dəstəyində axrarmağı nəsihət edirdi. Tofiq Fikrətin artıq tamah baş yarar deyimini özündə ehtiva edən əsəri İki yolçu şeiridir. Məqsədi vaxtında mənzillərinə çatmaq olan bu yolçuların önünə yolda şabalıd çıxır. Yolçularsan biri bunu görən kimi dayanır. Yoldaşı ona nə qədər getməyin vacib olduğunu bildirsə də nəfsi ona hakim kəsilir. Nəhayət, yol yoldaşı da dostunu saxlayan bu səbəbə maraq göstərməyə başlayır. Nəticədə yoldaşlar düşmənə çevrilirlər. Onların davasına gələn mola isə məsələni öz xeyrinə həll edir, şabalıdı özü yeyir, qabıqlarını yolçuların arasında bölür. Bununla da şair, göstərir ki, hətta ən az tamah da yüksək işlərin görülməsində, dostluq münasibətlərinə böyük ziyan vurur. Tofiq Fikrətin gənc dostlarını vətənvərpər ruda da böyüdmək üçün əsərlər yazmışdır. Onun Kiçik əsgər şeiri də bu qəbildəndir. Şair burada vətəni, haqqı qorumaq üçün vətənin igid övladlarına ehtiyacı olduğunu qələmə almışdır. Şair vətən uğrunda şəhid olmağın böyüklüyündə danışsa da, vətəni yaşatmağın da böyük şərt olduğunu göz önünə gətirir. Şair, əsgərlərə faydasız işlərə mərmilərini xərcləməməyi tapşırır. O, bütün qüvvəni haqql bərpa etməyə yönəltməyə çağırır. Şübhəsiz ki, şair burada həm də sözün, elmin qüdrətini nəzərdə tuturdu. O, gənclərə faydasız işlərlə məşğul olmamağı, hər əməldə, addımda vətənə xeyirli övlad olmağı nəsihət edirdi. Şərminin əlifbası, Hədiyyə, Xoxan, İki yolçu və s. şeirlərində şair Şərminin timsalında uşaq dünyasının maraq və ehtiyaclarını, məktəbə, oxumağa olan sevgilərini olduqca sadə bir tərzdə əks etdirir, uşaqların psixologiyası üçün xarakterik olan cəhətləri dilə gətirir. Tofiq Fikrətin uşaq şeirlərində bir tərəfdən təbiət tərənnüm edilir, digər tərəfdən isə bu cür tərənnümlərdə fikir hər bir uşağın maraq və səviyyəsinə uyğun müəyyən mənalandırmada təqdim olunur ( Qış baba, Yazda, Qışda, Yaz nənə və s.). Tofiq Fikrətin bir sıra şeirlərində ( Xoxan, Mələyin quzusu, Qırıq at və s.) adi uşaq oyuncaqlarının uşaq həyatında oynadığı rola, bu oyuncaqlarla münasibətdə uşaq psixologiyasının açıqlanması diqqətdən yayınmır. Tofiq Fikrətin bəzi uşaq şeirlərində mənalandırma ilk baxışdan bir qədər fəlsəfi görünsə də, əslində oxucu şair fikirlərinin uşaq düşüncələrinin qəribə fantaziya ölçülərinə uyğun verilməsi ilə rastlaşır. Ümumiyyətlə, Tofiq Fikrət yaradıcılığında uşaq şeirləri uşaqların arzu və istəklərinin ifadəsi deyil, həm də uşaq dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynaya biləcək nümunələrdir. Mən bir türkəm dinim, cinsim uludur, Sinəm, özüm atəş ilə doludur misralarının müəllifi Mehmed Əmin Yurdaqul XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri türk şeirində milli ideyaların yeni formada inkişafının tərkibi kimi uşaq və gənclərdə vətənpərvərlik duyğularının aşılanmasında böyük xidmət göstərmişdir. Əlil, Baba bucağı, Anneciyim, Sabah, Süfrə başı, Babacığım, Çocuklar və s. şeirləri ilə M.Ə.Yurdaqul uşaqların düşüncə, hiss, istək və arzularına yer vermiş, bu fikirləri poetik mənalandırmada diqqətə çatdırmışdır. Hər şeydən əvvəl M.Ə.Yurdaqul uşaqları vətənin, millətin sabahı hesab edir, uşaqlara vətənin gələcəyi kimi böyük ümidlər bəsləyir. Çocuklar şeirində şairin uşaqlara üz tutub bu şəkildə müraciəti heç də təsadüfi deyildir: Sizlersiniz onun ağlar gözlerini silecek, Sizlersiniz onun için candan geçip ölecek Sizlersiniz onun aşkı, ümitleri, hayatı

332 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Əlil şeirində uşaqlarda bir mərhəmət hissi oyatmaq meyli, sağlam uşaq həyatının qədrini bilmək çağırışı əsas yer tutur. Ata öz oğluna iki gözdən kor səfil uşağı göstərərək ona mərhəmət bəsləməyi, onun düşdüyü vəziyyətə acımağı tövsiyyə etməklə bərabər, kor əlilin daxili sarsıntılarını belə ifadə edir: Ya bu alil? O bunlara hasret çeker. Bu hasretle gözlerinden yaşlar döker. Ömür ona bir sabahsız uzun gece Biçareye ne bir oyun, ne eylence Dünya ona bir karanlık zindan demek... Baba bucağı və Süfrə başı şeirlərində şair müxtəlif mövzulara toxunsa da hər iki şeirdə eyni ideyanı dilə gətirir. Baba bucağı nda bir evin tarixçəsi timsalında burada böyüyən nəslin türk övladlarının öz əcdadlarının Şərəf tarixinə, doğma el-obalarına məhəbbət və bağlılıqları nəzərə çatdırılır, bu evin, bu yurdun mübarək qucaq olması hər bir gəncə aşılanır: Bir mübarek kucakdır, bu sevimli eviniz Siz burayı bir ana bağrı gibi seviniz. Süfrə başı şeirində də bir evin süfrəsi timsalında ən müqəddəs hiss və duyğuların izharı əsas yer tutur. Bu fikirlər oxucuda vətən sevgisi, keçmişə məhəbbət, bu günə və gələcəyə düzgün baxış formalaşdırır. Bir anlığa oxucu hardan başlanır vətən? sualına cavab tapır və süfrə başı ifadəsi sanki vətənin bir parçası kimi müqəddəsliyin, birliyin, həmrəyliyin simvolu təsiri bağışlayır: Sofra başı. Oh, burayı pek severim, Evimizde küçük yemek odasında Annem, babam, kardeşlerim, biz hepimiz Bir sininin etrafına diziliriz Ben burada düğün gibi zevk bulurum Cıvıldayan kuşlar gibi şen olurum Bu sinide böyük dedem yemek yemiş... Pakizə Münəvvərin Yaz günləri şeiri bir təbiət ovqatı yaratmaq, əməyin, zəhmətin təbliği baxımından əhəmiyyətlidir. Bu şeir XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının gözəl nümunələrini qələmə almış M.Ə.Sabirin Yaz günləri və Cütçü şeirlərinin mövzu və ideyası ilə müəyyən mənada səsləşir. Diqqət etsək, görərik ki, Pakizə Münəvvərin Yaz günləri şeirində yazın gəlişi, insanların tarlalara axını, zəhmətə qatlaşması, torpağın oyanışı və s. cəhətlər M.Ə.Sabirin Yaz günləri və Cütçü şeirlərində də diqqəti cəlb edir. Müqayisə üçün şeirlərdən nümunələrə nəzər salaq: Çalışkanlar uyanırlar, Üst-baş giyer, donanırlar. Tarlalara yollanırlar Ne hoş olur yaz günleri Cütçü toprakları sürer. Kuşlar şurda burda öter. Güneş çiçekleri öper Ne hoş olur yaz günleri Uğraşırsak bir iş ile Ölmeyiz biz ölsek bile Tanrı çox sever Türkleri Ne hoş olur yaz günleri. (P.Münəvvər Yaz günləri şeiri) Çıxdı günəş, doldu cahan nur ilə Cütçü sürür tarlada cüt şur ilə

333 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Cütçü batır qan-tərə, yer şumlayır Şumladığı tarlanı da tumlayır... Çünki bilir rahət əziyyətdədir. Şad yaşamaq səydə, qeyrətdədir... (M.Ə.Sabir Cütçü şeiri) Gəl, gəl, a yaz günləri İlin əziz günləri... Ağaclar açsın çiçək, Yarpağı ləçək-ləçək. (M.Ə.Sabir Yaz günləri şeiri) Hər üç şeirdə yazın gəlişi, ilin gözəl günləri, ağacların gül açması, təbiətin gülüşü, torpağın oyanışı, insanların cüt sürməsi, yer əkməsi və s. təsviri bir-biri ilə həm əlaqələnir, həm də uşaqların təbiət sevgisi, zəhmətə bağlılıq hisslərini artırır. İbrahim Ələddin Gövsanın uşaq şeirlərində pedaqoji və estetik baxımından uşaq ruhunun əksi və tərbiyəsi əsas yer tutur. Önəmli cəhət budur ki, bu şeirlərdə təbiət uşaqların maraq dünyasına uyğun yer alır, uşaqlarla təbiət birbaşa təmasda təqdim edilir: Beyaz, yaşıl, siyah, sarı O, incecik kanatları Çimende bir menekşeye Açar ipekli şemsiye Güneş doğar ziyasına Biner gezer semaları Şefa katar şefasına Yazın ilık havaları. Qeyd etmək lazımdır ki, XIX əsrin II yarısı və XX əsrin əvvəlləri Türkiyə türk ədəbiyyatı yeni estetik qayə, bədii forma və düşüncələrin formalaşması, inkişafı baxımından xarakterikdir. Bunun da özlüyündə modern türk uşaq şeirinin həm mövzu və ideyasına, həm də formasına böyük təsiri olmuşdur. ƏDƏBİYYAT 1. Aydın Abi Aydın. Türkiyə ədəbiyyatı tarixi. Bakı, Banarlı N.S. Türk ədəbiyyatı tarixi. 2 cilddə, İstanbul, Eşref R. Tevfik Fikret. İstanbul, Sabir M.Ə. Hophopnamə. Bakı, Tofiq Fikrət. Seçilmiş əsərləri. Bakı, Azərnəşr, Tevfik Fikret. Şermin. Ankara, Quliyev E. Türk xalqları ədəbiyyatı. Bakı, 2011 TÜRK ÇOCUK ŞİİRİNDE ÖNEMLİ GÜNLER, HAFTALAR VE ŞİİRLE ÖĞRETİM Yrd. Doç. Dr İbrahim KIBRIS Abant İzzet Baysal Üniversitesi Türkçe Eğitimi Bölümü Öğretim Üyesi Bolu/ TÜRKİYE [email protected] ÖZET Cumhuriyet yeni ve çağdaş bir yönetim biçimi olarak döneminin birçok şair ve yazarını derinden etkilemiştir. Bu nedenle cumhuriyeti tanıtmak ve Atatürk ü sevdirmek üzere pek çok şair ve eğitimci geleceğin büyükleri için eğitici-öğretici nitelikte çok sayıda şiir yazmışlardır. Daha önce gençler ve yetişkinler için yazan şairler bile bu 314

334 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il konuda kendilerini adeta sorumlu hissetmişler ve bu akıma uyarak pek çok şiir yazmışlardır. Böylece daha Cumhuriyet in başından itibaren eğitsel bir amaçla kutlanmaya başlana ulusal günler, haftalar vb. önemli günler için ciltler dolusu şiirler yazılmıştır. Bu şiirler arasında, hemen her konuda, değişik konularda Türk edebiyatının önde gelen bir şairinin adına, hem de birkaç kez rastlamak mümkündür. Cumhuriyet hükümetleri de daha Cumhuriyet kurulmadan başlattıkları eğitim seferberliğini desteklemesi amacıyla, her dereceli oluda kutlanmak üzere, ulusal bayramlar, önemli günler, haftalar ve anma günleriyle eğitim programlarını zenginleştirmişlerdir. Türkiye de ve dünyadaki gelişmeleri de göz önüne alarak birçok önemli gün ve hafta belirlemişler, bunları eğitici çalışmalar yönetmeliklerine koyarak, bütün eğitim kurumlarında eğitsel etkinliklerin yapılmasına ortam hazırlamışlardır. Böylece öğrenciler hem duyuşsal yönleriyle, hem de okuma, yazma, konuşma gibi beceriler yönüyle gelişme fırsatı bulmuşlardır. Kısacası bu eğitsel etkinlikler hem öğrencilerin olumlu davranışlar kazanmalarında hem de şair ve yazarların Türk çocuk edebiyatıyla ilgili ürün vermelerinde vesile olmuştur. Hatta eğitim konularının Eğitimde toplulaştırma anlayışıyla ele alınması sonucu, yalnızca bayramlar ve başka önemli günler için değil, ders konularına yardımcı nitelikte şiirler bile yazılmıştır. Bilindiği gibi, öğretimde toplulaştırma; çocukların değişik konulardaki ilgilerini göz önünde tutarak özellikle ilköğretimde ders, konu ya da üniteler çevresinde toplama veya ayrı ayrı okutulan dersleri gerekli bağlantıları sağlayarak bir ders adı altında birleştirmeyi içeren disiplinler arası bir eğitim öğretim yaklaşımıdır. Örneğin 1950 li yıllarda yayınlanan Öğretmen Dergisi bu yönde birçok şiire yer vermiş ve daha sonra da hem dergide yayınlanan, hem de daha önce değişik yerlerde yayınlanmış olan şiirler, eğitimci yazar Selahaddin Arıkan tarafından düzenlenip kitaplaştırılmış ve Şiirle Öğretim Serisi adı altında 3 cilt olarak yayımlanmıştır. Ayrıca pek çok eğitimci ve yazar da bu önemli gün ve haftalarda yapılabilecek etkinliklerde yardımcı olsun diye kitaplar yazmışlar, bu kitaplarda şiir ve değişik türdeki yazılarla öğretmenlere destek olmuşlardır. En son 2005 yılında çıkarılan Sosyal Etkinlikler Yönetmeliğiyle, bu önemli gün ve haftaların hem sayıları artırılmış, hem de gereksinime göre, yenileri eklenmiştir. Hatta Tablo 1 de görüleceği üzere (Kurtuluş Günleri ve Atatürk Günleri ile Tarihî Günler (Gerçekleştiği. Tarihlerde) ilgili sütunun son kısmında yer aldığı üzere, listede olmayan başka gün ve olayların da bunlara dâhil edilebileceğini vurgulanmış, ilgili madde açık uçlu hâle getirilmiştir. Bu çalışmada, önce Önemli gün ve haftaların işlevi belirtilmiş, ardından dönemler olarak ilk ve orta dereceli okullarda anılan, kutlanılan, eğitsel etkinlikler düzenlenen gün ve haftaların neler olduğu üzerinde durulmuştur. Daha sonra da bu çalışma nedeniyle Selahaddin Arıkan ın düzenlediği Şiirle Öğretim Serisi adını taşıyan 3 Ciltlik şiir kitapları gözden geçirilmiştir. İşlenilen konular ve şiir yazan şairlerin kimler olduğuyla ilgili yorumun ardından da çalışma bitirilmiştir. Anahtar Sözcükler: Cumhuriyet, millet, eğitsel etkinlik, önemli gün ve hafta, kutlama, anma. ABSTRACT Republican form of government as a new and modern era has deeply influenced many a poet and author. Therefore, to love the republic, many poets and educators to present and future of Atatürk, the elders have written poetry for a number of educational-didactic nature. Even for young people and adults by earlier poets, and this movement on this issue felt themselves responsible for complying with literally wrote many poems. So we begin to celebrate the Republic since the beginning of an educational purpose, national days, weeks and so on. with volumes of poems written for special days. Of these poems, in almost every aspect, a leading poet in various matters on behalf of Turkish literature, as well as possible to come across a few times. Governments also initiated the establishment of more educational campaign to Republican in order to support the Republican, for each grade oluda celebrate national holidays, important days, weeks and days of commemoration enriching educational programs. Taking into account the developments in Turkey and the world defined the most important days and weeks, putting them in regulations of educational studies, educational activities, making the media prepared for all educational institutions. Thus, both the affective aspects of students, as well as reading, writing, speaking skills, aspects such as the development had the opportunity. In short, these educational activities and acquire positive behaviors of students as well as poets and writers have been an occasion Turks vermelerinde children related product literature. Even the educational issues "to be addressed in education as a result of consolidation approach, not only for holidays and other important days, even in poems written to be helpful in course subjects. As you know, education, consolidation, especially keeping in mind the interests of children in primary education courses on various issues, issue or collection or separately around the courses taught in units, providing the necessary connections to merge under the name of a course with an interdisciplinary approach to education. For example, in 1950 published "Teacher Magazine" gave this direction in many poetry and later published in the journal, as well as previously published poems in various places, educator, author and maintained by Saladin kitaplaştırılmış Arikan and "poetry Instructional Series" under the name 3 published in volume form. In addition, many educators and writers, events can be done to help these important days and weeks whether he wrote books, poetry, and various types of these 315

335 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» books support teachers were inscriptions. The latest issued in 2005, "Social Activities Regulations, the increased numbers of both of these important days and weeks, depending on need as well as new ones were added. In fact, Table... 'As is apparent from (Independence Day. And Days of Ataturk and History Day. As indicated in the last part of the column, not on the list the other day and they can be included in the events highlighted the relevant material has been made open-ended In this study, important days and weeks before the specified function, then the periods referred to in the first and middle schools, Celebrated, educational events focused on what is happening in the days and weeks. Then because of this work bearing the name of Saladin, Arikan, organized by the three volumes of poetry, poetry books have been reviewed Instructional Series. Who committed the poets wrote poems users concerning topics and then finalized by the comment. Key words: Republic, nation, educational activity, important days and weeks, celebration, commemoration. I. GİRİŞ I. 1. ARAŞTIRMANIN PROBLEMİ, AMACI VE ÖNEMİ, YÖNTEMİ Problem: Bu çalışmanın problemini, bir ulus için ulus olma vasfını kazanmada önemli unsurlar olan önemli gün ve haftaların, o ulusun çocuk edebiyatında önemli bir tür olan Şiir le bağlantısı nedir? Şair ve yazarların bu konudaki tutumları nedir? sorularının yanıtları oluşturmaktadır Araştırmanın amacı ve önemi: Önemli Günler ve Haftalar, bir ulus için en önem-li öğe olan dil, tarih ve kültür gibi öğelerin genç kuşaklara öğretilmesinde, bunların anlamlarının duyuşsal anlamda davranışında dönüştürülmesinde önemli unsurlardır. Bu nedenle, söz konusu durumla ilgili eğitim kurumlarında yapılan çalışmalarla ilgili betimsel bir saptama yapmak, bu çalışmanın amacıdır. Araştırma öncesinde görüldü ki, bu konuya bu bağlamda yaklaşan bilimsel çalışmalar yoktur. Var olan çalışmalar, genellikle bu gün ve haftalarla ilgili malzeme üretmek biçiminde olmuştur. Bu günler nelerdir? Türkiye deki dünyadaki gelişmelere göre bu konuda değiştirmeci ve geliştirmeci bir tutum izleniyor mu sorularını yanıtlamak açısından bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu nedenle çalışmanın önem taşıdığı düşünülmektedir. I Araştırmanın yöntemi: Bu araştırma alanla ilgili kaynakların taranmasına dayalı okuma, araştırmaya dayalı betimsel bir yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İlgili kaynakların taranmasıyla elde edilen bilgi ve bulguların raporlaştırılıp yorumlanmasıyla da araştırmaya son biçimi verilmiştir. I Araştırmanın kapsamı ve sınırlılıkları: Araştırma Milli Eğitim Bakanlığına (MEB) bağlı ilk ve orta dereceli okullarda kutlama, anma gün ve haftalarının saptanması, Türk çocuk şiirine bu konudaki etkinliklerin yansıyıp yansımadığının belirlenmesi ve bu konuda iyi bir örnek olduğuna inanılan; Selahaddin Arıkan ın derleyip düzenlediği üç ciltlik Şiirle Öğretim Serisi adlı kitapta yer alan şiirlerin tema ve konularıyla ilgili bir saptamanın yapılmasıyla sınırlıdır. I. 2. BİR MİLLET/ULUS İÇİN ÖNEMLİ GÜN VE HAFTALARIN ÖNEMİ Millet/Ulus; sözlüklerde şöyle tanımlanır: Çoğunlukla aynı topraklar üzerinde yaşayan, aralarında dil, tarih, duygu, ülkü, gelenek ve görenek birliği olan insan topluluğu, ulus. 1 Ekonomik yaşam bakımından bir birlik oluşturan, dil, kültür özellikleri açısından ortaklıklar gösterebilen, genellikle aralarında çıkar birliği olduğu varsayılan insan topluluğu, ulus. 2 İşte millet denilen bu topluluğu ayakta tutmak için bayramlar, önemli günler ve haftalar en önemli öğedir. İyi bilinmelidir ki Millî bayramlar millî tarihimizin, dinî bayramlar dinî tarihimizin önemli dönüm noktalarıdır. Dinî bayramlar, dostluğu, kardeşliği, birliği ve beraberliği pekiştirir, yardımlaşma ve dayanışma duygularını güçlendirir, manevî dünyamızı zenginleştirir. Kısacası bayramlar, önemli günler ve haftalar aynı millete ait olma duygusunu güçlendirip aynı geleceği, tasayı, sevinci ve üzüntüyü bölüştüğümüzü hissettirir, millî kimliğimizi 1 2 Türk Dil Kurumu, Büyük Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayını, 2005, Ankara. Resimli, Ansiklopedik Büyük Sözlük, Ansiklopedik Yayıncılık, İstanbul, 1982, s

336 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il pekiştirir. Bu nedenle bayramlar, önemli günler ve haftalar bir milletin olmazsa olmaz olmazlarındandır. Aileler ve okullar, çocuklarımıza ve gençlerimize millî şuur, millî ruh, millî heyecan ve coşkuyu millî bayramlarda kazandırırlar. Edebiyat, Müzik, Resim ve Beden Eğitimi öğretmenleri mesleklerinin en güzel ve verimli çalışmalarını bu bayramlarda ortaya koyarlar. Yetenekli gençler çalışmalarını bu törenlerde sergilerler. Okullar bu törenlerde vitrine çıkar ve birbirleriyle bir yarışmaya girerler. Yetişecek olan kuşaklara devletlerinin kimler tarafından, kurulduğu, nasıl özveri harcanarak yurdunun ve devletinin bölünmez bütünlüğünün korunduğu, Türklük bilinci ve çağdaş uygarlık düzeyine çıkma bilinci bayramlar aracılığıyla kavratılır ve benimsetilir. Bu değerlerin kazandırılmasında en önemli araçlardan biri de insan duygusunun bir ifade biçimi olan ve yine insan duygularını daha kolay devindiren, ölçülü ve uyaklı yapısıyla daha kolay zihinlerde kalan şiirlerdir. Hiçbir öğrenci bir ulusal günle ilgili bir öykü ya da düzyazıyı ezbere bilmesi mümkün değilken, ezberlediği bir şiiri çok ileri yaşlarına kadar unutmadığı bir gerçektir. Böyle olunca da bir ulusun birlik ve beraberliğinde gerekli olan çimento görevini görmede, kültürünü ve folklorunu aktarmada önemli bir araç olmada şiir önem kazanmaktadır. Cumhuriyet rejimini kurmayı düşünen Mustafa Kemal ve arkadaşları, daha 1921 yılında bu konudaki girişimini başlattı. İlk meclisin açılış tarihi olan 23 Nisan 1920 nin bir yıl sonrasında, tartışmalı da olsa, Milli Hâkimiyet ve Çocuk Bayramı adıyla bayram günü olarak kabul edildi. Dahası burada şöyle bir soru akla gelebilir? Meclisin açılış günüyle çocuk bayramının ne ilgisi var? Ancak o meclisin yansıması olan Cumhuriyeti sevdirme işi çocukluktan başlamalıydı. Bu konuda en uygun ortam ise okullardı. Çünkü bugünün küçükleri yarının büyükleri olacaktı. Bundan olacak, Atatürk inkılaplarının büyük çoğunluğu eğitimle ilgilidir. Mustafa Kemal ve arkadaşları, biliyorlardı ki savaş meydanlarında kazanılan başarılar/zaferler, eğitimle desteklenmedikçe kalıcı olmayacaktı. Örneğin Cumhuriyet in kuruluşunun 6. yılında hazırlanan İlkmektepler Talimatnamesi ne göre, ilköğretimin ve eğitimin amacı, öğrencilerin ulusal yaşama gerektiği gibi intibak edebilmeleri/uyabilmeleridir. Bu talimatnameye göre, Terbiyede Türklük ve Türk vatanı esas mihveri teşkil etmelidir. Çocuklarda millî hislerin beslenmesi ve kuvvetlendirilmesi için her fırsattan istifade edilmelidir. Türk inkılabı ve bu inkılabın nimetleri, bu nimetlere ermek için yapılan büyük cidaller (savaşlar) onlara layıkıyla anlatılmalıdır. Cumhuriyet ve 23 Nisan bayramları gibi büyük milli günlerde mekteplerde temsil olunacak müsamereler (piyesler) ve şenlikler çocukların millî hassasiyetlerini artırmak için en iyi fırsatları verir. Talebe bayrağı sevmeli ve ona hürmet etmelidir. Bunlar için, ilk mektepte haftaların ilk günü sabahleyin ve son günü öğleden sonra bayrak törenleri yapılmalıdır (Aktaran Akyüz, 2011,:347) Daha sonra belirilen amaçların gerçekleştirilmesi doğrultusunda 1933 yılında, dönemin Millî Eğitim Bakanı Dr. Reşit Galip ilkokul öğrencilerinin bir ağızdan okumaları için; Türküm doğruyum, çalışkanım, yasam. diye başlayan andımız metnini yazmıştır. Bundan olacak, Cumhuriyetin ilk yıllarında eğitime, öğretmene değer verildi. Edebiyatçılar, yazarlar ve şairler bu yönde güdülendi. Özellikle Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren önemli günler, ulusal günler ve haftalar kutlanmaya başlandı. Böylece bu haftalarda kullanılmak üzere, şiirler ve örnek metinler oluşturdular. Dahası, ihtiyacı karşılamak için, öğretmenler bile şiirler yazdılar. Didaktik bir anlayışla bir yığın şiir örneği üretildi. Okul kitaplarında ve dergilerinde bu şiir vb. yazılara yer verildi. Gerçi, didaktik yaklaşım nedeniyle, yazılan şiirler, şiir türünün gerektirdiği estetik boyuttan yoksulardı. Ama, uyaklı ve ölçülü yapılarıyla birçoğu akıllarda kaldı. Hatta bu ilgiye bakarak, aslında büyükler için yazmayı ağırlıklı olarak sürdüren birçok ozan da çocuklar için şiirler yazdılar. Faruk Nafiz Çamlıbel, Orhan Seyfi Orhon, Mehmet Emin Yurdakul, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Orhan Veli Kanık, İlhami Bekir Tez, Behçet Kemal Çağlar bu ozanlardan yalnızca birkaçıdır. 317

337 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» II. TÜRK ÇOCUK ŞİİRİ VE ÖNEMLİ GÜNLER, HAFTALAR II. 1. ÖNEMLİ GÜNLER VE TÜRK ÇOCUK ŞİİRİ Cumhuriyet Dönemi Eğitim tarihine bakılacak olursa, yukarıda da belirtildiği gibi, Cumhuriyeti kuran kuşak, bu konuda daha Cumhuriyet kurulmadan işe koyulmuştur. Önce Meclisin açılış gününü Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak, ardından da Cumhuriyet kurulduktan sonra Cumhuriyet in kuruluşunu Cumhuriyet Bayramı (19 Nisan 1925 tarihli yasayla) olarak kutlanılacak gün olarak belirlemiştir. Sonra 30 Ağustos, Türkiye topraklarının işgalci uluslardan kurtulduğu günün anısına Zafer Bayramı olarak (Mayıs 1935'te 2739 sayılı yasayla), daha sonra da Atatürk ün Samsun a çıktığı gün olan 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanmaya (20 Haziran 1938 tarihli yasayla) kutlanılacak ulusal günlere eklenmiştir. Bu ulusal günlerin yanı sıra, Türkiye deki ve dünyadaki gelişmelere koşut olmak üzere, pek çok gün ve hafta, eğitsel açıdan kutlanılması gereken gün ve haftalar olarak belirlenmiştir. İşte bu süreç içinde, Türk çocuk edebiyatı pek çok şiir kazanmıştır. Hatta bu iş daha da ileriye götürülerek, hayat bilgisi, sosyal bilgiler ve fen bilgisi gibi dersleri de destekleyen ünitelerle uyumlu şiirler de yazılmış, şiirin akılda kalma gücüyle eğitim öğretim beslenmek istenmiştir. Böylece bu gün ve haftalar, yaratılan fırsat ortamlarıyla hem eğitim kurumlarının amaçlarını gerçekleştirmeye hem de öğrencilerin yeteneklerini geliştirmeye vesile olmuşlardır. Cumhuriyet'in ilk yıllarında genellikle ulus sevgisi, yurt sevgisi, insanlık, din konularının işlendiği çocuk şiirlerinde; 1940'lı yıllardan sonra konular giderek zenginleşmiştir (Gürel, 1993: 4.). Ayrıca Türk şiirindeki yönelim ve gelişmeler de - örneğin şiirde heceden serbest şiire geçilmesi (1940 ve sonrası) çocuk şiirlerini hem biçim hem de içerik yönünden etkilemiştir. Bu dönemde öğretmen-eğitimci ozanların çokluğu, ilköğretim programlarında yer alan üniteler ve belirli gün-haftalarla ilgili didaktik-öğretici-şiirler yazmayı gündeme getirmiştir. Dahası pek çok eğitimci, kutlama ve törenler için ihtiyaç duyduğu şiirleri ya beğenmediği için ya da erişemediği için kendisi şiir yazmaya çalışmıştır. Bu nedenle eğitsel etkinlikler için o dönemlerde şiir yazan şairlerin pek çoğu eğitimci-öğretmendir. Bu yönde ürün veren ozanların başında İsmail Hakkı Sunat ( ), İsmail Hakkı Talas ( ) ve Hasan Ali Yücel ( ) Vasfi Mahir Kocatürk ( ), Ahmet Kutsi Tecer ( ), Kemalettin Kamu ( ) ve Enis Behiç Koryürek ( ) çocuksu bir coşkuyla çocuklara seslenen şairler arasında sayılabilir (Kıbrıs 2010: 17). II. 2. BULGULAR VE YORUM II CUMHURİYET DÖNEMİNDE ÖNEMLİ GÜNLER, HAFTALAR Cumhuriyet döneminde, başlangıçtan günümüze, birçok ulusal gün, önemli gün ve hafta, ilk ve orta dereceli okullarda okulun düzeyi ve olanakları göz önüne alınarak kutlanmaktadır. Bunlardan Cumhuriyet Bayramı, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı, 30 Ağustos Zafer Bayramı) birer yasa ile ulusal gün ilan edilmişler, ancak kutlamaları genellikle Milli Eğitim Bakanlığına bağlı öğretim kurumlarına bırakılmıştır. Öteki gün ve haftalar ise eğitim amaçlı olarak kutlanacakları nedeniyle, ilk, orta ve lise dengi okullar için çıkarılan eğitsel kol yönetmeliği içinde yer almışlardır 3. Tablo.. da görüleceği üzere, kutlanmasına daha Cumhuriyet öncesinde eğitim programlarında yer almaya başlayan bu gün ve haftaların sayısı 1961 yılına gelindiğinde 24 e ulaşmıştır. Her ne denli yönetmeliklerde, okulların düzeyi göz önüne alınarak yapılacağı belirtilse de, anma ve kutlama günleri köy okullarına varıncaya değin, bütün ilköğretim kurumlarında etkinlikler yapılmış, törenler düzenlenmiştir. Tablo 1 de görüleceği üzere, önemli gün ve haftalara değişen ve gelişen durumlara göre ya yenileri eklenmiş ya da bazıları yönetmelikten çıkarılmıştır. Nato Günü, Birleşmiş Milletler 3 Son olarak çıkarılan yönetmelik Milli Eğitim Bakanlığı İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Sosyal Etkinlikler Yönetmeliği adıyla Tebliğler Dergisinin Şubat 2005 (Resmî Gazete, ) sayısında yukarıdaki tablonun 4. sütunundaki biçimiyle yayımlanmıştır. 318

338 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Günü ve Avrupa günü de dünyadaki ve ülkemizdeki gelişmelere koşut olarak, 1950 li yıllarda ilgili yönetmelikteki yerini almış olan günlerdir yılında Türk Silahlı Kuvvetlerince (TSK) Demokrat Parti iktidarının yönetimden uzaklaştırıldığı gün olan 27 Mayıs, 1961 yılından sonra, yeni Anayasanın yapılışı da dikkate alınarak, MEB tarafından Hürriyet ve Anayasa Bayramı olarak okullarda kutlanılacak günler arasına alınmıştır. Ancak 1980 yılında, iç karışıklıkları önlemek amacıyla, (12 Eylül) var olan yönetimi görevden uzaklaştıran ve yönetime el koyan TSK, 1981 yılında bugünü kutlanılacak günler arasından çıkartmıştır. Ek olarak da Vakıf Haftası, Standartlar Haftası ve Milli Eğitim Bakanlığı Vakfı Haftası gibi haftalarla kutlanılacak hafta sayılarını artırmıştır. Bu dönemde, 1978 den beri ülkemizde kutlanılan ve ilk bildirisini Muhsin Ertuğrul un yazdığı Dünya Tiyatrolar günü de ilk kez okullarda kutlanılacak günler arasına alınmıştır (1984). Yine aynı dönemde 24 Kasım günü de (1981) kutlanılacak günler arasına alınmıştır. Örneğin, 1980 öncesinde yer alan Çocuk Kitapları Haftası yeni yönetmelikte ( tarih ve 2140 sayılı Tebliğler Dergisi) Dünya Çocuk Kitapları Haftası olarak değişikliğe uğramıştır. Yeni Yıl ise kutlanılacak günler arasından çıkarılmış, sadece resmî tatil günü olarak kalmıştır. Avrupa Günü de 1980 sonrası dönemde kutlanılacak günler arasından çıkarılmış, bunun yanında Enerji Tasarrufu Haftası, Standartlar Haftası, Beslenme ve Gıda İsrafını Önleme Haftası adıyla da yeni eklenen haftalar konulmuştur. Bu yönetmelik (1983) 2005 yılı Şubat ayına kadar yürürlükte kalmıştır. 01 Şubat tarihli Resmi Gazte yle yürürlüğe gire yeni yönetmelikte ise Eğitsel Kollar Yönetmeliği yerine Sosyal Etkinlikler Yönetmeliği denilmiştir. Yine Türkiye ve Dünya gündemindeki gelişmelere koşut olarak bazı değişikliklere gidilmiştir. Örneğin; Gaziler Günü, Çanakkale Şehitleri günü olarak, okullarda çok yaygın biçimde kutlanmayan 18 Mart yerine daha kapsayıcı biçimde Şehitler Günü (18 Mart) Ahilik Kültürü Haftası, Lösemili Çocuklar Haftası, Afet Eğitimi Haftası, Dünya AIDS Günü, Dünya Felsefe Günü, Etik Günü, Bilişim Haftası, Bilim ve Teknoloji Haftası bu dönemde yeni haftalar ve günler olarak yönetmelikteki yerlerini almışlardır sonrası yönetmelikte adı geçen Dünya Kooperatifçilik Haftası ve Çıraklık ve Meslek Eğitimi Haftası, Kalp Haftası ve Sağlık Haftası bu yönetmelikten çıkarılmıştır. Yine Sivil Savunma Günü, Girişimcilik Haftası, Tüketiciyi Koruma Haftası, 12 Mart İstiklal Marşı nın Kabulü ve M. Akif Ersoy u Anma Günü de ilgili yönetmelikte ilk kez yer almışlardır. Daha önceki yönetmelikte yer alan Verem Savaş Eğitimi Haftası da bu yönetmelikle okullarda kutlanılacak haftalar arasından çıkarılmış, Tasarruf Haftası olarak yer alan haftanın adı da Enerji Tasarrufu Haftası, Sakatlar Haftası da Engelliler Haftası, olarak değiştirilmiştir. MEB Vakfının Kuruluş Günü de yeni yönetmelikten çıkarılan günlerden biridir. Daha önceki yönetmeliklerde yer alan Kurtuluş Günleri de yeni yönetmelikte biraz daha genişletilmiş, açık uçlu hâle getirilerek Mahallî Kurtuluş Gün. ve Atatürk Günleri ile Tarihî Gün. (Gerçekleştiği Tarihlerde) biçimine getirilmiştir. Tablo 1: Türkiye ilk ve orta eğitim uygulamalari içinde kutlama, anma ve benzeri etkinliklere konu olan önemli günler, haftalar 1980 Öncesi Dönemde 1980 Sonrası Dönemde 2005 Sonrası Dönemde İlköğretim Haftası İlköğretim Haftası İlköğretim Haftası Cumhuriyet Bayramı Hayvanları Koruma günü Gaziler Günü Hayvanları Koruma günü Dünya Çocuk Günü Hayvanları Koruma Günü Dünya Çocuk Günü Beslenme ve Gıda İsrafını Önleme Haftası Ahilik Kültürü Haftası Birleşmiş Milletler günü Standartlar Haftası Birleşmiş Milletler Günü Kızılay Haftası Birleşmiş Milletler günü Kızılay Haftası Çocuk Kitapları Haftası Kızılay Haftası Lösemili Çocuklar Haftası Atatürk Haftası Dünya Çocuk Kitapları Haftası Atatürk Haftası İnsan Hakları Haftası Atatürk Haftası Afet Eğitimi Hazırlık Günü Tutum ve Yerli Malları Haftası Öğretmenler Günü Dünya Felsefe Günü Yeni Yıl Vakıf Haftası Öğretmenler Günü Verem Savaş Haftası İnsan Hakları Haftası Dünya AIDS Günü 319

339 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Yeşilay Haftası Tutum, Yatırım ve Türk Malları Haftası İnsan Hakları ve Demokrasi Haftası Turizm Haftası Dünya Kooperatifçilik Haftası Tutum, Yatırım ve Türk Malları Haftası Kütüphane Haftası Verem Savaş Eğitimi Haftası Enerji Tasarrufu Haftası Orman Haftası Enerji Tasarrufu Haftası Sivil Savunma Günü Nato Günü M. E. B.Vakfı Kur. Günü Yeşilay Haftası Sağlık Haftası Yeşilay Haftası Girişimcilik Haftası Trafik Haftası Orman Haftası Bilim ve Tekn. Haftası Avrupa Günü Dünya Tiyatrolar Günü İs. Marşı nın Kab. ve M. Akif Ersoy u Anma Günü Anneler Günü Nato Günü Tüketiciyi Kor. Haftası Hava Şehitleri Günü Sağlık Haftası Şehitler Günü 19 Genç. ve Spor B. Kalp Haftası Türk Dün. ve Topl. Haft. Hür. ve Anay.Bayr. Turizm Haftası Orman Haftası Kurtuluş Günleri Trafik Haftası Dünya Tiyatrolar Günü (Toplam 25) Anneler Günü Kütüphaneler Haftası Sakatlar Haftası Turizm Haftası Hava Şehitlerini Anma Günü Dünya Kitap Günü Müzeler Haftası Bilişim Haftası Çıraklık ve Meslek Eğitimi Haftası Trafik ve İlkyardım Haftası Çevre Koruma Haftası Vakıflar Haftası Kurtuluş Günleri Engelliler Haftası Türk Büyüklerini Anma Günleri Müzeler Haftası Etik Günü Çevre Koruma Haftası Kurtuluş Gün. ve Atatürk Günleri ile Tarihî Gün. (Gerçekl. Tarihlerde) (Toplam 36) II ÖNEMLİ GÜNLER VE ŞİİRLE ÖĞRETİM Bu araştırma, Selahaddin ARIKAN ın 3 ciltlik ŞİİRLE ÖĞRETİM SERİSİ adlı, toplam olarak 1892 sayfalık derlemesinden yola çıkılarak yapılmıştır 4. Aşağıda da görüleceği üzere, Cumhuriyet döneminin başlangıcından 1960 yılına kadar değişik dergilerde ve kitaplarda yayınlanan şiirler en küçüğü 37 sayfa, en büyüğü de 242 sayfa olmak üzere değişik oylumlu kitaplarda cilt numarası verilerek toplanmıştır. Bu kitaplar, daha sonra biçiminde, üç ayrı büyük ciltte toplanmış ve toplam 1882 sayfa olarak okurlara sunulmuştur. Bu üç ciltte yer alan küçük ciltlerin adları, şiir ve sayfa sayıları aşağıda gösterildiği gibidir. I. Cilt: (1-618 sayfa) 1. Okul ve Ders Şiirleri Cilt I sayfalar, 119 şiir 2. Hayat Bilgisi Şiirleri Cilt II sayfalar, 145 şiir 3. Coğrafya Şiirleri Cilt III sayfalar, 129 şiir 4. Ağaç ve Orman Şiirleri Cilt IV şiir 5. Vatan ve Bayrak Şiirleri Cilt V sayfalar 144 şiir II. Cilt ( sayfa) 6. Cumhuriyet Bayramı Şiirleri Cilt VI ( sayfalar, 62 şiir) 7. Hayat Bilgisi (Temizlik Sağlık) Şiirleri Cilt VII sayfalar, 32 şiir 8. Hayvan ve Tabiat Şiirleri Cilt VIII sayfalar, 163 şiir 9. Mevsimler, Aylar ve Takvim Şiirleri Cilt IX sayfalar 152 şiir 10. Diğer Mesleklerle İlgili Şiirler Cilt X sayfalar, 90 şiir III. Cilt ( Sayfa) Ağustos ve Hava Şehitleri Şiirleri Cilt XI 12. Kızılay ve Yardım Kurumları Şiirleri Cilt XII 4 Arıkan, Selahaddin, ŞİİRLE ÖĞRETİM SERİSİ, Öğretmen Dergisi Yayını

340 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Mayıs Şiirleri Cilt XIII 14. Yerli Malı ve Tutum Şiirleri Cilt XIV 15. Kahramanlık ve Zafer Şiirleri Cilt XV 16. Tarih Şiirleri Cilt XVI Kasım Şiirleri Cilt XVII Bunların dışında, bağımsız kitaplar biçiminde yayımlanan şiir kitaplarıysa şunlardır: 1. Atatürk Şiirleri Nisan Şiirleri (1958) 3. Orman Haftası Hazırlık Şiirleri (1961) 4. Kitap Haftası Hazırlık Şiirleri 1961 Süre nedeniyle, kitaplarda yer alan şiirlerin yazarları ve adlarıyla ilgili döküme burada yer verilemedi. Ancak bir başka çalışma için bu üç ciltte yer alan şiirlerin ad, konu ve yazarlarına göre ayrı ayrı dökümü yapılacaktır. Şiirler gözden geçirilirken, görüldü ki, I. Ciltte (Okul ve Ders Şiirleri) yer alan bir şair adına, konu-tema değiştiği halde bir başka ciltte, dahası neredeyse her ciltte rastlamak mümkündür. Üstelik de bu şairlerin pek çoğu yetişkinler için yazan şairler olarak bilinmektedir. Birçoğu da daha çok, yalnızca bu türden didaktik şiirlerin yer aldığı antoloji ve kitaplarda adlarına rastlanılan eğitimci şairlerdir. Giriş bölümünde de belirtildiği gibi, bu şairler, bir bakıma yaşadıkları dönemdeki duygu seline ortak olmak istemişlerdir. Birçoğu da kutlama, anma vb. tören yapacağı okulunda öğrencilerine okutmak üzere, bu şiirleri yazmışlardır. Örneğin, İsmail Hakkı Sunat, Kazım Nami Duru, Vasfi Mahir Kocatürk, Hüseyin Kalaba, Tahsin Bilengil, Rakım Çalapala, Ali Osman Atak, Halim Yağcıoğlu, Hasan Latif Sarıyüce, İsmail Hakkı Talas, Mehmet Necati Öngay, Ali Ertan, Hadi Besleyici, Ali Ulvi Elöve vb. ozanlar bunlar arasında sayılabilir. Daha sonraki dönemlerdeyse daha çok yetişkin okurlar için yazdığı şiirlerle tanınmış olan; Attila İlhan, Orhan Veli Kanık, Faruk Nafiz Çamlıbel, Necip Fazıl Kısakürek, Behçet Kemal Çağlar, Yahya Kemal Beyatlı, Ahmet Muhip Dranas, Özker Yaşın, Ahmet Kutsi Tecer, Bekir Sıtkı Erdoğan, Kemalettin Kamu, Haşim Nezihi Okay gibi şairlere de çoğu ciltte rastlamak olanaklıdır. Hatta, daha sonraki dönemlerde daha çok romancı ya da düzyazı yazarı olarak tanınan Aka Gündüz, Kerim Yund gibi yazarlardan bile bu kitaplarda şiirler yer almaktadır. Şiirler genellikle daha kolay akılda kalması açısından olacak, daha çok hece ölçüsüyle ve dörtlük kıtalarla yazılmış uyaklı şiirlerdir. Ancak, 1940 larda Türk şiirini etkileyen Garip akımının etkisiyle olacak, serbest ölçüyle yazılmış şiirlere de rastlamak mümkündür. Behçet Kemal Çağlar, Yahya Kemal Beyatlı ve Mehmet Emin Yurdakul gibi duygu yönü baskın olan şairlerin şiirleriyse 14 lü hece ölçüsüyle yazılmış, nehirimsi (daha uzun ve akıcı) şiirlerdir. Genellikle bir kitap sayfasına sığacak, 3-6 dörtlükten ya da serbest olarak dizelerden oluşan bu şiirler, ne denli didaktik olsalar da yeni kurulan Cumhuriyet in yüklediği duygusal ve ülkücü bir anlayışla, içten duyguların yansıtıldığı ürünlerdir. Sanki eğitimciler, şairler el birliği ederek Cumhuriyet in yetişmekte olan genç kuşağına yardımcı olmak istemişler, bunun için de işbirliği yapmış gibidirler. Üstelik de bu yüzlerce şiir (3 büyük ciltte 1484 şiir) yalnızca yazıldıkları yıllarda kutlanılan millî bayram ve önemli günleri değil, Tarih, Coğrafya, Hayat Bilgisi, Fen bilgisi gibi ders konularının da dile getirildiği eğitici-öğretici şiirlerdir. Bu yönüyle bakıldığında, Cumhuriyet in ilk yıllarından itibaren ateşlenen Cumhuriyet coşkusu pek çok eğitimci ve şaire yurdu için bir şeyler yapması konusunda bir sorumluluk yüklemiştir. Bu nedenle Ziya Gökalp ten Necip Fazıl a, Tevfik Fikret ten Orhan Veli Kanık a, pek çok şair ve yazarın adını değişik ciltlerde ve değişik konularda ki dizeleriyle birkaç kez görmek mümkündür. Denilebilir ki, yazılan bunca şiir hem Türk çocuk edebiyatı için iyi bir malzeme oluşturmuş, hem de ulusunu ve yurdunu seven ülkücü, toplumcu bir Cumhuriyet kuşağının yetişmesine katkı sağlamıştır. Bu coşku, öğretici de olsa pek çok nitelikli çocuk şiirinin yazılmasına da ve- 321

341 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» sile olmuştur. Bu nedenle, günümüzdeki teknolojik gelişmişlik durumuyla bu coşkunun eriyip aşındığı bir dönemde, bu şiirlerin kaybolup gitmemesi, kütüphane raflarında bile yer almayan, ancak soğuk depolardan özel bir istekle gün ışığına çıkartmaya çalıştığım bu şiirlerin unutulmaması, gerektiğinde kullanılmak üzere daha ılık bir yerlere saklanılması en büyük dileğim. III. SONUÇ Cumhuriyet yeni ve çağdaş bir yönetim biçimi olarak döneminin birçok şair ve yazarını heyecanlandırmış, cumhuriyeti tanıtmak ve Atatürk ü sevdirmek üzere onları yeni yetişecek kuşaklar için bir şeyler yazmaya yöneltmiştir. Bu nedenle de hem daha önce gençler ve yetişkinler için yazan şairler hem de asıl işi eğitimcilik olan şair ve yazarlar bu konuda adeta kendilerini sorumlu hissetmişler, geleceğin büyükleri olan çocuklar için yazmayı adeta bir sorumluluk olarak duymuşlardır. Bu nedenle de hem Cumhuriyeti ve Atatürk ü tanıtmak, hem de ilk ve orta dereceli okullarda okuyan çocuklara dünyayı daha iyi tanımalarına ve algılamalarına yarayacak didaktik/öğretici nitelikte pek çok şiir yazmışlardır. Özellikle okullarda kutlanılan önemli günler, anma günleri ve haftalar için malzeme oluşturacak biçimde ciltler dolusu şiirler yazmışlardır. Bu şiirler arasında, hemen her konuda, değişik konularda Türk edebiyatının önde gelen bir şairinin adına, hem de birkaç kez rastlamak mümkündür. Cumhuriyet hükümetleri de daha Cumhuriyet kurulmadan başlattıkları eğitim seferberliğini desteklemesi amacıyla, her dereceli okulda kutlanmak üzere, ulusal bayramlar, önemli günler, haftalar ve anma günleriyle eğitim programlarını zenginleştirmişlerdir. Türkiye de ve dünyadaki gelişmeleri de göz önüne alarak birçok önemli gün ve hafta belirlemişler, bunları eğitici çalışmalar yönetmeliklerine koyarak, bütün eğitim kurumlarında eğitsel etkinliklerin yapılmasına ortam hazırlamışlardır. Böylece öğrenciler hem duyuşsal yönleriyle, hem de okuma, yazma, konuşma gibi beceriler yönüyle gelişme fırsatı bulmuşlardır. Kısacası bu eğitsel etkinlikler hem öğrencilerin olumlu davranışlar kazanmalarında hem de şair ve yazarların Türk çocuk edebiyatıyla ilgili ürün vermelerinde vesile olmuştur. Hatta eğitim konularının Eğitimde toplulaştırma anlayışıyla ele alınması sonucu, yalnızca bayramlar ve başka önemli günler için değil, ders konularına yardımcı nitelikte şiirler bile yazılmıştır. Bilindiği gibi, öğretimde toplulaştırma; çocukların değişik konulardaki ilgilerini göz önünde tutarak özellikle ilköğretimde ders, konu ya da üniteler çevresinde toplama veya ayrı ayrı okutulan dersleri gerekli bağlantıları sağlayarak bir ders adı altında birleştirmeyi içeren disiplinler arası bir eğitim öğretim yaklaşımıdır. Örneğin 1950 li yıllarda yayınlanan Öğretmen Dergisi bu yönde birçok şiire yer vermiş ve daha sonra da hem dergide yayınlanan, hem de daha önce değişik yerlerde yayınlanmış olan şiirler, eğitimci yazar Selahaddin Arıkan tarafından düzenlenip kitaplaştırılmış ve Şiirle Öğretim Serisi adı altında 3 cilt olarak yayımlanmıştır. Ayrıca pek çok eğitimci ve yazar da bu önemli gün ve haftalarda yapılabilecek etkinliklerde yardımcı olsun diye kitaplar yazmışlar, bu kitaplarda şiir ve değişik türdeki yazılarla öğretmenlere destek olmuşlardır. En son 2005 yılında çıkarılan Sosyal Etkinlikler Yönetmeliğiyle, bu önemli gün ve haftaların hem sayıları artırılmış, hem de gereksinime göre, yenileri eklenmiştir. Hatta, Tablo da görüleceği üzere (Kurtuluş Gün. ve Atatürk Günleri ile Tarihî Gün. (Gerçekl. Tarihlerde) ilgili sütunun son kısmında yer aldığı üzere, listede olmayan başka gün ve olayların da bunlara dâhil edilebileceğini vurgulanmış, ilgili madde açık uçlu hâle getirilmiştir. Bir kısım önemli gün ve hafta da son yönetmelikle ya kaldırılmış ya da onları da içine alacak yeni haftalar eklenmiştir. Söz konusu gün ve haftaların, eğitimden beklenilen işlevi daha hızlı yerine getirmesi, sözde kalmaması dileğiyle yazımı bitiriyorum. KAYNAKLAR 1. AKYÜZ, Yahya: Türk Eğitim Tarihi, Pegem Akademi Yayınları, Ankara, Arıkan, Selahaddin, ŞİİRLE ÖĞRETİM SERİSİ, Cilt I, Öğretmen Dergisi Yayını

342 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 3. Arıkan, Selahaddin, ŞİİRLE ÖĞRETİM SERİSİ, Cilt II, Öğretmen Dergisi Yayını Arıkan, Selahaddin: Atatürk Şiirleri Öğretmen Dergisi Yayını, Arıkan, Selahaddin: 23 Nisan Şiirleri Öğretmen Dergisi Yayını Arıkan, Selahaddin: Orman Haftası Hazırlık Şiirleri, Arıkan, Selahaddin: Kitap Haftası Hazırlık Şiirleri Selahaddin, ŞİİRLE ÖĞRETİM SERİSİ, Cilt III, Öğretmen Dergisi Yayını DALKILIÇ, Nursel Uyar: Okul Öncesi Eğitimde Üniteler, Belirli Günler ve Haftalar, Epsilon Yayıncılık, İstanbul ( :05:57). 10. EFENDİOĞLU, Rasim: Bayramlar ve Özel Günler Anlamını Yitirmemeli ve Unutulmamalı: caykaragazetesi.com ( ) 11. KIBRIS, İbrahim: Çocuk Edebiyatı, Kök Yayıncılık, Ankara ÖNER, Sakin: Millî Bayramların Ruhuna Fatiha mı? ( ; ). 13. Resmî Gazete: , Devlet Basımevi, Ankara. 14. Tebliğler Dergisi: MEB Yayını, Şubat 2005, Ankara Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı ( ). UŞAQ ŞEİRLƏRİNİN TƏHLİLİ PRİNSİPLƏRİ p. e. d. Piralı ƏLİYEV Təhsil Problemləri İnstitutu, Tərbiyə Problemləri Şöbəsi Bakı/AZƏRBAYCAN XÜLASƏ Uşaq şeirlərinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var ki, təhlil zamanı bunlar nəzərə alınmalıdır: 1.Tarixilik prinsipi. Tarixi mövzular müəyyən zaman çərçivəsində bir ölkənin, hər hansı bir sosial tarixi vəziyyətlə əlaqəli şəraitidir: onlar verilmiş zamandan kənarda təkrar olunmurlar, bu və ya digər şəkildə konkretləşirlər. 2. Növ və janr baxımından təhllil prinsipi. Uşaq şeirlərinin məzmunu aydın olmaqla yanaşı, misralarda hecaların sayı az, qafiyələri oynaq, sözləri sadə olmalıdır. 3. İdeya-bədii xüsusiyyətlərinin təhlili prinsipi. Şeirdə irəli sürülən ideya, şair niyyəti, pafos və s. məsələlərə diqqət yetirilməlidir. 4. Lirik şeirin kompozisiya baxımından təhlili prinsipi. Kompozisiya - əsərin quruluşu onun tərkib hissələrinin düzülüşü əsərdə göstərilən həyat prinsipinin səciyyələndirən surətlərin, onların əlaqə və münasibətlərinin təşkili, hadisələrin təsviri qaydasıdır. 5. Lirik əsərin qəhrəmanının, şair Mən inin əksinin təhlili prinsipi. Lirik şeirdə şair surəti lirik qəhrəman adlanır. 6. Şeirin bədii-poetik dilinin (məcazlar baxımından) təhlili prinsipi. Şeiri fərqləndirən ən başlıca cəhət məcazlar sistemindən geniş istifadə olunmasıdır. 7. Poetik sintaksisin (lirik şeirin bədii nitqinin sintaktik fiqurunun) təhlili prinsipi. Uşaq şeirlərinin təhlilində poetik sintaksisə diqqət yetirmək lazımdır. Poetik söz birləşmələri, cümlələr fikrin qüvvətlənməsinə xidmət göstərir. 8. Poetik fonetikanın (poetik nitqdə səs sisteminin) təhlili prinsipi. Şeirin təhlilində fonetik dəyişkənlik mühüm rol oynayır. Sait və samit səslərin təkrar olunması, anafora, epifora, alleterasiya, assonansın işlənmə səviyyəsinə diqqət yetirməli və bunun dərəcəsi aydınlaşdırılmalıdır. 9. Bədii dilin leksik tərkibinin təhlili prinsipi. Lirik şeirin leksikasının təhlilinə də önəm vermək vacibdir. 10. Lirik şeirin vəzninin təhlili prinsipi. Lirik şeir heca, əruz vəznində və sərbəst şeir şəklində olur. Açar sözlər: uşaq şeirləri, bədii detallar, seirin məzmunu, misralarda hecaların sayı, ideya, pafos, bədii təhlil, lirik qəhrəman. ANALYTICAL PRINCIPLES OF THE CHILDREN S POEMS ABSTRACT There are some specific features of children s poems that must be taken into account while analyzing them: 1.The principle of historicity. Historical themes are the condition connected with any social historical situation of a country in some time frame: they aren t repeated apart of the given time and they become concrete somehow.2.the principle of analysis from the point of view of kinds and genres. The content of the children s poems must be clear as well as the number of syllables must be fewer, rhymes must be dynamic and flexible and the words must be simple and clear. 3. The principle of analysis of ideological and artistic features. A great attention must be paid to the idea, to the intention of the poet, to pathos, etc. that are intended to be given in a poem. 4.The principle of analysis of lyric poems in terms of composition. Composition 323

343 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» is rule that gives description of the structure of the work, the construction of its lines, the organizing of connecting the ties and attitudes of the images and description of the events given in the work.5.the principle of analysis of the hero of lyrical poetry is the reflection of the poet s Personality. In a lyrical poem the poet s image is called a lyrical hero. 6.The principle of analysis of the fiction- poetic (in terms of metaphor) language. The main distinguishing feature of the poem is widely using the metaphor system. 7.The principle of analysis of the poetic syntax. In the analysis of children s poems great attention should be paid to the poetic syntax. Poetic word combinations and sentences serve to intensify the opinion. 8.The principle of analysis of the poetic phonetics (the sound system in the poetic speech). Phonetic changes play a great role in the analysis of a poem. The repetition of the vowels and consonant sounds, the level of the usage of anaphora, epiphora, alliteration, assonance must be in the center of attention and their degree must be defined. 9. The principle of analysis of lexical composition of the artistic language. It is also important to emphasize the lexical analysis of a lyric poem. 10. The principle of analysis of the lyric poetry rhythm (lyrical poem). A lyric poem can be written in syllabic, in aruz rhythm or just in the form of a free poem. Key words: children s poems, fiction details, content of the poem, the number of the syllables in the lines, the idea, pathos, art/fiction analysis, lyrical hero. Uşaq şeiri ədəbiyyatşünaslığın əsas obyekti, ədəbiyyatın cüzi bir «vahidi»dir. Ədəbi proses daha irihəcmli törəmələrdən - ədəbi cərəyanlardan, bədii sistemlərdən-müxtəlif əsərlərdən qurulur və hissələrin ümumi birliyini təşkil edir. Uşaq şeiri bütövlüyə və daxili bitkinliyə, tamlığa, estetik mənaya malikdir. Uşaq şeirləri sistem daxilində mövzusuna, ideyasına, süjetinə, dilinə və s. görə bir-birindən fяrqlяnir. Uşaq şeiri dar mяnada incяsяnяt яsяri, yяni ictimai idrakыn bir nюvцdцr. Bцtюvlцkdя incяsяnяt kimi, uşaq şeiri mцяyyяn emosional - idrakи mяzmunu яks etdirir. M.M.Baxtinin(1979,18) fikиrлярinя istinad etsяk, deyя bilяrik ki, uşaq şeiri - шair tяrяfindяn «dцnya haqqыnda deyilmiш sюz»dцr. Bяdii istedada malik шяxsin яtraf mюvcudluьa, reallыьa olan reaksиyasыdыr. Иnsan dцшцncяsi, tяfяkkцrц reallыьыn, mюvcudluьun, obyektiv alяmin яks olunmasыnы tяшkil edir. Bu, яlbяttя, bяdii tяfяkkцrя dя aiddir. Uşaq şeiri obyektiv mюvcudluьun subyektiv яksidir, лakin bu яksolunmanы qяtiyyяn mexaniki mюvcudluьun bir - birinin surяtini foto kimi tяsvir etmяsi adlandыrmaq olmaz. Belяliklя, uşaq şeiri, yaradыcы, fяrdi, шяxsi яksolunmadыr. Burada nяinki hяyati reallыьыn яks etdirilmяsi, hяm dя onun yaradыcы шяklinin dяyiшmяsi baш verir. Шair heч vaxt mюvcudluьu садяжя яksetдирmя цчцn yazmыr, яksetдирmя predmetinin seчimi, reallыьыn яksetdirilmяsi онун yaradыcыlыьыna бу мясялялярин тясири шairin dцnyaya baxышыndan йараныр. Uşaq şeiri obyekтivliyin vя subyektivliyin pozulmaz цmumiliyini, вahidliyini, real mюvcudluьu, mцяllifiн onu vя hяyatы necя dяrk etmяsini, ona mцnasibяtini vя яsяrdя bunlarы necя яks etdirmяsini tяшkil edir. Иncяsяnяtin bu iki cяhяtini N.Q.Чeрnышevski (1949, 73) «Sяnяtin varlыьa estetik mцnasibяtlяri» traktatыnda шяrh etmiшdir. Uşaq şerində obyektiv hяyatыn vя subyektiv tяsvirin mюvcudluьu N.Q.Чernышevski tяrяfindяn сярраст dяrk edilmяси юz nюvbяsindя, Hegelin estetika haqqыnda fikirlяri ilя mцqayisяdя bir addыm qabaьa getmяk idi. Uşaq шеирlərində obyektiv hяyatыn subyektiv яksolunmaсыnыn цmumi ганунауйьунлугларыныn təhlildə önə çəkilməsi ящямиййятлидир. Яnяnяvi olaraq təhlildə faktlарын чох олдуьу materiallara diqqяt yetirilir. Bundan яlavя, belя bir hal da baш verir ki, uşaq şeiri ona mяxsus olan estetik qanunauyьunluqlar яsasыnda əkseтdirмякдянdirся, яsяrdя яks olunmuш mюvcudluьu önə çəkməyə baшlayыrlar. Яslindя maraqlы vя vacib olsa da, uşaq şeirinin bu шяkildя təhlilinin incяsяnяtin bir nюvц kimi mяqsяdlяrи ilя birbaшa яlaqяsi yoxdur. Uşaq şeiriləri təhlilində pedaqogika, psixologiya və filologiya elminin tələblərinə riayət olunmalıdır. Xüsusilə uşaq üçün yazılmış mətnin hansı prinsiplərə cavab verməsi aydın olmalıdır. Psixoloji prinsipə: 1) uşaqların yaşının nəzərə alınması; 2) uşaqların qavramasının nəzərə alınması daxildir. 324

344 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 1. Şerin uşağın hansı yaş dövrü üçün yazılması aydın olmalıdır. Yaşdan- yaşa adladıqca, təbii ki, uşaqların fiziologiyasında və psixikasında dəyişikliklər baş verir. Şeirdə uşaqların yaş dövrlərinin özünəməxsus xüsusiyyətlərinin nəzərə alınıb- alınmaması təhlildə göstərilməlidir. Şair bunları nəzərə alıbsa, deməli, uğurlu əsəri alınmışdır. 2. Ədəbi nümunənin qavranılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bunun üçün şeirin uşaqların qavrayışına uyğun yazılması əsas şərtlərdəndir. Uşaqlar üçün yazılmış şeir təsvir və tərənnüm olunan reallığı və konkretliyi ilə diqqəti cəlb etməlidir. Bunlarla yanaşı, fikrimizcə, digər mühüm cəhət, uşaq şeirlərinin güclü emosionallığa malik olmasıdır. Uşaqlara hiss, həyəcan dolu an yaşadan və onları gələcəyə aparan şeirlər təhlildə önə cəkilməlidir. Uşaq şeirlərinin təhlilində nəzərə alınmalı pedaqoji prinsiplər bunlardır : 1) mətnin anlaşıqlılığı; 2) əyaniliyi; 3) süjetin dinamikliyi və maraqlılığı; 4) tərbiyəvi əhəmiyyəti. Uşaq şeirlərinin ədəbiyyatşünaslıq baxımından özünəməxsus xüsusiyyətləri var ki, təhlil zamanı bunlar nəzərə alınmalıdır. Yəni, uşaq şeirləri bir neçə bədii detallardan, elementlərdən və aspektlərdən ibarətdir. Başqa sözlə, uşaq şeirləri çox mürəkkəb daxili tərkibdən təşkil olunur. Şeir nümunəsinin misraları və bəndləri arasında o qədər sıx əlaqə mövcud olur ki, o bizə əsəri məcazi mənada canlı orqanizmə oxşatmağa əsas verir. Buna görə, uşaq şeirlərinin kompleks təhlilində aşağıdakı prinsiplərə riayət olunması tövsiyə olunur: Tarixilik prinsipi. Mətnin yazıldığı dövrün, ictimai-siyasi, mədəni hadisələrin ona təsiri, şairin yaradıcılığında həmin məsələlərin konkret əksolunması, ideoloji və mədəni həyatın təcəssümü, müasir dövr üçün əhəmiyyəti və s. məsələlər təhlildə önə çəkilməlidir. Tarixi mövzular müəyyən zaman çərçivəsində bir ölkənin, hər hansı bir sosial tarixi vəziyyətlə əlaqəli şəraitdir: onlar verilmiş zamandan kənarda təkrar olunmurlar, bu və ya digər şəkildə konkretləşirlər.uşaq şeirlərinin mühitində yaratdığı təsiri də tədqiq etmək, dəyərləndirmək lazımdır. Şeir nümunələrinin tarixilik prinsipi baxımından təhlilində iki məsələyə diqqət yetirmək əhəmiyyətlidir: a) şeir nümunəsinin yazıldığı dövrdən çox zaman keçib, ana dilində olan mətndə sözlərin əksər hissəsi ərəb və fars tərkiblidir; b) şeir nümunəsi çağdaş dövrün məhsiludur, lakin məzmun, bəzi ifadələr tarixidir. Bu halda tarixi anlayışlar, tarixi kommentarilər və etimoloji təhlillərdən istifadə olunması faydalı sayılır. Bunlar ədəbiyyatın predmeti kimi götürülməlidir, başqa şəkildə təhlil dil tarixinə aparıb çıxara bilər. Tarixilik prinsipində :1) Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının dünya uşaq ədəbiyyatında tutduğu yerə aydınlıq gəririlməlidir. Tarixi şərait müasirliklə əlaqələndirilərək bu gün üçün daşıdığı dəyər vurğulanmalıdır.2) Eyni və müxtəlif mövzulu uşaq şeirlərinin müqayisəli təhlili aparılmalıdır. Bu zaman konkret və mücərrəd mövzularla yanaşı, tarixi inkişafda olan məsələlərə də diqqət yetirilməlidir. Mövzusuna görə, uşaq oyunu və oyuncağı; təbiət mövzusu, canlılar aləmi; yaşlıların və uşaqların ünsiyyəti, kollektivdə münasibət, dostluq; ailə, valideynlərlə birgə yaşamaq; qohumlar, qohumluq əlaqələri; beynəlmiləlçilik; müharibə; tarixilik; qəhrəmanlıq; etnomədəniyyət; tarixi abidələrimiz; insan və texnologiya və s. məsələlərin təhlilinə və şeirdə əks olunması məsələlərinə önəm verilməlidir. Bu və digər mövzulara aydınlıq gətirilməlidir. Məsələn, əgər, mövzu müharibəyə, yaxud müharibə illərində uşaqların qəhrəmanlığından, onların Vətəni müdafiə edərkən göstərdikləri şücaətdən bəhs edirsə, o zaman uşaqların bu hadisələri psixoloji qəbuletməsi nəzərə alınmalıdır. Bu zaman həm də lirik şeirin məzmununda tarixilik baxımında vacib olan elementlər şərh edilməli, ideya- bədii xüsusiyyətlərinə diqqət yetirilməlidir. Növ və janr baxımından təhlil prinsipi. Uşaq şeirlərinin məzmunu aydın olmaqla yanaşı, misralarda hecaların sayı az, qafiyələri oynaq, sözləri sadə olmalıdır. Folklorun 325

345 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» lirik növlərindən: bayatı, layla, oxşama, sayacı sözlər, aşıq qoşmaları, uşaq nəğmələri, mövsüm nəğmələri buna aiddir. Marş və himnlər də lirik şeir mətni kimi diqqəti cəlb edir. Emosionallıq lirik şeirin əsas xarakterlərindəndir. Lirika şairin subyektiv düşüncəsinin obyektiv əksetdirməsidir. Lirik janrlar içərisində himnlər xüsusi yer tutur. Müasir dövrdə himnin bir neçə növü yaranmışdır. Belə ki, dövlət himni, hərbi himn və müəssisənin (təhsil müəssisəsinin) himni əhəmiyyətli şəkildə uşaqlar tərəfindən öyrənilməkdədir. Türk xalqlarının birliyini, bütövlüyünü, qəhrəmanlığını, tarixi şəxsiyyətlərini əks etdirən nümunələr yaranmışdır ki, təhlildə bunlara önəm verilməlidir. İdeya- bədii xüsusiyyətlərinin təhlili prinsipi. Şeirdə irəli sürülən ideya, şair niyyəti, pafos və s. məsələlərə diqqət yetirilməlidir.b. Çobanzadəyə ( 2007, 300) görə, ədəbi əsər ilkin olaraq ideloji cəhətdən təhlil olunmalıdır. İdeloji cəhətdən əsəri təhlil etdiyimiz zaman hər şeydən əvvəl, ictimai vicdanın ictimai mənşəyi ilə təyin etdiyini xatırlatmaq yerinə düşər. V.Q.Belinski qeyd edirdi ki, fəlsəfi (elmi) tənqidin vəzifəsi sənətkarın öz əsərində ifadə etdiyi fikri, sənət dilin dən fəlsəfi dilinə, şəkillər dilindən məntiqi dilə çevirməkdir. Əslində tənqidçinin birinci vəzifəsi sənət əsərinin ifadə etdiyi fikri sənət dilindən ictimai dilə çevirməkdir. Müasir təhlildə isə ideyalılıq prinsipi əsas götürülür. Burada əsas iş təhlil mövzusu olan əsərin bəödii qiymətini verməkdir. Ədəbi təhlilin yalnız estetik, bədii cəhət üzərində qurulması doğru olmadığı kimi, ictimai cəhətlərin təhlilindən o yana keçə bilməməsi də kafi deyildir. Pafos- bədii əsərin əsasını təşkil edən fikir və hissiyyatdır. V. Q.Belinski(1956, 123) məsləhət görürdü ki, lirik şeiri təhlil edib öyrənən zaman birinci növbədə onun pafosunu, yəni o əsərdə ifadə olunan başlıca ideyanı, fikir və duyğunu təyin etmək lazımdır. Tragik, qəhrəmanlıq, sentimentallıq, romantik, dramatik, yumoristik, satirik pafos növləri var. Təhlildə şeirin ideyasına xüsusi diqqət yetirilməlidir. İdeya- insanın şüurunda varlığı əks etdirən və onun bizi əhatə edən mühitə münasibətini ifadə edən anlayış; şairin dünyagörüşünün əsas və ən mühüm prinsipi; məfkurə, məslək, əkidə nəzərdə tutulur. Burada mövzu, tematika, problem, problematika, ideya, ideya istiqamətləri, motiv, leytmotiv və s. məsələlərə aydınlıq gətirilməlidir. Lirik şeirin mövzusu rəngarəngdir: xəlqilik, vətənpərvərlik, dostluq, azadlıq, olum və ölüm, vətəndaşlıq, tənhalıq, məhəbbət, peysaj lirikasını nümunə göstərmək olar. Lirik şeirin kompozisiya baxımdan təhlili prinsipi. Kompozisiya - əsərin quruluşu, onun tərkib hissələrinin düzülüşü, əsərdə göstərilən həyat prosesinin səciyyələndirən surətlərin, onların əlaqə və münasibətlərinin təşkili, hadisələrin təsviri qaydasıdır. Lirik əsərin kompozisiyasının gözəl və aydın olması, onun ideya məzmununun oxucuya yaxşı çatması üçün mühüm şərtləndəndir. Lirik əsərdə təkrar olunan kompozisiyaya və dairəvi kompozisiyaya və sairəyə diqqət yetirilməlidir. Lirik əsərin qəhrəmanının, şair Mən inin əksin təhlili prinsipi. Lirik şeirdə şair surəti lirik qəhrəman adlanır. Lirik şeirə lirik qəhrəmanın xarakterinin belə bir konkret və tək təzahürü kimi baxmaq olar. Lirik qəhrəmanla şairin şəxsiyyəti arasında möhkəm əlaqə, vəhdət mövcud olur; lakin bunlar təhlildə eyniləşdirilməməlidir. V.Q. Belinski (1956, 103) yazırdı ki, böyük şair özü, öz mən i haqqında danışarkən hamı haqqında, bəşəriyyət haqqında danışır, çünki bəşəriyyəti maraqlandıran hər şey şairin təbiətində iz buraxır. Şeirin bədii- poetik dilinin (məcazlar baxımından) təhlili prinsipi. Şeiri fərqləndirən ən başlıca cəhət məcazlar sistemindən geniş istifadə olunmasıdır. Məcaz söz və ya ifadənin başqa, qeyri- müstəqil mənada yaradılan bədii ifadədir. Uşaq şeirlərində əsas etibarilə sadə məcazlardan daha geniş istifadə olunur. Şeirlərdə təşbih və epitetlərdən istifadə olunubsa, nümunə gətirərək dəyərləndirmək lazımdır. Elə şeir var ki, orada mürəkkəb məcaz növlə- 326

346 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il rinə də yer verilmişdir. Hər halda, şeirdə metafora, mübaliğə, litota, metonimiya, sinekdoxa, perifraza, ironiya yer verilibsə, təhlildə bunlar aydınlaşdırılmalıdır. Poetik sintaksisin (lirik şeirin bədii nitqinin sintaktik fiquru) təhlili prinsipi. Uşaq şeirlərinin təhlilində poetik sintaksisə diqqət yetirmək lazımdır. Poetik söz birləşmələri, cümlələr fikrin qüvvətlənməsinə xidmət göstərir. Bu zaman şeirdə işlənmiş ritorik suala, ritorik nidaya, ritorik müraciətə diqqət yetirmək, onların işlənmə məqamına aydınlıq gətirmək lazımdır. Yaxud, üslubi fiqur sayılan təkrara, eyni fikrin qüvvətlənməsinə xidmət göstərən yaxın ifadələrin işlənməsinə, antitezaya, inversiyaya, sintaktik paralliyə, elipsisə və s. diqqət yetirmək və işlənmiş nümunələrin xüsusiyyətlərini izah etmək lazımdır. Poetik fonetikanın (poetik nitqdə səs sisteminin) təhlili prinsipi. Şeirin təhlilində fonetik dəyişkənlik mühüm rol oynayır. Sait və samit səslərin təkrar olunması, anafora, epifora, alliterasiya, assonansın işlənmə səviyyəsinə diqqət yetirməli və bunun dərəcəsi aydınlaşdırılmalıdır. Bədii dilin leksik tərkibinin təhlili prinsipi. Lirik şeirin leksikanın təhlilinə də önəm vermək vacibdir. Leksik baxımdan sinonimlərə, antonimlərə, omonimlərə, neologizmlərə, arxaizmlərə, tarixizmlərə, frazologiyaya, aforizmlərə, terminlərə, varvarizmlərə diqqət yetirmək mühüm məsələlərdəndir. Bu işdə: fonetik, morfoloji, leksik, etnoqrafik dialektizmlərə aydınlıq gətirilməlidir. Lirik şeirin vəzninin təhlili prinsipi. Lirik şeir heca, əruz vəzndə və sərbəst şeir şəklində olur. Uşaq şeirləri vəznin daxili tələbləri baxımından təhlil edilməli, vəznin gözəlliyi aydınlaşdırılmalıdır. Vəznin yaranmasında mühüm rol oynayan qafiyə sisteminə diqqət yetirilməlidir. Şeirdə rədif də maraq yaratdığından nümunələr gətirməklə aydınlaşdırılmalıdır. Sadaladığımız prinsiplərdən istifadə etməklə uşaq şeirləri təhlil olunarsa, o zaman şeirlər əsl qiymətini almış olar və işdə bir elmlik yaranar. Яgяr uşaq şeiri mяzmunca hяyatыn якс олунмасы vя mцялlifin ona mцnasibяtinin вящдяти kimi tягdim edilirsя, о заман яsяrin formasы obrazlы, estetik xarakter daшыyыr. Uşaq шеирi mцяllif tяrяfindяn yazыldыьы vaxtdan oxucular tяrяfindяn qяbul olunur. Uşaq şeiri bиr sыra xцsusi funksиya yerinя yetirir, bunlardan bir neчяsinя diqqяt yetirяk. N.Q.Чernышevskinin (1949, 52) «Щяyat dяrsliyi» adlandыrdыьы бядии яsяr dяrketmя funksиyasыnы йериня йетирир. Belя bir sual мейдана чыхыр: яgяr elm mюvcuddursa, bu funksиya яdяbiyyata, incяsяnяtя lazыmdыrmы? Elm dцnyanы vя onun ayrы-ayrы hissяlяrini izah edirsя vя hяr bir fяnn юz sahяsini юyrяnirsя, incяsяnяt vя яdяbiyyat hяyatы bцtцnlцklя, tam юyrяnirmi? Buna gюrя dя яdяbiyyatыn юyrяnmя obyekti insana aid elmlяrlя: fяlsяfя, tarix vя s. ilя uyьun gяlя biляr, аmma heч vaxt onlarla eyni ola bilmяz. Иncяsяnяt vя яdяbiyyatыn spesifik xцsusiyyяtlяrindяn biri dя insan hяyatыna mцxtяlif aspektlяrdяn baxmaсыdыr. Яdяbiyyat hяyatы юz axarы ilя aчыb gюstяrmяklя yanaшы, hяm dя insan taleyi, onun yaшam tяrzi, psixoloji durumlarы da onu чox maraqlandыrыr. Яlbяtтя, elm insan taleyini, oнun mяiшяtini konkret boyalarla verя bilmяz, аncaq bu aspektlяri яdяbiyyat юz цzяrinя gюtцrцb. Бядии яdяbiyyat elmdяn fяrqli olaraq hяyatы mцhakimя etmяdяn яks etdirir. Мящз буна эюря дя adi insan hяyatыnы incяsяnяt yюnцmцndяn anlamaq asan olur. N.Q.Чernышevski sadя insanlarыn dцшцncяlяrini nяzяrdя тутмагла qeyd edirdi ki, insanы dцшцndцrяn mяsяlяlяr incяsяnяtdя юз яксини tapыr. Uşaq şeirinin ikinci яsas funksиyasы- qiymяtlяndirmяdir. Шair hяr hansы bir яsяrи yazarkяn mцяyyяn formada onlarы - щадисяляри, яsяrin qяhrяmanlarыnы qiymяtlяndirir. Baш vеrяn hadisяlяrя йа mцsbяt, йа да mяnfi mцnasibяt bildirir. Mяsяlя ondadыr ki, hяr bir яsяr oxucuya mцsbяt vя mяnfi xцsusiyyяtlяr aшыlayыr. Bu mяnada qiymяtlяndirici funksиya o яsяrlяrdя olmur ki, onlarda konkret hяyat hadisяsi yoxdur. Buna bir чox lirik яsяrlяri misal gюstяrmяk olar. Uşaq şeirinin mцhцm funksиyalarыndan biri dя-tяrbiyяvi funksiyaсыdыr. Мягсяди тярбийяви функсийа олан бядии ясярляр ян гядим дюврдя дя олмушдур. Onlar, hяqiqяtяn, чox dя- 327

347 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» yяrli яsяrlяr иди. Tяrbiyяvi funksiya obrazlarda cяmlяnir vя insanlara mцsbяt keyfiyyяtlяr aшыlanыrды. Яdяbiyyat vя incяsяnяtin яsas funksyasы insan шяxsiyyяtinin formalaшmasыna, onun duyьularыna, fikirlяrinя bюyцk tяsir gюstяrir. Йцксяк сяняткарлыгла йазылмыш uşaq şeirlərilə таныш olduqda sanki yaxшы bir insanla цnsiyyяt qurursan. Яslindя o bizя hяr hansы konkret mяslяhяt vermir, amma insana бурада якс олунан bцtцn mцsbяt fikirlяr юz tяsirini gюstяrir. Uşaq şeirlərinin aшыladыьы funksiyalar iчяrisindя - estetik funksиya яsas yer tutur. Bu funksiyaйа эюря йахшы ясяр oxucuйa bюyцk emosional tяsir baьышlayыr. Bunun цstцnlцyц ondan ibarяtdir ki, onsuz digяr funksiyalar-dяrketmя, qiymяtlяndirmя, tяrbiyяvi яhяmiyyяt daшыma mюvcud ola bilmяz. Doьrуdan da, яэяр яsяr insanыn цrяyinя yatmыrsa, она hяzz vermirsя, demяli, bu, бядии ясяр дейил. Elmi яsяrlяrdяn fяrqli olaraq, bяdii яsяri охуйаркян орадакы щадисяляри hiss etmяли, yaшamaлыsan. Bцtцn bunlar yalnыz uşaq şeirlərinin estetikaсы nяticяsindя oxuculara tяsir эюстярир. Bяzяn estetikanыn o qяdяr dя mцhцm olmamasы haqqыnda fikirlяr sюylяnilir, ancaq deyilяnlяrdяn aydыn olur ki, o nяinki яsasдыр, hяtta digяrlяrindяn daha яhяmiyyяtlidir. Яsяri oxumaзdan яvvяl oxucuda obrazlarын tяhlilиндя, яsяrin gюzяlliklяriniн izahында vя baш verяn hadisяlяri duymaгда kюmяk eтmяk lazыmdыr. Burada kюmяk юzцnц qayda kimi gюstяrmяlidir. Bu iшdя estetikanыn kateqoriyalarыnыn nяzяrя alыnmasыnыn яvяzsiz rolu vardыr. Uşaq şeirinin estetik aspekti olmasa, onun dяrki yalnыz formal xarakter daшыyаr. Nяhayяt, яdяbi funksiyalardan biri dя - шаирин юzцnцifadя funksiyasыdыr. Bu funksiya yalnыz bir insana - шаирин юzцnя mяxsus олдуьу цчцn бязян мцщцм щесаб олунмур. Иlk baxышda bu бelя gюrцнsя дя, яслиндя daha geniш mяna kяsb edir. Mяsяlя bundadыr ki, яsяr юz тясириni nяinki tənqidçiyə, hяmчinin oxucu kütləsinə эюстярмялидир. Hamыnыn шяxsi tяcrцbяsindяn aydыndыr ki, щяmiшя bцtцn fikir vя hisslяrimizi ifadя edя bilmirik, ancaq шairlяr bunlarы qяlяmя alыrlar Бяdii яdяbiyyatda шаирин юzцnцifadя funksiyasы fяrd kimi mцяlliflя milyonlarla oxucu arasыnda яlaqя yaradыr. Юzцnцifadя funksiyasыnыn mяnasы daha mцhцmdцr. Яgяr biz ayrы-ayrы яsяrlяrя nяzяr salsaq gюrяrik ki, айрылыгда щяр bir insanыn daxili alяmi bцtюv xalqыn psixologiyasыnы яks etdirir. «Beynяlmilяlчilik»dя, «qlobalaшma»da дцnyanыn цmumi fikri юz яksini tapыr. B.Vahabzadənin Şəhidlər şeirində xalqın dərdi юz ifadяsini tapmышdыr. Шеирин мязмунундан aydыn olur ki, bu, mцhцm funksiyadыr. Onsuz hяyatda baш verяn hadisяlяri, insanlarыn mцbarizяsini, onlarыn aьlыnda vя qяlbindя daшыdыьы ямин-аманлыг ideйasыnы qiymяtlяndirmяk olmazdы, bununla incяsяnяt vя яdяbiyyatы qiymяtlяndirmяk vacibdir. Яdяbiyyatda яksetdirmяniн spesifikasы belяdir ki, bяdii яdяbiyyatda bizя hяyatыn, dцnyanыn, hяr hansы bir reallыьыn юzц tяqdim olunur. Tяsadцfи deyil ki, М.М.Бахтын(1979, 98) яdяbi яsяri «ixtisar olunmuш kainat» adlandыrmышdыr. Reallыq illцziyasыnыn belя formasы mяhz uşaq şeirlərinin unikal xцsusiyyяtidir. Bu xцsusiyyяti elmdя gюstяrmяk цчцn «bяdii dцnya», «bяdii reallыq» terminlяri iшlяdilir. Tяhlildя hяyati vя bяdii reallыьыn hansы яlaqяdя olduьunu mцяyyяn etmяk vacib hesab olunur. Hяr шeydяn яввял qeyd edяk ki, hяyati reallыqлa mцqayisяdя bяdii reallыq mцяyyяn cяhяtdяn шяrtilik kimi юzцnц bцruzя verir. O, qeyriadi hяyati reallыqdan fяrqli olaraq hansыsa mцяyyяn olunmuш mяqsяd цчцn yaradыlmышdыr. Onu uşaq şeirinin yuxarыda gюstяrilmiш funksyalarыnыn mюvcudluьu mцяyyяn edir. Yaradыlmыш hяyatыn reallыqdan fяrqliliyi bundan ibarяtdir ki, юzцndяn xaricdя heч bir mяqsяd daшыmыr, lakin mяtn daxilindя onун mюvcudluьu mцtlяqdir, шяrtsizdiр, istinadlara vя bяraяtя ehtiyacы yoxdur. Hяyatla mцqayisяdя, uşaq şeiri шяrtилiliklя tяqdim olunur, ona gюrя dя, hяtta яn dюzцmlц dayaьыn olmasыna baxmayaraq onun alяmi xцlyadыr. Uşaq шеир нцмуняси elmi tяfяkkцrцn bir obyekti olaraq kяskin шяkildя digяr obyektlяrdяn fяrqlяnir. O, bir obyekt kimi elmi idрaka qarшы qoyulmayыb. O, subйektivliklя dolьunlaшыr. Tяdqiqat obyekti яdяbiyyatшцnaslыqda meydana чыxaraq tяdqiqat idrakыnы daim 328

348 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il formalaшdыrыr. Яdяbiyyatшцnaslыьыn bu aspektlяri M.M.Baxtin ( 1974, 40) tяrяfindяn tяhlil olunmuшdur. O, яdяbi vя elmi tяfяkkцrцn mяntiqi nяticяsindя яmяlя gяlmiш tяfяkkцrц iki шяxsiyyяtin dialoqu-mцяllif vя qяbul edяnin-bяdii яsяrin vasitяsi kimi qiymяtlяndirmiшdir. Bu nяticяyя яsasяn ня qяdяr ki, mцяllifin ideyasыna gюrя bir-birini яvяz edяn nяsillяr arasыnda dialoq davam edir, idrakыn bitmяyяn vя sonsuz tяzahцr formalarы mюhkяmlяnib dona bilmяz. Gюrцnцr, M.M.Baxtin яdяbiyyatшцnaslыq tяliminin obyektini mцяyyяnlяшdirmяйин qeyri-mцmkцn olduьunu шiшirtmiш, лakin onun «...idrak konsepsiyasыna эюря яsяr haqqыnda hяr hansы bir mяlumatыn верилмяси priнsipial obyektivlik tяlяb edir» (M.M.Baxtin, 1974, 57), - fikirklяri vя яdяbiyyatшцnaslыьыn metodologiyasы barяdя dцшцncяlяri яdalяtli vя dяyяrlidir. Яn яvvяl bu tяfяkkцr bяdii яsяrin tяcяssцmцнц, hяtta onun elmi idrakы subyektivlikdяn bir pillя yuxarы qalдырdыьыnы sцbut edir. Uşaq şeirini elmi nюqteyi-nяzяrdяn qiymяtlяndirmязdяn яvvяl subyektiv qяbul etmяliyik. Яgяr biz яsяri sяs vя ifadя yыьыnы kimi yox, яsl estetik hadisя kimi təhlil etmək istяyiriksя, o subyektiv tяzahцrlяri, emosiyalarы qяbul etmяliyik. Яks halda, bizim tяhlilimiz mяtnin nitq strukturunun ideoлоji deyimlяri kimi gюrцnяcяk, bяdii яsяrin bir incяsяnяt hadisяsi kimi чыxыш etmясi nяzяrя чarpmayacaqdыr. Яdяbiyyatшцnaslыqda uşaq şeirinin tяhlilinин ilkin mяnbяyi tяdqiqatчыnыn юz predmetinя «daxil olmasы» vя ya яksinя, юz daxili alяminя bяdii тяряннцмц qяbul etmяsidir. Belя ki, uşaq şeirində «мяn»in юzц yox, hяmчinin ideya-emosional xцsusiyyяtlяri tяdqiqatчыda мцяййян tяяssцrat yaradыr. Tяbii ki, bu tяяssцratlar bяdahяtяn yaranmыr. Onlar şeirin mяzmunudur, bilavasitя dяrk olunmuш, юyrяnilmiш emosional dцшцncяli tяcrцbяmizin nяticяsidir. Bu zaman tяdqiqatчы яdяbiyyatшцnaslыьыn ruhsal alяmi yalnыz mцяyyяn mяnada idrakыn obyekti yox, hяm dя tяfяkkцrцn alяti olaraq bizim hisslяrimizin termometri kimi юzцnц gюstяrir, hansы ki, biz идеалларымызы онунла юlчцr, онунла мцгайися апарыр вя mцxtяlif nюqteyi-nяzяrlяrimizin gяrginliyini mцяyyяn edirik. Яdяbiyyatшцnaslыьыn elmlik problemi mцhцm mяsяlяlяrdяn sayыlыr. Uşaq şeirinin qiymятlяndirilmяsindя, tяhlilinдя чяtinliklяr mюvcuddur ki, bunlarын сябябини яdяbiyyatшцnaslыq elmиндя бязи субйективлик, щямчинин методолоъи хырдалыгларын практикайа тятбигиндя фикир айрылыьынын олмасы, яdяbi-bяdii bцtювlцyцn elmi araшdыrmalarыnыn mяqsяdyюnlцлцйц vя imkanlarы haqqыnda prinsipial mцzakirяlяrin апарылmamasында ахтармаг лазымдыр. Bu mцzakirяlяrdя hяmiшя iki problem meydana чыxыr. Onlardan biri mцasir яdяbiyyatшunaslыьыn tamamilя subyektiv олдуьуна аид fikirlяrdir. Яdяbiyyatшцnaslыьыn elmliyi, hяr шeydяn юncя, onun щуманитар характердя, onda rяqяmli, riyazi dяqiqliyin olмаmasыnda юzцnц gюstяrir. Bu baxышыn tяrяfdarlarы kiбernetikanыn banisi N.Vinнerin mяшщur hюkmцnя яsaslanыrlar ki, hяr elm o zaman elm sayыlыr ki, onda nя qяdяr riyazi aparatdan istifadя olunur. Elmlik дяряжяси рийази dяrяcяyя bяrabяrdir. Bura statistik hesablamalar, formullar, qrafiklяrin quruluшu vя s. daxildir, лakin tezliklя mяlum oldu ki, belя tяhlil яsяrin bяdii mяьzinin araшdыrыlmasы «яnяnяvi яdяbiyyatшunaslыq»da яhяmiyyяtсизdir. Яdяbiyyatшцnaslыьыn bu cцr metodoloji quruluшunun яksinя bir sыra rus alimlяrи: M.B.Xrapчenko, P.A.Nikolayev, Q.N.Pospelov, D.S.Lixaчov vя baшqalarы чыxыш etmiшlяr. P.V.Palyevski mяtnin stрukturunun metodoloji яsasыnы inkar edir. O, qeyd edir ki, dяqiqliyя can atarkяn biz sяhv anlamы, fetiшdirilmiш elmиliyi yaradыrыq, predmeti sяrбясtlяшdirmяk яvяzinя, onu baьlayыrыq. Alim belя metodologiyanыn яn яsas tяhlцkяsini dя qeyd etmiшdir - «insan mяzmununun zяnginliyini vя bununla yanaшы incяsяnяtin юzцnц itiririk» (P.V.Palyevski, 1978, 82; 98). Baшqa «юlчц cihazlarы» elmi яdяbiyyatшцnaslыьa gюrцnцr ki, mяxsus deyil. Tяbii olaraq belя bir sual meydana чыxыr. Яgяr яdяbiyyatшцnaslыq elmindя subyektiv amilin rolu bu qяdяr bюyцkdцrsя, bяs onda elmin obйektini kifayяt qяdяr obyektivlяшdirmяkdяn юtrц subyektivlяшдирmяdяn necя qaчmaq olar? Bunu hяyata keчirmяk mцmkцndцr, чцнки bizim hisslяrimizin мцяййян щиссяси obyektivlяшя bilir. Яgяr oxucu tяясsuratlarыnda 329

349 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» юzцnя hesabat vermяyя baшlayыrsa, demяli, bu elmi tяhlilя atыlan ilk addыmdыr. Иkinci vя hяlledici addыm onda олур ki, яdяbiyyatшцnas uşaq şeirindən алдыьы tяяssцrat nяticяsindя юзцня sual verir: «Onlar nяyi bildirir? Nяyя gюrя yaзылыб? Оnlar dцzdцrmц? Яsяrin mяzmununa uyьundurmu? Onun dяqiq яksidir, yoxsa яsяrlя baьlы daxili alяmin ifadяsidir?» Bu, яdяbiyyatшцnasы dяqiqliyя, dцzgцnlцyя, obyektivliyя aparan yeganя yoldur. Ясярин йаратдыьы tяясsцratlar яэяр онун obyektiv xцsusiyyяtlяrinя uyьun gяlmirsя, bu яdяbiyyatшцnas idrakыnыn predmetinin obyektivlяшdirilmяsidir. Юz duyduьuну sыnaмaq, ondan daim шцbhяlяnmяk-яdяbiyyatшцnaslыqda elmиlik prinsipinin яsas reallыьыдыр. Bunun цчцn metodik yol яsяri bir neчя dяfя diqqяtlя oxumaqdыr. Bu zaman peшяkar яdяbiyyatшцnaslara xas olan хцsusi nюv оху qabiliyyяtи vя vяrdiшlяrini tяrbiyя etmяk lazыmdыr. Бirinci oxu zamanы алынан tяяssцratы tяkrarlamaq yox, hяmin tяяssцratыn dцzgцnlцyцnц yoxlamaq, lazыm gяlяrsя, onу dцzяltmяk mяqsяdi gцdцlmяlidir. Яsяrin yenidяn oxuнmasы диггяти xыrdalыqlar, yeni detallar цзяриня йюнялдир ki, bu da яsяrin elmi araшdыrыlmasы цчцn vacibdir. Deyilяnlяrdяn mяlum olur ki, birinci oxudan sonra şeirin tяhlili dцzgцn sayыla bilmяz. Belя gцman olunur ki, bu tяяssцratlarы мцяййян dяrяcяdя yenidяn бярпа етмяк lazыm gяlяcяk. Иrihяcmli şeirlərdən bir neчя fraqmenti heч olmasa tяkrar oxumaq mяqsяdяuyьundur, hяcmcя kiчik olan яsяrlяri (mяsяlяn, lirik шeirlяri) dяfяlяrlя, юzц dя bцtюvlцkdя oxumaq lazыmdыr. «Яdяbiyyatшцnaslыьa giriш»dя riyazi dяqiqliyi irяli sцrяnlяrin mцbahisяsi яdяbiyyatшцnaslыьыn dяqiqliyi vя elmиliyi mяsяlяsinin geniш araшdыrыlmasыna gяtirib чыxarыr. Onun яsasыnы riyazi xцsusiyyяt tяшkil edir, ya yox? Dяqiqlik vя elmиlik hяr hansы bir fяnnin elmi mцddяa vя alыnan nяticяlяri ilя uyьunlaшырmы? Hяlя 1936-cы илдя tanыnmыш rus tяdqiqatчыsы B.U.Yarxo (1984, 79) qeyd edirдi ki, hяr hansы bir elmin яsas vя vacib xцsusiyyяti onun bцnюvrяsinin qanun vя qanunauyьunluq цzяrindя qurulmasыdыr. Son illяrin araшdыrmalarы bu nяticяni bir daha sцbut etmiш vя tяsdiqlяmiшdir. Яdяbiyyatшцnaslыq elmi yetяrincя mюhkяm vя dяyiшmяz qanunauyьunluqlar, bяdii яdяbiyyatda яdяbiyyatdaxili faktlar vя onlar arasыnda tipik яlaqяlяr, inkiшаfa meyillilik kimi qanunlarы яks etdirir. Baшqa sюzlя, яdяbiyyatшцnaslыq nя qяdяr чox qanunauyьunluqlarыn, sяbяb vя nяticяlяrin, tipik яlaqяlяrin gюсtяricisi olsa, o qяdяr elm kimi inkiшaf edя bilяr. Яdяbiyyatшцnaslыq elminin tяbiяtinя xas olan dяqiqlik vя elmlik anlayышlarыnы gюstяrmяklя yanaшы, bяdii яdяbiyyatda elm mяfhumunun mюvcudluьunu rяdд edяn metoдоloji tяmayцl dя mюvcuddur. Onun tяrяfdarlarыnыn dялillяri ona gяtirib чыxarыr ki, elm oxucuya bяdii яsяrin heyranedici fцsцnkarlыьыnы gюstяrя, onun daxili sirlяrini aчa bilmяz. Uşaq şeirinin elmi cяhяtdяn tяhlil olunmuш шяkildя uşaqlara tяqdim edilmяsi, onun estetik obrazlы qavranыlmasыna mane olur. Иncяsяnяtin яsas qanunauyьunluqlarыnы elm vasitяsilя (ondan yararlanaraq) dяrk etmяyя чalышan яdяbiyyatшцnaslar qaчыlmaz fakt kimi M. Фцзулинин «Лейли вя Мяжнун» poemasыnыn obrazlыlыьыndan danышыrlar. Иnsanыn zeщni, hяssaslыq qabiliyяti яsяri dяrk etmяyя imkan verir, lakin bu dяrkin nяticяsi юzцnц subyektiv tяяssцratlar vя sяrbяst assosasiyalar шяklindя gюstяrmяlidir. Шцbhяsiz ki, bu tяяssцrat vя assosasiyalar arasыndakы uyьunluq яsяrdя юz яksini tapa bilmяz. Яdяbiyyatшцнасlыьы tam шяkildя дягиг bir elm kimi gюstяrmяk dцzgцn deyil, чцnki яdяbiyyatшцnaslыq sыrf elmi fяnn yox, hяm dя hiss vя tяяssцratlarы яks etdirяn vя onlarы obrazlar vasitяsilя tяsvir edяn incяsяnяtin ayrыlmaz bir qolu hesab edilmяlidir. A.S.Buшmin (1984, 90) «Бяdii яdяbiyyata analitik baxыш» mяqalяsindя bu mяsяlяyя mцnasibяtini hяrtяrяfli vя яsaslы шяkildя bildirmiшdir. Bir чox yazыlar arasыnda A.S.Buшminin mяqalяsi юz mяntiqiliyi, mяsяlяyя hяrtяrяfli yanaшmasы ilя fяrqlяnir, яn яsasы isя budur ki, hяmin mяqalяdя aydыn шяkildя metodologiyanыn яsaslandыrыlmasыnda sяhvя yol verмяmiшdir. O, яdяbiyyatшцnaslыьыn мягсядляриля bяdii яdяbiyyatыn xцsusiyyяtlяrini eynilяшdirmiшdir. Elmi tяhlil яsяrdяki bяdii obrazы hяrtяrяfli шяkildя gюstяrя, onun daxili keyfiyyяtlяrini oxucuya aчa, bяdii яdяbiyyatыn yaratdыьы hiss vя hяyяcanlarы yarada bilmir. Яgяr bu mцm- 330

350 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il kцn olsaydы, incяsяnяtя ehtiyac olmazdы. A.S.Buшmin яdяbiйyatшцnaslыq elminin mяqsяd vя vяzifяlяri barяdя беля nяticяйя gялмишдир: «Mяntiqi kateqoriyalar, terminlяr, anlayышlar, bяdii obrazlarыn xarakterlяrinin tяyini; onlar яsяrin яsas яhяmiyyяtini юzцndя яks etdirmяsi ilя яsяrin oxucuda yaratdыьы hisslяrlя yanaшы, kцtlяnin яsяr haqqыndakы dцшцncяlяrinin zяnginlяшmяsinя kюmяk edir» (A.S.Buшmin,1980, 116). Демяли, методолоэийа эерчяклийин дярки вя онун дяйишдирилмяси щаггында тялим кими, дцнйаэюрцшц принсипляринин идрак просесиня, мяняви фяалиййятя вя практикайа тятбиги иля тяйин олунур. Ядябиййатын истинад етдийи методолоэийа обйектив эерчяклийин вя идракын ганунауйьунлугларыны якс етдирмякля, uşaqların йарадыжы тяфяккцрцнц идаря етмякля онларын практики вя идраки бажарыгларыны дцзэцн истигамятляндирир. Буна эюря дя хцсуси елми методолоэийа билийин мцстягил сащяси олмайыб йалныз ядябиййатын тядриси методикасы елминин мязмунуна дахил олур вя бурада юзцнямяхсус йер тутараг, лазымы йердя истинад едилир. Шеир нцмуняляринин təhlilində йухарыда дейилянлярin нязяря алынması vacibdir. ƏDƏBİYYAT 1. Belinski V.Q. Aleksandr Puşkinin əsərləri. Bakı: Azərnəşr, Çobanzadə B. Seçilmiş əsərləri. Beş cilddə, III cild, Bakı: Şərq-Qərb, Əliyev P.B. Azərbaycan klassik şeir nümunələrinin tədrisinin nəzəri və praktik problemləri. Bakı: Təhsil, Mirəhmədov Ə.M. Ədəbiyyatşünaslıq. Ensiklopedik lüğət. Bakı: Azərbaycan Ensiklopediyası, Rus dilində 5. Бахтин М.М. K metodoloqii literaturovedeniya. M.: Prosveşenie, Бахтин М.М. Estetika slovestnoqo tvorçestva. M.: Nauka, Buşmin A.S. Nauka o literature. M.: Nauka, Belinskiy V.Q. Polnoe sobranie soçineniy. T.11, M.: AN SSSR, Çernışevskiy N.Q. Polnoe sobranie soçinenii. T.15, M., Polievskiy P. V. Literatura i teoriya. M.: Nauka, Yarxo B.U. Metodologiya toçnoqo literaturovedeniya.m,: Nauka, HALK BİLİMİ VE ÇOCUK ŞİİRİ Doç. Dr. Rakhmatulla BARAKAYEV Fenler Akademisi Alişir Nevaî adındaki Dil ve Edebiyat Enstitüsü, ilmî sekreter. Taşkent / ÖZBEKİSTAN, [email protected] FOLKLOR VƏ UŞAQ ŞEİRİ 1. Özbək ədəbiyyatının bütün növ və janrlarında olduğu kimi, uşaq ədəbiyyatının da inkişafı folklorla bağlı olmasındandır. Məlumdur ki, özbək uşaq ədəbiyyatının ədəbi inkişafını müəyyənləşdirən müxtəlif faktorlar arasında folklordan zövq almaq, ondan yazılı ədəbiyyatda müxtəlif şəkilllərdə istifadə etmək xüsusi əhəmiyyət daşımaqdadır. Bütün uşaq ədəbiyyatı yazarlarının yaradıcılığında folklordakı nağıl və nəsihətverici məqamların yenidən yazılan onlarla əsərlərin süjet təməlində rastlaşmağımız fikrimizin isbatıdır. Məsələnin nə qədər əhatəli olduğunu diqqətə gətirərərkən nəzərinizə yetirdiyimiz məqalədə nağılların bəzi xüsusiyyətlərini araşdırmaqla fikrimizi konkretləşdirmişik. 2. Özbək uşaq ədəbiyyatı ilk addımlarından başlayaraq başlıca diqqətini xalq ədəbiyyatına aid əsərlərdə uşaq şeir (nəsr) dilinə önəm verməsi səbəbsiz olmamışdır. A.Avloni, H.H. Niyazi və başqa maarifpərvərlərin uşaqlara aid əsərlərinin əsas hissəsini doğrudan da folklorla bağlıdır. Onların bir çox əsərlərində xalq nağılları, nəğmə və başqa nəsihətverici məqamlar diqqəti cəlb edirsə, onların tərcümə etdikləri əsərlərin əsas hissəsi müxtəlif xalqların folkloruna aiddir. 3. Avloninin "Tülkü və qarğa" mənzum nağılını nümunə olaraq diqqətdə saxlamaq bu baxımdan çox önəmlidir. Avloni mənzum nağılını yazarkən üç qaynağa müraciət etmişdir. Onlardan biri K.D.Uşinskinin "Tülkü 331

351 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» və leylək" adlı mənsur nağılı, ikincisi "Göyərçin, tülkü, leylək və ya başqalarına yolgöstərən, özlərini fəlakətdən qurtara bilməyənlər" adlı hind nağılı, üçüncüsü "Hiyləgər qarğa" adlı özbək xalq nağılıdır. Bizcə, Avloninin hər üç variandan məlumatı olmuşdur. Onun özbək uşaq ədəbiyyatı yeni inkişafa başladığı bir dövrdə yazdığı nağılın məzmunu rus və hind nağıllarından fərqli olaraq yaxşılıqla sonuclanması da əhəmiyyətlidir. 4. H.H. Niyazinin "Uşağın pis olmasına səbəb olan ananın cəzası" adlı mənzum nağılı daha da fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. L.Tolstoyun yaraadıcılıq nümunələri arasında olan və oxşar olaraq H.H.Niyazinin də bir mənzum nağılı vardır. Amma mənaca nə qədər bənzədiyinə baxmayaraq, H.H.Niyazinin mənzum nağılı Tolstoyun mənsur nağılının tərcüməsi deyil. Çünki o zaman Tolstoyun nağılı Özbəkistanda hələ çap olunmamışdı. Bundan başqa, özbək xalq nağılları arasında da eynilə oxşar mövzulu nağıl mövcuddur. H.H.Niyazinin mənzum nağılı özbək xalq nağılına təməllənmiş desək, daha doğru olması qənaətindəyik. Burada müxtəlif xalq folklorundakı gəzəri (ümumi və ya öxşar) süjetler haqqında düşünmək daha doğru qənaitdir. Bu, əslində iki doğru fikrin bir-birindən xəbərsiz olsa da, eyni nöqtədə uyğun gəlməsidir. Açar sözler: özbək uşaq ədəbiyyatı, folklor, A.Avloni, H.H.Niyazi. FOLKLORE AND CHILDREN S POETRY 1. As in all types and genres of Uzbek literature the development of children s literature is also highly connected with the folklore. As inspiration from folklore and use it in various forms takes special place among the factors which define its development. The existence of many works on the basis of plot of tales and fables in folklore in almost all representatives works of Uzbek literature can prove our opinion. Taking into account the diversity of the problem we are going to research some peculiarities of literary tales in this report. 2. Uzbek children literature from very beginning referred to works of children genres in folklore. For example, A.Avloni, H.H.Niyozi and other enlighteners works relate to folklore directly or indirectly. The number of their works are based on national tales, fables and songs, and the main part of their translation works are also belong to the folklore of various nations. 3. As an example we can tell A.Avloni s tale Fox and crow. Avloni used three sources in writing this poetic tale. One of them is tale Fox and woodpecker by K.D. Ushinski, the second is Indian tale Pigeon, fox, stork or the ones who led the way of others, but could not save themselves from the trouble, the third is Uzbek tale Sly quail. In our opinion Avloni knew all three versions. Characteristic feature of his tale which written in the period of forming Uzbek children literature is that apart from an Indian and a Russian tales it ends with victory of good. 4. H.H.Niyozi s poetic literary tale called A mother s punishment, which caused an ill-temper in a child is also observable. There is another literary prose tale written by Tolstoy which has similar content as Hamza s tale. Though they share the similar content, Hamza s tale is not a translation of Tolstoy s tale. Because Tolstoy s tale was never published. Besides there is an Uzbek tale which is close to Hamza s tale by content, and it is more likely that the basis of H.H. Niyozi s tale is an Uzbek tale. It is not out of place to talk about the moving plots in different nation s folklores. The same content of two national tales serves as a material for the same conclusion of two writers. Actually this is a correspondence in same point of two world outlooks without knowing each other. Key words: uzbek children literature, folklore, A.Avloni, H.H.Niyozi. Özbek edebiyatının bütün tür ve janrlarında hemde yöntemlerinde çocuk edebiyatı, örneğin, çocuk şiirinin bütün dönemlerinde tekamülü de halk bilimi ile ilgili olduğu ispat talep etmez hakikettir. Zira, halk bilimi sadece edebiyat doğması na, oluşmasına neden olacaktır, belki daha sonra oluşacak bütün dönemlerde onun gelişmesine de yardımcı oldu... O (bediyeti hissetmek) bakış acısını, vatanperverliği geliştirdi, Rus edebiyatının geleneksel özelliklerini şekillendirdi Лихачев (1952, 31). Akademik D.S.Lihaçev in bu fikrini istisnasız bütün dünya halkları edebiyatına, mesela Özbek çocuk edebiyatına da uygulamak mümkün. Çünkü, aslında da, halk bilimi çocuk edebiyatının pınarı olup, çocuk edebiyatı halk bilimi yazılı edebiyatla bağlanacak bir noktasında doğulacak Левин (1975, 87). Örneğin, Özbek çocuk edebiyatı edebi tekamülünü belirleyen türlü etkenler arasında halk biliminden esintilenmek, onu yazılı edebiyatta türlü şekillerde kullanmak ayrıca önem taşımaktadır. Mesela, bütün çocuk edebiyatı vekilleri icadında halk bilimindeki masal ve didaktik hikayeler süjesi temelinde yeniden yaradılan onlarca eserler rastgelmesi fikrimiz ıspatıdır. Problemin çok konulu olduğunu kasdettiğim halde bu araştırmamızda XX yüzyılın başlarında Özbek çocuk edebiyatında halk masalları temelinde yeniden yazılan edebi masalların bazı özellikleri incelenmesi ile sınırlanmak doğrudur. 332

352 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Özbek çocuk şiiri kendi ilk adımlarından başlayarak baş dikkatını halk biliminin çok zengin hazinesindeki direk çocuklara bağışlanan türlere ait eserlere önem verdiği boşuna değildir. Örneğin, Abdulla Avlaniy, Hamze Hekimzade Niyazi ve başka marifetperverler çocuklara bağışlanan eserlerin genel kısmı direk halk bilimine aittir. Onların bir sürü eserlerine halk masal, şarkı ve didaktik hikayeleri temel olmuşsa, onlara ait tercüme eserlerin genel kısmı da türlü halklar halk bilimine aittir. Abdulla Avlaniy nin Tilki ile karga şiir masalı bu bakımdan dikkatımızı çeker. Zira, Avlaniy bu şiir masalı yazarken 3 kaynaktan icadı faydalanmıştır. Onlardan birisi, K.D. Uşinski nin Лиса и деятель adlı nesri masalı Ушинский (1949, 68-69), ikincisi Güvercin, tilki, leylek veya başkalara yol gösteren, kendilerini felaketten kurtaramayanlar diye konulu Hind masalı Калила ва Димна (1977, ), üçüncüsü Kurnaz bedana adlı Özbek halk masalıdır Ўзбек халқ эртаклари (1960, 66-69). K.D. Uşinski kendi masalını halk masalı diye vurgulamıştır. Orada anlatıldğına göre, bir kuş bir ağaca ev kurarak, çocuk yaparmış. Onun çocuk yaptığında haberdar olan kurnaz tilki: Ağaçtan in, ben onu odun yapmak isterim! diye bağırmış. Kuş: Ah, tilki, beni bir çocuğuma da büyütmeme izin vermiyorsun! diye zarlanmışsa, tilki: Çocuğunu bana bırak, ben ona meslek edeindiririm, diye kandırır. Birinci çocuğunu demirciliğe, ikincisini ayakkabici, üçüncüsünü terziye öğretiririm diye, üç gün içerisinde üç çocuğu yiyecektir. Kalila ve Dimna masalında güvercin hurma ağacına yuva kurarak, çocuk yapar. Çocuklarını uçurmak zamanında tilki gelerek: Çocuğunu bırakmasan, yanına çıkıp hepinizi yerim! diye korkutuyormuş. Güvercinin iki çocuğu uçuşuna yakın zamanda bir leylek gelir ve üzgünlüğünün sebebini sorar. Güvercin derdini anlatır, leylek sonra: Tilkiden korkma, o ağaca çıkacaksa, sen uçabişirsin ya, diye onu dinçlendirir. Tilki gelip, hedefine kavuşamadıktan sonra, onun danışmanını belirler ve leyleğin kendiisini kandırır ve onu yiyer. Özbek halk masalında hurma dolana ile, güvercin- zagızgan ve leylek bedana ile değiştirilmiş. Tilki danışmanı tuttuna kadar bu masalın anlamı da eskilerinde farketmemiş. Ama Hind halk masalında tilki leyleği yemişsa, Özbek masalında edan hile ile tilkinin kendisini tuzağa atar ve kendisini kurtarır. Bizce, Avlanıy her üç varyanttan da bilgisi olmuş. Onun şiir masalında çınar ağacına yuva kuran leylek üç çocuk yapar. Bunu öğrenen kurnaz tilki: Bu ağaç bana babamdan kalmış, onu keseceğim, hemen yuvanı başka yere al! diye bağırır. Korkak ve aptal leylek bir çocuğunu tilkiye bırakır. Olaydan haberdar olan karga leyleğe: Хўб узундур бўйунгу, ақлинг оз, Қишга йўқ тоқатинг, тиларсан ёз. Тулкининг кориму ўтин кесмоқ, Шунга ҳам етмас ақлинг, эй аҳмоқ! Авлоний (1912, 28) Diye ona akıl verir. İkinci defa da gelen tilki amacına ulaşamadıktan sonra, danışmanı belirler be karganın kendisini tutar. Çocuk edebiyatının farklı özelliklerinden biri ise çocuklara bağışlanan herhangi eserde iyilik, hakkaniyet zafer kuçmasını, hiçolmadığı takdirde, buna işare edildiğini gösterir. Avalniy nin Özbek çocuk edebiyatı yeni gelişmeye başladığı bir dönemde yaradılan edebi masalı karakterlidir, çünkü orada olay rus ve Hind masallarından farklı olarak, iyilikle sona erer; karga tilkiden kurtulmak için harika bir hile bulur: Тулкига: - Эй, биродаржоним! Санга бўлсун ҳалол эту қоним. Бу байтни ўкуб, егил гўштим, Бу васиятни санга ман қўштим: Беватан, бегўру кафан Қарға, Лаклака яхшилик эдан Қарға. Tilki beyti tekrarlarım diye ağzını açışı hemen karga uçup gider, masal da burada biter: 333

353 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Қарға мақсуд-муродига етди, Ҳийлагар Тулки оч қолуб кетди. Rus ve Hind masalları kötülüğün iyilik üstünden zafer kuçması ile bitmiş, hatta Kalila ve Dimna masalının: başkalara yol gösterip, kendilerini felaketten kurtaramayanlar... diye adlanması da buna işare gibidir. Ama, araştırmacılar baya vurguladıkları gibi, yazar edebi masal üstünde çalıştığında masal süjesinden kaynaklanması geleneksel ve başka halklar folklürüne ait olan çeşitli motivleri eklemekle sanki halk masalcısının yolunu tekrarlar hemde ona ait geneksel olmayan malzeme saf milli ehemiyet taşır Бегак (1973, 6). Avlani yi ise, marifetperver olarak, eserin ahlak ve terbiye ciheti daha çok ilgilendirmiş. Bu yüzden de onun edebi masalı tercümeden daha orijinal esere benzer. Masalın baş özellikleri, en önce, çocuk edebiyatının bütün taleplerine uygundur. Eser anlamı çok ilginç ve dinamik, genç okuyucunu masal sonuna kadar heyacanda saklar. Şiirin vezni hafif ve ince, okunması düzenli, kafiyeleri de doludur. Masalın yine bir ciheti tasvırlanan hayvan ve kuşların portre ve karakterleri kendi aralarındaki sohbetleri, sözleri ve cümleleri aracında yaradılması, yani arada tarif yerini tasvır aldığı akseder. Mesela, tilki kurnaz, leyler aptal, karga akıllı ve kıvrak. Yukarıda getirilen karga ve leylek sohbetini alalım. Leyleğin boyu uzun, sovuğu beğenmediği onun baş dış özellikleridir. En önce, çocukların kendileri baş dış işaretleri ayırıp almaya mahir olacaklardır, yanı sıra, çocuklar yazarlar önüne koyulacak taleplerden birisi de bunda akseder. Avlani işte bu baş dış işaretleri bularak ve yerinde kullanarak onun kendine özgü özelliklerini keşfeden genç Özbek çocuk edebiyatının başarısı olarak değerlendirmek mümkün. Zira, masalda uydurulan şeyler ne kadar baya olacaksa, onun temeli masal kahramanlarının karakterleri, tavırları ve yaptıkları bu kadar derecede güvenilir olması gerek. Eğer masalda bütün şey başından sonuna kadar uydurulmuş oluyorsa, sizi ondaki herhangi harikulade mücize ve sihirli olaylar hayrete sokamaz Маршак (1964, 42). Hamze Hekimzade Niyazi nin Bir kişinin dört çocuğu matleli şiir hikayesini bazı araştırmacılar Lev Tolstoy un Danak hiyasinin tercümesi diye sanıyorlar Толстой (1957, ). Bu konuyu belirlemek için, bizce, süjelri karşılaştırmak doğrudur. Tolstoy hikayesinde anne meyve satın alır ve tabağa koyar. Oğlu Vanya hiç bu meyveyi önce görmemişti, meyve gözüne faklı görünür ve bir tanesini yer. Meyvenin azaldığını farkeden anne babasına söyler. Baba meyvenin kim yediğini belirlemek için hile kullanır. Meyveni sormadan yediğiniz iyi değil içindeki kemiğini de yemişseniz, yarına kadar öleceksiniz, der. Vanya acele Ben kemiğini yemedim, pencereden bıraktım diye cevap verir.herkes güler, siri aşıkar olduğunu anlayan çocuk ise utandığından ağlar. Ulu yazar küçük bir hikayede genç çocuk karakterini çok canlı anlatmıştır. Aslında, bu hikayenin XX yüzyılın başlarında yapılan bir tercümesi var, ama henüz onu kimse dile getrimemiştir. Kemik hikayesini ünlü Özbek marifetperveri Saidrasul Azizi köylü ile evladı diye çevirmiştir Азизий (1916, 42-43). Bu çeviride meyve hurma ile değiştirldiğini göze almasak, orijinal dolu ve doğru çevirilmiştir. Bizce, tercüman meyveleri doğru değiştirmiştir. Çünkü Tolstoy getiren meyve Özbek çocuğuna gençliğinden tanidiği bu meyve o kadar pahalı bir meyve değildir. Hurma ise dışarıdan getrielecek pahalı meyvedir. Bu meyveyi çocuk bilmediği doğaldır. Demek, S. Azizi meyveleri değiştirmekle durumu daha da doğallaştırmıştır. Hamze nin hikayesi süjesi daha da farklıdır Ҳамза (1980, ). Orada misafire gelen teyzenin bir kuruş parasının yiğenlerinden birisi çalar. Hırsızlığı hiçbiri yapmadım dediğinden sonra, baba çocuklarını bir eve kapatır. Her birinin yanına siyah renk koyarak: Деди: «Кими рост эрса гар сўзи, Қора бўлур ўзича икки юзи. Кимни агар ёлғон эрурса сўзи, Бори йўғи қора бўлур ўнг юзи». 334

354 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Parayı çalan çocuk sağ yüzüm hızsızlığım için kararsa, solunu kendim karatıyım, ki sırım faş olmasın, diye yüzüne siyah renk koyar. Babası birazdan sonra çocuklarını dışarıya çıkarır. Baksalar, büyüğünün yüzü kara, diğerlerinin ise iki yüzü de bem beyz. Hırsız işte bu şekilde kendi kendini faşeder.bu olay S.M.Gramenitski nin Üçüncü okuma kitabı ndeki Ramcı («Знахарь») adlı hikayesini hatırlatır Граменицкий (1899, 6). Ramcı hikayesinde hırsızı bulmak isteyen ramcı bir siyah horozu karanlık eve alır, pencere arasına yerleitirir ve herkes teker teker girsin, horozu dokunsun, kim dokunduğunda horoz kıçkırırsa, işte o hırsız olacaktır, der. Herkes eve girir, ama horoz kıçkırmaz. İşte o zaman ramcı çırağı yakar, herkese avucunu açmasını buyurur. Baksalar, herkesin avucu siyah, fakat bir kişinin avucu beyazdır. Hırsız budur! der ramcı (horoz siyah renge boyalmıştı!). Bize göre, Hamze Hekimzade, Lev Tolstoy ve Gramenitskilerin her iki hikayeden bilgisi olduğu ve onlardan icadı faydalanıp, yeni bir hikaye yaratmıştır. Hikayede şair her iki malzeme hırsızlık ve onun faşedilmesi esaslanmış hemde daha da gerçekleştirilmiştir. Demek, burada tercüme üzerinde değil, edebi etki hakkında bahsetmek doğrudur. Hamze nin Çocuğun kötü olmasına sebep olan annenin cezası diye adlanan şiir edebi masalı ise yine de farklı bir özellik taşımaktadır Ҳамза (1980, ). Halk masalı temelinde yazılan bu edebi masal bir hırsızın yakalanması ve dara hükmedilmesiyle başlar. Hırsız annesini son defa görmek ister. Ölüme hükmesdilen kişinin son isteği saygı gösterilir. Annesini getirirler. Hırsız annesine: göğsünü aç, bir emerek öleyim, der. Anne göğsünü tutar. Hırsız onun göğsünü dişler, koparır. Bunda bir hikmet var diye, onu şahın yanına götürürler. Hırsız yaptığına izah verir: Кичкиналикдан ўлуб одат ишим, Ўғрилик ўлмишди мани қилмишим, Келсам ўғирлаб нима нарса, онам: «Яхши қилибсан, - дер эди, - жон болам». Демади бир бор аном тўғри бўл, Шундай онанинг ўйла жазоси шул, - Diye cevaplandırır. Şah hırsızı da, annesini de dara asılmasına hükmeder: Ҳисса: киминг ўғли ямон, йўқ ажаб, Бўлгай анга ота, аноси сабаб. Şairin bu hulasası büyük terbiye ehemiyet taşır. Zira, çocuk terbiyesi için ilk sorumlu anne babalardır. Çocuk iyi iş yapacaksa, anne baban sağ olsun!, kütülük yapsa, babana lanet olsun! demeleri de boşuna değil. Lev Tolstoy e ait ve anlam bakımından Hamze nin şu konulu edebi masalına benzeyen daha bir nesri edebi masal da var Толстой (1957, 341). Tolstoy masalında çocuk komşusunun evinden yumurta çalar, annesi ise onu över. Annesinden ruhlanmış çocuk büyük hırsız olarak yetişir. Halkta hırsızlık iğneden başlanır diye söz var. Hırsızı kilisede yakalarlar ve cezalamak için meydana götürürler. Halk toplanır, onların arasında hırsızın annesi de bulunuyordu. Annesini gören hırsız: annemin kulağına bir söz söylemeye izin verin, diye söyler. Annesi ona kulak tutar. Hırsız annesinin kulağından dişleyerek koparır. Halk gazeplenir ve ona taş atmaya başlar. Bu sırada hırsız: Ben çocukken ilk defa hırsızlık yaptığımda annem doğru yolu göstermedi, demek o da benim ortağımdır. Bu yüzden de onu da kendim cezaladım, der. Ama anlamı ne kadar uygun gelse de, Hamze edebi masalı Tolstoy eserinin tercümesi değil. Çünkü Tolstoy edebi masalı basılmamıştır. O mezkur edebi masalı Yeni alfabe kitabına uygun görmüş, Rus halk masalı temelinde yaradılan olduğuna rağmen, kitabına almamıştır. Bunun dışında, Özbek halk masalları arasında aynı konulu ve anlamlı masal mevcumuş. Hekimzade edebi masalına özbek halk masalı temel olmuş dersek doğru olacaktır. Bu masalı Prof. K. İmamov yazmıştır. Ama yazarın asıl hedefi halk masalını şiir şeklinde yeniden tekrar- 335

355 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» lamak değil, belki halk tarafından başvurmak yüzyıllar sürecinde gelişmiş ideal metotlarına sahip çıkmaktır. Bu eserdeki halk masalını şiir şeklinde yeniden işlemek yazar mahareti eser adından başlayarak, edebi masalın Çocuğun kötü olmasına sebep olan anne cezası diye adlanmasındaki kendine özgü hikmet masal anlamının açık izahlanmasına sebep olmuştur. Bunun dışında, burada türlü halklar folklüründeki seyar süjeler hakkında bahsetmek doğrudur. İki halk masalı aynı anlam iki yazarın aynı hayati hulasasına kaynak olarak hizmet etmiştir. Bu aslında iki doğru bakış acısının bir birinden habersiz olarak, bir noktada uygun gelmesidir. Zira, folklor yazar beyni ve düşüncesi, hatırasına fakat direk icadi özlemleştirecek edebi malzeme olmadan, anı zamanda yazarın tasavvurunu harekete getiren, onu çalıştıran zengin gerçek birlik olşturan canlanan olayı dolu vekendi boyaklarında verebilen mürekkep intibalar yaradn güçlü bedii hazinedir. Bu yüzden de büyük sanatçılar folklor eserlerinin birkaçını karışık incelediği halde en önemli anları kendi edebi eserlerine, kendi gayevi niyetlerine uygun olarak yerleştirirler ve büyük icadi neticeyi elde ederler Мўминов (2006, ). ƏDƏBİYYAT Авлоний А. Иккинчи муаллим. 1-табь. Тошкент, Азизий С. Устоди аввал. 9-таъб. Тошкент, Бегак Б. Неиссякаемый родник. М.: Знание, Граменицкий С.М. Третья книга для чтения. Тошкент, Калила ва Димна. Тошкент, Левин М.П. Новыми путями / Жизнь и творчество С.Маршака. М., Лихачев Д.С. Возникновение русской литературы. М-Л.: Изд. АН СССР, Маршак С. Воспитание словом. М.: Сов.писатель, Мўминов Ғ. Изланишларимдан қатралар. Тошкент, Толстой Л.Н. Полное собрание сочинений в 90 томах. Т М., Ушинский К.Д. Собр.соч. в 8-ми томах. Том 6. М-Л., Ўзбек халқ эртаклари. 2 томлик. Том 1. Тошкент, Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий. Мукаммал асарлар тўплами. 4 томлик. 2-том. Тошкент, ÇOCUK ŞİİRİ Mİ DİDAKTİK MANZUME Mİ? Yrd.Doç.Dr Tacettin ŞİMŞEK Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü, Erzurum/ TÜRKİYE [email protected] ÖZET Şiirde mesaj iletimi, edebiyatın ilgi çekici konularından biridir. Mesajın doğrudan ya da dolaylı olarak iletilmesi, metnin edebîliğini tartışmaya açmaktadır. Metinlerin işlevleri üzerine yapılacak bir değerlendirmede, mesajı doğrudan iletmenin düzyazıya, örtük ve simgesel bir dille iletmenin de şiire özgü olduğu sonucuna varılmaktadır. Şiir, dilin poetik işlevde kullanılmasından doğan bir edebi türdür. Şiirin dış yapı unsurlarını kullanarak oluşturulmuş mesaj öncelikli metinleri şiirden ayırmak ve manzume olarak değerlendirmek gerekir. Türkiye de çocuk şiiri yazan ilk isimler, şiiri bilgi aktarma, düşünce kavratma, öğüt verme ya da davranış kazandırma aracı olarak görmüş, bu nedenle didaktik bir üslûp kullanmışlardır. Cumhuriyet dönemi Türk çocuk şiirinde, çocuk şiiri teriminin genellikle didaktik manzume anlamında kullanıldığı, bunun da çocuk algısıyla doğrudan ilgili olduğu söylenebilir. Ancak Fazıl Hüsnü Dağlarca, 1967 yılından itibaren dili poetik işlevde kullanarak çocuk duyarlığını yansıtan şiirler yazmıştır. Mustafa Ruhi Şirin, Cahit Zarifoğlu ve Gökhan Akçiçek, dili poetik işlevde kullanan şairlerden birkaçıdır. Bildiride Türkiye de çocuklara yönelik şiir ve manzume örnekleri üzerine bir değerlendirme yapılacak, olan ve olması gereken arasında bir karşılaştırmaya yer verilecektir. Anahtar Kelimeler: Çocuk şiiri, mesaj, dilin didaktik işlevi, dilin poetik işlevi. 336

356 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Giriş: Şiirden Çocuk Şiirine Dilin üst düzeyde ve bireysel kullanımından doğan coşkuya dayalı metinlere şiir diyoruz. Şiirde her dil göstergesi bilinen anlamının dışına çıkar ve imge değeri kazanır. Şair, dış dünyayı kendi hayal dünyasında yeniden kurar; varlık, nesne ve kavramları simgeye dönüştürür. Ses, imge, ritim, ölçü, anlam... şiirin ögeleri arasındadır. Fransız şair Paul Valéry düz yazıyı yürüyüşe, şiiri dansa benzetir. Her iki eylem de bedenle gerçekleştirildiği hâlde, amaç ve işlev bakımından birbirinden tamamen farklıdır. Yürüyüş, bir hedefe ulaşmayı düşündürürken; dans, estetik zevki çağrıştırır. Çocuklar dili kullanırken ilginç buluşlar yapar, özgün imgeler üretirler. Ancak bütün ifade imkânlarını bilerek dili kullanmadıkları için kurdukları imgeler kendiliğinden ve doğaldır. Zirvesine kar yağmış dağa dondurma dağ, futbola koşmalı oyun, bölünmüş yola ikilemeli yol diyen çocuk, benzetmeler yapmaktadır. Güneşin ya da geminin batmasından canı acıyan deniz çıkarımını yaparken, şairleri kıskandıracak bir imge ürettiğinin farkında değildir. Bütün bunlar şiirsel yaklaşımlardır. Elbette çocuğu şair kılmaya yetmez ama şairi, çocuğun dünyasını tanımaya ve bu dünyanın zenginliğini şiire taşımaya çağırabilir. Çocukta Şiire Karşı İlgi Çocukların şiirsel metinlere ilgisi erken yaşlarda başlar. Ninniler ve masallar çocuğun bu alanda karşılaştığı ilk örneklerdir. Ses ve ahenk çocuk ruhunu derinden etkiler. Ninnilerde melodi, ritim, ses ve söz birleşir; çocukta müzik ihtiyacını karşılar. Şiir de, öncelikle taşıdığı müzikal unsurlarla çocuğu büyüler. Sözlerin anlamını bilmese de metnin duyurduğu ses çocuğu etkiler. İki-üç yaşındaki çocukların, anlatılan bir masalı, söylenen bir ninni ya da şarkıyı ilgiyle dinledikleri görülür. Ninnilerdeki tekrarlar, masallardaki ses tekrarına dayalı tekerlemeler çocuğun ilgisini çeker. Erken yaşlarda çocuğa tekerleme tadında şiirler okumak, hayal gücünün ve yaratıcı düşüncenin gelişmesi, dil servetinin zenginleşmesi için son derece önemlidir. Çocukların şiirden hoşlanma nedenleri arasında şunlar sayılabilir: 1. Şiirin dış öğelerinden biri olan ölçü (vezin), çocukta ahenk duygusunu geliştirir. 2. Uyaklar, söz oyunları, ses tekrarları gibi müzikal ögeler çocukların ritim duygularına seslenir. 3. Çocuk hayal dünyasında var olan güzelliklerin bir bölümünü şiirde de bulur. 4. Tabiata ve çevreye olan ilgisinin şair tarafından paylaşılmış olması çocuğa ilginç gelir. 5. Çocuk, şiir yardımıyla kişisel yaşantısını, gözlem, izlenim ve duygularını zenginleştirir. (Oğuzkan, 2000: 248; Şirin, 1998: 107; Şimşek, 2002: 123) Çocuk Şiiri Şiir adını verdiğimiz edebî türün taşıdığı bütün estetik ögeler ve ölçüler çocuk şiiri için de geçerlidir. Fark, kullanılan dil malzemesinin çocuğa göre oluşundadır. Ancak bu, yazılan şiirin yalnızca belli yaştaki çocuklar tarafından okunacağı ya da okunması gerektiği anlamına gelmez. Çocuklar için yazılan şiir, her yaşta okuyucunun okuyabileceği şiirdir. Çocuk şiiri, şiire ait bütün özelliklere sahip olmakla birlikte dil, duyarlık, söyleyiş ve imge açısından çocuk düzeyine uygunluk gösterir. Çocuğa görelik ilkesi, çocuk şiirinin sınırlarını çizer. Çocuk şiirinin, çocukta güzellik duygusu uyandırmak; ona insan, tabiat, yurt ve ulus sevgisi kazandırmak, ana dilini sevdirmek gibi işlevlerinden söz edilebilir. (Oğuzkan, 2000: 248). Bu şiiri besleyen ana kaynak, içindeki çocuğu yaşatan şairin kendi çocukluğundan yola çıkarak ürettiği duyarlıktır. Çocuğun dil birikimi ve algılama düzeyi çocuk şiirinin oluşumunda rol oynar (Şirin, 1998: 104). Ancak şairden beklenen, çocuklaşmadan ve çocukça konuşmaya özenmeden şiir yazmasıdır. Çocuğa yaklaşmak için çocuklaşmaya ihtiyaç yoktur. Bu, kimi aile büyüklerinin çocuklarla iletişim kurarken agu, bugu, attâ, mama gibi uyduruk sözcükler kullanması kadar tuhaf ve anlamsızdır. Farklı yaş gruplarındaki çocukların şiirden beklentileri farklılık gösterir. Örneğin oyun çağındaki çocuklar, şiirde oyun tadı alabilecekleri bir söyleyiş ararlar. Bu çağdaki çocuklara 337

357 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» seslenen şiirlerin ses ve kelime oyunu biçiminde kurgulanması gerekir. Tekerlemeler buna örnektir. Anaokulundan itibaren ilköğretim üçüncü sınıfa kadarki dönemde çocuklar genellikle gülmece ögeleri taşıyan, betimlemeye dayalı şiirlerden hoşlanırlar. Gülmece tarzı şiirlerde tekerleme ve sözcük oyunları yanında, gülünç olayların, komik kişi ve varlıkların anlatılmasını beklerler. Tasvir ağırlıklı şiirler ise genellikle tabiî ögelerin resmedilmesi biçiminde karşımıza çıkar. Evcil hayvanlar, ağaçlar, böcekler, çiçekler, kuşlar, tabiat olayları bu şiirlerin ana motifleri durumundadır. Cansız varlıkların kişileştirildiği, konuşturulduğu; onlara insanî özellik ve niteliklerin yüklendiği şiirler de çocukların ilgisini çeker. Hatta heyecandan doğan çağrışımlara bağlı söz sanatları arasında sayılan (Tarlan, 1947: 68) teşhis (kişileştirme) ve intak (dillendirme) sanatları edebiyata belki de çocukluğun armağanıdır. Oyun çağı çocukları şiiri ses ve sözcük oyunu olarak algılarken, masal çağındaki çocuklar şiirde, masal dünyasına ait semboller, hayaller ve olağanüstü ögeler ararlar. Çünkü bu çağ çocukları kendilerini masal kahramanlarının yerine koymak isterler. Dolayısıyla çocuğun hayal dünyasını genişletecek ve zenginleştirecek bir anlatıma ihtiyaç vardır (Şirin, 1998: 105). Şiirin biçim özellikleri çocukları birinci derecede ilgilendirmez. Önemli olan şiirin onlara bir oyun duygusu yaşatması, bir masal ya da hikâye anlatmasıdır. Çevrelerinde her gün gördükleri, tanıdıkları varlıkların ilgi çekici yönlerini keşfettirmesidir. İnce bir mizah ögesi katılmış, fanteziler taşıyan şiirler çocukların beğendiği metinlerdir. Çocuk şiirinde temanın çocuğa uygun olması önemlidir. Dış dünyaya ve olaylara iyimser bakmak, sevgiyi öne çıkarmak, merak duygusunu olumlu yönde kullanmak, sorularına tatmin edici cevaplar bulmak, içinde yaşadığı toplumun değerlerine ilgiyle yaklaşmak bu temalardan birkaçıdır. Sadece oyun, masal, hikâye, hayal değil, gerçekler de şiirin ifade alanına girebilir. Çocuğa sunulmak istenen doğrular, onun yaşına ve kavrama düzeyine uygun olarak şiir yoluyla anlatılabilir. Ancak, bilgiyi ve bildiriyi amaçlarken, estetik duyuş ve söyleyişten uzaklaşmamak gerekir. Nitelikten taviz vermek, şiiri, kuru bir bildiri metnine dönüştürebilir. Bu da her şeyden önce şiiri yok eder. Çocukta şiir duygusunu geliştirmediği gibi, manzum bildiri metinlerinin şiir zannedilmesine de neden olur. Çocuklara şiiri sevdirmek için, okul çağının ilk yıllarından başlanarak seçme şiirler defteri tutturulabilir. Şiir kasetleri ve CD leri dinletilebilir. Şiir klipleri izlettirilebilir. Şiir koroları oluşturulabilir. Çocukların şiir korolarında görev almaları sağlanabilir. Birkaç kelimeden yola çıkarak şiir yazmaları ya da bir şiirin sözcüklerini değiştirerek yeni bir şiir elde etmeleri istenebilir. Öğrenciler, ana sınıfında düzeylerine uygun nitelikli şiir örnekleriyle tanıştırılmalıdır. Ancak bu metinlerin öğretici ve ders verici kuru manzumeler olmamasına özen gösterilmelidir. Şiir ezberletmek için kullanılacak yöntem de iyi belirlenmelidir. Okullarda merkezî yayınla ders aralarında kaset veya CD lerden müzik yanında güzel şiir örnekleri de dinletilebilir. Bu, şiir okuma konusunda öğrencilerin kulağını eğiteceği gibi, günlük hayatın doğallığı içinde öğrencilere şiir ezberleme imkânı da verir. Şiir ezberleme ve okuma etkinlikleri görevlendirme yoluyla değil, heveslendirme yoluyla yürütülmelidir. Çocuklara yönelik şiiri, didaktik bir tür olarak görenlerin sayısı hiç de az değildir. Bu, şiiri eğitim ve öğretim faaliyetlerinde araç olarak kullanma eğiliminin sonucudur. Şiire özgü ritmi kullanarak herhangi bir bilgiyi çocuğa öğretmek mümkündür, ancak söz konusu metnin şiir olduğu su götürür. Dolayısıyla bilgi aktarma amacına hizmet eden metinleri manzume olarak tanımlamak ve çocuklarda estetik zevki oluşturan ve geliştiren şiirden ayırmak durumundayız. Hasan Âli Yücel den okul sevgisi temalı bir örnek: Çok severiz biz okulu, / Kitabımız bilgi dolu./okur, yazar her Türk oğlu, /Yükselmenin budur yolu. /Biz okullu çocuklarız, /Hem çalışır hem oynarız. (Oğuzkan, 1995: 39). Aynı tema çevresinde Fazıl Hüsnü Dağ- 338

358 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il larca nın kaleme aldığı başka bir örnek: -Çocuklar sevinelim / Kocaman bir oyuncaktır okulumuz / Basamakları sizin / Pencereleri sizin / Kapıları sizin / Ağaçları sizin / Saksılardaki çiçekleri sizin / Onlarla niye oynamıyorsunuz çocuklar? (Dağlarca, 1999: 15). Her iki metin de okul sevgisini tema olarak işlemekle birlikte, birinci metin bir yetişkin tavrını yansıtırken, ikinci metin çocuk yaklaşımını sezdirir niteliktedir. Buna göre birinci metni manzume, ikinci metni şiir olarak değerlendirmek yanlış olmaz. Özellikle ünite dergilerine giren öğretici metinler arasında çok daha çarpıcı örnekler vardır. Ders kitaplarında yer alan, belirli günler ve haftalara yönelik metinlerin bütünüyle manzume kategorisinde oldukları söylenebilir. Bu tür güdümlü ürünler çocuklara şiiri sevdiremeyeceği gibi ana dili zevki de kazandırmaz (Sever, 2003:10). Zira çocuk şiiri, önce şiir olmak, şiirin taşıdığı edebîlik ölçütlerini taşımak zorundadır. Kimi isimler yalnızca belirli günler ve haftalar şairi olarak anılmayı hak etmektedir. Kızılay, Trafik, İnsan Hakları, Tutumluluk, Veremle Savaş gibi onlarca konuyu işleyen onlarca manzumenin yanında bir adet hıdrellez şiiri yazılmamış olması ilgi çekicidir. Özellikle öğretmen kökenli şairler, söz konusu hafta ve günler için hazırlanan kutlama programlarında şiirin ifade imkânlarından yararlanma düşüncesiyle bu doğrultuda manzumeler kaleme almışlardır. Buyurgan bir tavrın hâkim olduğu bu tür metinler eğitici-öğretici olma kaygısıyla bir ihtiyacı karşılamak üzere yazılmışlardır. Söz konusu manzumelerin estetik zevk uyandırmayı başaramayan son derece sığ, somut metinler oldukları ve ısmarlama şiir izlenimi bıraktıkları rahatlıkla söylenebilir. Bu tür manzume örneklerinden birkaçını hatırlayalım: Biziz bu memleketin / Kanı, kemiği, eti. / 29 Ekim de / Kurduk Cumhuriyeti (Halil Soyuer); Bayrakları alalım / Alanlara dalalım / Hepimiz bir olalım / Geldi 23 Nisan (Hadi Besleyici); Yüzü gözü karışık, / Kire pasa alışık, Hem pasaklı, yılışık / Çocuklara sevemem. (Aka Gündüz); Sınıf bizim evimiz / Tertemiz tutmalıyız/çamurlanmasın yerler / Sonra bize ne derler (İlhami Bekir Tez); Evde bizi oyalar/avına birden dalar / Fareleri yakalar / Boncuk gözlü ak kedim (Mevlüt Kaplan), Seni bulur yanında / Her felâket, her olay / Zengin, fakir olanlar / Sana muhtaç Kızılay (İ. Hakkı Talas); Erişince 1948 aralığının on u /İnsan Hakları Evrensel Bildirisiyle / Geldi haksızlığın sonu (M.Necati Öngay); Biz tutumlu çocuklarız/para dolu kumbaramız / İşten artmaz, dişten artar / Har vurup harman savurma (İ.Hakkı Sunat); Sayısız dernek kurduk / Yurt içinde her yana / Aşılarla saldırdık / Verem denen düşmana. (İ.Hakkı Talas); Düşmanların içinde / İçki en korkunç düşman / Bin dokuz yüz yirmide / Yeşilay Derneği ni / Kurmuştu Mazhar Osman (M.Necati Öngay). Türk Edebiyatında Çocuk Şiiri Türk edebiyatında çocuk şiiri alanındaki ilk ciddî teşebbüs, II. Meşrutiyet ten sonra görülür. Eğitim, öğretim alanında çocuklara mevcut değerleri tanıtmak amacıyla çocuk şiiri bir ihtiyaç olarak belirir da Şinasi nin başlattığı ve takip eden dönemlerde diğer şairlerin sürdürdüğü La Fontaine den fabl çevirileri, bu tür şiir için altyapı oluşturmuştur. Satı Bey, Ali Ulvi Elöve nin 1911 de yayımlanan Çocuklarımıza Neşideler şiir kitabına yazdığı sunuş yazısında, öncelikle edebiyat ve çocuk edebiyatı kavramları üzerinde durur. Çocuklar için edebiyatın ihmal edilişini, Çocuklarla uğraşanlar çocuk kalırlar. Geleneksel anlayışına bağlar. Bu yüzden de çocukların edebî ihtiyaçlarının uzun zaman dikkate alınmadığını, hem dili hem de anlamı ile çocuk zihninin erişebileceği düzeyde manzumelerin ve şarkıların Meşrutiyet in ilânına kadar son derecede sınırlı kaldığını belirtir. Satı Bey, 1908 yılında Öğretmen Okulu müdürlüğüne atandıktan ve Tatbikat Mektebi nin kuruluşunda görev aldıktan sonra, edebiyatımızın bu eksiğini acı bir biçimde hissettiğini, böyle bir okulun muhtaç olduğu şeyler arasında en zor giderilecek ihtiyacın çocuk şiir ve şarkıları olduğunu kaydeder. Bu düşüncesini, dönemin eğitimci, şair ve müzisyenleriyle paylaşmak ister. Sonraki aşamayı Satı Bey in cümlelerinden kısmen sadeleştirerek okuyalım: Tevfik Fikret Bey in, Hep Kardeşiz ve Küçük Asker şarkıları ile Ağustos Böceği ile Karınca ve Az Tama Çok Ziyan Verir efsanelerini-çocuk edebiyatımızın bu parlak ve mükem- 339

359 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» mel eserlerini- elime aldığım vakit, büyük bir endişeden kurtulduğum için, tarife sığmaz bir sevinç hissetmiştim. Tatbikat Mektebi (İlköğretim Uygulama Okulu) açıldığı vakit, elimizde bu iki efsane ve iki şarkı ile, Süleyman Nesip Bey in bir manzumesinden ve Mehmet Emin Bey in üç dört manzumesinden başka bir şey yoktu. Bunlar, ilk -birkaç aylık-ihtiyacımızı gidermeye yetmişti; fakat birkaç ay geçince, bunlar okutulup ezberletilince, bu husustaki ihtiyaç, yine büyük bir şiddetle geri dönmüştü. O zaman dikkat nazarlarını bu ihtiyaç üzerine çekmeye mecbur olmuş; Darülmuallimîn de (Öğretmen Okulu) bir konferans düzenleyerek şiir ve musikinin eğitim ve öğretimdeki önemini izah etmiştim: Ezgili ve ölçülü cümleler, kolaylıkla hafızaya kaydedilir; şiirler nesirlerden kat kat daha büyük bir kolaylıkla ezberlenir; ezberlenmiş nağmeli ve vezinli sözler daha kolay, daha sık ve daha çok hatırlanır. Demek ki nağme, ahenk, vezin... sözleri zihinde kökleştiren, kalbe kadar nüfuz ettiren, insanın manevi kişiliğinde uyuyan fikirleri uyandıran ve hisleri galeyana getiren bir vasıtadır. Bu vasıta insanları ikaz etmek, onlara ahlakî ve vatanî hisler vermek, kalplerde soylu heyecanlar meydana getirmek gibi konularda çok değerli hizmetler ifa edebilir... Şurası da dikkat çekicidir ki: Vicdanın tereddütlü kaldığı zamanlar olur; ahlâken düşüş, genellikle bir duraklama, bir alçalma, bir bekleyiş ile başlar. İşte böyle alçalma ve tereddüt devirlerinde ufak sebepler büyük tesirler yapar; şiirin, şarkıların ve genel olarak edebiyatın böyle zamanlarda tesiri bir kat daha şiddet kazanır. Bazen içten bir ses, gizli bir çığlık vicdan için sağlam bir kurtuluş nedeni oluşturur. Bu içten gelen sesler genellikle -evvelce öğrenilmişbir özlü sözün, bir şiirin, bir nağmenin tekrarından ibarettir. Onun için çocuklara ahlakî ve vatanperverâne şiirler ve şarkılar öğretmek, büyük faydalar temin eder... Biz, işte böyle şiirlere, böyle şarkılara muhtacız. Üç yaşındaki çocuklardan yaşlı başlı adamlara varıncaya kadar bütün halk tabakalarının fikir ve kalbine hitap edecek şiir ve şarkılara ihtiyacımız var. Bu ihtiyacı, bütün şiddetiyle his ve takdir ettiğim için, burada bulunan ve bulunmayan bütün şairlerimizle musikişinaslarımıza duyurarak, kendilerinden bu ihtiyacımızı giderecek şiirler ve şarkılar tertibine himmet etmelerini rica ediyorum. Bunu kendi namıma değil, müdürü bulunduğum bu müessese namına rica ediyorum. (Elöve, 1912: 5-6) Satı Bey in bu çağrısına ilk cevap, İbrahim Alâaddin Gövsa dan gelir. Gövsa, eğitimci, yazar ve şair olarak, 1911 de Çocuk Şiirleri ni yayımlar. Ertesi yıl Ali Ulvi Elöve, Çocuklarımıza Neşideler i kitaplaştırır. Her iki şair de öğretmenlik mesleğine mensup oldukları için çocuğun dünyasını yakından tanımaktadırlar. Ancak şiir yazarken de söz konusu öğretmen tavrını sürdürürler. Şiiri eğitim ve öğretimin araç metni olarak kullanmaktan, şiirde ahlâk dersleri ve tarih bilgileri vermekten geri durmazlar. İbrahim Alâaddin, kitabına yazdığı öz sözde amacını, masum kalplerdeki duyguları doğru yönlendirmek, onları düşündürmek; kalplerini fedakârlık, doğruluk, millet ve vatanseverlik için çarpmaya alıştırmak şeklinde ifade eder (Gövsa, 1911: 5). Gövsa, yakın ve uzak çevreyi tasvir ettiği, söz gelişi çocukla annesi arasında sevgi eksenli bir diyalogu anlattığı metinlerle şiire yaklaşırken, davranış kazandırmak, vatan sevgisi aşılamak ve büyük insanların hayatından örnekler vermek için yazdığı manzumelerde öğütçü bir tavır takınır: Nedir, dedim, şu yakından görünmeyen yıldızlar / Perilerin memleketi, evi mi? (Yıldızlar); Bir annenin iki yavrusu varmış; / En küçüğü beş yaşında kadarmış. / Bir gün anne küçüğünü severken / Çocuk demiş: / -Güzel anne seni ben / Ne kadar çok sevdiğimi bilmezsin, / Belki beni sen o kadar sevmezsin... / -Neden oğlum? / -Çünkü yavrun ikidir; / Senin gönlün iki sevgiliye çarpar, / Benim yalnız bir sevgili annem var. (Anne Sevgisi); Yetimleri, âcizleri seversen / Emin ol ki mükâfatın büyüktür (Fukarayı Seviniz); İşte senin, bu mübarek memleket; /Annen gibi onu sev de hizmet et!, Bir fena söz işitirsen iyi bil:/beğenmeyen bizi halis Türk değil, / Bir yabancı seni gelir kandırır, / Eğer derse bu memleket fenadır. / Darıl 340

360 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il yavrum ona sakın söyletme. / Toprağını hainlere çiğnetme! (Vatan); Ey vatan kuzuları, Ey mektepli? Yarın sen / Milletini yükseltecek bir iş görmek istersen / Midhat Paşa bir yer tutsun mini mini kalbinde. (Mithat Paşa). Elöve de yazma amacını, şiir ve edebiyat vadisinde kalem denemeleri yapmak değil, iyiye, iyiliğe karşı bir meyil ve ahlâkî cezbe uyandırarak yeni neslin genç kalplerini uyarmak ve bu eğilimleri esaslı bir surette telkin ve takviye etmek diye özetler. (Elöve, 1912: 8) Elöve, tabiî unsurların diliyle konuşurken şairdir. Bana başak oldu beşik, / Yorganım da bir çiçecik, / Yeşil kırdan ayrı düştüm, / Ya harmanda neler çektik! / Kuzum buğday, cicim buğday! / Sen başına geleni say! (Buğday) gibi mısralarla nispeten çocuk duyarlığına yaklaşsa da sık sık öğretmen olduğunu hatırlar ve çocuklara adım başı öğüt vermeyi tercih eder: Tembellikten sakınalım,/çalışmanın zamanıdır;/ İnsanlığı takınalım, / İş insanın bir canıdır. (Çalışalım); Yaşa, var ol, yaşa ey şanlı vatan! / Arkadaşlar! Namusunuz onun ile bir demek; / Ey askerler! Kanlarınız toprağından alınma. / Öyle ise, siz bunları düşünerek, bilerek / Hizmet edin vatana! (Kan Borcu). Bu öğütçü/öğretici tavır, Tevfik Fikret in 1914 te yayımladığı Şermin le kısmen kırılır, çocuk şiirinde çocuğa göre imgeler, benzetmeler ve mecazlar görülmeye başlar. Böylece Fikret, çocuk şiirinde öncü bir isim olarak ortaya çıkar. Kuşlar uçar / Ben koşarım / Onların kanatları var / Benim kanadım kollarım / Kuşlar kanadını çırpar / Ben de kolumu sallarım... / Uçun kuşlar, uçun kuşlar; / Hepinizle yarışım var (Kuşlarla) gibi karşılaştırmalar, Üç aycağız ömrü varmış... / Hicran oldu hâlin bize; / Ölme, sakın, Hazan Teyze! (Hazan Teyze) gibi acıma duyguları, Beyaz kedim, / Siyah kedim, / Sarı kedim; / Adı Rengin olsun, dedim. / Rengin ablamın adıdır;/o şimdi kızacak bana./fakat hocam söyledi ya / Rengin demek renkli demek; /Bunda ne var gücenecek?/lâkin ablam / Rengin ablam / Hain ablam. / Sofra başında dün akşam/astı bana çehresini (Rengin) gibi muziplikler; Bahar Kalfa, Yaz Nine, Hazan Teyze, Kış Baba gibi benzetmeler, dönemi için yepyeni söyleyişlerdir. Ne var ki İbrahim Alâaddin, bu benzetmelerin yer aldığı manzumeleri ihtivâ ettikleri hayaller, çocuklar için değil (Gövsa, 1925: 81) gerekçesiyle başarılı bulmaz. Ziya Gökalp, Kızıl Elma (1915), Yeni Hayat (1918) ve Altın Işık (1923) adlı kitaplarına giren manzumelerin büyük bir bölümünü, çocuklara ahlâkî ve millî duyguları aşılamak amacıyla kaleme almıştır. M. Emin Yurdakul un çocuklara hitap eden şiirleri vardır. Ali Ekrem Bolayır ın Çocuk Şiirleri (1917) ve Şiir Demeti (1923), Fuad Köprülü nün Mektep Şiirleri ve Nasreddin Hoca (1918) adlı kitapları, bu dönem çocuk şiirinin dikkate değer örnekleridir. (Enginün, 1985: ; Uyguner, 1977: ) M. Fuad Köprülü 1917 de Nasreddin Hoca kitabına yazdığı mukaddimede Türkiye de çocuk edebiyatını Ali Ulvi Elöve nin Çocuklarımıza Neşideler, İbrahim Alâaddin in Çocuk Şiirleri ve özellikle de Tevfik Fikret in Şermin i ile başlatır (Köprülü, 2004:24). Fikret, didaktizmin şiiri nesre yaklaştırma, bildiriye kaydırma, kuru bilginin güdümüne sokma hilelerine pabuç bırakmaz. Şiirin önce şiir olması gerektiğini düşünür. Bu düşünce, Cumhuriyetin çınar ismi Fazıl Hüsnü Dağlarca tarafından da benimsenecek ve başarılı bir şekilde uygulanacaktır. İbrahim Alâadin Gövsa, Türk edebiyatında ilk çocuk şiiri kitabını çıkaran şair olması yanında çocuk edebiyatının kuramsal temellerini belirlemede da önemli bir imzadır te yayımladığı Bediî Terbiye adlı kitabın 9. ve 10. bölümlerini çocuk edebiyatına ayırmıştır. Özellikle 9. bölüm, çocuk şiirinin taşıması gereken biçim ve içerik özelliklerini tespit eder. Gövsa, çocuğun zihinsel birikimlerini genişletmek, düşünsel eğitimini tamamlamak ve muhayyilesini zenginleştirmek için edebî eserlere ihtiyaç olduğu görüşündedir. Dar düşünceli kimi eğitimcilerin çocukta muhayyilenin zenginleştirilmesini zararlı buldukları, muhayyileyi yalanın kaynağı saydıkları için sınırlandırılmasını tercih ettiklerini belirtir. Ancak çocuğun zaten muhayyel bir âlemde yaşadığını, onu hayalin zevklerinden mahrum etmenin haksızlık olacağını, dolayısıyla muhayyilenin faaliyetlerine engel olmanın imkânsızlığını vurgular. Kimi ihtiraslara meydan 341

361 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» vermesi bakımından muhayyilenin zararları olmasına karşın, insanları gündelik hayatın üstüne çıkaran büyük hareketler ve heyecanlar da muhayyileden doğar. Öyleyse muhayyileyi kötülük ve iyilikleriyle birlikte kabul etmeliyiz. Çocuğun estetik zevkini geliştirmede şiir, müzik kadar etkilidir. Ruha haz verme konusunda güzel beyitler müzik nağmeleri kadar güçlüdür. Antik Yunan da müzik gibi şiir de en etkili eğitim araçları arasında sayılmıştır. Gövsa, eski Romalılar da da bu anlayışın varlığını tespit ettikten sonra, Horatius un beyitlerini örnekler. Horatius a göre şair, çocuğun dilini ilk yaşlardan itibaren düzenler, kulağını kaba seslerden temizler. Kalbini sevgi dersleriyle kurar, mizacını renklendirir. Büyük adamların örnek alınacak eylemlerini hikâye ederek genç nesli aydınlatır. Şiirin şekli kadar içeriğinin ve estetik değerinin de çocuklar tarafından takdir edilmesi, onların düzeyine yaklaşma oranına bağlıdır. Dilin yalın olması, birinci derecede önemlidir. Çocuklar şiirden yetişkinler gibi duygulanmaz ve etkilenmezler. Şiir önce sesiyle çocukları yakalar. Tam bir anlama ve duygulanma için ruhun çağrışımları anlama kabiliyeti olmalıdır. Zengin çağrışımlar zaman ve tecrübeyle elde edilecek, dil birikimiyle ilgilidir. Çocuklar çağrışım dünyaları itibarıyla zengin sayılmazlar. Çocuk şiirlerinde şekil gerçekten önemlidir. Örneğin manzumelerin âhengi çok özel olanları tercih nedenidir. Çünkü çocuk, konusu ve anlamı bütünüyle örtüşen rythme ve harmonie den çok nazmın oynaklığından, düzenli ahenginden tat alırlar. Bu itibarla aruz vezninin mefâilün, mefailün çeşidinde olduğu gibi bazı düzgün kalıpları çocuk şiirleri için câzip bir âhenk temin edebilir. Hece vezninde ise altı beşlik ten ziyade iki dörtlük veya iki dörtlük bir üçlük gibi kalıplar tercih edilmeli ve durakların açık olmasına özen gösterilmelidir. Uzun mısralar küçük çocuklar için uygun değildir. Her mısra veya her beyit bağımsız bir cümle olmalı. Yani beyitle birlikte anlam da bitmelidir. Ayrıca kafiyeler sık ve birbirine yakın olmalıdır. Çocuk şiirlerinde duygu çözümlemelerinden ziyade olay tasvirleri bulunmalı ve bunlar da sınırlı bilgi yüküne, basit deneyimlere dayanmalıdır La Fonten in başarısı, olaylara çocukların yakından tanıdığı hayvanları katmış olmasında yatar. Vatanî ve millî konular önemlidir. Ancak siyasî olaylardan doğan taşkınlıkları dile getiren manzumeleri, kini telkin eden şarkı ve şiirleri çocuklara belletmek hem yanlış, hem de haksızlıktır. (Gövsa, 1925: 72-80) Gövsa nın çocuk şiiriyle ilgili tespitleri, bugün de büyük ölçüde geçerliliğini korumaktadır. Cumhuriyet Döneminde Çocuk Şiiri Cumhuriyet döneminde Çocuk Edebiyatına yöneliş, yeni değerleri çocuklara kavratma ideali ve onları bu değerler doğrultusunda erdemli insanlar olarak yetiştirme amacıyla ilgilidir. Bu dönemde daha ziyade büyüklerin gözüyle ve kalemiyle çocuk dünyasına yaklaşma gayretleri görülür. Cumhuriyetin ilk çeyreğinde Faruk Nafiz Çamlıbel, Orhan Seyfi Orhon, Samih Rıfat, Hasan Âli Yücel, Vasfi Mahir Kocatürk, Halide Nusret Zorlutuna, Emin Recep Gürel gibi isimler de çocuklar için şiir yazmayı denerler. Kitaplık çalışmalardan Emin Recep in Altın Kitap ı, Aka Gündüz ün Çocuk Kitabı, İlhami Bekir Tez ve Galip Naşit Arı nın Hayat Bilgisine Göre Çocuk Şiirleri bu çerçevede değerlendirilebilir. M.Faruk Gürtunca nın hamasî duyguları işlediği Çocukların Şiir Kitabı ve Mehmet Necati Öngay ın okul, aile ve çevre duyarlığını dile getiren Çocuk Şiirleri (1942), Sonbahar (1962), Sevgi Bahçesi (1963) adlı kitapları bu vadide adı anılacak çalışmalardır. Mümtaz Zeki Taşkın Çocuklarımıza Resimli Şiirler i (1959), Şükrü Enis Regü, Bayram Yeri (1947) ve Elma Ağacı (1971) kitaplarıyla edebiyat tarihine geçerler. Çocuk duyarlığını yakalama konusunda Çocuk Bahçesi (1941) ve Çocuklar Gemisi (1946) adlı eserleriyle Ceyhun Atuf Kansu nun özel bir yeri vardır. Ardından Fazıl Hüsnü Dağlarca, duyarlığı ve söyleyişiyle çocuk şiirinde özgün bir tarzın temsilcisi olarak ortaya çıkacaktır. Çocuklara yönelik şiirler yazmasalar da, başta Orhan Veli olmak üzere, Garipçilerde çocuk duyarlığının öne çıktığı görülür. Orhan Veli nin şiirlerine sızan yaşama sevinci, afacan 342

362 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il tavır, çocukluğa yakınlığından gelir. Orhan Veli yi her türlü özelliğinin ötesinde sevimli kılan biraz da bu yönüdür. Kargalar, sakın anneme söylemeyin! / Bugün toplar atılırken evden kaçıp / Harbiye Nezaretine gideceğim. / Söylemezseniz size macun alırım, / Simit alırım, horoz şekeri alırım; / Sizi kayık salıncağına bindiririm kargalar, / Bütün zıpzıplarımı size veririm. / Kargalar, ne olur anneme söylemeyin! (Bayram); Elifbamın yapraklarında / Gemilerim, yelkenli gemilerim./giderler yamyamların memleketlerine / Gemilerim, yan yata yata; / Gemilerim, kurşunkalemiyle çizilmiş; / Gemilerim, kırmızı bayraklı. / Elifbamın yapraklarında / Kız kulesi, / Gemilerim. (Gemilerim); İlk yemişini bu sene verdi, / Kızılcık, / Üç tane; / Bir daha seneye beş tane verir;/ömür çok,/bekleriz;/ne çıkar? (Kızılcık); Gözlerim,/Gözlerim nerde? // Şeytan aldı, götürdü;/satamadan getirdi. // Gözlerim, / Gözlerim nerde? (Gözlerim) şiirleri, çocuk bakışını yansıtır niteliktedir. Garip te Oktay Rifat ve Orhan Veli nin ortak imzasını taşıyan iki şiir vardır. Bu şiirlerden biri Ağaç, diğeri Kuş ve Bulut adını taşır. Ağaç şiirinde iki şair, animist tavrın hâkim olduğu dört beş yaş grubu çocukların duyarlığına yaklaşırlar. Çocuk, ağaç dediğimiz objeye farklı bir anlam yükleyerek onu taş yiyen bir yaratığa dönüştürür. Ağaca bir taş attım; / Düşmedi taşım, / Düşmedi taşım. / Taşımı ağaç yedi; / Taşımı isterim,/taşımı isterim! (Ağaç). Şiirdeki Taşımı isterim, / Taşımı isterim yinelemeleri çocuğun benmerkezci tavrının yansımasıdır. Diğer şiirde ise, çocuğun dış dünyaya yönelik merakı ve şaşırtıcı tavrı vurgulanır: Kuşçu amca!/bizim kuşumuz da var,/ağacımız da. / Sen bulut ver sade / Yüz paralık. (Kuş ve Bulut) Garip üçgeninin ikinci ve üçüncü köşeleri Melih Cevdet ve Oktay Rıfat de çocuk duyarlığını dile getiren başarılı şiirler kaleme almışlardır. Ekmek dizimde/yıldızlar uzakta tâ uzakta/ekmek yiyorum yıldızlara bakarak/öyle dalmışım ki sormayın /Bazen şaşırıp ekmek yerine / Yıldız yiyorum (Oktay Rifat-Ekmek ve Yıldızlar); Bayılırım şu düzenli dünyaya / Kışı yazı / Baharı güzü / Gecesi gündüzü sırayla. / Ağaçların kökü içerde / Bütün ağaçların kökü içerde / Dağların başı yukarda / Bütün dağların başı yukarda / İnsanların aklı başında / Bütün insanların aklı başında / Beş parmak yerli yerinde / Baş işaret orta yüzük serçe. / Diyelim ki kalksa da serçe / Orta parmağa doğru yürüse / Ne haddine! Yahut akasyanın biri / Başını toprağa daldırdığı gibi/bir gezintiye çıksa / Merhaba kestane, merhaba çam / Selâmün aleyküm, aleyküm selâm / Kimsin necisin nerelisin derken / Laf açılır mı bizim akasyanın kökünden. / Bir uğultudur başlar rüzgârda / Kökü dışarda, kökü dışarda... / Yahut ne olur koca bir dağ / Baş aşağı gelsin... / Aman Allah göstermesin. / Bayılırım şu düzenli dünyaya / Altta ölüler / Üstte diriler / Gel keyfim gel! (Melih Cevdet Anday-Düzenli Dünya) 1970 li yıllardan itibaren çocuğu ve şiiri ciddiye alan nitelikli ürünlerin sayısı gittikçe artar. Çağdaş Türk çocuk şiirinde felsefeden oyuna, okuldan çevreye her şey tema olarak işlenmektedir. Şairler, çocuk duyarlığını yakalama, dış dünyaya çocuk dikkatiyle bakma, olay ve durumları çocuk açısından yorumlayabilme konusunda başarılı örnekler vermektedirler. Ev, aile, anne, baba, sokak çevresinde oluşturulan metinler, çocuğa özgü samimi söyleyişi genellikle tutturmaktadır. Fazıl Hüsnü Dağlarca (Kuş Ayak: Açıl Susam Açıl/1967, Kuş Ayak: Boyalı Ses/1971, İlkokul 2 deki/kanatlarda, Okulumuz 1 deki, Okulumuz 3 teki/1999, Bitkiler Okulu/1995, Oyun Okulu/1998, Arka Üstü/1974, Yeryüzü Çocukları/1974, Balina ile Mandalina/1977, Yazıları Seven Ayı/1978, Kaçan Uykular Ülkesi/1981, Göz Masalı/1981, Yaramaz Sözcükler/1979), Şeker Yiyen Resimler/1980, Güneşi Doğduran/1981,Dolar Biriktiren Çocuk/1995, Cincik, Cin ile Cincik/2000) İsmail Uyaroğlu (Gül Sağnağı/1976, Çocuk ve Şiir/1977), Yalvaç Ural (Müzik Satan Çocuklar/1979, Kulağımdaki Küçük Çan/1979, La Fonten Orman Mahkemesinde/1979), Ülkü Tamer (Masal Şiirler/1981), Abdülkadir Budak (Bir Gül Çocuk/1981), Abdulkadir Bulut (Kahveci Güzeli/1981), Mustafa Ruhi Şirin (Gökyüzü Çiçekleri/1983, Çocuk Kalbimdeki Kuş/1990, Yıldız Sayan Ağaç/2002), Cahit Zarifoğlu (Gülücük/1988), Mevlâna İdris (Kuş 343

363 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Renkli Çocukluğum/1990, İyi Geceler Bayım/1998), Ali Akbaş (Kuş Sofrası/1991), Hasan Demir (Kuşlarla Büyümek/1999), Ahmet Efe (Işığın Yüreği/1999), Gökhan Akçiçek (Bulutlar Örtmese Güneşi/1992, Bülbül Deresi Şiirleri/2001, Çocuklara Ölüm Yakışmaz/2001), Bestami Yazgan (Gökkuşağı Sevinci/1991, Uçtu Uçtu Şiir Uçtu/2004, Güneşle Ay Duymasın/2004)... çağdaş Türk çocuk şiirinin önde gelen şairlerinden yalnızca birkaçıdır. Çocuk şiirlerinden bölümler: Vasfi Mahir Kocatürk ten: Güzel yurdum, dağlarını / Uzaktan göresim gelir. / Keskin esen yellerine / Kendimi veresim gelir. // Gözümde tüter damların, / Sakız kokulu çamların / Türkü söyler akşamların / Bana kendi sesim gelir. (Oğuzkan, 1995: 139) Fazıl Hüsnü Dağlarca dan: Annem kilitlerken kapıyı/ağlıyorum /Neden dışarıda kalsın / Yıldızlar (Dağlarca, 1971: 95) Mustafa Ruhi Şirin den: Kuşları gökyüzü örter / Beni annem // Sırtüstü uyurum / Yıldızları sayarak//ağaçlara şaşıyorum/ağaçlar ayakta /Nasıl uyuyor anne? (Şirin, 2002: 94) YENİ KİTAPLARDAN ÖRNEKLER! Ülkü Tamer den: Bana çiçek gönderme / Bir kuş ağacı gönder / Dallarında gezinsin / Kül rengi güvercinler. (Tamer, 1994: 172) Cahit Zarifoğlu dan: Biraz büyüsem/şöyle diyeceğim:/yoo baba,/bu sabah bende sıra. / Sen otur evde annemle,/dinlen./ben koşacağım sokakları/rızkımız için. (Zarifoğlu,1992:23) Ali Akbaş tan: Göle düşmüş bir bulut / Güneşe ser de kurut / Başına örtsün ninem / Yırtılmasın sıkı tut / Çıkardık çeke çeke (Akbaş, 1991: 12) Yalvaç Ural dan: Yoruldu çocuk / Çiçeklerin arasına uzandı / Mavi göğü / Bir yorgan gibi / Örtüp üzerine / Uykuya daldı (Ural, 2004: 17) İsmail Uyaroğlu dan: Sebzelerden sevdiklerim / Havuç, domates, oyun / Meyvelerden sevdiklerim / Elma, şeftali, oyun / Bence en iyi besin oyun / Çünkü / Hiçbir şey yemesem bile bazen / Oynarken doyuyorum. (Celâl, 1998: 110) Sennur Sezer den: Masal nedir öğretmenim? / Güneşin evini şaşırmaması / Masal mı? // Masal nedir öğretmenim?/elmanın tatlı, limonun ekşi olması/masal mı?//toprak güle nasıl koku verir?/nerden bulur şekeri elma?/masal değilse / Nedir rüya? (Nas, 2002: 314) Bestami Yazgan dan: -Babam her gün erkenden / Nereye gidiyor anne? / -Ekmek parası kazanmaya yavrum. / Ama anneciğim / Dedem her zaman / Ekmek aslanın ağzında. diyor. / Babam ekmek alırken / Ya elini kaptırırsa!... (Yazgan, 2004: 108) Hasan Demir den: Niçin gidiyorsun baba / Her sabah evimizden / Mutfakta ekmek varken / Ekmek parası kazanmaya? // Bir gün de üç beş kuruş / Dondurma parası kazansana. (Demir, : 29) Ahmet Efe den: Sus diyor/ağlama diyor annem/susmazsan seni/attalara götürmem! // Bak şu işe / Bulutları hiç kimse / Attâlara götürmez / Öyleyse... (Efe, 1999: 42) Mevlâna İdris ten: Sokaktan çıkarken ardımdan dua/anne/gökyüzünü sen mi koydun ruhuma // İçimde yağmur sesleri var/anne/damlalar hep seni anar. (Şirin, 1989: 103) Gökhan Akçiçek ten: Allahım/Ne olur/bizimle sessiz sessiz/kur an dinleyen / Güvercinler de / Girsin cennete. (Akçiçek, 2001: 24) KAYNAKÇA 1. Akbaş, Ali (1991), Kuş Sofrası, Ankara. Kültür Bakanlığı Yayınları 2. Akçiçek,. Gökhan (2001), Bülbül Deresi Şiirleri, Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları 3. Celâl, Metin (1998), Çocuk Şiirleri Antolojisi, İstanbul: Bulut Yayınları 4. Dağlarca, Fazıl Hüsnü (1999), Oyun Okulu, İstanbul: Doğan Kitap 5. Demir, Hasan (1999), Kuşlarla Büyümek, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları 6. Efe, Ahmet (1999), Işığın Yüreği, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları 7. (Elöve), Ali Ulvi (1912), Çocuklarımıza Neşideler, İstanbul: Tanin Matbaası 8. (Gövsa), İbrahim Alâaddin (1925), Bediî Terbiye, İstanbul: Tanin Matbaası 344

364 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 9. İnginün, İnci (1985), Çocuk Edebiyatına Toplu Bir Bakış, Türk Dili, Sayı: 400, Nisan 10. Köprülü, M.Fuad (2004), Nasreddin Hoca, 3.Baskı, Ankara: Akçağ Yayınları 11. Nas, Recep (2002), Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Bursa: Ezgi Kitabevi 12. Oğuzkan, A. Ferhan (1995), Çocuklar İçin Şiir Dünyası, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları 13. Oğuzkan, A. Ferhan (2000), Yerli ve Yabancı Yazarlardan Örneklerle Çocuk Edebiyatı, 6.Baskı, Ankara: Anı Yayıncılık 14. Parlatır İsmail-Nurullah Çetin (2004), Tevfik Fikret-Bütün Şiirleri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları 15. Sever, Sedat (2003), Çocuk ve Edebiyat, Ankara: Kök Yayıncılık 16. Şimşek, Tacettin (2002), Çocuk Edebiyatı, Konya: Suna Yayınları 17. Şirin, Mustafa Ruhi (hzl.) (1989), Çocuk Edebiyatı Yıllığı 1989, İstanbul: Gökyüzü Yayınları 18. Şirin, Mustafa Ruhi (hzl.) (1998), 99 Soruda Çocuk Edebiyatı, İstanbul: Çocuk Vakfı Yayınları 19. Şirin, Mustafa Ruhi (2002), Yıldız Sayan Ağaç, İstanbul: İz Yayıncılık 20. Tamer, Ülkü (1994), Yanardağın Üstündeki Kuş, İstanbul: Adam Yayınları 21. Tarlan, Ali Nihat (1947), Edebî San atler, 3.Baskı, İstanbul: Yüksel Yayınevi 22. Uyguner, Muzaffer (1977), Çocuklar İçin Şiir, Türk Dili, Sayı: 311, Ağustos 23. Ural, Yalvaç (2004), Müzik Satan Çocuklar, İstanbul: Doğan Egmont Yayıncılık 24. Yazgan, Bestami (2004), Uçtu Uçtu Şiir Uçtu, İstanbul: Erdem Yayınları 25. Zarifoğlu, Cahit (1992), Gülücük, İstanbul: Çocuk Vakfı Yayınları. 345

365 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 346

366 UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA SOSİAL HƏYATIN TƏZAHÜRLƏRİ 347

367 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» AİLƏDAXİLİ MÜNASİBƏTLƏRİN UŞAQ ŞƏXSİYYƏTİNİN İNKİŞAFINA TƏSİRİ Hüseyn XƏLİLOV Qafqaz Universiteti Bakı / Azərbaycan [email protected] XÜLASƏ Ailə-uşaq münasibətləri sosial elmlərin, o cümlədən psixologiya və pedaqogikanın diqqət mərkəzində olan əsas məsələlərdən biridir. Tarix boyunca hər bir elm öz predmetinə uyğun olaraq bu ikili münasibətlə əlaqədar araşdırma aparmışdır. Canlı həyatdan götürdüyü obrazları ədəbi mühitə daxil edən ədəbiyyat bu məsələdə daha kəsə, təsiredici vasitələrə malikdir. Ailədaxili münasibətlərin mövzu olduğu ədəbi örnəklərdən Azərbaycan ədəbiyyatında Süleyman Sani Axundovun Qaraca qız, Türkiyə ədəbiyyatında isə Kemalettin Tuğcunun Köydən gələn kız hekayələrini göstərmək olar. Məqaləmizdə bu iki hekayə incələnərək ailə-uşaq münasibətləri fonunda sosial bərabərsizlik, uşaqların tərbiyə məsələləri araşdırılacaqdır. Açar sözlər: uşaq, "Qaraca qız", sosial bərabərsizlik, "Köydən gələn kız". THE İNFLUENCE OF İNTERIOR FAMILY INTERCONNECTIONS ON CHILDREN PERSONALITY ABSTRACT Family- children interconnections is one of the main points of Social Science and also in Psychology, Pedagogy too. Throughout the history a lot of researches have been done from the point of view of these intercomnections in all types of Sciences. But in Literature carrying more views than other kinds of Science it is fulfilled with more influence taking all this from living life. As an example we are able to speak about Suleyman Sani Axundov`s A Black Girl from Azerbaijan Literature and Kemalettin Tuğcu`s A Girl from a Village from Turkish Literature. The questions of social inequality, bringing up children at the basis of family-children interconnections in these two stories have been researched in this article. Key words: child, "Qaraca qız", social inequality, "Köydən gələn kız". Bildiyimiz kimi, ailənin yetişməkdə olan gənclər üzərində təsiri böyükdür. Yaşlı nəsil öz dövründəki fikirləri müasir gənclərə şamil etmək istəyir ki, bunu da gənc nəsil çox vaxt qəbul etmək istəmir. Uşağı əhatə edən sosial mühit, xüsusilə, ailədaxili münasibətlər uşaq şəxsiyyətinin inkişafında mühüm rola malikdir: valideylərinin münaqişəli münasibətləri uşağı kədərləndirir və onda çox gərgin emosional vəziyyət əmələ gətirir; yaşıdları ilə münasibətlərinin qeyri-normal olması onun ümumi emosional vəziyyətinə mənfi təsir göstərir; yoldaşlarının ədalətsiz hərəkətləri, oyun qaydalarını pozması onu məyus edir və incik salır. Qeyd etmək lazımdır ki, həyatın reallığı belədir ki, uşaq sevinməyi bacardığı kimi kədərlənməyi də bacarmalıdır. Belə ki, başqasının halına acımaq hissi uşağı qəmləndirdikdə bu vəziyyəti psixoloji baxımdan tamamilə normal bir hal kimi qiymətləndirmək lazımdır. Uşaqda yaranan qeyri-əlverişli emosional vəziyyət onu sonrakı əxlaqi-mənəvi inkişafına müsbət təsir göstərməyə bilməz. Uşağın yaşadığı ailədaxili mühit sağlam olmalıdır. Ailədaxili münasibətlərin əsəbiliyi və konfiliktli şəraitin mövcud olması və onun davamlı xarakter daşıması, uşağı daim qıcıqlandırır və onda mütəmadi neqativ əhval-ruhiyyənin formalaşmasını şərtləndirir. Ailədə uşağa qarşı hökm sürən cəza və təzyiq üsulu uşağın xarakterinə və davranışlarına mənfi təsir göstərir və bu zəmində onda çoxsaylı neqativ psixoloji əlamətlər formalaşır. Süleyman Sani Axundovun Qorxulu nağıllar silsiləsində yüksək ideya-bədii xüsusiyyətləri ilə müəllifinə böyük nüfuz qazandıran Qaraca qız hekayəsi özünəməxsus yer tutur. Qaraca qız Tutu talecə bundan əvvəlki hekayələrin qəhrəmanlarından seçilmir. O da uşaq ikən ata-anasını itirir, yadların himayəsində böyüyür, həyatın acısını dadır, kirpiyi ilə od götürür, bərabərsizlik dünyasının, haqsızlığın, ədalətsizliyin qurbanı olur. Ədib Qaraca qız əsərində sinfi bərabərsizlikdən doğan ictimai bəlaları real boyalarla, uşaqların anladığı dil və üslubda əks etdirməyə çalışır. Doğrudur, bu hekayədə söhbət, əsasən, 348

368 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il balacalardan gedir. Lakin süjet xətti tədricən genişlənir, tərbiyə problemi, ağaları, bəyzadələri yoxsulların həyatını, humanist adamlarla yalnız özü üçün yaşayanların şəxsi təbiətini əhatə edir. Bu təbəqələşmə və bərabərsizlik Qaraca qızla Ağca xanımın taleyi, həyat, məşiət tərzi fonunda böyüyüb şaxələnir, onların hər biri mövcud feodal ictimai mühitin müəyyən, hətta biri digərinə zidd olan qütbünü təmsil və təcəssüm etdirən bitkin xarekterə, parlaq bədii obraza çevrilir. Qaraca qızın ata anası (usta Zeynal və Şərəfnisə) təbii fəlakət nəticəsində öldükdən sonra kimsəsiz uşaq bir qaraçı dəstəsinin əlinə düşür. Dərisinin rənginə uyğun olaraq, qaraçılar bu yetim cocuğun adını Qaraca qız qoyurlar. Qaraçı dəstəsinin başçısı Yusif kobud, rəhmsiz və zülmkar adamdır. Qaraca qızı görmək belə istəmir. Ancaq arvadı Yasəmən Qaraca qızın oynayıb pul toplamaqla onlara xeyir verəcəyini dedikdə Yusif bu yetim qızı qəbul edir. Lakin yenə də Yusif Qaraca qıza artıq işgəncələr verir. Yasəmən öldükdən sonra o, zalım Yusifin sonsuz zülm və təhqirlərinə dözməli olur. Bütün bunlar hekayədə təsvir olunan hadisələrin müəyyən epizodudur. Qaraca qızın faciəsi, bu faciə ətrafında cərəyan edən mürəkkəb həyat hadisələri Yusifi ayı parçaladıqdan sonra daha da dərinləşir, təsirli bir şəkil alır. Xoş gün üzünə həsrət qalan Qaraca qız yağışdan çıxıb yağmura düşür. Təbiətcə çox qəddar bir adam olan Hüseyqulu ağanın onu mağaradan tapıb öz evinə qulluqçu aparması Qaraca qızın qara günlərinin başlanğıcı olur. Realist yazıcı, Qaraca qızla Hüseynqulu ağanın qızı Ağca xanımın müxtəlif ictimai təbəqəyə mənsubluğunu, bir-birinə zidd məişət şəraitində böyüdüyünü, buna görə də ayrı-ayrı xarakterə malik olduğunu belə təsvir edir: Bu iki uşağın arasında böyük fərq vardı: birinin ata-anası bəyzadə, o birininki ilə yoxsul idi... Birinin baxışı sanki özgələri köməyə, o birinin nəzəri isə hamını qovğaya çağırırdı Qaraca qız hekayəsində diqqəti cəlb edən mühüm cəhət varlılar və yoxsullar, hakimlər və məhkumlar aləmi, bunlardan hər birinin öz təbiəti, adət-ənənəsi, əxlaqı, davranışları və s. problemlərdir. Hüseynqulu ağa ilə Pəricahan xanım, Piri baba ilə Qaraca qız cəmiyyətin əks qütblərinə mənsub real surətlərdir. Birincilər nə qədər zülmkar, qəddar və rəzildirlərsə, sonrakılar bir o qədər mülayim, xoşrəftar, təmiz ürəkli, insanpərvər adamlardır. Bəyzadələr başqalarına divan tutmaqdan, əzab-əziyyət verməkdən, ikincilər yaxşılıq etməkdən, özgələrə yardım əli uzatmaqdan zövq alırlar. Dünya görmüş, ömrünü hakimlərə xidmətdə keçirmiş Piri baba öz ağalarını daha yaxşı tanıyır, onların heyvan təbiətini, vəhşi ehtiraslı, xəbis ürəkli olduqlarını, yoxsullarla varlılar arasındakı dərin uçurumu və fərqi Qaraca qıza da başa salır: Qızım, onlar bəydirlər, biz rəiyyət, onlar ağadırlar, biz nökər. Bizimlə onların nə yoldaşlığı (1. 132s.) İlk günlər bu böyük həqiqəti yaxşı dərk edə bilməyən Qaraca qıza sonralar hər şey aydın olur. O görür ki, yoxsullar, rəiyyət uşaqları bəy qapısına ayaq basa bilmir, bəy uşağı ilə yanaşı yol gedə, oynaya bilmir. Burada nə isə gizli, anlaşılmaz bir sirr var. Qaraca qız özü də Piri babanın daxmasında qalır, Ağca xanımla görüşmək ona yasaq edilir. Rəiyyətini insan yerinə qoymayan Hüseyqulu ağa arvadının əksinə olaraq, Qaraca qızla Ağca xanımın görüşməsinə şərait yaradırsa, bunu, şübhəsiz, öz qızının xeyrinə edir. Əsərdə bəyliyin çirkin əməlləri, qeyri-insani xasiyyətləri, rəiyyətlə onlar arasındakı sinfi ziddiyyətlərr realist bir sənətkar qələmi ilə inandırıcı verilmişdir. Bu ictimai münasibətlər və sosioloji fərq bəyzadələrin xoşbəxtliyinə, Qaraca qızın bədbəxtliyinə, vaxtsız ölümünə səbəb olur. Əsər uşaqlarda belə bir hiss oyadır ki, əsl dost, başqasının yolunda canını qurban verən böyük qəlbli adamlar məhz yoxsullar arasından, əzilənlər içərisindən çıxa bilər. Qaraca qız belə insanlığın, dostluq və fədəkarlığın xarakter nümunəsidir. Ağca xanımı ilan vuranda Qaraca qız nə Hüseynqulu ağanın, nə də Pəricahan xanımın ona etdiyi pislikləri düşünür. Onu düşündürən ancaq dostluq, sədaqət xatirinə Ağca xanımı ölümdən qurtarmaqdır. Odur ki, qızın yarasındakı ilan zəhərini sorur, onu yenidən həyata qaytarır, özünü isə bu yolda qurban verir. Bu kimsəsiz qızın ölümü Hüseynqulu ağa ilə Pəricahan xanıma əsla təsir etmir. Ancaq Piri baba dərindən sarsılır, göz yaşı töküb bu bədbəxt qızcığazın faciəli taleyinə ürəkdən acıyır,,öz xoşbəxtliyi üçün yetim 349

369 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» bir qızı məhv edən zülm yuvasına lənətlər yağdırır. Qaraca qızın həyatının son günləri, ölüm səhnəsi əsərdə çox təsirli bir dillə təsvir edilir. «Daxmanın bülbülü uçub getdi», - deyə fəryad edən Piri babanın halı oxucunun qəlbini sarsıdır.(1.148.) Hüseynqulu ağanın arvadı Pəricahan xanım sərt təbiətli qadındır. O, Ağca xanımın bir «qaraçı qızı» ilə dostluq etməsinin qəti əleyhinədir. Ümumiyyətlə, onun şəxsi tərbiyə üsulu dəhşətli dərəcədə ağır və birtərəflidir. Pəricahan xanım bu fikirdədir ki, Qaraca qız kimi yoxsullardan ancaq pis xasiyyətlər törəyə bilər, onlarda insana layiq müsbət keyfiyyətlər, yaxşı sifətlər axtarmaq artıqdır. Bu qəddar qadının, eləcə də Ağca xanımı ciddi rejim altında saxlayan mürəbbiyənin ziddinə olaraq, uşaqlar ilk gündən bir-biri ilə dostluq edirlər Bu dostluq sayəsində uşaqlarda bir-birinə münasibətdə əsaslı dəyişikliklər baş verir. Bu onunla bağlıdır ki, bu yaşda prososial hərəkət və münasibətlərin sayı nəzərə çarpacaq dərəcədə artır. Emosional həmrəylik və başqasının halına acımaq hissi və bununla bağlı mütəəssirlik daha açıq şəkildə ifadə olunur və adekvat xarakter daşıyır. Süleyman Sani Axundovun Qaraca qız hekayəsini təhlil edərkən hekayədəki ailədaxili münasibətlərin uşaq şəxsiyyətinin inkişafına necə təsir göstərdiyi açıq şəkildə görünür. Hekayədəki uşaq qəhrəmanları olan Qaraca qız və Ağca xanımın valideynləri ilə münasibəti, onların şəxsiyyət kimi yetişməsinə təsiri göstərilir. Ağca xanımın ailəsindəki tərbiyə sistemi onu bir az daha həssas istəklərini tam olaraq dilə gətirə bilməyən bir şəxsiyyət kimi yetişməsinə şərait yaradır. Zəngin bəy ailəsində böyüyən Ağca xanım bəy ailəsinə məxsus anası tərəfindən şişirdilən müəyyən qaydalara mütləq şəkildə əməl etməlidir. Heç bir istəyi soruşulmayan Ağca xanım daxilən içə qapalı, ən adi şeylərdən qorxan bir şəxsiyyət kimi yetişir. Dost seçimində belə sərbəst olmayan Ağca xanım xaraktercə intravert bir şəxsiyyət kimi yetişir. Anası tərəfindən yaşına uyğun olmayan təlabatlar qoyulan Ağca xanım buna aqressivliyi ilə cavab verir. Lakin bunu sadəcə anası və müəlliməsinə edir. Atası ilə münasibətində daha fərqli bir Ağca xanım görürük. Atası onun istəklərinə hörmətlə yanaşır. Bu uşağın ailədə şəxsiyyət kimi yetişməsində çox önəmlidir. Ağca xanımla müqayisədə Qaraca qız aktiv və fəaldır. Sosial mühitin Qaraca qıza verdiyi xarakterik xüsusiyyətlər çoxdur. Xaraktercə xeyirxah, fədakar, cəsarətli olan Qaraca qız Ağca xanımın sosial həyatının dəyişməsində çox böyük rol oynayır. Hekayədə iki sosial mühitin qarşılaşdırılması və həmin mühitdə böyüməkdə olan iki uşaq şəxsiyyətinin bir-birinə psixoloji təsiri göstərilmişdir. Ətraf mühitin və valideynlər arasındakı münaqişələr uşağın yaşıdları ilə də münasibətlərinə təsir edir. Ailədə şiddət, hörmətsizlik görən uşaq bağçada, məktəbdə heç bir uşaqla ən adi oyun qaydalarına belə riayət edə bilmirlər. Onlar da oyun zamanı yoldaşları ilə şiddətlə davranırlar. Bu yaşda uşaq şəxsiyyətinin inkişafına uşaq ədəbiyyatında yazılan hekayələrin təsiri də böyükdür. Bu hekayələr uşaqların özünütərbiyə prosesinə və onların düşüncə tərzinə təsirsiz ötüşmür. Ailədə və ətrafda baş verən hadisələri düzgün qiymətləndirməsinə və ətrafdakı uşaqlarla davranışına müsbət təsir göstərir. Bunun ən gözəl nümunələri isə uşaq hekayələridir. Məsələn, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatından nümunə olaraq Süleyman Sani Axundovun "Qaraca qız" hekayəsinden misal gətirərək göstərə bilərik ki, Qaraca qız personajının uşaqların şəxsiyyətinin inkişafına təsiri gözdən qaçırılmamalıdır. Uşaqlar arasında Qaraca qız hekayəsini səhnələşdirib özlərini oradakı personajların yerinə qoyaraq empatiya hisslərinin tərbiyəsinə şərait yaratmaq olar. Belə olduqda uşaqlarda prososial hərəkət və münasibətlərin sayı nəzərə çarpacaq dərəcədə artır; emosional həmrəylik və başqasının halına acımaq hissi və bununla bağlı mütəəssirlik daha açıq şəkildə ifadə olunur və adekvat xarakter daşıyır. Bu səpkidə Azərbaycan ədəbiyyatından verdiyimiz nümunəyə paralel olaraq türk uşaq ədəbiyyatının ən gözəl örnəklərindən birini - K.Tuğcunun "Köydən gələn qız" hekayəsini mi- 350

370 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il sal göstərə bilərik. Bu hekayədə balaca bir qızın həyatı, düşüncələri öz əksini tapır. Bu qızın adı Gülçiçəkdir. Gülçiçək ağıllı və gözəl olmaqla yanaşı çox əzimli bir qızdır. Bir çox çətinliklər görmüş anası qızının oxumağını çox istəyir. Özünün çəkdiyi çətinlikləri qızının yaşamasını istəmirdi. Anası Fatma xanım təhsili olmasa da çox ağıllı bir qadındır. O, qızına həm atalıq həm də analıq edir. Gülçiçək atasını görməmişdi. Atası İzmirə getmiş və bir daha qayıtmamışdı. Onun ölməsi və ya sağ qalması haqqında Gülçiçək heç bir şey bilmirdi. Onların kəndi ucqar kəndlərdən biri idi. Bura uşaqlara dərs keçmək üçün müəllimlər gəlmişdilər. Kənd camaatının Sadıq müəllim və onun xanımına münasibəti o qədər də xoş deyildi. Çünki onlar uşaqların məktəbə gəlməsi üçün mücadilə edirdilər. Burada Fatma xanım onlara çox kömək edir, Gülçiçəyi də məktəbə göndərir. Sadıq müəllim Gülçiçəyin bacarıqlı bir qız olduğunu, anasının qızını oxutmaq istədiyini görür və onu şəhərə - öz anasının yanına göndərir. Anası oğlunun göndərdiyi qonağı, bu balaca qızcığazı çox yaxşı qarşılayır. Amma onun qızı və nəvələri Gülçiçəyi o qədər də sevmirlər. Nəsibə xanım onu məktəbə yazdırır və hər gün özü aparıb-gətirir. Gülçiçək kənd ləhcəsi ilə danışdığı üçün sinif yoldaşları onu ələ salırlar. Nəsibə xanımın nəvələri Lalə və Jalə onu alçaldır və lağ edirlər. Amma sonralar onu tanıdıqdan sonra hər kəs sevməyə başlayır. Hekayədə cəmiyyətin qadınlara olan münasibəti bu sözlərlə açıq şəkildə ifadə edilmişdir. "Qadın demək davar demək bu illərdə. Amma düşünməzlər ki, qadın dünyaya gətirmiş, südü ilə bəsləyib böyütmüşdür. Canları yandığı zaman "Ah anam" deyərlər.(2.45s) Bu cümlələrdən ailədə qız və oğlan uşaqlarına qarşı fərqli baxışlar aydın olur. Bu hekayədə Gülçiçəyin obrazı vasitəsi ilə müəllif ucqar kəndlərdə yaşayış tərzini çox gözəl anlatmışdır. "Köydə qız övlad oldumu evə namussuzluq gətirir"(2.46s) Burada uşaqlarla yanaşı böyükləri maraqlandıran məsələlərə toxunulmuşdu. Qızların çox erkən yaşda ərə vermək adı ilə müəyyən pula satılması kimi sosial problemlərə də toxunulmuşdur. Hər iki əsərin müqayisəsindən görürük ki, onların müəllifləri yaxşı bilirdilər ki, yaşlı nəslin gənc nəslə təyziqi böyükdür. Bu cür yanaşma ailədə uşaqlar arasında da müəyyən münaqişələrə gətirib çıxara bilər. Bu da ailədaxili münasibətləri çətinləşdirir. Valideynlərin fərqli münasibəti uşaqların şəxsiyyətinin inkişafına mənfi təsir göstərir. Ən birinci bir-birilərinə qarşı kinlə böyümələrinə şərait yaradır. Qız uşaqların daha içə qapanıq cəmiyyətdə fikirlərini ifadə edə bilməyən bir şəxsiyyət kimi yetişməsinə şərait yaradır. Oğlan uşaqlarının isə daha çox sərbəstliyin verilməsi lazımi sərhədlərin qoyulmaması, onlarda xoşagəlməz xarakterik xüsusiyyətlərin üzə çıxmasına şərait yaradır. Ailənin, sosial mühitin uşaqların bir şəxsiyyət kimi yetişməsində nə qədər önəmli olduğunu hekayəni oxuyarkən görmək olar. Valideynlərin uşağa verdiyi tərbiyə sistemi onların yeniyetməlik dövründən sonrakı sərbəst həyatlarının ana xəttini təşkil edir. Ailədaxili münasibətlərdə uşaqların 0-6 yaş dövrü daha önəmlidir. Bu yaş uşaqların şüuraltının formalaşdığı əsas dövr olduğu üçün valideynlərin münasibəti onların şəxsiyyətinin formalaşmasına təsir edir. K. Tuğcu da, Süleyman Sani Axundov da dövrünün sosial problemlərini uşaqların həyatına necə təsir göstərdiyini hekayələrində vurğulamışlar. Ailədaxili münasibətlərdə problem yaşayan uşaqlar bu hekayələri oxuyarkən belə onlarda xeyirxah xüsusiyyətlər formalaşdırır. Hər iki hekayədə uşaqların təfəkkürünə təsir edəcək amillər var. Qaraca qız hekayəsində iki eyni yaşlı uşağın fərqli mühitdə yaşamalarının onların sosiallaşmasındakı təsirini açıqca görmək olur. Bu hekayəni oxuyan uşaqlar müəyyən müqayisələr edib nəticələr çıxaracaqdır. Sosial bərabərsizliyin cəmiyyətdəki həmyaşıdlarına mənfi təsirini özü bu hekayə vasitəsilə görəcək. ƏDƏBİYYAT 1. Axundov Süleyman Sani, "Qaraca qız", Bakı, K.Tuğcu, "Köydən Gələn Kız",

371 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 3. Stanley Turecki, Leslie Tonner, "Anne, Baba ve Eğitimciler İçin Zor Çocuk", Optimist Yayım Dağıtım, İstanbul, Prof.Dr.Haluk Yavuzer, "Çocuk Psikolojisi", Remzi Kitabevi, İstanbul, Avni Deniz, "Eğitim yöneticilerine öneriler", Zambak, İstanbul, Prof.Dr.Üstün Dökmen, "Varolmak Gelişmek Uzlaşmak", Sistem Yayıncılık, İstanbul, AZERBAYCAN ÇOCUK EDEBİYATINDA KAHRAMANLIK MOTİFİ: KAYNAKLARI VE ÖZELLİKLERİ Dr. Mehmet TURMUŞ Qafqaz Universiti ÖZET Makalede çağdaş dönem Azerbaycan çocuk edebiyatında kahramanlık motifleri incelenmiştir. Araştırmalar sonucunda tespit edilmiştir ki, çocuk edebiyatında kahramanlık motiflerinden çok geniş bir şekilde yararlanılmıştır. Aynı zamanda bu kullanım çocuk edebiyatını fikir ve içerik bakımından zenginleştiren temel kaynaklardan birisi olmuştur. Azerbaycan çocuk edebiyatında kahramanlık motifleri tüm dönemlerde bu veya farklı şekillerde de incelendiği görülmektedir. Çağdaş dönem Azerbaycan edebiyatında da kahramanlık motiflerinin çok çeşitli kullanılış biçimleriyle karşılaşılmaktadır. Kahramanlık motifi halk ruhunu kendisinde ihtiva ettiğine göre o edebiyatı fikir açısından zenginleştirmekle beraber içeriğine halk ruhu getiriyor ve onları insanların manevi dünyasına katıyor. İşte bu anlamda yazılı eserin etkisi daha yüksek, tesiri de daha fazla oluyor. Bu özellik kendini, çocuklar için yazılan eserlerde daha açık ve net olarak gösteriyor. Anahtar kelimeler: Azerbaycan, çağdaş, edebiyat, çocuk, kahramanlık, motif. Azerbaycan klasik çocuk edebiyatının örneklerine Nizami Gencevi nin ortaya koyduğu eserlerinde, özellikle onun Sırlar hazinesi nde, Yedi güzel inde ve İsgendername sinde, Fuzuli nin alegorik eserlerinde, Gasım Bey Zakir in ve Seyid Ezim Şirvani nin temsillerinde rastlıyoruz. XX. yüzyılın başlarında yayınlanan gazete ve dergilerde de çocuk edebiyatı örnekleri basılmıştır. Özellikle Debistan ( ), Mektep ( ) dergilerinde basılan örnekler çocukların eğitiminde kullanılmıştır. Mirze Aliekber Sabir, Abbas Sehhet, Abdulla Şaik, Süleyman Sani Ahundov ve diğerleri yazdıkları eserleri ile çocuk edebiyatını zenginleştirmişler. M.A. Sabir çocuklar için yazdığı eserlerinde kötü konuları eleştirmiş ve çocuklarda doğruluk, dürüstlük ve cesaretlilik gibi duyguları güçlendiren motifler kullanmıştır. Onun Yalancı çoban, Çocuk ve para, Fazla alıp eksik satan tüccar, Camışcı ve sel gibi şiirlerinde didaktik uslup güçlüdür. Azerbaycan çocuk edebiyatında Abbas Sahhet in sınırsız hizmetleri olmuştur. Onun İki çocuk, Tembel, Hırsız ve annesi, Mektep öğrencisi, Baba ve oğul, İlk bahar, Yaz sabahı şiirlerinde çocukları manevi açıdan daha sağlam eğitmek için fikirler ileri sürülmüştür. Onun Civcivler, Kuşlar, Göç, Anne ve çocuk gibi eserlerinde de çocuk dünyasını zenginleştiren fikirler yer almıştır. Azerbaycan çocuk edebiyatının önemli temsilcilerinden biri olan Abdulla Şaik in eserlerinde çocukların manevi sağlığı konusu özel yer almaktadır. Şairin yıllarında yazdığı Tilki hacca gidiyor, İyi arka, Tık tık hanım gibi şiirli hikayeleri ve Güzel bahar şiirli piyesi buna örnek olabilir. Azerbaycan çocuk edebiyatında başarı sağlayan Süleyman Sani Ahundov un yazdığı çocuk hikayelerinin çocukların manevi eğitiminde önemli rolu olmuştur. Buraya yazarın

372 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 1913 yıllarında yazdığı Korkunç masalları ( Ahmet ve Meleyke, Abas ve Zeynep, Nurettin ve Karaca kız ) örnek olabilir. Sovyetler döneminde çocukların terbiyesine daha çok dikkat edilmiş ve onların komunizm ruhunda yetişmesi için özel programlar gerçekleştirilmiştir. O dönemin çocuk edebiyatı hakkında araştırmalar yapılmış, makale ve kitaplar yayınlanmıştır. Çocuk edebiyatı hakkında Mikayıl Rızakuluzade nin araştırmaları o dönemin çocuk edebiyatıyla ilgili fikir oluşturuyor. Onun Proletar çocuk edebiyatı uğrunda, Azerbaycan çocuk Proletar edebiyatı uğurları, Folklor ve çocuk edebiyatı, Çocuklar için çocuklar hakkında edebiyat, Cefer Handan ın Mikayıl Müşfik, Eziz Mirehmedov un Abdulla Şaik, Yakup İsmayılov un Abdulla Şaik in hayatı ve yaratıcılığı, Azerbaycan sovyet yazarları eserlerinde Abdulla Şaik, Mirvari Dilbazi ve Mirmehdi Seyidzade nin çocuklar için yazılmış eserlerinden bahs edilmiştir. Sovyetler döneminde Süleyman Rustem in Hazır ol, Piyoner kardeşleri, Samet Vurgun un Bahar şarkısı, İki bebek, Resul Rıza nın Bahar, Mikayıl Rızakuluzade nin Olmaz, Eli Nezmi nin Çalışkan Camal, Tağı Şahbazi nin Makas, Mikayıl Müşfik in Kaya eserleri çocuk edebiyatının esas konu ve içeriğini belirler lu yıllarda Mikayıl Müşfik in Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm, Köylü ve yılan, Abdulla Şaik in Tapdık dede, Koçpolat, Hümmet Elizade nin Gülbala gibi eserleri yazılmıştır. Bu eserler folklor motifleri esasında yazılmış ve onların konusunda cesaret, akıllılık, çalışkanlık gibi kahramanlık fikirleri yer almıştır. Sovyetler döneminde bu devri öven bir sıra eserler yazılıyordu. Bunlara Hümmet Elizade nin Ekim destanı, Mirmehti Seyidzade nin Pamuk darbecileri v.b. eserler birer örnektir. Bu dönemde özellikle emeğe bağlılık telkin ediliyordu. Böyle eserlere geniş yer veriliyordu. Süleyman Veliyev in Şor cüllütü, H. Mehdi nin Hop hop, B. Gasımzade nin Murat, Mirvari Dilbazi nin Garı nine ve keçisi, Ahmet Cemil in Mutlu çocuklar gibi eserlerde Sovyetler dönemindeki çocukların hayatı yer alır. Bu eserlerde çocuk karakterleri yaratılıyordu. Mikayıl Müşfik in Kaya eserinde Kaya, Abdulla Şaik in Hasay eserinde Hasay, B. Gasımzade nin Murat eserinde Murat, Süleyman Veliyev in Şor cüllütü eserinde İbiş, Cebi, H. Mehdi nin Hop hop eserinde Polat böyle kahramanlara örnek olabilir. Savaş yıllarında çocuk edebiyatında kahramanlıkla ilgili düşüncelere daha çok yer veriliyordu. Burada çocuklar iki konumda karşımıza çıkıyor: 1.Kahramanın yardımcısı gibi. 2.Kahramanın kendisi gibi. Demek ki, çocuklar hem esas, hemde yardımcı kahraman rolünde oynuyorlar. Birinciye örnek olarak Mirvari Dilbazi nin Kemal, Vatan aşkı, Ağarızayev eserlerini, ikinciye ise Nigar Refibeyli nin Küçük kahraman, E. Ebdülhasan ın Oğullar ve babalar eserlerini göstere biliriz. Bu tip eserlerde kahramanlık düşüncesi konu itibarile zenginleşir ve kendinde yurtseverlik, humanizm, arkadaşlık gibi manevi değerleri birleştirir. M. Seyitzade nin Yemin, Küçük savaşcılar, Mirvari Dilbazi nin Hatıra, Enver Memmethanlı nın Buz anıt gibi eserlerinde kahraman çocuk karakterleri rol alıyor. Azerbaycan edebiyatında kahramanlık fikirlerinin esas kaynaklarından biri folklordür. Folklor motifleri bu düşüncenin kaynağı gibi bütün dönemlerde bu veya başka şekilde gösteriliyor. Sovyetler dönemi Azerbaycan edebiyatında da folklore başvurmanın çeşitli türleri ile karşılaşıyoruz. Folklor halk ruhunu bünyesinde bulundurduğu için onun motifleri de edebiyata halk ruhu getirir ve onları insanların manevi dünyasına katar.bu durumda edebi eserin etkisi daha yüksek olur. Bu husus kendini çocuklar için yazılan eserlerde daha açık ve net olarak gösteriyor. Folklor, özellikle masallar çocukların eğitiminde önemli yer alır. O, çocuklara zorluklardan korkmamak, vatana ve halka sadık kalma duygularını aşılıyor. V.Q.Belinski 1847 yılında çocuk edebiyatıyla ilgili makalesinde şöyle der: yaşlılar için roman ne kadar önemliyse, çocuklar için de masal o kadar faydalıdır. Bu düşünceyi daha sonra rus eğitimcisi K.D.Uşinski 353

373 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» geliştirerek şöyle söylemiştir: Ben halk masallarını yazılı edebiyattaki çocuklar için özel yazılmış hikayelerden daha üstün buluyorum. (3, ). Çünkü masallar halkın kendine özgü hayal dünyasının ifadesidir. Onun tüm karakter, senaryo ve motifleri geleneksel düşüncenin ürünüdür. Bunun için folklor herkes tarafından daha kolay anlaşılır. Folklor ve edebiyatın karşılıklı ilişki ve etkisi konularını anlatan U.V.Dalgat:diyor ki, L.Tolstoyun Hacı Murat ı yazdığında amacı dağlıların ünlü kahramanı Hacı Murat ı Rus okuycusuna sıradan bir halk kahramanı gibi sunmak olmuştur. Romanın birinci bölümünü yazıp bitirikten sonra L.Tolstoy Dağıstan a Hacı Murat ın vatanına geldi. Burada Hacı Murat ı halkın içinde aradı. Onun hakkındaki kahramanlık türkülerini dağlı buluşmalarında dinledi, onunla ilgili efsane ve hikayeler duydu. Hacı Murat'ın kendi ailesi, başının adamları, emrindeki kontrol elemanları, düşmanları, özellikle rus asker ve subayları ile tavır ve tutumunu öğrendi. L.Tolstoy Hacı Murat ı yeniden işleyişinde önceki yazdıklarına dönmedi. Yani Hacı Murat romanını yazdı. Hem de dağlıların büyük sevgisini kazanmış, folklor gelenekleri ile sımsıkı bağlı halk kahramanının güçlü sanatsal karakterini ortaya koydu. Yeni nüshasında yazılan Hacı Murat ın değeri nedeydi, her şeyden önce güçlü folklorizminde. L.Tolstoy ikinci nüshasında Hacı Murat ı asıl dağlı kahramanı gibi tarif etmiştir. O, yurtsever biri idi, Şeyh Şamil in yakın silahdaşıydı. Ancak özgür düşünceli halk insanıydı. Çünkü adaletli, merhametli, dağlı toprağına gönülden bağlı biriydi. L.Tolstoy Hacı Murat ın tüm bu özelliklerini onun hakkında dağlı yurtlarını gezip dolaşan kahramanlık efsane ve türkülerinden almıştır. Hacı Murat halk sevgisiyle büyüyen gerçek bir halk kahramanıydı (4, 6-7). Folklor motifleri Azerbaycan çağdaş edebiyatında da geniş yer almaktadır. Bu özellikle kendini Mirze İbrahimov un, İlyas Efendiyef in, Memmed Seid Ordubadi nin, İsmayıl Şıhlı nın ve diğer ediplerin eserelerinde gösteriyor lı yıların başından Azerbaycan nesrinde ulusal değerlere yeni bir dönüş eğilimi kendini gösterdi. Sovyetler döneminin isteklerinden farklı olarak, nesre yeni konu, yeni içerik gelmeye başladı. İnsanın iç huzursuzluğu, ulusal kaderi, geçmişe dair düşünceleri, insanın özgür durumu, psikoloji düşüncesi, kişisel ve genel bakışları nesirde yer aldı. Hem bütün bunlar bir gelenek halkasını geliştirdi. Bu gelenek nesrin bir takım ediplerinin: İlyas Efendiyef in, İsmayıl Şıhlı nın, S.Ehmedov un, E.Mustafayev in ustalığında düzensiz halde dikkata çarpsa da yeni içeriğin yeni taşıyıcılarıyla folklorizmi tüm tonlarda nesre getirmeye hevesli güçler yetişmeye başladı. Bunların arasında önde gidenler: Anar ın, Ekrem Eylisli nin ve diğer ediplerin ortaya koydukları eserlerde daha açık ifade edilir. Folklor eserlerinde veya edebiyattaki folklor motifleri ile temas edilen kahraman, çocuklar için özdür. Çocuk düşüncesi için, onun ilgi alanı için folklor motiflerinde cazip güç vardır. Folklordan gelen kahramanlar çocukların da hayal dünyasında yer alır. Adalet ve halk uğrunda çalışan bu kahramanları çocuklar da çok severler. Gelecek nesillere mertlik, doğruluk, çalışkanlık gibi duygular aşılayan halk edebiyatı örnekleri iyimser bir sonlukla, hakkın, doğruluğun zaferiyle bitiyor ki, bu da küçüklerin hoşuna gidiyor (3,125). Bir yandan bunları bilerek, diğer yandan da tamamen doğal şekilde folklor motifleri kullanılıyor. Bu anlamda sözlü halk edebiyatı hep yazarlarımızın dikkatini çekmiştir. Her dönemin söz ustası kişisel sanatçılığının uslubuna, bedii zevkine ve amacına uygun olarak sözlü edebiyattan yararlanmış, güzel eserler ortaya koymuştur. Sözlü halk edebiyatından mahir bir şekilde yararlanma sovyetler döneminde yaygın olmuştur (3,125). Sovyetler döneminin özelliklerinden biri de onun tüm faaliyet alanlarının planlı olmasıydı. Bu özellik edebiyata da aitti. Devlet edebiyatın da karşısında bazı görevler belirledi. Halkın ortaya koymuş olduğu eserlerden yararlanma yoluyla Azerbaycan sovyet çocuk edebiyatında da bir takım eserler ortaya çıkmıştır. Konusu geçmiş hayattan alınmış bu eserlerin en iyi özelliklerinden biri de onlarda çağdaşlık duygusunun çok baskın olmasıdır. Çağdaşlık duygusu kendini yalnız bugünümüzü yansıtan eserlerde değil, hem de geçmişten alınan konuların işlenmesinde de göstermelidir. Çağdaşlık duygusunun çok baskın olmasının Azerbaycan 354

374 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Sovyet çocuk edebiyatını zenginleştiren folklor motiflerinde yazılmış eserlerde tarihi geçmişimizin iyi anlaşılmasında önemi vardır. Azerbaycan sovyet çocuk edebiyatında sözlü halk edebi eserlerinden yararlanma üç şekilde olmuştur. Birincisi, sözlü edebiyattan alınan konunun biraz değişiklik yapılmasıyla yeniden işlenmesidir. Bu tür eserlere Mirmehti Seyidzade nin Kel Samet (1927), Nergiz (1935), Korkmaz (1936); Mikayıl Müşfik in Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm (1934), Hümmet Elizade nin Gülbala (1935) vb. eserler örnek olabilir. Bu eserlerde yüksek sınıflara nefret, sıradan kişilere, çalışkan insanlara sevgi hissi aşılanmıştır (3,127). Mirmehti Seyidzade nin tarif ettiği Kel Samet, masallarımızdaki iyi karakterlerdendir. Kel Samet şiirli masalı Bahtiyar Azerbaycan halk masalı esasında yazılmıştır. Eserde Kel, Barhudarın masalı, Avcı Muhammed gibi masalların bir takım ögelerine rastlıyoruz (3,128). Molla Memiş ve sandık (1939) S.Veliyev in masal hikayesidir. Burada din görevlilerinin riyakar ve hırslı olmaları, din, şeriat hakkında vaazları avam halkı aldatıp soymak için bir araç olarak kullanmaları ustalıkla ifşa edilmiştir. Mirmehti Seyidzade nin Kel Samet i de işte böylelerinin fitne fesadı yüzünden çeşitli zorluklarla karşılaşır. Ancak o, becerisiyle, cesaretiyle her bir tehlikeden sağ salim kurtulur. Giderek Kel Samet topluluk arasında büyük saygı sahibi oluyor. Nihayet eserin sonunda görüyoruz ki, Kel Samet halkın ısrarıyla padişah oluyor (3,128). Seyidzade Kel Samet şiirli masalını yazarak cesurluk, saygı, zorluklardan çıkış yolu bulmak gibi duygularla çocukları eğitmeğe çalışmıştır (3,129). Halkın ortaya koyduğu eserlerinde iyilikseverlik sembolü gibi gösterilen sırlı güvercin, vefalı köpek, Simurg kuşu kahramana yardım ederek onu zorluklardan kurtarıyor. Bu özelliğe Seyidzade nin Korkmaz şiirli masalında rastlıyoruz. Kurnaz ve cimri köse, cariyesine-korkmaz a hak vermekten boyun kaçırmak için onu gider gelmeze gönderdiğinde ve onu hile ile kuyuya attığında güvercin kılığında uçan, ceylan kılığında güzel Peri kızı ona yardım ediyor. Peri kızlarının güvercin kılığında, maymun kılığında kahramana önerilerde bulunmaları, yardım etmeleri masallarımızda sık sık rastlanan motiflerdir. Doğrudur, Azerbaycan halk masallarında ceylanlar özel yer alır. Fakat bunlar çoğu zaman kahramanları kendilerine çekerek peşine düşürür ve mutlaka bir felakete sürüklerler. (M.H.Tehmasib). Mirmehti Seyidzade Korkmaz eserinde ceylanı iyiliksever karakter gibi sunuyor (3, 129). H.Elizade nin Gülbala masal poemasında olaylar cariyeye hak vermek istemeyen hampaların kurdukları çeşitli hileler hakkındadır. Fakat Gülbala poeması kendi gerçekliği, hayati olayların sunulması itibariyle Korkmaz dan farklıdır. Poemanın konusu Kelle kadının masalı adlı Azerbaycan halk masalından alınmış olsa da burada sihirli karakterlere rastlamıyoruz (3, 129). Mikayıl Müşfik Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm şiirli masalında ihanet ve şiddete karşı mücadele, iyi tavsiyeleri dinlemek gibi duyguları aşılayarak onları anlaşılır, aydın ve ilginç şekilde okurlara sunuyor: Biri varmış, biri yokmuş, Mazlumların derdi çokmuş. Sakallı bir keçi varmış, Gezdiği yer kayalarmış. Dağdan dağa atlanarak, Her emeğe katlanarak, Yaşarmış kendi emeğiyle, Başkasının yardımıyla Dolanmaktan utanırmış. Yavrularını sonsuz sevgiyle seven keçinin misalinde velilerin fikir ve duyguları samimiyet ve hassaslıkla sunuluyor (3, 133). Bu aynı zamanda çocuklarda cesaret, dürüstlük ve fedakarlık duygularını aktifleştiriyor. Mert, dürüst, fedakar insan kahramanlığın önemli özelliklerini taşımış olur. 355

375 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Nigar Refibeyli nin Köylü ve Kurt masalı (1938) da konusunu folklordan almış ve ihaneti, insanların kötü hususlarını eleştirmeyi esas konu olarak seçmiştir. Folklor motiflerinin geniş yer aldığı edebi eserler içerisinde Abdulla Şaik in ortaya koymuş olduğu örneklerin özel yeri vardır. Şair Sovyetler döneminden önce yazdığı İyi Arka, Tilki Hacca Gidiyor, Tık Tık Hanım gibi eserlerinde folklordan yararlanmış, şairin fikirleri folklor karakterleriyle zenginleştirilmiştir. Şair bunu Tapdık Dede (1936), Koçpolat (1938), Eloğlu (1939) ve Vatan (1941) gibi eserlerinde de devam ettirmiştir (3,142). Tapdık dede eserinde şair dede karakteriyle iyiliksever, necip bir insan karakteri sunmuştur. Tapdık dede bir takım özellikleriyle aşık dedelere benziyor. Koçpolat poemasında romantik, yurtsever hisler daha baskındır. Burada halkın hayat tecrübesi, onun güzel işleleri, derin zekası canlandırılmış, kahramanlık uslubunda sunulmuştur. Akademik M.Arif yazmıştır: Bu poema halk özgürlüğünden, halk kuvvetinden bahsediyor, özgürlük sloganı nesilden nesle geçiyor, o yok olmuyor, giderek artıyor, halkın muhteşem kuvvetine dönüşüyor ve sonuçta zafer kazanıyor (3,144). Abdulla Şaik folklor motifli eserlerinde önemli karakterlerin isimlerini özel olarak seçiyor. Koç, Aslan, Koçpolat, Eloğlu vb. bu gibi isimler karakterlerin huyuna, işlerine uygun olarak düşünülmüştür. Halkın bilgeliğinin ortaya koyduğu zaman Tapdık dede, Tohtamış, ağsaçlı nurani karı veb. isimler kullanılmıştır. Folklor motiflerini daha da etkileyici kılmak için şair atasözleri ve deyimler kullanmıştır. Her gecenin bir aydın sabahı var, Ağacın kurdu içinde olur, Bir elin nesi var iki elin sesi var, Gül ektim, diken derdim, Yedek kendisi de yiğitliktir veb. Bunlar eseri daha etkileyici yapmış ve onu anlamlılık açısından daha da zenginleştirmiştir. Mir Celal ın hikaye ve romanlarında da folklor motifleri çeşitli özelliklerle kullanılmıştır. Örneğin, Korku hikayesinde yazar çocuklarda korku gibi kötü duyguları doğuran sebeplerden birini göstermiştir. Bu açıdan Büyükağa Talıblı nın Hortdan (1932) hikayesi de Mir Celal ın Korku hikayesini anımsatıyor. Korku nun kahramanı Reşit le Hortdan ın kahramanı Eset arasında yoğun bir yakınlık görüyoruz. Azerbaycan çocuk edebiyatının kaynaklarından görüyoruz ki, bu edebiyat çağdaş dönemin gençlerinde kahramanlık duygularının aşılanmasında önemli rol oynamıştır. Şimdi Azerbaycan da yetişen genç nesil yüksek manevi değerlere sahiptir. Onlar yarının Azerbaycan ını güvenli şekilde kurabilecekler. Folklor motifleri çocuk edebiyatında kahramanlık fikirlerinin önemli kaynaklarından biri gibi çağdaş dönemde de gücünü koruyor. Bu zengin kaynaktan gücünü alan çağdaş dönemin çocuk edebiyatı çocuklara mertlik, doğruluk, iyilikseverlik gibi duyguların aşılanmasında, çocukların eğitiminde önemli rol oynuyor. Bu edebiyatla eğitilmiş genç nesil sosyal ilişkileri daha başarılı, geçmişi korur, manevi değerleri onurla yaşatır ve bununla da daha sağlıklı bir geleceğin kurulmasının temellerini oluşturur. KAYNAKÇA 1. Azerbaycan edebiyatı tarihi. III c. Bakü, Garayev Yaşar. Azerbaycan edebiyatı: XIX ve XX yüzyıllar, Bakü, Ezizov Ebdül. Azerbaycan sovyet çocuk edebiyatının gelişmesi ( ). Bakü, Gençlik, 1968, 156 s. 4. Dalgat U.B. Edebiyat ve folklor. Nauka, Bahtin M. Edebiyat ve estetik soruları. Bedii Edebiyat., 1975, 502s. 356

376 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ÇOCUK EDEBİYATINDA İNSANİ BİR DEĞER OLARAK HAYVAN SEVGİSİNİN İŞLENMESİ ZARURETİ Prof. Dr. Nazan BEKİROĞLU Ktü Fatih Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü Trabzon/ Türkiye Bundan dört yıl önce yine burada düzenlenmiş olan Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi nin birincisine katılmıştım. Şimdi bu Kongre nin ikincisi yapılıyor. Bu Kongre yi tertip edenlere tebriklerimi ve beni de davetlerinden dolayı teşekkürlerimi bildirerek başlamak istiyorum sözlerime. Benim bildirimin konusu Çocuk Edebiyatında İnsani Bir Değer Olarak Hayvan Sevgisinin İşlenmesi Zarureti. Böyle bir konu seçtim çünkü geleceğin büyükleri ve toplumun temeli olarak gördüğümüz çocuklarımızın eğitiminde bu konunun yeteri kadar ve gerektiği gibi işlendiğine kani değilim. Mevcut ümit veren örnekler elbette vardır fakat bunların topyekûn, bir bilinç oluşturacak tarzda bir Çocuk Edebiyatı politikası olarak artırılması gerektiğini düşünmekteyim. Çünkü çocuk geleceğin toplumunu şekillendirici bir nüve olarak değer taşıyorsa ona yüklenmesi gereken değerler arasında hayvan sevgisinin zannedildiğinden çok daha önemli olduğunu fark etmek gerekir. Çocuğa kazandırmak istediğimiz değerlerin başında evrensel insani değerlerin geldiği muhakkaktır. İnsani değerler ise sadece insanla sınırlı olmadığı sürece gerçek anlamda insanidirler. İnsanı kayıran bir insanilik sahici değildir. Bencildir. Evrensel insani değerlerin başında gelen iyilik, güzellik, sevgi, merhamet kavramları sadece insanla sınırlı kaldığı müddetçe suni kalmaya, içi boşalmaya mahkumdur. Empati doğuramaz. Varlığın bir bütün olduğunu, canın ise bütünüyle kutsal olduğunu kavramayan çocuk geleceğini bencillik üzerine inşa etmekten kendisini kurtaramaz. Öyleyse çocuğa öncelikle varlığı bir bütün olarak kavratmak ve sevdirmek gerekir. Sadece insanı değerli bulan bunun dışında bitkiyi, dalı yaprağı, börtü böceği, kurdu kuşu, taşı toprağı değerler cetvelinin dışında bırakan, kısacası çevre ve doğa bilincine sahip olmayan bir insan kendisini evrenin efendisi olarak görmekte demektir. Efendilik, kendisinde her türlü tahakküm ve zulüm hakkını bulur. Bu ise bencilliğe giden yolun ilk basamağıdır. Bireysel bencillik ise toplumsal bencilliğin ve kıyıcılığın cümle kapısıdır. Oysa şiddete doğru doludizgin gidişinden iyice endişe duymaya başladığımız dünyada son yıllarda en fazla ihtiyaç duyulan şey iyilik, sevgi ve merhamet ile empatidir. Çünkü bunlar barışı besler. Çocuğun geleceğini belirleyen okuduğu kitaplardır büyük ölçüde. Bu bakımdan çocuk edebiyatında hayvan sevgisinin de çevre bilinciyle birlikte üzerinde önemle durulmalıdır. Esasen dikkat edilmesi gereken şey hayvan sevgisinden önce onların yaşama hakkına saygı duymayı öğretmektir. Hayvan sevilmeyebilir, hatta ondan korkulabilir. Bunu anlayabiliriz belki. Bu konuda zorlamada bulunmak doğru olmayabilir. Ama onların yaşama hakkına saygı göstermek şart olan değerdir. Bunun tartışması olamayacağını, çocuğa hayvanların da bizim kadar yaşamaya hakkı olduğu gerçeğini küçük yaşlardan itibaren öğretmek gerekir. Çünkü bu bilincin sonradan kazanılması çoğu kez mümkün olmamaktadır. İstatiski bilgiler çok anlamlı sonuçlar vermektedir. Örneğin seri katillerin çoğunun çocukluklarında hayvanlara eziyet eden kişiliklerden çıktığı, hayvana şiddetin yoğun olduğu bölgelerde suç oranının diğer bölgelere nazaran daha yüksek olduğu yapılan incelemeler sonucunda tespit edilmiştir. Hayvanların da en az bizler kadar yaşama hakkına sahip bulunduğu, saygının sevgiden önce geldiği çocuğa kavratılmalıdır. Ve bu konuda çocuk edebiyatı yazarlarının etkili olacağı 357

377 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» muhakkaktır. Çocuk edebiyatında varlığı bir bütün olarak ele alma bilinci işlenmeli, bir can taşıyan her varlığın yaşam hakkına saygı gösterilmesi gerektiği öğretilmelidir. Bu hususta varlığın en zayıf halkasına sahip çıkmanın insan olmanın çok önemli bir şartı olduğu gösterilmelidir. Bunun medeni bir tavır, insani bir tavır olduğu kavratılmalı, dinler tarihinden örnekler verilmeli, bizim geleneğimizde de mevcut bir tavır olduğu gösterilmelidir. Bizim toplumumuz ve İslam dini bu konuda zengin örneklerle doludur. Osmanlının hayvan hastaneleri, hayvan vakfiyeleri, kuş evleri gibi zenginlikleri çocuğa tanıtılmalı, İslam dininden de örnekler verilmelidir. Örneğin en fazla hadis derleyen sahabilerden biri olan Ebu Derda ölüm döşeğinde devesinden helallik dilemiş ve ona Ey deve kıyamet günü benden davacı olma, sana taşıyabileceğinden daha fazla yük yüklemedim demiştir. Halife Hz Ömer i bir gün elinde katran dolu bir kapla koşar halde gören sahabiler ona nereye gittiğini sorarlar. O da Yerde kanlı bir deve örtüsü gördüm, bir deve yaralanmış olmalı, onu bulmaya ve tedavi etmeye gidiyorum. Kıyamet günü Rabbim, ey Ömer ben seni halife kıldım. Sen niye yaralı deveyi tedavi etmedin diye sormaz mı? diye cevap vermiştir. Hz Muhammed e atfedilen meşhur sahne, uyuyan kediyi rahatsız etmemek için etek kesme sahnesi herkesçe bilinir. Gerçi kaynaklar burada söz konusu edilen kişinin Hz Peygamber değil kedi sevgisiyle meşhur Ebu Hureyre olduğunu kaydederler. Fakat bu olayı sevgili Peygamberine mal eden bir halk muhayyilesiyle karşı karşıyayız demektir. Ve bu bir bilinç halidir. O bilinç, varlığı bir bütün olarak kavrayan, yaratılmış cümleyi Yaratan ından ötürü benimseyen ve seven bir gelenek inşa etmiştir. Geleneğin etrafında örgülendiği Kur an ın En am Suresi 38. ayetinde hayvanların da birer topluluk (ümmet) olduklarından ve mahşer günü haşr olunacaklarından açıkça bahis vardır. Geleneğin vardığı son noktanın bir timsali olarak da Leyla ve Mecnun hikayesinin erkek kahramanı Mecnun, minyatürlerde daima kucağında bir pars ile ceylanı bir arada tutar halde gösterilir. Bu, evrensel barışın da sağlandığı andır. Çocuğa bu bilinç ve duygu kazandırılmalıdır. Lâkin bu iyimser bir manzaradır ve tarih boyunca kötü davranışların var olduğu gerçeğini değiştirmez. Tam tersine, her dönemde fıtratından sapan insaniyetin olumsuz neticeleri hayvanları da sık sık vurmuş, bu deftere zehirli sayfalar da eklenmiştir. Yine de varlığı bir bütün olarak kavramak, canın bütünüyle kutsal olduğunu ve bu dünyada bizden başka varlıkların da yaşamaya hakkı olduğunu kabul etmek çocuğa kazandırılması gereken insani değerlerin başında gelir. Bu konuda çocuk edebiyatı yazarlarına büyük sorumluluk düşmektedir. Karnına taş doldurulan kurtların, kafası ezilen arslanların, dövülen eşeklerin cirit attığı masallardan kurtulmanın zamanı gelmiş olmalı. Dili ve ağzı olmayan hayvanları sadece yaradılışları öyle dayatıyor diye peşinen hükmetmek negatif ayrımcılığa yol açar. Yalvaç Ural ın işaret ettiği gibi La Fontaine i Orman Mahkemesi nde yargılamak gerekir. Eğer insan davranışları sembolik olarak hayvanlar üzerine yıkılacaksa da bunun açıkça belirtilmesi lazımdır. Netice olarak giderek bir yangın yerine dönüşen dünyamızda insan sevgisi gibi çevre bilinci, doğa ve hayvan sevgisi gelişmiş, barışı üst değer olarak benimsemiş çocuklar yetiştirmenin gereği ortadadır. Şiddete batan bir dünyada tek kurtuluş umudu, birlikte yaşama kültürüne sahip nesiller yetiştirmekten geçmektedir. Birlikte yaşamak çevre, doğa ve hayvanları da kapsamaktadır. Çocuk edebiyatı bu bilincin yeşertilmesi ve yerleştirilmesi için en kullanışlı alandır. Ve gerekli olan şey sevgiden de önce saygı uyandırmak, insanı evrenin tartışmasız zalim efendisi olduğu yanılsamasından kurtarmaktır. Tekrar etmekte yarar var ki insani değerler sadece insanla sınırlı olmadığı sürece gerçek anlamda insanidirler. Saygılarımla. 358

378 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il QURANİ-KƏRİM DƏ UŞAQ TƏRBİYƏSİ VƏ MİLLİ-MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR Nazilə ABDULLAZADƏ pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu, Bakı / AZƏRBAYCAN [email protected] Uşağa ən böyük miras valideynin ona verdiyi tərbiyədir. (Həzrət Əli) XÜLASƏ Qurani-Kərim də uşaq tərbiyəsi və milli-mənəvi dəyərlər adlı məqalədə uşaq tərbiyəsi ilə bağlı fikirlər araşdırılır. Anadan olduğu gündən tərbiyəsi vacib bilinən uşaqları milli kökə bağlı, yüksək əxlaqi dəyərlərə malik böyütmək üçün ilkin qaynaq və mənbələrdən biri də İslam dininin təkcə müsəlmanlara deyil, bəşəriyyətə töhfəsi sayılan Qurani-Kərim dir. Uşaq tərbiyəsi çoxşaxəli və çətin bir prosesdir. Pedaqoji fikir tarixində uşaq tərbiyəsi prinsiplərinin Quran ın tərbiyə konsepsiyası ilə üst-üstə düşməsi məqalədə ayrı-ayrı ayələrlə izah olunur. Uşağın doğulandan islami dəyərlər ruhunda-doğrucul, sədaqətli, gözütox, sözübütöv böyüdülməsi bir xalqın, millətin milli-mənəvi dəyərlərinin qorunması kimi şərh olunur. Müqəddəs kitabın Rum, Bəqərə, Loğman və digər surələrində oğula nəsihətlər uşaqların tərbiyəsində ilkin və vacib qaynaq kimi təhlilə cəlb edilir. Açar sözlər: tərbiyə, əxlaq, mənəviyyat, valideyn-övlad münasibətləri, milli dəyər. ABSTRACT Child upbringing is investigated in the article named "Child upbringing and moral natural values in Khoran. Khoran is the gift of the mankind of the Islam religion and it is the one of the important sources of upbringing children in the right way, in the high moral costs and values. Child upbringing is many-field and difficult process. Coinciding in the history of pedagogical thought with upbringing conception of the children has been the same sentences in Khoran and it was explained in the article. Child upbringing in the right way in the spirit of costs values since he was born bringing up devoted faithful, satisfied and protecting children of the national-moral values is explained in the islamic values. The advices to the son is the important part of the upbringing children in the family and it was involved in Rum, Bagara, Loghman parts of the religious book. Key words: upbring, moral,value, relations between-parents and children, national costs. GİRİŞ Cəmiyyətin tərbiyəsində və insan baxışlarının formalaşmasında uşaq ədəbiyyatının rolu misilsizdir. Mütərəqqi xalqlar bu tərbiyə vasitəsinin rolunu nəzərə alaraq estetik gözəlliyə, dolğun məzmuna və bədii təsir gücünə malik uşaq əsərlərinin yaranmasına xüsusi fikir vermiş, bu yolda öz xidmətlərini əsirgəməmişlər. Çünki uşaq Allahın bəşər övladına bəxş etdiyi nemətlər içərisində ən önəmlisi və əvəzsizidir, əmanətdir. Bu əmanətə riayət isə onun doğulduğu gündən fitri və sonradan qazandığı sosial çevrəsini və yaşadığı hər bir günün şərtlərini nəzərə alaraq yetişdirməkdir. İrqindən, dinindən və milliyyətindən asılı olmayaraq, hər bir uşağın tərbiyəsi onun fiziki sağlamlığı ilə bir sırada durur. Fiziki cəhətdən övladını qüsursuz, sağlam görmək istəyən valideyn onu həm də cəmiyyətə yararlı, vətəninə, xalqına ləyaqətli şəxsiyyət kimi arzulayır və tərbiyə edir. Cəmiyyətdə tutduğu mövqedən, daşıdığı vəzifədən, ümumiyyətlə, statusundan asılı olmayaraq, hər bir valideyn-ata ya ana uşağının tərbiyəsinə ilk öncə nəsil, şəcərə varislik prinsipləri ilə başlasa da, müxtəlif üsul, priyom və vasitələrə əl atır. Bu müxtəliflik içərisində uşaq aləminə və psixologiyasına təsir edə biləcək yeganə və ən böyük qüvvə sözdür. Körpəyə hələ beşik başında oxunan nəğmə, dili söz tutanda, ayaq açıb yeriyəndə söylənən nazlama, bir az yaşa dolandan sonra öyrədilən nağıllar, tapmacalar, sanamalar və digər şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində hər şeydən öncə zəruri əxlaqi keyfiyyətlərin aşılanması önə çəkilir. Həyat astanasına qədəm qoyan uşaqların körpəlikdən tərbiyəli, sağlam, yüksək əxlaqi dəyərlərə malik ye- 359

379 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» niyetmə və gənclər kimi yetişdirilməsi ilə bağlı yazılı ədəbiyyata qədər bu nümunələrlə yanaşı, dini rəvayətlər, qissə və hekayətlərdə də nəsihət və tövsiyələr öz əksini tapmışdır. Bu anlamda İslam dininin bəşəriyyətə əvəzsiz töhfəsi və tərbiyə kitabı [4.s.135] olan Qurani-Kərim müstəsna əhəmiyyətə malikdir. QURANİ-KƏRİM VƏ MİLLİ - MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR Milli - mənəvi dəyərlər əsrlər boyu formalaşmış milli varlıgın ayrlmaz atributu kimi bu günümüzə qədər gəlib çatmış, dövlətçilik ideologiyası səviyyəsinə yüksəlmiş azərbaycançılıqda həlledici amilə çevrilmiş dəyərlərdir. Mənəvi dəyərlər sistemi insanın özünü təsdiqləməsidirsə, milli-mənəvi dəyərlərin yaradıcısı xalqlardır. Hər bir xalqın öz dəyərləri, öz əxlaqi xüsusiyyətləri var. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərləri özünün qədimliyi, özəlliyi ilə bir çox xalqların dəyərlərindən fərqlənir. Tam əminliklə demək olar ki, bəşər sivilizasiyasının inkişafı boyunca yaratdığı ən güclü mental dəyərlər sistemi bu xalqda toplanmışdır. Bu sistemin özəyini təşkil edən mənəvi-əxlaqi keyfiyyətləri belə qruplaşdırmaq olar: 1) mərdlik, humanistlik; 2) sözübütövlük, sadiqlik; 3) qonaqpərvərlik, əliaçıqlıq, səxavətlilik; 4) böyüyə hörmət və ehtiram; 5) ailəyə sədaqətlilik və baglılıq; 6) dostluqda möhkəmlik; 7) vətənə, torpaga baglılıq, 8) inam və etiqad müqəddəsliyi; 9) abır, həya və ismətin qorunması. Milli-mənəvi dəyərləri xalq, cəmiyyət yaradır, ayrı-ayrı fərdlər isə onu mənimsəyərək şəxsiyyət kimi formalaşır. Cəmiyyət ailələrdən ibarətdir. Əgər cəmiyyəti hər hansı bir bina ilə müqayisə etmiş olsaq görərik ki, hər bir ailə bu binanın bir kərpicini təşkil edir. Kərpiclərin yararlı və möhkəm olması isə cəmiyyətimizin Allahın hökm qanunları əsasında daha güclü, onun düşmənləri qarşısında isə daha dözümlü olması deməkdir. Milli-mənəvi dəyərləri mənimsəyən insan onu özününküləşdirir. Allahın əzəmət və varlığını qəbul etdiyi kimi, mənimsədiyi dəyərləri də tərəddüd etmədən həqiqi dəyərlər kimi qəbul edir. Bu mənada Qurani-Kərim müsəlmanlıgın dini-fəlsəfi, hüquqi qaynagı olmaqla yanaşı, həm də çox mühüm bir ədəbi-tarixi salnamədir [4.s.135]. Bir milyarddan artıq insanın etiqad etdiyi Qurani-Kərim ərəb ədəbi dilinin möhtəşəm abidəsi olmaqla yanaşı, səmavi kitabların sonuncusudur. İlahi gözəlliyə malik olan bu əsər ulu Tanrının öz möcüzəsi kimi mil-- yonlarla insanın qəlbinə hakim kəsilmiş, onların canına, qanına hopmuş, beyninə nüfuz etmişdir [3.s.31]. Elmi-ensiklopedik məxəz kimi Quranın gətirdiyi davranış və ədəb-ərkan qaydaları hər bir cəmiyyətdə, hər bir dövrdə tərbiyə işinin məqsədlərini müəyyən edən qaydalardır. O, Adəm oğluna valideynlərinə hörmət etməyi, son nəfəsə qədər onların qulluğunda durub ehtiramlarını gözləməyi, qohum-əqrəbaya kömək etməyi, qohumluq əlaqələrini qoruyub saxlamağı, onları daha da möhkəmləndirməyi əmr edir. O yalnız dini kitab deyil, o, hər şeydən öncə, tərbiyə kitabıdır [4.s.135]. Təsadüfi deyil ki, Qurani-Kərim in tərbiyə konsepsiyası bugünkü tərbiyə sistemi üçün mükəmməl, təkmil və bitkin bir təlim sayılır. İslami dəyərlərə görə, tərbiyə fərdin təfəkkürünü inkişaf etdirmək, xasiyyət və davranışını islami dəyərlər əsasında tənzimləmək yolu ilə, öz taleyindən razı, xoşbəxt həyat tərzi sürməyə qadir şəxsiyyət yetişdirməlidir. Geniş mənada tərbiyə insan anadan oldugu gündən başlayaraq onu əhatə edir və gələcək inkişafda elmi biliklərin mənimsənilməsindən əvvəl gəlir. Məhz tərbiyəli uşaq öz xalqının adət-ənənələrini qorumaq, hörmət etmək və yaşatmaqla bəşər mədəniyyətinə əvəzsiz töhfələr verə bilər. Təsadüfi deyil ki, şəxsiyyətin kamilləşməsi yolunu göstərən Qurani-Kərim in bütün ayələri tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır. Uşağın ana bətnindən tər- 360

380 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il biyəsini əsas götürən islam nəzəriyyəsinə görə, bu ayələrin əksəriyyəti uşaqlarda gözəl xasiyyət, halallıq, qənaətcillik tərbiyə etməyi, uşagın valideyninə qayğı göstərməsini vacib bilir. Qurani-Kərim i bəşər övladına çatdıran Məhəmməd Peyğəmbər əleyhissəlamın özü də uşaqların tərbiyəsinə xüsusi fikir vermiş, onlar arasında cinsi fərq qoymamış, Allahın insana əvəzsiz neməti kimi onlara münasibətdə mehriban və mərhəmətli olmuş, tərbiyəsinə səy göstərmiş, onlara həvəslə İslam ədəbini öyrətmişdir. Peyğəmbər təkcə öz övladlarına qarşı yox, başqa uşaqlara qarşı da mehriban olmuş, onların gözəl xasiyyətli böyümələri üçün çalışmışdır. QURANİ-KƏRİM DƏ UŞAĞA QAYĞI VƏ ONUN TƏRBİYƏSİ Hər bir ailədə dünyaya gələn uşağın tərbiyəsi və ona əxlaqi-mənəvi hisslərin aşılanması ilk öncə islam dəyərlərindən başlayır. Allah-talanın insanlığa bəxş etdiyi ismarışların toplandığı Qurani-Kərim in surələri uşaqları hikmət işığına - haqqa, xeyirə, yaxşılığa yönəldən və ya şərdən, hər cür kötülüklərdən çəkindirən bilgi və öyüdlərlə zəngindir. Hər hansı bir tərbiyəyə ehtiyac hiss etdirmədən yaşayan heyvandan fərqli olaraq, insan öz potensial imkanlarını təhsiltərbiyə süzgəcindən keçirərək ərsəyə gətirmək məcburiyyətindədir. Məhəmməd Peyğəmbər(ə.s) də yeni doğulan körpənin şəxsiyyətbütövlüyünü tərbiyə yolu ilə qazanacağını söyləmişdir. Müqəddəs kitabın bir çox qissə və hekayətlərində ayələr uşaq tərbiyəsi və mənəvi dəyərlərlə bağlı nazil olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, Qurani-Kərim in tərbiyə konsepsiyası bugünkü tərbiyə sistemi üçün mükəmməl, təkmil və bitkin bir təlim sayılır. Uşaqların tərbiyəsi və onların millimənəvi dəyərlərə yiyələnmələri ilə bağlı müqəddəs kitabda buyrulur: - Allahın birliyinə və varlığına inanmaq mütləqdir; - uşaqların tərbiyəsinə doğumla birlikdə, hətta daha öncə-ana bətnindən başlamaq lazımdır; - ata-ana və onların haqqı valideynlər Allahdan sonra təşəkkür edilməli olan varlıqlardır; - tərbiyədə şəfqət, mərhəmət və ciddiyyətin tarazlığı qorunmalıdır; - uşaqların həyata hazırlanıb cəmiyyətə qatılmasında, mənən güclü fərd kimi yetişməsində yardımçı olmalı, gələcəyinə nikbin yanaşılmalıdır; - uşaq tərbiyəsi, əxlaq və davranışına istiqamət verən amil Allaha inam və imandır; - uşaqları görəcəkləri hər bir işin önəmli olduğuna inandırmaq. Hər şeydən öncə, dini bir tərbiyə kitabı olan Quran ın ilkin amacı yaradılmışların ən şərəflisi və mükəmməli olan insanın hidayətə çatması və son ucda dünya və axirət xoşbəxtliyini qazanmasını şərtləndirməkdir. Bu baxımdan Qurani-Kərim dəki qissələrin əhəmiyyəti böyükdür. Bu qissələrdə müqəddəslərdən-peyğəmbərlərdən alınacaq çox dərs var; Yusif əleyhissəlam qissəsində onun iffət abidəsi olması, Eyyub əleyhissəlamin səbr qəhrəmanı, İbrahim əleyhissəlamin tövhid təmsilçisi olması və s. buna misaldır. Qurani-Kərim də olan hekayətlər həmçinin keçmişdə yaşayan peyğəmbərlərin həyat və fəaliyyətindən, ayrı-ayrı ölkələrdə baş vermiş hadisələrdən bəhs edir. Bu cür hekayətlərdə məqsəd insanlara xəbərdarlıq və ibrət verməkdən, Allah-taalanın qüdrət və əzəmətini açıqlamaqdan ibarətdir. Müsəlman ailədən cəmiyyətə tərbiyənin əsasları-nümunəvi təbliğatçı, elm fədaisi, əməlisaleh zövcə, tərbiyəçi ana, ağıllı övlad və digər əməlisalehlər daxil olur. Bu mənada Qurani- Kərim də uşağa qaygı və onun tərbiyəsi ilə baglı məsələlər də geniş şəkildə öz həllini tapmışdır. Uşaq anadan olan ilk gündən başlayaraq onun islam adət-ənənəsinə uyğun böyüdülməsi ilkin şərt sayılır. Müsəlman əqidəli insanın körpəlik dövründə valideyn və onu əhatə edən yaxınları üçün prinsiplər belə müəyyənləşdirilir: 1) uşaq doğularkən müjdə verilməsi və onun valideynlərinin təbrik edilməsi; 2) yenicə doğulmuş uşağın qulağına azan və iqamənin oxunması; 3) körpənin damağının şirin şeylə silinməsi; 4) uşağın başının qırxılması; 5) uşağa yaxşı ad qoyulması; 6) uşağın doğulması münasibətilə qoyun kəsilməsi; 7) oğlan uşağının sünnət edilməsi [4.s.142]. 361

381 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Quran da bildirilir ki, ata-ana uşağın tərbiyəsi, onun islami tələblərə uyğun böyüdülməsi üçün birlikdə məsuliyyət daşıyırlar. İslam tərbiyəsi ailədə tədricən aparılmalı, uşaqlara ədəbərkan aşılanmalıdır. Uşaqlar valideynə və müəllimə sevgi ruhunda tərbiyələnməlidir. Süfrə qayda-qanunları, danışıq, zarafat, salamlaşmaq, valideynlərin yanına girəndə icazə almaq, məclislərdə özünü aparmaq, dost-tanışlarla münasibət qurmaq vərdişləri kişik yaşlarından uşaqlara aşılanmalıdır. Buna görə də Qurani-Kərim in və dini hekayətlərin əzbərlədilməsi tərbiyədə başlıca və vacib komponent sayılır. Atanın uşaqlarını başına yıgıb Quran oxutması, islam əqidəsinin əsasları, ədəb-ərkan qaydaları, yemək yeyərkən, yatarkən oxunan zikr və dualar, həmçinin salam vermək, icazə istəmək qaydaları öyrədilməlidir. Qurani-Kərim də uşaqların tərbiyəsində ananın rolu yüksək qiymətləndirilir. Qızları lap körpə vaxtlarından analıq vəzifəsinə layiq bir şəkildə yetişdirmək tövsiyə olunur: Ana bir məktəbdir, onu (analıq üçün) yetişdirsən, yaxşı kökləri olan bir xalq yetişdirmiş olarsan. Qurani-Kərim qız uşaqlarını müdafiə edir, onlara qayğı göstərilməsini, təlim verilməsini, onların ana və ev sahibləri kimi böyüdülməsini cənnət savabı qazanmaq yollarından biri hesab edir. Peygəmbərimiz demişdir: Qızı doğulan bir kəs qızına əziyyət verməyibsə, oğlunu ondan üstün tutmayıbsa, Allah onu buna görə cənnətə salar. QURANİ-KƏRİM DƏ TƏRBİYƏ ÜSULLARI Elmi pedaqogikada mühüm yer tutan tərbiyə prinsiplərinin əksəriyyəti islam tərbiyəsinin əsas prinsipləri hesab olunur: 1. Tərbiyədə yaş, fərdi, cinsi xüsusiyyətlərin nəzərə alınması. 2. Tərbiyədə sözlə əməlin vəhdətinin gözlənilməsi. 3. Tərbiyədə ardıcıllığa və sistematikliyə əməl edilməsi. 4. Tərbiyədə hörmət və tələbkarlığın eyni cür tətbiq edilməsi. 5. Tərbiyədə hər bir uşağın gələcəyinə nikbin yanaşılması [4.s.141]. İslamın müqəddəs kitabı olan Qurani-Kərim də tərbiyənin üsulları öz əksini tapmışdır. Quran a görə, insan anadan olandan qəbir evinə kimi 3 dövrdən keçir: 1) uşaqlıq dövrü; 2) cavanlıq dövrü; 3) qocalıq dövrü. Bu haqda Rum surəsi 54-cü ayədə deyilir: Sizi zəif bir şeydən (nütfədən, bir qətrə sudan) yaradan, gücsüzlükdən( körpəlikdən) sonra qüvvətli (cavan) edən, qüvvətli olduqdan sonra (yenidən) taqətsiz və qoca edən Allahdır [1.s.401]. İnsanın Tanrı payı kimi yaşadığı bu 3 dövrdən birincisi-uşaqlıq dövrünün yaşanması, təlim-tərbiyəsi ilə bağlı müqəddəs kitabda bir-birindən maraqlı müxtəlif ayələr var. Bu ayələrin hər birini şərh etdikdə bütöv bir pedaqoji sistemlə qarşılaşırsan. Qurani-Kərim də uşaq tərbiyəsinin müxtəlif üsul və vasitələri təqdim olunur. Bunlardan birincisi şəxsi nümunə əsasında tərbiyədir. Nümunənin təsiri məlum qanunauyğunluğa əsaslanır: görmə orqanı vasitəsilə qavranılan hadisə şüurda tez və asan iz buraxır. Nümunə birinci siqnal sistemi, söz isə ikinci siqnal sistemi səviyyəsində təsir edir. Nümunə təqlid üçün konkret obrazlar verir və bununla da şüuru, hissləri, əqidələri formalaşdırır, fəaliyyəti aktivləşdirir. Roma filosofu Seneka deyirdi: Öyüd-nəsihətin yolu uzundur, nümunənin yolu qisadır [5.s.349]. Müsəlman aləmində Peyğəmbərin həyat yolu ibrət nümunə kimi götürülmüş, bir ustad, müəllim kimi həyatı, islama sədaqəti, müdrikliyi örnək göstərilmişdir. Məhz Məhəm-- məd Peyğəmbərin (ə.s.) əxlaq və davranışı, buyurduğu ədəb-ərkan qaydaları bugünkü gənc nəslə aşılanmalıdır. Qurani-Kərim də uşaqların tərbiyəsi ilə bağlı geniş tətbiq olunan üsullardan biri də həvəsləndirmə və qorxutmadır. Həvəsləndirmə insana bir şeyi sevdirmək üçün vəd verməyi, saleh əmələ görə zərərli bir ləzzətdən və ya pis bir əməldən çəkinmək müqabilində gələcəkdə hökmən fayda, ləzzət və ya həzz veriləcəyinə inandırməq yolu ilə rəğbətləndirməyi nəzərdə tutur. 362

382 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Qorxutma isə Allahın əmr etdiyi vacib əməllərə etinasızlıq göstərmək müqabilində müəyyən bir cəza ilə təhdid etməyi nəzərdə tutur. Qurani-Kərim də əməlisaleh olanlara mükafat olaraq vəd edilir: - Kim zərrə qədər yaxşılıq etsə, onun xeyrini görəcəkdir. - Yaxşı iş görənlərin mükafatını zay etmirik. - Kim yaxşı bir iş görsə, ona həmin işin on qat əvəzi verilər. Qurani-Kərim uşaq tərbiyəsində moizə və nəsihətlərə də geniş yer verir. Öyüd-nəsihət uşaqlarda özündənrazılıq, müştəbehlik, laqeydlik hisslərinin qarşısını alır. Bu ayələrdə uşaqların diqqəti dini, dünyəvi və axirət həyatında onlar üçün faydalı olan məsələlərə cəlb edilir, onları ruhən, əqlən və cismən səbatlı edir, islam dəyərlərini qəbul etməyə hazırlayır. Bu qissələr içərisində övlad-valideyn münasibətlərində, övlad tərbiyəsini daha gözəl anlada bilən, etiqad, ibadət və əxlaqa dair məsələlərin bütünlüklə şərhini verən Loğman surəsi xüsusilə seçilir. Həzrəti Loğmana aid bəzi öyüd və hikmətli sözlər bir çox islam qaynaqlarında yer almaqdadır. Onun oğluna verdiyi öyudlərin bir qismi Quran da da verilmişdir. Bu öyüdlər uşaq və gənclər üçün olduqca önəmlidir. 34 ayədən ibarət Loğman surəsinin 14 və 15-ci ayələrində övladın valideyn qarşısında borcu, ata-anadan icazəsiz bir işə baş qoşmaması tövsiyə olunur: Biz insana ata-anasına yaxşılıq etməyi[valideyninə yaxşı baxmağı, onlarla gözəl davranmağı] tövsiyə etdik. Anası onu [bətnində] çox zəif bir halda daşımışdı. Uşağın süddən kəsilməsi isə 2 il ərzində olur. [Biz insana buyurduq]: Mənə və ata-anana şükr et. Axır dönüş Mənədir! [1.s.405] Göründüyü kimi, övladın dünyaya gəlişi ata-anaya borc, bu borc isə bir zaman Allah dərgahına dönərkən onun qarşısında verəcəyi cavabla əlaqələndirilir. Ananın övladını bətnində daşıması, iki il ona süd verməsi böyük zəhmət kimi dəyərləndirilir və ömrü olduqca ona Yaradana şükr etmək tövsiyə olunur. 15-ci ayədə buyrulur: Əgər ata-anan bilmədiyin bir şeyi Mənə şərik qoşmağına cəhd göstərsələr, [bu işdə] onlara itaət etmə. [Qalan] dünya işlərində onlarla gözəl keçin [onlara itaət et]. Tövbə edib mənə tərəf dönənlərin [islamı qəbul edənlərin] yolunu tut. Sonra [qiyamət günü] Mənim hüzuruma qayıdacaqsınız. Mən də [dünyada] nə ediklərinizi [bir-bir] sizə xəbər verəcəyəm! [1.s.405] Loğman surəsinin ci ayələrində Peyğəmbər yenə də üzünü oğluna tutaraq onu yaxşı işlər görməyə çağırır. İnsan övladının bir xardal dənəsi boyda belə gördüyü hər bir-istər yaxşı, istər pis işin bir gün ortaya qoyulacağı xatırladılır. Müqəddəs kitabın hər kəlməsi insanların bu dünyada etdiklərinə görə Allah dərgahında məsuliyyət daşıdıqlarına işarə edir. Peyğəmbər övladına təkcə özünün yaxşı əməl sahibi olmağı ilə kifayətlənməyib başqalarını da xoş işlər görməyə dəvət etməyi tövsiyə edir. Hər hansı bir yaxşılıq üçün lazım gələrsə, çətinliklərə dözmək vacib əməllərdən sayır: Oğlum! Namaz qıl, [insanlara] yaxşı işlər görməyi əmr et, pis işləri qadağan elə. [Bu yolda] sənə üz verəcək müsibətlərə döz. Həqiqətən, bu [dediklərim] vacib əməllərdəndir! [1.s.405] Uşağın kiçik yaşlarından təvazökar, qayğıkeş böyüməsi, ətrafdakılara qarşı səmimi olmaq, özündən böyüyə hörmətlə yanaşmaq və digər davranış normaları da adı çəkilən surənin 18-ci və 19-cu ayələrində şərh olunur: Adamlardan təkəbbürlə üz çevirmə, yer üzündə lovğa-lovğa gəzib dolanma. Həqiqətən, Allah heç bir özündən razını, lovğalanıb fəxr edəni sevməz! Yerişində müvazinət gözlə nə çox yeyin, nə də çox asta get və danişanda səsini qaldırma. Çünki ən çirkin səs uzunqulaq səsidir! [1.s.405] Uşaqların tərbiyəsində əxlaqi mövzuda nəqletmənin də rolu böyükdür. Nəql uşaqların hisslərinə təsir etməklə onlara əxlaqi dəyərlərin və davranış normalarının mənasını başa düşməyə və mənimsəməyə kömək edir. Uşaqlara Qurani-Kərim də verilmiş dini hekayətlərdən - 363

383 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Nuh əleyhissəlamın hekayəti, dünyanı su basması, İbrahim əleyhissəlamın bütləri dağıtması və oda atması, Yunusun nəhəng balığın qarnında olması, Peyğəmbərin öz dəvəsini ac saxlayaraq onu yoran kişi ilə əhvalatı, Ömər ibn əl-xəttabın öz arvadı və ac övladları ilə birlikdə çadırda qalması və başqa hekayətlərdən misallar gətirmək olar. Bu hekayətlərdə peyğəmbərlərin dözümü, dəyanəti, səbri, inam və etiqadı, səxavətliliyi və s. barədə təlqin olunan fikirlər uşaq psixologiyasında və davranışında kiçik yaşlardan nəinki əxlaqi keyfiyyətləri formalaşdırmağa xidmət edir, həmçinin davranışa təsir edir. Bəzən həddi-buluğa çatmış uşaqların üzləşdiyi elə problemlər olur ki, onların həllini yalnız təkbətək söhbətdə axtarmaq lazımdır. Ata ogulla bir xəlvətə çəkilərək onunla gənclik, yetkinlik dövrü ilə əlaqədar problemlər barədə söhbət açır, ana da qızı ilə təkbətək qaldıqda ona ehtiyac duydugu dini ehkamları öyrədir, özü də bu yaşda olarkən üzləşdiyi problemlərin həllində ona kömək edir. Ümumiyyətlə, ata-ananın söhbətə mən də sənin yaşında olanda ifadəsi ilə başlamasının böyük təsiri vardır. Qurani-kərim bu mənada valideynlər üçün də böyük mənəviyyat dərsliyidir. Göründüyü kimi, Qupani-Kərim də uşaqların tərbiyəsi, onların yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə və mənəvi dəyərlərə sahib olması ilə bağlı önəmli məqamlar yer almaqdadır. Möhkəm və əxlaqi prinsiplərə söykənən dövlətin yaranmasında da ailə tərbiyəsinə, xüsusən uşaq tərbiyəsinə böyük əhəmiyyət verilir. Mənəvi dəyərlərimizi və mədəniyyətimizi yanlış adətlərdən qorumaq, yabançı dəyərlərin əxlaqımıza, mənəviyyatımıza daxil olmasına yol verməmək üçün ilk növbədə uşaqlarımızın yaddaşına və iç dünyasına milli və dini dəyərlərimizi qavradaraq hopdurmaq gərəkdir. Gələcəyimizin əmanəti olan uşaqlar sağlam düşüncəli, fəzilətli, ailəsinə, ölkəsinə, millətinə vəfalı fərdlər kimi yetişmək üçün yaşlarına uyğun və üzərlərinə düşən iman həqiqətlərini qavramalarıdırlar. İmana və inama malik olan uşaq təfəkkürü və psixologiyasında şəxsi əxlaqi keyfiyyətlərlə yanaşı, vətənpərvərlik, humanizm, ləyaqət, ədalət, tarixi keçmişə və soykökə bağlılıq kimi milli-mənəvi dəyərlər də formalaşır. Bu gün uşaq tərbiyəsi ilk öncə islami dəyərlərə və mental əxlaqa söykənməlidir. ƏDƏBİYYAT 1. Əl-Quran-il-Kərim. Bakı: Həsənov A. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatındakı mənəvi dəyərlərdən kiçikyaşlı məktəblilərin əxlaq tərbiyəsində istifadə. Baki: 2007, 47 səh. 3. Məmmədəliyev V. Ön söz. Bakı: Azərnəşr, 1991, 32 səh. 4. Rüstəmov F. Pedaqogika tarixi. Bakı: Nurlan, 2006, 744 səh. 5. Paşayev Ə., Rüstəmov F.. Pedaqogika. Bakı: Çaşıoğlu: 2002, 508səh CI İlLƏRDƏ AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA MİLLİ İSTİQLAL MÖVZUSU Nigar İSMAYILOVA Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu, Pedaqoji fakültə Pedaqogika kafedrası, Bakı / AZƏRBAYCAN [email protected] XÜLASƏ Məqalədə (məruzədə) ci illərdə yeni yaranmış müstəqil Azərbaycan dövlətinin təhsilin məzmunu və uşaq ədəbiyyatının inkişafı sahəsində həyata keçirdiyi tədbirlərdən danışılır. ADR dövründə uşaq ədəbiyyatının həm dərsliklərdə, həm də mətbuatda yer tutmuş şeir və hekayələr nümunəsində meydana çıxdığı faktlarla göstərilir. Dövrün tələbinə uyğun olaraq uşaq ədəbiyyatının təlim prosesində və sinifdənxaric oxu zamanı daha geniş yer tutması qeyd edilir. 364

384 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il İstiqlal mövzusu ilə əlaqədar Türkiyədə və Azərbaycanda yazılmış əsərlər dərgilərdə yer tutmuş, dərsliklərə daxil edilmiş, sinifdənxaric oxu kimi istifadə olunmuşdur. Məhz bu məqalədə həmin dövrdə yazılmış milli istiqlal mövzusunu əhatə edən şeir və hekayələrdən nümunələr təhlil olunur, milli istiqlal mövzusunun məqsədi və məramı açıqlanır, böyüyən nəslin azadlıq, müstəqillik, vətənpərvərlik, türkçülük ruhunda tərbiyəsində onların əhəmiyyəti qeyd edilir. M.Hadi, H.Cavid, A.Şaiq, A.Səhhət kimi görkəmli söz ustalarının, eləcə də, gənc şairlərdən Ə.Cavad, B.Mürşid, C.Cabbarlı, Davud, Ə.Dainin milli istiqlal mövzusunda yazdığı şeirlərinin məna dəyəri, məfkurəvi təsiri açıqlanır. Bu dövrdə milli ruhlu türk şairlərinin də əsərlərindən nümunələrin Azərbaycan mətbuatında çap olunması ilə Türk birliyi ideyasının önəmli rüşeymə malik olduğu məqalədə yer tutur. Məqalədə ci illər Azərbaycan ədəbiyyatının, o cümlədən uşaq ədəbiyyatının mövzu çalarları, eləcə də, milli istiqlal mövzusunun indiyədək tədqiqata cəlb olunmadığı qeyd edilir. Açar Sözlər: Uşaq ədəbiyyatı, azadlıq, milli istiqlal, Vətən, vətənpərvərlik. SUBJECT OF NATIONAL INDEPENDENCE IN AZERBAIJAN CHILDREN S LITERATURE IN SUMMARY Measures carried out in the field of development of children s literature and subject of education of recently created independent Azerbaijan state in are considered in the article (lecture). Appearance of children s literature in textbooks and press in the form of poems and stories during period of Azerbaijan Democratic Republic are shown by facts. According to the requirement of time it is noted that children s literature must gain great place during teaching process and home reading. Works written in Turkey and Azerbaijan conntected with the subject of independence gained place in magazines, were entered texbooks, were used as home reading. Just in this article examples from poems and stories surrounding national independence written at this period are analysied, purpose and intention of the subject of national independence are explained, their importance in the teaching of growing generation in liberty, independence, patriotism, turcism spirit are noted. Value of meaning, ideological influence of poems written in the subject of independence by a notable poets like M.Hadi, H.Javid, A.Shaig, A.Sahhat as well by young poets A.Javad, B. Murshid, J.Jabbarli, Davud, A.Dain is explained. At this period publication of examples from works of turkish poets having independence spirit, in Azerbaijan press and Turkish union ideology having important embry, are gained place in the article. Shade of subject of Azerbaijan literature, as well children s literature, also subject of national independence were not drawn into research in up to date are noted in the article. Key Words: children s literature, liberty, national independence, land, patriotism. Azərbaycan Demokratik Respublikası cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq, digər sahələrdə olduğu kimi, təhsil və mədəniyyət sahəsində də xeyli işlərin görülməsinə nail oldu. Bu sıradan ci illərdə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında milli istiqlal mövzusunun geniş yer tutması diqqəti xüsusilə cəlb edir. Bunlar qəzet və jurnallardan daha çox o dövrün dərsliklərində öz əksini tapmışdır сi ildə M.Mahmudbəyov və A.Səhhətin Yeni məktəb, 1919-cu ildə A.Əfəndizadənin Son Türk əlifbası, A.Şaiqin Türk çələngi, Müntəxəbat, Milli qiraət, H.Cavid və A.Şaiqin Ədəbiyyat dərsləri, Q.Rəşad və M.S.Axundovun Rəhbəri-sərf, A.B.İsrafilbəyzadənin Təzə elmi-hesab, C.Cəbrayılbəylinin Tarixi-təbii kimi yeni dərslikləri hazırlanmış və nəşr edilərək, istifadəyə verilmişdi ci ildə M.Mahmudbəyov və A.Səhhətin nəşr etdirdiyi Yeni məktəb kitabının titul səhifəsində göstərilir ki, bu 8-ci nəşrdir. Naşiri Qəmbər Orucovdur. Kitab 10 bölmədən ibarətdir. 8 bölmə ayrıca, 9-10-cu bölmələr isə birgə təqdim olunmuşdur. I bölmə Məktəb və ailə, II bölmə Çalışqanlıq və bilik kəsbi, III bölmə Kömək və ittifaq, IV bölmə İl arasında, V bölmə İnsan, VI bölmə Heyvanat, VII-VIII bölmələr Nəbatat, IX-X bölmələr isə Coğrafiya məlumatı adlanır. Kitabda mətnlərə aid illüstrasiyalar vardır. VII və VIII bölmələrdə isə Həsən bəy Zərdabinin məqalələrindən istifadə edilmişdir. Bölmələrdə 120 mətn yer tutmuşdur. Kitabda heç bir metodiki işləmə, tapşırıq yoxdur. Son Türk əlifbası dərsliyi o dövrdə əlifba yeniliyi ilə diqqəti cəlb edirdi. Abdulla bəy Əfəndizadənin 34 səhifəlik bu dərsliyində həflər həm ərəb, həm də latın qrafikasında verilmişdi. 365

385 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Nəticədə bəlli olmuşdu ki, ərəb qrafikasında işlənən səslərin çoxunun Azərbaycan dilində qarşılığı yoxdur. Müəllif A.Əfəndizadə azərbaycanlılar üçün latın qrafikalı əlifbanın daha münasib olduğu qənaətinə gəlmişdi. Abdulla bəyin latın qrafikası ideyasının əsasını M.F.Axundovun əlifba islahatı ideyası və F.Ağazadənin latın qrafikasından istifadə edərək hələ 1906-cı ildə yeni əlifba yaratmaq təcrübəsi təşkil edirdi cu ildə nəşr olunmuş Son Türk əlifbası kitabında və digər ibtidai sinif dərsliklərində çap edilmiş istiqlal mövzulu mətnlər geniş yer tutmuşdur. O dövrün dərsliklərində uşaqları maraqlandıran, onlara həyati məlumatlar verən yeni şeir və hekayələr çox idi. Hüseyn Cavid və Abdulla Şaiqin birgə yazdıqları Ədəbiyyat dərsləri kitabı 1919-cu ildə qələmə alınmışdır. 134 səhifədən ibarət olan bu kitabda mətnlərə aid illüstrasiyalar çəkilmişdir. Kitab müəlliflərin Bir neçə söz adlı giriş sözü ilə başlayır. Sonra Sənət və sənaye nədir? başlıqlı mətn verilir. Daha sonra Ədəbiyyat adlı mətndən danışılır. I mətndə söz sənəti haqqında məlumat verildikdən sonra Ədəbiyyat mətnində Ədəbiyyat söz sənəti nümunəsi kimi şərh olunur. Burada şeir, şair, ədəbiyyat, ədib kimi sözlərin izahı qeyd edilir. Bundan sonra isə Yazı yazmağın əsasları adlı mətn verilir. Üslub və ifadə mətni də kitabda yer tutub. Ədəbiyyat nəzəriyyəsinə aid bilgilər aşılandıqdan sonra ayrı-ayrı şeir və hekayə nümunələri təqdim edilir. Türkiyəli şairlər Şünasinin, Ziya paşanın, Tofiq Fikrətin, Cəlal Sahir bəyin şeirlərindən nümunələr də verilir. Bir-iki söz başlığında müəlliflər məktəblərdə ehtiyacı ödəmək məqsədilə Gənc Azərbaycanımızda hər türlü ehtiyac gördük deyərək kitab yazmalarının məqsədini aşkar etmişlər. Tələsik yazılmış yeni dərsliklər tam qaneedici deyildi. Ona görə də Azərbaycan Demokratik Respublikası 1920-ci ildə müvafiq dairələrin bir sıra hörmətli vəzifə sahiblərini və qabaqcıl müəllimləri yeni tərtib ediləcək dərsliklərin planını müzakirə etmək üçün dəvət etdi. Bu iclasda H.Cavid, A.Şaiq, C.Cəbrayılbəyli, ibtidai təhsildən Pənah Qasımov kimi görkəmli şəxsiyyətlər iştirak edirdilər. İclasa toplaşanlar respublika dövründə dərsliklər üzrə görülmüş işlərə yekun vuraraq, mövcud dərsliklərin nöqsanlarını göstərib, gələcək dərsliklərin yaranması üçün müvafiq plan hazırladılar. Dərsliklə əlaqədar yığıncaqdan 3 ay sonra respublika süquta uğradığından həmin planlar həyata keçmədi (Azərbaycan Respublikası MDA:f.51, 2, sax.4). Məlum oldu ki, keçirilmiş bu iclasdan sonra böyük işlər olmalı imiş. Çox təəssüf ki, sonralar bu dövrdə çap olunmuş dərsliklərin çoxu yandırılıb, məhv edilmişdir. Azərbaycanın qabaqcıl təhsil işçiləri şagirdlərin azadlıq və milli istiqlal dünyagörüşünün formalaşması baxımından sinifdənxaric oxunun vacibliyini başa düşür və bu istiqamətdə səylə çalışırdılar. Bildiyimiz kimi, sinifdənxaric oxu şagirdlərin bilik və savad potensialının artmasına, müstəqillik baxışlarının genişlənməsinə təsir göstərən mühüm amillərdən biridir. Çünki şagird təkcə dərslikdə verilən hekayə ilə kifayətlənsə, həmin məlumat qısa şəkildə başa düşülə bilər. Ancaq sinifdənxaric oxunmuş şeir və hekayələr daha geniş təsir qüvvəsinə malik olur. Bu haqda da maraqlı ideyalar Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə özünəməxsus yer tutmuşdu. Hələ 1910-cu ildə sinifdənxaric oxu ilə bağlı uşaq ədəbiyyatı nümunələri və vəsaitlər yaratmaq sahəsində Qori Müəllimlər Seminariyasının sabiq məzunları olan müəllimlər bir sıra təşəbbüsdə olmuşdular. Onlardan biri 1911-ci ildə müəllimlərin iştirakı ilə keçirilən dördgünlük kurs idi. İbtidai məktəblərdə Azərbaycan dili tədrisi, sinifdənxaric oxu və Azərbaycan dilində ilk qiraət kitabları haqqında pedaqoji kurs adlanan bu tədbir tərəqqipərvər maarif işçilərinin tələbi ilə təşkil edilmişdi. Kursda müəllim S.S.Axundov ana dilindən bir nümunə dərsi demiş, iştirakçılar bu dərsi dinlədikdən sonra geniş müzakirə etmişlər. Daha sonra İkinci il dərsliyinin müzakirəsi olmuşdu. Bu pedaqoji kursun təklifi ilə sinfdənxaric oxunu təmin etmək məqsədi ilə 1911-ci ilin 366

386 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il sonlarından Bakıda uşaqlar üçün Məktəb adlı jurnal nəşrə başladı. A.Şaiq, S.S.Axundov, A. Səhhət, Ə.Nəzmi, Zivər xanım Tağızadə və digər müəllim-yazıçılar uşaqlar üçün şeir və hekayələr yazıb, bu jurnalda nəşr etdirməyə başlayırlar. S.S.Axundovun Qorxulu nağıllar seriyasından çap olunan hekayələri 1912-ci ilin sonunda həmin adla ayrıca kitab şəkildə çap edilib, şagirdlərə çatdırılır (Ağayev Ə.Ə. Pedaqoji fikrimiz: dünənimiz, bugünümüz. Bakı: Elm nəşriyyatı, 2000, s.20-21). ADR-in Maarif Nazirliyinin təşəbbüsü ilə 1919-cu ildə Bakıda çağırılmış 15 günlük müşavirənin səkkizinci iclasında (22 dekabrda) sinifdənxaric oxu həmin iclasın gündəliyinə daxil edildi. Bu müzakirədə sinifdənxaric oxunun müstəsna əhəmiyyəti dərk edilərək, təkcə uşaq əsərləri yazmaq deyil, elm və ədəbiyyatın bütün sahələri üzrə türk dilində uşaq kitabxanaları yaratmaq təklif edildi. Müəllimlər qurultayı, eləcə də, sinifdənxaric oxunun ciddi nəzarət altında saxlanmasını məktəb direktorları və xalq maarifi inspektorlarına tapşırdı. ADR hökumətinin Maarif Nazirliyi təkliflər əsasında müvafiq qərar verdi. Seminar iştirakçıları uşaq ədəbiyyatına bir sıra tələblər vermiş və bu tələblərin yerinə yetirilməsini əsas amil kimi götürmüşlər. Kitab dilinin təmizliyi, sadəliyi, anlaşıqlı olması, estetik və mənəvi tərbiyəvi təsir cəhətdən düzgünlüyü həmin tələblərdən idi. Qeyd olunan cəhətlər şagirdin kitabın dilini başa düşmək və o cümlədən burada olan şəkillərin gözəlliyi, şagirdin zövqünü oxşama səviyyəsi və gigiyenik tələblərə riayət olunması baxımından da diqqət çəkirdi. Bu və bir sıra digər tələbləri özündə birləşdirən kitab nümunəvi adlandırıla bilərdi ci ildə D.Əfəndiyevin Pul dəlisi, Q.R.Mirzəzadənin Dövlətli sərçə və dişli siçan, 1919-cu ildə Ə.Dainin Qanqal şeiri, Əsgəri nəğmələr, Mahnılar, M.Sirrinin Xoruz döyüşü (məktəb pyesi), M.Ağahəsənin Milli nəğmələr, Ə.Cavadın Dalğalar, H.K.Sanılının Yeni şərqilər kimi şeir və hekayələri çap olundu. Bu zaman Respublikanın istiqlaliyyətindən ruhlanan C.Cabbarlı, H.Cavid, M.Hadi, A.Şaiq, Ş.Əfəndizadə, S.Mənsur və başqalarının milli istiqlal mövzulu şeir, hekayə və iri həcmli əsərləri də özünəməxsusluğu ilə seçilirdi. Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə digər dərsliklər vasitəsilə və mətbuatdan istifadə etməklə şagirdlərə vətənpərvərlik və istiqlal hisslərinin aşılanması mühüm yer tuturdu. O dövrün mətbu orqanlarında buna rast gəlmək mümkündür. Türkiyənin böyük şairi və ictimai xadimi Ziya Göyalpın Bakıda çıxan Məktəb (1918, 5-N.İ) jurnalında nəşr edilmiş İlahi başlıqlı şeirində ümumtürk faciəsindən belə xəbər verilirdi: Uca tanrı, biz ki, yavru türkləriz, Sənə gəldik Vətən üçün duaya. Yurdumuzun nicatını diləriz, Əlimizi açdıq iştə səmaya... Hüseyn Cavidin: Səni qurtararsa, qurtarar birlik, Çünki birlikdədir fəqət dirilik - misraları əslində milli istiqlala bir çağırış şüarı idi (Ağayev İ.M. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan şeiri. Bakı, Elm, 2002, s.93) ci illərin milli istiqlal şeiri zəngin tarixi ənənələrə söykənməklə milli ədəbiictimai zəminin on illərdən bəri apardığı mübarizənin davamı və nəticəsi idi. Bu illərdə Azərbaycan milli-istiqlal şeirini bir tərəfdən əvvəlki nəslə aid olan M.Hadi, H.Cavid, A.Şaiq, A.Səhhət kimi görkəmli söz ustadları təmsil edirdisə, zaman keçdikcə Ə.Cavad, B.Mürşid, C.Cabbarlı, Davud, Ə.Dai kimi gənc şairlər də fəaliyyət göstərməyə başladılar. Eyni zamanda, həmin dövrün poetik nümunələri Azərbaycan, İstiqlal qəzetlərində, habelə Qurtuluş və s. jurnallarda nəşr edilmişdir. 367

387 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ci illərdə yazılmış şeirlər ictimai ideyası ilə böyük tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. Həmin dövrdə yazan şairlərin müraciət etdiyi əsas mövzu Vətən, Vətənin qorunması idi. Əhməd Cavadın Ordumuza ərməğan. Ey əsgər adlı şeiri əsgərlərə istiqlal uğrunda mübarizədə inam hissi aşılayır cu ilin əvvəllərindən Azərbaycan Demokratik Respublikasının sinifdənxaric oxu ədəbiyyatı yeni mövzularla diqqəti cəlb edir. Azərbaycan ordusuna dair yazılmış şeirlər həmin silsilədəndir. Hacı Səlim Səyyahın Səlam olsun sizə ey millətin gəncləri, Ey bu Vətən gülzarının-qonça-müəttər gülləri şeiri buna bariz nümunədir ( Azərbaycan qəz., 1919-cu il, 204). Bədrəddin Seyidzadənin Vətənim şeirində Azərbaycanın təbiəti tərənnüm olunmuşdur: Sıldırımlı qayaları, dağları, Yaylaqları, səhraları, bağları. Daşqın, coşğun, selli nefti, yağları - Xəzinələr ocağıdır vətənim... ( Azərbaycan qəz., 1919, 7 avqust, 245). Bu dövrdə Üzeyir Hacıbəyov, Məhəmməd Hadi, Cəfər Cabbarlı, Hüseyn Cavid, Fərhad Ağazadə kimi maarifpərvərlərin öz məqalələrində, şeirlərində, hekayələrində doğma yurd, ona məhəbbət, hörmət hisslərinin tərənnümü şagirdlərin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmalarına müsbət təsir edən hal kimi qiymətləndirilirdi ci illərdə gənc şair Əliağa Vahidin Qarabağın erməni işğalına qarşı yazdığı şeirlər, o cümlədən Əsgər şeiri çap olunaraq, yayılmışdı. Qeyrətli kişi qan axıdırdı zəlinə, Qoymaz girə əduni o hərgiz Vətəninə ( Hürriyyət, 10 avqust, 1919). Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə fəaliyyət göstərən şairlərdən biri olan Əbdülxalıq Cənnəti Bayraq, Sancaq və Bayrağımız adlı 3 şeirini bir-birinin ardınca nəşr etdirmişdi. Olsa meydanda gər şəqqaküşə bayrağımız, Düşmənin qəddini etməzmi duşa bayrağımız?! misralarında Azərbaycan bayrağına məhəbbət tərənnüm olunurdu ( Azərbaycan qəz.,1919, 13 noyabr, 321). Davud imzalı şairin misralarında Azərbaycan bayrağı, onun üzərindəki ulduzun təsviri özünəməxsusluğu ilə diqqəti cəlb edirdi: Üzərində göründükcə ulduzu, Şeir söylər sənə nazlı türk qızı. Sən çırpındın, sən yüksəldin, göründün, Və tanıtdın millətlərə sən bizi ( Azərbaycan qəz.,1919, 14 dekabr, 343). Həmin dövrü səciyyələndirən cəhətlərdən biri də dövlət atributlarından olan bayrağın tərənnümü idi. Kiçik yaşlı şagirdlərdə vətənpərvərlik duyğularını möhkəmləndirmək məqsədilə Məktəb jurnalında dərc edilmiş Bayrağım adlı bir mətnə diqqət yetirək: Azərbaycanın müstəqilliyini Avropanın böyük dövlətləri tanımışdı. Bütün Azərbaycanda böyük bayram idi. Atam bu bayramda məndən necə hədiyyə istədiyimi soruşdu. Mən də bir bayraq almasını rica etdim. Sevgili atacığım könlümü qırmadı. Mənə ay-ulduzlu, üçrəngli bir bayraq aldı. Çoxdan bəri belə bayrağımın olmasını arzu edirdim. Axırda şükür olsun ki, muradıma yetdim. Hər zaman asılmış bir bayraq görsəm, dayanıb ona baxıram, onun sağa-sola dalğalanması, ay-ulduzu o qədər xoşuma gəlir ki, tamaşasından doymuram. Bayram günlərində küçələrə çıxıram, dükanları, evləri, bağları, bulvarları şanlı byraqlarımıza dönə-dönə tamaşa edərəm. Əsgərlər keçərkən də mən onlara tərəf yüyürərəm, gözlərimlə o bayrağı araram. Ona dönə-dönə, ta gözümdən qeyb olana qədər baxaram, düşünərəm, sevinərəm. 368

388 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Əsgərlik dünyada ən çox sevdiyim bir məsləkdir. Əsgər olmağa böyük həvəsim var. Bayrağım yatağımın baş tərəfində durur. Hər sabah qalxar, bayrağı öpərəm: Sevgili bayrağım, arzum budur ki, böyüyəm, əsgər olam, səni qaldırıb şanlı Vətənimizin namusunu xain düşmənlərdən mühafizə edəm. Bayrağımı gündə bir neçə dəfə ziyarət edirəm. Hər dəfə oxşaram, üzümü ayına-ulduzuna sürtürəm. Bir gün atam görərək: - Bayrağı bu qədər nə üçün sevirsən? deyə soruşdu. Cavab verdim ki, bu bayraq xain düşmənlərin xəyanaətini, islam, türk paxıllarını mənə xatırladır. Bu bayrağı qaldırıb onları məğlub etmək istərəm. Vətənə olan məhəbbətimi bununla isbat etmək istərəm. Atam çox məmnun oldu, qarşıdan gələn Novruz bayramı üçün mənə əsgərlik paltarı və silah aldı. Bilirsiniz, indi nə qədər sevinirəm, bayramın gəlməsini gözləyirəm. Hərdən əsgərlik əlbisəmi geyirəm, tüfəngimi asıram, bayrağımı qaldırıram, bir əsgər kimi dururam. - İrəli! Bir, iki! Bir, iki! (Azərbaycanlı, Məktəb jurnalı, 1920, 2, s.7). Hekayədə Vətənə, onun atributlarından olan bayrağa dərin məhəbbət və hörmət öz əksini tapmışdır. Belə ki, Vətənini həddindən artıq sevən şagird tərəfindən söylənilən hekayə nəinki ibtidai sinifdə təhsil alan hər bir şagird, o cümlədən hər bir insan üçün örnək ola bilər cu ilin ortalarından etibarən C.Cabbarlı, Ə.Cənnəti, Davud və başqalarının şeirlərində bayrağa olan sonsuz məhəbbət açıq-aydın sezilirdi cu ilin 29 avqustunda Cəfər Cabbarlının Azərbaycan bayrağına adlı məşhur poetik incisi meydana çıxır. Gənc şairin böyük sevgisi, onun iftixarla dediyi: Buraxınız seyr edəyim, düşünəyim, oxşayayım, Şu sevimli, üç boyalı, üç mənalı bayrağı misralarında hərarətlə ifadə edilmişdir (Ağayev İ.M.XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan şeiri. Bakı: Elm, 2002, s.100). Azərbaycan bayrağı ən geniş təzahürünü, fikrimcə, Azərbaycanın Dövlət Himnində tapıb. Belə ki, sözləri Əhməd Cavad, musiqisi isə Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən yazılmış bu əsər sözün əsl mənasında mübarizə, qəhrəmanlıq və nailiyyət təntənəsi idi. Şagirdlərin dərslikdən əlavə sinifdənxaric oxu kitabları oxuması üçün A.Səhhətin Bağça, İki dost, Ana və bala, S.S.Axundovun Qorxulu nağıllar, H.Cavidin Öksüz Ənvər, Məsud və Şəfiqə, Ə.Dainin Uşaq və quş ( Məktəb jurnalı, 1918, 3), Aslan və qurd ( Məktəb jurnalı, 1920, 1) kimi əsərləri məktəblilərə təqdim olunurdu. Ə.Dainin Uşaq və quş şeirinə nəzər salsaq, görərik ki, burada quşun dili ilə uşaqlara bilik, savad almağın vacibliyi izah olunur: Uşaq: Uçma, dayan, gözəl Quş, Səsin gəlir mənə xoş. Çox sevirəm mən səni, Gəl et fərəhnak məni. Gedək, qəfəs içrə mən Verim sənə çoxlu dən. Nəğmə oxu hər zaman, Mən də olum şadman. Quş: Doğru deyirsən, gözüm, Bax, sənə var bir sözüm. Sözlərimə as qulaq. 369

389 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Mən səndən ollam uzaq: Xoşlamıram mən səni, Çün məktəbə getmirsən, Elm təhsil etmirsən. Elmin yoxdur, avamsan, Əl çək məndən, balam, sən. Elmsiz ilə heç kəs Yoldaş olmaz, səsin kəs! (Azərbaycan klassik uşaq ədədbiyyatı antologiyası. Bakı: Elm, 1998, s.162). Adlarını çəkdiyimiz əsərlərin hər biri sinifdənxaric oxu üçün yararlı hesab edilir, şagirdlərin milli vətənpərvərlik və milli istiqlal ruhunda tərbiyəsində xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Beləliklə, Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə tərtib olunan dərsliklərdəki mətnlər ibtidai sinif şagirdlərinin Vətən və istiqlal ruhunun oyanmasında özünəməxsus rol oynamışdır. Belə ki, ibtidai siniflər üçün yeni dərsliklərin yazılması, həmin dərsliklərdə şagirdlərə vətənpərvərlik, milli istiqlal hissinin aşılanmasını ifadə edən mətnlərin verilməsi, sinifdənxaric oxu ilə bağlı bir sıra hekayə və şeirlərin çapı azadlıq, milli istiqlal istiqamətində görülən ən vacib işlərdən olmuşdur. ƏDƏBİYYAT 1. Ağayev Ə.Ə. Pedaqoji fikrimiz: dünənimiz, bugünümüz. Bakı: Elm nəşriyyatı, Ağayev İ.M. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan şeiri. Bakı: Elm, Azərbaycan qəz., 1919-cu il, Azərbaycan Respublikası MDA: f.51, 2, sax.4 5. Azərbaycan qəz., 1919, 13 noyabr, Azərbaycan qəz., 1919, 14 dekabr, Azərbaycan klassik uşaq ədəbiyyatı antologiyası. Bakı: Elm, 1998, Bayrağım. Məktəb jurnalı, Azərbaycanlı, 1920, 2, s.7 9. Cavid H. və Şaiq A. Ədəbiyyat dərsləri. Bakı: Dai Ə.Əsgəri nəğmələr. Bakı: Hökumət mətbəəsi, Əfəndizadə A. Son Türk əlifbası. Bakı: Seyidzadə B. Vətənim şeiri. Azərbaycan qəz., 1919, 7 avqust, Vahid Ə.A. Əsgər şeiri. Hürriyyət qəzeti, 10 avqust 1919-cu il. ÇOCUK EDEBİYATI NEDEN GEREKLİDİR Nurdan DAMLA Araştırmacı-Yazar Ankara / TÜRKİYE [email protected] ÖZET İçinde bulunduğumuz teknoloji çağı bireyleri yalnızlaştırmıştır. İleri teknolojinin yoğun atmosferi; tepkisiz, duyarsız, sevgisiz ve niteliksiz fertler türetmiş olduğu küresel gerçeğimizdir. Bu meyanda bireylerin içsel inkişafında çocuk edebiyatının rolü yadsınamaz bir gerçektir. Ki; çocuk edebiyatı bir toplumun en önemli kültür öğesidir. Bu estetik çabada üretken ve dinamik beyinlere ihtiyaç vardır. Toplumda üretken zihne sahip bireylerin yetişmesinde, aile ile başlayan eğitim sürecinde genç nesillerin üretkenliğini artıracak, hedeflerini sağlamlaştıracak, düzgün ve tutarlı projeler üretmek durumundayız. Onların hayal gücünü kamçılayacak, ruhsal duyuş ve derinliklerini artıracak, insani erdemlerini besleyecek materyaller çocuk edebiyatı vasıtasıyla gerçekleşebilir. Çocuk Edebiyatı bu meyanda bir köprü görevi görecektir. Bu bağlamda nitelikli ve edebi inceliği mukim eserlere ihtiyaç vardır. Küçük yaşlardan itibaren edebî eserlerle meşgûl olan çocuk, kısa süre içerisinde kendi yeteneklerinin farkına varacaktır. Kendi içsel derinliğini uyaracak ve dilin beş temel becerisini (okuma, yazma, dinleme, konuşma, gramer) geliştirecektir. Çocuğun gelecekte üretken 370

390 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il bir zihne sahip olabilmesi için geniş bir hayal gücüne sahip olması gereklidir ki bu da ancak onun kelime hazinesinin genişliği ile mümkündür. Zira kişinin hayal gücü, kullandığı kelimelerin sayısıyla doğru orantılıdır. Çocuğa kelime haznesini geliştireceği imkanı sağlamak ise yazar, şair ve sanatçılarımızın Çocuk Edebiyatı alanında yapacakları, bireysel gelişime yönelik profesyonel çalışmaları ile mümkün olacaktır. Çocuk edebiyatı alanında Türk halkları olarak ortak öğelerimizi koruma altına almak durumundayız. Bu meyanda uzun soluklu ve sağlam projelere ihtiyaç vardır. Özgün ve orijinal olanı üretmek, korumak ve desteklemekle başlayacak olan bu süreç; üretken ve dinamik beyinlerin beslenmesiyle inkişaf edecektir. WHY CHILDREN'S LITERATURE IS REQUIRED Nurdan DAMLA Writer ABSTRACT The current era of technology, isolated the people individualy. The global reality is busy atmosphere of advanced technology caused unresponsive, insensitive, unloving, unqualified people. In this context the role of children's literature is an undeniable fact that, in a society of children's literature's most important cultural element. In this aesthetic endeavor, productive and dynamic brains are needed. Educating the community of individuals with productive mind andstarting with the family will increase the productivity of young people in the educational process, strengthen the objectives and it has to produce a smooth and consistent projects. "Children's Literature" will serve as a bridge in this connection.whip their imagination, to increase the depth of spiritual feeling and human virtues, feed materials may occur through children's literature. In this context, quality and fineness of literary works required. From an early age children engaged in literary works and in a short time will start to realize their own capabilities. In this manner children maintain their own inner depth and the five basic skills of language(reading, writing, listening, speaking, grammar) will improve. Their minds have to be productive in the future and only this is possible if their vocabulary strong enough.. Because the person's imagination is related to the number of words they used. Children's Literature in the field of poets and artists in their individual professional will be able to work towards improvement They provide a opportunity to develop the child's vocabulary. To protect the Turkish Children's literature we must maintain our common context literature and it s obvious that solid long-term projects are needed. The unique and the original one to produce, maintain and support the process has to start, productive and dynamic minds will develop eventually. GİRİŞ Modern zamanların insanı gitgide ıssızlaşan bir dünyanın içine çekilmektedir. Son derece ışıltılı ve bir konforlu bireyselliğin içinde gitgide yalnızlaşıyoruz. Teknolojinin dev dişlileri bizi medeniyetin üst düzey basmaklarına çıkarırken öte yandan insani erdemlerimizi tar-ü mar etti. Bu kısır döngü çocuklarımızın lalü dür dünyasınıda etkisi altına almış bulunmaktadır. Bütün bunların temelinde zamanında ve ortamında iyi eğitilememiş. Ve hayal, duygu, sevgi ihtiyaçları yeterince karşılanmamış çocukların gelecekte duygusuz ve duyarsız tipler olarak karşımıza çıkmakta olduklarını ortaya koymaktadır. Oysa teknolojik eğitime verdiğimiz değer ve önemin çok az bir kısmını genç beyinlerin duygu potansiyeline ayırmış olsaydık o günün çocukları bu günün mutlu ve tatminkar bireyler olarak çevreye dehşet saçma yerine huzur ve mutluluk taşıyacaklardı. Bütün bu gerçeklikle yola çıkarak diyoruz ki; bir çocuk küçüklüğünde iyi bir duygu ve irade terbiyesi almazsa gelecekte toplumun problem odağı olabiliyor. Bugün dünya gündemini meşgul eden çocuk canavarlar- ebeveyn katili tabir ettiğimiz tiplemeler insan derununda var olan estetik duygu ve sevgi tatminsizliğinin yüz kızartıcı örneğidir. Teknolojik oyunların salt şiddete ve saldırıya yönlendirdiği bu yavrular ruh ve duygu düzeyinde tatminsiz kaldıkları için bu boşluğu farklı şekilde gidermektedirler. Bu bağlamda çocuklar için hazırlanmış duygu, hayal, düşünce, kalp ve akıl tatmi,nini sağlamış eserlerin onlar üzerindeki yaptırımı tartışılmazdır. Sevinmesi gereken yerde donuklaşan, üzülmesi gereken yerde toplumdan uzaklaşan, incelik ve adap gereken yerde işi lauballiliğe vuran yavrularımız var. Yerinde ve zamanında eğitilmemiş ve ulaşılamamış yürekler bu günün ebeveyn katili çocukları olarak karşımıza çıkmıştır. Insan eğitimin temel noktası çocukluk dönemi olması hasebiyle ele aldığımız konunun hasssiyetine dikkat çekmek isterim. Innsalık bu gün küresel bir sorunla karşı karşıyaysa eğer; 371

391 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» okullarda çocuk caniler o tertemiz masum ve minik elleini kana buluyorsa temelde gerekli ahlaki donanımı ve erdemleri kuşanamamış olması gerçeğiyle yüzleşmekteyiz. EĞİTİMSİZLİK SUÇA İTİYOR Değerli Katılımcılar! Insanlık bu gün küresel bir bela ile karşı karşıyadır. Darp, şiddet, yaralama, cinayet vakaları Hırsızlık, yalancılık, aldatma Mazoşist tavır ve tutumlar Uyuşturucu, sefahet ve ahlaki yoksunluk Kutsla ve büyüklere saygının tükenmişliği Küfür, tehdit ve şantaj Çocukluk dönemine indirgenmiş cinsel istismar Kin, nefret içeren tutum, söz ve davranışlar Etik değerlerin tarümar olması Intihar ve yaralama Egozim, hedonizm ve narsizim yanlısı kişilik modelleri Ahlaki cehaletin artması; mili v eahlaki değerlere karşı aymazlık ve insna saygının kalmaması 1 gibi problemle küresel bazda bir problemdir de 9251 çocuk mahkemesi kurulurken, 2005 te bu oran ve 2010da ise adli toplam çocuk suçlu cezai suçla hakim karşısına çıkıyorsa bunda çocukluk çağı eğitim, modelleme ve yönlendimeinin eksikliğine de eğilmemiz gerektiğini düşünüyorum. 2 Ortaya konan istatistik bilgiler bu nevi vakaların temelinde eğitilmesi ve donatılması gereken körpecik dimağların sevgi yoksunluğu vardır. Bakınız; Cezaevindeki çocukların yüzde 7 si okuma-yazma bilmiyor, yüzde 9 u okuyup yazabiliyor. Cezaevindeki her 100 çocuktan 37 si ilkokul, yüzde 18 i ortaokul, yüzde 4 ü lise mezunu. Eğitim seviyesi düştükçe suçluluk oranı yükseliyor. Suç işledikleri sırada öğrenci olanlar cezaevindeki çocukların yüzde 25 ini oluşturuyor. 3 Son 5 yılda güvenlik birimlerine gelen veya getirilen çocuk sayısındaki artış yüzde 88 civarındadır. Toplum olarak bilim adamları yetiştirmemiz gerekirken suç dosyası kabarık, sabıkalı insanlar yetiştirdiğimiz realitedir. Okul sıralarında oturması gereken çocuklarımız sanık sandalyesinde oturuyorlar. Esasında suçlu olan çocuk değil, ona zamanında ve gereken eğitimi veremeyen bizleriz. Hiçbir çocuk doğuştan suçlu doğmaz. Onları suça iten bizleriz. Kalem tutması gereken eller silah tutmaya başlamışsa eğer şöyle bir durum muhasebesi yapma durumundayız. Başta aileler olmak üzere devletin ilgili tüm birimlerinin, eğitim kurumlarının ve sivil toplum örgütlerinin çocuklara sahip çıkması gerekmektedir. İstatistikler gösteriyor ki eğitim olanaklarından yoksun çocuklar suça daha kolay itiliyor. Türk Halkları Çocuk Edebiyatçıları olarak bu küresel soruna el birliğiyle çare bulmamız gerekiyor. ÇOCUK EDEBİYATI NEDEN GEREKLİDİR Global Dünya gündeminde Çocuk Edebiyatına baktığımızda bu alanın her devir toplum ve ortamda vazgeçilmez ve gerekli bir ihtiyaç olarak benimsendiğini görmekteyiz. Yazın kültürünün oluşmadığı ilk dönemlerde sözel kültür ürünleri ile yola çıkılarak ninni ve masal türevlerinin işlevi tartışılmazdır. Bu meyanda çocuğa yönelik ilk kitap milatan önce VI. yy. da Hindistan da kaleme alınmıştır. Şehzade eğitmeni bir Brahmanın Fabl tarzıyla hazırladığı ilk hikayelerden tutun aynı Bkz. B.David Brooks and Mark E.Kann, What Makes Character Education Programs Work? Educational Leadership, Caharacter, Education, Volume 51 Number3Novamber

392 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il yüzyılda Konfüçyüs ün Çin klasiklerini toparlayarak çocuk anlayışına sunmasına kadar her zaman ve zeminde ihtiyaç olarak görülmüştür. Matbaanın icadıyla başlayan Aydınlanma Çağı nda her alanda yapılan yenilikten çocuk edebiyatı da nasibini almıştır. Çocukların zihinsel ve ahlâkî gelişimlerinde önemli yeri bulunan bu edebiyat türü geleceğin mimarı olan çocuklarımııza bir nevi rota ve harita görevi görmektedir. Bu vesileyle oldukça hassas bir konu ve çok ince bir sanat anlayışıyla ele almak gerekmektedir. O minik dünyaların şahsiyet tezgahında ahlaki erdemleri ilmek ilmek işlemektir çocuk yazını. Bu özel alanda ancak özel kabiliyetler ve çok ince duyarlılığa sahip, özel zevkli kişiler ilgi duyabilir ve Ince bir işçilik anlayışıyla bu alanda kalem oynatabilirler. Çocuk edebiyatı ürünlerinin çocuğun gerek sosyal ve gerekse ahlaki yapılanmasında birçok olumlu tesiri söz konusudur. İncelik ve duyarlılık, yardımseverlik, dayanışma ve paylaşma, iyimserlik, toplumsal temel ilkeleri benimseme, görgü kuralları, sorumluluk, iş birliği, başarısızlığı kabullenme gibi değerleri öğretme; anne-baba, kardeş, arkadaş, doğa ve hayvan sevgisi kazandırma; çalışmanın önemini kavratma; çocuğun yaratıcılığını ortaya çıkarma; algılama ve yorumlama yeteneğini geliştirme gibi fonksiyonları kazandırmakta önemli bir faktördür. Bu bağlamda edebiyat kaliteli insan-faydalı birey yetişmesinde olumlu katkılar sağlamaktadır. Evrensel değerlerin yanı sıra toplumsal değerlerin korumasında da köprü görevi görmektedir. Bu perspektiften bakılacak olursa çocuk edebiyatı tohum mesabesindedir. Tohum küçük bile olsa yeşerdiği alan itibariyle gür ve gümrah olur. Meyvesiyle ve şekliyle nice nesilleri doyurur. Bir çocuk çocukluğunda aldığı terbiye tohumlarıyla inkişaf eder ve neşvünema bulur. Bu sebeple çocuğun hayal gücünü destekleyen eserler onun ufkunu renklendirecektir. Zira hayali olmayanın gerçeği olamaz. Hayal kurmasını beceremeyenler sanatsal bakış açısından yoksun kalırlar. Nail Almastrong Aya çıkma serüvenini çocukluk hayalleri üzerine bina etmiştir. Hayal hedeftir, ufuktur ve inançtır. Modern zamanların çocukları yalnız bireylerdir. Hayalleri ellerinden almıştır. Düşlerle arasına buzdan duvarlar örülmüş ve ufukları dar kalıplarda şekillenmeye terk edilmiştir. Oysaki onların ilgi ve ruhsal ihtiyaçlarını karşılayan fakat her şeyden önce çocuğun zevkle okuyacakları eserlere ihtiyaç vardır. Zira çocuğun ahlaki duruşu yaşamda ki yerini belirler. Onun ahlaki bütünlüğü ile örüntülü bir edeplendirme ve terbiyelendirme sürecinde iyi yapılmış çocuk edebiyatı eserlerine ihtiyaç vardır. Türk Halkları Edebiyatçıları olarak bizler ahlaki bazda yapılan müthiş bir tahşidatı yeniden yapılandırma ve onarma durumundayız. Fert bazında, devlet bazında ve evrensel bazda bu ahlaki yapılanmaya ihtiyaç vardır. Bu yapılanma edebi sahada ki ince anlayışın ve işleyişin var olması ve benimsenmesiyle gerçekleşebilir. İnsanımızın ruhsal derinliklerine inerek onların ruhuna, kalbine, aklına ve duygusuna hitap eden, insani değerlere vurgu yapan edebi eserler üretmek durumundayız ki bu da her türlü alışkanlığın ve şekillenmenin oluştuğu çocukluk döneminde başlamaktadır. Devraldığımız dünyayı bizden sonra ki nesillere insani erdemleri yüksek, aklı başında, vicdanı hür, duygusu ince, nazik ve modern bireylere devretmek durumundayız. Bu edebi anlayışı kazandırmak ve donanımlı bireyler yetiştirmek için edebi yönü yüksek yapıtlara ihtiyaç vardır. Bu sade bizim meselemiz değil globalleşen dünya gündeminde her kesimin önemle üzerinde durulması gereken ortak bir meseledir. Şahsiyet oluşumunda özgüveni yüksek, ulusal ve evrensel değerlerle donatılmış çocuklar yarının mimarları ve beyin inşacıları olacaklardır. Ki bu aşamada çocuk edebiyatı yeni nesillerin dimağ inşasında toplumların olmazsa olmazı mesabesindedir. Yitirilen insani değerleri yeniden kazanmak ve hasar gören toplumsal yönlerimiz yeniden onarmak için biz çocuk edebiyatçılarına her zamankinden daha çok iş düşmektedir. Bu anlamda çocuk edebiyatı ince zevk ve estetik algısının gelişmesine zemin hazırlayan önemli bir açılımdır. Çocuk bu vesileyle hayatı tanır, insnaı keşfeder, çevreye ilgi duyar. Kendini, teknolojik hapishanelere kapatan yeni nesilin edebi yapıtlarla dış dünyayı gözlemlemesi önemlidir. Çocuk düş gücünün gelişmesine katkı sağlayacak olan fantastik öğelerin dozajı iyi ayarlanmalıdır. Bu gün Fantastik Çocuk 373

393 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Edebiyatı adı altında piyasaya sürülen bazı ürünler her türlü ahlaki yapılanmadan yoksun ve bir o kadar sanatsal algıdan eksiktir. Müstehcenliği ve cinselliği körükleyen, sihir, cadı peri masalları gibi kavramları gündeme taşıyan eserlere karşı alternatif yapıtlar üretmek durumundayız. Çocuk kitaplarının okuma eğitimi dışında çocuğun düşünce ve duygu dünyasının gelişimi ile eleştirel ve yaratıcı düşünme becerisi kazanması üzerinde de birçok katkısı vardır. Çocukların okudukları eserlerden edindikleri değer yargıları, yaşamları boyunca onlara rehberlik edecektir. Bu da çocuğu hayata hazırlama özelliği taşıdığı için her zemin ve ortamda gereklidir. Kendine güvenen, başarma isteği ve çabası içinde olan, çevre bilinci gelişmiş nesilleri yoğurmak sevdasındayız. Çocuğun sosyalleşme sürecini çabuklaştıran bu alan onun dikkat geliştirme, güzellik ve estetik algıyı keşfetme, gerekli dil gelişimini sağlama, hayal ve düşünce yeteneğini geliştirme, üretken, duygusal ve zihinsel açılım içinde olan, kişilikli bireyler yetiştirmede çocuk edebiyatının katkınsın büyük olduğunu söylemek durumundayız. Sanat algısına ve ruhuna sadık kalınarak hazırlanmış, bilgiyi doğru veren, sade ve çocukta hayat boyu okuma arzusu uyandıracak eserler çocuğa şahsiyet kazandırma adına köprü görevi görmektedir. Unutmamalıdır ki; iyi eser çocuğu aşırı duyarlı değil, hassas ve uyanık olmasını sağlar. İyi eserler çocuklara doğada ve insanlarda var olan hiçbir şeyi küçümsememeyi öğretir. Okuma becerisinin geliştirilmesinde de çocuk edebiyatının tartışılmaz bir yeri vardır ve çocuk edebiyatının en temel işlevlerinden biri çocuklara okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırmaktır. Keyif duyarak okuduğu kitaplar neticesinde çocukta okuma, zamanla bir alışkanlığa dönüşecektir. Aynı zamanda çocukların dil bilinci ve sevgisi kazanmasında, kelime dağarcığını zenginleştirmede büyük payı bulunmaktadır. Bilhassa sözlü edebiyat geleneğimize ait türlerden tekerlemeler ve bilmeceler hem çocuğun dil gelişimini hem de kelime dağarcığını zenginleştirmek açısından oldukça yararlıdırlar. Değer kazandırmaya yönelik unsurların nitelikleri ve bu unsurların çocuğa hangi düzeyde sunulduğu da çok önemlidir. Anlatının seviyesinin çocuğun seviyesiyle eşdeğerde olmasına önem verildiği gibi eğitici öğelerin de çocuğun gelişim seviyesine uygunluğuna dikkat edilmelidir. Çocuk edebiyatı ürünleri; hem dil ve anlatım, hem de seçilen konular açısından, çocuğa görelik ilkesinden hareket edilerek ortaya çıkarılan eserler olmalıdır. Yaşadığımız dünyanın gerçekliğinden, baskıcılığından, kurallarından uzaklaştırarak çocukların yenidünyalara yelken açmalarına imkân tanımak ve bilimin kesin kurallarıyla hâkim olduğu dünyamızda yeni ufuklar keşfetmelerini sağlamaktır. Hayatta başarılı, insan ilişkilerinde kendini ifade edebilen, karşısındakini de anlayacak hassasiyete sahip, olaylar ve fikirler üzerinde düşünebilen, yorum yapabilen, dünyada var olan çeşitliliğin ve güzelliğin farkında olan bireyler haline gelebilmesi için edebiyatla çocuk ilişkisi kurulmalıdır. Kitap aracılığıyla çocuklar, dünya hakkındaki bilgilerini geliştirdikleri gibi kendilerine ait duyarlılıklarını, hayal güçlerini, yaratıcılıklarını ve iletişim becerilerini de geliştirirler (Demircan, 2006). Çocuğun, bilişsel, duyuşsal, kişilik ve toplumsal gelişiminde, kelime hazinesinin zenginleşmesinde, düşünme yeteneğinin, hayal gücünün gelişmesinde, eleştirel bir bakış açısı kazanmasında; oyun, eğlence, estetik haz alma, sosyalleşme, hayatı öğrenme gibi ihtiyaçlarının karşılanmasında çok önemli bir yere sahiptir. Bu manada iyi yapılmış çocuk edebiyatı; a. Çocuk algısını açar. Ruhuna canlılık verir, yaşama gücünü artırır. Hayatın acı tatlı yanlarını tatlı bir üslupla anlatarak onu realiteyle yüzleştirir. Yaşamı tanımasına yardım eder. Çocuklar yaşamı ve yaşama yollarını öğrenmek için edebi eserlere ihtiyaç duyarlar. b. Çocuk yerine göre üzülmeyi, yerine göre sevinmeyi, ağlamayı ve duygulanmayı edebi anlatımla öğrenir. Bu da onun hayatı daha dengeli kavramasına yardım eder. c. Edebiyat bir rehberlik kaynağıdır. Çocuğun kendini tanıyarak davranışlarını değiştirmeye yarayacak edinimler kazanır. Bilmediği, görmediği, duymadığı dünyaları ve şahısları içsel donatılarıyla duyar, tanır, görür ve hisseder. 374

394 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il d. Edebiyat yaratıcı etkinlikleri özendirir. Çocuklar, başka alanlardaki yaratıcı etkinliklere geçmek için bir sıçrama tahtası olarak edebiyata gereksinim duyarlar. Başka sanatlarla ilişkileri bulunan zengin bir programın eşliğinde üretkenliğe yönelten okuma etkinlikleri sayesinde bir sanat, başka bir sanatı desteklemiş, beslemiş olur. Okuma, çocuğu resim çizmeye ve dramatik sanat alanlarında ritmik yorumlamalar yapmaya özendirir. Çocuklar okuma ve dramatik sanat alanlarında ne kadar zengin yaşantılar edinirlerse yaşamın öteki yaratıcı alanlarında da o kadar zengin bir kişiliğe sahip olurlar. e. Hayal dünyasını fark eder. O içsel derinlikte renkleri, şekilleri, kavramları ve dünyaları keşfeder. Içsel alemde ki zenginliğini hisseder ve kendine olan özgüveni artar. f. Edebiyat içsel yapılanmayı destekler. Aklın ufkunu açar. Ruhun genişliğini keşfettirir. Kalbin ritmini hissettirir. Dünya görüşünü etkiler. g. Edebiyat güzel bir dil demektir. Çocuklar kendi dillerini geliştirmek için edebiyat eserlerine gereksinim duyarlar. Edebi inceliği kavramış bir çocuk düzgün konuşma ve kendini ifade etme becerisini elde eder. İYİ DİL İYİ ESER DEMEKTİR Çocuk dili evrenseldir. Onlar dünyanın her tarafından aynı dili konuşmaktadırlar. Aynı şeylere gülerler, aynı olaylardan zevk alırlar, aynı durumdan hüzünlenirler. Bu sebeple çocuğun kendi iç dinamizmi ile olan örüntüsünde onun dil düzeyini iyi yakalamış eserler her zaman gereklidir. Bu dili biz edebiyat sahasında görmekteyiz. Bu saha iyi değerlendirilebilirse dünya barışına katkı sağlanabilir. Doğal duyarlılığı artıran, dilin güzelliğini keşfeden, metnin sağlamlığını hissettiren, çocuğa göreliği esas alan, kurguyu çekici ve serüveni akıcı kılan, kelime hazinesini zenginleştiren eserler her zaman çocuklar tarafından zevkle okunup sevilmişlerdir. Konuşmanın akıcılığını ve düzgünlüğü sağlayan, dilin arı duru ve aslına uygun kullanılmasına zemin hazırlayan bu alan yadsınamaz bir yapılanmadır. Zira iyi eser doğru dili öğretir. Konfüçyüs e: "Bir ülkeyi yönetmeye çağrılsaydınız yapacağınız ilk iş ne olurdu?" diye sorulduğunda büyük filozof, şöyle cevap vermişti: "Hiç kuşkusuz, dili gözden geçirmekle işe başlardım. Şöyle ki: Dil kusurlu olursa, sözcükler düşünceyi iyi anlatamaz. Düşünce iyi anlatılmazsa, yapılması gereken şeyler doğru yapılamaz. Ödevler gereği gibi yapılmazsa, töre ve kültür bozulur. Töre ve kültür bozulursa, adalet yanlış yola sapar. Adalet yoldan çıkarsa, şaşkınlık içine düşen halk, ne yapacağını, işin nereye varacağını bilmez. Işte bunun içindir ki dil, çok önemlidir!" Bu sebeple Türk Halk Edebiyatı Temsilcisi olan bizler güzel Türkçemizi en iyi şekilde kullanarak evlatlarımıza kültürel miraslarımızı örselemeden ve zedelemeden devretmek durumundayız. Bu etkileşim ve organizasyonlar esasında edebiyata, insana ve kültüre verilen bir emektir. Bu emekten dolayı Üniversitemizin değerli elamanlarını tebrik ediyorum. SONUÇ OLARAK Değerli Katılımcılar! Çocuklarımız bizden sevgi, şefkat, merhamet beklerler. Bu gibi erdemlerin yanı sıra paylaşma, işbirliği, grup içi fedakârlık gibi duyguların körelmesine neden olan, şiddet içerdiği için çocukları suça teşvik eden bilgisayar oyunlarının yerine bu değerleri kazanmalarını sağlayan, çocuk edebiyatı kavramında çok iyi yoğunlaşmak ve yeni özgün projeler çıkarmak durumundayız. Biz yazarlar madem ki toplumun usta nakkaşları olma durumundayız, madem ki cemiyete fikir ve sanat dalında yeni meyveler veren gövdesiz ağaçlar olma yolundayız o halde okuyucuyu sıkmadan motive etme alanlarını kullanma ytkimizi çocuk sahasında yeni eserler üretme gayretini daha bir incelikli olarak ele almalıyız. Bir çocukla konuşup söz anlatmak, bir filozofla konuşmaktan aşağı değildir der Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri. Filozofla konuşabilmek üstün bir zekâ, kıvrak düşünebilme yeteneği, iyi bir genel kültüre sahip olma becerisi ge- 375

395 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» rektirir. Çocuklarla konuşurken çocukça tabirler kullanılarak onların seviyesine inilmesi gerektiğini, onların özel davranılması gereken varlıklar olduğunu risalelerinde her fırsatta tekrarlar. Çocuk psikolojisinin temelinde de çocukların seviyesine inebilmek, onlarla aynı dili konuşabilmek yatar. Mantık örgüsü düzgün, duygusal bütünlüğü sağlam, dili akıcı ve steril eserlere ihtiyaç olduğu yadsınamaz bir gerçekliktir. Bu gün eğer on yaşında ki bir çocuk hala kardeş istemiyor ve bunun sebebini de kardeşim olursa onunla odamı ve oyuncaklarımı payulaşmak zorunda kalırım hem tüm mal benim olur gibi hedonist söylemleri işitmeye başlamış isek eğer bunda biz eğitimci ve edebiyatçıların onların akıl dünyasına, ruh dünyasına, kalp dünyası ve duygu dünyasına hitap edecek yeterli sunum ve referansları yapamadığımızın bir göstergesi olarak görüyor ve diyorum ki; Türk Halkları Çocuk Edebiyatçıları olarak elimizde ki sağlam hazineleri deşifre edelim ve o körpe dimağların önüne bihemta mücevher değerinde eserler sunalım. Bizim evlatlarımız Küçük Prensi, Pinokyoyu, Alis i,hedi yi, Tom Amca yı, Guliver i, Polyanna yı tanıyıp sevdiği gibi kendi öz kaynaklarımıız ve kültür birikimimizi, tarihe mal olmuş eşsiz kahramanlarımızı da benimseyip sevdirmek gerekiyor. Çağlara mührünü vurmuş ecdadımızı da tanımalıdır. Biz çocuk edebiyatçıları bu günden yarına yeni keşifler yapmalı, zengin kültürel kaynakalrımızı yenidne gözden geçirip gelecek nesillere sevdirmeli ve tanıtabilmeliyiz. Yunus umuzu, Mevlanamızı, Dede Korkutumuzu, Fuzulimizi, Fatihimizi, Akifimizi ve adlarını burada sayamayacağımız nice büyük efsaneyi çağın kabul şartlarına uygun tarzlarda yeniden tanıtmak ve sevdirmek durumundayız. Çağın çocuğu bu yapılanmaya muhtaçtır. Bu inşanın gerçekleşmesi ise ancak biz kalem ehlinin özverili gayret ve çabalarıyla mümkün olacaktır. Onların kalbini, duygusunu ve dünyasını birbirinden güzel renk, ahenk, hedef ve fikirlerle bezeyip süslemek durumundayız. Hz. Alinin de öğretisinde olduğu gibi çocuklarımızı kendi çağımıza göre değil onların yaşadıkları çağın üslup ve kabul tarzına göre, eğitmemiz gerekmektedir. Bu anlamda bu tür sempozyumların gelecek nesiller adına çok önemli ivmeler kazandıracağı ise en anlamlı gerçeğimizdir. KAYNAKLAR 1. AB Genel Kültür Ansiklopedisi; Bilmece Maddesi, C.4, Ana Yay., İstanbul. 2. Yalçın A., Aytaş, G.: Çocuk Edebiyatı.Ankara 2002,s Anonim Türk Halk edebiyatı Nesri" Kitabevi Yay. İstanbul, (2004). 4. Alemdar Yalçın-Gıyasettin Aytaş, age, s Özel Sayı 57, MEB Yayınları, Ankara, Yıldız, Sıtkı, Televizyonlarda Yayınlanan Magazin, Eğlence Ve Yarışma Türü Programların 7. Toplumsal Kültür Üzerine Etkileri -Kırıkkale ve Ankara Örneği-, Bilim Ve Aklın 8. Aydınlığında Eğitim, Yıl 5, Özel Sayı 57, MEB Yayınları, Ankara, "Çocuk Edebiyatımız İçin Elli Yıllık Notlar", Çocuk Edebiyatı Yıllığı 1987, Gökyüzü Yayınları, İstanbul 1987, 10. Miyasoğlu, Mustafa (1987) : Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, İstanbul, s M. Sabri Koz, "Bazı Eski Basma Kaynaklardan Hasreddin Hoca Üzerine Notlar", Yedi İklim (Nasreddin Hoca Özel Sayısı), S , Eylül-Ekim 2001, s Alemdar Yalçın-Gıyasettin Aytaş, age, s Oğuzkan, Ferhan, (1977), Çocuk Edebiyatı, Kadıoğlu Matbaası, Ankara. 14. Nas, Recep (2002 ); Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Ezgi Kitapevi Yayınları, Bursa, 15. Ferhan Oğuzkan, Çocuk Edebiyatı, Emel Matbaacılık Sanayii, 3. bs., Ankara 1983, s Alpay Kabacalı, "Çocuk Edebiyatı", Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, c. 3, s 'dan 17. Aktaran Öner Ciravoğlu, Çocuk Edebiyatı, Esin Yayınevi, İstanbul 1997, s ; Fatih Erdoğan, "Top 18. Toplumsal Tarihimizde Çocuk Edebiyatının Yeri", Toplumsal Tarihte Çocuk, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 19. "Çeviri Çocuk Edebiyatı Kaynakçası-I", Metis Çeviri, S. 15, Bahar 1991; "Çeviri Çocuk Edebiyatı Kaynakçası-II", Metis Çeviri, S. 16, Yaz Çocuk Edebiyatı, Haz. M. Ruhi Şirin, Çocuk Vakfı Yayınlan, İstanbul 1994, s İbrahim Kıbrıs, Uygulamalı Çocuk Edebiyatı, Eylül Kitap ve Yayınevi, Ankara 2002, s Tacettin Şimşek, age, s H E C E 23. Yardım,Mehmet Nuri(1987), Çocuk Edebiyatı Yıllığı, İstanbul 376

396 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 24. Yıldır, Erol (2002): Çocuk Edebiyatı Yıllığı,a.g.e.,s Yayınları, İstanbul 1984, s ; Alemdar Yalçın-Gıyasettin Aytaş, age, s ; Tacettin 26. Şimşek, age, s Çocuk Edebiyatı, Haz. M. Ruhi Şirin, s Ertuğrul, Ahmet: Harry Potter Çılgınlığı, İstanbul.s.7, Yalçın Alemdar -G.Artaç (2002) : Çocuk Edebiyatı.Ankara 2002,s Demiray, Kemal (1977), Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi, İnklâp ve Aka Kitabevleri, İstanbul. 31. Elçin; Şükrü (1986), Halk Edebiyatına Giriş, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.Yardım, 32. Miyasoğlu, Mustafa (1987) : Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, İstanbul, s Nas, Recep (2002 ); Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Ezgi Kitapevi Yayınları, Bursa, 34. Oğuzkan, Ferhan, (1977), Çocuk Edebiyatı, Kadıoğlu Matbaası, Ankara. 35. Öztürk, Ali (1985): Türk Anonim Edebiyatı,İstanbul,s.257, Yalçın, A. ve A. Gıyasettin (2002 ), Çocuk Edebiyatı, Akçağ Yayınları, Ankara, 37. Yıldır, Erol (2002): Çocuk Edebiyatı Yıllığı,a.g.e.,s Yörükoğlu, Atalay (1997.). Çocuk Ruh Sağlığı. 21. basım. İstanbul: Özgür Yayınları, Çıkla, S. (2005). Tanzimat tan Günümüze Çocuk Edebiyatı ve Bazı Öneriler, Hece 40. Dergisi (9), s Kavcar, C. (1999). Edebiyat ve Eğitim. Ankara: Engin Yayınevi, s Sever, S. (2004). Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayıncılık, s Şirin, M. R. (2006). Dersimiz Çocuk. İstanbul: İz Yayıncılık, s. 76,166 KURAN HAKİKATLERİNİN EDEBİYAT YOLUYLA ÇOCUKLARA AKTARIMI Zarife CANAN Araştırmacı-Yazar "Çocuk edebiyat"ı ; sanatın çok şümüllü icra yollarından biri olan edebiyatın, çocukların ruh, hayal, duygu ve fikir alemlerine hitap eden en önemli bölümüdür. Onların tertemiz, arı-duru dünyalarına hızla girer, saf, masum ruhlarına, ileriki yıllarda hasad edilecek mahsullerin tohumlarını sessizce ekiverir. Bizler her ne kadar, "çocuğun dünyasından " bahsetsek de, çocuk hayata, "yetişkinlerin dünyasında " başlar. Gözlerini açar açmaz da, o dünyada kendisine yer edinmeye çabalar. 0-2 yaş 'Bebeklik Dönemi' çocuğun, yetişkinlere mutlak bağımlı olduğu, anadilini de öğrendiği devredir. Eğitimciler, öğrenmede (tekrar ve yaşantı sonucu davranışta kalıcı değişiklikler) KRİTİK DÖNEMLERDEN bahsederler. Kritik dönem: belli zaman dilimlerinde, bazı özelliklerin ön planda olduğu dönemlerdir. İnsan hayatında ilk aylarda, beynin, anatomik gelişimini yaparken, dış faktörlerin etkisiyle bir ağ oluşturduğu, böylece bir ana model kurulduğu ; ömür boyu öğrenilen ve yaşanılanların bu ana modele kaydedildiği kabul edilmektedir. Bebeğin ebeveyne mutlak bağımlı olduğu bu devre, çevreden alınan uyarıcıların kaydedilmesi ve ana modelin kurulması dönemi olması itibariyle, çocuğun sonraki yaşantısı açısından belki de en kritik dönemdir. Ana model kurulumu (şahsiyetin temel taşlarının atıldığı dönem), Ana dil öğrenimi Ana kucağında başlayan bir süreçtir. Anneler, kollarındaki bebekleri susturmak için ağızlarına bir emzik tutuştururken, kulaklarına da tatlı nağmelerle ninniler fısıldarlar. Ninniler, bomboş dimağlara yazılan ilk edebi yazılar olduğu gibi, çocuğun çevreden aldığı ilk uyarıcılardır ve bütün hayatına yön verecektir. Bunların iyi ve güzel olması, çocuğun terbiyevi yapılanmasına etki edecektir. 377

397 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 1- Zeka ve fikir terbiyesi, 2- Ruh terbiyesi, 3- İrade terbiyesi ve 4- Konuşma terbiyesinde de, Ilk uyarılar NİNNİLER olarak karşımıza çıkar. ZEKA VE FİKİR terbiyesiyle; çocuğun, müşahede edebilme, düşünme ve karar verebilme kabiliyetlerini geliştirmek amaçlanır. RUH terbiyesiyle; hayatın gerçeklerini göğüsleyebilecek hassasiyet ve olgunlukta insanların yetiştirilmesi, İRADE terbiyesiyle; nefsine hakim olmayı becerebilecek güçlü kişilikler, KONUŞMA terbiyesiyle, doğru kelimeleri, yenide ve doğru telafuz ederek kullanabilecek, saygı ve edebi gözetebilecek şahsiyetler hedeflenmektedir. İslami terbiyeden maksat ise, kısaca: Allah`ın razı olduğu, kulların beğendiği, devlet, vatan, millet ve ailesine, cemiyete ve insanlığa faydalı şahsiyetlerin yetiştirilmesidir. İslam da; çevreden gelen uyarıcılara çok önem verir ve çocuğun kulağına doğar doğmaz Ezan Okuma sünnetini, Müslüman hayatına yerleştirir. Doğduğu andan itibaren, beyni, kendi adıyla mühürleyen bir Rab`bin, onun, hayatının hiçbir safhasında karalama defterine çevrilmesine de izninin olmayacağı açıktır. İnsan hayatında, çocukluk safhasının on üç- on beş yıl gibi çok kısa bir dönem olduğu; buluğ ile çocuğun mükellef olup, üzerinde kalem oynamaya başlayacağı, yani attığı her adımın hesabını vermek zorunda kalacağı dikkate alınırsa, buluğ devresinde kadar onun eğitim, öğretim terbiye ve benzeri tüm meselelerinin halledilmesi gerekmektedir. Bunlardan en önemlileri de çocuğun dini ve hayati bilgileri alması olacaktır. Cenab-ı Hak insanla, Kur`an vasıtasıyla mükaleme etme lütfunda bulunmuş; orada, hayat ve ahiretin haritasını çizmiş; dünya ve ahiret endeksli yaşarken, yürünecek en selametli yolu göstermiş. Ömrün kısa, yapılacak işlerin çok, ebedi hayatın da, dünyada kazanıldığı düşünülürse Kuran eğitiminin de doğumla başlaması bir zerurettir. Çocuk Edebiyatı` da Kur`an Hakikatlerini anlatmada en önemli vasıtalardan biri olacaktır. Ninniler, çocuk edebiyatının ilk basamağı; Şiirlerin bebekçe olanıdır ve Cenab-ı Hakk`ın arzu ettiği güzel manaları, güzel sözleri içinde barındırmalıdır. Bebekler, çocuğa, delikannlı ve gence dönüştükçe, ninniler de tekerlemlere, şiirlere, masal, hikaye ve romanlara hatta resimlere ve şarkılara dönüşerek, çocuğun ruh, hayal, duygu ve fikir dünyasına otağlarını kurarlar. Bazen, çocuksu yaramazlıklardan uzak kalsınlar diye; Bazen, hoşça vakit geçirsinler düşüncesiyle; Bazen de, öğrensinler adına, ellerine tutuşdurduğumuz bu kitaplar; FARELİ KÖYÜN KAVALCISI nın sihirli kavalı gibi çocuklarımızı peşine takar, apayrı dünyalara alır götürür. İlk adımlarıyla kollarımızdan sıyrılan yavrularımız, attıkları her bir adımla bizden hızla uzaklaşır, kendi dünyalarına doğru yola koyulurlar. Bu, hayatın kaçınılmaz bir gerçeğidir. Her çocuk, kendi dünyasına doğru yol alacak, hayallerini süsleyen hususi aleminin inşası için hayatı göğüsleyecektir. Onların ilk adımlarına, önce mutluluk gözyaşlarıyla destek veririz. Paytak yürüyüşler hızlanıp, çocuklarımız koşarak uzaklaşmaya başlayınca, sancılı yüreğimizden kopup gelen, sessiz bir çığlık beynimizde düğümlenir: Nereye Gidiyorsun? 378

398 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il İnsanlık tarihinin en büyük sorusu değil midir bu? Ben kimim, nerden gelip, nereye gidiyorum? Hayat; kimliğin belirlenmesi, gidilecek yerin güzel olması adına yaşanmaz mı? Hz. Adem`le başlayıp kıyamete kadar sürecek olan beşer yolculuğu, bu sorulara doğru cevaplar bulduğu sürece mutlu diyarlara yelken açmaz mı? Nereye Gidiyorsun? Doğduğu günden, buluğ yaşına kadar, elimizde bir oyun hamuru gibi yoğurup biçimlendirdiğimiz yavrumuz, kendisine hangi sureti giydirdikse, o yöne doğru yol alacaktır. Ya, melek hüviyetiyle yücelen bir ruh olup cennetlere kanat açmaya, ya da, şeytan sureti almış bir zavallı olarak, hevasının meçhul karanlıklarına yuvarlanmaya gidiyordur. Ya, bir nur olup ışık saçacak, ya da, kara bir bulut olup zulmet yağdıracaktır. Nereye Gidiyorsun? demeden önce, kendimize sormalıyız: Nereye Gidiyorum? İnsan-ı Kamil olmaya çalışmak ve insan-ı kamil`i yetiştirmek zorundayız. Müslümanlar olarak misyonumuz budur. Güzel bir ÇOCUK TERBİYESİ; Kaliteli bir ÇOCUK EĞİTİMİ ile mükellefiz. Vazifemizi ifa etmede en büyük yardımcımız şiir, hikaye, masal, resimli roman vb. Tüm enstrümanlarıyla çocuk edebiyatıdır. Bu büyük orkestraya, sihirli nağmeler terennüm ettirecek ise, bir yönüyle de edebiyat mucizesi olan KUR`AN-I KERİM`in hakikatleridir. Edebiyat dürbünüyle, Kur`an hakikatlerine bakmalı, onları okumaya, anlamaya, anlatmaya ve yaşatmaya çalışmalıyız. Kur`an`ın insanlığa vermeyyi hedeflediği dört temel maksadı: Tevhid, Risalet Adalet- İbadet Ahiret esaslarını; Üsve-i Hasene olan Resulullah (SAV)`ın hayatını, hadislerini, şiir, hikaye, masal ve romanlarımızda yaş gruplarına uygun anlatımlarla, sanat estetiği içerisinde işleyerek çocuklarımıza aktarmalıyız. Bunu yapmakla, onları doğru bilgiye, güzel ahlaka, gerçek insani değerlere ulaştıracağımıza inancımıız tamdır. Bizim buradaa hedeflediğimiz çalışma ise, İhlas Suresiyle, insanlığa kısa ve veciz bir şekilde anlatılan tevhid inancının, çocuklar için üç ayrı seviye grubuna uygun şekilde işlenmesi olacaktır. NİNNİ Allah vardır Ve tektir Hu hu Hu Allah Bebekler bir Melektir Hu hu Hu Allah Allah diyen Çocuklar Cennete Girecektir Doğmadı Doğurmadı Hu hu Hu Allah Eşi dengi Olmadı Hu hu Hu Allah Kuşları Çocukları Her şeyi O yarattı. 379

399 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» TEKERLEMELE Allah vardır Ve tektir Bebekler bir Melektir Allah diyen Çocuklar Cennete Girecektir Doğmadı Doğurmadı Kuşları Çocukları Her şeyi O yarattı. ELHAMDÜLİLLAH Dinimiz İslam Rabbimiz Allah Kitabımız Kur`an Elhamdülillah Başlarke işe Deriz Bismillah Müslümanız biz de Elhamdülillah. YOL Peygamberim, Önderim, Kur`an benim Rehberim, Nuru ile onların, Doğru yolda Giderim. ALLAHIM Yerde gökte ne varsa Hepsi senin eserin, Ben de sana inanır, Rabbim Allah`tır derim. Kur`an benim kitabım, Muhammed peygamberim. Sözlerine inanır Rabbim Allah`tır derim. BİLİYORUM Biliyorum, SEN VARSIN Alemleri YARATANSIN. Biliyorum, SEN BİRSİN Kainatı yönetirsin. Biliyorum, SEN SAMED`sin Muhtaç değilsin, verensin. Biliyorum, SEN DOĞMADIN Ta ezelden beri vardın. Biliyorum, BENZERİN YOK Şerikin, eşin, dengin yok. Biliyorum, SEN ALLAH`sın Ebedisin, Hak`sın Rab`sın. Biliyorum, SEN ALLAH`sın Tapılacak tek İLAHsın. Hedeflenen ve Kullanılan Kemlimeler Yaratan Alem Kainat Samet Ezel Şerik Ebedi Hak Rab Allah Tapmak İlah Muhtaç Denk Yönetmek YA SAMED Bahar getirmezsen, Yağmur görmeyiz. Kışı halk etmezsen, Karı bilmeyiz. Yazı lütfetmezsen, Rızık yemeyiz. Muhtac YA SAMED, BİZE İMDAD ET! İnsanlar el açıp, 380

400 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Yardım isterler. Melekler durmadan, Dua ederler. Kurtlar, kuşlar senden, Medet dilerler. Muhtac YA SAMED, BİZE İMDAD ET! Sana arz olunur, Bütün hacetler. Sende çözüm bulur, Tüm şikayetler. Kulların derdi çok, Devalar bekler. Muhtac YA SAMED, BİZE İMDAD ET! Hedeflenen ve Kullanılan Kelimeler Halk etmek Lütfetmek Rızk (Rızık) İmdad Medet dilemek Arz olunmak Hacet Muhtaç YARADILIŞ Rabbim bir nakış gibi Kainatı işlemiş. Gökyüzünü yıldızlar, Ay, güneşle süslemiş. Yeryüzünü donatmış Dağ, tepe, ovalarla, Mis kokulu çiçekler, Sevimli hayvanlarla. Sonunda, en üstünü, İnsanları yaratmış. Hassas duygular verip, En güzel mahluk yapmış. İstemiş ki; kulları, ALLAH kimdir bilsinler Ve O`nu sevip saysın, Emrini dinlesinler. Hedeflenen Ve Kullanılan Kelimeler Rab Kainat Donatmak Mahluk Hassas MEKTUP Allah`ım, Seni anlatmak istedim, Ama, pek bilemedimnasıl anlatsam, kardeşime. Sordu bana: Allah kimdir? diye. Dedim ki: Allah, Seni, beni, kuşları, Gökleri, ağaçları Güneşi, yıldızları, Anne ve babaları, Her şeyi Yaratandır. O en büyüktür Tek ilahtır. Peki, ilah ne demek Hiç yoktan Her şey yapan, Gören, bilen ve duyan, İhtiyaçları veren Koruyan, yol gösteren Bizleri de ÇOK SEVEN Allah`tır çünkü, O tek ilahdır. Kimseye muhtaç değil Hiç kimseye benzemez Doğmaz doğurmaz, Ölmez Muhtaçtır ona herkes Hudut yok varlığına. Kulluksa, yalnız O`na Yapılır Allah`tır Çünkü O tek ilahtır. Allah`ım, Kardeşime bu kadar Tanıtabildim seni. Daha da söylemeye Kelimeler yetmedi. İsterim ki; Ya Samed 381

401 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» İlmimi artır, benim. Seni daha da güzel, Anlatabilsin dilim... BEBEK VE ÇOCUK Benim güzel bebeğim Sarı sakçım, mavi gözlüm, Al yanaklım. Melek yüzlüm. Ne olurdu konuşsaydın, Dediklerimi duysaydın... İnan çok büyüktü derdim, Dün anneme gidip sordum; Bebeğim hiç konuşmuyor, Neden cevap vermiyor? Ben her şeyi anlatırken, O, yalnızca dinlliyor? Annem, çok şaşırdı önce, Sonra düşündü epeyce: Bebeği insanlar yaptı, İnsanı Allah yarattı. Rabbim bizi yaratırken, Vücut yayıp, et- kemikten, Damarlara kanı koymuş, Kalp mide, beyin ve ruhla, Canlı bir fabrika kurmuş... Allah`ın ilmi sonsuz, İnsanın ilmi pek az. Elbette ki senin ile Oyuncağın bir olmaz. Hedeflenen Ve Kullanılan Kelimeler Halk etmek Lütfetmek Rızk (Rızık) 382

402 UŞAQLAR ÜÇÜN HAZIRLANMIŞ SƏSLİ, GÖRÜNTÜLÜ VƏ DÖVRİ NƏŞRLƏR 383

403 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ÇOCUK EDEBİYATINDA VE ÇOCUKLARIN GELİŞİMİNDE GÖRSEL İLETİŞİMİN ROLÜ Dr. Arzu MEMMEDOVA Qafqaz Üniversitesi Bakü/ Azerbaycan ÖZET Çocuklar cemiyetin geleceği, duru varlıklarıdırlar. Hafızaları birer beyaz sayfadır, neyi görürlerse kaydederler hem görsel olarak hem de işitsel olarak. Yakın geçmişimize değin çocuklar anlatılan masal kahramanlarını hayal eder, onların çizimini yapar, iyi kalpli kahramanı mavi, yeşil, beyaz, kötü kalpli olanı ise siyah, kırmızı, kahverengi renklerde boyarlardı. Bez bebekler, arabalar yapar, bozulduğunda ise tamir etmek için uğraşıyorlardı. Bunun sonucunda çocuklarda algılama, hareket, iletişim, farkındalık, estetik kaygı, milli ve manevi değerleri önemsemek vs gibi anlamlar gelişiyordu. Resimli boyama kitapları, çocuk TV kanalları, elektron oyuncaklar farklı sunum çeşitleriyle çocukların sevimli idollerine dönüşerek toplumda popülerlik kazanmaktadır. Günümüzde çocuk edebiyatının önemli bölümünü oluşturan masallar bile çocuklara fastfood yiyecekler gibi hazır sunuluyor. Eskiden ninelerimizin bize sevgiyle anlattıkları masalları şimdi çocuğun kucağındaki oyuncak anlatıyor. Nesilden nesle aktarılan kültürel değerlerimiz, sözlü edebiyat örnekleri değişime uğrayarak zamanla kayboluyor. Modernizmin ve küreselleşmenin bize sunduğu yenilikler tabii ki hayatımızı kolaylaştırmalı fakat geleneklerimizin, masal kahramanlarının hayal dünyamızdaki yerinin yeniden biçimlenmesine neden olmamalıdır. Bildiride çocuk edebiyatında görsel iletişimin rolü, çocuklar üzerindeki etkileri ve bütün bunların sonucunda ileriki yaşlarda yaşamdan beklentilerini nasıl değiştirdiği araştırılmıştır. Anahtar kelimeler: Çocuklar, görsel iletişim, kültürel değerler. Sayın Hocalarım, Değerli Katılımcılar; Çocuklar cemiyetin geleceği, duru varlıklarıdırlar. Hafızaları birer beyaz sayfadır, neyi görürlerse kaydederler hem görsel olarak hem de işitsel olarak. Yakın geçmişimize kadar çocuklar anlatılan masal kahramanlarını hayal eder, onların çizimini yapar, iyi kalpli kahramanı mavi, yeşil, beyaz, kötü kalplini ise siyah, kırmızı, kahverengi renklerde boyarlardı. Bez bebekler, arabalar yapar, bozulduğunda ise tamir etmek için uğraşıyorlardı. Bunun sonucunda çocuklarda algılama, hareket, iletişim, farkındalık, estetik kaygı, milli ve manevi değerleri önemsemek vs gibi anlamlar gelişiyordu. II. Dünya Savaşı nın sonunda tartışılan konular dört büyükler (radyo, televizyon, basın, film) üzerinde yoğunlaşırken, günümüzde karmaşıklaşmış, çeşitli ve şaşırtıcı iletişim araçlarıyla karşılaşmaktayız. Bu değişik, yeni araçlar arasında belirleyici rolü, göze-kulağa (görsel-işitsel) hitap eden materyaller oynamaktadır. Günümüzde teknolojik gelişmeler toplumlara, renkli televizyonun son modellerini, elektroniğe dayalı yüksek hızlı dizgi, baskı ve öğrenme makineleri vs. sunmaktadır. Bütün bu gelişmeler, çağımızın "bilgi çağı" olarak adlandırılmasını haklı kılmaktadır. Zamanı değerli çağımız insanının, günlük yaşamındaki çeşitli aşamalarda başarılı sonuçlar elde edebilmesi ancak bilgiyle gerçekleşmektedir. Bilgi teknolojisi, birçok şaşırtıcı ve önemli işlemleri çözümlerken aynı zamanda, gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi, gelişmiş, otomasyon ve (robot) lu toplumlarda da yeni sorunlar yaratmaktadır. Gelişmiş ülkelerde sorunlar, bilgi çöplüğü, güvenlik, tamamlık, karar verme, yabancılaşma gibi konularda yoğunlaşırken, gelişmekte olan ülkeler bunlara ek olarak teknolojik, kültürel, ekonomik, ithal edilen teknolojinin işlevsel kullanımı gibi sorunlarla karşı karşıya bulunmaktadırlar. Bu gelişmeler ve beraberinde getirdikleri sorunlar, "Görsel İletişim in temelini oluşturmaktadır. Değerli Hocalarımız ve öğrencilerimiz, Çocukluk evresinde nitelikli çocuk kitaplarıyla tanışma ve okuma kültürü edinmiş düşünen, duyarlı bireylerin yetiştirilmesinde çocuk edebiyatı yapıtlarının önemi tartışılmazdır. Ço- 384

404 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il cuk edebiyatı yapıtlarında bulunması gereken özelliklerin; tasarım, içerik ve eğitici yönlerinin olması, ebeveynin ve öğretmenlerin okuyup-incelediği kitapların yaş gruplarına göre çocuklara uygunluğunun ve bunların çocukların hangi gelişim özellikleri üzerindeki olumsuz etkilerinin belirlenmesine yönelik çalışmalar daha çok yapılmalıdır. Çocuk kitaplarında görsellik deyince yalnızca kitaplarda yer alan resimler düşünülmemelidir. Görsellik kavramı, kitabın dış görünüşü, ciltlemesi, kâğıt kalitesi, yazıların puntosu, kapak resmi, kullanılan resimler bakımından bir bütün olarak görülmelidir. Çünkü çocuğa kitap önce dış görüntü olarak ulaşacaktır, böylece ya çocuğun ilgisini çekecek ya da tam tersi. Çocuk kitaplarında anlatım kadar görsellik, görsel düzen ve resimlerin de titizlikle düzenlenmesi önemlidir. Çünkü önce görsellik ilgi çeker resimler incelenir daha sonar bundan etkilenen çocuk metni okumaya başlar, dolayısıyla algılama süreci resimler aracıyla kavramsal niteliğe dönüşür. Bu yüzden çocuk edebiyatındaki görsel iletişimin çocuklara yansıması, onların davranış biçimine dönüşme süreci karşılıklı beslenme kaynağını oluşturmaktadır. Kısacası, bir şeyi okursan öğrenirsin, öğrenirsen benimsersin, benimseyince de bu senin davranış şekline dönüşür. Çizimlerdeki karakterlerin bile titizlikle seçilmesi, renk, hareket ve kıyafet, saç şekli bile çocuklarda aşırı özentiyi beraberinde getirmektedir. Örneğin; Azerbaycanlı bir ailenin 3 yaşındaki erkek çocuğu caillou (kayu) gibi küsüp, onun davranış şekillerini sergilemektedir. Süpermen, spaiderman, Ninja kaplumbağaları ve daha onlarca batılı masal kahramanları çocukların ilgisini çekerek tabiri caizse küçücük ama temiz kalplerinde birer taht kurmuşlar. Resimli boyama kitapları, çocuk TV kanalları, elektron oyuncaklar farklı sunum çeşitleriyle çocukların sevimli idollerine dönüşerek toplumda popülerlik kazanmaktadır. Kongremizin içeriğinden yola çıkarak düşünmeye başlarsak, Türk dilli halkların çocukları karşılıklı olarak birbirinin çocuk masal kahramanlarını mı daha çok biliyorlar veya ne kadar masal kahramanımızı biliyorlar o ki, kaldı 3 yaşlı bir çocuğa ne kadar öğretiliyor olması Anne-babalara ve öğretmenlere bu konuda büyük sorumluluk düşüyor. Eğer çocuğun küçük yaşlarında bu konuda doğru bir yol izlenirse artık ilkokul 2.sınıf öğrencisinde şöyle bir farkındalık duygusu ortaya çıkıyor: ben cep telefonumu ve ya en sevdiğim oyuncağımı kırarsam düzelir veya bir şekilde yenisi alınır ama büyüklerin kalbini kırarsam tamir edilemez. Meselenin bir diğer tarafı ise-bilinçaltlarımıza kodlanmış kültür öğelerimiz Her anlatana bir anlayan, her anlayana da bir anlatan gereklidir. Masal anlatımı esnasında bir yandan anlatan kişi ile çocuk arasında iletişim kurulurken diğer yandan da çocuğun bütün zihinsel faaliyetleri harekete geçer. Okuduğu veya dinlediği masallardaki karakterler hakkında hayaller kuran çocuk, olayların gelişimine göre iyiyi ve kötüyü, doğruyu ve yanlışı ayırt etmeyi öğrenir. Masallar her zaman iyi olanların galip geldiği, sabırlı davrananların mutlaka amacına ulaştıkları, yapılan iyiliklerin karşılıksız kalmayacağı, zekânın çoğu zaman beden gücünden üstün olduğu, sevginin birçok şeyden daha değerli olduğu, arkadaşlığın çok önemli olduğu, el ele vermenin ve birlik içinde olmanın her zaman daha çok başarılar getirdiği, hiçbir zaman ümitsizliğe kapılmamamız gerektiği ve elimizden geleni yaptığımız takdirde başarının bizi zaten bulacağı mesajlarını veriyorlar. Günümüzde çocuk edebiyatının önemli bölümünü oluşturan masallar çocuklara fast food yiyecekler gibi hazır sunuluyor. Eskiden ninelerimizin bize sevgiyle anlattıkları masalları şimdi çocuğun kucağındaki oyuncak anlatıyor. Araştırma süresince çocuklara 5-8 yaşlarındaki 15 ten fazla çocuklara sorulan: aanne veya aile büyüklerinizden mi yoksa TV den yahut oyuncaktan mı masalı dinlemeyi tercih edersiniz? sorusuna hiper aktif olan çocuk da dahil annemden cevabını aldım. Çocuklar için en uygun olan bir ekranın karşısında oturup pasif olarak bir şeyler izlemesindense, sürekli etrafını ve dünyayı keşfedebileceği aktiviteler içinde olmasıdır. Nesilden nesle aktarılan kültürel değerlerimiz, sözlü edebiyat örnekleri değişime uğrayarak zamanla kayboluyor. Batı dünyasından empoze edilen masal kahramanlarının görsellik açısından çocuklara etkisini bu gün fark edemezsek de yarının toplumunu oluşturacak bireylerdeki 385

405 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» etkisi göz ardı edilmemelidir. Bunun sonucunda ise kendi kültürüne yabancılaşan, teknoloji bağımlısı bireylerin sosyal yaşamı dahi etkilenmektedir. Artık 1+1 yaşam biçimlerinin moda olduğu günümüzde yaşamını nerdeyse bilgisayar başında sürdüren, toplumdan soyutlanarak gerçek yaşamın değer ve önemini bilmeden sanal bahçeden domatesler toplayan, sanal çiftliklerinde hayvan besleyen, gerçek yaşamın ne olduğunun farkına varmayan bireylere dönüşüyorlar. Japon çizgi film karakterlerinden etkilenerek hayranı olduğu anime karakterlerine özenerek 40 kiloya düşmüş, otuzdan fazla estetik ameliyat yaptırıp kendini oldukça iri gözlü zayıf vücutlu anime kızlara benzetmeye çalışan 19 yaşlı Ukraynalı Anastasiya ve bu gibi örnekler çoğaltıla bilir. Modernizmin bize sunduğu yenilikler tabii ki hayatımızı kolaylaştırmalı fakat geleneklerimizin, masal kahramanlarının hayal dünyamızdaki yerinin yeniden biçimlenmesine neden olmamalıdır. Sabırla dinlediğiniz için teşekkür ediyorum. ÇOCUK EDEBİYATININ BİR UZANTISI OLARAK OSMANLI DÖNEMİ OKUL DERGİLERİ NUMUNE-I TERAKKI VE DEBISTAN-I HIRED Prof. Dr. Cüneyd OKAY İstanbul Teknik Üniversitesi İstanbul/ TÜRKİYE ÖZET Osmanlı döneminin ilk okul dergisi olan Numune-i Terakki, yayımlandığı kurum ile aynı adı taşımaktadır. Şahsî çabaları ile Numune-i Terakki Mektebi ni devrin en modern ve en itibarlı eğitim kurumu haline getiren Mehmed Nadir, yayın organı için de aynı özen ve gayreti sarf etmiş; sonunda çağın ötesine geçmeyi başarabilmiş bir mecmua ortaya çıkarmıştır. İlk sayısı 26 Mart 1303/7 Nisan 1887 de yayımlanan Numune-i Terakki dergisi, okulun bir prestij yayını olarak da yayımlandığından sayfa düzeni, yayın kadrosu, kağıt kalitesi, konu seçimi, kullanılan dil, üslup ve içerik bakımından iddialı ve çağdaş bir süreli yayındır. Numune-i Terakki 15 Mart 1304/27 Mart 1888 tarihli dokuzuncu sayısı ile yayın hayatından çekilmiştir. Aynı dönemde ve Numune-i Terakki den bir hafta sonra yayın hayatına atılan bir başka okul dergisi de Debistan-ı Hıred dir. Dergi o dönemde İstanbul da eğitim veren Debistan-ı İraniyan adını taşıyan bir İran okulunun yayın organıdır. On beş günde bir yayımlanacağı duyurulan derginin eldeki ilk ve tek sayısı 2 Nisan 1303/14 Nisan 1887 tarihini taşımaktadır. Bu bildiride, Numune-i Terakki ve Debistan-ı Hıred dergilerinin, Osmanlı çocuk dergiciliğinde başlı başına bir yer tutmamakla beraber, okul ve eğitim yayıncılığı bakımından önemleri üzerinde durulmuştur. Ayrıca söz konusu dergilerin, eğitimde çocuk edebiyatının kullanılmasının ilk örneklerini oluşturmaları açısından da bir değerlendirmesi yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Numune-i Terakki, Debistan-ı Hıred, okul dergileri, süreli yayın, çocuk edebiyatı. Osmanlı Devleti nde eğitim alanındaki yenileşme hareketleri 19. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren giderek artmış, özellikle II. Abdülhamid döneminde eğitimin genelleştirilmesi ve yaygınlaştırılması çabalarına belirgin bir artış kaydedilmiştir. Bu hareket ve çabaların tabii neticelerinden biri de açılan okul sayısındaki artıştır. Çeşitli seviyedeki devlet okullarının yanısıra belirli kişi ya da gruplar modern eğitim veren özel okullar açtıkça hem rekabet artmış hem de eğitim seviyesinin kalitesi yükselmiştir. Tanınmış ailelerin çocuklarını veya başarılı çocukları kendi okullarına çekebilmek için okullar öğretim kadrosu, bina ve benzeri konularda rekabet ederken değişik alan ve uygulamaları ön plana çıkaran okullar diğerlerinden farklı duruma gelebiliyordu senesi bu açıdan kayda değer bir yıldır. Bu yıl içinde ilk defa olarak iki okul dergisi çok kısa bir zaman aralığı farkı ile yayın hayatına atılmıştır. 386

406 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Osmanlı döneminin ilk okul dergisi olan Numune-i Terakki, yayımlandığı kurum ile aynı adı taşımaktadır. Bugünkü İstanbul Erkek Lisesi nin temelini teşkil eden Numune-i Terakki Mektebi döneminin en iddialı eğitim kurumlarından biridir. Okulun kurucu ve yöneticisi siyasi faaliyetleri bir yana bırakıldığında- özellikle matematik alanında döneminin en önde gelen ismi Mehmed Nadir dir. Derginin imtiyaz sahibi de olan Mehmed Nadir( ) ondokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru yalnız matematikte değil, eğitimcilik yönününü de ön plana çıkartarak basına yazılar verip; o sıralarda yeni yeni gündeme gelmeye başlayan pedagoji disiplininin de Türkiye de tanınmasında önemli bir rol oynamıştır. Pedagoji ile ilgli görüşlerini günlük gazetelerde yetişkinler için açıklarken aynı konuları çocuklar için ve onların anlayabileceği bir dille bir başka çocuk dergisi olan Çocuklara Mahsus Gazete de kaleme almıştır. Kişisel çabaları ile Numune-i Terakki Mektebi ni devrin en modern en itibarlı eğitim kurumu haline getiren Mehmed Nadir, yayın organı için de aynı özen ve gayreti sarfetmiş; sonunda çağın ötesine geçmeyi başarabilmiş bir mecmua ortaya çıkarmıştır. İlk sayısı 26 Mart 1303/7 Nisan 1887 de yayımlanan Numune-i Terakki dergisi, okulun bir prestij yayını olarak da yayımlandığından sayfa düzeni, yayın kadrosu, kağıt kalitesi, konu seçimi, kullanılan dil ve üslup ve içerik bakımından iddialı ve çağdaş bir süreli yayındır. Derginin satışından hasıl olacak temettü leylî ve neharî Numune-i Terakki mektebine aiddir. Babıâlî Caddesi nde numero 34 te Cemal Efendi Matbaası nda basılan dergi daha sonra aynı caddede 8 numarada bulunan Mihran Matbaası nda basılmıştır. Mehmed Nadir ilk sayıya yazdığı yaklaşık üç sayfalık ifade-i mahsusa başlıklı sunuş yazısında insanların iyi şeylerle iftihar etmesi gerektiğini, kendisinin de, bu dergiyi çıkarmaya teşvik eden öğrencileri Mazhar, Nuri ve Murad Bey lerin hocası olmakla iftihar ettiğini ve bu gençlerin dergiye yazılar yazarak katkıda bulunup kendisine yardımcı olacaklarını vaad ettiklerini belirtiyor. Gerçekten de ilerleyen sayılarda bu kişilerin imzası ile yayımlanmış yazılar dergi sayfalarında görülecektir. Gerek kurum ve gerekse dergi olarak Numune-i Terakki kendi öğrencilerinin mezun olduktan sonra yayın hayatına atılmalarını sağlaması, genç ve yeni imzalara yer vermesi açısından dikkate değer bir yayın organı konumundadır. Sunuş yazısında Mehmed Nadir çocukların çok küçük bir bölümünün okula gitme imkânı bulduğunu, bunların arasından da tahsilini tamamlayabilmeyi başaranların ise çok daha az olduğunu, herkesin hemen devlet kapısında iş bulmak istediğini anlattıktan sonra bu anlayışı şiddetle tenkit ve devam eder: İşte evlad-ı vatanı bu yüzden müstefid etmek maksad-ı halisânesiyle saye-i padişahîde mektebimizin yetiştirdiği üç dört gayur efendi ile bu risalenin tesis ve neşrine karar verdik. Mesleğimiz ciddî bir meslektir. Fünun-ı mütenevviadan bahsedeceğiz. Yazar, derginin kısm-ı umumî, ibtidai kısmı, rüşdî kısmı ve âlî kısmı ndan meydana geleceğini ve her kısımda çeşitli problemler ve soruların sorulacağını, bu sorulara doğru cevaplayanlara hediye verileceğini belirtiyor. İfade-i Mahsusa derginin promosyon politikasını açıkladığı şu cümlelerle son buluyor: Mesail ve emsileyi bihakkın halledenlere mesailin ehemmiyetine göre üç aylık, altı aylık, bir senelik nüsha meccanen verilecektir İlk sayıdaki kısm-ı âlî oldukça ağır bir cebir problemi ile başlıyor. Mehmed Nadir in bu kısımda ulum ve fünunun oldukça derin bahisleri dercedilecektir sözü bu ve ilerleyen sayılarda görülecek benzer problemlerle gerçekleşmiş oluyor. Orta dereceli okul öğrencilerine hitap eden rüşdî kısmı nın başlığı ise İnsana Kendini Bildiren Fendir ve yazarı ise Mekteb-i Numune-i terakki mezunlarından Mazhar. Yukarıda değinildiği gibi Mazhar dan başka, yine imzalarının yanında Mekteb-i Numune-i Terakki mezunlarından ibaresi bulunan Mehmed Nuri, Şerifalizade Murad, Mehmed Hulusi gibi isimler yazar kadrosunda yer alıyorlar. İbtidai kısmın başlığı ise Arayan Bulur Dergide zaman zaman devrin öğretmenlerine de hitap eden Mehmed Nadir, öğrenim metodları ve çocuklara bir konu öğretmek için hangi konuların nasıl işleneceğine dair önemli bilgiler sunuyor. 387

407 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Derginin üçüncü sayısında ilk sayıdaki soruyu doğru cevaplayan Mekteb-i Mülkiye-i Şahane İdadisi talebesinden İhsan Efendi ye üç aylık abone kaydı hediye edildği duyuruluyor. Gerek Osmanlı ve gerekse Cumhuriyet dönemlerinde çocuk dergilerinin yayınlarına devam edebilmek için uyguladıkları ortak politikalardan önde geleni promosyonlar olmuştur. İlerleyen dönemlerde fotoğraf makinesi, telefon, bisiklet ve hatta motosiklet dahi vaad edecek olan çocuk dergilerinin 19.yüzyıldaki promosyon politikası ise henüz cılızdır. Eğitim amaçlı bir dergi olan Numune-i Terakki sorulara doğru cevap verenlere ancak abonelik verebilmektedir. Soruyu doğru cevaplayan kişinin Numune-i Terakki mektebinden olmaması da bu derginin başka okullardaki öğrenciler tarafından da daha ilk sayıdan itibaren takip edildiğini göstermektedir. Mecmua ilk, orta ve lise(ibtidai, rüşdi, idadi) kısımların belirgin bir şekilde birbirinden ayrılması ile beraber giderek ders programlarına paralel olarak- bugünkü anlamda yardımcı sınıf dergisi kimliğine bürünür. Bu sebeple diğer çocuk dergilerinde görülen fıkra ya da bilmecelere rastlanmamakla beraber dergide riyazî eğlenceler görmek mümkündür. Numune-i Terakki nin 28 Mayıs 1303/9 Haziran 1887 tarihli yedinci sayısında Mehmed Nadir imzalı bir ihtar göze çarpar: Bu ana kadar risalemizi haftada bir neşre gayret etti isek de, müsveddeleri üç kere tashih etmedikçe sehv ve hatadan salim olarak risaleyi çıkarmak mümkün olmuyor. Bazen aceleye gelerek günü gününe yetiştirmek için müsveddeler iki kere gözden geçiriliyor ki bu halde risale serâpâ mürettib sehviyle dolu bulunuyor. Hasılı risaleyi pek çok subuat ve müşkilatı dâvi olduğundan bundan böyle risalemizi onbeş günde bir neşre karar verdik. Çocuk dergilerinde böyle bir uyarı ile karşılaşmak genel olarak aslında- sonun başlangıcı anlamına geliyor ki derginin çok büyük güçlükler altında olduğu, üstü örtülü bir biçide ifade edilmiş oluyor. Nitekim derginin onbeş günde bir yayımlanacağının duyurulduğu yedinci sayısından sonra takip eden sayı ancak on ay kadar sonra yayımlanabiliyor ve 1 Mart 1304/13 Mart 1888 tarihini taşıyor. Bazı esbab-ı mucibeden dolayı Numune-i Terakki risale-i mevkutesinin neşri bir kaç ay kadar tehir edilmiş idi. Şimdi yine çıkmaya başladı. Mesleğimiz evvelki gibi ciddîdir. Yalnız her sınıf efradının müstefid olması maksadıyla bazı fennî romanlarla, âsâr-ı edebiyye mergube ilave edilecektir. Buradan da anlaşılacağı gibi aradan geçen zaman zarfında her ne kadar eğitim amaçlı da olsa derginin çocuklara hitap ettiği dikkate alınarak, bu yaştaki okuyucu kitlesine hitap edecek, çocuklar tarafından ilgi çekici bulunabilecek edebî ama aynı zamanda eğitici yeni bölümlerin eklenmesi zaururi olarak görülmüştür. Bu yeni anlayışın ilk örneği da yine Mazhar tarafından tercüme edilmiş olan Jules Verne in Balon ile Beş Hafta Seyahat kitabı tefrika edilmeye başlanır. Bu sayıda yer alan bir başka yeni bölüm ise Doktor Şekib İsmail imzalı Mekteb-i Numune-i Terakki de Tedris Olunan Hıfz-ı Sıhhat Derslerinin Hulasası başlıklı yazıdır ki o dönemde okulda böyle bir dersin işlenmiş olması da ayrıca dikkate değerdir. Numune-i Terakki 15 Mart 1304/27 Mart 1888 tarihli dokuzuncu sayısı ile yayın hayatından çekiliyor. Ancak bu nüshada derginin kapanacağına dair herhangi bir alâmet görülmüyor. Bilakis bazı yazıların altında mabadi var ibaresi görülürken Mehmed Nadir imzalı bir ihtar da bundan böyle Shakespeare ve Victor Hugo gibi lazım-ı üdebadan âsâr-ı mergubeler in tercüme edileceği de belirtiliyor. Nitekim ilk olarak Şekspir in âsârından mütercem bir metin de neşrediliyor ki bu da yine edebiyatın çocuk eğitimindeki yerinin farkedilmeye başlandığının bir göstergesi olarak ortaya çıkıyor. Aynı dönemde ve Numune-i Terakki den bir hafta sonra yayın hayatına atılan bir başka okul dergisi de Debistan-ı Hıred dir. Dergi o dönemde İstanbul da eğitim veren Debistan-ı İraniyan adını taşıyan bir İran okulununun yayın organıdır. Farsça bir tamlama olan ismi akıl mektebi olarak çevrirmek mümkündür. Onbeş günde bir yayımlanacağı duyurulan derginin eldeki ilk ve tek sayısı 2 Nisan 1303/14 Nisan 1887 tarihini taşımaktadır. Derginin satışından elde edilecek Fazla-i hasılat Debistan-ı İraniyan ın edevat-ı hendesiye ve coğrafiyesine aittir ve iletişim adresi olarak da Debistan-ı İraniyan Müdiri Horasanî Hacı Rıza Kulu Efendi gösterilmiştir. 388

408 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Sırf yazılardan müteşekkil resimsiz büyük boyda bir mecmua olan Debistan-ı Hıred in yayımlanma sebebi İfade-i Mahsusa da şöyle açıklanıyor: Çocuklar! Maksadımız tahsil-i ilimde terakkinize hizmet edecek, salik olduğumuz tarik-i terbiye ve edebde nîknâm ihraz etmeniz için hatt-ı hareketinizi ıslah eyelyecek malumat ve nasayihi anlayabileceğiniz bir surette nazar-ı mütalaanıza arzetmektir. İmtiyaz sahibi Giridî Tahsin olan dergide çocukların anlayabilmesi için nisbeten anlışalabilir bir dil kullanılan Vicdan ve Fakir ile Servet başlıklı edebî metinler aynı zamanda çocukları ahlaken de eğitmeyi amaçlıyor. Coğrafya kısmı ise neredeyse derginin yarısını kaplayacak kadar geniş tutulmuş. Tarih ve sağlık ise dergide işlenen diğer başlıklar. Tercümename-i Husrevan yahud Tarih-i İran da dergide yer alan son yazı. Son derece amatör şartlar altında hazırlanan derginin temsilcilerinin tönbekici lerden (Çemberlitaş ta tönbekici Celil Ağa, Bahçekapısı nda tönbekici Hüseyin Ağa, Vezneciler de tönbekici Horasanî Mirza Mehmed Ali Ağa)meydana gelmesi bu amatörlüğü belgeleyen bir durum. Yine de 1887 gibi eski sayılabilecek bir tarihte eğitim amaçlı çıkmış bir okul dergisi olması açısından kayda değerdir. Sonuç olarak Osmanlı çocuk dergiciliğinde başlı başına bir yer tutmamakla beraber okul ve eğitim yayıncılığı bakımından ve eğitimde çocuk edebiyatının kullanılmasının ilk örneklerini oluşturması açısından Numune-i Terakki ve Debistan-ı Hıred konuyla ilgilenen araştırmacılar için gözden kaçırılmaması gereken iki kaynaktır. DƏBİSTAN VƏ RƏHBƏR UŞAQ DƏRGİLƏRİNDƏ MƏNƏVİ-ƏXLAQİ MÖVZULAR Dosent Mehmet RIHTIM Qafqaz Universiteti,Qafqaz Araşdırmaları İnstitutu, Bakı /AZƏRBAYCAN Fəridə ƏLİYEVA Qafqaz Universiteti,Qafqaz Araşdırmaları İnstitutu, Bakı /AZƏRBAYCAN XÜLASƏ XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mətbuatında müşahidə edilən tərəqqinin əsas göstəricisi yeni jurnal, dərgi və məcmuələrin nəşr olunması idi. Bu dərgilər arasında məktəb yaşlı uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş Rəhbər və Dəbistan jurnalları da yer alırdı cı ildə təsis edilən Rəhbər jurnalında ardıcıl olaraq uşaqların təlim-tərbiyəsi ilə əlaqədar mövzularda məqalələr, müxtəlif bədii ədəbiyyat nümunələri və məktublar dərc olunurdu. Cəmi beş nömrəsi çıxan Rəhbər jurnalının ənənəsini ci illər arasında Dəbistan daha çox ədəbi istiqamətli yazılarla davam etdirdi. Məruzəmizdə Rəhbər və Dəbistan dərgilərində məktəblilərin əxlaqi-mənəvi tərbiyəsi ilə əlaqədar nəşr olunan mövzulara diqqət çəkilərək onların cəmiyyətdə rolundan geniş bəhs ediləcəkdir. Açar sözlər: Rəhbər, Dəbistan, əxlaqi-mənəvi, uşaq. SPIRITUAL AND MORAL TOPICS IN MAGAZINES DABISTAN AND RAHBAR ABSTRACT At the end of the nineteenth century and early twentieth century, the main indicator of the progress in the Azerbaijan media was new published journals, magazines and collections. Among these journals for children of school age "Rahbar" and "Dabistan" magazines were also included. The Rahbar which founded in 1906, were publishing series of articles on issues related to the education of children, letters and literary works. The Rahbar s tradition continued magazine "Dabistan" with more of a literary writings. In our article by drawing attention to the moral and spiritual topics will be discussed their role in society. Key words: Rahbar, Dabistan, moral and spiritual, child. 389

409 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan tarixi üçün olduğu qədər mədəniyyəti baxımından da zəngin bir dövrdür. İctimai-siyasi həyatda baş verən köklü dəyişikliklər mədəni proseslərə də öz təsirini göstərdi. Haqqında danışdığımız mərhələ Azərbaycan mətbuatının yaranması ilə əlamətdar olub milli publisistikanın başlanğıcı hesab edilir. Xüsusilə, 1870-ci illərdən canlanan mədəni-ictimai həyat maarifçilik hərəkatının meydana gəlməsilə nəticələndi. Milli burjuaziyanın da dəstəklədiyi maarifçilər millətin formalaşması üçün vacib şərtlərdən olan milli şüurun əmələgəlməsində mühüm rol oynadılar. Yeni məktəblər açılmağa, jurnallar nəşr olunmağa, türk dilində dərs vəsaitləri yazılmağa başladı. Təbii olaraq, bu mərhələdə Azərbaycan mətbuatında müşahidə edilən tərəqqinin əsas göstəricisi yeni jurnal, dərgi və məcmuələrin nəşr olunması oldu ci illər arasında Bakıda nəşr olunan mətbuat orqanlarının sayı 12- yə çatırdı. (Azərbaycan tarixi, 2008, s187) Onlara misal olaraq, Həyat, İrşad, Hümmət, Təkamül qəzetləri, Molla Nəsrəddin, Babayi-Əmir, Zənbur, Füyuzat dərgilərini göstərə bilərik. Bu dərgilər arasında məktəb yaşlı uşaqlar və onların valideynləri üçün üçün nəzərdə tutulmuş Rəhbər, Dəbistan, Məktəb jurnalları da yer alırdı. Publisistika ictimai-siyasi, fəlsəfi və ədəbi fikrin formalaşmasında, Azərbaycan xalqının milli şüurunun tərbiyəsi rolunda mühüm işlər görmüşdü. (Azərbaycan tarixi, V cild, Elm, Bakı, 2008, s188) Ölkənin hər yerindən, hətta qonşu bölgələrdən də publisistlər, ədəbiyyatşünaslar dövrü mətbuatda nəşr olunur, milli birlik ideyalarını təbliğ edirdilər. Onlardan Həsən bəy Zərdabi, Soltan Məcid Qənizadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Əli bəy Hüseynzadə, Məmməd Əmin Rəsulzadə, Məhəmməd Hadi, Mirzə Ələkbər Sabir, Seyid Əzim Şirvani, Mahmudbəy Mahmudbəyov, Rəşid bəy Əfəndiyev və digərləri mütərəqqi məqalələri ilə millətin maariflənməsinə səy edirdilər. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan uşaq mətbuatının ilk müstəqil təmsilçisi olan Dəbistan məcmuəsi 1906-cı il 16 aprel tarixində ilk nömrəsi ilə oxucuların görüşünə gəldi. Dərgi iki həftədə bir dəfə olmaqla iki il nəşr edildi. Birinci il on səkkiz, ikinci il isə cəmi doqquz nömrəsi buraxıldı. Dərgidə uşaqların təlim-tərbiyəsi ilə əlaqədar və maarifləndirici mövzularda məqalə, bədii ədəbiyyat nümunələri, tərcümələr, məktublar dərc olunurdu. Cəmi dörd nömrəsi nəşr edilmiş Rəhbər isə ayda bir dəfə nəşr olunurdu cı ilin 24 sentyabrında ilk nömrəsi işıq üzü görən dərgi ilə birlikdə valideynə məxsus vərəqə başlığı altında əlavəsi də dərc edilməkdə idi. Rəhbər daha çox tərbiyəvi istiqamətli yazılar yayınlayır, valideyn və uşaqlar üçün praktiki və səmərəli məlumatlar verirdi. Qeyd edək ki, hər iki məcmuəni incələdikdə onların müxtəlif yönlərdən tədqiqə cəlb edilə biləcəyinin şahidi olduq. Lakin daha aktual hesab etdiyimiz əxlaqi-mənəvi mövzularını araşdırmağı uyğun hesab etdik. Tədqiqimizin sonlarına doğru yanılmadığımızın fərqinə vardıq. Çünki, məcmuələrin ikisində də demək olar ki hər nömrədə əxlaqi-mənəvi mövzularda yazılara yer verilmişdir. Birinci nömrədə Bir vəqt var idi ki, qüvvəli bir millət müsəlləh olub qol gücilə o biri zəif milləti özinə qul, millətini, dilini, dinini nabud ediyordu. Lakin imdi bir millətin o birisinə faiq gəlməsi, ağa olması qol gücilə degil, məktəb, ədəbiyyat, elm, ictimaiyyət və bunlar gibi mənəvi qüvvələr ilədir. (Rəhbər dərgisi, 1, sentyabr, s.1) deyən dərginin təsisçiləri əslində əsas məqsədlərinin xalqın mənəviyyatını yüksəltmək olduğunu açıqca ortaya qoymuşdur....məramımız cəmiyyəti, millətimizin məişət meydanında, elm və mərifət yolunda irəli getməsinə və milli ədəbiyyatından xəbərdar olmasına əlimizdən gələn qədər rəhbərlik etməkdir (Rəhbər dərgisi, 1, sentyabr, s.1) cümlələri ilə başlayan birinci nömrəsində məramını açıqlayan Rəhbər dərgisinin dörd nömrəsində yayınlanmış əxlaqi-mənəvi mövzulu məqalələrin statistik nəticələri belədir: İkinci, üçüncü və dördüncü nömrələrdə Soltan Məcid Qənizadənin Körpə uşaqların tərbiyəsi adlı məqaləsi, üçüncü nömrədə Salehin Təkcə şəriət elmimi bizə lazımdır ya sair elmlər həm lazımdırlar? mövzusunda məktub-məqaləsi və dördüncü nömrədə Xəlifə və qazı adlı ibrətamiz hekayə. Bu məqalələr içərisində ən çox əhəmiyyət kəsb edən Soltan Məcid Qənizadənin üç hissəli Körpə uşaqların tərbiyəsi dir. Burada müəl- 390

410 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il lif tərbiyə məsələsinin sadəcə maddi deyil, mənəvi tərəfinin də olduğuna diqqəti çəkir, təcrübəsiz ata-analara pedaqogika eli haqqında məlumat verərək onun insan tərbiyəsində iki əsas üzərində dayandığını qeyd edir: cism və ruh tərbiyəsi. Qeyd edək ki, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının aparıcı simalarından Zahid Xəlil də uşaq tərbiyəsinin üç əsas cəhəti olduğunu söyləyir: fiziki, intellekt və mənəvi tərbiyə.(xəlil, 2008, s.370) Qənizadə, tərbiyə məsələsinin insaniyyət aləmində ən ali və mühüm məsələ olduğunu söyləyərək bütün yazı boyunca Qurani-Kərimdən, hədislərdən sitatlar gətirir. Müsəlman cəmiyyətinə aid olduğumuzu göz önündə saxlayaraq valideynlərin övladlarının tərbiyəsi xüsusunda çalışmalarının onların din borcu olduğunu söyləyir. Fikrini belə əsaslandırır ki, Xudayi-əzimüş-şan Qurani-şərifində buyurur ki, ata və analar üçün dünyada və axirətdə övlad ən faxir zinətdir... və övlad ən böyük nemət olduğu üçün bu nemətə şükran olaraq onların tərbiyəsi xüsusunda çalışmaq ata-anaların din borcudur. (Rəhbər dərgisi, 2, 31 oktyabr 1906, səh 1) Tin surəsinin dördüncü ayəsini Biz insanı ən kamil surətdə yaratdıq sitat gətirərək insanın ən kamil varlıq olduğu üçün tərbiyəsinin də digər canlılardan daha kamil bir şəkildə aparılması lazım gəldiyini söyləyir. İnsanın mərtəbəsi uca olduğuna görə tərbiyəsi də artucaq zəhmət və hünər istər (Rəhbər dərgisi, 2, səh 2 31 oktyabr, 1906) Dünya axirət üçün ziraətgahdır hədisi-şərifi ilə axirət səadətinin dünya fəlahətinə bağlı olduğunu, dünya fəlahətinin əkdiyimiz xeyir əməl toxumlarından asılı olduğunu, bu əməllərin ən xeyirlisinin isə düzgün övlad tərbiyə etmək və bu sayədə həm dünyada, həm də axirətdə səadətə qovuşmağın mümkünlüyünü dilə gətirir. Təəssübkeş maarifçi ruh ilə kainat arasında insanın bədəninin vasitəçilik etdiyini dilə gətirərək Elm iki cürdür: biri cism, bədən elmi, digəri ruh elmi 1 hədisinə istinadən valideynlərə öncə övladlarının cism, fiziki tərbiyəsinə diqqət yetirmələrini, daha sonra ruh tərbiyəsinə keçmələrini tövsiyə edir. Körpə uşaqların tərbiyəsi silsiləsindən sonuncu məqalədə müəllif maraqlı bir bənzətmə istifadə edir: Uşaq ana bətnində ikən dünya təsirindən mühafizə olunur. Amma dünyaya gəlincə təzə şəraitə düşür. Lətif cism nagəhan dünya havasına çıxır və bütün bədəni səgrişüb ağlamağa başlayır, yəni nəfəs almağa başlayır. Təzə şəraitdə körpənin qışqırması həyat mücahidəsindən ibarətdir. Təzə vücud ağlayaraq özü üçün həyat tələb edir və ya nəfəs almağa başlayır. Bu o deməkdir ki, Xudanın nemətinə nail olmaq üçün ən əvvəlinci nəfəsdən cəhd və səy lazımdır. Əgər Allahın əvvəlinci neməti, ilk nəfəs də cidd-cəhdsiz hüsula gəlmirsə, onda heç bir nemət cəhdsiz hasil olmaz. (Rəhbər dərgisi, 4, 23 dekabr 1906, səh.1) Əxlaqi-mənəvi mövzuda təsbit etdiyimiz digər bir məqalə Rəhbər in üçüncü nömrəsində Saleh adlı müəllifin Təkcə şəriət elmimi bizə lazımdır ya sair elmlər həm lazımdırlar? mövzulu məktub şəklində yazısıdır. Burada müəllif son zamanlarda elmə, təhsilə təşviqin artdığını, lakin hansı elmlərin öyrənilməli və öyrədilməli olduğunu sual şəklində qoyur və araşdırır. Məktubun əvvəlində qeyd edir ki, hər kəs elm öyrənmək xüsusunda həmfikir olsa da nə öyrənmək gərəkdiyi xüsusunda ixtilaflar çıxır. Bir firqə yalnız şəriət elmi lazımdır deyir, ikinci firqə isə şəriət elmlərilə yanaşı müsbət elmlərin də gərək olduğunu müdafiə edir. Saleh birinci firqənin əsas təmsilçisi olaraq Bakının ən fazil və möhtərəm alimlərindən sayılan Mirzə Əbu Turabın Nəşri-Məarif cəmiyyətinin açılış mərasimində səsləndirdiyi, sonradan isə İrşad qəzetində dərc olunmuş fikirlərini ortaya qoyur:... Doğrudur, islam, şəriət, əhadis buyururlar ki, elm oxuyun. Vəlakin nə cür elm? Bu elmdən məqsəd həkimlik, incinerlik elmi degil, bu elmdən məqsəd fəqət şəriətdir. Ancaq şəriət elmini buyurublar təhsil ediniz. (Rəhbər dərgisi, 3, 1 dekabr 1906, s.9) Mirzə Əbu Turabın iddiası müqabilində müəllif özünün bu məsələyə münasibətini belə açıqlayır ki, Əbu Turab əfəndimiz belə deyir, amma fəxri-kainat əfəndimiz də buyurur ki, Elm Çində də olsa arxasınca gedin. Bu zaman əfəndimiz şəriət elminimi nəzərdə tuturdu? Axı o العلم علمان علم الابدان و علم الارواح 1 391

411 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» zamanlar şəriət elmini axtaran Mədineyi-münəvvərəyə getməli idi. Çünki şəriət elminin günəşi Məkkədə parlayıb Mədinədə uca mərtəbəyə yetişmişdi. Rəsuli-əkrəmin bu fərmayişdən məqsədi, əlbət ki, dünya elmləridir. Bəs, dünya elmlərini öyrənməyi nə üçün əmr edir? Çünki dünyamız, bədənimiz, məişətimiz rəfahiyyat içində olmasa, şəri vacibatımızı layiqincə əda edə bilmərik. Dünya elmlərinə vaqif olmayınca daha güclü millətlərin əlində iqtisadi cəhətdən əsir olarıq və dini vacibatımızı da icra edə bilmərik. (Rəhbər dərgisi, 3, 1 dekabr 1906, s.10) Daha sonra müəllif cəsarətlə (1900-cü illər) mövcud vəziyyəti şərh edir ki, biz öz vətənimizdə köləyik, başqasının elmi çox olduğu üçün bizim atadan qalma malımızı, sərvətimizi aparır, bir rus, ya erməni fəhləsi gündə bir manat alanda müsəlman gücnən altmış qəpik alır. Çünki rus və erməni öz işində kəsb etdiyi məlumatlar mənfəət verir. (Rəhbər dərgisi, 3, 1 dekabr 1906, s.10) Yaxud, əlli il bundan qabaq başqırdların öz torpaqlarını desyatini bir şahıya satıb pulunu tələf etdilər. İndi isə həman ruslar üçün muzdurluq edirlər. (Rəhbər dərgisi, 3, 1 dekabr 1906, s.10) Xülasə, müəllif çoxlu dəlillər gətirməklə dünya elmlərinin hər nöqteyinəzərdən bizə gərəkli olduğunu əsaslandırır. Qoyulan sualın Təkcə şəriət elmimi bizə lazımdır ya sair elmlər həm lazımdırlar? ikinci hissəsini, yəni dünya elmlərinə olan tələbatı aydınlaşdıran müəllif, sualın birinci hissəsi barədə, yəni şəriət elmləri xüsusunda Əbu Turabla razı olduğunu söyləyir: Mizrə Əbu Turab öz nitqində yaxşı deyir: Elmi-şəriəti təhsil etməmiş adamlar qeyri-ülum oxuyanda bifaidə olurlar. (Rəhbər dərgisi, 3, 1 dekabr 1906, s.11) Gətirdiyimiz sitatlardan da göründüyü kimi, müəllif məqaləsində sağlam mühakimə üslubuna sadiq qalmış, fikrini, mövqeyini küyçülüklə deyil, dəlillərlə əsaslandırmışdır. Rəhbər jurnalının dördüncü sayında dərc olunmuş Xəlifə və qazı ibrətamiz hekayəsi də təsbit etdiyimiz əxlaqi-mənəvi mövzulu yazılardandır. Hekayəni Abbas Səhhət Məcmueyialəmi-Fransa jurnalının 245-ci nömrəsindən tərcümə etmişdir. Burada ədalətli qazının gözünü mal həvəsi örtmüş xəlifəyə necə ibrət dərsi verməsindən bəhs edilir. Ümumiyyətlə, həm Rəhbər də, həm də Dəbistan da dünya ədəbiyyatından bu cür ibrətamiz tərcümələr dərc olunmuşdur. Qeyd etdiyimiz kimi, Dəbistan jurnalı Rəhbər ilə eyni xətti izləsə də, daha çox ədəbi istiqamətli yazılar yayınlayırdı cı il aprelin 16-sında birinci ilin ilk nömrəsi işıq üzü görən Dəbistan da əxlaqi-mənəvi mövzulu məqalələr rəngarəngliyi ilə seçilirdi. Əslində, az qala bütün məqalələr mənəvi-əxlaqi mövzudadır; onların hər birində müsəlman ədəbi ərkanına, düşüncəsinə uyğunluq hiss edilir. Statistikaya nəzər saldıqda qeyd etdiyimiz məzmunda yazıları belə qruplaşdıra bilərik: 1. Mənəvi-əxlaqi mövzulu nəzm əsərləri Birinci il birinci nömrədə Müəllim Mirzə Həsib Qüdsi Badkubeyinin Münacat ı, ikinci nömrədə eyni müəllifin Mövludi-nəbi, beşon və on üçüncü nömrələrdə Ata və oğul mənzuməsi, yeddi və səkkizinci nömrələrdə Məhəmməd Hadi Əbdüssəlimzadə Şirvaninin Lövheyi-təsviri-məarif şeiri və on dördüncü nömrədə Ömər Lütfinin Ramazani-məğfirət-fəşanə şeiri. Dəbistan dərgisində üç şeiri nəşr edilmiş Müəllim Mirzə Həsib Qüdsi Azərbaycanın maarif təəssübkeşi olan ziyalılarındandır ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini doğulduğu şəhərdə aldıqdan sonra Tеhran şəhərinə yollanaraq mükəmməl dini və dünyəvi təhsil almışdır. Bakıya qayıtdıqdan sonra isə mədrəsə açmış və ömrünü vətən övladlarının yеtişməsinə sərf еtmişdir. Bakıda ilk mədrəsə idi ki, dini elmlərlə yanaşı dünyəvi elmlər də tədris edilirdi. Bu böyük alim və şair 1908-ci ildə Bakıda vəfat еtmişdir. 2 Dəbistanla yanaşı "Məktəb", "Şərqi Rus", "Həyat", "İrşad", "Tazə həyat", "Füyuzat" və digər jurnallarda çap еdilmiş Mirzə Həsibin Divanı 2004-cü ildə latın əlifbasına transliterasiya edilərək nəşr edilmişdir. Dövrün məşhur din xadimi, Axund Mirzə Əbu Turab Axundzadə də Mirzə Həsibin mədrəsəsində təhsil almışdır

412 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Mirzə Həsib əsasən dini-əxlaqi-tərbiyəvi mövzularda şeirlər, mənzumələr yazmışdır. Dəbistan ın birinci nömrəsində Allaha münacatına nəzər salaq: Xudavənda, kərima, kirdikara, Rəhima, Qadira, Pərvərdigara. Gəlib dərgahına miskin və məğmum, Kərim etməz gədayi-zari məhrum. Tamamən dərdi-cəhl ilə əlilük, Gəlib möhtaclar babı-kərimə. (Dəbistan dərgisi,i il 1, aprel, s.1) İkinci şeiri sənətkarlıqla qələmə aldığı, peyğəmbərimizin (ə.s) doğumuna həsr etdiyi nəti-rəsul Mövludi-nəbi dir: Əmr qıldı lütf ilən Rəbbi-Cəlil, Hurilər getsün yerə ey Cibril. İstəyür zahir ola ərşi-səfa, Mehri-taban nübüvvəti-mustafa. Feyzim əvvəldə ona olmuş nəsib, Çün həbibimdir, həbibimdir, həbib.(dəbistan dərgisi, I il 2, aprel, s.1) Klassik divan şeirinə sadiqliyini Ata və oğul ibrətamiz məsnəvisində də görürük: Xosrovu-əqldən rəvayətdir, Xeyli şirin bir hekayətdir. Vardı bir taciri-həmidə-xisal, Şəhri-Bağdadda beizzi-cəlal.(dəbistan dərgisi, I il 5, iyun s.4) Mənzumədə gözəl əxlaqlı, varlı bir tacir gözünün ağı-qarası bircə oğlunun gələcəyindən narahat olaraq onu elm dalınca göndərmək istəyir, ancaq oğlu elmə həvəs göstərmir. Ata övladına elmin faydasını belə açıqlayır: Elm ilən sahibi-liva olusan, Elm ilən xəlqə pişva olusan. Elm ilən məmləkət olur məmur, Elm ilən can, dil olur məsrur. (Dəbistan dərgisi, I il 5, iyun s.5) Öldükdən sonra oğlunun bədxah insanlar tərəfindən aldanaraq malının-mülkünün əldən getməməsi, uçuruma düşməməsi üçün özü tədbir tökməli olan ata onu bir köhnə evə aparıb tavandan asılmış ipi göstərərək nəsihət edir ki, başın bəlada olduğu zaman bu ipi boğazına keçirib rahətə qovuşarsan. Çox keçmədən ata ölür və oğlu atasının qorxduğu kimi saxtakar insanların çevrəsində aldadılaraq malı-mülkü əldən gedir, əhli-əyalı bir tikə çörəyə möhtac qalır. Gedir atasının nəsihət elədiyi ipin altına, Allaha sidq ürəklə dua eləyib aman dilədikdən sonra boynunu ipə keçirir. Bu zaman ip qırılır və tavandan yerə qızıl-cəvahirat tökülür. Oğlan atasının tədbirini başa düşüb dizləri üstə səcdəyə çöküb Xudaya həmd edir və oradan atasının məzarına gedib minnətdarlıq hissi ilə atası üçün növhə deyib ağlayır: Ey məzar içrə yatan yaru-vəfadarım ata, Ey pərəstarım ata, Yari-qəmxarım ata. Məhşərə qaldı mənim heyf ola didarım ata, Ey pərəstarım ata, Yari-qəmxarım ata. (Dəbistan dərgisi, I il, 13, oktyabr, s.8) Mənzumənin məzmunundan da anlaşıldığı üzrə Mirzə Həsib Qüdsi bir maarifçi olaraq elmin önəmini vurğulayaraq, əgər oğlu elm sahibi olsaydı atanın narahat köçməyəcəyini, belə bir tədbirə ehtiyac duymayacağını söyləmək istəmişdir. 393

413 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Dəbistan da qarşımıza çıxan növbəti nəzm əsəri səkkizinci nömrədə Məhəmməd Hadi Əbdüssəlimzadə Şirvaninin Lövheyi-təsviri-məarif şeiridir. XX əsr Azərbaycan romantizminin görkəmli simalarından biri olan Məhəmməd Hacı Əbdülsəlimzadə Hadi (Şirvani) Tazə həyat, İttihad, Həqiqət, Tərəqqi, Səda kimi dövri mətbuatda mütəmadi nəşr olunurdu. (Hadi, 2005, s.5) İlk dəfə Həştərxanda buraxılan Bürhani-tərəqqi qəzetində nəşr olunan bu mənzuməsi onun ilk qələm təcrübələrindəndir. Erkən yaradıcılıq məhsullarının əsas mövzusu maarif, təhsil olan müəllif bu şeirdə də elm və maarifin faydasını izah edir; bu zaman çox təsirli bir yol seçərək peyğəmbərlərin həyatından, hədislərdən və müqəddəs kitabımız Qurandan örnəklər verir. Məsələn, birinci beytində Həzrəti Heydərdən sitat gətirərək başlayır: Demişdir həzrəti Heydər pedərsiz kəs yetim olmaz, Yetim ol kimsədir ancaq ki yoxdur əqli-izanı. (Dəbistan dərgisi, I il 8, avqust, s.2) İkinci beytində rəsuli-əkrəmi örnək göstərir: Demiş fəxri-rəsul: Rəbbim, bənim əfzun qıl, elmim, Və bəhri-elmə bax istər dürri-şəhvarı-irfanı. (Dəbistan, I il 8, avqust, s.2) Daha sonra fikrini əsaslandırmaq, möhkəmləndirmək üçün, Qurani-kərimə üz tutur: Əzəl nazil olan surə rəsulallaha İqra dır, Ki İqra bismi rabbikə... eyləyür təzyini-quranı. (Dəbistan, I il 8, avqust, s.2) (إقرأ) iqra Peyğəmbərə (ə.s) nazil olan ilk surə Aləq surəsidir ki, onun da ilk sözü إقرأ باسم edir: oxu olmuşdur. İkinci beytdə isə Aləq surəsinin ilk ayətini bir az geniş istifadə dinimi- (Rəbbinin adı ilə oxu). Bu üsullarla müəllif islam cəmiyyətinə mənsub olduğunu, ربك zin iddia edilənlərin əksinə, elmə, maarifə nə qədər önəm verdiyini nəzərə çatdırır. Bu silsilədən növbəti şeir on dördüncü nömrədə Ömər Lütfinin Ramazani-məğfirət-fəşanə əsəridir. Şeir müqəddəs ramazan ayının gəlişi münasibətilə yazılmış, ramazan ayının fəzilətini özünəməxsus bir dillə təsvir edilmişdir: Ey şəhri-siyam, feyz-kəstər, Oldun nə qədər də behcət-avər. Verdi nə şərəf sənin qüdumun, Var şimdi şətarəti ümumun. (Dəbistan, I il, 13, noyabr, s.1) Ramazanın şəhri-ğufran olduğunu diqqətə çatdıran Ömər Lütfi klassik ənənəyə sadiq qalaraq növbəti beytdə qüdsi bir hədisə işarə edir: (Əs-sövm li...) oldı pək şərəfza, (Dəbistan, I il, 13, noyabr, s.1) (Əs-sövm li...) islam aləmində çox məşhur الصوم فا نه لي وأنا أجزي به) (إلا Orucdan başqa, çünki oruc mənim üçündür, onun mükafatını da mən verəcəyəm qüdsi hədisinə aid bir ifadədir. Şair beytin ikinci misrası ilə o hədisə istinad etdiyini təsdiqləyir: Əcrin veriyor cənabı-mövla. (Dəbistan, I il, 13, noyabr, s.1) 2. İbrətamiz hekayələr və tərcümələr Birinci il: üçüncü nömrədə Mövlanə Cəlaləddin Ruminin Məsnəvisindən tərcümə olunmuş Ovçu və quş ibrətamiz hekayəsi, səkkiz-on və on üçüncü nömrələrdə Abdulla Talıbzadənin Məsnəvi dən tərcümə etdiyi İbrət və müqabilə başlığı altında tarixi-dini mövzulu mənzuməsi, on bir-on səkkizinci nömrələrdə Soltan Məcid Qənizadənin Allah xofu hekayəsi. İkinci il: birinci-dördüncü nömrələrdə Şeydanın Qurban bayramı povesti. Bu başlıq altında qruplaşdırdığımız yazılar Şərq ədəbiyyatından tərcümə edilmiş ibrətamiz hekayələr, tarixi-dini mövzularda ədəbi nümunələri ehtiva edir. Qeyd edək ki, ən çox tərcümələr görkəmli türk sufi mütəfəkkiri Mövlanə Cəlaləddin Ruminin Məsnəvi sindən edilmişdir. Belə tərcümələrdən biri birinci il üçüncü nömrədə dərc edilmiş Ovçu və quş hekayəsidir. Tərcüməçinin M.H.Ə-zadə şəklində qoyulmuş imzasının Məhəmməd Hadi Əbdülsəlimzadəyə aid olduğu çox böyük ehtimal daxilindədir. Şərq aləmində çox məşhur olan bu hekayədə quş ovuna çıxan ovçu ondan nə etdiyini soruşan quşa zahid olduğunu və tələnin içinə səp- 394

414 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il diyi buğdaların da yetim malı olduğunu söyləyir. Quş isə əvvəlcə dinimizdə zahidliyin bəyənilmədiyini, cəmiyyətdən qaçmağın həll yolu olmadığını, pisliklərlə üzləşib onları islah etmək gərəkdiyini söyləsə də nəfsinə hakim ola bilməyib tələdəki buğdalardan yeyir və nəticədə ovçunun tələsinə düşür. Burada iki əsas fikir səsləndirilir. Birinci fikir quşun gəldiyi nəticədir ki, riyakar zahidlərin hiyləsinə və füsunlarına inanıb onların sözlərinə əməl edənin cəzası budur. (Dəbistan, I il 3, may, s.9-10) İkincisi isə zahidin gəldiyi nəticədir ki, Xalqın və yetimin malına əluzunluq edib növbənöv hiylə və vəsilələr ilə onu yeməgə çalışanın cəzası budur. (Dəbistan, I il 3, may, s.9-10) 3.Dini-mənəvi mövzulu məqalələr Birinci il: birinci nömrədə A.İskəndərin milliyyəti ingilis olan, müsəlmanlığı qəbul etmiş vəkil Abdullah Quvillam haqqında məqaləsi, beşinci və altıncı nömrələrdə İbrahim Cavid İbrahimovun İstanbulda təhsildə bulunan Krımlı bir çocuğun məktubu. İbrahim Cavid İbrahimovun İstanbulda təhsildə bulunan Krımlı bir çocuğun məktubu yazısı Qarasu Bazarda nəşr olunan Vətən xadimi adlı qəzetdən alınmışdır. Burada müəllif əvvəlcə islam dininin nə qədər mütərəqqi, digər dinlərdən rahat və inkişafa səsləyən bir din olduğunu, xristianlıq kimi qarma-qarışıq, budda və brahma məzhəbləri kibi çəkilməz bir yük, yudulmaz bir dərd olmadığını (Dəbistan dərgisi, I il 5, iyun, s.10), odur ki son zamanlarda Avopa ilə yanaşı, Afrikada yayılmaqda olduğunu nəql edir. Lakin biz öz dinimizi lazımınca bilmirik; islamiyyəti anlamaq çox çətindir, onu anlatmaq daha da çətindir, bunun üçün oxumaq, mütaliə etmək gərəkdir. Müəllif qeyd edir ki, yaxşı müsəlman Quranı, hədisləri oxumalıdır. Bəs biz necə, dinimizin dilini bilirikmi?! Hər kəsin, hətta bir çobanın belə anlayacağı dərəcədə sadə, açıq, oxunaqlı kitablar, cüzlər yoqdur. (Dəbistan dərgisi, I il 5, iyun, s.11) Biz həp əskidən qalma şeylələ yaşayır, dinimizi araşdırmır, öyrətmirik. (Dəbistan dərgisi, I il 5, iyun, s.11) Avropalıların çox irəli getdiyini, bizim isə dədəbaba qaydalarına bağlı qaldığımızı qeyd edir, digər millətlərə batil deyirik, amma bunu sübut etməliyik. Müəllif bu məqalədə diqqətə çatdırmaq istəyir ki, müsəlman bütün dünyada geridə qalmış kimi tanınır, bunun başlıca səbəbi elə biz özümüzük. Dünyaya dinimizin ən mükəmməl səmavi din olduğunu iddia edirik, amma özümüz dinimizi layiqincə bilmir, öyrənmirik. Dünyanı bizdən deyillər deyə özümüzdən uzaq tuturuq, halbuki dinimiz bunun əksini buyurur. Hər kim olursa olsun, yaxşı adətləri götürməyi tövsiyə edir. (Dəbistan dərgisi, I il 6, 30 iyun 1906, s.7) Qeyd edək ki, məqaləmizdə qısa şəkildə də olsa, bu iki dərgidə yer almış mənəvi əxlaqi mövzuları ümumiləşdirməyə çalıdıq. Gəldiyimiz nəticəyə əsasən, gətirdiyimiz nümunələrdən də göründüyü kimi, dövrün əsas uşaq dərgiləri uşaq tərbiyəsində əxlaqi-mənəvi tərəflərə çox diqqətlə yanaşmış və bunu mühüm hesab etmişdir. ƏDƏBİYYAT 1. Azərbaycan tarixi, V cild, Elm, Bakı, Dəbistan dərgisi, aprel mart, iki il. 3. Xəlil Zahid, Kiçik folklor nümunələri və uşaq ədəbiyyatı problemləri, Türk xalqları ədəbiyyatı (II), Beynəlxalq Uşaq ədəbiyyatı Konqresi materialları, Qafqaz Universiteti nəşr., Bakı, Məhəmməd Hadi. Seçilmiş əsərləri, Şərq-Qərb, Bakı, 2005, s.5 5. Rəhbər dərgisi, 1-4, sentyabr-23 dekabr

415 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ZAMAN-ARKADAŞIM ÇOCUK DERGİSİ Yard. Doç. Dr. Mehmet ÖZER Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Buca İzmir SUMMARY Zaman-Arkadaşım, for preschool and primary school students, national and spiritual values, to teach and to improve the culture of writing and drawing the book, trying to endear, entertain and teach, and it succeeded with his readers, that the number 226 is a children's magazine with an Islamic content. This is the number of children in each magazine, the Turkish nation, humanitarian, religious, moral, national, historical, folkloric designed to reflect the value. Close to the child (family, school) and remote environment (nature, the universe) is targeted to be in accordance with AS. Children engaged in publishing children's publications editors and publishers of children's literature children's authors and conversations with artists, interviews, promotional articles is important for children's literature. This children's magazine, has been followed by the Turkish public and bureaucracies. This children's magazine, attentive, and a clear example of Turkish language and Turkish children's literature will be published with a perfect visualization. Okulöncesi(4-7 yaş grubu) ve İlköğretim öğrencilerine yönelik olan Arkadaşım dergisi, Nr: 1 6 Haziran 2003-Nr: Eylül 2007 tarihleri arasında(32-40 sayfa, özel sayılar ise sayfa) çok yüksek bir tiraj(100. sayı )la, haftalık olarak Türkiye dışında 10 ülkede (nr: 200) yayınlandı. Zaman-Arkadaşım, Milli ve manevi değerlerimizi bize öğretmeye ve yazı ve çizi kültürümüzü artırmaya, kitabı sevdirmeye çalışan eğlendirirken öğreten ve bunu okurlarıyla birlikte başaran (Ekrem Dumanlı, Arkadaşım nr: 100 s. 11) yerli bir içerik (nr: 150)le çıkan bir çocuk dergisidir. Zaman-Arkadaşım, Evimizden evrene bir yolculuk tur ve arkadaşlıktan, sevgiden, çiçeklerden, barıştan ve edebiyattan yana bir tavırla, Ülkemizdeki çocukların iyi bir eğitim alması, milli ve manevi değerlerimizi öğrenerek büyümesi çabasıyla çıkar. (Yusuf Çağlar, Arkadaşım nr: 100 s ) Dergi eğlendirerek öğretir. Bütün ürünlerinin yerli olmasına özen gösterilen derginin kapak yazıları ve fotoğrafları ayrı bir özellik taşır ve bize derginin içeriğini iyi bir biçimde özetler, yansıtır. Derginin her kapağı Türk milletinin insani(soframıza buyurmaz mısınız?(nr: 75), Yağmur Gibi Olmalı İnsan(nr: 27), dini( Kulun Olmaktan Mutluyum(nr: 56), Namaz Özel Sayısı (nr: 110), Gözümün Nuru Namaz(nr: 64), Kandil, Üçaylar(nr: 115), Hoş Geldin Ramazan(nr: 123), Yarın Ramazan Çocuklar(nr: 72), Lütfen Anne Beni de Sahura Uyandır(nr: 24), ahlaki (Hazreti Mevlana nın Unutulmayan Yedi Öğüdü(nr: 94), Canım Annem(nr: 154), Seni Çok Seviyorum Babacığım(nr: 107), Dedelere selam(nr:118), milli(korkma Sönmez Bu Şafaklarda Yüzen Al Sancak(nr: 93), kültürel(okumak Ne Güzel(nr: 70), Kitaplar Okudukça Çoğalır (nr:128), Piri Reis(nr:92), Karagözüm İki Gözüm Merhaba(nr: 74), tarihi(osmanlı Devletinin Kuruluşunun 706. Yılındayız(nr: 87), Ben de Barbaros Olmak İstiyorum(nr: 42) bir değerini yansıtacak şekilde tasarlanır. Dergi Okulöncesi(4-7 yaş grubu) ve ilköğretime yönelik şekilde hazırlanır. Kahir ekseriyeti Yavuz Turhan tarafından 4-7 yaş çocukları için hazırlanan ve dergi ortasında yer alan Eğlencelik bölümü, ilgili yaş grubuna uygun şekilde, daha çok çizgi resim ağırlıklıdır. Resimler arasındaki farkı, benzerlikleri, aynı olanları bulma, resme bakıp anlatma, temrin-çalışma, sayabilme, birleştirebilme, tamamlama, boyama(nr: 146, 157, 160, 161, 166, 196), kesip yapıştırma, noktaları birleştirerek anlamlı bir şekil, resim veya yazı elde etme, ek- 396

416 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il sik çizgileri tamamlayarak resim elde etme, resme uygun yazı yazma(dağistan Çetinkaya: Bizim Hikâyemizi Yazar mısınız? nr: 144) bu bölümün karakteristiğini oluşturur. Pek çok resimli hikâye[kibar Kuzu(nr: 21), Beş Beyaz Baykuş(nr: 21), Altın Dişli Aslan(nr: 29), Yalnız Kardan Adam(nr: 36) Emanet ve Palamut(nr: 46), Patates Kral(nr: 73), Sevimli Sevim(nr: 80), Çirkin Adam(nr: 80), Don Kişot(nr: 84), Şımarık Koyun(nr: 94), Üç Arkadaş(nr: 100), Mor Menekşe(nr:117), Mesnevi den Üzüm Hikâyesi(nr:131), Bir Bardak Su Getirdim, Ne Çok Şey Öğrendim!(nr:158), 10 Parmağın Hikâyesi(Nuri Balta, nr: 170), Kibirli Adam(nr: 183), Dedemin Omuzlarında Mekke nin Yollarında(nr:187), Parktakiler Neden Güldüler?(nr:190), Çocuktum Ufacıktım(Fatih Erdoğan, nr: 153), Gırrr! (Fatih Erdoğan nr: 187), Ablam Dedi ki (nr: 167)], masal[keloğlan(nr: 109), Sinekler Uçar, İnekler Süt Verir (Musa Güner, nr:114), Yolunu Kaybeden Baykuş (nr: 124), Kınalı Koç (nr: 137) yer alır. El becerisini geliştirmeye yönelik etkinlikler[patetesten Koyun Yapalım(nr: 21), Kibrit Kutusundan Aslan Yapalım(nr:22), Yaz: Musa Güner, çiz:kadir Karsavul: Yapalım Oynayalım: Babam Bana Oyuncak Yapsın!(Nr: 138) ] yer alır. Arkadaşım, yayınına 6 Haziran 2003 Cuma günü Ben de Kur an Öğrenmek İstiyorum! kapak yazısıyle başlar. Pek çok sayıda aralara Kur an-ı Kerimden Ayetler, Hadisler serpiştirmesinin yanı sıra, yayın süresince altı defa Kur an-ı Kerim Elifbası[Kur an-ı Kerim Elifbası(2) (nr: 05); 7-12 Yaş Çocuklar İçin Kur an-ı Kerim Elifbası (nr:54); Kuran-ı Kerim Elifbası Özel Sayı (nr:106); Kur an-ı Kerim Elifbası Özel Sayı (nr: 159); Resimli Elifba; Peygamberimiz Rüyamıza misafir olsun, (nr: 209); 12 Yaş ve üzeri Kur an-ı Kerim Elifbası) verir; (nr: : 210)], bir sayısını da 40 Hadis e(var mısın 40 Hadis Ezberlemeye? nr: 111) ayırır. On sayı Hz. Peygamber e ayrılmıştır: [Peygamberimize Selam Olsun!( nr:58,195); Resimli Elifba; Peygamberimiz Rüyamıza misafir olsun(nr: 209); Yetimler Yetimine Selam Olsun! (nr: 146); Seni Özledik Ey Allah ın Rasulü! Peygamber Efendimizin Vefat Yıldönümü(nr: 158); Hicret Ne Demektir Babacığım!(nr: 89); [Hicret]İyiliğe Doğru Bir Kutlu Yolculuk (nr:163); Ülkemizi Güzelleştiren Mukaddes Emanetler(nr:162); Hilye-i Şerif: Peygamber Efendimiz i anlatan eserler(nr: 169)], üç sayı duaya ayrılmıştır: [Sana, bana, anneme, babama DUA(nr:113), Bizim de Güzel Bir Duamız Var!(nr:157), Selam, Teşekkür, Dua(nr:57)]. Kulluk bilincine vurgu yapan dergi[ Kulun Olmaktan Mutluyum(nr: 56)], çocuklarda Namaz ve oruç duyarlılığını oluşturmak için üç defa Çocuklara Namaz Rehberi[Gözümün Nuru Namaz: 4-6 Yaş için Çocuklara Namaz Rehberi(nr: 64), Namaz Özel Sayısı(nr: 110), Namaz En İyi Arkadaş: Resimli Çocuklara Namaz Rehberi(nr: 214)] verir. İki sayısını Üçaylara[Kandil, Üçaylar, Sonsuzbahar(nr: 115), Dünyamızı Aydınlatan Üç Güzel Ay: Recep, Şaban, Ramazan (nr: 215)] ve onüç sayısını Ramazan ayına, oruca, [Oruç Bize Melek Olmayı da Öğretir!(nr:125), [Çocuk ve Ramazan](nr: 124, 173), [Ramazan] (nr: 176), Yarın Ramazan Çocuklar!(nr: 72), Savulun, Ramazan Geliyor!(nr: 21), Efendim! Ramazan-ı Şerifleriniz Hayrola!(nr: 224), Hoş Geldin Ramazan!(nr: 123), Ramazan Armağanı Sahur(nr: 225), Şimdi Sahur Zamanı(nr: 73), Lütfen Anne, Beni de Sahura Uyandır! (nr: 24), Gecelerimiz Sahurla Güzelleşsin!(nr: 174), Bir Maniniz Yoksa Annemler Sahura Gelecek!(nr: 126), [Ramazan]Soframıza Buyurmaz mısınız?(nr: 75), Ramazan Bize Yardımlaşmayı Öğretir (nr: 226)]; dört sayısını kandillere[mevlit Kandiliniz Kutlu Olsun Çocuklar!(nr: 98) Miraç: Göklere Yolculuk(nr: 168), Gelin Hep Birlikte Miraca Çıkalım(nr: 219), [Kadir Gecesi](nr: 177)]; iki sayısını Aşure Günlerine[Aşure Gününüz Kutlu Olsun!(nr: 141), [Muharrem ve Aşure(nr: 193)]; ve sekiz sayısını bayramlara[bayram Gelir Hoş Gelir(nr: 35), Bayram Geliyor, Bayram (nr: 76), Bugün Bayram!(nr: 86), Çocuklara Her Gün Bayram!(nr: 25), Bayram Özel Sayısı(nr: 127), Günlerin En Güzeli, Bayram Günleri!(nr: 137), Kurbanım Benim!(nr: 187), Hoşça Kal Bayram!(nr: 26)] ayırır. 397

417 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Çocukların tabiata dikkat etmesi, çevreyle; toprak, hava su, bulut, güneş, yıldız, hayvanlar; kuş, leylek, kedi, kaplumbağa, köpek, tavşan, sincap, böcekler; ağustosböceği, arılarla uyum içerisinde olması, mevsimlerin farkında olması, onlara göre kendini hazırlaması istenir: [Havaya, Suya ve Toprağa Cemre!(nr: 142), Cemreler Baharı Müjdeliyor!(nr: 194), Günlerimiz Hep Aydınlık Çünkü Güneşimiz Var!(nr: 148), Su Hayattır!(nr: 07), Su Gibi Güzel!(nr: 67), Dünyamız çiçeklerle daha güzel!(nr:152), Bahar Kelebeklerle Güzel(nr: 149), Kelebeklerin hikâyesi(nr: 102), Arım, Balım, Peteğim (nr: 205), Dünyalı Dostlarımız Hayvanlar(nr: 09), Hayvan Dostlarımız: Kuş, Kedi, Kaplumbağa, Köpek, Tavşan (nr: 52), Leylek Leylek Havada!(nr: 66), Ağaç, Kuş, Yıldız, Sincap(nr: 71), Bitkilerin Hikâyesi(nr: 101), İlkbahardan Yaza, Sonbahardan Kışa(nr: 81), Mevsimler Güzeldir!(nr: 28), Yaz Günlerinin Güzelliği Hiç Bitmez(nr:217), Yaz Sevinci, Ağustosböceği... (nr: 218), Hoşça Kal Yaz Tatili!(nr: 223), Sonbahar geliyor!(nr: 12), Sonbahar Geldi!(nr: 121), Şimdi sonbahar! Kuşların göç zamanı...(nr: 175), Kış Dolaşır Sokaklarda!(nr:190), Kardan Adam Gelir, Hoş Gelir!(nr: 30), Kışa, Mikroplara ve Aşırı Kilolara Dikkat!(nr: 140), Kardan Adam, Kuş, Kış, Bulut, Kedi, Güneş(nr: 85), [Kuşevi](nr: 122)]. Aile; anne, baba, kardeşler, dedeler önemsenir:[ailemi Seviyorum!(nr:129), Canım Annem!(nr:04, 154), Annemi Seviyorum!(nr: 49), Annem Benim İlk Öğretmenim!(nr: 78), Okulum Evim, Annem Öğretmenim Benim!(nr:103), Benim Kızım Bir Tanedir, Akıllıdır (nr:65), Seni Çok Seviyorum Babacığım!(nr: 107), Haydi, Baba Yıldızlara(nr: 33), Dedelere Selam! (nr: 118)]. Okul ve öğretmene önem verilir: [Okul Dünyası Ne Hoş: Arkadaşım, Öğretmenim, Okulum, Kitabım(nr: 18), Eyvah, Deniz Bitmiş! Yaşasın Okullar Açılıyor!(nr: 119), Yaşasın! Okul Başladı(nr: 172), Okul, Hayat, Edebiyat!(nr: 120), Hazırlanın Yarın Karne Tatiline Çıkıyoruz!(nr: 191), Yüzlerce Öğretmen'im oldu(nr: 17), Bir Öğretmen Öğrencisinden Ne İster? (nr: 46), Öğrenecek Ne Çok Şey Var Öğretmenim!(nr: 130), Öğretmenim Canım Benim(nr: 182)]. Vatan kavramı ve bu vatanı bize kazandıran atalarımız, onların dünyaya bakış açıları sıkı bir şekilde anlatılır: [Vatanımı Seviyorum!(nr: 41), Korkma Sönmez Bu Şafaklarda Yüzen Al Sancak!(nr: 93), Zafer Bayramımız Kutlu Olsun(nr: 222), Osmanlı Devletinin Kuruluşunun 706. Yılındayız!(nr: 87), İstanbul un Fethinin 553. Yılı(nr: 156), Dünyayı Huzur ve Barış İçinde İdare Eden Padişah: Kanuni Sultan Süleyman(nr: 171), Ben de Barbaros Olmak İstiyorum(nr: 42), Piri Reis(nr: 92), Ben de Mimar Olmak İstiyorum!(nr: 97)]. Türk milletinin manevi liderleri saygıyla anılır ve yüceltilir: [Hazreti Mevlana nın Unutulmayan Yedi Öğüdü(nr: 94), Hz. Mevlana özel sayısı(nr: 131), [Mevlana](nr: 183), [Yunus Emre](nr: 153), Mehmet Akif Ersoy u Dualarla Analım!(nr: 134), Vefatının 70. Yılında Mehmet Akif i Anıyoruz!(nr: 186)]. Folklorik değerler unutulmaz: [Karagöz ile Hacivat a Merhaba(nr: 23), Karagözüm İki Gözüm Merhaba(nr: 74), Uyusun da Büyüsün Ninni(nr: 63), [Ninni]Benim Oğlum Eşeğe Binmez At İster!(nr:101), Ramazan Manileri(nr:126), Bir Varmış Bir Yokmuş (nr: 199), Nerede O Eski Masallar Şimdi?(nr: 37), Ben Bir Garip [Keloğlanım](nr: 109), Nasrettin Hoca(nr: 147, 160, 178), Bizim de Bir Uçan Halımız Olsaydı!(nr: 62)]. Kitap, kitap okuma, kütüphaneler, Türkçeyi güzel kullanma özendirilir: [ Bilginin Evi Kitaplar, Ülkesi Kütüphanelerdir! (nr: 147), İyi ki Kitaplar Var!(nr: 180), Okumak Ne Güzel!(nr:70), Kitap Oku, Kanatlansın Hayallerin!(nr: 179), Kitap Okumak Güzeldir!(nr: 95), Kitaplar Okudukça Çoğalır(nr:128), Kediler, Kitaplar, Çocuklar..(nr:96), Anneme, Öğretmenime, Sana, Bana, Arkadaşıma: Kitap!(nr: 79), Harfler, Kelimeler Noktalar, Virgüller (nr: 53), İlköğretim Öğrencileri için 100 Temel Eser(nr: 117), Don Kişot 400 Yaşında (nr: 91), Dergimi Okumayı Seviyorum(nr: 181), Güzel Türkçemiz için Yarışıyoruz!(nr: 207), Bıyıklarını Balta Kesmemek! (nr: 145), Gezelim, Görelim, Öğrenelim! (nr: 161)] 398

418 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Deyimler ve atasözlerini açıklayan pek çok yazıya yer verilir. Çeşitli resimler verilerek resme uygun yazıların yazılması istenir, çocuklarda dil yaratıcılığı uygulamaları yapılır: [Benim Hikâyemi Yazar mısınız?(nr: 7), Bizim Hikâyemizi Yazar mısınız?(nr: 45), Benim Masalımı Yazar mısınız?, Bizim Masalımızı Yazar mısınız?, Benim/Bizim Şiirimi Yazar mısınız?(nr:6), Bayrağımızın Şiirini Yazar mısınız?(nr:93), Nasıl Bir Okul Hayal Ediyorsunuz? (nr: 3), Peygamberimize Şiir/Mektup Yazmak İster misiniz?(nr: 107)]. Derginin hem okul öncesine hem de ilköğretime yönelik bölümleri görsel ağırlıklıdır, sıkmaz; yazı ve resim dengesi iyi ayarlanmıştır. Dergide başta İlköğretim 100 Temel Eser(nr: 117) olmak üzere yüzlerce(190 adet) çocuk kitabının ve çocuk dergisi(19 adet)nin tanıtım ve tavsiyesi yapılır, çocuklar kitaplarla tanıştırılır. Çocuklar milli ve milletlerarası (132, 8 Aralık 2005 Diyanet İşleri Başkanlığından Çocuklara[Diyanet, Sempozyum, Çocuk, Yayın, Cami, Vaaz ], Kahire Kitap Fuarı nr: 142, Bologna Çocuk Kitapları Fuarı nr: 154, Frankfurt Kitap Fuarı nda Kitaplarla Devr-i Âlem Nr: 132) düzeyde çocuk yayınlarından haberdar edilmiştir. Çocuk yayıncılığı yapan yayınevlerinin çocuk yayınları editörleriyle(doğan Kardeş nr: 117; Kaknüs Çocuk nr: 186; Kaydırak nr: 179; Mavi Bulut nr: 128; Mavi Uçurtma nr: 144; Saklambaç y nr: 135; Timaş nr: 140; Zambak nr: 120) ve çocuk yazar ve çizerleriyle(burhan Eren ile Çocuk şiiri üzerine nr: 53; Dağistan Çetinkaya nr: 93, 194; Gökhan Özcan ile Çocuklar için Hikâye nr:53; Fatih Erdoğan nr:2005; Melek Çe nr:89, Yusuf Çağlar nr:51, 150, 207:) yapılan konuşmalar, röportajlar; çocuk yazar ve çizerleriyle ilgili tanıtıcı yazılar(bekir Sıtkı Turhan nr:25, Dağistan Çetinkaya nr:93, 194, Fatih Erdoğan nr:205, Gezgin Çocuk nr:21, Hasan Aycın nr:109, Kemalettin Tuğcu nr: 176, Melek Çe nr: , M. Cemil Erdem nr: 18, Orhan Kurt nr: 151) çocuk edebiyatı açısından belgesel nitelikli çok özel bir öneme sahiptir. Fotoğraf Yarışmaları diğer bir yaratıcı etkinliktir: [Güzel Anılar, Güzel Fotoğraflar İçin Var mısınız Yarışmaya!(nr: 59), Arkadaşım, Fotoğraf Sergimiz Açıldı!(nr: 82), Zaman Arkadaşım 2. Geleneksel Fotoğraf Yarışması(nr:112), 10 Küçük Fotoğrafçıyı Açıklıyoruz(nr:116)]. Çocuk, çocukluk hayallerinin kanatlanması, çocukluğun doya doya yaşanması istenir: [Biliyorum, Benim de Haklarım Var!(nr: 61), Çocuk Olmak Ne Güzel!(nr: 99), Oyun İçimizde, Oyuncak Elimizde(nr: 138), Var mısınız İsim, Şehir, Eşya Oynamaya!(nr: 133), İçin Bir Dilek: Çocuklar Ağlamasın!(nr:188), [mozaikten bir çocuk resmi](nr:155), Haydi Gülümse!(nr:11), Şaka Yapmayı Bırak! Düşün, Üret, Paylaş (nr:44), Astronot Olamadığım İçin Üzgünüm!(nr: 77), Şekerci Affan Dede(nr: 48), Benim Kızım Bir Tanedir, Akıllıdır (nr: 65)]. Çocukların tatillerini iyi değerlendirmeleri; bir taraftan bol bol eğlenmeleri; uçurtma uçurmaları, bisiklete binmeleri diğer taraftan mutlaka bol bol kitap okuyarak kendilerini okula ve hayata iyi hazırlamaları istenir: [Yarıyıl Tatili Başlıyoor!(nr: 34), Tatildeyim (nr: 36), Tatil Geliyor Tatil!(nr: 104), Tatil Geldi Hoş Geldi(nr: 03), Uçurtmaya Hazır mısınız?(nr: 13), [Çocuk Oyunları](nr: 221), Bayram Tatil Elele(nr: 136), Uçurtmam Bulutlardan Güzel! (nr: 166), Yıldız, Güneş, Uzay, Masal, Kitap, Deniz, Balık(nr: 19), Tatildeyim(nr: 36), Tatil Kitaplarla Daha Güzel!(nr: 192), Bahar, Folklor, Çiçek, Dünya, Çocuklar, Masal, Şiir, Okul, Eğlence, Bisiklet, Kitap, Arkadaş (nr:45), Yaz Gibi Güzel Yüz Kitap!(nr:51), Tatilimiz Bitiyor Okula Hazırlanalım(nr: 139)]. Çocuğun okuldaki programlarına uygun konular da seçilir: [Sana Bana Kumbara(nr: 90), Tutum, Yatırım ve Türk Malları Haftası(nr: 184)]. Dergide dönemin TBMM Başkanı(Meclis Başkanımızdan Mesaj Var!(nr:197), (23 Nisan Özel Sayısı: Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Bülent Arınç: Meclisimiz, 23 Nisan dan ilham ve güç almaya devam edecek(nr:151) nın, Başbakan (Başbakandan Ulusun Çocuklarına Mesaj Var!(nr: 47) ın, Milli Eğitim Bakanı(Milli Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik: Gönlünüzce Güzel Bir Eğitim Yılı Geçirmenizi Diliyorum!(nr: 68), Okul, Hayat, Edebiyat!: Milli Eğitim 399

419 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bakanı Hüseyin Çelik: Yeni Eğitim Yılında İyi Okumalar Çocuklar(nr:120) nın ve Müsteşarı (İlköğretim Öğrencileri için 100 Temel Eser: Necat Birinci (Milli Eğitim Bakanlığı Müşteşarı): İyi Seçilmiş bir Kitap, İnsan İçin Yeni Bir Ufuk Demektir! (nr: 117) nın, Kültür ve Turizm Bakanı(Gezelim, Görelim, Öğrenelim!:Attila Koç(Kültür ve Turizm Bakanı):Kültürel Zenginliklerimizi Korumak Hepimizin Görevidir!(nr: 161) nın, Kadın ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanı(Sana, Bana, Arkadaşım 200 e Merhaba!: Nimet Çubukçu(Kadın ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanı): Hepinize Yol Arkadaşlarınızla Birlikte güzel, Mutlu ve başarılı bir Hayat Diliyorum! (nr: 200) nın, Diyanet İşleri Başkanı(Ali Bardakoğlu: Sizleri Yaz Kurslarına Bekliyoruz! (nr: 55) nın ve Yardımcısı(12 Yaş ve üzeri Kur an-ı Kerim Elifbası: Muhammed Şevki Aydın: Halkımız Kur an-ı Kerim i Yaz Kurslarında Öğreniyor. (nr: 210) nın, Diyanet İşleri Bşk. Dini Yayınlar Daire Bşk. (Kuran-ı Kerim Elifbası Özel Sayı: Yüksel Yalman: Rabbimiz Bize Çok Yakındır!(nr: 106) nın ve başka bürokratların çocuklara yönelik mesajları yer alır. Dergide, yerli ve yabancı pek çok yazar[ahmet Cedet Paşa(nr: 191), Ahmet Hamdi Tanpınar(nr:190), Ahmet Rasim(nr:173), Ebuzziya Tevfik(nr: 191), Hüseyin Rahmi Gürpınar (nr:182), Muallim Naci(nr: 181), Ömer Seyfeddin(nr: 152, 174), (Peyami Safa(nr: 188), Reşat Nuri Güntekin(nr:184), Şemseddin Sami(nr:161), La Fontaine(nr:162), Umberto Eco(nr:160)], şair[ahmet Hamdi Tanpınar(nr:190), Fuzuli(nr:140), Karacaoğlan(nr: 147), Mehmet Akif(nr: 41, 134, 186), (Sezai Karakoç(nr: 137, 155), Şeyh Galib(nr: 156), Yunus Emre(nr: 153, 162), Ziya Osman Saba(nr: 167), Âşık Veysel(nr: 133), Goethe(nr: 141), Jacques Prevert(nr: 146)], sanatçı[dede Efendi(nr: 138), Barış Manço(nr: 234), Erkin Koray(nr: 139), Hamit Aytaç(nr: 143), Itri(nr: 144), (İbrahim Çallı(nr: 145), Levni(nr: 148), Mimar Sinan(nr: 155), Neşet Ertaş (nr:150), Turgut Cansever(nr:157), Ünver Oral(nr:158), Çaykovski(nr: 136), Rodrigo(bestecinr:154), Van Gogh(nr:161)], bilgin[akşemseddin (nr:37), Ali Kuşçu(nr:152), Biruni(nr: 153), Cahit Arf (nr:186), Hezarfen Ahmet Çelebi(nr: 183), Kâtip Çelebi(nr: 175, 193), Oktay Sinanoğlu(nr: 150), (Salih Âdem(fizik olimpiyatçısı, Bilim Teknik Kapak), Takıyyüddin(nr: 187), Uluğ Bey(nr:156, 160), Piri Reis(nr:), Alfred Bernhard Nobel(nr: 184), Blaise Pascal(nr: 177), Carl Friedrich Gaus(nr:), Edwin Pavel Huble(nr: 181), İbn-i Sina(nr: 147), Farabi(nr:), Louis Pasteur(nr:192), Marie Curie(nr: 178), Max Plack(nr: 180), Niels Bohr(nr), Ömer Hayyam(nr: 189), Picasso(nr: 153), Thales(nr: 148), Amadeo Avagadro(fizikçi) (nr: 190)], din büyüğü[hz. Nuh(150), Peygamberimiz(158), Aşere-i Mübeşşere(167), Hz. Ebubekir(168), Hz. Ali(221), Hz. Zeynep, Hz. Eyyüb el Ensari[Eyüp Sultan], Akşemseddin(nr:142,188), Hacı Bektaş-ı Veli (nr: 220), Mevlana(nr:149,150, 178, 185)], devlet adamı, millet büyüğü[osman Gazi(nr:217), Kanuni(nr:171), Gazi Osman Paşa(nr:148), Mustafa Kemal Atatürk( nr: 180), II. Abdülhamid Han(nr:27), Nene Hatun (nr:155], düşünce adamı[sezai Karakoç(nr: 137, 155] hakkında bilgi verilerek hem çocuğun genel kültürü genişletilir hem de çocuğa rol modellik yapabilecek alternatifler sunulur. Yazar ve şairler kadrosu içinde her ne kadar alıntı yapılan yazarlar, şairler varsa da derginin kendine özel yazar, şair ve çizer kadrosuna sahip olması, çocuk edebiyatına olan gerçek katkısıdır. Zaman zaman Suat Yıldırım, İbrahim Canan gibi akademisyenlerin Hekimoğlu İsmail, Ekrem Dumanlı, Ümit Şimşek, Abdullah Aymaz gibi profesyonellerin yazıları derginin dikkat çeken bir başka yönüdür. Dergideki yazılarda 4-7 yaş grubu ayrıca belirlenmiş ve bu gruba uygun, kalanında ise ilköğretim öğrencilerinin rahatlıkla anlayabileceği özenli ve temiz bir dil seçilmiştir. Profesyonel bir çizer kadrosuna sahip olan dergini, Türk çocuk edebiyatına örneklik teşkil edecek mükemmel bir görselliğe sahiptir. 226 sayı içinde ulaşabildiğimiz 199 sayının yazar, şair, hikâyeci, masalcı, denemecileri aşağıdaki gibidir: 400

420 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Yazarlar: A. Pelin Kahraman Abdullah Aymaz Ahmet Atom Ahmet Hamdi Akseki Ali Bardakoğlu Ali Budak Arkadaşça Atilla Koç Ayşe Gül Ayşegül Cihan Baran Sargın Bay Bilimus Bekir Sıtkı Turhan Bilal Yorulmaz Burak Sadık Başar Burhan Eren Bülent Arınç Ekrem Dumanlı Efser Selamet Eşref Edip Fergan Fatih Erdoğan Fatih Sevi Fatma Yılmaz Ferit Avcı Filiz Güner Gezgin Çocuk Gökhan Özcan Hekimoğlu İsmail Hüseyin Çelik İ. Engin Akkuş İbrahim Canan İlkay Göçmen M. Cemil Erdem M. Şevki Aydın Mehmet Azim Mehmet Bayraktar Melek Çe Mevlana İdris Musa Güner Mustafa Ökkeş Evren Mustafa Topçu Nader Ebrahimi Necat Birinci Neslihan Y. Laçin Nurettin Duman Nuri Balta Nurşen Şirin Ömer Baldık Ömer Faruk İyidenbilir Recep Tayyip Erdoğan Salih Güç Saliha Bozkurt Saliha Budak Selahattin Selvi Selim Eren Selim Gündüzalp Serdar Akgün Suat Yıldırım Süleyman Sargın Süveyda Şemsettin Yapar Şeyma Yol Tarık Tufan Tarık Uslu Tülay Arzuhalci Ümit Şimşek Yakup İlkaz Yusuf Çağlar Yusuf Özaslan Yüksel Salman Zaman Arkadaşım Zarife Canan Zeki Yılmaz Hikâyeciler: A. Pelin Kahraman Bedrettin Karaçam Filiz Güner Gezgin Çocuk Melek Çe Musa Güner Mustafa Ökkeş Evren Mustafa Topçu Nuri Balta Ömer Seyfettin Ruşen Eşref Saliha Budak Şeyma Yol Yavuz Turhan Yusuf Çağlar Gezi: Melek Çe Musa Güner Salahattin Sevi Yusuf Çağlar 401

421 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Deneme: Abdullah Aymaz Ali Budak Burhan Eren Filiz Güner Gökhan Özcan Melek Çe Musa Güner Mustafa Ökkeş Evren Saliha Budak Selim Gündüzalp Suat Yıldırım Şemseddin Yapar Yusuf Çağlar Masalcılar: Bilal Özcan Burhan Eren Emel Hanım Filiz Güner Hasan Aycın Melek Çe Mevlana İdris Musa Güner Mustafa Ökkeş Evren Nader Ebrahimi Yavuz Turhan Yusuf Çağlar Fabl: Saliha Budak Şairler: Ahmet Efe Ahmet Hamdi Tanpınar Ali Burhan Ali Ekrem Bolayır Ali Ulvi Elöve Arif Ay Arif Nihat Asya 4 Attila Nergis Behçet Necatigil Bekir Oğuzbaşaran Bestami Yazgan Beşir Ayvazoğlu Çağrı Gürel Cahit Külebi Cahit Sıtkı Tarancı Cahit Zarifoğlu Cevad Emine Önyurt Esra Işık Faruk Nafiz Çamlıbel Fazıl Hüsnü Dağlarca Filiz Güner Halenur Kor Hasan Latif Sarıyüce İ. Hakkı Talas İsmail Hikmet Ertaylan Kadriye Baldık Kürşat Baydaroğlu M. Cemil Erdem M. Abdülfettah Şahin M. Fethullah Gülen Mahir Dinçer Mehmet Akif Ersoy Melahat Uğurkan Melek Çe Musa Güner Mustafa Ökkeş Evren Mustafa Topçu Necip Fazıl Kısakürek Nurettin Durman Orhan Seyfi Orhon Rakım Çalapala Ramazan Sen Rıfkı Kaymaz Rıza Tevfik Bölükbaşı Sabri Cemil [Yalkut] Sabri Koz Sadi Gülçek Selim Eren Sena Acartürk Serdar Akgün Tevfik Fikret Tülay Koçak Vasfi Mahir Kocatürk Yasemin Kınalı M. Yusuf Çağlar Üzeyir Gündüz Yusuf Dursun Zarife Canan Zeki Ömer Defne Ziya Gökalp Ziya Osman Saba Anı: Musa Güner 402

422 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Röportaj-Söyleşi: Burhan Eren Gökhan Özcan Yusuf Çağlar Cihan Demircioğlu Dağistan Çetinkaya Ersin Nazif Gürdoğan Fatih Erdoğan Kemal Gülen Melek Çe ile Mektup: Serdar Akgün Rümeysa Öztürk Günlük: A. Pelin Kahraman Melek Çe Musa Güner Yusuf Çağlar Çizerler: Abdülkerim Keskin Ahmet Keskin Bilal Özcan Cansu Kaykaç Cem Kızıltuğ Dağistan Çetinkaya Ethem Kara Fatih Erdoğan Ferit Avcı Güzel Sarıgül Hasan Aycın Hayrettin Ekmen Kadir Karsavul Nural Birden Osman Turhan Özgür Yıldırım Özlem Keleş Sadık Pala Sevgi İçigen Süleyman Karaoğlu Şahin Erkoçak Yavuz Turhan Yusuf Dursun AZERBAYCAN ÇOCUK EDEBİYATINDA MEKTEB DERGİSİNİN YERİ Sait ŞİMŞEK Qafqaz Universitesi Mekteb dergisi, Azerbaycan da yılları arasında yayınlanan,gafur Reşid Mirzazade nin imtiyaz sahibi olduğu, gerek sosyal gerek ilmi gerekse de çocuk eğitimi konusunda Kafkasya da yaşayan Türk okuyucusuna, gerekse de Umum Türk dünyasının kültürüne çok büyük hizmetleri bulunmuş bir çocuk dergidir. Mekteb Dergisi, okul çağında bir öğrencinin önemli ölçüde ihtiyacını karşılayacak ona yol gösterecek, gerek zihnî gerekse de kalbî donanımına yardımcı olacak her türlü materyali barındırmaktadır. O günün kısıtlı şartlarını ve devrin tefekkürünü de hesaba katarsak; derginin, çocuklar için hazırlanmış eğitici hikayelerden zekâ sorularına, ilgi çekici istatistikî malumatlardan hayvanlar alemine, fıkralardan oyunlara varan geniş bir yelpazeye sahip olması oldukça önemlidir. Dergi 2 haftada bir çıkmış, Arap alfabesiyle yazılmış olup Azerbaycan Türkçesi ve Anadolu Türkçesi karışımı sade bir dile sahiptir. Derginin başlığı ilk sayfanın ortasına büyük puntolarla yazılmıştır. Başlığın arka planında ise 3 bölümden oluşan bir resim mevcuttur. Resmin birinci bölümünde cami resmi ve onun önünde biri kız biri oğlan iki çocuk ve onlara yol gösteren ak sakallı bir adam mevcuttur. Resmin ikinci bölümünde dünya yerküresinin maketi, açık bir kitap ve yanında kalemler vardır. Resmin üçüncü bölümünde ise arkasından güneşin doğmak üzere olduğu ve önünde çocukların oynadığı bir mekteb resmi vardır. Aslında bu resim 403

423 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» bir yönüyle derginin muhtevasını ele verir niteliktedir. Bu resmi doğru okuduğumuzda derginin fikri yapısını ve vermek istediği mesajı anlamak zor olmayacaktır. Çağın gereklerine uygun milli manevi değerlerle bütünleşmiş insan modelinin yetişmesinde bu müesseselerin birbiriyle atbaşı ve uyum içerisinde çalışması çok elzemdir. Günümüz insanının arzuladığı insan tipinin insan- ı kamilin - yetişmesi için akıl ile kalbin izdivacı şarttır. İşte bu duygu ve düşünceyi Mekteb Dergisi nin bütün sayılarında hissetmek mümkündür. Dergi çocuk dergisi olduğu için içeriği de ona göre sade ve ilgi çekicidir. Her sayıda mutlaka Latifeler başlığı altında fıkralar yayınlanmıştır. Bu fıkralar basit anlaşılır ve çocuk muhayyilesinin mizah anlayışına da gayet uygundur. Diğer yazılar arasında dikkati toplama, üslubun sıkıcılığını kırma gibi amaçlar güdülmekle beraber en çok okunan bölümlerden biri olduğu muhakkaktır. Dergide çocukların vazgeçilmezlerinden olan oyun da ihmal edilmemiştir. Bazı sayılarda muhtelif oyunlar ayrıntılı bir şekilde anlatılmış ve bu vesileyle çocuklar oyun oynamaya teşvik edilmiştir. Hemen hemen her sayının sonunda mutlaka Meseleler başlığı altında ödüllü zeka ve matematik soruları sorulmuştur. Bu soruların cevapları da bir sonraki sayıda verilmek suretiyle okuyucuların dergiyi sürekli almaları ve onlarda merak uyandırma amaçlanmıştır. Soruları doğru bir şekilde cevaplayıp dergiye gönderen okuyucular arasından kura çekilerek kazananlar belirlenir. Ödül genellikle 1 aylık ücretsiz dergi aboneliği olur. Meseleler bölümünde olduğu gibi bir sonraki sayıda devamı olan hikayeler de okuyucunun dergiyi sürekli takip etmesine ve almasına vesile olan bir başka amil olarak dikkatimizi çekmektedir. Derginin genelinde orjinal ifadeler kullanılarak dikkati çekme yöntemine başvurulmuştur. Bu ifadeleri de güzelleştiren elbette özlü sözlerdir. Ayrıca bir bölüm olarak bazen Büyük Sözler ya da İbretli Sözler başlıkları altında bir çoğu tarihe ve insanlığa malolmuş şahıslar tarafından söylenen bazıları da anonim olan sözler yayınlanmıştır. Bazen de Atalarsözü başlığı altında bizim günümüzde de halen kullandığımız atasözlerine rastlamakta mümkündür. Bazı sayıların sonunda ilan bölümleri bulunmaktadır. Bu bölümde yeni çıkan kitapların ve mecmuanın reklamı yapılarak kısaca malumat verilir. Yine bazı sayılarda ilginç istatistiki bilgiler verilerek okuyucular bilgilendirilmiştir. Mesela Dünyada ne kadar müslüman ve gayri müslim var, Dünyada neşrolunan kaç gazete var? vs. Derginin bazı sayılarında meşhur şahısların hayatlarından ve tarihi eserlerden, onların yapılış tarihi, mimari özellikleri, ilginç yönleri vb. mevzulardan bahsedilmiştir. Yine gökbilimiyle ilgili ilginç hadiselerden, Malumat başılığı adı altında madenlerden ve hayvanlardan da bahsedilmektedir. Derginin belki de en dikkat çekici ve üzerinde durulması gerekli bölümlerinden birisi de her sayının sonunda yayınlanan Lügat-i mekteb başlığı altında okuyucular tarafından bilinmeme ihtimali olan kelimelerin anlamlarının verildiği bölümdür. Bu bölümde, dililimize köken itibariyle gerek Arapça dan, gerek Farsça dan geçen gerekse de öz Türkçe olan, günümüzde halen Türkiye Türkçesi nde kullanılan kelimelerin Azerbaycan Türkçesi nde karşılıkları yazılmış. Örneğin: İstidat: gabiliyet İhmal: boşlamak Beyaz: ağ (ak) Ziraat: ekinçilik Delil: sübut Zaruret: muhtaçlık İfrat: gadrinden artık Hararet: istilik(sıcaklık) Defn: bastırmak(gömmek) İstikbal: gelecek zaman 20. Yüzyılın başlarında hususiyle Rusya da başlayan özgürlük hareketleri Çarlık Rusyası nda ve İran da yaşayan Türkler ile Osmanlı arasında bir yakınlaşmaya sebep olmuştur. Bu yakınlaşma sadece içtimai ve siyasi alanda değil, edebiyat sahasında da kendini göstermiştir. 404

424 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Bu dönemde birçok Türk gazetesi Azerbaycan da yayınlanmaya başlamıştır. Bu gazetelerden özellikle Hayat gazetesi ve onun kapanmasıyla ortaya çıkan Füyüzat gazetesi bu yakınlaşmanın en bariz göstergelerinden biridir. Dönem itibariyle Hayatla temelleri atılan Türk-İslam düşüncesi, Füyüzatla doruk noktaya ulaşmış ve gelecekte neşrolunacak dergilerin üslup ve dillerini de ciddi manada etkilemiştir. Bu arada Türkçülük, milli birlik kavramlarını işleyen Gaspıralı İsmail in de bu süreçteki katkıları yadsınamaz. Onun dilde, fikirde birlik düşünceleri gerek Hayat, gerek Füyüzat ve gerekse de ondan sonraki dergi ve gazetelerin dil anlayışını etkilemiştir. Gaspıralı İsmailin Bahçesaray da çıkardığı Tercüman Gazete si geniş bir Türk-İslam coğrafyasında okunduğu gibi Azerbaycan da da okunuyor, ilgiyle takip ediliyor ve örnek alınarak benzer yayınlar neşredilmeye çalışılıyordu. Gaspıralı İsmail, Hayat Gazetesinden Ali Hüseyinzade ye, gönderdiği Hayat gazete numunesine ve mektubuna cevaben düşüncelerini bildirmek üzere şu ifadeleri yazmıştır: Aziz gardaşım bana Hayat ın hamisi demişsin. Güzel ama bu sözün tefsirine ihtiyaç var. Hayat ın hamiy-i hakikisi millettir. Ben yanlız Onun Tercüman ıyım. Millet daim sana hami olur. Fakat şartını unutma: Herne yazacaksan kalemini 3 kuruşluk gara mürekkebe batırma. Yüreğine batırıp kanı ile yazı yaz. ( Azerbaycan Publisistikası Antolojisi s.7) Mekteb Dergisi de elbette bu süreçten nasibini almış ve yazılarında ortak bir Türkçe kullanılmaya dikkat edilmiştir. İşte derginin sonundaki Lügat-i Mekteb kısımları bu akımın bir göstergesi ve ürünüdür. ÇOCUKLARIN AHLAKİ GELİŞİMİ AÇISINDAN MEKTEB DERGİSİ Dergide hikaye ve masallar oldukça fazla yer tutmaktadır. Bu hikaye ve masalların hemen hemen hepsinde çocuklarda güzel bir davranışın formalaşması adına mutlaka bir mesaj verilmiştir. Kah Yalancı Çoban hikayesiyle doğruluk dersi verilir. Kah Adaletli padişah la adalet duygusu işlenir. Kah Ana Kimdir le anne baba sevgisi aşılanır.kah vefalı it le vefalı olma öğütlenir. Buna benzer örnekleri çoğaltmak mümkündür. Hikaye ve masalları okuduğumuzda öne çıkan konuların başında cahillikle mücadele, hurafelere karşı çıkma, okumanın önemi, doğruluk, adalet ve yardımlaşma duyguları gelir. Balaca Hacer adlı hikayede, ay tutulmasını eski kafalı insanlar kafirlerin ayı tuttuğunu, bırakmazlarsa ayın bağıracağını ve bu sesle herkesin öleceğini söyleyerek insanları korkuturlar. Hikayenin kahramanı Hacer, okumuş abisinin gelip ay tutulmasının normal bir şey olduğu ve korkmasının gereksiz olduğunu söylediğinde gerçeği öğrenir ve rahatlar. Dergi pedegojik bir dergi olması münasebetiyle okumanın önemiyle ilgili bir çok sayıda hikaye ve masala rastlamak mümkündür. Özellikle çocuklarını mektebe göndermek istemeyen ailelere karşı ciddi bir tavır alınmış, bu davranışlarının yanlış ve cahilce olduğu vurgulanmıştır. Verilen mesajların ekseriyeti okuma ve okumanın önemi üzerinden verilmiştir. Mesela cahilce bir davranış anlatılır ve bu davranışın düzeltilmesi okumaya bağlanır. Yine yardımlaşma adına bir teklif sunulacaksa bu da okuma ve başkalarının okumasına yardım etme şeklindedir. Hikayenin birinde çocuklar kendi aralarında Uşak Cemiyeti adıyla bir yardımlaşma derneği kurarlar. Elde ettikleri gelirlerle okuyamayan ya da okurken maddi durumu kötüleşip okuldan ayrılmak zorunda kalan arkadaşlarına yardım ederler. Birçok sayıda İlk Mekteb başlığı altında bir yazı dizisi yayınlanır. Bu yazı dizisi de küçük bir kızla ninesinin karşılıklı konuşması şeklinde hikayeleştirilmiş, pedegojik maslahatların verildiği nasihat köşesi niteliğindedir. Küçük Fatma annesine muhtelif konularla ilgili sorular sorar ve annesinden nasihatler alır. Annesi verdiği her cevaptan sonra: Kızım burası ilk mektep-anne kucağını, aileyi kastederek-daha fazlasını gittiğin mektepte öğreneceksin. diyerek kızına mektep sevgisini aşılar. Derginin genelinde, gerek nesir gerekse de nazımlarda inancımızın izlerine rastlamak mümkündür. Mesala gayet sade ve çocukların kolayca kavrayıp çabucak benimseyebilecekleri, onların hayal dünyalarında Allah sevgisini güçlendirecek Uca Allah adlı şiir bu konuda oldukça dikkat çekicidir. 405

425 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bunu bilin uşaklar Bizi biri yarattı. Bize kulluk etmeye Hayvanları yarattı. O böyükdür rahimdir Bize ruzi(rızık) gönderir. 1 Derginin genelinde peygemberimize, sahabelere, onların şahsında dini değerlere karşı ciddi bir sevgi ve alakanın olduğu görülmektedir. Bu sevgi beraberinde hürmet ve saygıyı getirmektedir. Bu durum ifadelerdeki sena edici sözcüklerden anlaşılmaktadır. Derginin yayınlandığı yıllarda dini duygu ve düşüncenin, toplumun en önemli dinamiklerinden biri olduğu hissedilmektedir. Dergide yayınlanan peygamberimize ait hadisler bu konuda önemli bir refarans noktasıdır. PEYĞƏMBƏR-İ ZİŞANIMIZ MƏHƏMMƏD ƏLEYHİSSƏLAM`IN BUYURDUĞU HADİS- LƏRDƏN BƏZİLƏRİ: Gedin əlm dalınca, əlm Çin vəlayətində olsada. Əlm yolunda ölən şəhiddir. Allah Âlimdir və əlm onun sıfatıdır. Bir kəs öz nəfsini tanımazsa, Allah`ı tanımaz. Cahilin ibadətindən, Âlimin yuxusu xəyrlidir. 2 Dini bayram günleri de derginin dikkatinden kaçmamıştır. Özellikle Kurban Bayramı, denk geldiği sayıda mutlaka işlenir. Bayramın mahiyeti hakkında ilgili sayıda malumat verilir. Ayrıca Peygamberimiz Hz. Muhammed (S.A.V) in dünyaya geldiği ve günümüzde mevlüt kandili olarak kutlanan o gün, Mevlüt Bayramı olarak dergide yer bulmuştur. Dergi yönetimi Mövlüd bayramınız mübarek başlığı atarak okuyucularını hususiyle tebrik etmiştir. Ayrıca o sayıda peygemberimizin hayatı anlatılmıştır. Rebiülevvel ayının 12. Günü peygamberimiz Mehemmed aleyhisselam anadan olduğu üçün, bu gün bizden öteri en aziz ve böyük bayramdır. Bu bayram münasebetiyle Resuli ekremimizin muhtasar ahvalatı ile bu nömremizi zinetlendiririk. 3 Derginin sayılarından birinde İki Yetime ve Şükufe adlı hikayede, o dönemdeki eğitim anlayışı, bu anlayışta inancın rolü ve kavramların o döneme ait algılama biçimiyle günümüzdeki yozlaşan algılama biçimleri arasındaki farklılıkları yakalayabilmek mümkündür. Hikayede yetim kalan iki kızın bir merhametli hacı tarafından evlatlık alınması ve himaye edilmesi anlatılır. Bir kişinin iki qızı var idi. Bu kişi bir azara düşüb öldü. Biçarə qızlar anadan məhrum olan kimi, atadanda oldular və əlacları kəsilib, dilənçilikdən başqa bir şey edəbilmədilər. Gündüzlər dilənçilik edib, gecələrdə evlərinə gəlirdilər. Gecənin sükutu bunların müsibətlərini yada gətirib, ağlamaya başlayırdılar. Bir adamları yox idi ki bunların çarəsinə baxsın, amma qonşuları Hacı Əhməd çox rəhimli olduğundan, bu yetimələrin əhvalını bilib, onları öz evinə gətirdi və bunlar üçün təzə libas aldı. 4 Günümüzde bazı çevreler tarafından topluma empoze edilmeye çalışılan hilekar, insanları aldatan, çıkarcı bir hacı motifine mukabil; merhametli, yardımsever ve adaletli bir hacı motifinin işlenmesi oldukça takdire şayandır. Hikayenin ilerleyen bölümlerinde Hacı nın kızı olan Şükufe nin mektebe gitmesi, mektep ortamını bilmeyen yetim kızlara derslerini ve mektepte geçen 1 gününü anlatması görülür. Burada da o günlerde eğitimde inanç faktörünün ne denli 1 A. Babazade, Uca Allah, Mekteb 1913, S.18, s İmzasız, Peygamber-i Zişanımız Mehemmed Aleyhisselamın Buyurduğu Hadislerden bazıları, Mekteb 1914, S.19, s İmzasız, Mevlüt Bayramı, Mekteb 1914, S.2, s.17 4 Nazgetir Hacer, İki Yetime ve Şükufe, Mekteb 1914, S.14, s

426 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il kuvvetli olduğu görülmektedir. Hə indi qulaq veriniz, məktəb barəsində bildiyim qədər sizin üçün danışım; bizim məktəbimiz dörd siniflidir. Hər sinifində bir müəllim dərs verir. Oxuduğumuz dərslər şəriət, ana dili, rusca, hesab, şəkil, tikiş və əl işlərindən ibarətdir. Səhər məktəbə gedib, oraya yığılırıq. Hamı qızlar vpə müəllimələr xanımlar gəlir. Saat doqquzda zəng vurulur. Hər kəs öz sinifinə girər. Dua oxunduqdan sonra dərsə başlayırıq. 5 MAKEDONYA DAN UZANAN ÇOCUK VE GENÇLİK ELİ: SEVİNÇ DERGİSİ (Şekil, Muhteva ve Yazar Kadrosu Açısından İnceleme ) Yrd.Doç.Dr. Salih OKUMUŞ Ordu Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi [email protected] Duygu GÜNER Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi. [email protected] ORDU/TÜRKİYE 23 Aralık 1943 yılında Üsküp te çıkmaya başlayan Birlik Gazetesi bünyesinde yayın hayatına başlayan Sevinç çocuk dergisi bugün hala basılmaktadır. Sevinç dergisinde hikâye, çizgi roman, şiir, deneme, köşe yazısı gibi türler yanında çocuklara yönelik bulmacalar da yer almaktadır. Öte yandan popüler magazin haberlerine de yer veren dergide karma kültürün izlerini de görmek mümkündür. Bu çerçevede derginin geçmişle geleceği, Avrupa yla Türk kültürünü birleştiren bir yayın politikasına sahip olduğu söylenebilir. Diğer yandan Makedonya Türklerinin geçmişi, örf ve adetleri, kültürü, sanatları, Türk dünyası ve özel olarak Türkiye ile ilgili haber ve diğer tür yazılara da bolca yer verilen dergide, okuyucuların milli bilinç, benlik ve kimliklerinin güçlenmesine katkıda bulunma amacı göze çarpmaktadır. Bir dönem Birlik bünyesinde yayın hayatını sürdüren Tomurcuk dergisiyle birleşerek Sevinç&Tomurcuk adıyla yayınlanan dergi, daha sonra yeniden yayın hayatına tek başına devam eder. 62 yıldır yayın hayatını sürdüren bu derginin yılları arasında basılan sayılarını şekil, içerik ve yazar kadrosunu değerlendirmek çalışmanın amacını oluşturmaktadır. 1.Giriş: Dergi haftalık, on beş günlük, aylık veya yıllık olarak düzenli aralıklarla çıkan süreli yayınlara verilen genel bir addır. Birçok alanda farklı yazıların bulunduğu, fikir ve düşünce tartışmalarının yapıldığı bu yayınlar, kültür sanat ve fikir hayatımızda önemli bir yere sahiptir. Bu yayınlar sayesinde kültür, edebiyat ve sanat hayatının her evresi kolayca takip edilebilir. Dergi, gazete gibi düzenli aralıklarla yayımlanan yaygın bir okuma aracıdır. Çoğu gazeteden farklı olarak genellikle nitelikli kâğıda basılan dergilerde, çeşitli konulara ilişkin haber, makale, eleştiri, inceleme ve araştırmanın yanı sıra, birçok renkli fotoğraf, resim ve karikatür de yer alır. Bilindiği üzere Türk edebiyatına roman, tiyatro, makale, tenkit gibi yeni türler Tanzimat la birlikte girer. Bu yeni türler, gazete ve süreli yayınların katkılarıyla geniş halk kitlelerine ula- 5 Nazgetir Hacer, İki Yetime ve Şükufe, Mekteb 1914, S.14, s

427 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» şır. Türkiye'de yayımlanan ilk dergi 1795'te Fransızlar tarafından basılan Bulletin de Nouvelles'dir. 6 Çocuk gazete ve dergilerinin gerek dil öğretimi gerek kültür aktarımı bakımından önemi çok büyüktür. Bu gazete ve dergilerde yayımlanan yazı, haber ve resimler, çocuklara okumayı sevdirdiği gibi onların genel bilgi düzeylerini de yükseltir. Okul dışında, kişiler, özel ya da resmi kurumlar ve yayınevleri tarafından çıkarılan dergilerin de anadilin, beceri ve alışkanlıkların geliştirilmesi bakımından çocukların üzerindeki etkisi de çok büyüktür. Dergiler, kültürel aktarımı sağlayan süreli yayınlardır. Bilim, sanat ve siyaset gibi çeşitli alanlarda, genellikle düşünsel olarak yazıların yer aldığı, belirli aralıklarla çıkarılan yayım araçlarıdır. Sevinç dergisi de çocuklara yönelerek onlara kimi zaman hikâyelerle, kimi zaman şiir ve masallarla, kimi zaman da bulmaca ve fıkralarla hayatı tanıma ve hayat için gerekli olacak bilgileri vermeye çalışmıştır. Dergide siyasi bir mevcudiyet yoktur. Tamamen çocuklara ve zihinsel düzeylerine yönelik çalışmalar bulunmaktadır. 23 Aralık 1944 yılında kurulan ve Makedonya da tek Türkçe gazeteyi oluşturan BİRLİK gazetesi, o dönemde Makedonya ve hatta Yugoslavya Türklerinin ilk alfabesi rolünü üstlenmiştir. O zamanki adıyla Yugoslavya Federativ Halk Cumhuriyeti olan devlette, Türk aydınlarının,yazarlarının, şair ile diğer sanatçıların ve kalemerlerinin yazılarını kendi anadilinde yazabildikleri tek platform Birlik gazetesi olmuştur. Yıllar sonra BİRLİK o devlette yaşayan Türklerin tercümanı olmakla yetinmemiş, Türk halkının ihtiyaçlarına cevap verebilmek için bir yayınevine dönüşmüştür. Bu yayınevi çerçevesinde BİRLİK gazetesi yanı sıra bundan tam 62 yıl önce SEVİNÇ adında ilk Türkçe çocuk dergisi yayımlanmaya başlamıştır. 54 yıl önce ise TOMURCUK çocuk dergisi yayın hayatına kavuşmuştur. TOMURCUK dergisi genelde birinci sınıftan dördüncü sınıfa kadar okuyan daha küçük yaştaki çocuklara-öğrencilere veya hitap ederken, SEVİNÇ dergisi de daha büyük çocuklara öğrencilere veya dilerseniz gençlere adanmıştır. Necati Zekeriya, Şükrü Ramo, Enver Tuzcu, Mahmut Kıratlı, Fahri Kaya, İlhami Emin, Recep Murat, Nusret Dişo Ülkü gibi çok sayıda Türk yazar ve şairleri, aydınları, edebiyat dalında ilk karalamalarını bu dergilerde yayımlamışlardır. Bunun dışında SEVİNÇ ve TOMURCUK dergileri,yıllarca yeni yetişen genç yazar ve şairlerin de ilk yazılarını Türkçe olarak yayımlayabildikleri bir platformu oluşturmuştur. Nitekim BİRLİK gazetesi ile bu çocuk dergileri etrafında toplanan Türk aydınlarından bazıları daha sonraki yıllarda bu dergilerin başına geçmiş ve dergileri yönetmişlerdir. Yukarda da belirtildiği gibi, sözün tam anlamıyla bir yayınevine dönüşen BİRLİK Gazetesi kitap yayıncılığı da yapmıştır. Birçok Makedonya ve Kosova Türk edebiyatçıları, ilk kitaplarını BİRLİK yayınlarında yayımlamışlardır. Gazete çerçevesinde daha sonraları SES- LER adında ayda bir olmak üzere, toplumsal-siyasi, kültür ve edebiyat konularına ele alan bir dergi yayınlanmaya başlamıştır. Dolayısıyla SEVİNÇ ve TOMURCUK dergileri yanında çocuk dizisi kitapları yayımlanmış, ayrıca yetişkinlere ait SESLER dergisi çerçevesinde de yetişkinlere ait zengin bir kitap yayıncılığı gerçekleşmiştir. Her üç dergi çerçevesinde eski Yugoslavya (Makedonya ve Kosova ) Türk yazarları yanında, Makedon ve diğer Yugoslav yazarları ile Dünya yazarlarından kitaplar yayımlanmıştır. Ayrıca Türkiye Yazarlarından da çok sayıda kitap yayımlanmıştır. Cumhuriyeti nin bağımsızlığını ilan etmesiyle ülkede boy gösteren ekonomik istikrarsızlık, o zamana kadar, Devlet sübvansyonu (maddi desteği) ile yayımlanan BİRLİK in de du- 6 Salih Okumuş, Sabit Bayram, Şekil, Muhteva ve Yazar Kadrosu Açısından Gülpınar Dergisi, Uluslar arası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C.5.,S.25, s

428 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il rumunu etkilemiştir. Nitekim 2004 yılında Makedon Devleti, NOVA MAKEDONYA Yayın evi çerçevesinde Makedonca, Türkçe ve Arnavutça olarak yayımlanan bütün yayın organlarına maddi desteğini kesmiş ve bunları özelleştirmiştir. Gazetenin özelleştirilmesi ardından BİR- LİK-MEDİYA adını alan gazeteyle birlikte, SEVİNÇ ve TOMURCUK dergileri de yepyeni bir düzen içinde yayımlanmaya başlamıştır. Ne var ki, BİRLİK gazetesini satın alan şirket, 3 aylık bir süreden sonra gazeteyi yayımlamaktan vazgeçmiş ve BİRLİK gazetesinin kapanmasına vesile olmuştur. Gazeteyi satın alan şirketin, BİRLİK-MEDYA Yayınevinin tescilinden vazgeçmesi ardından, gazetenin tescili (brendi, markası) bu gazetenin emektar gazetecilerinden ve köşe yazarlarından ve Başyazarı olan Rezmi CANOVA nın eline geçmiştir. Gazetenin yeni sahibi bir süre BİRLİK gazetesini tekrar yayın hayatına kavuşturur ancak maddi imkansızlıklar yüzünden devamını getirememiş gazetenin yayımlanmasını sürdürememiştir. Bu arada yayımlanmakta olan SEVİNÇ ve TOMURCUK dergilerinin de yayımlanması belirsizliğe düşmüşse de, BİRLİK-MEDYA nın yeni sahibi bütün imkanlarını zorlayarak, iki dergiyi bir araya getirerek geçici olarak(maddi imkanlar sağlanıncaya kadar) SEVİNÇ &TOMURCUK adı altında çocuk dergisi yayımlamaya devam etmiştir. Bundan kısa bir süre sonra bu eski ve değerli dergilerimiz ayrı ayrı, yani iki ayrı dergi olarak yayın hayatını sürdürmüş ve hala da yayımlanmaktadırlar. SEVİNÇ ve TOMURCUK dergisi (veya BİRLİK-MEDİYA yayınevi) hiçbir kurum, teşkilat veya tüzel kişiden maddi yardım almadan, kendi imkânlarıyla yayımlanmaktadır Sevinç Dergisi nin Kimlik Bilgileri: Derginin tam künyesi ciltte bulunan her sayının ilk sayfasında yer alır. Kapağın en üstünde derginin adı olan SEVİNÇ büyük harflerle yazılmıştır. Hemen altında Birlik çocuk dergisi yazısı ayrıca tarih ve fiyat yer almaktadır. Sevinç yazısının hemen yanında derginin kaçıncı sayı olduğuna dair rakam bulunur. Ayrıca her sayıda kapakta yazların altında birer fotoğraf bulunur. Özel sayılarda ise çıkarılan sayının içeriğiyle bağlantılı olarak özel bir fotoğraf yer alır. Dergi ayda bir kez yayımlanır. Mayıs ve haziran sayıları ortak çıkar. Derginin temmuz ve ağustos aylarında çıkmadığı görülür. Adresi Mito Hacivasilev-yasmin bb Üsküp (skoype) Makedonya dır. ISSN: YIL Fiyatı (Denar Cinsinden) Tablo 1. Derginin kimlik bilgilerine ilişkin aşağıdaki tablo aşağıdadır Dizgi-Baskı Kapak Düzeni Kurucu-Sahibi Yazı İşleri Müdürü Yönetim Müdürü Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet

429 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi Birlik Yayın Birimi İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet İsmet Ramiçeviç Rezmi Canova Pande Kolemişevski Enver Ahmet 3. Sevinç Dergisinin Şekil Özellikleri: a.kapak kompozisyonu: Derginin ön kapak kompozisyonu her yıl değişiklik gösterir. Her sayısı farklı bir renkle neşredilirken kapaklarındaki desen ve tasarımlar da sürekli değişir. Ayrıca bazı özel sayılarda derginin gündemine göre, kapak tasarımları değişkenlik gösterir. Özel günlerin konu alındığı sayılarda yine derginin gündemine göre; içerik hakkında bilgilendirme amaçlı küçük yazılara yer verilir. Kapağın üst kısmında derginin adı, her sayıda aynı şekil ve renkte olmak üzere büyük puntolarla yazılır. Derginin kimi sayılarındaki kapaklarda özel günlerle ilişkili olarak farklı ilgi çekici yazılara yer verilmiştir. b.sayfa Yapısı: Dergi genellikle sayfa olarak yayımlanır. Özel sayıların sayfa sayısı değişkenlik göstermez. c.dizgi ve Baskı Tekniği: Dergide yazım yanlışları bulunmaktadır. Bazı isim ve yer adları yanlış yazılmıştır. Derginin kapak sayfaları ve son sayfaları kuşe kâğıttan basılmış; geri kalan sayfalar ise normal hamur kâğıttan basılmıştır. Derginin genelinde yazı başlıkları farklı puntolarla; geri kalan yazılar aynı puntolarda yazılmıştır. Başlıklar koyu ve belirgindir. Farklı şekillerde başlıklar da mevcuttur. Derginin genelinde kenarlıklar kullanılmıştır. Ayrıca bütün sayılarda farklı desenlere yer verilmiştir. Derginin genelinde iki ve üç sütunlu yazılara yer verilmiştir. Tek sütunlu yazılar genelde öykülerde kullanılır. Sayfa numaraları üçüncü sayfadan başlatılır, ilk ve son sayfalar numaralandırılmaz. Yazar isimleri alfabetik olarak verilmez. d.fotoğraf ve Desen: Cildin tümünde 100 kadar fotoğraf ve resim bulunmaktadır. Yazarların sadece isimleri bulunmakta, resimleri bulunmamaktadır. Sadece özel sayılarda kapakta farklı fotoğraflar kullanılmıştır. Genellikle röportajlarda, haber yazılarında, biyografi yazılarında ve bilim teknik yazılarında yazıya ait kişinin fotoğrafı bulunmaktadır. Cildin tümünde 250 kadar desen kullanılmıştır. 4.Sevinç Dergisinin Muhteva Özellikleri: Sevinç Dergisi nin en önemli özelliği çocuk ve gençlik edebiyatı merkezli olmasıdır. Bu yaş gruplarına hitap eden dergide farklı türlerden metinler yer alır. Derginin merkezinde popüler kültür, edebî metinler ve bilgi içerikli metinler bulunur. Sevinç dergisi çocuk dergisi olması nedeniyle çocuklara hitap eden; fotoğraf, karikatür, desenlerle renklendirilmiş yazılar kullanılmıştır. Şiir, hikâye, masal örnekleri tamamen çocuk ve gençlerin zihinsel düzeylerine ve yaşlarına yönelik yazılmıştır. Şiir ve hikayeler ağırlıklı yazılan türlerdir. Aşağıdaki ele alınan yıllarda değerlendirilen dergilerin metin türlerine göre dağılımı verilmiştir. Tablo 2 Yıl Şiir düzyazı fotoğraf desen hikaye röportaj biyografi sayfa sayısı

430 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il a. Şiir: Sevinç Dergisi, şiir ağırlıklı bir dergidir. Dergide şiir dışındaki türlere de yer verilmiştir.. Dergide sürekli yazan bir şair kadrosunun varlığı dikkati çeker. Ancak dergide çocukların şiirlerine de yer verilmiştir.. Bu maksatla çeşitli köşe ve bölümler oluşturulmuştur. Sizden bize köşesi buna örnektir. Bu döneme ait toplam 1414 şiir bulunur. Ayrıca tanınmış, önemli şairler ile bazı ozanların şiirlerine de rastlanır. Hece ölçüsü ve serbest ölçüyle yazılmış çok sayıda şiir görmek mümkündür. Dergide genç şairlerin yanı sıra, Şükrü Enis Regü, Arife Hancı,Aka Gündüz, Suat Engüllü, Şükrü Ramo, Nusret Dişo Ülkü, Zeynel Beksaç, Orhan Seyfi Orhon, Ümit Yaşar Oğuzcan, Yalvaç Ural, Fahri Ali, Hasan Ali Yücel, Melih Cevdet Anday, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Cevahir Selim, Aytül Akal gibi önemli şairlerin şiirlerine de yer verilmiştir. Dergide şiirleri en çok yayımlanan şairler; Zeynel Beksaç, Aka Gündüz,Cevahir Selim, Yalvaç Ural,Nusret Dişo Ülkü,Fahri Ali,Orhan Seyfi Orhon,Melih Cevdet Anday ve Aytül Akal gibi isimlerdir. Şiirlerin içerikleri göz önünde bulundurulduğunda farklı yaş gruplarına hitap ettiği görülür. Şiirlere şu örnekler verilebilir 8 : 1.sayıdaki Şiirler: Balıklar, Haydi okula gidelim, Okulum, Okula Dönüş, Kuşun resmini yapmak için, Gülünç neydi, Çağdaş Dünya. 2.sayıdaki Şiirler: Bana verin, Karınca, Kuş Yuvası, Kitap, Okul, Okul Yolunda Kitabım, Bağ Bozumu 3.sayıdaki Şiirler: Özgür Sabah, İsteğim, Kanaryam, Tramvay,Ata yı Anıyoruz.3. Sayının Özel sayı olması nedeniyle Ümit Yaşar Oğuzcan ın Ata yı Anıyoruz adlı şiirinin yer alması o ayki sayının anlam ve önemini belirtmesi ve Atatürk ün sevgisini aşılaması yönünden önemlidir. 4.sayıdaki Şiirler: Şu Dünyayı Ben Yönetsem, Barış O da Ne Oluyor Acaba, Misafir, Yılbaşı, Kış Geceleri 8.sayıdaki Şiirler: Hey Türk Çocukları(Ayın şiiri), Gel de İstemem De,Güneş Önce Sevgiye Doğar,İlle de Yeşil,Kim Nerde Dinlenir,Hep Sevgi,İnsan,Dost,Söz,Ağaç,Hayvanat Bahçesi,İbiş,Kızılderililer,Çiçekle Böcek, Kelebek 9-10.sayıdaki Şiirler: Tatilde Ben, Sabah, Arkadaş, Söylebilsem, Yadigar, Bahar, Çoban, Su Ver Bana Dağlar, İlk Bahar, Güven Kanat Çırpması Varır Hayalime, Güzel Havalar Varır Hayalime, Gel Çocuk Oyunlarıma gel. Her sayının 32. ve 33. Sayfaları çocukların gönderdiği şiirlere ayrılmıştır. Şiirlerin altına gönderen çocukların isimleri, okulları, köyleri ve bazılarında sınıfları yazmaktadır. Ayrıca çoğu şiirin yanına şiirin konusuna uygun birer desen kullanılarak sayfaya hareketlilik katılarak dikkat çekiciliği artırılmıştır. Şiirler her sayıda belli bir sayfada toplanmayıp sayının değişik sayfalarına dağıtılmıştır. Ayrıca kimi şairlerin birden fazla şiirine yer verilmiştir. Örneğin 1999 yılının 2. sayısında Şükrü Ramo dan şiirler adı altında şairin 3 şiirine yer verilmiştir. 4. sayıda da Zeynel Beksaç tan şiirler adı altında şaire ait 2 şiir yer almıştır. 8 ve özel sayıların 3. Sayfalarında Ayın Şiiri 8 Şiirler 1999 yılına ait dergilerden verilmiştir. 411

431 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» adı altında şiirler yazılmıştır. Sayıların çoğunda maniler 32.sayfanın son köşesinde bulunur. Şiirlerin kimi özel gün ve haftalar için yazılmıştır. Örneğin, 29 Ekim şiiri buna örnek verilebilir: Cumhuriyet Bayramı Geldi, bize ne mutlu! Bayraklarla donattık, Güzel okulumuzu 9 b.dil ve Edebiyat Yazıları: Makale, masal, hikâye, deneme, gezi yazısı, röportaj, tiyatro, fıkra, bilmece, bulmaca, olmak üzere edebiyatımızın hemen hemen her türüne yer verilir. Konu bakımından çeşitlilik arz etse de derginin en önemli yazıları dil ve edebiyat üzerinedir. Türk ve Makedon edebiyatı Bosna Hersek edebiyatlarından yapılan çevirilere ağırlık verilmiştir. Ayrıca biyografi ve gezi yazıları dikkati çeker. Bu bakımdan dergi çocuk edebiyatı tarihimize ışık tutması açısından önemlidir. Ayrıca dergide çocuklara yönelik yazılar bulunması onların bilişsel ve duygusal gelişimlerini olumlu yönde etkilemek amacı güdüldüğünün göstergesidir. Sevinç dergisi çocuklara yönelik bir dergi olması açısından dili oldukça sade, yalın anlaşılırdır. Bu anlamda dergi çocukların dil gelişimlerini de olumlu yönde etkiler. Birkaç sayı dışında, tüm sayılarda karikatürlere, bilmecelere, deyimlere, fıkralara yer verilir. Ayrıca makale düzeyinde bilimsel yazılar da vardır. Sayılarda öne çıkan bölümler; Ünlü Kişiler Köşesi: 1. Sayının (1993) 23. sayfasında Bach ı tanıyor musunuz? başlığı altında kişi tanıtılmıştır. 2. sayıda 26.sayfada Nobel Ödülüne Adını Veren Dahi Bilgin adı altında Einstein tanıtılmıştır. 3. sayıda 26. Sayfada Suçlu Deha Van Gog yazısı yer almıştır. 4. Sayıda Yetenek Küpü başlığı altında Mozart tanıtılmıştır. Bir döneme damgasını vuran ünlü isimlere de yer verilerek dergi güncelleştirilerek ilgi çekici hale getirilmeye çalışılmıştır. Posterler: İncelenen tüm dergilerde popüler kültüre ait birçok ünlünün posterine yer verilmiştir. Örneğin Mirkelam, Kenan Doğulu, Ebru Şallı gibi tanınmış ünlüler yer alır. Gıcır Ali Köşesi: Kimi sayılarda Gıcır Ali ve arkadaşlarının serüvenleri adı altında reklamlarla çocuklara ağız ve diş sağlığı alışkanlığı kazandırılmaya çalışılmıştır. Küçük Sahne Köşesi: Kimi sayfalar Küçük Sahne köşelerine ayrılmıştır.hemen hemen sayıların hepsinde yer alan tiyatro metinlerinin sonunda yer alan sözcüklerin anlamlarının verilmesi ve derginin son sayfalarında deyimlere atasözlerine yer verilmesi çocukların kelime dağarcığını geliştirme amacı taşımaktadır. Oyun eğlence, bilmece köşesi: Her sayının 34 ve 35. sayfalarında yer alan bilmece, bulmaca ve eğlence köşeleri çocukların dikkatlerini çekerek zihinsel gelişimlerini hızlandırmaya yönelik hazırlanan köşeleridir. Okulları Geziyoruz Köşesi: Her sayının son sayfası arka kapağında Okulları Geziyoruz köşelerinin verilmesi çocuklara kişilerarası iletişimin imkânını sağlar. Ciltte röportajlara, gezi yazılarına da yer verilmiştir. Venedik varış gibi gezi yazıları kullanılmıştır. Hayata Dönüş(uçak); Arslan; Küçük Emrah ın Büyük Başarıları; Kutların Büyüttüğü Çocuklar gibi ropörtajlar kullanılmıştır. Hikaye: Okul Yolunda Yeni Arkadaş, Dedem, Bir Daha Dönmedi, Arabacı Arkadan, Boş Ödev, Sınıf Arkadaşları, Tonton Amcanın Burnu, Kıskançlık Nedir?, Doğa Dersi, Eşek Arabası, Yanıltan İlk Kar gibi hikâyeler bulunur. Bu hikâyelerde dil oldukça sade ve anlaşılırdır. Hikâyelerde hayvanlar da kullanılarak çocukların dikkatleri çekilmeye çalışılmıştır. Kısa cümlelerle anlatım daha açık hale getirilmiştir. Hikâye ciltteki sayılarda en çok yer alan türlerdendir. Hem Makedon hem Türk olmak üzere birçok yazarın eseri yer almaktadır. 9 Ali Püsküllüoğlu, Sevinç Dergisi, Mayıs-Haziran

432 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Dergide Hümaşah Vardar, Necati Zekeriya,Fahri Kaya,Nusret Dişo Ülkü,Behiç Duygulu, Subatay Hikmet gibi yazarların hikayeleri öne çıkar. Kimi hikâyelerin karikatürize edildiği görülür. Buna en güzel örnek Ömer Seyfettin in Bomba adlı hikâyesidir. Dergideki öyküler yerli, yabancı ve Türkiye den olmak üzere farklı türden başlıklar altında toplanabilir. Yerli öyküler Makedonya da yaşayan yerli yazarların öykülerinden oluşur: Yabancı öyküye Okul Kaçağı Nina adlı Rus öyküsü verilebilir: Masal: Yoksul Kunduracı(Grim masalları), Kınalı Koyun, Dedem, Aslan ile Ortakları (La Fontane), Çobanın Dergisi, Kurbağa Prens, Hırçın Kral, Üç Kafadar, İneğin Boyaları, Rüzgar Dede Masalı, Eşşek Tıraşı gibi masallar yazılmıştır. Mucizelerden bahsedilerek çocukların hayal dünyaları zenginleştirilmeye çalışılmıştır. La Fontane ve Grim Kardeşlerin masalları sayılarda en çok yer alan eserlerden olmuştur. Masallardaki dil hikâyede de olduğu gibi açık ve anlaşılır, cümleler kısa ve özdür. Burada da birçok hayvan (koyun, eşek, kurbağa ) hikâyede de olduğu gibi kişileştirilmiştir. Ali Baba ve Kırk Haramiler masalı ise karikatürize edilerek anlatılmıştır. Masallara yer verilen sayfalarda masalların anlatımına uygun çeşitli görseller de kullanılmıştır. Masallar farklı kültürlerden olmakla birlikte daha çok öğreti niteliği taşıyan metinler bulunur: Destan: Dergide Türklerle ilgili destanlar vardır. Bu destanlar genellikle kahramanlık konulu destanlardır. Anlatım burada diğer bölümlere göre daha coşkuludur. Destanlar; Kürdaş Destanı, Herkül Efsanesi, Yaramaz Hasan Ayrıca her bölümde Tarihteki Türk Kahramanları adlı destansı köşeler bulunmaktadır. c.bilimsel Yazılar: Bilim-sağlık, bilim-teknoloji, spor, müzik, haber yazıları gibi birçok alanda kaleme alınmış bilimsel yazılara da rastlanır. Bilimsel yazılar, derginin yayımlandığı dönemlerdeki bilimsel gelişmeleri anlaşılır bir dille çocuklara anlatır. Dergide insan bedenine ait çeşitli bilgiler de yer alır. Örneğin, Bedenimizin Sırrı Çözüldü başlığı altında buna dair birçok bilgi yer alır: Bilim Teknik: Bunlar Başka Otomobil, Güneş Enerjisi Toplumuna Doğru, Uçan Trenler, Uzaydan Gelen Yabancılar, Tiran Dinozorlarının Kralı, Kumsaldaki Ölü, Nobel Ödülüne Adını Veren Dahi Bilgin Bilim alanında olan yazılar sadece eğitim alanıyla sınırlı kalmamıştır. Özellikle teknolojik gelişmelere ve tarihteki önemli bilim adamlarının icatlarına yer verilerek çocuklara bilim öğretilmeye çalışılmıştır. Derginin en önemli özelliklerinden birini çocuk ve gençlere öğretici bilgiler sunması oluşturur. Dergide özellikle teknolojik gelişmelere bağlı birçok yenilik sunulur: Dergide farklı bilim dallarının gelişimine de yer verilir. Bu konuda matematik, tıp, kimya vb. gibi dalların gelişimi ve bu alanlardaki yenilikler içeren yazılar dergide mevcuttur: Bilim teknik yazılarında da yine konuyla ilgili fotoğraflara yer verilerek ilgi çekicilik arttırılmıştır. Sağlık: Gıcır Ali ve Arkadaşlarının Serüvenleri, Proteinin Yaşamdaki Yeri, Zehirlerle Haşır Neşiriz gibi bilim sağlık yazıları vardır. Dergide her sayıda çocuklara sağlıkla ilgili bilgiler sunulmuştur. Özellikle Gıcır Ali Serisinde Gıcır Ali ve Arkadaşlar Signal diş macunu reklamı kullanılarak da çocuklara diş sağlığı konusunda bilgi vermek amaçlanmıştır. Çocuklara gelişimlerinde yararlı olacak besinlerin, proteinlerin yaşamsal öneminden bahsedilmiştir. Spor: Karete, Judo, Kılıcın Yolunda Kendo gibi spor dalları hakkında bilgi verilir.yaklaşık her sayıda spora yer verilir. Sayılarda spora ait desen ve fotoğraflar kullanılmıştır. 413

433 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Müzik: Mozart, Bach,Vitni Hyuston, Hummer, The Cult, Elvis Prisliy gibi önemli kişilerin hayatları anlatılmıştır. Her alanda olduğu müzik konusunda da çocuklara dünyadan ve ülkemizden tanınmış sanatçılardan örnek verilmiştir. Müziğin her türünden kişiler tanıtılmıştır. Klasik Müzik, Rap, Rmb, Arabesk gibi türlerden örnekler vardır. d.özel Sayılar: Dergi, bazı aylarda özel sayı şeklinde yayımlanır.1993 sayılarında; Ciltteki 3. Sayı olan Kasım ayı sayısı Atatürk özel sayısıdır. Sayının 14 ve 15. sayfaları Atatürk e ayrılmıştır. 15. sayfada Ümit Yaşar Oğuzcan ın Ata yı Anıyoruz adlı şiiri bulunmaktadır.14. sayfada ise Ölümünün 55. Yılında Tarihlerle Atatürk başlığı altında Atatürk ün hayatı kronolojik olarak verilmiştir. Nisan ayı tüm dünyadaki çocuklar için hazırlanmış 23 Nisan özel sayısıdır (8. Sayı). Ayın Şiiri ve Ayın Olayı bölümleri bulunmaktadır. Mayıs sayısı Gençlik ve Spor Bayramı özel sayısıdır. Aralık sayısı da Yılbaşı Özel sayısıdır. Hoşgeldin Sevinç Dergisi nin Yazar Kadrosu: Dergi isimsiz yazar ve şairlere kucak açması bakımından son derece önemlidir. Genelde tanınmış yazarların şiirleri yer almasına rağmen anonim eserlere de büyük ölçüde yer verilmiştir. Bu anlamda Sevinç Dergisi yazarların düşüncelerini ifade edebilmeleri ve edebiyata katkı sağlamaları açısından önemlidir. Dergide çok sayıda isimle karşılaşılır. Ayrıca derginin şiir ve edebiyattan başka tıptan resme, eğitimden turizme, sağlığa kadar birçok alanla ilgili yazılar bulunur. Pek çok usta kalem yazıları ve şiirleriyle dergiyi desteklemişlerdir. Cahit Sıtkı Tarancı, Nusret Dişo Ülkü, Zeynel Beksaç, Ümit Yaşar Oğuzcan, Fahri Ali, Cevahir Selim, Aytül Akal vb. şiir alanında; Enver Baki, Recep Bugariç, Ömer Seyfettin, Behiç Duygulu hikâye alanında en çok yazı yazanların başında gelir. Dergide hem Makedon çocukların hem de diğer önemli şairlerin şiirleri bulunur. Bayan şair ve yazara fazla yer verilmemiştir. Sevinç Dergisinin tüm sayılarında yer alan önde gelen yazar ve şairleri şu şekilde sıralanabilir: a. Coğrafya ve Gezi Yazıları: Gezi yazısı olarak Venedik ve Venedik e Varış gezi yazılarının yazarları bulunmamaktadır. b. Dil ve Edebiyat Yazıları: Leyla Salman, Nusret Dişo Ülkü, Behiç Duygulu,Fahri Kaya, Necati Zekeriya,Recep Bugariç,Grim Masalları,La Fontane,Sabit Yusuf,Engin Köseoğu, Hüseyin Mahmutoğlu,Enver Ahmet,Eray Canberk. c. Tiyatro:Lütfü Seyfullah, Halil Kadriç. d. Bilim teknik, bilim sağlık, spor alanında yazılar bulunmaktadır; fakat yazarları belirtilmemiştir. e. Tarih Yazıları: Mithat Sertoğlu. Diğerleri de anonimdir. f. Müzik ve Ropörtaj Yazıları: Bilgin Celaleddin. Diğerlerinin isimleri verilmemiştir. g. Bilmece Yazıları: Şinasi Hüseyin, Valandova, Erkan Mahmut. h. Şairler: Nusret Dişo Ülkü, Zeynel Beksaç, Şükrü Ramo, Cevahir Selim, Yalvaç Ural, Hasan Ali Yücel, Melih Cevdet Anday. 6.Sonuç: Sayfalarında başta şiir olmak üzere tarih, sağlık, spor, müzik, eğitim gibi farklı alanlarda çeşitli yazılara yer verir. Çok sayıda genç/yeni kalem erbabının yetişmesinde önemli katkılarda bulunur. Genç yeteneklerin yetiştirilmesi konusunda önemli katkıları vardır. a. Sevinç Dergisi Eylül, Ekim, Kasım, Aralık, Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs-Haziran ayları olmak üzere 10 sayı olarak yayımlanan aylık çocuk dergisidir. b. Sevinç Dergisi çocuklara hitap ettiği için masal, hikâye, şiir, destan ağırlıklıdır. Bilmeceler, bulmacalar kısmı her sayıda yer alır. Gezi yazısı, röportaj yazıları da az da olsa yer alır. 414

434 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il c. Ayrıca bilim teknik-sağlık, spor, müzikle ilgili konularda kaleme alınan yazılar da bulunur. Daha çok bir çocuk dergisidir. d. Geniş bir şair ve yazar kadrosu bulunur. e. Çocukların şiirlerine de yer verilerek onların yetişmesine de katkıda bulunur. f. Kar amacı bulunur. Fiyat zamana göre değişkenlik gösterir. Sevinç Dergisi birçok şair ve yazarı bir araya getirerek çocukların her alanda gelişmesini öngörür. ÇOCUKLARA YÖNELİK ÇIKARILAN BİR DERGİ: MAVİ KIRLANGIÇ (Şekil, Muhteva ve Yazar Kadrosu Açısından İnceleme) Yrd.Doç.Dr. Salih OKUMUŞ Ordu Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Zabit YÖN Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi ÖZET Yeşilay ın ilk çocuk yayını olan Mavi Kırlangıç, Yeşilay Cemiyetinin kuruluş amacına uygun olarak çocuklara güzel ahlakı ve kötü alışkanlıkların zararlarını anlatır. Öğrencilerin eğitimine destek vermek, genç dimağlara milli ve manevi değerleri aşılamak amacını güder. Bu çalışma ile amacımız, Mavi Kırlangıç dergisini şekil, muhteva ve yazar kadrosu açısından incelemektir. Anahtar Kelimeler: Mavi Kırlangıç, Yeşilay, Çocuk Dergisi, Şekil Özellikleri, Muhteva, YazarKadrosu. A MAGAZINE FOR CHILDREN:MAVİ KIRLANGIÇ (Examining of in terms of Shape, Content and Authors) ABSTRACT Mavi Kırlangıç which is the first children-publication of Green Crescent, basically deals with harms of bad habits and moral values for children that matches up with the establishment purposes of Green Crescent Society. The magazine also aims to support pupils education and to integrate national and spiritual values into the young brains. Our aim with this work is to examine the Mavi Kırlangıç Magazine in terms of its shape, content and authors. Key Words: Mavi Kırlangıç, Green Crescent, Children s Magazine, Features of Shape, Content, Authors. 1. Giriş Dergi kelimesi derleyen, toplayan kelimelerinden türetilmiş olup eski dilde bu kavramın karşılığı olarak daha çok mecmua ismi kullanılır. Yurt dışında yılda üç-dört kez yayınlanan review, tarz olarak gazeteye yakın olan ve haftalık ya da on beş günde bir yayınlanan magazine kavramlarının hepsi ülkemizde herhangi bir ayrım gözetilmeksizin dergi kelimesiyle tanımlanır. Bu durum çocuk dergilerinde de aynıdır 10. Dünyada çocuk dergileri, dergiciliğin başlamasından yaklaşık yüz yıl sonra ortaya çıkar. Dünyada ilk çocuk dergisi örnekleri Almanya da görülür yılında Berlin de yayınlanmaya başlayan Wochenblatt zum Besten der Kinder, 1772 yılında Leipzig de yayınlanmaya başlayan Leipziger Wochenblatt für Kinder, 1774 yılında yayına giren Niedersächsische Wochenblatt für Kinder ve 1775 yılında yayına giren Der Kinderfreund dur 11. İngiltere de ise ilk çocuk dergisi 1788 yılında yayımlanmaya başlayan The Juvenile Magazine dir. ABD Taş,Elvan Başaran,(2008). Türkiye de Çocuk Dergilerinin Çocuk Eğitimine Katkısı ve Milliyet Kardeş Dergisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, s.28 ( 2011, s.23-24) 415

435 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» de ise 1826 yılında yayın hayatına giren The Juvenile Miscellany ve 1827 yılında yayın hayatına girip 1929 yılında The American Boy dergisiyle birleşmesi nedeniyle yayın hayatı son bulan The Youth s Company en önemli örneklerdir. Fransa da ise 1833 yılında yayın hayatına giren Le Musée des Familles bu dönemin önemli örneklerindendir 12. Türk milletinin batılılaşma çabaları incelenirken, genellikle bir milat olarak kabul edilen Tanzimat döneminde, bizdeki çocuk dergilerinin yayın hayatı başlar. İlk çocuk dergimiz olan Mümeyyiz in yayın yılı 1869 dur. Cumhuriyet öncesinin en uzun süreli dergisi yılları arasında 627 sayı çıkan Çocuklara Mahsus Gazete dir. Bu dönemde, çocuk dergilerinin cerîde, risâle, mecmua, gazete gibi nitelemeleri kullandıkları görülür. II. Meşrutiyet dönemi Osmanlı Devleti nin yıkılmaktan kurtarılması için aydınların çare aradıkları yıllardır. Bu yıllar, daha sonra kurulan Cumhuriyetin kadroları, ilkeleri ve eğitim uygulamaları için çok önemli bir tecrübeyi barındırır. Bu yönden Türk eğitim tarihinde ayrı bir öneme sahiptir. Cumhuriyet dönemi için bir tür laboratuar olarak da nitelendirilen (Akyüz,2006: 243) 13 bu dönem, basın hayatı ve özellikle çocuk edebiyatı alanında önemli bir sıçramayı da ifade eder. Dönemin çocuk dergilerinde çocuk olgusu ve çocukluk anlayışı konusunda oldukça kapsamlı bilgi ve bulgular mevcuttur. O nedenle II. Meşrutiyet dönemi çocukluk anlayışının, dönemin çocuk dergilerine yansıdığı yönüyle ortaya konması önemlidir Kasım 1928 tarihinde gerçekleştirilen Harf Devrimiyle ülkemizde Arap Alfabesinden Latin Alfabesine geçiş olmuş ve bu sayede çocuk dergilerinin sayısı artmıştır. Bu dönemin ilk örneği Himâye-i Etfâl Cemiyeti ne (Bu dernek daha sonra Çocuk Esirgeme Kurumu olmuştur) bağlı olarak çıkan Gürbüz Türk Çocuğu dergisidir yılından beri yayınlanan bu dergi yeni dönemle birlikte Latin harfleriyle yayınlanmaya başlamıştır. Bu dergiyi 1932 yılında yayınlanmaya başlayan ve Mehmet Faruk Gürtunca nın kurduğu Çocuk Sesi dergisi izlemiştir. Çocuk Sesi 25 yıl boyunca yayın hayatını sürdürmüştür (Taş, 2008, s.30). Bu yıllarda yayın hayatına giren bir başka dergide Mektepli dir. Mektepli yılları arasında faaliyet göstermiştir lı yıllarda yayın hayatına giren en önemli dergi Doğan Kardeş tir. Bu dergi Yapı Kredi Bankası nın desteğiyle 23 Nisan 1945 tarihinde yayın hayatına başlar ve 1978 yılına kadar aralıksız faaliyetlerini sürdürür 16. Sonraki yıllarda ise Amerikan kültürünün etkisiyle çizgi roman dergiciliği ön plana çıkmaya başlar. Pekos Bill, Oklahoma gibi yabancı isimlerle yayın hayatına giren bu dergiler 1970 li yıllara kadar ülkemizde çocuk dergiciliğine hâkim olur. (Yıldırım, 2006, s.29) li yıllarda ise 7 Ekim 1972 tarihinde Milliyet Yayınları tarafından yayına sokulan Milliyet Çocuk, 23 Nisan 1977 tarihinde çıkarılmaya başlanan Tercüman Çocuk ve 1978 de İş Bankası nın bir yayını olan Kumbara dergisi bu piyasaya girer. Türkiye Gazetesi tarafından 15 Kasım 1981 tarihinde yayınlanmaya başlayan Türkiye Çocuk, 1982 yılında yayınlanmaya başlayan Milliyet Kardeş, 1983 yılında Ziraat Bankası tarafından çıkarılan Başak Çocuk ve 1989 yılında yayın hayatına giren Vakıfbank ın yayını Vakıf Çocuk 17 çocuk dergileri 12 Konar, Elif (2003), Gürbüz Türk Çocuğu Dergisinin İncelenmesi ( yılları). İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, s.2 13 Akyüz, Yahya. (2006) Türk Eğitim Tarihi, (11. Basım). Ankara: Pegem A Yayıncılık. 14 Gurbetoğlu, Ali (2007), II. Meşrutiyet Dönemi Çocuk Dergilerinde Çocukluk Anlayışı, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, cilt: 40, sayı: 2, Demircan, Candemir (2006). Mektepli Gazetesi nde Yer Alan Metinlerin İçeriğinin, Çocukların Bilişsel ve Ahlaki Gelişimlerine Katkısı (1-148.Sayılar). Mersin:Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, s Yıldırım, Haydar (2006) Doğan Kardeş Dergisi nde Yer Alan Metinlerin Tür, İçerik ve Anlatım Özelliklerinin Çocuk Eğitimi Açısından İncelenmesi ( Sayı). Mersin: Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi(Yıldırım, 2006, s.26) 17 Güler, Gökhan (2006). Ebe Sobe Çocuk Dergisinin Eğitim Açısından İncelenmesi ( Sayıları). Çanakkale: Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi 416

436 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il arasında öne çıkan yayınlar olur. Bahsedilenlerin haricinde Can Kardeş, Gül Çocuk, Kandil Çocuk, Pembe Dinozor, Diyanet Çocuk, Şeker Çocuk, Bando Çocuk, Selam, Kırmızı Fare gibi birçok çocuk dergisinin yayın hayatına atıldığı görülür. (Balcı, 2003: 324) Çocuk dergileri arasında ilk sayısı 20 Ocak 1969 da çıkan Mavi Kırlangıç dergisi de önemli bir yere sahiptir. Öğrenci ve çocuk dergisi olarak yayımlanır. Türkiye Yeşilay Cemiyetinin bir kültür hizmetidir. Yeşilay, sigara, alkollü içki ve diğer uyuşturucu alışkanlıklar ile mücadele eden, bütün zararlı alışkanlıklardan halkımızın ve bilhassa gençlerimizin korunması için yaptığı çalışmalarla kamuya hizmet veren bir kurumdur. Amacı, ahlâki ve kültürel bir kalkınma atmosferi içinde içki, sigara ve uyuşturucu madde kullanımını en aza indirmektir. Mavi Kırlangıç, Yeşilay tarafından öğrencilerin eğitimine destek vermek, ağaç yaşken eğilir düşüncesiyle, çocuklara hem milli hem manevi değerleri aşılamak amacıyla didaktik kaygı güdülerek yayımlanır. Yeşilay ın ilk çocuk yayını olan dergi güzel ahlakı ve kötü alışkanlıkların zararlarını anlatan bir kimliğe sahiptir. İlk sayısı Öğrenci ve Çocuk Gazetesi olarak çıkmaya başlayan Mavi Kırlangıç, gazete ebatlarında ve haftalık olarak, daha sonra aylık dergi olarak yayımlanır. Yayımlandığı dönemde çocukların nelere ihtiyacı varsa ona yönelik araştırmalar yapılır ve bu çalışmalar neticesinde dergiye nitelikli metinler girer. Güncel sinema, kitap, tiyatro, sergi ve radyo programları bilgilerinin verildiği dergide Tarık Buğra, Kemalettin Tuğcu, H. Nusret Zorlutuna gibi değerli edebiyatçıların hikâyeleri yer alır. Alanında uzman olan çizerlerden de çizgi roman tadında karikatürlerine yer verilir. 18 Dergide hikâye, çizgi roman, şiir, deneme, makale gibi edebi türlerin yanı sıra şehir tanıtımları ve farklı ülkelere ait tanıtıcı yazılarla çeviri metinler de bulunur. Karikatürlere, bilmecelere, bulmacalara, zekâ oyunlarına, fıkra ve tekerlemelere ayrılan bölümler derginin eğlendirici sayfalarıdır. Ansiklopedik bilgiler, yayımlandığı ayın tarihi olaylarının anlatıldığı tarihte bu ay köşesi, sağlık köşesi, yazar biyografileri, şifalı besinler ve dini bilgiler de verilir. 2. Mavi Kırlangıç Dergisi nin Kimlik Bilgileri: Mavi Kırlangıç Türkiye Yeşilay Cemiyeti tarafından çocuklarımızda milli, ahlaki ve hamasi duyguların geliştirilmesine çalışır. Onların mazideki örnek ve üstün şahsiyetine iade edilmesi gibi ulvi bir maksatla neşredilir. Milli ahlaka, tarihi ve manevi geleneklerimize aykırılık göstermemesine azami gayret sarf edilir. Dergi mümkün olduğu kadar her kelimesi ve her satırı ile yararlı olmaya, çocuklara kökten ve maziden gelen kişilik yapısına daha büyük güçler ve verimlilikler kazandırmayı amaçlar. Geleceğe umutla bakmanın beden ve ruhça sağlam ahlak ve tarih değerlerine bağlı nesiller yetiştirmekle mümkün olacağının bilinciyle yayımlanır. Dergiyi çıkaran ekibe göre Çocuk, yurdun temeli, milli varlığımızın da teminatıdır. Hakkın ve doğrunun yanında ve hizmetinde bulunmaktan duyacakları haz onlar için en büyük kazanç ve mükâfat olacaktır. Bu duygularla hareket eden bir grup idealist insanın özverili çalışmaları dikkatleri üzerine çeker. Derginin ilk sayısı adet, 2. Sayısı adet basılır. Derginin daha çok öğrenciye ulaşması için kampanyalar düzenlenir. 10 şubat 1969 da yayımlanan 4. sayısında abone sayısı fazla olan okullara televizyon, sinema makinesi, teyp, projeksiyon, radyo, mikroskop ve daha birçok hediyenin verileceği duyurulur. Mavi Kırlangıç ın tarihinin yazılı olduğu 10 pulu gönderen öğrenciye öğretmeniyle birlikte ücretsiz yurt gezisi çekilişine katılma hakkı verilir. Böylelikle okul idarecileri ve öğretmenlerinin de dikkatleri çekilir. Dergi Milli Eğitim Bakanlığının 10 Mayıs 1969 tarih ve 9890 sayılı genelgesi uyarınca ilk ve orta dereceli okullarda tavsiye edilmesi uygun görülür. 18 Çelebi, Görkem (2012), Mavi Kırlangıç, Yeşilay Cemiyetinin İlk Çocuk Dergisi, Yeşilay Dergisi, S.938, s

437 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Mavi Kırlangıç dergisinin yalnız aboneleriyle çalışıp, piyasada satılmayan bir dergi olmasına rağmen büyük rağbet görür. Derginin döneminin önemli çocuk yayınlarından biri olmasında danışma ve yazı kurulunun payı büyüktür. Danışma kurulu üyeleri arasına Nihad Sami Banarlı, Faruk Kadri Timurtaş, Ahmet Kabaklı, Amiran Kutkan, Ergin Nomer, Nermin Pekin, Bedri Alogan, Seyfettin Harmandal, Ali Yalkın gibi isimler yer alır. Yazı kurulunu ise Ilgar Alptekin, Necip Alpan, Veli Sezai Balcı, Tarık Buğra, Orhan Ersek, Sadettin Eryılmaz, Ahmet Suphi Furat, Aydın Harmandal, Nural Koçak, Refik Özdek, Selahattin Parlatır, Armağan Tekin, Nurcan Toker, Ömer Faruk Çayan, Duran Kömürcü, Kamil Altunbaş, Hasan Korkmazcan, Sevgi Erdem, Selahattin Kaptanağası, R. Tekin Uğurel gibi isimler oluşturur. Ayrıca Gürbüz Azak, İlhan Bilge ve Ali Galip resimleriyle, Salih Memecan, Ali Galip ve Vehip Sinan karikatürlerle, Hidayet Birgül, Aydın Ünsal ve Selma Gürsel gibi isimler de fotoğraflarıyla destek olurlar. Derginin yayımlandığı on iki yıl boyunca yukarıdaki birbirinden kıymetli isimlere ilaveler olur. Derginin gazete olarak çıktığı altmış sayıda bu isimleri görürüz. Dergi olarak yayımlanmaya başladığı 70. Sayıdan itibaren kurul bilgilerine yer verilmez. Mavi Kırlangıç gazete ebatlarındaki son baskısını 2 Mart 1970 tarihli 59. sayıyla tamamlar. Derginin 3. sayfasında verilen bilgiye göre gazetenin para kazanmak için çıkarılmadığını Yeşilay cemiyetinin Türk çocuklarına hizmet için çıkardığı yayın olduğundan bahsedilir. Gazetenin 50 kuruşa satılmasının da zarar ettirdiğinden bahsedilerek artık haftalık değil aylık olarak çıkacağı açıklanır. Bir yılı aşkın gazeteyi takip eden meraklı çocuklar 32 sayfalık rengârenk bir Mavi Kırlangıç la karşılaşacaklardır. 19 Derginin tam künyesine ön kapağın arkasında, yani ikinci sayfada yer verilir. Derginin künyesi gazete halindeki ilk altmış sayıda ikinci sayfanın alt kısmındadır. Dergi olarak yayımlandığı diğer sayılarda üçüncü sayfada sayfanın solunda sütun halindedir. Künyede, en üstte derginin adı büyük harflerle yazılıdır. Hemen altında adres, onun altında imtiyaz sahibi, sorumlu yazı işleri müdürü, müessese müdürü, bunların altında Ankara bürosunun adresi ve temsilcisi ve Mavi Kırlangıç Öğrenci ve Çocuk Dergisi Yeşilay Cemiyetinin bir kültür hizmetidir. cümlesi yer alır. Bunların altında resimler, ilan ve abone ücretleri bulunur. Künyenin altında da matbaa bilgilerine rastlanır. Derginin yayın adresi Türkiye Yeşilay Cemiyeti Nuruosmaniye Cad. 17/1 İstanbul P.K. 645 olarak gösterilir. Çocuk dergiciliğinin önemli neşriyatlarından olan Mavi Kırlangıç ın ilk sayısı 1969 yılının Ocak ayında Öğrenci ve Çocuk Gazetesi olarak çıkmaya başlar. Gazete ebatlarında ve haftalık olarak yayımlanır. Bağımsız bir geleceğin inşasının ancak iyi yetiştirilmiş bir çocuklukla mümkün olacağının şuurunda olan bir grup idealist insanın gayretleri ile büyük bir heyecanla dergi yayın hayatına atılır yılları arasında ise aylık dergi olarak yayımlanır. Dergi Türkiye Yeşilay Cemiyeti tarafından çıkarılır. Yeşilay Cemiyeti adına imtiyaz sahibi derginin yayna başladığı dönemin Genel Başkanı Av. Kemalettin Nomer 20, Genel Yayın Müşaviri Av. Hasan Korkmazcan 21 ve Ankara temsilcisi ise Emine Yüksel dir. Künyedeki bu isimlerin her biri özel bir değerlendirmeye tabi tutulması gereken müstesna isimlerdir. 29 Aralık Mart 2004 tarihleri arasında Cemiyetin genel başkanlığını yapan Selahaddin Kaptanağası derginin de imtiyaz sahibi olur. Derginin yazı işleri müdürlüğünü Mavi Kırlangıç, 2 Mart 1970, 59. Sayı, s.3 Kemalettin Nomer serbest avukatlık ve Yeşilay Genel Başkanlığı yanı sıra, İstanbul Fetih Cemiyetinde Yönetim Kurulu Üyeliği yapmış ve halen Kubbealtı Vakfı Kurucu üyesidir den bu yana çeşitli gazete ve mecmualarda sosyal, hukukî, siyasî ve dinî konularda çok sayıda yazısı yayınlanan Nomer in Şeriat- Hilafet-Cumhuriyet-Laiklik adlı bir de kitabı vardır. Hasan Korkmazcan ise serbest avukatlık ve Mavi Kırlangıç dergisi yayın koordinatörlüğü dışında yılmaz bir siyasetçi olduğunu da belirtmek gerekir. Halen Türk Parlamenterler Birliği Onursal Genel Başkanıdır. 418

438 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Mahmut Kademoğlu, Selahaddin Kaptanağası, Rahim Er gibi isimler yapar. Toplam 180 sayı ve 12 ciltten oluşan dergi, Güneş, Toker, Fatih, Ahmet Sait ve Otağ matbaaları tarafından basılır. Derginin kapak resimleri ise Güneş, San Ofset ve Ekspres matbaalarında yayıma hazırlanır. Mavi Kırlangıç 1980 yılı Mart ayına kadar aralıksız 12 yıl yayımlanır. 180 sayının tamamı incelendiğinde derginin kimlik bilgilerine ilişkin aşağıdaki tablo karşımıza çıkar: Cilt Sayılar Fiyat TL Dizgi-Baskı Güneş Matbaası Fatih Matbaası Fatih Matbaası Toker Matbaası Ahmet Sait Basımevi Ahmet Sait Basımevi Ahmet Sait Basımevi Ahmet Sait Basımevi Ahmet Sait Basımevi Otağ Matbaası Otağ Matbaası Otağ Matbaası Kapak Baskısı Güneş Matbaası Ekspres Ekspres San Ofset San Ofset Ekspres Ekspres Ekspres Ekspres Ekspres Ekspres Ekspres Klişeler Güneş Mat. Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Eser Klişe Kurucu-Sahibi Kemalettin Nomer Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Yazı İşleri Müdürü Hasan Korkmaz-can Mahmut Kademoğlu Mahmut Kademoğlu Mahmut Kademoğlu Mahmut Kademoğlu Mahmut Kademoğlu Mahmut Kademoğlu Mahmut Kademoğlu Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Selahaddin Kaptanağası Rahim Er Müessese Müdürü R.Tekin Uğurel İbrahim Aldemir Mustafa Eğriparmak Rahmetullah Karaka-ya Şuayip Gürer-kan Şuayip Gürer-kan Şuayip Gürer-kan Şuayip Gürer-kan Şuayip Gürer-kan Şuayip Gürer-kan Şuayip Gürer-kan Şuayip Gürer-kan İdare Müdürü Haki Demir - - İsmail Noyan İsmail Noyan İsmail Noyan İsmail Noyan İsmail Noyan İsmail Noyan İsmail Noyan İsmail Noyan İsmail Noyan 3. Mavi Kırlangıç Dergisi nin Şekil Özellikleri: Mavi Kırlangıç dergisinin şekil özelliklerinin iki dönemde incelemesi uygun olacaktır. Derginin ilk 60 sayısı gazete ebatlarındadır. 61 ve 180. Sayılara kadar dergi hüviyetindedir. Gazete olarak haftalık yayımlanan Mavi Kırlangıç, dergi olarak aylık yayımlanır. Gazete halinin bilinen mamasıyla gazeteden bir farkı yoktur sayfa olarak yayımlanır. Dergi olarak ise sayfa aralığında basılır ve daha profesyonel olarak yayıma hazırlanır. Mavi Kırlangıç ın şekil özellikleriyle ilgili aşağıdaki başlıklarda genel bir değerlendirme yapılabilir: a. Kapak Kompozisyonu: Derginin kapak kompozisyonunu iki dönemde incelemek gerekir. Birinci dönem 1969 yılı ocak ayından itibaren 1970 yılı nisan ayına kadarki dönemde gazete ebatlarındadır. Gazetenin logosu sürmanşetin altında yer alır. Logoda gazetenin adı, her sayıda mavi renkte, beyaz-siyah zemin üzerine büyük puntolarla yazılır. Logoda Öğrenci ve Çocuk Dergisi ibaresi bulunur. Dergi olarak yayımlandığı 1970 yılı nisan ayından itibaren ön kapak kompozisyonu değişiklik gösterir. Kapaklarındaki resimler sürekli değişir. Yayımlandığı ay ile ilgili resimler tercih edilir. Kapak düzenlemeleri ile ilgili kapağın arkasındaki ilk sayfanın alt köşesinde resmin temasıyla ilgili bilgi notuna rastlanır. Bazı kapaklarda ise bu konuyla ilgili bir bilgi yoktur. Kapağın üst kısmında derginin logosu yer alır. Her sayıda mavi renkte, sarı ve kırmızı zemin üzerine büyük puntolarla yazılır. Öğrenci ve Çocuk Dergisi ibaresi bulunur. Başlığın altında derginin sayısı, tarihi ve fiyatı ile ilgili bilgilere rastlanır. Mavi Kırlangıç ın ikinci sayfasında şiirler bulunmaktadır. Üçüncü sayfanın sol sütununda derginin künyesi bulunur. Bu bölümde kimlik bilgilerinin dışında abone bedelleri ile Mavi Kırlangıç, Öğrenci ve Çocuk Dergisi, Yeşilay Cemiyetinin bir kültür hizmetidir. açıklaması vardır. Ayrıca kapak baskısı, klişeleri hazırlayan ve derginin basımını yapan matbaaların ismi 419

439 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» de buradadır. Künyenin yanında üst tarafta daire içine alınmış kırlangıç resmi altında Şair-i Azam Abdülhak Hamit Tarhan ın Kim der ki çocuk küçük bir şeydir! Belki çocuk en büyük şeydir. dizeleri yer alır. 80. sayıda bu dizeler yerini Faruk Nafiz in Bu diyarda almazsa herkes irfan hakkını, Her çekilen hançerin boş kalacaktır kını. dizelerine bırakır. 97. Sayıda ise Mehmet Emin in Ben bir Türküm, dinim cinsim uludur/ Sinem özüm ateş ile doludur. Dizelerine rastlanır. Dizelerin altında Sevgili Çocuklar başlıklı dergi hakkında yazılar kaleme alınmıştır. Bazı sayılarda ayın önemli olayları ile ilgili şiirlere de rastlanır. b. Sayfa Yapısı: Mavi Kırlangıç haftalık olarak yayımlandığı ilk altmış sayıda gazete ebatlarındadır. 28x41 cm ebatında olan gazetenin saman kağıda basıldığını ve ilk ve son sayfalar ile ortada yer alan iki sayfanın renkli basıldığını görürüz. Diğer sayfalar renksizdir ve 12 sayfa olarak yayımlanır. Dergi olarak yayımlandığı 61. se 180. sayılarda 20x27,5 cm ebatında sayfa olarak yayımlanır. Derginin kapağı kuşe (parlak) olarak neşredilir. İç sayfalarında 3. hamur kağıt kullanılır. Dış kapağında renkli baskı kullanılan derginin iç sayfaları renksizdir. c. Dizgi ve Baskı Tekniği: Mavi Kırlangıç dönemindeki birçok yayına göre matbaa tekniği açısından iyidir. Dergide yayımlanan yazılar çoğu zaman aynı puntoyla verilmesine rağmen bazılarında farklı puntoların kullanıldığı görülür. Ana başlıklarda genellikle büyük harfler tercih edilir. Ancak küçük harflerle yazılmış başlıklar da vardır. Başlıklar koyu ve belirgindir. Bazı başlıklarda ise farklı yazı stilleri kullanılır. Yazılar genellikle iki veya üç sütun halindedir. Sayfa numaraları ikinci sayfadan başlatılır, reklamların bulunduğu son sayfalar numaralandırılmaz. Hem reklam hem de içerikle ilgili yazıların bulunduğu sayfalar sonlarda yer alır. Mavi Kırlangıç dergisinde fihriste yer verilmez. Buna dikkat edilmemesi, önemli bir eksikliktir. d. Fotoğraf ve Çizimler: Özellikle dergiye şiir ve yazılarıyla katkıda bulunan bazı öğrencilerin fotoğrafları bulunur. Bazı bilgilendirici yazılarda da resim kullanılır. Kullanılan resim sayısı azdır. Dergide yer alan yazıların içeriğiyle ilgili daha çok çizimler tercih edilir. Dergide, tüm sayılarda özellikte çizgi hikâyelere yer verilmesi dikkat çeken bir özelliktir. Bu çizimler daha çok ayın önemli tarihi olaylarıyla ilgilidir. 4. Mavi Kırlangıç Dergisi nin Muhteva Özellikleri: Dergide hikâye, şiir, deneme, makale, çizgi roman gibi edebi türlerin yanı sıra şehir tanıtımları ve farklı ülkelere ait hususi bilgiler bulunur. Gülmece Durağı, karikatürlere, bulmaca ve bilmecelere, fıkra ve tekerlemelere ayrılan bölümlerle keyifli bir sayfa olarak Mavi Kırlangıç ta yerini alır. Nesrin Kerestecioğlu, Şengün Kaptanağası, Mehmet Coşar, Yusuf Ziya Ortaç ın makalelerine, sağlık köşesi, yazar biyografileri, şifalı besinler, öğrenci yazı ve şiirleri, hikâyeler, bulmacalar ve zekâ oyunlarına da yer verilir. Ayrıca dini bilgilerin verildiği bölümlerde ülkemizin üçüncü Diyanet İşleri Başkanı Ahmet Hamdi Akseki nin yazıları da yayımlanır. Yeşilay Sayfasında içki ve sigara ile savaşın gerekliliği üzerine yazılar kaleme alınır. Ayrıca bu yazılarda içki ile mücadelenin sevabı üzerinde de bulunulur. Çocukların nelere ihtiyacı varsa ona yönelik araştırmalar yapılır ve bu çalışmalar neticesinde dergiye nitelikli metinler, şiirler girer. Güncel sinema, tiyatro, sergi ve radyo programları bilgilerinin verildiği dergide Tarık Buğra, Kemalettin Tuğcu, Eflatun Cem Güney, H. Nusret Zorlutuna gibi değerli edebiyatçıların devam öyküleri yayımlanır. Dönemin en parlak isimlerinin yazılarıyla yetinilmez. Alanında uzman olan çizerlerden de çizgi roman tadında karikatürler alınır(çelebi, 2012:64). Dünya edebiyatının önemli isimlerinden çeviriler yapılır. Lawrence Elliott!un Bir Küçük Kız Vardı Ki 22 hikayesi Kamil Öztürk tarafından, Aleksander Dumas ın Siyah Lale hi- 22 Mavi Kırlangıç, 18 Ağustos 1969, 31. Sayı, s.9 420

440 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il kayesi İlhan Bilge tarafından çevrilenler arasında yer alır. Ayrıca Afrika, İngiliz, İtalyan, Alman, Mısır, Japon ve Çin gibi yabancı ülke masallarına da dergide rastlarız. Mavi Kırlangıç ın önem verdiği konulardan biri de çocuklarımıza tarihimizdeki büyük şahsiyetleri tanıtmaktır. Her sayıda bir Türk büyüğünün tanıtıldığını görürüz. Mavi Kırlangıç ın dikkatle takip edilen diğer bölümleri arasında, Eğitim Sayfası nda fen ve sosyal bilgiler dersi konularına yer verilir. 36. Sayıdan itibaren Ve 5. Sınıf öğrencileri için ders konularına yardımcı bilgilere rastlanır. Ayrıca 134. Sayıda Nebahat Biçer tarafından İki lisan bilen, iki kişidir. Başlığıyla temel seviyede İngilizce ders notları yayımlanır. Mavi Kırlangıç ın çocuklara çevre ve doğa bilincini aşılamak amacıyla 9. Sayısından itibaren İzciler Geliyor köşesinde izcilik faaliyetleri hakkında bilgiler verilir. Türk Astronomi Derneği Sekreteri olan Sadettin Topuzoğlu tarafından Dünya ve Uzay köşesinde gezegenler, ay, uzay, kainat gibi konular işlenir. İnsanoğlunun aya çıkması haberleri ilk sayfalarda yer alır. Çizgi roman olarak her hafta bir macerası anlatılan Sihirli Kılıç Vehip Sinan tarafından, Mümtaz İlhan Bilge tarafından, Kara Pala Gürbüz Azak tarafından, Bızdık Salih Memecan tarafından yayıma hazırlanır. Çok Bilmişler de yabancı bir çizgi film olan Taş Devri kahramanları Türkçe isimlerle konuşturulur. 95. Sayıdan itibaren tarihi olaylar on sayfalık resimli hikâyelerle anlatılır, böylece daha dikkat çekici ve eğlendirici bir şekilde çocuklara sunulur. Bu isimlerden Vehip Sinan çizdiği çizgilerle sadece Yeşilay Cemiyeti ne değil Türkiye tarihine mal olur. Mavi Kırlangıç için özel olarak çizdiği Sihirli Kılıç köşesi Cemiyet arşivlerinde hala en mümtaz yerini korur. Eğlenceli olmasının yanında hakikati işaret eden bu çizimler dönemim genç dimağlarına nakşolur. Topuz da maceracı küçük bir çocuğun maceralarını anlatan çizer, Tombik te ise minik bir bebeğin maceralarını anlatır. Cin Ali, Keloğlan, Bay İlerici, Mıstık, Afacan Mete, Dalgacı Dündar, Transistör Seyfi, Ali Baba ve Gül Mahmut da yine Vehip Sinan ın sevimli kahramanlarıdır. Vehip Sinan çizgilerinde dili büyük bir hassasiyetle kullanır, bilhassa çocuklar için hazırladığı çizgilerinde şiddet ve argoya kesinlikle yer vermez. Fantastik temaları rahat bir anlatımla serüvenleştirir ve okuyucunun yoğun ilgisine mazhar olur. Bu keyifli çizgi-öykülerden Sihirli Kılıç ise seri halinde Mavi Kırlangıç Dergisinde yayımlanır ve büyük beğeni toplar(çelebi, 2012:65). Yine Rahmetullah Karakaya, Mehmet Kılıç, Ali Kocamaz ve Yalçın Turgut Balaban ın karikatürleri ve çizgi hikâyelerine de rastlanır. Dönemin genç çizerleri olarak Mavi Kırlangıç Dergisi nde başlayarak sanat ve edebiyat dünyasına adım atmış olurlar(çelebi, 2012:65). Derginin ilgiyle takip edilen şehir ve ülke tanıtımları da Refik Özdek ve Tarık Buğra gibi usta kalemler tarafından hazırlanır. Avustralya, İsveç, Danimarka gibi ülkelerin yanı sıra Kütahya, Erzurum gibi şehirlerimiz de genel özellikleriyle tanıtılır. Ayrıca sizden gelenler başlıklı bölümlerde de öğrencilerin şiirlerine ve yazılarına yer verilir. Daha çok öğrencilerin seviyesine uygun içerikteki yazılar yayımlanır. Mavi Kırlangıç dergisinin tüm sayılarında yer alan önde gelen yazar ve şairleri şu şekilde sıralayabiliriz. Derginin özellikle gazete ebatlarında basıldığı ilk 60 sayıda okul tanıtımları vardır. Okulların etkinlikleri, öğrenci ve öğretmen tanıtımlarına yer verilir. Ayrıca okulların bilgi yarışmaları, folklor yarışmaları, kitap okuma etkinlikleri, okuma bayramı kutlamaları, kitap sergileri gibi konular öğrencilerin gönderdikleri resimlerle birlikte haber yapılır. Mavi Kırlangıç Dergisi görüldüğü gibi sadece çocukları eğitmekle kalmamış, dergide yazılar yazan ve çizgileri yayımlanan pek çok ismi de çocuklarla buluşturma vazifesini görmüştür. 5. Mavi Kırlangıç Dergisi nin Yazar Kadrosu: Hikaye: Tarık Buğra, Kemalettin Tuğcu, Eflatun Cem Güney, H. Nusret Zorlutuna, Ekrem Bismil, Mustafa Çalışan, İbrahim Hakkı Konyalı, Ahmet Gülmen, E. Benhan Şapolya, Mehmet Topkaya, Metin Soysal, Melek Ayşe Balım, Ömer Okçu, Hayri Bilecik, Arif Nihat Asya, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Vefa Şerefli, Zuhuri Mehmet Cebe, Mahmut Baler, Oğuz Özdeş, Ferudun Fazıl Tülbentçi, Hamit Gündoğdu, Murat Onan, Guy De Maupassant, Cüneyt Harputlu, Mehmet Bircan Yapılcan 421

441 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Şiir: Mehmet Akif Ersoy, Abdurrahim Karakoç, Arif Nihat Asya, Mehmet Emin Yurdakul, Faruk Nafiz Çamlıbel, Ömer Seyfettin, Osman Yüksel Serdengeçti, M. Fuad Köprülü, F. Cemal Oğuz Öcal, Ziya Osman Saba, Süleyman Nazif, Orhan Seyfi Orhon, Hüseyin Çelikcan, Abdurrahman Çetin, Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu, Hamit Macit Selekler, Mithat Cemal Kuntay, Sıdıka Yüksel, Cahit Külebi, Sabri, Dadaloğlu, Rıza Ümit, Rıza Akdemir, Maşallah Sayın, Kazım Nami Duru, Ömer Bedrettin Uşaklı, Ziya Gökalp, İbrahim Alaeddin Gövsa, Abdülvahap Kocaman, Adnan Peşkircioğlu, Enver Tunçalp, Kemalettin Kamu, Salih Fethi Gökçaylı, Mukaddes Çıtlak, Abdil Yıldırım, Yahya Kemal Beyatlı, İbrahim Minnetoğlu, Emine Şenocak, Cevdet Şakir Çetiner, Mustafa Necati Bursalı, Bekir Sıtkı Erdoğan, Emin Bülend Serdaroğlu, Ahmet Nedim, Enis Behiç Koryürek, Ahmet Kutsi Tecer, İbrahim Alaettin Gövsa, Ahmet Kutsi Tecer, Mehmet Bircan Yapılcan Coğrafya-Turizmle ilgili yazıları yayımlananlar: Refik Özdek, Tarık Buğra, A. Yılmaz Çapacıoğlu, Ali Cülmüt Soycan Eğitimle ilgili yazıları yayımlananlar: Sebahattin Kaptanoğlu, Nesrin Kerestecioğlu, Fatime Kardeş, Kemal Ayaldı, Servet Molu, Şengün Kaptanağası, Züleyha Münif, Turgut Tuna, Ahmet Aydın, Nurdan Birgeoğlu, Leyla Kafkas, Ömer Okçu, Turgay Tuna, Ahmet Yüzendağ, Roger Conant. İslamiyet le ilgili yazıları yayımlananlar: Sadettin Topuzoğlu, Edip Kürkçüoğlu, A. Hamdi Akseki, Mehmet Topkaya, Osman Keskioğlu, Metin Soysal, Servet Akbal, Nigar Kara, Mehmet Demirci, Faik Türkmen, Mehmet Kervancı, Veli Etan, Nazlı Ilıcak. Müzikle ilgili yazıları yayımlananlar: Semahaddin Cem, R. Tekin Uğurel Tanıtım Yazıları: Sabri Tümkor, Mücahit Güngör, Muhsin Durucan, Haşim Karpuz, Gönül Suveren. (Erzurum ili tanıtılmış, diğer iller tanıtılmamış.) Tarih Yazıları: Mehmet Dikmen, Necati Yazar, Ali Cülmüt Soycan, Metin Soysal, Eyüp Erdem, Reşat Ekrem Koçu, Mehmet Uytun, Baki Kurtuluş, Mehmet Cengiz Çetin, Mehmet Açıkgöz, Ali Rıza Alp. Tıp ve sağlıkla ilgili yazıları yayımlananlar: Sabri Tümkor, Dr. Faruk Bayülken, Kamran Şenel, Züleyha Münif, Erkan Yiğit, Prof. Dr. Rıdvan Cebiroğlu, Belma Aksun, Doç.Dr. Asaf Ataseven, Ahmet Gün, Aysel Doğan, Şener Kacır, Nevzat Emiroğlu, Dr. Robert. Masal- Fıkralar: Hüseyin Namık Orkun, Niyazi Ahmet Banoğlu, Emin Aksu, Engin Köseoğlu Çeviri Hikaye: A.J. Cronin (Abdullah Çubukçu), Ezop (Oğuz Sunar), Yunanca Masallar (Nurullah Ata), Ezop (Oğuz Süsoy) Karikatür-Çizgiroman: Ali Kocamaz, Ahmet Sevinç, Rakım Çalapala, Mehmet Hamzaoğlu, Yakup Kamer, Sedat Alkan, İlhan Bilge. 6. Sonuç Mavi Kırlangıç Dergisi, Türkiye Yeşilay Cemiyeti nin öğrenci ve çocuklara yönelik yayımlanan önemli bir kültür hizmetidir. Yeşilay ın ilk çocuk yayını olan M.K. Yeşilay Cemiyetinin kuruluş amacına uygun olarak çocuklara güzel ahlakı ve kötü alışkanlıkların zararlarını anlatır. Öğrencilerin eğitimine destek vermek, genç dimağlara milli ve manevi değerleri aşılamak amacını güder. İlk sayısı 1969 yılının Ocak ayında Öğrenci ve Çocuk Gazetesi olarak çıkmaya başlayan Mavi Kırlangıç gazete ebatlarında ve haftalık olarak yayımlanır yılları arasında ise aylık dergi olarak yayın hayatına devam eder. Toplam 180 sayısı bulunur. Dergide hikâye, çizgi roman, şiir, deneme, makale gibi edebi türlere yer verilir. Şehir tanıtımları ile farklı ülkelere ait tanıtıcı yazılar ve çeviri metinler de bulunur. Karikatürlere, bilmecelere, bulmacalara, zekâ oyunlarına, fıkra ve tekerlemelere ayrılan bölümler derginin eğlendirici sayfalarıdır. Güncel sinema, kitap, tiyatro, sergi ve radyo programları ile ilgili bilgiler de dikkat çekicidir. Ayrıca ansiklopedik bilgiler, yayımlandığı ayın tarihi olaylarının anlatıldığı 422

442 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il tarihte bu ay köşesi, sağlık köşesi, yazar biyografileri, şifalı besinler ve dini bilgiler de derginin öğretici bölümleridir. Mavi Kırlangıç sadece çocukları eğitmekle kalmamış, şiirleri, yazıları, çizgileri yayımlanan pek çok ünlü ismin ilk ürünlerini ortaya koymalarını ve sanatlarını geliştirmelerini sağlamıştır. KAYNAKÇA Akyüz, Yahya. (2006) Türk Eğitim Tarihi, (11. Basım). Ankara: Pegem A Yayıncılık. Balcı, Ahmet (2003) Bir Okuma Materyali Olarak Çocuk Dergileri ve Çocuklara Rehber TÜBAR-XIII- / Bahar Çelebi, Görkem (2012), Mavi Kırlangıç, Yeşilay Cemiyetinin İlk Çocuk Dergisi, Yeşilay Dergisi, S.938, s Demircan, Candemir (2006). Mektepli Gazetesi nde Yer Alan Metinlerin İçeriğinin, Çocukların Bilişsel ve Ahlaki Gelişimlerine Katkısı ( Sayılar). Mersin: Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi Gurbetoğlu, Ali (2007), II. Meşrutiyet Dönemi Çocuk Dergilerinde Çocukluk Anlayışı, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, cilt: 40, sayı: 2, Güler, Gökhan (2006). Ebe Sobe Çocuk Dergisinin Eğitim Açısından İncelenmesi ( Sayıları). Çanakkale: Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. Konar, Elif (2003), Gürbüz Türk Çocuğu Dergisinin İncelenmesi ( yılları). İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi Okay, Cüneyd. (1999), Eski Harfli Çocuk Dergileri, İstanbul: Kitabevi Yayınları Taş, Elvan Başaran, (2008). Türkiye de Çocuk Dergilerinin Çocuk Eğitimine Katkısı ve Milliyet Kardeş Dergisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi Yıldırım, Haydar (2006) Doğan Kardeş Dergisi nde Yer Alan Metinlerin Tür, İçerik ve Anlatım Özelliklerinin Çocuk Eğitimi Açısından İncelenmesi ( Sayı). Mersin: Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi ( 2011, s.23-24). UŞAQ ƏDƏBİYYATI VƏ TUMURCUQ QƏZETİ Səməd MƏLİKZADƏ Tumurcuq qəzetinin redaktoru XÜLASƏ Azərbaycan uşaq mətbuatının yaşı isə bir əsrdən bir qədər çoxdur cı ildə nəşrə başlayan Dəbistan ( ) və Rəhbər ( ), ilk sayı 1911-ci ildə işıq üzü görən Məktəb ( ) məcmuələri Azərbaycanda uşaq mətbuatının qaranquşları sayılırlar. Bu dərgilər ilk sayından uşaq ədəbiyyatı nümunələrinin oxuculara çatdırılmasına və təbliğinə xüsusi diqqət yetirmişlər. Onu da əlavə edək ki, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı XX əsrin əvvəllərində özünün yüksək pilləsinə qalxmışdır. İlk sayı 1996-cı ilin mart ayında işıq üzü görən Tumurcuq Azərbaycan ikinci dəfə müstəqillik qazandıqdan sonra respublikamızda latın qrafikası ilə nəşr edilən ilk mətbu orqandır. Qəzet öz səhifələrində ədəbi nümunələrə geniş yer ayırır. Həmin əsərlər balaca oxucuların qəlbində təmizlik duyğusu aşılayır, xalqa və vətənə məhəbbət hissi yaradır, əlinin zəhməti ilə yaşamağın daha düzgün yol olduğunu göstərir. Təkliflər: - Yaxın bir neçə il ərzində türk xalqları uşaq ədəbiyyatı antalogiyasının hazırlanması və nəşri üçün redaksiya heyəti seçilsin; - Ayrı-ayrı respublikalarda fəaliyyət göstərən uşaq nəşriyyatları, qəzet-jurnal redaksiyaları arasında təcrübə mübadiləsi aparılsın və əməkdaşlıq qurulsun. Sözlük: Uşaq, ədəbiyyat, Tumurcuq, jurnal, qəzet, şeir, hekayə, nağıl, türk xalqları, antologiya, məktəbli, oxucu. Əziz konfrans iştirakçıları, bəlli olduğu kimi, Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatının ayrılmaz qolu olan uşaq ədəbiyyatının yaşı elə ədəbiyyatın yaşı qədərdir. Azərbaycan uşaq 423

443 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» mətbuatının yaşı isə bir əsrdən bir qədər çoxdur. Belə ki, 1906-cı ildə nəşrə başlayan Dəbistan ( ) və Rəhbər ( ), ilk sayı 1911-ci ildə işıq üzü görən Məktəb ( ) məcmuələri Azərbaycanda uşaq mətbuatının qaranquşları sayılırlar. Dəbistan dərgisinin başlıca məramı yeni nəslin təlim-tərbiyəsini gücləndirmək, bilik və bacarığının yüksəlməsinə istiqamət vermək, uşaqların kövrək və məsum qəlbində vətənə sevgi hissini aşılamaq olmuşdur. İlk sayında verilmiş bir məqalədə bu barədə belə yazılıb: Uşaqlarımız məktəbdən azad olandan sonra asudə vaxtlarını uşaqlara məxsus jurnallarda və kitablarda ana dilində yazılmış ibrətamiz hekayələr və mənzumələr qiraətinə sərf edələr, təki elm və tərbiyəyə dair məktəblərdə öyrənilməsi mümkün olmayan əhvalatları böylə jurnallar və kitablar vasitəsilə öyrənsinlər. Buna görə də jurnal ilk sayından uşaq ədəbiyyatı nümunələrinin oxuculara çatdırılmasına və təbliğinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Dövrünün maarifpərvər insanları olan Əlisgəndər Cəfərzadə və Məmmədhəsən Əfəndizədənin qeyrəti ilə araya-ərsəyə gələn Dəbistan ın səhifələrində görkəmli söz ustaları Mirzə Ələkbər Sabirin, Abbas Səhhətin, Abdulla Şaiqin, Abdulla bəy Divanbəyoğlunun, Sultan Məcid Qənizadənin və başqalarının əsərləri ilk dəfə çap olunmuşdur. Pedaqıji təmayüllü Rəhbər ( ) dərgisi də (naşiri görkəmli maarif xadimi M. R.Mahmudbəyov idi.) öz səhifələrində digər məsələlərlə yanaşı, uşaq ədəbiyyatı nümunələrinə, tərcümə əsərlərinə yer ayırmışdır. İstedadlı jurnalistlər Qafur Rəşad Mirzəzadə və Əbdürrəhman Tofiq Əfəndizadənin təşəbbüsü ilə nəşrə başlayan Məktəb ( ) jurnalı da sələfi olan Dəbistan və Rəhbər kimi uşaq ədəbiyyatının yaranması və təşəkkülünə böyük kömək göstərmiş, onun ayrı-ayrı saylarında Hüseyn Cavid, Əli Nəzmi, Abbas Səhhət, Abdulla Şaiq, Rəşid Əfəndizadə, Süleyman Sani Axundov kimi sənətkarların əsərlərinin bir çoxu ilk dəfə bu jurnalda çap olunmuşdur. Jurnal təxminən 10 il ərzində balalarımız üçün zəngin pedaqoji və ədəbi irs formalaşdıra bilmişdir. Onu da əlavə edək ki, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı XX əsrin əvvəllərində özünün yüksək pilləsinə qalxmışdır. Bu gün də həmin ədəbi nümunələr müstəqil ölkəmizin qurucuları olan yeni nəslin milli-mənəvi şüurunun formalaşmasına, dünya görüşünün zənginləşməsinə kömək edir. Hörmətli forum iştirakçıları, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının sovet dövrü quruluşun tələblərindən doğan ideyalar istiqamətində inkişaf etdirilmişdir. Həmin dövrün uşaq mətbuatı da öz səhifələrində yeni dövrün platformasını qəbul etmiş qələm sahiblərinin əsərlərini çap etmişdir. Respublikamızda sovet dövründə nəşr edilən Azərbaycan pioneri qəzeti, Pioner və Göyərçin jurnalları uzun illər uşaq ədəbiyyatının təbliğində və yeni nəsil şair və nasirlərin yetişməsində xidmətlər göstərmişlər. Mikayıl Rzaquluzadə, Mir Mehdi Seyidzadə, Mirvarid Dilbazi, Qılman İlkin, Yusif Əzimzadə, Hikmət Ziya, Tofiq Mahmud, İlyas Tapdıq, Teymur Elçin, Zeynal Cabbarzadə, Xanımana Əlibəyli, Məstan Əliyev, Məmməd Aslan, Eynulla Ağayev, Rafiq Yusifoğlu, Bayram Həsənov və başqalarının uşaqlar üçün yazdıqları əsərlər ilk növbədə bu qəzet və jurnallarda işıq üzü görmüşdür. Tumurcuq Azərbaycan ikinci dəfə müstəqillik qazandıqdan sonra respublikamızda latın qrafikası ilə nəşr edilən ilk mətbu orqandır. Qəzetin ilk sayı 1996-cı ilin mart ayında işıq üzü görüb. Qəzet 24 səhifədə, rəngli nəşr edilir. Tumurcuq da Azərbaycan dilində, Türkiyə türkcəsində, ingilis və rus dillərində səhifələr var. Bu qəzetdə olan səhifələrin çoxu digər uşaq qəzet-jurnallarında yoxdur. Məsələn, Eldənobadan, Pəncərə, Mənəviyyat, Avtomobil, Dünya, Dünya ədəbiyyatı, Oxu və s. İnamla deyə bilərik ki, Tumurcuq Azərbaycan uşaq mətbuatına yeni nəfəs gətirib. Qəzetdəki yazıların əsas ideyası yetişməkdə olan nəsildə vətənə məhəbbət hissinin gücləndirilməsi, tariximizlə bağlı həqiqətlərin, milli-mənəvi dəyərlərimizin, elmin və texnikanın son nailiyyətlərinin uşaqlara çatdırılması, şifahi xalq ədəbiyyatımızın toplanması və təbliği, Türk dünyasının görkəmli insanlarının tanıdılmasıdır. 424

444 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Qəzetin müxtəlif sayları ilə tanış olan ümummilli liderimiz Heydər Əliyev onun fəaliyyətini yüksək dəyərləndirib. Heydər Əliyev deyib: Tumurcuq uşaqlar üçün ən dəyərli və gərəkli mənbədir. Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə isə qəzetin yüzüncü sayı ilə bağlı yazdığı məqalədə Tumurcuq un mətbuatımızda yerini, yetişməkdə olan gənc nəslin inkişafında xidmətlərini belə dəyərləndirib: İnanıram ki, Tumurcuq u oxuyanlar xalqının tarixi dostunu və düşmənini yaxşı tanıyarlar. Tumurcuq u oxuduqdan sonra redaksiyaya məktub yazan, görüşə gələn hər bir alim, yazıçı, müəllim, idman ulduzu, valideyn qəzetimizin ünvanına daim xoş sözlər söyləyib. Azərbaycanın bir çox yazar və alimləri - Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə, dövlət xadimi Həsən Həsənov (Əzizoğlu), xalq yazıçısı Anar, akademik Vasim Məmmədəliyev, xalq şairi Fikrət Qoca, professor Tofiq Hacıyev, Xəzərşünas alim, texnika elmləri doktoru Ramiz Məmmədov, gözəl şairlərimiz İlyas Tapdıq, Fikrət Sadıq, Zahid Xəlil, Oqtay Rza, şair-alim Rafiq Yusifoğlu, Türkiyəli yazıcı-tərcüməçi Üzeyir Gündüz, sənətşünas Ziyadxan Əliyev və başqaları daim Tumurcuq a dəstək verməklə yanaşı, qəzetdə müxtəlif səpgili yazılarla çıxış etmişlər. Tumurcuq un uşaq ədəbiyyatının təbliği barədə rolundan söhbət açmazdan əvvəl deyək ki, müstəqilliyimizin ilk illərində uşaqlar üçün latın qrafikalı kitablar çox az olduğundan, məktəblilər bu qəzetdə verilən hekayə, nağıl və şeirlərdən oxu materialı kimi geniş istifadə etmişlər. Tumurcuq öz sələfləri olan Dəbistan, Rəhbər, Məktəb, Göyərçin və Savalan adlı dərgi və qəzetlər kimi, ilk saylarından başalayaraq öz səhifələrində ədəbi nümunələrə geniş yer ayırmışdır. Məlumat üçün deyək ki, qəzetin işıq üzü gördüyü 1996-cı il Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən Türk xalqlarının sevimlisi və mütəfəkkiri, böyük gülüş ustası Molla Nəsrəddin İli elan olunmuşdu. Bu səbəbdən qəzetin üzqabığında Molla Nəsrəddinin təbəssümlü rəsmi və uşaqlara xitabən dediyi sözlər və lətifələr verilmişdir. Bundan əlavə, ilk sayda türk yazarı Levent Ərtəkinin Narın dadı nağılı oxuculara təqdim olunmuşdur. Çox ibrətamiz olan nağılda söylənilir ki, bir gün padişah ova gedərkən gözəl bir bağın yanından keçir. Padişah bağ sahibi qarıya susadığını bildirir. Qarı da bir narı dolçaya sıxır və dolça dolur. Sonra şirə dolu qabı padşaha verir. Nar şirəsi padşaha çox xoş gəlir. Buna görə də bağa sahib olmaq fikrinə düşür və qərara alır ki, bağı qarının əlindən alsın. Dönərkən yenə yolunu həmin yerdən salır və yenə də qarıdan nar şirəsi istəyir. Qarı bu dəfə beş-altı narı sıxsa da qab dolmur. Bu, padişahı çox təəccübləndirir. Səbəbini soruşduqda isə qarı belə cavab verir: Siz birinci dəfə nar şirəsini içəndə millətimizə qarşı heç bir pis niyyətiniz yox idi. İndi isə qəlbinizdə tamah qurdu var. Buna görə də narlar şirə vermir... Bu sözlərdən öz dərsini alan padşah fikrindən əl çəkir. Fikrimizcə, şifahi xalq, yaxud, klassik şərq ədəbiyyatından alınan bu ideya və məzmun yazıçı tərəfindən ustalıqla işlənmişdir. Qəzetin ayrı-ayrı saylarında bu səpgili, balaca oxuculara təmizlik duyğusunu, xalqa və vətənə məhəbbət hissini aşılayan, əlinin zəhməti ilə yaşamağın daha düzgün yol olduğunu göstərən nağıl və hekayələr verilmişdir. Məsələn, Tumutcuq qəzetinin ilk redaktoru Əli Çərkəzoğlunun Ruzini verən Allahdır (1996, iyul), Sağsağan yumurtası (1997-ci il may ) hekayələri, Mövlud Süleymanlının Quş dili bilən Oral (1997-ci il, may ), türk yazıçısı Ömər Seyfəddinin And, Rəşid bəy Əfəndiyevin Oğul məhəbbəti, (1997-ci il, oktyabr), Kor pişik (1998-ci il, sentyabr), Əli Səmədlinin Sərçənin sədaqəti (1997-ci il, may), Zahid Xəlilin Qaplan, Qaplan və araba kölgəsi, Qaplan ulduzu necə söndürdü (1998-ci il, may), Fəxrəddin Bozdağın Kimə təşəkkür etməli? (1998-ci il, oktyabr), Nəriman Süleymanovun (Qocaoğlu) Yasəmən (2000-ci il, yanvar), rus yazıçısı Yevgeni Nosovun Ağ qaz (2000-ci il, noyabr), Mövlana Cəlaləddin Ruminin Məsnəvisi ndəki hekayət əsasında yazılmış Qəbiristandakı xəzinə (2000-ci il, dekabr), İlyas Əfəndiyevin Ceyran ovu, Zəmidə bir turac (2002-ci il, may), İsi Məlikzadənin Kürsü (2002-ci il, may) hekayələri bu qəbildəndir. Bu əsərlər qəzetin ci illərini əhatə edən saylarında oxuculara təqdim olunmuş hekayə və nağılların az bir hissəsidir. 425

445 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Eyni zamanda həmin illərdə qəzetdə mübariz şairlərimiz Xəlil Rza Ulutürkün, Əhməd Cavadın, Məmməd Arazın, Məmməd Aslanın, İlyas Tapdığın, Fikrət Sadığın, Oqtay Rzanın, Bəstami Yazqanın, Eldar Baxışın, Çərkəz Məcidin, Əli Ülvinin, Zahid Xəlilin, Rafiq Yusifoğlunun, Qəşəm İsabəylinin, Barat Vüsalın, Mobil Quluzadənin, Şahin Xəlillinin, Akif Əhmədgilin, İsmayıl İmanzadənin, İbrahim Yusifoğlunun və başqalarının şeirləri verilmişdir. Şair-alim Oqtay Rza Yuvamsan-beşiyimsən adlı şeirində yazır: Azərbaycan- müqəddəs Füsünkar yurdum mənim! Gözümə işıq, şəfəq, Dizimə güc verənim! Qlobusda adicə Yaşıl yarpaq boydasan, Fəqət ərzi dolaşır Səndəki nifuz, ad, san. Tumurcuq un balaca oxucuları üçün tez-tez silsilə şeirlər yazan Fikrət Sadıq isə Rəqəmrəqəm dünya adlı şeirində 1 rəqəmini belə mənalandırır: Bir, tək, vahid, tənha Göydə Allah da birdir. Yerdə də biz olan Yer Yaşadığımız Yerdir. Mənə saymaq öyrədən Əziz anam da - təkdir. Vətənim- Azərbaycan Elim, obam da təkdir. Tumurcuq öz səhifələrində türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatından seçmələrlə yanaşı, dünya xalqlarının nağıllarından nümunələr, məşhur əcnəbi yazarların əsərlərini və onların yaradıcılığı barədə məlumat da çap edib. Bu işi isə gözəl şairimiz, uşaq ədəbiyyatının tədqiqatçısı, professor Zahid Xəlil yerinə yetirmişdir. Ümumilikdə götürüldükdə 17 il ərzində Tumurcuq da dərc edilən folklor nümunələrini, hekayə və şeirləri bir yerə toplasaq, bir neçə cildlik kitab alınar. Güman edirik ki, bu Tumurcuq un türk xalqları uşaq ədəbiyyatı antologiyasının hazırlanması işində kiçik xidməti sayila bilər. Bu gün də bir sıra məktəblərdə müəllimlər öz şagirdlərinə bu qəzetdən oxu materialı seçirlər. Çünki Tumurcuq da oxuculara təqdim edilən ədəbi nümunələrin çoxu respublikamızda ilk dəfə çap olunub və məna, məzmun baxımından dəyərlidir. Əlavə edək ki, qəzet Azərbaycan məktəblilərinə Tumurcuq un kitabxanası seriyasından ondan artıq Tətil kitabı nı, eyni zamanda Qızıl qönçələr, Ana ürəyi, dağ çiçəyi, Gözəllik diyarı, Kəndirbazın kosası, Azərbaycan torpağı, Bəxtimizin ünvanı və başqa kitablar da təqdim edib. Həmin kitablardakı yazıların, hekayə və şeirlərin bəzilər dərsliklərə salınmışdır. Öncə qeyd etdiyimiz kimi, qəzet istedadlı uşaqları üzə çıxarmaq, onlara dəstək olmaq məqsədilə dəfələrlə inşa yazı, bədii qiraət müsabiqələri keçirmiş və qalibləri mükafatlandırmışdır. Bununla yanaşı, ilk qələm təcrübələrindən sabah üçün ümid doğuran uşaqların hekayə və şeirlərini də çap edib. Tanınmış yazarlarla, sənət adamları ilə görüşlər və müsahibələr də eyni məqsədə xidmət etmiş və uşaqların ürəyincə olmuşdur. Tumurcuq ötən ilin payızında Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə keçirilən və bu sahənin tanınmış nümayəndələrinin təmsil olunduğu respublika miqyaslı Kitab karvanı festivalında fəal iştirak etmişdir. 426

446 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Festival zamanı uşaqlar Tumurcuq qəzeti səhifələrindən əzbərlədikləri şifahi xalq ədəbiyyəti nümunələrini, şeir və nağılları söyləmiş, mükafatlar qazanmışlar. Xalq şairi Səməd Vurğun Balalarımız üçün gözəl əsərlər yaradaq adlı məqaləsində belə yazır: Uşaq insanlar! Onun sadə görünən oynaq, daima xoşbəxt və azad təbiətində böyük insanların bütün xassələri mövcuddur: düşünmək, duymaq, sevmək, küsüb-incimək, ağlamaq, gülmək, qəzəblənmək, xatırlamaq, xəyala dalmaq, ümid və arzulara bağlanmaq, yaxşılıq, hörmət. Buna görə də uşaqlar üçün yazmaq, belə demək mümkünsə, böyüklər üçün yazmaqdan az cəsarət və istedad tələb etmir. Çünki uşaqlar üçün ilk növbədə daha sadə dildə, inanadırıcı yazmaq lazımdır. Tumurcuq ömrünün 17-ci ilini yaşayır. 17 yaşı insan ömrünün ən qaynar çağıdır. Tumurcuq qəzeti də bu gün yeni arzularla, ümidlərlə yaşayır. Vəd edirik ki, Tumurcuq bundan sonra da balalarımızın, eyni zamanda hər bir insanımızın maraqla oxuya biləcəyi qəzet olacaq və biz də bunun üçün bir sıra layihələri gerçəkləşdirəcəyik. Bu layihələrdən biri türk respublikalarının istedadlı məktəblilərinin əl işlərindən ibarət sərgi təşkil etməkdir. Hörmətli iştirakçılar, dəyərli dostlar! Bu forum Qafqaz Universiteti ilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin uşaq ədəbiyyatının problemləri ilə bağlı keçirdiyi ikinci tədbirdir. Biz də bu fikirdəyik ki, tədbir çox aktual məsələyə həsr olunmuşdur. Çünki bu gün dünyaya inteqrasiya edən türk xalqlarının gələcəyi ilk növbədə yetişməkdə olan nəsillərin mənəvi səviyyəsindən, dünyagörüşündən və birliyindən çox asılıdır. Bu mənəvi tellərin möhkəmlənməsində isə türk xalqları uşaq ədəbiyyatlarının qovuşması, vahid ideya ətrafında inkişafı vacibdir. Şübhəsiz, bu işdə uşaq mətbuatının da üzərinə çox böyük vəzifələr düşür. Çıxışımın sonunda təklif edirəm: - Yaxın bir neçə il ərzində türk xalqları uşaq ədəbiyyatı antalogiyasının hazırlanması və nəşri üçün redaksiya heyəti seçilsin; - Ayrı-ayrı respublikalarda fəaliyyət göstərən uşaq nəşriyyatları, qəzet-jurnal redaksiyaları arasında təcrübə mübadiləsi aparılsın və əməkdaşlıq qurulsun. Diqqətinizə görə təşəkkür edir, sayqılarımı sunar, tədbir iştirakçılarına başarılar diləyirəm! ƏDƏBİYYAT 1. Aydın Hacıyev Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı tarixi, dərslik, Təhsil nəşriyyatı, Bakı Qara Namazov Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı, Bakı Universiteti nəşriyyatı, Bakı Tumurcuq qəzetinin müxtəlif illər üzrə sayları. "MƏZƏLİ" JURNALINDA "UŞAQ" MÖVZUSUNUN TƏCƏSSÜMÜ Dr. Seyran QAYIBOV Qafqaz Universiteti [email protected] Tünzalə ƏLİYEVA AMEA Folklor İnstitutu ci illər dünya ölkələri, eləcə də Azərbaycan üçün olduqca qarışıq bir dövr idi. Bir çox siyasi məsələnin həll olunduğu, başqa sözlə dünyanın yenidən dizayn edildiyi o dövrün yenidən öyrənilməsi olduqca aktual bir məsələdir. Məlumdur ki, o illər haqqında bir çox əsər qələmə alınıb, dövrün siyası, iqtisadi, mədəni həyatı müxtəlif istiqamətlərdən təhlil olunub. Digər tərəfdən dövrün ab-havasının ən geniş şəkildə o illərdə nəşr olunan qəzet və jurnallarda əks olunduğu məlumdur və yeni dövrdə onların bir daha gözdən keçirilməsi yaşanmış hadisələrin yeni bir aspektdən işıqlandırılmasına kömək edəcəkdir. Azərbaycan mətbuat tarixinə baxdığımız zaman o illərdə bir çox qəzet və jurnalın nəşr olunduğunu görürük. Bunlar arasında "Məzəli" jurnalının öz dəst-xətti var. "Məzəli" jurnalı nəşr olunduğu dövr ərzində istər Bakıda, 427

447 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» istərsə də bölgələrdə yaşanan siyasi, sosial və mədəni həyatı öz səhifələrində yaxından əks etdirmiş, yaşanan hadisələrə biganə qalmamış, eləcə də dünyada baş verən olaylara öz mövqeyini bildirmişdir. "Məzəli" jurnalında işlənən mövzulardan biri də "uşaq" mövzusudur. Əslində bu mövzu o dövr üçün olduqca aktual bir mövzu idi. "Məzəli" jurnalı da bu mövzunu öz dəst-xəttinə, öz üslubuna uyğun olaraq dilə gətirmişdir. Jurnalı təhlil etdiyimiz zaman aydın olur ki, "uşaq" mövzusu hər yönü ilə dövrün ziyalılarının diqqət mərkəzində olmuş, jurnalın tərzinə uyğun olaraq hadisələr satirik bir üslubda dilə gətirilmiş, tənqid olunmuş və çıxış yolları göstərilmişdir. Məzəlidə "uşaq" mövzusunun istər şeirlərdə, istərsə də nəşr əsərlərində işləndiyi görülür. Jurnalda bu istiqamətdə işlənən mövzuları "sosial və mədəni hadisələr qarşısında uşaq", "uşaq tərbiyəsi", "uşaqların təhsili" başlıqları altında təhlil etmək mümkündür. Açar sözlər: "Məzəli" jurnalı, uşaq mövzusu, uşaq ədəbiyyatı, əsər. THE EMBODIMENT OF CHILD SUBJECT IN THE "MEZELİ" JOURNAL Dr. Seyran Qayıbov Qafqaz University Tünzalə Aliyeva ANAS Folklore Institute The s were very complex period for the world countries and as well as for Azerbaijan. The relearning of that period in which many political issues were solved and the world was re designed, is very actual. It is known that many works have been written about those years and political, economic and cultural lives have been analyzed from different points of view. On the other hand, the atmosphere of that time was reflected in the periodicals that were published in the mentioned years. Looking through them in the modern period will help to throw light on the past events from new aspect point of view. While investigating the history of Azerbaijan press, we encounter with the fact that, many newspapers and journals were published at that time. Among them the "Mezeli" journal had its own style. The "Mezeli" journal reflected all the political, social and cultural affairs on its pages and was not ignorant to the happened events and expressed its attitude the problems all around the world. One of the topics the "Mezeli" journal touched was child topic. In fact, this topic was very actual for that period. The "Mezeli" journal kept this topic in the center of attention in compliance with its style. While analyzing the journal, it becomes clear that child topic was in the center of attention of the educated people from all points of view and the events were introduced, criticized in a satiric way in accordance with the journal s style and the solutions were offered. In this topic, many poets and prose works were published in Mezeli. The subjects can classified under the headings of "child against the social and cultural events ", "child education", "the schooling of children". Key words: "Mezeli" journal, child topic, child literature, work. Məlum hadisədir ki, hələ 17-ci əsrin əvvəllərindən başlayaraq Avropada mətbuat bir təbliğat vasitəsi kimi istifadə olunub. Şərq aləmində, o cümlədən bizdə isə mətbuatla əlaqəli ilk fəaliyyətlər XIX əsrə aiddir. Bu istiqamətdə olan çalışmaların da yenə Qərbin təsiri ilə olduğu məlumdur. Ancaq XIX əsrin birinci yarısından etibarən Azərbaycanın siyasi, iqtisadi, mədəni həyatı ilə əlaqədar məlumatlar "Tiflisskiy Vedomosti", "Qafqaziskiy Vestnik", "Qafqaz", "Novoe Obozrenie" kimi Rus məcmuələrdə nəşr olunsa da, ilk milli mətbuatımız Həsən Bəy Zərdabinin adı ilə bağlıdır. Daha sonrakı illərdə "Əkinci" qəzetinin təsiri ilə nəşr olunan "Ziya", "Ziyayi-Qafqaziyyə","Kəşkül", "Şərqi Rus", "Həyat", İrşad", "Molla Nəsrəddin", "Füyuzat", "Yeni Füyuzat", "İşıq", "Məktəb", "Şəlalə", "Arı", "Kəlniyyət", "Bəsirət", "Dirlik", "Açıq Söz", "İttihat", "Tuti", "Mirat", "Bəhlul", "Baba-i Əmir" və s. qəzet və jurnallar Azərbaycan ictimai fikir tarixində əhəmiyyətli rol oynadılar. Bunlar arasında, əlbəttə, "Molla Nəsrəddin" ilə "Füyuzat"ın müstəsna bir yeri olduğu bilinir. Bir çox satirik jurnala nümunə olan, "Molla Nəsrəddin"in təsiri ilə çıxan jurnallardan biri də "Məzəli" jurnalıdır. "Məzəli" jurnalı 27 dekabr 1914-cü ildə Bakıda nəşr olunub. Satirik jurnaldır. 41 sayı nəşr olunan jurnal 17 noyabr 1915-ci ildə bağlanıb. Jurnalın müdiri və baş mühərriri Haşim Bəy Vəzirov ilk sayda qələmə aldığı "Yolumuz" adlı yazısı ilə jurnalın məram və məqsədini belə izah edir: "...Bir kəlimə burasını bilin ki, bu qarışıq vaxtda, bu bikeflik zamanında, xalqın kefini açmağın özü də bir ləzzətdir. Ona görə bir az məzəlilik eləmək istəyirik. Ayrı fikrimizzadımız yoxdur. Buna görə də bax, indidən deyirəm, hər gah mən sabah götürdüm yazdım ki, filan molla altı uşağın anası bir arvadın kəbinin üç arvad sahibi bir kişiyə kəsib, siz ona artıq 428

448 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il qulaq asmayın, bilin ki, bu bir zarafat sözdür, bir məzəlilikdir olub keçdi. Ahyana mən sabah götürüb yazdım ki, filan hacı, filankəsin yetimlərinə qəyyum olandan sonra onun arvadın özü alıb, qızın oğluna alıb, oğlanlarının da dilindən tərki dəva alandan sonra buraxıb düzlərə, ya filan məşədi padlof təməssük qayırıb bir fəqirin evini dağıdandan sonra özünü də qazamata saldırıb, ya filan bəy, filan xan atın-malın qumara uduzandan sonra minməyə bir şey tapmadığından, minib rəiyyətlərin boynuna, ya filan yüzbaşı səkkiz abbasılıq işdən səkkiz manat rüşvət alıb, məsələn, götürüb sabah jurnalda bir müsəlman həkiminin, ya müsəlman vəkilinin şəklin çəksəm ki, evində uşaqlarına müsəlmanca danışmağı haram buyurub, xülasə, hər nə yazsam, hər nə desəm bilin ki, bunun hamısı məzəlilik, hamısı zarafatdır və məndən əsla inciməyin." Sütünlarında Azərbaycan ədəbiyyatının qüdrətli sənətkarlarının əsərlərinə geniş yer verən jurnalda demək olar ki, cəmiyyəti narahat edən bir çox mövzu satirik üslubda işıqlandırılıb. Şeir və hekayələrin, ölkə və dünya xəbərlərinin, felyetonların, müxbir və oxucu məktublarının, teleqraf və elanların nəşr olunduğu jurnalda müəlliflər əsasən təxəllüs və rəmzlərdən geniş şəkildə istifadə ediblər. Məzəli, Başmaqçı (Haşim Bəy Vəzirov), Mirzə Bayqu (Bədrəddin Seyidzadə), Birisi (Hacı İbrahim Qasımov), Boşboğaz (Şahsevən Molla İbrahimxəlil Salyanlı), Məhkəmə Pişiyi (Cabbar Əsgərzadə), Damdabaca (Hacı Bəy Vəzirov), Nisab (Əbdülxaliq Yusif), Yetim Cücə (Əli Məhzun Rəhimov), Bambılı və Heyvərə, (Əli Razi Şəmçizadə), Eşşək Dağlıyan (Mirzə Qadir İsmayılzadə), Fırıldaqçı (Əliqulu Qəmküsar), Kəmşüur, İynə (Cəfər Cabbarlı), Kimyagər (Mir Abdülvahhab Mirzə Ağazadə), Qarğa (Ömər Faiq Nemanzadə), Qaxqulu Bəy (Cəlil Məmmədquluzadə), Məddah (Hacı Əsəd Naxçıvani), Qayqulu (Əliabbas Mütəllibzadə Müznib), Dastançı (Məmmədəli Manafzadə Sabit), Mığmığa (Səməd Mənsur), Zərif (Məmmədhüseyn Həsənzadə) və s. Bu siyahını artırmaq mümkündür. Buradan da göründüyü kimi XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ictimai fikir tarixində olduqca əhəmiyyətli rol oynayan bir çox ziyalı "Məzəli"də qələm sınamış, cəmiyyəti narahat edən problemlərin həlli istiqamətində səy göstərmişlər. Qeyd etdiyimiz kimi jurnalın mövzu əhatəsi olduqca genişdir. Bu mövzulardan biri də "uşaq" mövzusudur. "Uşaq" mövzusuna həm nəsr əsərlərində, həm də şeirlərdə rast gəlinir. Fəqət bu mövzunu əhatə edən şeir sayı nəsr əsərlərinə nisbətən daha çoxdur. Bu çalışmada şeirlərdə işlənən "uşaq" mövzusu haqqında məlumat verilmiş, onlar təhlil edilmişdir. Yeri gəlmişkən onu qeyd etmək lazımdır ki, digər mövzularda olduğu kimi "uşaq" mövzusu da jurnalın öz dəst-xəttinə, üslubuna uyğun olaraq satirik bir şəkildə işlənmişdir. Məsələn, "Dastançı" imzası ilə yazan Məmmədəli Manafzadə Sabit jurnalın 1915-ci ildə çıxan 3-cü sayında nəşr etdirdiyi şeirində qoca bir kişi ilə evləndirilməyə məcbur edilən məktəb yaşındaki qız uşağının yaşadığı problemi, onun qarşılaşdığı haqsızlığı dilə gətirir, bu cür problemlərin həll olunmasında təhsilin vacibliyini, elm, savad almağın şərt olduğunu qeyd edir. Şair on bir yaşındaki bu qız uşağı ilə atası arasında keçən dialoqu canlı lövhələrlə nəzmə çəkərkən uşağın dilindən də bu hadisəyə öz etirazını bildirir: Atası qıza deyir ki: Vaxt çatıbdır qızım, qurtara işlər gərək, On bir olubdur yaşın, şimdi sənə ər gərək! Arvada şövhər gərək! Qız: Vay! vay! Amandır baba, gülməli bu söz nədir? Çün bana söylənmiyə, şimdi bu sözlər gərək! Böylə "nağıllar" gərək ("Məzəli", 1915, 3, səh. 2-3). Nümunədən də görüldüyü kimi, qız atasının ona dediklərinin nağıl olduğunu fikirləşir. Şair burada nağıl sözünü xüsusi ilə işlədib, çünkü bu yaşdaki bir qız uşağı evliliyin nə olduğunu başa düşmür, ona görə bu yaşda bir uşağın nağıllar aləminin ecazkarlığı içərisində böyüməsi, 429

449 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» "nağıl dövrünü" yaşaması, ev, evdarlıq və s. kimi qayğılardan uzaq olması lazımdır. Ancaq ona söylənənlər nağıl deyil, bir həqiqətdir və atasının ona dediklərinin gerçək olduğunu başa düşən qız öz etiraz səsini belə ucaldır: Şimdi gərəkdir ki, mən təzə girəm məktəbə, Həm oxuyam, həm yazam, dərs edəm əzbər gərək, Yazmağa dəftər gərək! ("Məzəli", 1915, 3, səh. 2-3). Bu misralardan göründüyü kimi dövrünün ziyalısı məsələnin həllini təhsildə görürür. Uşaqların təhsili, yeni açılan məktəblər, elm almağın fəzilətləri və s. haqqında demək olar ki, jurnalın hər sayında bir əsər nəşr olunub. Bunlardan biri də jurnalın 1915-ci ildə çıxan 8-ci sayındakı "Zərif" təxəllüs ilə yazan şair Məmmədhüseyn Həsənzadənin şeiridir ki, bu əsərdə o dövrdə açılan yeni üsullu məktəblərdən bəhs edilir. "Meyl eləyir fünuna müsəlman yavaş yavaş" deyərək müsəlmanlar arasında təhsilin vüsət aldığını qeyd edən şair, bu sahədə görülən işlərdən fəxrlə bəhs edir, biliyin müsəlmanlara qazandırdığı və qazandıracağı şərəf və şöhrəti dilə gətirir, savadlı olmanın cəmiyyət həyatındakı roluna işarət edir. Uşaqlara xitabən yazılmış bu şeirdə müəllif onlara düşən vəzifələri isə belə sadalayır: Çeşm-i bəsirət aç: a balam! Dəhri- dünə bax, İslam içində aləmə nəzər qıl, fünuna bax, Hər yerdə bu əvalim behcəti- nümunə bax, Cümlə olublar aləmə şitəban yavaş yavaş, Meyl eləyir fünuna müsəlman yavaş yavaş. Hər şəhər, hər bələddə məktəblər açdılar, Əlhəəq tamam himmət ilə para saçdılar, Özgə min il gedən yolu bir gündə qaçdılar, Qalmış cahan bu mətləbə heyran yavaş yavaş, Meyl eləyir fünuna müsəlman yavaş yavaş ("Məzəli", 1915, 8, səh. 6). Bilindiyi kimi o dövrdə yeni açılan məktəblər heç də rəğbətlə qarşılanmamış, bu istiqamətdə görülən işlər asanlıqla başa gəlməmişdir. Müsəlman uşaqlarının elm, təhsil almalarına mane olmaq istəyən bəzi qüvvələrin olduğunu qeyd edən şair, xüsusi ilə ziyalıların bu cür davranışlarına dözə bilmir, hələ də onların xəyallar aləmində yaşadıqlarını qeyd edir. Şair cəmiyyət ilə bu ziyalılar arasında görünən uçurumu belə təsvir edir: Bulvar içində intiligentlər nə hal ilə: Əldə "əsa" və başda "silindir" kəmal ilə, Millətdən ötəri hər biri yüz min xəyal ilə, Seyr eləyirlər; iştə xuraman yavaş yavaş ("Məzəli", 1915, 8, səh. 6). "Dastançı" da öz şeirində məktəbli yaşındakı qız uşağını evləndirmək istəyən ata obrazı ilə eyni zamanda, elmə, təhsilə qarşı çıxan bir valideyni canlandırmağa çalışmışdır ki, şeirdən göründüyü kimi qız atasına evlənmək istəmədiyini, savad alıb cəmiyyətə faydalı insan olmaq arzusunda olduğunu bildirərkən atası hiddətlə buna qarşı çıxıb oxumağın "küfr" iş olduğunu, bu yaşda olan bir qızın evlənməsinin vacib olduğunu söyləyir: Qızlar üçün ay qızım, dərs oxumaq küfürdür, Bizdə zənən xəylağı, noxdalı bir xər gərək, Heyvana bənzər gərək! ("Məzəli", 1915, 3, səh. 2-3). Şeirdə diqqəti çəkən digər bir məqam müəllifin bu hadisələri qələmə alarkən qarşılaşdığı problemin mənbəyinin, o dövrü təhlil edən bir çox araşdırmaçının dediklərinin əksinə olaraq hüquq və yaxud din olmadığını göstərmiş olmasıdır: Bir belə əqdi- nigah, hansı şəriətdədir?! Bu işə qan ağlıya şəri- mütəhhər gərək, Məscidi- minbər gərək! ("Məzəli", 1915, 3, səh. 2-3). 430

450 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Şeirə bütövlükdə baxdığımız zaman aydın olur ki, şair qeyd olunduğu kimi hər bir cəmiyyətdə var olan, öz aktuallığı ilə hər bir dövrdə ön planda tutulan qızların kiçik yaşda məcburi şəkildə qoca kişilərlə evləndirilməsi məsələsinin həllini insanların, xüsusi ilə, qızların maariflənməsində görür, təhsilin vacibliyinə inanır. Kiçik yaşdakı uşaqların evliliyi və bu cür nigahların uğursuzluğu barəsində jurnalda dərc olunmuş başqa bir şeir "Qayqulu" təxəllüsü ilə yazan Əliabbas Mütəllibzadə Müznibə aiddir. Jurnalın 25-ci sayında "Gülməz üzüm" rədifli satirik şeirində müəllif yenə kiçik yaşda evləndirilən qız uşağının çəkdiyi izdırablardan danışır: Ol zaman ki, ər evi olmuş məqam və məskənim, Ağlaram daim cəfadan bir zaman gülməz üzüm Qol qaburğam, hey sınır, qançur olubdur həm tənim, Qurtarış yox ah vaydan bir zaman gülməz üzüm ("Məzəli",1915, 25, səh.2 3). Ərindən, qaynanasından, qaynatasından, qaynından, baldızından, yeznəsindən əzab-əziyyət görən, söyüş, təhqir eşidən, bu evlilikdən təngə gəlmiş, üzü gülməyən bu qız uşağı da çıxış yolunu təhsil almaqda, bilik əldə etməkdə görür: "Məktəbi-nisvan" deyirlər var şəhərdə bilmirəm, İstərəm təhsili-elm, bircə yardım görmürəm, Böylə qalmaqlıq neçündür? Bəs neçün bən gülmirəm, Saf ikən cürmi-xətadan bir zaman gülməz üzüm ("Məzəli",1915, 25, səh. 2-3). Jurnalda uşaqların, xüsusi ilə, qızların təhsili mövzusunda nəşr olunmuş digər iki şeir var ki, olduqca diqqəti çəkir. Bunlardan birincisi jurnalın 17-ci sayında "Məhkəmə pişiyi" təxəllüsü ilə yazan şair Cabbar Əsgərzadənin "Ah, bu qızlar" adlı şeiri, ikincisi isə bu şeirə cavab olaraq 19-cu nömrədə dərc olunmuş "Zərif" imzası ilə yazan şair Məmmədhüseyn Həsənzadənin "17-ci nömrədəki Məhkəmə Pişiyi cənablarına cavab" sərlövhəli şeirdir. "Məhkəmə pişiyi" öz şeirində məktəbə getməyin, təhsil almağın qız uşaqları üçün nə qədər vacib olduğu belə ifadə edir: Nə olar ah! Ola məktəblərə zivər qızlar, Bu qara gözlü, gözəl yüzlü siminbər qızlar, Məktəbi döndərələr cənnətə bu hurilər, Gülşəni- elm, ədəbdən dərələr qönçəi- tər, Elm ilə, bilgi ilə kəsbi- nəzakət edələr, Artıra elm gözəlliklərinə hüsnü- dəyər, Verələr millətinə bu şövkət ilə fərr qızlar, Bu qara telli, şirin dilli münəvvər qızlar ("Məzəli", 1915, 17, səh.6). Bu misralardan da görüldüyü kimi şair qızların məktəbə gedib, təhsil almalarının onlara böyük dəyər qazandıracağı ifadə edir. Eyni zamanada, müəllif gələcək nəsilləri yetişdirəcək bu qızların elm, bilik almaları ilə həm gözəlliklərini artıracağını, həm davranışlarına dəyər qatacaqlarını bildirir. Eyni zamanda şair qızların savad almaları ilə mənsubu olduğu millətin fərəhlənməsinə, yüksəlməsinə səbəb olacaqlarına inanır. Şair qızların məktəbə gedib təhsil almaları yönündəki arzusunu şeirin digər misralarında da davam etdirərək elm ilə qızların pis, qaba adətlərdən əl çəkəcəklərini, oxuyub üstün səviyyəli insan olacaqlarını, dünyada bu işə bərabər tutulacaq başqa bir işin olmayacağını bildirir. Müəllifə görə, xalq üçün, millət üçün bundan daha əhəmiyyətli, daha gözəl bir şey yoxdur. Ancaq həqiqətdə, bu belədirmi? Xeyr. Qadınlar xalqın nəzərində hörməti olmayan, dəyərsiz əşya kimidir: Nəzəri- lütfdən, ey vah, salıb millət onu, Qıldı məğmumə və məchulə və biqiymət onu, Qoydu bitərbiyə, bielm, bişöhrət onu, Görmədi ruyi- səadət qocadı zillət onu (Məzəli, 1915, 17, səh. 6). 431

451 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» "Məhkəmə pişiyi"nin arzu və istəklərinə jurnalın 19-cu nömrəsində "Zərif" imzası ilə yazan Məmmədhüseyn Həsənzadə aşağıdakı məzmunda satirik bir şeir ilə belə cavab verir: Qız nədir ki oxuya uşqolada dərsi- kitab, Hər səhər məktəbi-dərsə edə zövqlə şitab, O qədər elm oxuya ta ki ola bağrı kabab, Əldə çanta gəzələr işdə xuraman qızlar, O qara gözlü, şirin sözlü, o ceyran qızlar!... Qız gərək evdə qalıb işlərə məşğul olsun, Süd sağıb, ev süpürüb yaxşıca bir qul olsun, Nə ki daim oxuyub yazmağa məşğul olsun, Həp kifayətdir əgər oxusa Quran qızlar, O qara gözlü, şirin sözlü o ceyran qızlar! ("Məzəli", 1915, 19, səh. 6) Şeir XX əsrin əvvəllərində qızların vəziyyətini, onların cəmiyyət həyatındakı yerini, qızlarını məktəbə göndərən ailələrə cəmiyyət arasında göstərilən təzyiqi, qızların ailədəki rolunu və s. bütün açıqlığı ilə gözlər önünə sərir. Məmmədhüseyn Həsənzadə əslində bu şeir ilə oxumaq istəyən qızların duyğu və düşüncələrini əks etdirir. "Zərif"in bu əsərinə oxşar başqa bir şeirinin jurnalın 7-ci sayında nəşr edildiyini görürük. Müəllif burada da qız uşaqlarının məktəbə getmələrinin əleyhinə çıxan insanların dilindən yeni üsullu məktəbləri tənqid edir, qızların yerinin ev, görəcəkləri işlərin də ev işləri olduğunu söyləyir: Nəyə lazım oxuya uşqolada qız uşağı, O gərək süd sağubən bir də yusun qabqacağı, Gündə on beş kərə vacibdi süpürsün otağı, Günbəgün artıraram şöhrət ilə şanımı mən, Atəş-duzəxə yandırmaram öz canımı mən ("Məzəli", 1915, 7, səh. 6 7). Jurnalın 35-ci sayında Molla Balbala imzayla yazan Əliağa Vahid də təhsil probleminə ümumi olaraq toxunur. Onun sentyabr ayının gəlməsi münasibəti ilə yazdığı "Ar qıl" şeirində də məktəbə gedib təhsil almağın, oxumağın bir fayda verməyəcəyindən bəhs edilir. Kamali-elmi xoşlama cavansan oğlum ar qıl! Burax bu rahi- məktəbi cəhaləti şüar qıl! ("Məzəli", 1915, 35, səh. 6). - deyən müəllif şeirin digər misralarında da oxumağın insana səmərə gətirmədiyini, savadlı olmağın bəxtəvərlik sayılmadığını, bu yolda olanların dərd-sərə düçar olduğunu ironya ilə qeyd edir: Olurmu elmdən görüm zəmanədə səmər oğul, Qılıbmı elm bir kəsi cahanda bəxtəvər oğul, İnanma nəfi var sana tamamdır hədər oğul, Əbəs özünə vermə çox bu qədər dərdi-sər oğul, Kamalu-elmi xoşlama cavansan oğlum ar qıl! Burax bu rahi- məktəbi cəhaləti şüar qıl! ("Məzəli", 1915, 35, səh. 6) Uşaqların təlim-tərbiyəsi ilə əlaqədar yazılmış diqqətədəyər digər bir əsər də jurnalın 15- ci sayında yenə "Zərif " imzası ilə nəşr olunmuşdur. "Bizim dayının oğluna nəsihəti" sərlövhəli şeirdə məktəbə getməyin, təhsil alıb elm öyrənməyin, hətta təhsilə bir qəpik belə xərcləməyin çox ziyanlı bir şey olduğunu ata öz oğluna "nəsihətamiz" ifadələrlə başa salır: Ruhu- rəvanım mənim, ey məhtəban oğul! Olma bu dünyada çox maili- irfan oğul! ("Məzəli", 1915, 15, səh. 3) -misralarıyla başlayan bu əsərdə dövrünün eybəcərlikləri, gənclərin mənfi hadisələr içərisində pərişan olmaları eyhamlı bir ifadə ilə tərənnüm edilir. Müəllif, eyni zamanda, böyük bir ustalıqla XX əsrin əvvəllərindəki Bakının ictimai sosial mühitini, bu mühit içərisində dizboyu mövcud çirkabları təsvir edir: 432

452 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Tutma nəzərdə nədir? elm ilə dəftər, kitab, Gir! Qafe şantanlara, oyna qumar, iç şərab, Gər qumar oynar isən, tap gilən alicənab, Var-yoxun əldən alıb bağrını et qan oğul! Olma bu dünyada çox maili-ifan oğul! Qanma nədir ey oğul şərm, həya, nəng ü ar, Hər gecə sübhə kimi oyna kulubda qumar, Sərf elə (Sonya)lara var yoxunu hər nə var, Ta ki sana yar ola huri vü qılman oğul! Olma bu dünyada çox maili- ifan oğul! ("Məzəli", 1915, 15, səh. 3) Bu misralardan da görüldüyü kimi şair zamanəsinin uşaq və gənclərinin cəmiyyətdəki eybəcərliklər içərisində böyümələrini, qumar, əyləncə və s. kimi neqativ hallar ilə həmhal olduqlarını bildirir və bir çoxunun bu bataqlığın içərisində yox olub getdiyini, bir çoxunun isə ömrünü Sibirdə çürütdüyünü göstərir: Ol qoçu, bəlkə qala namü nişanın sənin, Həm də çıxa göylərə şöhrətü- şanın sənin, Qəm yemə olsa Sibir sonki məkanın sənin, Onda da rəhm eyləyər sahibi- divan oğul! Olma bu dünyada çox maili- ifan oğul! ("Məzəli", 1915, 15, səh. 3) Nəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, "Məzəli" jurnalı qısa ömürlü olsa da ələ aldığı bütün mövzuları olduqca diqqətli bir üslubda işləmiş, jurnal əməkdaşları qarşılaşdıqları hadisələrdə şahidi olduqları hər bir noqsanı etinalı bir şəkildə gündəmdə tutmuş, bu qüsurların ortadan qalxması istiqamətində olduqca böyük bir səy göstərmişlər. Yuxarıda verilən nümunələrdən də görüldüyü kimi o dövrün ziyalılarını ən çox narahat edən məsələlərdən biri olan "uşaq" mövzusu və bu məsələyə olan baxış deyilənlərlə paralellik göstərir. Jurnalı gözdən keçirildiyi zaman aydın olur ki, uşaqların təlim-tərbiyəsi, onların cəmiyyət həyatındakı yeri və rolu, qarşılaşdıqları sosial və iktisadi problemlərlə bağlı demək olar ki, hər sayıda geniş yer ayrılmış, bu məsələ ilə bağlı narazılıqlar əksər hallarda çıxış yolları ilə birlikdə göstərilmişdir. Jurnalda uşaqlarla əlaqədar ən çox qarşımıza çıxan problem onların savadsız olmaları və cəmiyyətdəki çirkablar içərisində yaşamaq üçün mübarizə aparmalarıdır. Müəlliflər istər bütövlükdə cəmiyyət içərisində uşaqlarla bağlı noqsanları dilə gətirir, istərsə də, spesfik hadisələrdən yola çıxaraq valideynləri, ümumi olaraq isə bütöv bir zümrəni cəsarətlə ittiham edir. Xüsusilə hər dövrdə öz əhəmiyyətini qoruyub saxlayan uşaqların təhsili mövzusu, başlıca olaraq isə qızlarının elm, savad almalarının vacibliyi bu əsərlərdə tez-tez dilə gətirmiş, yeni açılan məktəblərin, əsasən də qız məktəblərinin önəmi xalqın diqqətinə çatdırmışdır. Bu baxımdan da "Məzəli" jurnalı Azərbaycan satirik mətbuatı tarixində özünəməxsus bir yer tutur. ƏDƏBİYYAT 1. AXUNDOV Nazım: Azarbaycan satura jurnalları ci illər, Bakı, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı, AŞIRLI Akif, Azərbaycan mətbuatı tarixi, Bakı, Elm və Təhsil ƏLİYEVA Tünzalə, "Məzəli" jurnalı (tematik incələmə və seçmə mətnlər), nəşr olunmamış maqistr dissertasiyası, Qafqaz Universiteti MƏMMƏDLİ Qulam, İmzalar, Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı "Məzəli" jurnalı / Əski Azərbaycan qrafikası ilə I- XLI sayılar. 6. RÜSTƏMQIZI Solmaz, Azərbaycan dövri mətbuatı , Bakı, AMEA İctimai -Siyasi Tədqiqatlar və İnformasiya İnstitutu ŞAHVERDİYEV Akif, Azərbaycan mətbuatı tarixi, Bakı, Təhsil Nəşriyyatı

453 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» MEKTEB MECMUASINDAKİ ( ) HİKÂYELERDE SOSYAL HAYATIN YANSIMALARI Ümit PEKTAŞ Qafqaz Üniversitesi Bakü/ TÜRKİYE 1- ÇOCUK EDEBİYATI Çocuk edebiyatına girmeden evvel çocukluk döneminin ne zaman olduğunu belirtmek lazımdır. Kaynaklara ve kişisel durumlara göre çocukluk evreleri değişkenlik göstermekle birlikte genellikle 2-14 yaşları arası çocukluk dönemi olarak adlandırılır. İnsan ömrünün genellikle 2-14 yaşları arasında geçen gelişme dönemine çocukluk çağı adı verilir. 23 Çocuk iki yaşından itibaren resimleri ve harfleri ayırt etmeye başlar. Bu yaş çocuğu için kısa masal ve basit hikâyeler uygundur yaşlarındaki çocuklar yetişkinler için yazılmış kitaplara ilgi duymaya başlar. 25 Çocuk edebiyatı umumi-bedii edebiyatın ayrılmaz bir parçası olup üç yaşından on beşon altı yaşa kadar olan çocukların hayatını bedii ve obrazlı şekilde ışıklandırır. Umumi- bedii edebiyata has olan bütün hususiyetler çocuk edebiyatına da aittir. 26 Çocuk edebiyatının başlıca vazifesi büyümekte olan neslin etik ve estetik terbiyesine istikamet vermek, milli ve beşeri idealara hürmet ve sadakat, vatanperverlik, hümanizm, emek severlilik, dostluk, yoldaşlık, doğruluk, kendisine karşı talep kârlık gibi manevi-estetik durumlar aşılamaktır. 27 Edebiyat ürünleri ortaya konurken sadece büyüklere yönelik olmamış, esas itibarıyla faydacılık gözetilerek inkişafın çocuklardan başlaması gerektiği hemen hemen bütün toplumlarda görülmüştür. Dünya edebiyatında çocuklar için hazırlanmış eserler öncelikle o toplumun kendi dünya görüşünü, inançlarını kendinden sonraki nesillere aşılamak amacıyla yazılmışlardır. 28 Çocukların ruhî durumlarının içtimaî, siyasî, ahlakî yönden geliştirilmek istenmesi ister istemez edebiyatın bir araç olmasını gerektirmiştir. Toplumlarda aydınlar çocukların gelişiminde edebî ürünleri fazlasıyla kullanmışlar, bediî eserlerle özellikle altı-on altı yaş arasındaki kitleyi geliştirmeyi hedeflemişlerdir. Bunun için 19. asrın sonları ve 20. asrın başlarında özellikle çocuklar için şiirler, hikâyeler, tiyatrolar, fabllar, romanlar, latifeler, fıkralar vb. Ürünlerin meydana getirildiğini görüyoruz. Bu ürünlerin müstakilen yazılması ve neşrolunması gibi bunların dergilerde de yayınlanması ile bütün ürünlerin bir araya toplanması da amaç haline gelmiştir. Özellikle birden fazla türün ayrı ayrı elde edilme güçlüğü çocuk dergiciliğini zaruri hale getirmiştir. Böylelikle birçok yazar ve şairin eserlerine ulaşmak kolay hale gelmiştir. 2- TÜRKİYE VE AZERBAYCAN DA ÇOCUK DERGİCİLİĞİ: 19. asrın sonları ve 20. asrın başlarında Türkiye ye baktığımızda çocuk dergiciliğine çok önem verildiğini görürüz. Türkiye de süreli yayınların ortaya çıkışı Tanzimat ın ilk yıllarına rastlar. Batılılaşma çabaları ile beraber, bunun bir yansıması olarak, çocukların da toplum hayatında yer aldıkları görülür. Bununla ilgili olarak Osmanlıda süreli yayınlar ortaya çıkmaya başlar Dr. OĞUZKAN A. Ferhan, Çocuk Edebiyatı, Anı yay., Ankara, 2010 Doç.Dr. ÇILGIN Alev Sınar, Çocuk Edebiyatı,Morpa yay. İstanbul,2007 LARRİCK Nancy, Literature for Children, Encyclopedia Americana, vol.17, ,1981 HACIYEV Aydın, Azərbaycan Uşaq Edəbiyatı, Təhsil nəşriyatı, Bakü, 2004 NAMAZOV Qara, Azərbaycan Uşaq Edəbiyatı, Bakı Universiteti nəşriyatı, Bakı, 2007 Doç.Dr. ÇILGIN Alev Sınar, Çocuk Edebiyatı,Morpa yay. İstanbul,2007 OKAY Cüneyd, Eski Harfli Çocuk Dergileri, Kitabevi yay., İstanbul,

454 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Bu dönem içerisinde Türkiye de elli civarında çocuk dergisi yayınlandığını görürüz. Öyle ki bu dergilerde dönemin meşhur edebiyatçıları ile ileride meşhur olacak yetenekli edebiyatçıların buluşması dikkat çeker. Buna mukabil Azerbaycan da 19.asır sonlarına doğru baktığımızda çocuk edebiyatının yeni yeni geliştirilmeye başlandığını görürüz. Başta Ekinçi gazetesinin baş redaktörü H.B. Zerdabi olmak üzere Ziya Keşkül Kaspi Terakki Heyat gibi gazete ve dergilerin etrafında birleşen M.F Axundov, S. Ünsizade, M.E Xelilox, N.B.Vezirov, Esger Ağa Gorani, S.E Şirvani, M.Şahtaxtlı, S. Velibeyov gibi şahsiyetlerin çocuk edebiyatının gelişmesindeki rolleri 19.asrı sonlarında dikkat çekmektedir. Ancak çocuk edebiyatı dergiciliğinde ortaya çıkış 20. asrın başlarında görülse de 20.asır başlarında çocuk dergiciliği çok da gelişmemiştir. Bu dönemde üç derginin faaliyetini görürüz. Debistan( ), Rehber( ) ve Mekteb( ) dergilerinin çocuk edebiyatında dergiciliğin gelişmesine önemli katkıları olmuştur. Devrin önde gelen aydınları, yazarları, muallimleri, mütercimleri bu dergilerde aktif rol aldılar. 30 Özellikle Mekteb dergisi yılları arasında-arada fasılalar vermesine rağmen-azerbaycan ın en uzun soluklu ve en etkili dergisi olmayı başararak Azerbaycan Çocuk Edebiyatına damgasını vurmayı başarmıştır. 3- MEKTEB DERGİSİ: Debistan ve Rehber dergileri kapandıktan sonra onların ortaya koydukları maksadı devam ettirmek üzere 1911 yılının 29 kasımında Gafur Reşad Mirzazade ve Abdurrahman Tovfik Efendizadenin teşebbüsü ile ahlakî, ilmî, edebî bir dergi olarak neşre başlamıştır. Mekteb dergisi ilk sayısında ortaya çıkış maksadını halka bildirmiştir. İdareden başlığı altında Doktor Neriman Bey imzasıyla kaleme alınan yazıda Bizim bu Mektebi neşretmedeki maksadımız mektep talebelerinin ilerlemelerine acizane bir hizmettir. Mektep i okuyacak talebelerin bilgisi geniş bir dairede olursa o vakit biz de maksadımıza yetişmiş oluruz Çocukların ahlakına, bilgisine yardım eden, onların ahval ve hayatından bahs eden, ilerlemelerine sebep olan her türlü menfaatli yazılara Mekteb in sayfaları açıktır denilmiştir. Mekteb dergisi kurucuları kendi çocukluk devrelerinin eğitim sisteminden şikayetçi olmakta, ana-babaların eğitimsiz olmaları ve eğitimle ilgili yeterli materyal bulunmamasından yakınmaktadırlar. Onlara göre yeni nesil şanslıdır. Çünkü yeni usulde eğitim veren yerlerin açılması, milli gazete ve dergilerin çıkması, kızların da eğitim alması yeni neslin geleceğe ışıkla bakmasını sağlayacaktır. Onlar bu noksanlıkları bilerek yola çıkmışlar ve Mekteb dergisini yayınlamışlardır yılları arasında iki haftada bir neşrolunan dergi, Azerbaycan Çocuk Edebiyatında 20.yüzyıl başlarında çıkarılan dergilerin en uzun soluklu olanıdır. Çocuk dergisi olmasına rağmen içerik bakımından hayli hacimli bir yapıya sahip olduğu gözlemlenir. Hikâye, fabl, tiyatro, şiir, biyografi, anı, bilmece, fıkra, atasözleri, tarih, coğrafya, bilimsel yazı, makale gibi çok geniş bir yelpazede türlerin karşımıza çıktığını görüyoruz. Dergide özellikle hikayeler geniş yer tutar. Hikâyelerin orijinal hikâyeler, alıntı hikayeler, gülmeli nağıllar, korkulu nağıllar şeklinde karşımıza çıktığını görüyoruz. Bu hikâyeler çocuklara millî manevî ananevi değerleri öğretmek bakımından önem taşımaktadır. Özellikle o dönemin sosyal hayatının yansımalarını bu hikâyelerde görmek mümkündür dan sonra dergi kesintilere uğrayarak çıkar den sonra dergi artık çıkarılmaz ancak 1925 te Mektep Mecmuası adıyla Şerif Manatov tarafından çıkarılır. İdareden başlığı altında Mekteb in devamı olduğu söylenir fakat bir sayı olarak çıkar ve bir daha yayınlanmaz. 4- HİKÂYELERDE SOSYAL HAYATIN YANSIMALARI: İnsanî (Hümanist) Değerler: Hikâyelere baktığımız zaman çocukların insani değerleri kazanması için bu yönde bir çabanın olduğu hemen göze çarpıyor. Fakir ve yetimlere yardım, kaza geçiren bir kadına yar- 30 NAMAZOV Qara, Azərbaycan Uşaq Edəbiyatı, Bakı Universiteti nəşriyatı, Bakı,

455 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» dım etme, dürüstlüğün önemi, dürüst insanlara yardım etme, ihtiyaç sahiplerine yardım eli uzatma, insanlara karşı iyi davranma, düşmana bile iyi davranma, dostluğun önemi, dost için fedakârlık, kimsesiz çocuklara yardım etme ve onları okutma, fedakârlık, doğru sözlü olma, boğulmak üzere olan bir çocuğu kurtarma v.s. Doğru Dost(1913,nu.12), Az Şey de Lazım Olar(1913,nu.22), Balıqçı Samed Kişi ve Balaca Musa (1914,nu.7), Düzlük (1912,nu.7) Mürüvvet-i Sahiha (1915,nu.9), Mərhamətli ve Sadakatli Cənnət Xanım (1915,s.13), Hədiyyə Günü (1912,nu.8), Rəhimli Arvad (1913,nu.8), İkisi də Şad (1913,nu.5), Rzanın Qutusu (1913,nu.3 ), Muxlis və Yoldaşları (1912,nu.9), Qaraca Qız (1913,nu.2), Rəhmdil Elyas (1914,nu.5-6) Doğruluk (1913, nu.1) Ahlâkî Değerler: Hikâyelerde çocuklara ahlakî yönden de örnek teşkil edecek numuneleri görmek mümkündür.affetmek,sevgi,saygı, sözünde durma, adalet, insan ayrımı yapmama, dayanışma, merhamet, güzel ahlâklı olma, vefa, emanete ihanet etmeme, büyüklere hürmet, ana-babaya hürmet v.s. İlm ve Tərbiyenin Neticesi (1912, s. 8), Meymunun Zirekliği (1912,s.9), İtin Yaxşılığı (1912, s.11), Mürüvvət-i Sahiha (1915, nu.9), Düzlük (1912, nu.7 ), Hədiyyə Günü (1912, nu.8), Novruz Bayramı (1915,nu.5 ) Qaraca Qız (1913,nu.2), Adaletli Süləyman (1913, s.5) İki Başmak İçinde İki Manat (1914, nu.3), Adalətli Padişah (1913, nu.14), Adalətli Hakim (1913, nu.10) Hayvan Sevgisi: Hikâyelerde göze çarpan bir diğer husus da hayvan sevgisinin öne çıkarılmasıdır. Çok sık bir şekilde hayvan sevgisi ve insan-hayvan münasebetlerinin işlenmesi bu konuda Mekteb yazarlarının oldukça duyarlı olduklarını göstermesi bakımından da önemlidir. Qurban Bayramı (1913, nu.16-17), Qaraca Qız (1913), Vefalı İt (1913, nu.13), Yaxşılık Yaddan Çıxmaz (1914, nu.1), İnsan ve hünü adlı hikayede bir sivrisineğe bile acınması göze çarpmaktadır. (1912, s.9, sy.138) Eğlence: Bazı hikâyelerde çocukların ve diğer insanların eğlence şekilleri ve eğlence anlayışlarına yer verildiğini görüyoruz. Çalgı çalmak, raks etmek, vahşi hayvanları seyretmek, şarkı söylemek, arkadaşlarla piknik yapma gibi eğlence biçimlerini hikâyelerde bulabiliyoruz Qaraca Qız (1913,nu.2), İt Çörək Yəməz Sıçan Polat Yər (1914,nu.11-12). Vahşixanə (1914, nu.4), Şah Abbas və Fərraş (1914, nu.9) Yeme-içme: Hikayelerde dikkati çeken yeme içmede çayın yemekle beraber içilmesi göze çarpıyor. Nahar yemeği, akşam yemeği yeme anlatılırken yanında muhakkak çay içildiğini de görüyoruz. Öyle ki çay içmek demek yemek yemenin yerini almıştır diyebiliriz. Bazı hikâyelerde sokakta satılan yiyeceklerin zararlarından bahsedilmekte, bazılarında ise peynir, ekmek,süt, yufka, kek, pilav yemekten bahsedilmektedir. Bunlar da hangi yiyeceklerin yenildiğinden bahsetmesi bakımından önemlidir. Qurban Bayramı (1913, nu16-17), Qaraca Qız (1913, nu.2), İt Çörek Yemez Sıçan Polat Yer (1914, nu.11-12), Mütealaa Sevən Əhmed (1914, nu.19) Hediye Verme: Hikayelerde hediye vermeye teşvik olduğunu da görüyoruz. Bunun sadece teşvik amacıyla yapılmadığı o dönem insanları arasında yaygın bir gelenek olduğu da düşünülebilir. Hediye yoluyla insanların bir biriyle yakınlaştığı ve minnettarlık duygularının ifade edildiği de söylenebilir. 436

456 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Karlar (1913, nu.13), kendine yardım eden çiftçiye çobanın hediye vermek istemesi. Vahşiler Çörekçisi (1913, nu.18) vahşiler süfyana kürk hediye ediyor. Gelin-kaynana İlişkileri: Karlar (1913, nu.13) adlı hikâyede de toplumumuzda halen de kısmen devam eden gelin kaynana çekişmesine şahit oluyoruz. Vallah o gelin evdedir ben bir daha o eve gitmem. Gelenek-görenek: Gelenek ve görenek bakımından hikâyelere baktığımızda fazla bir gelenek görenek unsuruna yer verilmediğini görüyoruz. Bunun sebebinin derginin ortaya çıkış amacındaki yenilik düşüncesi olduğu söylenebilir. Karşımıza çıkan gelenek görenek unsurları ise büyüklerin elini öpme, komşuluk ilişkileri, ay tutulmasında yapılanlar ve nevruz bayramı ile kurban bayramlarında yapılan ananevî şeylerden fazla öteye geçmez. Novruz Bayramı (1913,nu.5), Hədiyyə Günü (1912,nu.8), Qurban Bayramı (1915, nu.15), Balaca Hacer yahut Gün ve Ayın Dutulması (1913, nu.21), İki Yətimə və Şükufə (1914, nu.14 ) Sosyal Sınıf: Sosyal sınıf farklarını hikâyelerde görmek mümkündür. Genellikle bu ayrım zenginfakir, okumuş-cahil arsındaki farklardan ibarettir. Qaraca Qız (1913,nu.2) hikâyesinde soylu bir aileden gelmenin ayrıcalığı da vurgulanmıştır. Bu farklar zenginlerin yaşantısı,yemesi-içmesi,giyinmesi ile fakirlerin durumları mukayese edilerek verilmiş; okumuş-cahil arasındaki farklar da hayata bakış açısı ve ekonomik refah çerçevesinden anlatılmaya çalışılmıştır. Zenginlerin hikâyelerde fakirlere yardım etmeleri de dikkat çekicidir. Okuyanların daha bilgili, yeniliğe açık, maddî durumlarının daha iyi olduğu vurgulanmış; okumayanların ise bilgi, hayata bakış ve maddî yönden çok geride kaldığı ve zorluklarla mücadele ettiği vurgulanmıştır. Buradan da okumanın teşvik edildiğini görmek mümkündür. Qaraca Qız (1913, nu.2) da soylu bir aileden gelmenin önemi şu sözlerle belirtilmiştir: Men deyirem ki mehdi ağanın nevesi ağca hanıma bir karaçi kızla yoldaş olup oturup durmak yaraşmaz. Qaraca Qız (1913, nu.2), İki Başmaq İçinde İki Manat (1914, nu.3), Şehzade ve Yoldaşları (1913, nu.13-14), İki Yetime ve Şukufe (1914, nu.14), Uşaqlar Cəmiyyeti (1913, nu.21), Rəhmdil Elyas (1914, nu.5 ), Hiləgər Əhməd (1914, nu.16 ), Oduncu Saməd (1915, nu.3), Say ın Nəticəsi (1915, nu.12), Mərhamətli və Sədakatli Cənnət Xanım (1915, nu.13), Çalışan və Çalışmayan (1916, nu.1), Məktəbə Gədəcəyəm (1913, nu.12 ), Müəllim və Şaqirdləri (1914, nu. 10), Fağırlar (1913, nu.3) Ulaşım: Hikâyelerde ulaşım araçları olarak Fayton, tren, at, gemi kullanıldığını görürüz. Bu da o dönemin ulaşım araçları hakkında tam olmasa da bize bilgi verir. Qaraca Qız (1913,nu.2),Qurban Bayramı (1913,nu.16),Kəndçilərin Baltaları(1914,nu.8), Balaca İsmayıl (1914, nu.18) v.s Modern Teknik Aletler: O dönemin modern aletlerinin kullanıldığını bazı hikâyelerde görüyoruz. Bu da o dönemde modern teknik aletlerden istifadenin ne şekilde olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Fotoğraf makinası, vagon, telefon,telgraf, gramafon bu aletlerden sözü edilenlerdir. Qaraca Qız (1913,nu.2), Qurban bayramı(1913), Rzanın Qutusu (1913,nu.3 ) Aile yapısı ve Ev hayatı: Hikâyelerde ataerkil bir aile yapısı göze çarpar. Babalar genellikle dışarıda çalışır, hanımlar ve okula gitmeyen kızlar ise ev işleriyle uğraşır, çocukların ise- genelde erkek çocuklarınokula gittiği görülür. Okula gitmeyen erkek çocukların ya babalarının yanında çalıştığı ya da bir meslek öğrenmeleri için çırak olarak verildiği görülür Kadın ve kızların genelde şu işlerle uğraştığı hikâyelerde göze çarpar: Ev işleri yapma, el ile dikiş dikmekızların dikiş dikmesi, 437

457 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» anaların yemek pişirmesi ve çamaşır yıkaması, kızların babaya ve erkek kardeşe çay tutması, anaların inek sağması. Qoca ve Şagird(1914,nu.4),Hiləgər əhməd(1914,nu.16), Midhət (1915,nu ), Oduncu Samed (1915,nu.3), Ayının Səhvi ( 1915,nu.8),Pul Ağacı (1918, nu.1;1920,nu.3) Giyim-kuşam: Giyim kuşam konusunda hikâyelerde pek teferruatlı olmasa da bununla ilgili bilgilere rastlayabiliriz. Genellikle zenginlerin iyi giyindikleri ve birden fazla kıyafetinin olduğu; fakirlerin ise az ve eski giysilerinin olduğu göze çarpar. Zenginlerin fakirlere yardım amacıyla yeni elbiseler verdiği de görülür. Bayram ve misafirliğe gitme gibi önemli günlerde yeni elbiseler giyildiği görülür.hiləgər əhməd adlı hikâyede çocukların papak denilen şapkayı taktığını görüyoruz. Ayrıca çekme giymek, arkalık ve çulha denilen giysilerin giyildiği de zikredilir. Balaca İsmayıl (1914,nu.18), Kendçilerin Baltaları(1914,nu.8), Qurban Bayramı(1913, nu.16-17), Novruz(1915,nu.5), İkisidə Şad (1913,nu.5), Novruz Bayramı(1913,nu.5), Hədiyyə Günü (1912,nu.8 ), Çalışan Qazanar(1912,nu.10 ) Meslekler: Hikâyelerin bazılarında değişik meslek dallarına yer verildiğini görmek mümkündür. İnsanların geçimlerini sağlamak maksadıyla bəxtaçanlık( büyücülük), bağbanlık, bonnana (mürebbiye), çörekçilik, molla, balıkçı, muallimlik, dilencilik, vahşihane(vahşi hayvanları sergileme) işletmek, odunculuk, cerrahlık, hekimlik, pineçilik (ayakkabı tamirciliği), ferraşlık (mihmandar), gemicilik, ev arası kavun karpuz satma, çerçicilik yapma v.s. işler yaptığı görülür. Bir Qızın Hakimanə Cəvabı(1913,nu.10), Qaraca Qız (1913,nu.2),Qoca və Şaqird(1914, nu.4),vəhşilər çörəkçisi(1913,nu.18),kendçilerin Baltaları(1914,nu.8), zulmün cezası(1914, nu.8), Balaca Saməd Kişi və Balaca Musa(1914,nu.7),Yaxşı Həsabdar(1915,nu.1), Oduncu Saməd(1915,nu.3), Şah Abbas ve Fərraş(1914, nu.9), iki yetime ve Şukufe (1914,nu.14), Yunan Padişahı və Həkim Dubanın Hekayəsi, 1913 s.5), Çalışan Qazanar (1912, nu.10) Köy Hayatı: Köy hayatı da bazı hikâyelerde karşımıza çıkar. Bu hikâyelerde değinilen şeyler genellikle bahçecilik, hayvan bakımı,inek sağma, tavşan besleme, bağcılık, yağışların köylüye faydaları, avcılık gibi konulardır. Qarışqa incinar mühendis (1912,nu.13) adlı hikâyede bahçecilik ve onunla ilgili yapılan işlerden bahsedilmiştir. Kiraz ağacına dadanan karıncalara karşı alınan önlemlerden bahsedildiğini de görüyoruz. (1912, s.13, sy.200) Tülkü Balası (1912,nu.22), Bağbanların Zahmeti (1913,nu.4), Yağış (1912,nu.16), Qaraca Qız (1913, nu.2), Midhət (1915, nu.1), Qaranfillər (1925, nu.1), Safdərin İgitliyi (1916, nu.4-5) v.s İş Hayatı: Çalışma hayatıyla ilgili bilgilere de rastlamak mümkündür. İşe başlama saatinden (sabah ezanı gidip akşam ezanı dönme), ticaret hayatına, para birimi (şahı, manat, qəpik, abasi) ve çek kullanılmasına kadar iş hayatıyla ilgili izleri bazı hikâyelerde görebiliyoruz. Rzanın Qutusu (1913, nu.3), Rəhimli Arvad (1913, nu.8), Çalışan Qazanar (1912, nu.10), Düzlük (1912, nu.7 ), Məktəbe Gədəcəyəm (1913, nu.12) İtibar Görme: Hikâyelerin bazılarında yabancı dil bilenlerin- özellikle Rusça- ve okuyup meslek sahibi olanların toplumda itibar gördüklerine şahit oluyoruz. Məktəbə Gədəcəyəm (1913,nu12) Qaraca Qız (1913,nu.2), Say ın Nəticəsi (1915, nu.12 ), Mərhamətli və Sədaqatli Cənnət Xanım (1915, nu.13) Çocuk Oyunları: Bazı hikâyelerde çocukların oynadığı oyunlar yer alıyor. Demağ, keyf, atılma, evcik evcik, şar, kamıştan balaban yapmak, mayallaq durmak ( el üstünde durmak) 438

458 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Daşda Qan Var (1913, nu.14), Midhət (1915, nu.1), Dadaş və İbrahim (1915, nu. 3-4), Yunan Padişahı və Həkim Dubanın Həkayəsi (1913, nu.5 ) Eğitim Hayatı: Hikâyelerin genelinde eğitim hayatıyla ilgili yansımaları görmek mümkündür. Okul hayatı, okul türleri, çocuk eğitimi, eğitime bakış, eski ve yeni eğitim şekilleri, kızların okutulmaması, ekonomik durumun eğitime tesiri gibi yansımalar hikâyelerde oldukça geniş yer tutar. Qaraca Qız (1913, nu.2) (Süleyman Sani) hikayesinde Ağca hanımın eğitimi meselesinin tüm seri boyunca devam ettiğini görüyoruz. Anne pericehan hanımın kızını Avrupaî eğitimle yetiştirmek istiyor ancak baba Hüseyn Qulu Ağa nın kızını millî kültüre uygun yetiştirmek istiyor. Anne Rus dilini baba anadilini öğrenmesini istiyor. Mektebe Gedeceyem (Məhəmməd Quluzadə, 1913, nu.12) adlı hikayede çocukların okula gönderilmemesi ve bu çocukların çırak olarak çalıştırılmasını görüyoruz. Yine bu hikayede okumuş ve cahil insanların çocuklarına yaklaşımını da görüyoruz. Ahmed adlı hikâyede çocuğu okula göndermeme durumuna rastlıyoruz. İki Yətimə və Şukufə adlı hikâyede ise fakirlik yüzünde kızların okuyamadığı görülür. Dini Yönden Yansımalar: Hikâyelerde dinî yönden yansımaları sıkça görüyoruz. Bu yansımalar tamamen İslâm dini üzerinedir. Başka herhangi bir din ile ilgili durumla karşılaşılmamaktadır. Dua etme, kurban bayramı, Mekke ve Medine de yapılan dinî vazifeler, Allahın büyüklüğü ve kudreti, Allah sevgisi, Allahın taktiri, selam verme, şükür etme, Kur an-ı Kerim okuma gibi motifler hemen hemen bütün hikâyelerde göze çarpar. Qarıqa incinar mühendis adlı hikayede Allahın kudreti ile meyvelerin oluştuğundan söz ediliyor. Haq təalanın qüdrəti ilə çiçəklər tökülüb əvəzində xırda xırda gög məyvələr əmələ gəldi. Düzlük (1912, nu.7 ), Yağış (1912, nu.16), Muxlis və Yoldaşları (1912, nu.9), Köpek Balığı (1913, nu.7), Çalışan Qazanar (1912, nu.10), Hədiyyə Günü (1912, nu.8), Qurban Bayramı (1913, nu.16-17), İki Yətimə Şukufə (1914, nu.14), Qoca və Şaqird (1914, nu.4), Mərhamətli Qız (1914, nu.13) v.s Bayramlar: Hikâyelerin bir kısmında Kurban Bayramı ve Nevruz Bayramı ile ilgili bilgilere ve uygulamalara yer verildiğini görüyoruz. Bayramlarda yeni elbiselerin giyilmesi, büyüklerin ziyaret edilmesi, komşu ve arkadaşların ziyaret edilmesi, insanlara hediye verme, eve yiyecekler alınması, dükkânlarda ikram edilmek üzere tatlı şeyler bulunması, çocukların yiyecek toplamak için komşuları gezmesi gibi durumların yansımalarını görmek mümkündür. Batıl İnançlar: Bir Kızın Hakimane Cavabı (Ağa Məhəmməd Mehdizadə) nda çözülemeyen işlerde baht açan denilen kişilere müracaat edildiğini görüyoruz. Zulmün Cezası (Cafer Bünyadzade, 1913, nu.11) adlı hikayede kuş yuvasının bozulması neticesinde İlyas ın yılan tarafından sokulması ve bunu kuş yuvasını bozmaya bağlaması. Balaca Hacər yahut Gün və Ayın Dutulması adlı hikâyede, ay tutulmasında gürültü çıkarma gibi batıl inançlara yer verildiğini görmek mümkündür. 5- Sonuç: Çocuklar ve çocuklara yönelik edebiyat hiçbir zaman görmezden gelinemez. Toplumun geleceği olan çocukların bulundukları toplumun değerlerine ve evrensel değerlere göre yetişmesi her toplumda istenmiş ve bunun için edebiyat bir araç olarak kullanılmıştır. Edebiyatın istifade ettiği yayın türlerinden birisi de çocuk dergileri olmuştur. Dergilerde birçok yazı türünü bir arada bulmak kolaylık arz etmiş, ayrı ayrı kitaplardan okunarak bilgi elde etme zorluğu ortadan kaldırılmıştır. Bu çerçevede Azerbaycan da da çocuk dergiciliği 20. Asrın başlarında ortaya çıkmış, devrin önde gelen aydınları tarafından büyük gayret ve beklentilerle okuyucuya 439

459 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» sunulmuştur. Çeşitli zorluklar olmasına rağmen üç değişik dergi yayınlanmıştır. Bu dergilerin en uzun soluklu olanı ise Mekteb dergisi olmuştur. Şüphesiz Mekteb dergisi Azerbaycan çocuk edebiyatı na damgasını vurmuştur. Bu dergide birçok edebî türün bir arada verildiğini görmekteyiz. İçerik bakımından hayli hacimli ve kaliteli olan dergide özellikle hikâyeler geniş yer tutar öyle ki bir sayıda genellikle birden fazla hikâyeye yer verilmiştir. Hikâyelerin çocuklara belli düşünceleri aşılamak üzere önemli bir misyonu olduğu aşikârdır. Hikâyelerde ayrıca toplumsal hayatın izlerini görmek mümkündür. Öyle ki bazı hikâyelerde sanki o dönemde yaşıyormuşsunuz hissi insana hasıl olur. Biz bu makalemizde yazımızı beş ana bölüme ayırdık. Birinci bölümden başlayarak genelden özele doğru bir sıralama yolu takip ettik. Bu sayede okuyuculara ve araştırmacılara daha geniş bir pencereden bilgi ulaştırmayı hedefledik. İncelediğimiz hikâyelerde seçici davranarak özellikle yerli yazarların orijinal hikâyelerini ele aldık. Çünkü bunun halkın sosyal hayatını daha iyi yansıtacağını düşündük. Bazı alıntı hikâyelerde yerel motifler tespit ettiğimizde onları da tahlile tâbi kıldık. Ancak doksan iki sayıda iki yüzden fazla hikâye olduğu için hikâyelerin hepsini değil seçilmiş bazı hikâyeleri- kısıtlı sayfa sayısından dolayıele alabildik. Böylelikle makalemizi tamamlayarak bundan sonra yapılacak çalışmalara zemin hazırladığımıza inanıyoruz. KAYNAKÇA 1. AXUNDOV Nazım, Azərbaycan Dövri Mətbuatı , Bakı, AŞIRLI Arif, Azərbaycan Mətbuatı Tarixi ( ), Elm və Təhsil nəşriyatı, Doç. Dr. ÇILGIN Alev Sınar, Çocuk edebiyatı, Morpa yay., İstanbul HACIYEV Aydın, Azərbaycan Uşaq Edəbiyatı, Təhsil nəşriyatı, Bakü, LARRİCK, Nancy, Literature for Children, encyclopedia Americana, vol.17, NAMAZOV Qara, Azərbaycan Uşaq Edəbiyatı, Bakı Universiteti nəşriyatı, Bakı, OĞUZKAN A. Ferhan, Çocuk Edebiyatı, Anı yay., Ankara, OKAY Cüneyd, Eski Harfli Çocuk Dergileri, Kitabevi yay., İstanbul, RÜSTEMOVA Solmaz, Azərbaycan Dövri Mətbuatı , Biblioqrafiya, Bakı, YALÇIN Alemdar, AYTAŞ Gıyasettin, Çocuk Edebiyatı, Akçağ yay., Ankara, Azərbaycan Dilinin İzahlı Lügəti, Bakı, MERİÇ Salih Zeki, Mekteb Dergisi ( ) Tahlili Fihrist, Qafqaz üni.,bakü,2011,basılmamış yüksek lisans tezi. 13. ÖZMADEN Gülçin, Mekteb Dergisi ( )Tahlili Fihrist, Qafqaz üni.,bakü,2011,basılmamış yüksek lisans tezi. 14. ŞİMŞEK Sait, Mekteb Dergisi ( ) Tahlili Fihrist, Qafqaz üni.,bakü,2011,basılmamış yüksek lisans tezi. TÜRK ÇOCUK EDEBİYATI NA KATKISI AÇISINDAN YAVRUTÜRK DERGİSİ Yeliz OKAY ÖZET Yavrutürk Dergisi, 1936 yılında yayın hayatına atılan çocuk dergilerinden biridir. Derginin sahibi ve yazı işleri müdürü, erken Cumhuriyet döneminin ilk ve önemli yayıncılarından biri olan Tahsin Demiray'dır. Zengin görsel malzemesi ile dikkat çeken Yavrutürk ün yazar kadrosunda, Türk çocuk edebiyatına katkı yapmış olan C. Cahit, Tahsin Demiray, Kemalettin Tuğcu, Nimet Çalapala, Ercümend Kalmuk, Mecdi Enön, Mahmut Abaç, Reşad Ekrem Koçu gibi isimler bulunmaktadır. Genellikle Ercümend Kalmuk un resimlediği kapak resimleri, derginin içinde olan hikâyelerin konusunun resmedilmesi biçiminde tasarlanmıştır. Faruk Nafiz Çamlıbel, Hasan Ali Yücel, Mehmet Emin Yurdakul, Halide Nusret Zorlutuna, Ömer Seyfettin, Yusuf Ziya Ortaç gibi ünlü kişilikler şiirleri ile derginin sayfalarında yer bulurken, 440

460 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il daha sonra Türk çocuk edebiyatında önemli bir yer edinecek olan Kemalettin Tuğcu da Çiftlikten Kaçanlar, Deli Ahmet, Dikmen Köyü Horozu, Han Buyurdu ve Altın Bilezik gibi eserleriyle tanınmaya başlamıştır. 19 İlk Kanun 1942 tarih ve 44. Sayısı ile yayın hayatından çekilen Yavrutürk, çocuk dergiciliğine getirdiği birçok yeniliklerin yanında, özellikle değişik türlerdeki metinlerle çocuk edebiyatına yaptığı kayda değer katkı ile Cumhuriyet dönemi Türk çocuk dergiciliğinde farklı bir konuma sahiptir. Bu bildiride, Yavrutük ün çocuk edebiyatına sağladığı katkılar, örnekler çerçevesinde ele alınarak, Çocuk edebiyatı-yavrutürk ilişkisi değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Yavrutürk, çocuk dergisi, çocuk edebiyatı. Cumhuriyet'in ilanından sonra yeni rejim, kendisine sadık ve yapılan yeniliklere bağlı nesiller yetiştirmek için eğitimi ön plana çıkarmıştı. Bu doğrultuda çocuklar için yapılan yayınlar özel bir yer tutmuştu. 1936'da yayın hayatına atılan Yavrutürk de bu dergilerden biridir. Bu bildirde bu dergide yer alan metinlerin Türkiye deki çocuk edebiyatına yaptığı katkı belirtilecektir. İlk sayısı 2 Mayıs 1936 tarihini taşıyan Yavrutürk çocuk gazetesi: her hafta cumartesi günleri çıkarılır ibaresiyle yayın hayatına atılır. Derginin sahibi ve yazı işleri direktörü erken Cumhuriyet döneminin ilk ve önemli yayıncılarından biri olan Tahsin Demiray'dır ( Dergi 1925 te İstanbul da kurulan ve Çocuk Haftası, Resimli Mecmua, Ev İş, Yıldız, El İşleri, 1001 Roman, Hafta gibi popüler süreli yayınların da çıkarıldığı kurum olan Türkiye Yayınevi nce yayımlanmış ve yine Türkiye Basımevi nce basılmıştır. Nüshası 100 para ve senelik abonesi 130 kuruş olan ve renkli kapakları, zengin görsel malzemesi, kaliteli kağıda basılması ile dikkat çeken Yavrutürk ün yazar kadrosunda Türk çocuk edebiyatına katkı yapmış olan C. Cahit, Tahsin Demiray, Kemalettin Tuğcu, Nimet Çalapala, Ercümend Kalmuk, Mecdi Enön, Mahmut Abaç, Reşad Ekrem Koçugibi isimler bulunmaktadır. İlk sayısında Tahsin Demiray ın Yavrutürk okuyucularına seslendiği yazının içeriği derginin genel yayın politikası ve yayımlanma amacına ışık tutmaktadır. Yazının gövdesinde Atatürk ün, manevi kızı Ülkü ile çekilmiş fotoğrafı yer alırken metinde Türk milletinin bir ferdi ve cumhuriyet çocuğu olarak Atatürk devrinde doğmuş olmak,.çoğunuz cumhuriyetin kurulduğu gün ve ondan sonraki güneşli günlerde şerefli Türk dünyasına gözlerinizi açtınız. Siz, bu küçücük varlığınızda Cumhuriyetin rengini, kokusunu, büyük devrimin sesini, düşüncesini; ulu ırkınızın kanını, duygusunu yaşatıyorsunuz. Siz en doğru değişle cumhuriyet çocuklarısınız. Ne mutlu size! Size ne mutlu ki siz yeryüzünün en büyük milletinin en büyük atası Atatürk devrinde doğdunuz.. ifadeleriyle övülmektedir. Büyük Yarın ve Büyük Türkiye ideali doğrultusunda Yavrutürkler in umut olduğu vurgulanırken derginin büyük idealler doğrultusunda büyük yarına doğru gençtürkler olarak yavrutürkler için çalıştığını vurgulamıştır. Genellikle Ercümend Kalmuk un resimlediği kapak resimleri, sayıların rastladığı tarihlere bağlı olarak özel nüshalarda tematik ya da derginin içinde olan hikayelerin konusunun resmedilmesi biçiminde tasarlanmıştır. Kapak resimleri renkli olup derginin içindeki resimler renksizdir. Yavrutürk renkli kapaklı 50 ila 70 sayfalar halinde, fiyatı 10 kuruş olarak Yavrutürk 1938 yıllığı, Yavrutürk Şirley, Yavrutürk Miki Fare, Yavrutürk 1939 yıllığı, Atatürk ve İnönü Çocuklar Arasında, Yavrutürk Cumhuriyet, Yavrutürk 1940 Yıllığı, Yavrutürk Tarzan ın Oğlu, Yavrutürk Nasreddin Hoca, Yavrutürk Mimar Sinan, Yavrutürk Fatih Sultan Mehmet, Yavrutürk Marco Polo nun Seyahatleri, Yavrutürk 1941 Yıllığı, Yavrutürk Billur Köşk Masalı,Yavrutürk Mavi Kuş, Yavrutürk Edison un Çocukluğu, Güliver Cüceler Ülkesinde, Yavrutürk 1942 Yıllığı,Canlı Bebek, Yavrutürk Dağların Kızı Şirley başlıklı özel yayınlar da yapmıştır. Burada popüler ve politik taraf bir yana bırakılırsa gerek tercüme ve gerekse edebi telif eserlerin özel yayın şeklinde çocuklara sunulması hiç kuşkusuz Türk çocuk edebiyatına yapılan önemli bir katkıdır. Dergide yayımlanan reklamlar da ilgi çekicidir. İçeriklerine bakıldığında bu reklamların aynı yayınevinden çıkan çocuklara yönelik dergi ve kitaplar olduğu görülür. Çocukları yayın 441

461 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» ve kitap yolu ile eğitmenin teşvik edilmiş olması bağlamında ele alınması gereken bu reklamcılık anlayışına örnek olarak hedef kitlesini toplumun herkesimii olarak belirtilen Maske Dergisi verilebilir. Yine bu bağlamda haftalık çocuk gazetesi olan Çocuk Haftası dergisinin yılbaşında çıkacağını okurlarına duyuran dergide dikkati çeken bir başka reklam da Maskeli Onikiler filminin Alkazar sinemasında gösterime girdiğidir. Maskeli suvari rolünde Bill Eliot un ( ) oynadığı ve Yavrutürk çocuğunun 1001 Romanda heyecanla okudukları Maskeli Süvari nin film uyarlaması olduğu belirtilmiştir. Çocuk kitabı Hacıyatmaz ın yanı sıra 1001 Roman ın Türkiye Yayınevi tarafından yaz tatilinde çıkarılacağı ifade edilerek bunların dışında Yavrutürk ün resimli kitaplarının yayımlanacağının ve ilk kitap olarak da Keloğlan ın sırada olduğunun vurgulanması derginin çocuk edebiyatına gösterdiği ilginin bir sonucudur. Aynı konunun bir başka göstergesi ise kısa hikaye kitaplarının dergi tarafından promosyon olarak verilmesidir. Çocuk edebiyatı-yavrutürk ilişkisini daha belirgin bir şekilde anlatmak için şu örnekler verilebilir: Dönemin önde gelen eğitimcilerinden Rakım Çalapala( ) nın ortaya çıkardığı bir karakter olan çocuk kahraman Çetin Kaptan özellikle manzum bir şekilde çocuklara sunulur. Kendi yaptığı küçük tekne ile Türkiye sahillerini kapsayan bir geziye çıkan Çetin Kaptan aracılığı ile ülke coğrafyasını öğrenen okuyucu daha sonra da yeni maceralarla meslekleri öğrenir. Her yeni macerası bir önceki hafta işine son verildiği mesleğin adı ile başlayan Çetin Kaptan İŞ Adamı hikayelerine bir misal olarak camcı hikayesinin ilk resminin altında yer alan manzum kısım verilebilir. Terzilikten alınca Boyunun ölçüsünü Camcılığa başladı Hemen ertesi günü ya da Camcılıktan alınca Boyunun ölçüsünü Mimarlığa başladı Çetin ertesi günü. Gene aynı şekilde resimli ve manzum alt yazılı olarak sunulan fabller, Nasreddin Hoca hikayeleri, Keleş Mehmet, Balaban Çavuş gibi yerli karakterler ya da Amerika ve Avrupa basınından tercüme edilerek manzum hale getirilmiş ve Türkiye ye adapte edilmiş Toraman Amca, Tektel Amca, Tik ile Tak, Toparlak ile Yuvarlak, Tosun ile Yosun, Çitlembik ile Pelik, Akcin ile Karacin, Düztaban ile Bastıbacak, Hamiminnem, gibi kahramanlar Yavrutürk ün dönemin çocuk okuyucusunu edebiyatla tanıştıran eserleridir. Yerli hikayelere gelince: Yine Rakım Çalapala nın karakterleri olan ve didaktik yönü öne çıkan Boşboğaz la Pisboğaz, milli duyguları yücelten Barbaros Geliyor seri hikayeleri, Reşat Ekrem Koçu nun Ahmed Bülend Koçu takma adı ile yazdığı Kara Korsan ın Peşinde 248 Çocuk, Gizliyol ve Son Yeniçeri roman tefrikaları ve Balabancık İstanbul un Taşı Toprağı Altın ve Eskici Baba uzun hikayelerini de Yavrutük ün çocuk edebiyatına yaptığı çok önemli bir katkı olarak kaydetmek gerekir. O dönemde Batı da giderek gelişen, Türkiye de ise yeni yeni ortaya çıkan bilimkurgu çocuk edebiyatına örnek olarak da H.G. Wells ten tercüme edilen Görünmeyen Adam ve bir yerli bilim kurgu romanı olan Yavuz Bulutlar Ülkesinde ise bu türden bir eser olarak Türk çocuk edebiyatında öncü eserlerden biridir. Faruk Nafiz Çamlıbel, Hasa Ali Yücel,Mehmet Emin Yurdakul, Halide Nusret Zorlutuna, Ömer Seyfettin, Yusuf Ziya Ortaç, gibi ünlü kişilikler şiirleri ile derginin sayfalarında yer bulurken daha sonra Türk çocuk edebiyatından önemli bir yer edinecek olan Kemalettin Tuğcu ( ) da Çiftlikten Kaçanlar, Deli Ahmet, Dikmen Köyü Horozu, Han Buyurdu ve Altın Bilezik gibi eserleriyle tanınmaya başlamıştır. 442

462 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Masal türünde ise değişik temaların işlendiği metinlerin seçildiğini belirtmek gerekir. Radloff tan çeviri Devlet Kuşu, Karatay la Aktay ın yanında Kartopu ve 7 Cüceler adı ile Pamuk Prenses ve Yedi Cüceler ve Andersen den Kırmızı Çakmak gibi yazarlara ve yapıtlara yer verilmiştir. Yavrutürk te zaman zaman halkbilimin ilgi sahasına giren unsurlardan özellikle atasözlerinden faydalanılır. Didaktik amaçlı tematik olarak sınıflanan atasözleri bu bağlamda çocuk okuyucular için ilgi çekici hale bürünür. Paralel bir şekilde yerli masallardan halk dilinden ibaresi ile takdim edilen- Keloğlan, Karagöz şiirleri gibi halk edebiyatının ürünleri de göze çarpar. Çocuk edebiyatının bir diğer türü olan piyesler de Yavrutürk sayfalarında yer bulmuştur. Mümtaz Zeki Taşkın ın yazdığı ve ünlü tango bestecisi Fehmi Ege nin bestelediği Müzikli Çocuk Oyunu Mavi Boncuk bunlara bir örnektir. Çocuklara bir şeyi öğretmenin/belletmenin en etkili olan yollarından birinin onlara bunu manzum bir biçimde aktarmak olduğunun bilincinde olan Yavrutürk, reklamları da bu şekilde sunmuştur. Bu metinlerin altında imza olmamakla beraber üslup olarak Rakım Çalapala nın kaleminden çıkmış olması muhtemel olan bu reklamlara iki örnek olarak Radyolin diş macunu ve Hohner mızıkalarının reklamlarından birer parça örnek verilebilir ki çocuk edebiyatı ve çocuklar için reklam ilişkisi konusunda da bir fikir verebilir. Büyük bir hazinedir bil ki insan yapısı Bu eşsiz hazinin de ağızdır kapısı Çok yaşamak istersen yavrum sözümü dinle Fırçala dişlerini her zaman Radyolin le Radyolin! Anladın mı? Sakın unutma bunu En iyi diş macunu: Radyolin diş macunu Hohner Mızıkaları Küçük çocuk biraz ağlar Derken başlar kahkahalar Çünkü geçer karşısına Hohner çalar cici baba Erkek çocuk yaramazdır Durup dinlemesi azdır Ona uslu dursun diye Hohner vermeli hediye Yorgun düşen iş adamı Ah bir bulsam der odamı Yorulduysa fazla eğer Dinlendirir onu Hohner Onikinci cildin19 İlk Kanun 1942 tarih ve 44. Sayısı ile yayın hayatından çekilen Yavrutürk çocuk dergiciliğine getirdiği bir çok yeniliklerin yanında özellikle değişik türlerdeki metinlerle çocuk edebiyatına yaptığı kayda değer katkı ile Cumhuriyet dönemi Türk çocuk dergiciliğinde farklı bir konuma sahiptir. 443

463 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 444

464 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il KONGRE SONUÇ BİLDİRİSİ II. Uluslararası Çocuk Edebiyatı Kongresi nin Değerli Katılımcıları, Birincisini Kasım 2008 tarihleri arasında gerçekleştirdiğimiz Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi nin ikincisi, 8 ayrı ülke ve 27 üniversiteden 95 bilim adamının, çocuk edebiyatı şâir ve yazarlarının, muhtelif çocuk dergilerinin editörlerinin ve farklı yayınevlerinin genel yayın yönetmenlerinin iştirakiyle, Qafqaz Üniversitesi'nde gerçekleştirilmektedir. Sempozyum, 11 Ekim 2012 Perşembe günü saat 11.00'de Qafqaz Üniversitesi'nin Konferans Salonu'ndaki açılış programıyla başlamıştır. İki gün boyunca farklı salon ve oturumlarda 95 civarında tebliğ sunulmuştur. Bu kapanış programıyla birlikte II. Uluslararası Çocuk Edebiyatı Sempozyumu'nun so-nuna yaklaşmış bulunuyoruz. Bu vesileyle teşvik, himaye ve teşrifleriyle kongremize şeref veren Azerbaycan Cumhuriyeti Eğitim Bakanlığı'na; Azerbaycan Yazıcılar Birliği ve Türkiye Ya-zarlar Birliği'ne; farklı coğrafyalardan birbirinden kıymetli bildirileriyle kongremize iştirak saygıdeğer bilim adamlarına; kıymetli yazar ve şâirlerimize; değerli sponsorlarımıza huzurla-rınızda teşekkür ediyoruz. Şüphesiz bir sempozyumun bilime katkısı olduğu kadar yeni dostlukların kurulması, mev-cut dostlukların devam ettirilmesi, müşterek projelerinin gerçekleştirilmesi gibi katkılarını da göz ardı etmemek lazımdır. Bu meyanda siz değerli katılımcılarımıza Qafqaz Üniversitesi ola-rak kapımızın her zaman açık olduğu ifade etmek isteriz. Kongremiz, katılımcılardan ve kongre heyetinden gelen teklifleri esas almak kaydı ve Ço-cuk Edebiyatı'nı gündemde tutmak maksadıyla aşağıdaki hususları benimsemiş bulunmaktadır: 1. Eski harfli çocuk dergilerinin ve kitaplarının Azerbaycan Türkçesi'nde neşredilmesine öncülük etmek; 2. Türkiye de yayınlanmış olan çocuk kitaplarının Türk dünyasının çocuklarına ulaştırılması adına, her yıl belli sayıda kitabın aktarma ve tercüme çalışmalarını başlatmak; 3. Türk Dünyası üniversitelerinin Eğitim Fakülteleri'nde Çocuk Edebiyatı Anabilim Dallarına yer vermek; 4. Türk dünyasının tamamını kapsayan Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Antolojisi hazırlamak; 5. Çocuk Edebiyatı kongrelerinin, -ev sahipliğini üstlenmeleri durumunda- Türk halklarından herhangi birisinde silsile şeklinde devam ettirilmesini gündeme getirmek; 6. Çocuk edebiyatında işlenen ortak değerleri tespit etmek; bunları değerlendirerek ortak bir bakış açısı belirlemek; 7. Türk dünyasının her bir ülkesinde alanının uzman eğitimci ve çocuk edebiyatı yazarlarından oluşan komisyonlarca, farklı yaş gruplarına yönelik çocuk kitapları, sözlükler ve kılavuzları hazırlamak; ailelerin ve velilerin çocuklarına neler okutabileceklerine dair kılavuzluk yapmak; 8. Özgün bir çocuk edebiyatının oluşturulmasında Türk edebiyatının tarihî ve klâsik metinlerinden özellikle yararlanmak; bu metinlerin çizgi film, sinema veya tiyatroya uyarlanmasına imkân hazırlamak; 9. Türk Dünyası Masal Atlası hazırlanması projesini desteklemek; bu atlasın bütün Türk Dünyası çocuklarına ulaştırılması, ortak masal yazma ve anlatma yarışmalarının düzenlenmesi vs. gibi farklı etkinliklerle projenin canlı tutulmasına katkıda bulunmak; 445

465 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» 10. Bütün bu çalışmaları hakkıyla yürütebilmek için millî hedeflere ve ortak insanlık ideallerine hizmet edecek bir Türk Dünyası Çocuk Edebiyatı Enstitüsü kurulması amacına yönelik çalışmalarda yer almak; 11. Türk dünyası olarak kültürel ilişkileri yoğunlaştırmak; öğrenci, öğretim elemanı alışverişini artıracak organizeler düzenlemek; Değerli katılımcılar; Yakın gelecekte yeni toplantılarda bir araya gelmek ümidiyle hepinize üniversitemiz ve Kongre Tertip Heyeti adına saygı ve şükranlarımızı sunuyoruz. Kongre Tertip Heyeti Adına Prof. Dr. Ömer OKUMUŞ 446

466 KONFRANS HAQQINDA XƏBƏR VƏ TƏƏSSÜRATLAR 447

467 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» oktyabr 2012-vi il tarixində Qafqaz Universitetində 2008-ci ildə keçirdiyi "Turk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı" adlı beynəlxalq konqresin ikincisi təşkil olunacaq. Bu konqres Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi, Çağ öyrətim işlətmələri Qafqaz Universiteti Azərbayan Yazıçılar birliyi, Türkiyə Yazarlar Birliyinin həmsədrliyi ilə təşkil olunmuşdur ci ildə təşkil olunmuş konqresdə 8 ayrı ölkədən 58 Universitetin elm adamları, uşaq ədəbiyyatı yazıçıları, şairləri, uşaq jurnallarının redaktorları, müxtəlif nəşriyyat evlərinin rəhbərləri iştirak etmişdilər. Konqres ərəfəsində uşaq ədəbiyyatı şair və yazıçıları bəzi məktəbləri ziyarət edərək şagirdlərlə görüşmüşlər. Eyni zamanda müxtəlif ölkələrdən gələn elm adamları yerli televiziya kanallarında çıxış edərək bu konqresin əhəmiyyətindən bəhs etmişlər. Konqresin materiallar kitabının birincisi dərc olunaraq konqresdən əvvəl iştirakçılara verilmişdir. Konqresdə 9 ayrı ölkələrin nümayəndələri - alimlər, şairlər, yazıçılar və uşaq jurnallarının redaktorları, eyni zamanda 27 Universitetdən elm adamları iştirak edəcəklər. Konqresin ikinci günü Bölmə iclaslarında müxtəlif elm adamlarının məqalələri, fikirləri dinləniləcək. Günün sonunda isə Yekun iclası keçiriləcək. Konqresin üçüncü günü Asiya ölkələrindən və Türkiyədən gələn elm adamlarına Bakı şəhəri gəzdiriləcək, tarixi məkanlarla tanışlıq olacaq. Bakü de Çocuk Edebiyatı Kongresi yapılıyor 11 Ekim Bakü de 2. Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi işine başladı. Kongreye Azerbaycan Eğitim Bakanı Prof. Dr. Misir Maradanov, Azerbaycan Yazarlar Birliği Başkanı yazar Anar, Türkiye Cumhuriyeti Bakü Büyükelçiliği kültür Attaşesi Seyit Ahmet Arslan, çeşitli ülkelerden akademisyenler, öğretim elemanları, uzmanlar katılmışlar. Kafkas Üniversitesi'nde yapılan kongrede Eğitim Bakanı Mısır Mardanov, Yazarlar Birliği Başkanı, yazar Anar, Türkiye Cumhuriyeti Bakü Büyükelçiliği kültür Attaşesi Seyit Ahmet Arslan, Kafkas Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Ahmet Sanic konuşma yapmışlar. Kongre 13 Ekim e kadar devam edecektir. Eldeniz ABBASLI html 448

468 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il 12 October, 2012, Türk xalqları uşaq ədəbiyyatı Sempozyumu Qafqaz Universitetində başladı Azərbaycanda verdiyi keyfiyyətli təhsillə tanınan Qafqaz Universiteti etdiyi beynəlxalq təşkilatlarla da adından söz etdirir. Universitet, bu gün başlayan 'Beynəlxalq Türk xalqları uşaq ədəbiyyatı Simpoziumu"na ev sahibliyi edir. Simpoziumun açılış nitqini söyləyən Qafqaz Universiteti Rektoru Prof. Dr. Ahmet Saniç, Abdullah Haqq Həmid Tarhan'ın'' Kim demiş ki uşaq kiçik bir şeydir. Bir uşaq bəlkə ən böyük şeydir'' sözünü xatırlatdı. Saniç, uşaqların yaşının və cisminin əksinə böyük olduqlarını söylədi. Rektor Saniç hər uşağın zəngin xəyal gücü sayəsində böyük olduğunu və bu xəyal gücü sayəsində bütün dünyanı ayaqları altına ala biləcəyini ifadə etdi. Saniç'' Gələcəyin təminatı olmalarından ötəri göz bəbəyimiz olmaları lazım olan uşaqlarımız haqqında nə qədər konuşulsa nə qədər yazılsa azdır'' dedi. MİLLİ TƏHSİL BAKANINDAN tərif dolu sözlər Simpoziuma qatılan Azərbaycan Milli Təhsil naziri Misir Merdanov, Qafqaz Universitetinin təhsilə olan verdikləri töhfələrinə görə hər cür tərifi layiq olduğunu söylədi. Merdanov universitetin quruluşu üzərindən qısa bir müddət keçməsinə baxmayaraq, ölkədə nümunə bir təşkilat halına gəldiyini bildirdi. Azərbaycan Milli Təhsil nazirinin, yalnız Qafqaz Universitetinin deyil Türk liselerinin dam quruluşu olan Çağ Öğretim'e bağlı olan bütün məktəblərin, ölkəsində nümunə təhsil müəssisələri olduqlarının vurğuladı. Misir Merdanov, təşkil edilən uşaq sempozyumunun çox əhəmiyyətli olduğunu dilə gətirdi. fəaliyyəti qatılan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Müəllif Anar da çıxışında, uşaqların təhsili məsələsinə toxunub. Anar,'' Bütün böyüklər uşaq oldular, bütün uşaqlar da bir gün gələcək böyüyəcəksiniz. Böyüklərin insani keyfiyyətləri uşaqlıqda oxuduqları kitablarla paraleldir.'' Dedi. Məşhur yazar uşaqların gələcəkdə necə bir fərd olmalarının da hal-hazırda oxuduqları kitablar haqqında olduğunu söylədi. Anar, şəxsin hansı meslekten olursa olsun kitabsız böyüməsi və ya böyüməsinin qeyri-mümkün olduğunu ifadə etdi. Açılış danışmasının ardından jurnalistlərə şərhdə olana Misir Merdanov, uşaq ədəbiyyatı mövzusunda müstəqilliyin ilk illərində çox böyük problemlər yaşadıqlarını, lakin bu prosesi müvəffəqiyyətlə tamamladığını bildirib. Nazir Merdanov, Azərbaycanın Kril elifbasından Latın əlifbasına keçdiyini də xatırladaraq, bu prosesin sancılı keçdiyini vurğuladı. Merdanov, məktəb kitabxanalarında həm də kitab satış nöqtələrində rahatlıqla uşaq kitablarının tapıla söylədi. Azeri nazir, Qafqaz Universitetində edilən simpoziumun da bu mövzuda ölkənin gəldiyi nöqtəni göstərdiyini ifadə etdi. Rektor Saniç də mətbuata verdiyi açıqlamada, simpoziumun Türk dünyasındakı uşaqlar arasında mədəni bağ meydana gəlməsinə zəmin olacağının vurğuladı. Proqramın sonunda Azərbaycanın tanınmış səs sənətçisi Ağadadaş Ağayev və uşaqlardan ibarət olan folklor qrupları səhnəyə çıxdı Bu il ikincisi təşkil edilən və iki gün davam edəcək simpoziumda; Azərbaycan, Türkiyə, Rusiya, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Dağıstan, Gürcüstan və Makedoniyadan 27 ayrı universitetdən alimlər, şairlər yazıçılar və uşaq qəzetlərinin redaktorları iştirak edir. 449

469 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Qafqazda Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı oktyabr tarixində Qafqaz Universitetində Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı adlı II beynəlxalq konqresin ikincisi təşkil olunacaq. Qafqaz Universitetindən SİA-ya verilən xəbərə görə, bu konqres Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi, Çağ Öyrətim İşlətmələri, Qafqaz Universiteti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Türkiyə Yazarlar Birliğinin həmsədrliyi ilə təşkil olunacaq. Konqresdə Azərbaycan, Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Dağıstan, Gürcüstan, Makedoniya kimi ölkələrin nümayəndələri - alimlər, şairlər, yazıçılar və uşaq jurnallarının redaktorları iştirak edəcəklər. Konqesin ilk günü açılış tədbirində universitetin rektoru Ahmet Saniç, təhsil naziri Misir Mərdanov, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Anar, Türkiyə Respublikasının Azərbaycandakı Səfirliyinin nümayəndəsi və qonaqlar çıxış edəcək. Daha sonra Türk Dili və Ədəbiyyatı Kafedrasının müdiri Prof.Ömer Okumuşun rəhbərliyi ilə Plenar iclas keçiriləcək. Plenar iclasda Prof. Dr. Qara Namazov, uşaq ədəbiyyatı yazıçısı Bestami Yazgan çıxış edəcək. Açılış tədbirindən sonra Konqres Bölmə iclasları ilə davam edəcək. Konqresin ikinci günü Bölmə iclaslarında müxtəlif elm adamlarının məqalələri, fikirləri dinləniləcək. Günün sonunda isə yekun iclası keçirilərək. Konqresin üçüncü günü Asiya ölkələrindən və Türkiyədən gələn elm adamları Bakı şəhəri ilə tanış olacaqlar. Könül Kamilqızı 9 Ekim ci Beynəlxalq Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi keçirilib oktyabr 2012-vi il tarixində Qafqaz Universitetində 2008-ci ildə keçirdiyi "Turk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı" adlı beynəlxalq konqresin ikincisi təşkil olunacaq. Bu konqres Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi, Çağ öyrətim işlətmələri Qafqaz Universiteti Azərbayan Yazıçılar birliyi, Türkiyə Yazarlar Birliyinin həmsədrliyi ilə təşkil olunmuşdur ci ildə təşkil olunmuş konqresdə 8 ayrı ölkədən 58 Universitetin elm adamları, uşaq ədəbiyyatı yazıçıları, şairləri, uşaq jurnallarının redaktorları, müxtəlif nəşriyyat evlərinin rəhbərləri iştirak etmişdilər. Konqres ərəfəsində uşaq ədəbiyyatı şair və yazıçıları bəzi məktəbləri ziyarət edərək şagirdlərlə görüşmüşlər. Eyni zamanda müxtəlif ölkələrdən gələn elm adamları yerli televiziya kanallarında çıxış edərək bu konqresin əhəmiyyətindən bəhs etmişlər. Konqresin materiallar kitabının birincisi dərc olunaraq konqresdən əvvəl iştirakçılara verilmişdir

470 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Bakıda II Beynəlxalq Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi başlayıb Qafqaz Universitetində II Beynəlxalq Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi öz işinə başlayıb. Gün.Az xəbər verir ki, ayın 13-ə kimi davam edəcək konqres, 2008-ci ildə keçirilən Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı adlı beynəlxalq konqresin davamıdır. Konqresdə çıxış edən, Qafqaz Universitetinin rektoru Ahmet Saniçbildirib ki, konqresdə 2008-ci ildə keçirilmiş konqresin nəticələri təhlil olunacaq, yeni hədəflər müəyyən ediləcək: Konqresin keçirilməsində məqsəd milli-mənəvi dəyərlər və millətlərin gələcəyi baxımından uşaqların təlimində və xarakterlərinin formalaşmasında uşaq ədəbiyyatının əvəzsiz roluna diqqəti yönəltməkdir. Əsas məqsədlərdən biri də türk xalqlarının çağdaş və klassik əsərlərini tanıtmaq, türk xalqları arasında bu günədək görülmüş işləri təbliğ və inkişaf etdirməkdir. Ahmet Sanıç müvafiq təşkilatları bu önəmli işə cəlb etməyə də çağırıb. Təhsil naziri Misir Mərdanov isə tədbirin əhəmiyyətindən danışıb. O, bu tədbirdə uşaq ədəbiyyatının inkişaf etdirilməsi üçün maraqlı diskussiyaların aparılacağına da ümid etdiyini deyib. Yazıçılar Birliyinin sədri Anar isə deyib ki, insanların gələcəkdə necə olması onların uşaqlıqda oxuduğu kitablardan da asılı olur. Onun sözlərinə görə, hansı sahədə çalışmasından asılı olmayaraq, hər bir insan kitab oxumalıdır. Təəssüf ki, Bakıda kitab mağazalarının sayı azalıb. Konqres çərçivəsində təşkil olunmuş sərgidə satışa çıxarılan kitablar onlara olan marağı artıracaq. Çünki kitaba maraq uşaq yaşlarından başlayır - Yazıçılar Birliyinin sədri əlavə edib. Qeyd edək ki, konqres üç gün davam edəcək. Konqresdə 9 ölkənin nümayəndələri alimlər, şairlər, yazıçılar və uşaq jurnallarının redaktorları, eyni zamanda 27 universitetin elm adamları iştirak edir. Konqresin ikinci günü bölmə iclaslarında müxtəlif elm adamlarının məqalələri, fikirləri dinləniləcək. Konqresin üçüncü günü isə Asiya ölkələrindən və Türkiyədən gələn elm adamları Bakı ilə tanış olacaqlar. Mirvari Kamilqızı 10 Ekim

471 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Qafqaz da türk xalqları uşaq ədəbiyyatının problemləri müzakirə olunur. Son illər Qafqaz Universitetində müxtəlif sahələrə aid, o cümlədən türk xalqlarının həyatı, tarixi, mədəniyyəti, mənəvi birliyi ilə bağlı xeyli yaddaqalan tədbirlər həyata keçirilir. Belə tədbirlərdən biri bu gün öz işinə başlayan (oktyabrın 11- dən 13-dək ) II Beynəlxalq Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresidir. Beynəlxalq tədbirdə 9 ölkənin (Azərbaycan, Türkiyə, Rusiya, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Dağıstan, Gürcüstan, Makedoniya) nümayəndələri - alimlər, şairlər, yazıçılar, uşaq qəzet və dərgilərinin redaktorları, eyni zamanda 27 universiteti təmsil edən elm adamları iştirak edəcəklər. Bu barədə qəzetimizə məlumat verən Qafqaz Universitetinin pedaqoji fakültəsinin elmi işlər üzrə dekan müavini, Təşkilat Komitəsinin üzvü Muharrem Kaplanın sözlərinə görə, konqresin açılış mərasimində Qafqaz Universitetinin rektoru, professor Ahmet Saniç, təhsil naziri Misir Mərdanov, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Anar, Türkiyə Respublikasının ölkəmizdəki səfirliyinin nümayəndəsi və digər qonaqların çıxışı gözlənilir. Daha sonra Türk dili və ədəbiyyatı kafedrasının müdiri, professor Ömer Okumuşun rəhbərliyi ilə plenar iclas keçiriləcək. Plenar iclasda professor Qara Namazov, uşaq şairi Bestami Yazgan məruzə edəcəklər. Firidun bəy Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanasının üzvü olan uşaqların çıxışı olacaq. Açılış tədbirindən sonra konqres bölmə iclasları ilə davam edəcək. Konqresin ikinci günü bölmə iclaslarında müxtəlif elm adamlarının məqalələri, fikirləri dinləniləcək. Günün sonunda isə yekun iclası keçirilərək. Məlumat üçün deyək ki, konqresdə yüzə yaxın məruzə dinləniləcək. Məruzəçilərin adları arasında qələm yoldaşımız- Zaman-Azərbaycan qəzetinin redaktor müavini, Tumurcuq qəzetinin redaktoru Səməd Məlikzadənin də adı var. O, Yeni nəslin yetişməsində Tumurcuq qəzetinin rolu mövzusunda məruzə edəcək. Konqresin üçüncü günü Asiya ölkələrindən və Türkiyədən gələn elm adamları Bakı şəhərinin tarixi məkanları ilə tanış olacaqlar. Qeyd edək ki, tədbirin təşkilatçıları Təhsil Nazirliyi, Qafqaz Universiteti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Türkiyə Yazarlar Birliyidir. Muharrem Kaplan bu konqresin əsas məqsədini isə bu sözlərlə xarakterizə etdi: Konqresin əsas məqsədi milli-mənəvi, dəyərlər və millətlərin gələcəyi baxımından həyatın bütün mərhələlərində böyük əhəmiyyət kəsb edən uşaqların təlimində və xarakterlərinin formalaşmasında əvəzsiz rol oynayan uşaq ədəbiyyatına diqqəti cəlb etməkdir. Həmçinin türk xalqlarının klassik və çağdaş əsərlərini tanıtmaq, türk xalqları arasında bu günə qədər görülmüş işlərin təbliğinə, inkişafına, ortaq bir müstəviyə daşınmasına nail olmaq, bu sahədə müştərək cəhətləri müəyyənləşdirmək, yazılmış yeni əsərlər və onların müəlliflərinin tanıdılmasına səy göstərmək, yazıçı və şairləri türk toplumlarının ortaq dəyərlərini əks etdirən əsərlər qələmə almağa təşviq etməkdir. Qeyd edək ki, I Beynəlxalq Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 2008-ci ilin noyabr ayında Bakıda keçirilib. Qvami Məhəbbətoğlu 11 Oktyabr 2012-ci il 452

472 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Uşaqlarına dəyər verən xalqın sabahı daha işıqlı olur Bu həftənin cümə axşamı Qafqaz Universitetində II Beynəlxalq Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi öz işinə başladı. Tədbirin açılış mərasimində çıxış edən Qafqaz Universitetinin rektoru professor Ahmet Saniç bildirdi ki, 8 ölkənin nümayəndələrinin - alimlər, şairlər, yazıçılar və uşaq jurnallarının redaktorları, eyni zamanda 27 universitetin elm adamlarının iştirak etdikləri bu tədbirdə 2008-ci ildə keçirilmiş konqresin nəticələri təhlil olunmaqla yanaşı, yeni hədəflər də müəyyən ediləcək: Konqresin keçirilməsində məqsəd millimənəvi dəyərlər və millətlərin gələcəyi baxımından uşaqların təlimində və xarakterlərinin formalaşmasında uşaq ədəbiyyatının əvəzsiz roluna diqqəti yönəltməkdir. Əsas məqsədlərdən biri də türk xalqlarının uşaqlara aid əsərlərini tanıtmaq, türk xalqları arasında bu günədək görülmüş işləri təbliğ və inkişaf etdirməkdir. Uşaq ədəbiyyatının özəlliklərindən söz açan rektor qonaqlara rəhbərlik etdiyi təhsil ocağı barədə də ətraflı məlumat verdi. Həmçinin qeyd etdi ki, Qafqaz xeyli vaxtdır ki, bu cür beynəlxalq tədbirlərə də ev sahibliyi edir. Təhsil naziri Misir Mərdanov isə, əvvəlcə, tədbir iştirakçılarını ölkə başçısı İlham Əliyevin adından salamladı. Daha sonra II Beynəlxalq Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresinin əhəmiyyətindən danışan nazir belə tədbirləri çox dəyərləndirdiyini və ənənəvi keçirilməsinin arzusunda olduğunu bildirdi. Nazir təhsil sistemimizdə xüsusi yeri olan Çağ ın təhsil ocaqlarının fəaliyyətinin bir örnək olduğunu da tədbir iştirakçılarının diqqətinə çatdırdı. Yazıçılar Birliyinin sədri Anar çıxışına bu sözlərlə başladı: Bütün böyüklər nə vaxtsa uşaq olublar və bütün çocuqlar da böyük olacaqlar. Onların sabah Vətən, millət üçün dəyərli olmaları hansı kitabları mütaliə etmələrindən çox asılıdır. Hansı sahədə çalışmasından asılı olmayaraq, hər bir insan kitab oxumalıdır. Onun sözlərinə görə, ölkəmizdə, belə demək olarsa, bir müddət kitabsız nəsil formalaşdı. Bu da kiril əlifbasından latın qrafikasına keçidlə əlaqədar baş verdi. Çünki o zaman dərsliklər istisna olmaqla, demək olar ki, mütaliə üçün bədii ədəbiyyat yox idi: Ölkə başçısı Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında sərəncam verməklə bu problemi həll etdi. Təəssüf ki, Bakıda kitab mağazalarının sayı azalıb, - sözləri ilə çıxışını davam etdirən Anar konqres çərçivəsində təşkil olunmuş sərgidə satışa çıxarılan kitabların bu bilik mənbəyinə olan marağı artıracağını vurğuladı. Türkiyənin ölkəmizdəki səfirliyinin mədəniyyət müşaviri Seyid Ahmet Arslan öz çıxışında uşaqları bizləri gələcəyə daşıyan dəyərli varlıq kimi səciyyələndirməklə yanaşı, qeyd etdi ki, uşaqlara kitabların sevdirilməsində valideynlər də çalışmalıdırlar: Özümüz də onların yanında bədii kitablar oxumalıyıq. Uşaqlarımızı daha dünyagörüşlü, milli-mənəvi dəyərlərimizin qoruyucuları kimi böyütməliyik. Onlar daim ürəklərində türk xalqlarına sevgi hissi yaşatmalıdırlar. Bax, o zaman bizim mənəvi birliyimiz güclü olacaq. Unutmayın ki, çocuqların mənəvi dünyasının formalaşmasında bədii ədəbiyyat önəmli rol oynayır. Qeyd edək ki, dünən beynəlxalq konfrans bölmələr üzrə öz işini davam etdirib. Bu konqresin səpdiyi toxumlar öz bəhrəsini verəcək Konqresə təşrif buyurmuş yazarlarla da həmsöhbət olmağa çalışdıq. Türkiyənin uşaq ədəbiyyatının tanınmış yazarı Bəstami Yazqan bu tədbirlə bağlı verdiyimiz suala Azərbaycana aid düşüncələri ilə başladı: Bu, mənim qardaş ölkəyə ilk gəlişimdir. Gəlişimə səbəb də elə bu konqres oldu. Azərbaycan lap uşaqlıqdan mənim ürəyimdə bir gülüstan kimi yaşayır. Azərbaycanla bağlı şeirlərim də var. Şükürlər olsun ki, Bakı çox gözəldir, bu yurdun insanları 453

473 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» şeiri, sənəti çox sevərlər. Daha sonra o dedi: Mən müəlliməm. Ömrümün 34 ilini sanki gül bağçasında keçirmişəm. Özümü xoşbəxt saymışam. Gül balalarla bağlı indiyədək altmışdan çox kitabın müəllifiyəm. Əsərlərim müxtəlif dillərə tərcümə olunub. Soruşa bilərsiniz, niyə uşaqlar üçün çox yazıram? Dünya yorulmadan Günəşin başına dolanır. Niyə? Əlbəttə, sevgidən, onun gözəlliyinə görə... Uşaqlar da çox gözəldirlər. O ki, qaldı konkret sualınıza... II Beynəlxalq Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresinin keçirilməsi çox əhəmiyyətlidir. Bu tədbir türk xalqlarının sabahını quracaq balalarımıza sevgidən irəli gəlir. Uşaqlarına dəyər verən xalqın sabahı daha işıqlı olur. İnanıram ki, bu konqresin səpdiyi toxumlar öz bəhrəsini verəcək. Ümid edirəm ki, qarşıdakı illərdə türk xalqları uşaq ədəbiyyatının antologiyası hazırlanacaq, bu cür tədbirlərin sayı çoxalacaq. Dili bir, könlü bir, imanı bir... Türkiyənin Abant İzzet Baysal Universitetinin doktoru Zəki Gürel dedi ki, uşaqlar gələcəyimizdir: Bu mənada gələcəyimiz üçün daha faydalı işlər görməliyik. Təbii ki, bu konqres də elə bu sahədə görülən işlərdəndir. Lakin əsas məsələ odur ki, alınan qərarlar kağız üzərində qalmalı deyil. Məsələn, hələ 1996-cu ildə Bakıda Elmlər Akademiyasında türk yazarları ilə bağlı bir tədbir keçirildi. Orada gündəmdə olan məsələlərdən biri türk xalqları uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı idi. Tədbirin sonunda Türk Uşaq Ədəbiyyatı İnstitutunun təşkili ilə bağlı qərar qəbul olundu. Lakin o vaxtdan illər keçməsinə baxmayaraq, bununla bağlı bir iş görülmədi. Yəni demək istəyirəm ki, keçirilən tədbirlər öz bəhrəsini verməlidir. Güman edirəm ki, bu konqresdə bu kimi məsələlər də diqqət mərkəzində olacaq. Bəli, bu gün türk uşaq ədəbiyyatı inkişafdadır. Məqsədimiz türk dünyasının uşaqlarını birbirinə daha da yaxınlaşdırmaq, qardaş etməkdir. Dili bir, könlü bir, imanı bir mükəmməl Türk dünyası qurmaq üçün işə uşaqların mənəvi dünyasından başlamaq lazımdır. Niyə belə bir türk dünyasına ehtiyac var? - Bütün türk dünyasında əmin-amanlığın olması üçün. Başqa sözlə desək, türk dünyasında əmin-amanlığın güclənməsi qloballaşan dünyada əmin-amanlığın güclənməsi deməkdir. Belə bir nəslin yetişməsində isə uşaq ədəbiyyatının, şübhəsiz ki, öz xüsusi yeri var. Uşaq ədəbiyyatı anlamı geniş məfhumdur Filologiya elmləri doktoru, professor Zahid Xəlilin (Azərbaycan) fikrincə, türk uşaq ədəbiyyatının formalaşmasında belə tədbirlər olduqca önəmlidir. Belə tədbirlərdə türk yazarları bir araya gəlir, fikir mübadiləsi aparır. Onun sözlərinə görə, bu gün Türkiyə uşaq ədəbiyyatı analoqu olmayan inkişafdadır: Bu inkişafda yazarlarla bərabər, nəşriyyatların də əməyi böyükdür. Belə ki, onlar eyni kitabda müxtəlif yazarları bir araya gətirməklə uşaqları cəlb edə biləcək kitablar ortaya qoyurlar. Bir də onlarda uşaq ədəbiyyatı daha sistemli şəkildə təqdim olunur. Unutmayaq ki, uşaq ədəbiyyatı anlamı geniş məfhumdur. Yəni uşaq dedikdə 17 yaşa qədər olanlar nəzərdə tutulur. Bizdə isə belə hallar nəzərə alınmır. Bu mənada bir-birimizdən öyrənməyimiz vacibdir. O həmçinin bu sahədə ölkəmizdə təbliğatın da zəif olduğunu vurğuladı. Zahid müəllim son illər ölkəmizdə uşaq ədəbiyyatı ilə məşğul olanların sayının kəskin azaldığını da dedi. O daha bir fikirini də bidirdi: Elçinin ( Dünyadan qatarlar gedir, Gümüşü, narıncı məxməri ), Əkrəm Əylislinin ( Mənim nəğməkar bibim ) elə əsərləri var ki, onlardan da bu gün bu sahədə istifadə etmək olar. Doğrudur, onlar uşaqlar üçün yazılmayıb. Amma onların əsərlərində əhvalatlar o qədər maraqlı dillə verilir ki, həmin povest və hekayələr yeniyetmələrin sevimli nümunələrinə çevrilə bilər. Mənəvi dəyərlərimizi sabaha daşımaq istəyirksə

474 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Qırğızıstandakı Uluslararası Atatürk Alato Universitetinin türk kafedrasının müəllimi, dr. Mustafa Ocakbeğinin fikrincə, türk dünyasının mənəvi dəyərlərini uşaqlara aşılamaq günümüzün aktual məsələlərindəndir: Bu məsələdə, zənnimcə, əsas rolu türk uşaq ədəbiyyatı oynayır. Odur ki, biz mənəvi dəyərlərimizi sabaha daşımaq istəyiriksə, uşaq ədəbiyyatına ciddi fikir verməliyik. Bu sahədə yetərli olmasa da, artıq bir oyanış var. Təbii ki, bu oyanışda Qafqaz da keçirilən bu tədbirlərin də öz payı var. Gürcüstanda fəaliyyət göstərən Ukrayna-Gürcüstan Beynəlxalq Universitetinin prorektoru, prof. Mahmud Hacıxəlilov dedi ki, bütün türk dünyasının mənəvi dəyərlərini özündə əkst etdirən Türk Uşaq Ədəbiyyatı adı altında kitabların nəşr olunması artıq günün tələbidir. Bunu yetişməkdə olan nəslin sabahı tələb edir. Onun sözlərinə görə, son illər bu sahədə yazanların da sayı azalıb. Elə Gürcüstanı - Borçalını götürək, 200-dən çox yazarımız var, amma onların heç on faizi uşaq ədəbiyyatı ilə məşğul olmur. Əlişir Nəvai adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun doktoru Rahmatullah Barakayevin (Özbəkistan) sözlərinə görə, uşaq ədəbiyyatı uşaqlara dünyanı necə göstərəcəyimiz haqda deyil, onların dünyanı necə görmələrini özündə ehtiva etməlidir. Amma bəzən uşaq düşüncələrinə böyük fikirlər pərçim olunur. Bu isə yanlışdır: Mənə elə gəlir ki, hazırda uşaq ədəbiyyatımızın sanki fəlsəfəsi çatışmır. Bəlkə, elə bu səbəbdən öz mənəvi dəyərlərimizi uşaqlara çatdırmaqda çətinlik çəkirik. Qvami Məhəbbətoğlu 13 Oktyabr 2012-ci il Bakıda türk dünyası ölkələrinin uşaq ədəbiyyatı problemi müzakirə olunacaq. Oktyabrın də Bakıda Qafqaz Universitetində Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı adlı beynəlxalq konqres keçiriləcək. Bu barədə İnterfaks -Azərbaycan agentliyinə universitetdən bildirilib. Konqresin əsas məqsədi uşaq ədəbiyyatına diqqət çəkmək, türk dünyası xalqları ədəbiyyatının təbliği, 2008-ci ildə keçirilmiş konqresin nəticələrini təhlil edərək yeni vəzifə və hədəflər müəyyənləşdirməkdir. Konqresin işində Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Dağıstan, Gürcüstan və Makedoniydan olan alimlər, yazıçı və şairlər, uşaq jurnallarının redaktorları iştirak edəcəklər. Konqres çərçivəsində bir sıra elm xadimlərinin məruzələri dinləniləcək, gələn qonaqlar Bakı şəhərini gəzəcək, tarixi məkanlarla tanışlıq olacaq 2008-ci ildə təşkil olunmuş birinci konqresdə 8 ayrı ölkədən 58 Universitetin elm adamları, uşaq ədəbiyyatı yazıçıları, şairləri, uşaq jurnallarının redaktorları, müxtəlif nəşriyyat evlərinin rəhbərləri iştirak edib. 12 Ekim

475 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» TÜRK HALKLARI ÇOCUK EDEBİYATI SEMPOZYUMU KAFKAS ÜNİVERSİTESİ'NDE BAŞLADI BAKÜ (CİHAN)- Azerbaycan'da verdiği kaliteli eğitimle tanınan Kafkas Üniversitesi yaptığı uluslar arası organizasyonlarla da adından söz ettiriyor. Üniversite, bugün başlayan 'Uluslar arası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Sempozyumu 'na ev sahipliği yapıyor. Sempozyumun açılış konuşmasını yapan Kafkas Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Ahmet Saniç, Abdullah Hak Hamit Tarhan'ın ''Kim demiş ki çocuk küçük bir şeydir. Bir çocuk belki en büyük şeydir''sözünü hatırlattı. Saniç, çocukların yaşının ve cisminin aksine büyük olduklarını söyledi. Rektör Saniç her çocuğun zengin hayal gücü sayesinde büyük olduğunu ve bu hayal gücü sayesinde bütün dünyayı ayakları altına alabileceğini ifade etti. Saniç ''Geleceğin teminatı olmalarından dolayı göz bebeğimiz olmaları gereken çocuklarımız hakkında ne kadar konuşulsa ne kadar yazılsa azdır''dedi. MİLLİ EĞİTİM BAKANINDAN ÖVGÜ DOLU SÖZLER Sempozyuma katılan Azerbaycan Milli Eğitim Bakanı Mısır Merdanov, Kafkas Üniversitesi'nin eğitime olan katkılarından dolayı her türlü övgüyü hak ettiğini söyledi. Merdanov üniversitenin kuruluşu üzerinden kısa bir süre geçmesine rağmen, ülkede örnek bir kurum haline geldiğini aktardı. Azerbaycan Milli Eğitim Bakan, sadece Kafkas Üniversitesi'nin değil Türk liselerinin çatı kuruluşu olan Çağ Öğretim'e bağlı olan bütün okulların, ülkesinde örnek eğitim kurumları olduklarının altını çizdi. Mısır Merdanov, düzenlenen çocuk sempozyumunun çok önemli olduğunu dile getirdi. Etkinliğe katılan Azerbaycan Yazarlar Birliği Başkanı Yazar Anar da konuşmasında, çocukların eğitimi konusuna değindi. Anar, ''Bütün büyükler çocuk oldular, bütün çocuklar da bir gün gelecek büyüyecekler. Büyüklerin insani kaliteleri çocuklukta okudukları kitaplarla paraleldir.' 'dedi. Ünlü yazar çocukların gelecekte nasıl bir birey olmalarının da günümüzde okudukları kitaplarla ilgili olduğunu söyledi. Anar, şahsın hangi meslekten olursa olsun kitapsız büyümesi veya yetişmesinin imkansız olduğunu ifade etti. Açılış konuşmasının ardından gazetecilere açıklamada bulunana Mısır Merdanov, çocuk edebiyatı konusunda bağımsızlığın ilk yıllarında çok büyük problemler yaşadıklarını, fakat bu süreci başarıyla tamamladıklarını aktardı. Bakan Merdanov, Azerbaycan'ın Kril alfabesinden Latin alfabesine geçtiğini de hatırlatarak, bu sürecin sancılı geçtiğinin altını çizdi. Merdanov, okul kütüphanelerinde hem de kitap satış noktalarında rahatlıkla çocuk kitaplarının bulunabildiğini söyledi. Azeri Bakan, Kafkas Üniversitesi'nde yapılan sempozyumun da bu konuda ülkenin geldiği noktayı gösterdiğini ifade etti. Rektör Saniç de basına yaptığı açıklamada, sempozyumun Türk dünyasındaki çocuklar arasında kültürel bağ oluşmasına zemin olacağının altını çizdi. Programın sonunda Azerbaycan'ın tanınmış ses sanatçısı Ağadadaş Ağayev ve çocuklardan oluşan folklor grupları sahne aldı Bu yıl ikincisi düzenlenen ve iki gün sürecek sempozyuma ; Azerbaycan, Türkiye, Rusya, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Dağıstan, Gürcistan ve Makedonya'dan 27 ayrı üniversiteden akademisyenler, şairler yazarlar ve çocuk gazetelerinin editörleri katılıyor. CİHAN 11 Ekim

476 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il II. Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi Azerbaycan Kafkas Üniversitesi tarafından düzenlenen II. Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi Ekim 2012 tarihlerinde Bakü'de yapıldı. Kongreye 8 ülke ve 27 üniversiteden 75 civarında ilim adamı, yazar ve yayıncı katıldı. Kongrenin "Onur Konuğu" yazarımız Bestami Yazgan'dı. Protokol konuşmalarından sonra yazarlar adına konuşma yapan Yazgan, "Azerbaycan'da ve çocuklarla ilgili bir toplantıda bulunmaktan çok mutluyum. Üniversite tarafından Yağmur Kuşları ve Doğum Günün Kutlu Olsun; Bereket yayınları tarafından da Hazinenin Şifresi isimli eserlerimin Azeri Türkçesinde basılmasına çok sevindim. Ayrıca Türk dünyasının çocuk edebiyatçılarıyla tanışmak sanatımı zenginleştirdi." dedi. Yazarımız 11 Ekim 2012 Perşembe günü 09.10'da İçtimai TV'nin misafiri oldu. 12 Ekim 2012 Cuma günü ise Kaskas İlköğretim Okulunda Azerbaycanlı çocuklarla sohbet edip kitaplarını imzaladı. Kongrede Elif Konar Özkan, Ümit Yaşar Özkan ve Hasan Ahmet Gökçe, Yazgan'ın şiir ve masallarıyla ilgili bildiri sundular. Yazgan'ın kitapları kongreye katılan misafirlere hediye edildi. Kongrenin sonuç bildirisi de Yazgan tarafından okundu. 30 Ekim Bakıda II Beynəlxalq türk xalqları uşaq ədəbiyyatı konqresi başa çatmışdır. Bakı, 13 oktyabr (AzərTAc). Qafqaz Universitetində keçirilən II Beynəlxalq türk xalqları uşaq ədəbiyyatı konqresi oktyabrın 13-də başa çatmışdır. Üç gün davam edən tədbirin əsas məqsədi milli mənəvi dəyərlər və xalqların gələcəyi baxımından həyatın bütün mərhələlərində böyük əhəmiyyət kəsb edən uşaqların təlimində və xarakterlərinin formalaşmasında əvəzsiz rol oynayan uşaq ədəbiyyatına diqqəti cəlb etmək, bu sahədə müştərək cəhətləri araşdırmaq, eyni zamanda 2008-ci ildə keçirilmiş müvafiq konqresin nəticələrini təhlil edərək qarşıda duran yeni vəzifələri müəyyənləşdirməkdən ibarət olmuşdur. AzərTAc xəbər verir ki, Azərbaycan, Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Gürcüstan və digər ölkələrdən olan alimlərin, yazıçıların, təhsil işçilərinin, mütəxəssislərin iştirak etdikləri konqresdə müxtəlif mövzularda məruzələr dinlənilmiş, geniş müzakirələr aparılmışdır. Konqres Təhsil Nazirliyi, Çağ Öyrətim İşlətmələri Şirkəti, Qafqaz Universiteti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Türkiyə Yazarlar Birliyi tərəfindən təşkil edilmişdir

477 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Qafqaz Universitetində II Beynəlxalq Türk xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi işə başlayıb Trend-in məlumatına görə, tədbirdə çıxış edən Qafqaz Universitetinin rektoru Ahmet Saniç deyib ki, ilk belə konqres 2008-ci ildə keçirilib. Bu konqresdə 2008-ci ildə keçirilmiş konqresin nəticələri təhlil edilərək yeni hədəflər müəyyən ediləcək. Konqresdə 9 ölkədən nümayəndələr - alimlər, şairlər, yazıçılar və uşaq jurnallarının redaktorları, eyni zamanda, 27 universitetin elm adamları iştirak edirlər. Ahmet Saniç bildirib ki, konqresin keçirilməsində məqsəd milli-mənəvi dəyərlər və millətlərin gələcəyi baxımından uşaqların təlimində və xarakterlərinin formalaşmasında uşaq ədəbiyyatının əvəzsiz roluna diqqəti yönəltməkdir. Onun sözlərinə görə, əsas məqsədlərdən biri də türkdilli xalqların çağdaş və klassik əsərlərini tanıtmaq, türkdilli xalqlar arasında bu günədək görülmüş işləri təbliğ və inkişaf etdirməkdir. Ahmet Saniç, eyni zamanda, müvafiq təşkilatları bu önəmli işə cəlb olunmağa çağırıb. Azərbaycanın təhsil naziri Misir Mərdanov isə tədbirin əhəmiyyətindən danışıb. O, bu tədbirdə uşaq ədəbiyyatının inkişaf etdirilməsi üçün maraqlı diskussiyaların aparılacağına ümid etdiyini də deyib. Yazıçılar Birliyinin sədri Anar isə deyib ki, insanların gələcəkdə necə olması onların uşaqlıqda oxuduğu kitablardan da asılı olur. Onun sözlərinə görə, hansı sahədə çalışmasından asılı olmayaraq, hər bir insan kitab oxumalıdır. "Ancaq təəssüf ki, Bakıda kitab mağazalarının sayı azalıb. Konqres çərçivəsində təşkil olunmuş sərgidə satışa çıxarılan kitablar kitablara olan marağı artıracaq. Çünki kitaba maraq uşaq yaşlarından başlayır", - Yazıçılar Birliyinin sədri əlavə edib. Qeyd edək ki, konqres üç gün davam edəcək. Konqresin ikinci günü bölmə iclaslarında müxtəlif elm adamlarının məqalələri, fikirləri dinləniləcək. Konqresin üçüncü günü isə Asiya ölkələrindən və Türkiyədən gələn elm adamları Bakı ilə yaxından tanış olacaqlar. Milli.Az 11 Oktyabr

478 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il BAKIDA II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ KEÇİRİLİR Oktyabrın 11-də Qafqaz Universitetində II Beynəlxalq türk xalqları uşaq ədəbiyyatı konqresi başlamışdır. Əvvəlcə Azərbaycanın və Türkiyənin dövlət himnləri səsləndirilmişdir. Milli Məclisin deputatlarının, Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Gürcüstan və digər ölkələrdən alimlərin, yazıçıların, təhsil işçilərinin, mütəxəssislərin iştirak etdikləri konqresin açılış mərasimində Qafqaz Universitetinin rektoru, professor Əhməd Saniç ulu öndər Heydər Əliyevin elm və təhsilə daim böyük diqqət və qayğı göstərdiyini xatırlatmış, müdrik şəxsiyyətin ideyalarının Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən uğurla həyata keçirildiyini bildirmişdir. Professor Ə.Saniç konqres və onun məqsədi barədə məlumat vermişdir. Qeyd edilmişdir ki, konqres Təhsil Nazirliyi, Çağ Öyrətim İşlətmələri Şirkəti, Qafqaz Universiteti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Türkiyə Yazarlar Birliyi tərəfindən təşkil olunmuşdur. Tədbirin əsas məqsədi milli-mənəvi dəyərlər və millətlərin gələcəyi baxımından həyatın bütün mərhələlərində böyük əhəmiyyət kəsb edən uşaqların təlimində və xarakterlərinin formalaşmasında əvəzsiz rol oynayan uşaq ədəbiyyatına diqqəti cəlb etmək, bu sahədə müştərək cəhətləri araşdırmaq, eyni zamanda, 2008-ci ildə keçirilmiş müvafiq konqresin nəticələrini təhlil edərək qarşıda duran vəzifələri müəyyənləşdirməkdən ibarətdir. Təhsil naziri Misir Mərdanov ümummilli lider Heydər Əliyevin təhsilin inkişafına xüsusi önəm verdiyini, dahi rəhbərin siyasətinin Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən əzmlə davam etdirildiyini vurğulamışdır. Çağ Öyrətim İşlətmələri Şirkətinin təhsil müəssisələri, o cümlədən Qafqaz Universiteti barədə müsbət fikirlərini qeyd edən nazir, eyni zamanda, konqresin əhəmiyyətindən bəhs etmiş, təşkilatçılara təşəkkürünü bildirmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, Xalq Yazıçısı Anar Prezident İlham Əliyevin ədəbiyyata və mədəniyyətə göstərdiyi böyük diqqət və qayğıdan danışmışdır. Xalq Yazıçısı uşaq ədəbiyyatının yetişməkdə olan nəslin inkişafında mühüm rolunu xatırlatmışdır. Türkiyənin ölkəmizdəki səfirliyinin mədəniyyət və təbliğ üzrə müşaviri Seyid Əhməd Arslan və digər çıxış edənlər də konqresin iştirakçılarına uğurlar arzulamışlar. Tədbirin qızıl sponsorları- Azərbaycan Amerika Alyansı və Azərsun Holdinq şirkətinə, gümüş sponsorları- Türk Əməkdaşlıq və İnkişaf İdarəsinə (TİKA), Ulduz şokolad fabrikinə və Bakcell ə xatirə plaketləri təqdim olunmuşdur. Sonra bölmə iclaslarında məruzələr dinlənilmiş, müzakirələr aparılmışdır. Konqres oktyabrın 13-də başa çatacaqdır. AzərTAc. Bakı &ltid=21:41:33&ndid= &nid=7 459

479 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Uşaq Ədəbiyyatı Konqresinə təhsil naziri də qatıldı. İkinci Beynəlxalq Türk xalqları Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi işə başlayıb. Modern.az-ın xəbərinə görə, Qafqaz Universitetində baş tutan Konqresdə təhsil naziri Misir Mərdanov çıxış edərək Konqresin Qafqaz Universitetində keçirilməsi ilə bağlı fikirlər səsləndirdi. O bildirdi ki, Qafqaz Universiteti Azərbaycanın müstəqilliyi ilə yaşıddır. Universitet təhsil sistemində öz sözünü deyib: Çağ öyrətim şirkətinə təşəkkür edirik ki, Azərbaycana gəldilər və bu cür məktəblər yaratdılar. Qafqaz Universitetinin keçmiş yaradıcıları da burda iştirak edir. Bu baxımdan bu bizim üçün ibrətdir ki, onları, burada əməyi olanları unutmayaq. Daha sonra nazir bildirib ki, belə konfranslar Azərbaycanda tez-tez keçirilsin və biz də orda iştirak edərək öz töhfələrimizi verək. Yazıçılar Birliyinin sədri, yazıçı Anar Rzayevdə bu gün ölkəmizdə kitab satışının azalmasına diqqət çəkdi. Onun sözlərinə görə, bütün böyüklər nə vaxtsa kiçik olublar: Uşaqların gələcəkdə necə insan olmaları onların oxuduğu kitablardan asılı olacaq. Təəssüflər olsun ki, Azərbaycanda bir müddət kitabsız nəsil yetişdirdik. Bu da kiril əlifbasından latın əlifbasına keçid zamanında oldu. Bundan başqa, Birlik sədri onu da bildirdi ki, Azərbaycanda kitab satışı azalıb. Bu bizim yaralı yerimizdir. Gənc nəsil daha çox internet vasitəsilə kitabları yükləyib oxuyurlar. Biz yaşlı nəsil üçünsə bu bir qədər çətindir. Bütün bunlara baxmayaraq, hansı vasitə ilə olursa-olsun kitablara maraq olmalıdır. Anar Kəlbiyev

480 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Bakıda II Beynəlxalq türk xalqları uşaq ədəbiyyatı konqresi keçirilir. Dünən Qafqaz Universitetində Türk Xalqları Uşaq Ədəbiyyatı adlı ikinci beynəlxalq konqres öz işinə başlayıb. Təhsil Nazirliyi, Çağ Öyrətim İşlətmələri Qafqaz Universiteti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Türkiyə Yazarlar Birliğinin həmsədrliyi ilə təşkil olunan konqres oktyabrın 13-dək davam edəcək. Tədbirin açılış mərasimində çıxış edən təhsil naziri Misir Mərdanov bu cür tədbirlərin teztez keçirilməsinin vacib olduğunu vurğulayıb: «Qafqaz Universiteti Azərbaycanın müstəqilliyi ilə yaşıddır. Bu universitet artıq Azərbaycanın təhsil sistemində öz sözünü deyib. Çağ öyrətim şirkətinə təşəkkür edirik ki, Azərbaycana gəldilər və bu cür məktəblər yaratdılar. Yazıçılar Birliyinin sədri, yazıçı Anar Rzayevdə bu gün ölkəmizdə kitab satışının azalmasına diqqət çəkib: «Bu bizim yaralı yerimizdir. Gənc nəsil daha çox internet vasitəsilə kitabları yükləyib oxuyurlar. Biz yaşlı nəsil üçünsə bu bir qədər çətindir. Bütün bunlara baxmayaraq, hansı vasitə ilə olursa-olsun kitablara maraq olmalıdır. şaqların gələcəkdə necə insan olmaları onların oxuduğu kitablardan asılı olacaq. Təəssüflər olsun ki, Azərbaycanda bir müddət kitabsız nəsil yetişdirdik. Bu da kiril əlifbasından latın əlifbasına keçid zamanında Konqresin ikinci günü Bölmə iclaslarında müxtəlif elm adamlarının məqalələri, fikirləri dinləniləcək. Günün sonunda isə yekun iclas keçiriləcək. Konqresin üçüncü günü isə Asiya ölkələrindən və Türkiyədən gələn elm adamlarına Bakı şəhəri gəzdiriləcək, tarixi məkanlarla tanışlıq olacaq. Qeyd edək ki, 2008-ci ildə təşkil olunmuş I konqresdə 8 ayrı ölkədən 58 Universitetin elm adamları, uşaq ədəbiyyatı yazıçıları, şairləri, uşaq jurnallarının redaktorları, müxtəlif nəşriyyat evlərinin rəhbərləri iştirak ediblər. Konqres ərəfəsində uşaq ədəbiyyatı şair və yazıçıları bəzi məktəbləri ziyarət edərək şagirdlərlə görüşüblər. Xalid BOLU BAKÜ DEN SES VERDİ II. Beynelxalq Türk Xalqları Uşaq Edebiyatı Konqresi (II. Uluslar arası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresi), Ekim 2012 tarihinde Azerbaycan ın başkenti Bakü de düzenlendi. Bu kongreye, Abant İzzet baysal Üniversitesi öğretim üyelerinden Yrd. Doç. Dr. Nazlı Rânâ Gürel ve Yrd. Doç. Dr. Zeki Gürel de birer bildiriyle katıldılar. Bakü de eğitim ve öğretimine devam eden QAFQAZ UNİVERSİTETİ nin Azerbaycan Cumhuriyeti Eğitim Bakanlığı, Türkiye Yazarlar Birliği ve Azerbaycan Yazarlar Birliği ile birlikte düzenlendiği uluslar arası bu kongreye; 8 ülkeden 95 bilim adamı, şair, yazar ve yayıncı katılmıştır html 461

481 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Erdem Yayınları Bakü deydi Ekim 2012 tarihinde Qafqaz (Kafkas) Üniversitesinde, ilki 2008 yılında düzenlenen Türk Halkları Uşaq (Çocuk) Edebiyatı adlı uluslararası kongrenin ikincisi yapıldı. Beynelhalk Uşak Edebiyatı Kongresinin sonuç bildirisinde belirtildiği gibi bu kongrelerin amaçları: milli, manevi, medeni değerler ve milletlerin geleceği bakımından hayatın bütün merhalelerinde büyük ehemmiyeti olan çocukların eğitiminde ve karakterlerinin oluşmasında rol oynayan Uşak (Çocuk) Edebiyatına dikkat çekmek; mevzu ile alakadar Türk halklarının klasik ve çağdaş eserlerini tanıtmak; Türk halkları arasında bugüne kadar yapılmış olan çalışmaların tebliğine, inkişafına ve ortak bir düzleme taşınmasını sağlamak; bu sahada ortak cihetleri belirginleştirmek; yazılmış yeni eserler ve onların müelliflerinin tanıtılmasına çalışmak, yazar ve şairleri Türk toplumlarının ortak değerlerini aksettiren eserler kaleme almaya teşvik etmek; çocuklar için eser yazmanın çetin ve sorumluluk isteyen bir iş olduğunu telkin etmek, bu önemli vazife için uygun teşkilatları seferber olmaya davet etmek. Bunlardan başka 2008 de gerçekleştirilmiş kongrenin sonuçlarını tahlil ederek yeni vazife ve hedefler belirlemektir. Kongreye 8 ülkeden, 27 üniversiteden katılım oldu (bilim adamları, şairler, yazarlar, editörler vb). Kongrenin açılışında Azerbaycan Milli Eğitim Bakanı Mısır Merdanov, Yazarlar Birliği Başkanı Anar, Azerbaycan Türkiye Sefirliği Medeniyet Müşaviri Seyid Ahmet Arslan, Kafkas Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Ahmet Saniç ve yazarımız Bestami Yazgan konuşma yaptı. Çocuklardan oluşan bir ekip tarafından halk oyunları gösterisi ve bir piyes sunumu yapıldı. Yazarımız Bestami Yazgan ın okuduğu şiirler büyük bir ilgi gördü ve coşkuyla alkış. Kongreye yayınevimizi temsilen editörümüz Elif Konar Özkan katıldı. Elif Konar Özkan eşi Ümit Yaşar Özkan ile birlikte Çocuk Edebiyatı eserlerinin tahlili konu başlığı altında, Şiirlerinde Masal Tadı, Masallarında Şiir Lezzeti Olan Bir Masalcı: Bestami Yazgan isimli bir tebliğ sundu. Tebliğde Bestami Yazgan ın Masal Denizi ve Masal Salıncağı kitapları örnek olarak incelendi. Prof. Ömer Okumuş tarafından yazılan kongrenin sonuç bildirisi, Bestami Yazgan tarafından okundu. Üniversite de gerçekleştirilen kitap sergisine Erdem Yayınları da katıldı. Kitaplarımız beğeniyle karşılandı. Kongre hakkında daha ayrıntılı bilgiler için: htpp://az.zaman.com.tr/az/newsdetail_getnewsbyid.action?newsid=45221 htpp://qu.edu.az/view_news.php?news=2591&link=49&lang=az Editör ve yazarlardan oluşan bir grup (Bestami Yazgan, Elif Konar Özkan, Ümit Yaşar Özkan, Hasan Ahmet Gökçe, Nurdan Damla) Çağ Öğretim İşletmelerine bağlı, Bakü deki Kafkas İlköğretim Okullarında ( öğrenci ve öğretmenlerin iştirak ettiği bir programa katıldı. Programda çocuk edebiyatı, çocuk kitapları, masal, şiir vb üzerine konuşuldu. Katılımcıların da iştirakiyle şiirler okundu. Sorular cevaplandı. Kitaplar imzalandı. Kafkas İlköğretim Okulu müdürü İlhami Atmaca tarafından plaketler verildi. 462

482 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il ULUSLARARASI TÜRK DÜNYASI ÇOCUK EDEBİYATI KONGRESİ Azerbaycan yüreğimde bir şah damardır. Ben Yakup gibiyim uzun yıllardır Onda Yusuf umun kokusu vardır Ve hasreti, gönlümde Büyük Türkistan kadardır. Ayettir kitabımda, bayrağımda rüzgârdır Azerbaycan yüreğimde bir şah damardır. (Gürel,2004:94) Yrd. Doç. Dr. Zeki GÜREL Ve ben, yine Azerbaycan dayım. Bakü de Azatlık Meydanını geçmiş Hazar Kıyısında Yavuz Bülent Bakiler in bu şiirini okuyorum içimden. Peşinden de Türk Dünyasının sesi Bahtiyar Vahabzade, şuur altımdan çıkıp geliyor. Önce onun ruhuna ve bütün şehitlerimizin ruhuna Fatiha gönderiyorum Ve, Bahriyar Muallimin Azerbaycan Türkiye şiirini galiba biraz sesli okuyorum: ( ) Dinimiz bir, dilimiz bir Ayımız bir, yıldızımız bir Aşkımız bir, yolumuz bir Azerbaycan Türkiye ( ) Ekim 2012 tarihinde Azerbaycan ın Başkenti Bakü de II. Beynelhalk Türk Halkları Uşak Edebiyatı Kongresi düzenlendi. Azerbaycan Qafqaz Üniversitesi nin Azerbaycan Cumhuriyeti Tahsil Nazırlığı, Azerbaycan Yazıçılar Birliği ve Türkiye Yazarlar Birliği ile birlikte düzenledikleri bu kongreye, sekiz ülkeden yirmi yedi değişik üniversiteden doksan beş bilim adamı, şair, yazar ve yayıncı katıldı. Birincisi 2008 yılında yapılan kongrenin açılış konuşmasını sayın rektör Prof. Dr. Ahmet Saniç yaptı. Saniç, konuşmasının başında Abdülhak Hamid Tarhan ın; Kim demiş ki çocuk küçük bir şeydir Belki de o çok büyük bir şeydir Tespitini hatırlatarak çocuğun önemine vurgu yaptıktan sonra kongrenin düzenlenmesinin amacını anlatırken de şunları söyledi: Kongrenin düzenlenmesinde maksat millî-manevî değerler ve milletlerin geleceği bakımından uşakların taliminde ve karakterlerinin formalaştırılmasında uşak edebiyatının tartışmasız rolüne dikkati yöneltmektir. Esas maksatlarından biri de Türk halklarının uşaklara ait eserlerini tanıtmak, Türk halkları arasında bu güne dek görülmüş işleri tebliğ ve inkişaf ettirmektir. Tahsil Nazırı Misir Merdanov ise, katılımcıları Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev adına selamladıktan sonra; düzenlenen kongrenin önemine değinmiş ve bu tür kongrelerin ananevi hale getirilmesinin önemine de dikkatleri çekmiştir. Türkiye nin Bakü Büyükelçiliği Kültür Ataşesi Seyit Ahmet Aslan da konuşmasında şu hususlara değindi; Biz çocukların yanında kitap okumalıyız. Çocuklarımızı daha hoşgörülü, millî-manevî değerlerimizin koruyucuları gibi yetiştirmeliyiz. Onlar daima yüreklerinde Türk halklarına sevgi hissi yaşatmalıdırlar. O zaman bizim manevi birliğimiz gülcü olacak. Unutmayın ki, çocukların manevi dünyasının şekillenmesinde bediiyat önemli rol oynamaktadır. 463

483 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Bütün böyükler ne vaxtsa uşaq oluplar ve bütün çocuqlar da böyük olacaqlar. Onların sabah Vatan, millet üçün deyerli olmaları hansı kitapları mütalia etmelerinden çox asılıdır. Hansı sahada çalışmasından asılı olmayaraq, her bir insan kitap oxumalıdır. Sözleriyle konuşmasına başlayan Azerbaycan Yazarlar Birliği Başkanı Anar, kongre dolayısıyla açılan kitap sergisinin de önemine değindi. Sergide Azerbaycan da faaliyet gösteren bazı yayınevleri ile Türkiye den Timaş Yayınları ve Erdem Yayınları sergen açmıştı. Bu sergenlerde ağırlıklı olarak Timaş Yayınları Yazarı Nurdan Damla nın ve Erdem Yayınları yazarı Bestami Yazgan ın kitapları yer alıyordu. Bu yazarların her ikisi de kongreye katılmışlardı. Meraklılarına kitaplarını imzaladılar. Edam Yayınları sergenini açan Elif Konar Özkan ve eşi Ümit Yaşar Özkan, Bestami Yazgan ve Nurdan Damla okullara giderek çocuklarla da buluştular, kitaplarını imzalayıp sohbet ettiler. Kendileriyle yaptığım görüşmede bu buluşmanın çok faydalı olduğunu anlattılar. Gönül istiyor ki, bu tür organizasyonlarda Türkiye den daha fazla yayınevi katılsın, Türkiyeli yazarlar sadece belli okulları değil mümkün olabildiğince çok okulu ziyaret edip çocuklarla buluşsun. Hatta bu organizasyonlar çerçevesinde Türk Dünyası Çocuk Yayınları Fuarı düzenlensin. Biz, 1996 yılı Kasım Ayında Bakü de düzenlenen Türk Dünyası Yazarlar Kurultayında bunun kararını da almıştık Bu organizasyonlarda karşılıklı olarak bilgi ve görgü paylaşımı da çok önemli Sempozyum çantalarını açtığımızda bir süprizle karşılaştık. Çocuk edebiyatı yazarlarımızdan Bestami Yazgan ın Ad Günün Mübarek adlı kitabı Azerbaycan Türkçesiyle hazırlanıp Kafkas Üniversitesi tarafından basılmış (Bakü, 2012, 56 s.). Kafkas Üniversitesi ni ve bu kitaba emeği geçen Dr. Seyran Qayıbov, Rahman Quliyev, Köveb Memmedli ye teşekkür etmek istiyorum. Sonradan öğrendim ki, Bestami Yazgan ın bir de Yağmur Quşları adlı eserini de Türkiye Türkçesinden Azerbaycan Türkçesine aktarıp yayına hazırlamışlar. Ama bu kitap henüz yayımlanmamış. Çocuk edebiyatı kitaplarımızın karşılıklı olarak aktarılarak yayımlanmış olması beni heyecanlandırdı. Çünkü bu tür çalışmalar yıllar önce bizim ısrarla yaptığımız teklifler arasında yer alıyordu da 6 Kasım günü Bakü de rahmetli Cumhurbaşkanımız Haydar Aliyev in açılışını yaptığı III. Türk Dünyası Yazarlar Kurultayı - nda; benim teklif ettiğim ve kurulması kararlaştırılan Türk Dünyası Çocuk Edebiyatı Enstitüsü nün yapması gereken işlerden biri de karşılıklı olarak Türk devlet ve topluluklarının çocuk kitaplarını kendi ülkelerinde yayımlayarak çocuklarla buluşmasını sağlamak olacaktı. Konuyu konuşulmaktan kurtarıp hayata geçirenlerden Allah razı olsun. İnşallah bu tür çalışmalar Bütün Türk Dünyasında süratle yaygınlaşır. Dili bir, Gönlü bir, İmanı bir Türk Dünyası için çocuk edebiyatı sağlıklı bir zemindir. Sergenlerden birindeki kitapların tamamında yazar olarak hep aynı isim vardı: Gülzar Nene! Merak ettim. Meğerse konuştuğum Gülzar Nene nin taa kendisiymiş. Gülzar İbrahimova, çocuklar için yazdığı eserlerinde Gülzar Nene, Gülzar Ana mahlasını kullanıyormuş. Bu çocukların daha çok hoşuna gidiyormuş. Karşılıklı olarak birbirimize kitaplarımızı imzalıyoruz. Azerbaycan dan Türkiye ye getirdiğim kitaplarından bazılarının isimleri şöyle: Bir Zamanlar Şah Vardı, Gülzar Nenenin Nağılları, İlin Nece Fesli Var?, Bin Bir Nağıl Men Uşak Deyilem ( 2 kitap), Sehrli Nağıllar (2005). Bu kitaplarda meslehetçi olarak Kara Namazov ve İlyas Taptıq adlarını okuduğumuzu da burada belirtmeliyim. Bir önemli husus da şu: Gülzar İbrahimova, bu güzel çocuk kitaplarının sadece yazarı değil, aynı zamanda da yayıncısıymış. Kendi imkânlarıyla bu kitapları bastırıyor ve dağıtıyormuş. Tebliğini sununca öğrendim ki, okurları olan çocuklarla da arası çok iyi. Onlarla birebir görüşüyor, okullarına gidiyor, kütüphanelerde buluşuyor. Hatta sesli ve görüntülü tanıtım filimler çekmiş ve bu filmlerde çocuklar rol almışlar. Tebrikler Gülzar Nene 464

484 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il Kongreye Özbekistan dan katılan tek bilim adamı olan Doç. Dr. Rahmetulla Barakaev le sohbetimizde öğreniyoruz ki, Özbekistan da çocuk edebiyatı sahası çok önemli. Bu sahanın Özbekistan da dört profesörü ve iki de doçenti var. Ne diyelim darısı Türkiye nin başına... Çocuk edebiyatıyla ilgili çalışmalarımda Türk Dünyası Çocuk Edebiyatı tarihinin mutlaka yazılması gerektiğini pek çok platformda dile getirdim yılında I. si Yapılan bu kongredeki bildirim de Türk Dünyası Çocuk Edebiyatı Tarihi Niçin Yazılmalıdır? Nasıl ve Kiminle Yazılmalıdır? başlığını taşıyordu bugün geldiğim noktada Türk devlet ve topluluklarıyla ilgili olarak her birisi için müstakil birer çocuk edebiyatı kitabı çıkartmanın gereğine inanıyorum. Makedonya da Türk Çocuk Edebiyatı, Kosova da Türkçe Çocuk Edebiyatı, Bulgaristan da Türkçe Çocuk Edebiyatı, Kazak Çocuk Edebiyatı hazırlıklarını tamamladığım kitaplardır. Azerbaycan Çocuk Edebiyatı kitabını da yukarda ismini saydığım kitapları da değerlendirerek hazırlayıp Türkiye de yayınlamazsak tarih bizden hesap sorar diye düşünüyorum Azerbaycan Çocuk Edebiyatı deyince; Azerbaycan Uşak Edebiyatının Hanımana sı Hanımana Alibeyli nin adını özellikle anmalıyım. Hanımana Alibeyli nin kızı AMEA Nizami Adına Edebiyat İnstitu nda çalışan Prof. Güler Abdullabeyli; Hanımana nın şiir ve tiyatrolarından oluşan iki çiltlik kitabını 2008 de bana hediye etmişti. Bu görüşmemizde de, annesinin yıllar önce Türkiye yi ziyaret ettiğini ve çok etkilendiğini, dönüşünde de Balaca Selam (1986) adıyla yayınladığı şiir kitabında bir özlem olarak Türkiye nin bulunduğunu anlattı. Hanımana Alibeyli nin en büyük arzusu şiirlerinin bir gün Türkiye de de yayınlanmasını görmekmiş. Nasip olursa Hanımana Alibeyli nin Hayatı-Sanatı ve Eserleri adıyla bir kitap hazırlayıp Türkiye de yayınlamak isterim. Bana kitaplarını imzalayarak hediye eden bütün çocuk edebiyatçılarına gül yüzlü çocuklar adına teşekkürlerimi ve saygılarımı sunuyorum. Bu kitapları rafa kaldırmakla yetinmeyeceğimi bilmelerini isterim. Ben de bu kongre vesilesiyle tanıştığım çocuk edebiyatçılarına kendi kitaplarımdan: Cumhuriyet Devri Çocuk Edebiyatımız, İki Bine Doğru Çocuk Edebiyatımız, Çocuk Edebiyatı, Mardin Şiir Burcunda adlı yayınların yanı sıra Kervan Dergisi Çocuk Edebiyatı özel sayısından ve Almancadan Türkçeye çevrilerek yayınlanmasını sağladığım Alman Çocuk Edebiyatına Giriş adlı kitaptan hediye ettim. Bu Alman Çocuk Edebiyatına Giriş adlı kitap, benim mutlaka yapılmasını istediğim bir projenin ilk kitabıdır. Türkiye de çocuk edebiyatı çalışanların Türkiye dışındaki çocuk edebiyatı çalışmalarını da tanımalarının gereğine inananlardanım. Bunun için de yurt dışında çocuk edebiyatı nazariyatı ile ilgili kitapları koleksiyonuma katmaya çalışıyorum. Peyder pey bunları Türkçeye tercüme ettirip yayınlamak istiyorum. Hâlihazırda Necip El Keylani nin İslâmî Çocuk Edebiyatı adlı kitabının Arapçadan Türkçeye tercümesi bitmek üzere Prof. Dr. Ömer Okumuş hocamdan, Azerbaycan da yıllar önce Arap Harfleriyle yayımlanan çocuk dergilerinin yeni harflere çevrildiğini ve bunların yayına hazır hale getirildiğini, çocuk edebiyatıyla ilgili iki arkadaşın da doktora tezi hazırlamakta olduğunu memnuniyetle öğreniyorum. Tomurcuk, Zaman-Azer MMC Firması nın hizmeti olarak Azerbaycan Türkçesiyle ve Rus Diliyle yayımlanan bir çocuk gazetesi. Baş direktörlüğünü Süleyman Ünal ın yaptığı bu gazetenin redaktörü ise Samed Melikzade. Samed Melikzade ile yaptığımız sohbette çocukların gazeteye büyük ilgi gösterdiklerini, hatta okullarda bu gazetenin eğitim materyali gibi de değerlendirildiğini anlattı. Kendileri, benim oturum başkanlığını yaptığım oturumda 465

485 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Tomurcuk Gazetesini anlatan bir tebliğ de sundular. Zaman Gazetesinin Azerbaycandaki hizmet halkası bununla da sınırlı değil, bir de Tomurcuk yayımları adı altında kitaplar çıkarıyorlar: Azerbaycan Toprağı, Kendirbaz ın Kosası, Üzünde Güller Açılsın!, Baxtimizin Unvanı, Bu kitaplardan bazılarının isimleridir. Konu çocuk edebiyatı olur da orada çocuklar olmazsa olur mu? F. Kocarlı adına Respublika Uşak Kitaphanası nın okuyucuları 190 Sayılı Mektebin şakirtleri çocuklar, Türk halklarından Özbek, Kazak, Kırgız, Azerbaycan, değişik yörelerin kıyafetleriyle sahneye çıktılar. Hiç de yabancısı olmadığımız bir ezgi eşliğinde oyunlarını millî kıyafetlerimiz içinde başarı ile sergilediler. O zaman alkışladım ama bir daha şimdi yine o çocukları ve onları yetiştiren ebeveynleri, öğretmenlerini ve kütüphanecilerimizi bir daha alkışlıyorum. Afganistan - dan Türkiye ye göç etmek zorunda kalmış Özbek Türklerinden Sabir Karger in Ana Yurt Şarkısı na oynamıştı o gün Türk çocukları. Ben ise şimdi o şarkıyı şu anda Hasan Sağındık ın sesinden dinliyorum ve Bu sınırı kim çizmiş, gönlüme dar geliyor diyen Abdurrahim Karakoç u rahmetle anıyor, Azerbaycan ve Türkiye, Bulgaristan başta olmak üzere Uluğ Türkistan ın bütün şehitlerine Fatihalar gönderiyorum: ANAYURT ŞARKISI Özbekistan, Türkmenistan kilip kuygenler, Kırgızistan, Uyguristan kilip kuygenler, Anayurdum Türkistan ı bölüp kuygenler Özbek, Türkmen, Uygur, Tatar, Azer bir boydur; Karakalpak, Kırgız, Kazak, bunlar bir soydur. İnameyler, aldanmeyler, ey Türk yiğitler Kırk asırlık tarihe sahibe sahip bolgen Türkler. Türkistan, Kafgazistan, güzel yurdumuz, Senge kurban buleylik ey Anayurdumuz. Çocuklar geleceğimiz, biz geleceğiz. Buna inanıyor ve bu şuurla yaşamaya azm ü karar eylemiş biri olarak çocuk edebiyatı bayrağını her şeye rağmen dalgalandıracağım. Erinde sonunda Türk Dünyası Çocuk Edebiyatı Enstitüsü de kurulacak, buna da inanıyorum!.. Kafkaz Üniversitesinin rektörü sayın Prof. Dr. Ahmet Saniç, açılış konuşmasında yeri geldiğinde Nazım dan bir beyit okumuştu: Bir ağaç gibi tek ve hür Bir orman gibi kardeşçesine evet, bizler, çocuklarımızı fıtratlarının gereği yetiştirebilir, bir ağaç gibi tek ve hür, duruş sergileyebilecek kişilikli bireyler olarak onları geleceğe hazırlarsak; onlar da bir orman gibi kardeşçesine yaşama bilincinde olurlar, ortak insanlık ideallerini özümsemiş, kendisiyle, ailesiyle, devletiyle, milletiyle, tarihiyle ve Yaratanıyla barışık yaşarlarsa işte o zaman dünyanın beline sevgi ve barışın kuşağını sarmış bir Türk Dünyası olmanın hazzını yaşaya biliriz. Geçmişimizi doğru okuyarak aydınlık geleceği çocuklarımızla kuracağımıza; asra and olsun ki, inananlardan biriyim. II. Beynelhalk Türk Halkları Uşak Edebiyatı Kongresini düzenleyenlere bu kongrede emeği geçenlere, özellikle teşkilat komitesindeki hocalarıma ve genç akademisyenlere teşekkürlerimi alenen sunuyorum. Yeni bir çocuk edebiyatı kongresinde buluşmak dileğiyle; iş sözde kalmasın, iş olsun diye çocuklarımız adına dualarımla 466

486 MATERİALLAR Bakı, oktyabr 2012-ci il KALPTEN KALBE YOL GİDER Bestami Yazgan Gençliğimden beri Türk dünyasına, özellikle de Azerbaycan a karşı ayrı bir muhabbet duyardım. Azerbaycan la ilgili şiirleri ezberler, yanık türkülerini hislenerek dinlerdim. O yanık türküler öyle birikmiş ki gönlümde, yazdığım ilk şiirlerden birine misafir oluverdi: Yanık türküleriyle yüreğimi dağladığım, Yiğit erim, can Azeri'm! Bilesin ki ilk seferim O türküler üstünedir. Gayrı şen türküler söyle, Nakarata zafer ekle. Acıların bitti belle, Gözyaşların yetti belle. Ya bu bahar lalelerle, reyhanla, Bilemedin ağustosta zafer kokan çiçekle, Gelirim, beni bekle! Bununla kalmadı turnaların kanadında gelen türküler. Bu defa Huşeng Azeroğlu nun tellerinden kanatlanıp kondu gönül yurduma: Azerbaycan diyarından Size selam getirmişem. Türküyü duyar duymaz sağ elimi kalbime koyup muhabbetle aldım selamı ama yetmedi. Şiirle gelen selam, şiirle alınmalıydı. Aldım elime kalemi, vurdum gönül tellerime: GÜL SELAMIN BAŞIM GÖZÜM ÜSTÜNE -Huşeng Azeroğlu na- Selamın gönlümün direğinde can, Derdin saplı hançer yüreğimde can, Beş vakit sen varsın dileğimde can, Gurban olam gardaşımın destine, Gül selamın başım gözüm üstüne. Elma renkli yanak solmasın gayrı, Serin bulak yasla dolmasın gayrı, Analar saçını yolmasın gayrı, Sefer var zalimin canı kastına, Gül selamın başım gözüm üstüne. Kovduğum uykular senin içindir, En kutlu ülküler senin içindir, Yaktığım türküler senin içindir, Yüzüm sürem Şehriyâr ın postuna, Gül selamın başım gözüm üstüne. Yalın kılıç zulme dalma vaktidir, Gayrı gardaş için ölme vaktidir, 467

487 «II BEYNƏLXALQ TÜRK XALQLARI UŞAQ ƏDƏBİYYATI KONQRESİ» Şu canı kafesten salma vaktidir, Türkülerin kondu gönül pistine, Gül selamın başım gözüm üstüne... Azerbaycan la uzaktan uzağa selamlaşmamız 2012 yılına kadar devam etti. AZERBAYCAN DAN YENİ BİR SELAM GELİYOR 2012 yılında Azerbaycan Kafkas Üniversitesinden, Prof. Dr. Ömer Okumuş Bey den bir selam geldi: Bizi II. Uluslararası Türk Halkları Çocuk Edebiyatı Kongresine onur konuğu olarak davet ediyordu. Bu daveti alınca hem çocuk edebiyatı adına hem de Azerbaycan ı göreceğim için çok sevindim. Sevincim bununla kalsa iyi. Bir haber daha geldi Ömer Bey den: İki eserinizi Azerbaycan Türkçesiyle yayınlamak istiyoruz. Ne diyebilirdim ki? Can Azerbaycan, kendine karşı yıllardan beri beslediğim muhabbetin bedelini bir çırpıda ödemek istiyordu. (Bir ziyaret sırasında 3. kitabımın da Bereket Yayınları tarafından Bakü de yayınlandığını görecektim.) UÇAKLA BERABER YÜREĞİM DE KANATLANIYOR 10 Ekim 2012 saat da Hasan Ahmet Gökçe Beyefendi yle biniyoruz uçağa. İçim içime sığmıyor. Sadece uçak uçmuyor, ben de sevinçten uçuyorum. Havaalanına indiğimizde tanıdık bir şehre gelmenin rahatlığını hissediyorum. Saat te güler yüzlü tatlı dilli bir görevli karşılıyor bizi. Hızlı bir şekilde misafirhaneye gidiyoruz. İKİ DEVLET BİR MİLLETİZ Can Azerbaycan da bizi çok özlemiş olacak ki, öyle yan gelip yatmak yok, diyor lisan-ı hâl ile. 11 Ekim sabahı de programa yetişmek için kahvaltıyı yarıda bırakıp İctimai TV ye doğru gidiyoruz. Hasan Ahmet Gökçe yle beraber Azerbaycan dan iki yazar arkadaşla programa misafir oluyoruz. Sunucu Azerbaycan Türkçesiyle, biz Türkiye Türkçesiyle konuşuyoruz. Anlaşma konusunda hiçbir sıkıntı olmadan 30 dakikalık program sona eriyor. Evet, Biz iki devlet, bir milletiz. İLİM VE GÖNÜL SICAKLIĞI İlim, insanın vazgeçemeyeceği bir değer ama çok ciddi geliyor bana. Yani ilim adamları biraz soğukkanlı oluyor. Üniversiteye gidince bizi Prof. Dr. Ömer Okumuş Beyefendi karşılıyor. Şahsında ve davranışlarında bir ağabey sıcaklığı buluyoruz. Fakülte dekanı Prof. Erdal Karaman Bey de arkadaş yakınlığını esirgemiyor bizden. Bütün görevlilerde aynı güler yüz ve candan davranış eksik olmuyor. Kongrenin açılışında protokol konuşmaları yapıldıktan sonra, yazarlar adına biz selamlıyoruz misafirleri. Açılıştan sonra farklı salonlarda bildiriler sunulmaya başlıyor. Elif Konar Özkan, Ümit Yaşar Özkan ve Hasan Ahmet Gökçe şiir ve masallarımızla ilgili bildiri sunuyorlar. Eserlerimizin ilim terazisinde tartılmasından mutlu oluyoruz. Kongre boyunca gönlümün ve çocuk edebiyatıyla ilgili birikimimin zenginleştiğini hissediyorum. 12 Ekim sabahı Özel Kafkas İlköğretim Okulu öğrencileriyle oluyoruz. Bilgi bahçesindeki sevgi çiçekleri hâlâ burcu burcu tütüyor gönlümüzde. Ve kapanış toplantısını yapıyoruz. Kongrenin sonuç bildirisini bizim sunmamız ayrı bir güzellik oluyor. Dört saat süren veda yemeğinde bir şiirle selamlıyorum misafirleri. Nice gönül alıp gönül verdikten sonra hem mutlu hem de hüzünlü bir ruh hâliyle havaalanının yolunu tutuyoruz. Uçak havalanınca kalbimizin Bakü de kaldığını anlıyoruz ama bundan bir pişmanlık duymuyoruz. 468