İstanbul Tarih ve Kültür

Transkript

1

2 İstanbul Tarih ve Kültür İstanbul / 2013

3 T.C. Marmara Belediyeler Birliği Yayını: 2013 Yayın No: 71 Kitabın Adı: İstanbul; Tarih ve Kültür Editörler: Recep Bozlağan Nail Yılmaz Müslüm Yılmaz Tüm yayın hakları Marmara Belediyeler Birliği ne aittir. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir; izinsiz çoğaltılamaz, basılamaz. ISBN: Baskı Yeri ve Tarihi : İstanbul, 2013 Kapak Tasarımı : Özhan Yurtseven Baskı ve Cilt : 1. Baskı Adet Kapak Gravür : Basım : MARMARA BELEDİYELER BİRLİĞİ Ragıp Gümüşpala Cad. No.10 Eminönü Fatih - İstanbul Tel: (PBX) Faks:

4 İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR \ 3 SUNUŞ Sekiz bin yılı aşan tarihi ile üç devlete ve medeniyete başkentlik yapmış olan İstanbul, yalnızca kıtaların değil medeniyetlerin de buluşma noktasıdır. Tarih ve kültürün iç içe yaşadığı bu şehir üzerine, birçok yerli ve yabancı yazar hayranlıklarını dile getiren eserler kaleme almıştır. Ne yazık ki 50 lerle beraber köy ve kırsal bölgelerden yapılan göç ve çarpık yapılaşma, şehirlerimizin tarihi ve kültürel dokusunu zedelemiştir. Bu sorunlar tarihi yapıların tahrip olmasına ve çarpık bir kentleşmeye neden olmuştur. Özellikle son yıllardaki yerel yönetim çalışmalarıyla bu tahribatın önüne geçilmiş, birçok tarihi eser yok olmaktan kurtulmuştur. Marmara Belediyeler Birliği olarak, bir yandan üye belediyelerimizin performansını artırıcı faaliyetleri yoğun bir şekilde sürdürürken, bir yandan da bölgemizde, şehir kültürünün gelişmesine yönelik çalışmalarda bulunuyoruz. Bu amaçla uzun süredir kararlılıkla sürdürdüğümüz İstanbul Dersleri, alanında yapılmış olan en uzun soluklu kültürel çalışmaların başında gelmektedir. Birliğimizin bünyesinde gerçekleştirilen İstanbul Dersleri adlı konferansların dördüncü bölümü olan Tarih ve Kültür, İstanbul un sahip olduğu tarihi ve kültürel yapının farklı yönlerinin ortaya konulduğu bir çalışma olmuştur. Eserin, İstanbul un engin ve derin birikimine mütevazı bir katkı sağlayacağı inancındayız. Bu eserin belediyelerimize yararlı olmasını temenni ediyor ve emeği geçenlere teşekkürlerimi sunuyorum. Recep ALTEPE Birlik Başkanı Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı

5 4 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR

6 İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR \ 5 İçindekiler Sunuş / 3 Giriş / 7 Recep Bozlağan, Nail Yılmaz, Müslüm Yılmaz Bir Dünya Kenti Olarak İstanbul ve Mimar Sinan / 19 Suphi Saatçi İstanbul un Oluş ve Bozuluş Tarihi / 29 Beşir Ayvazoğlu Bir Liman Kenti Olarak İstanbul / 45 İdris Bostan İstanbul ve Küresel Şehirler / 59 Recep Bozlağan Modern Türk Şiirinde Üç İstanbul Algısı / 75 M. Fatih Andı Bir Antikacı Dükkânı Olarak İstanbul: Gündelik Hayatın İkonografisi/ 113 Ekrem Işın Yanlış Bilinen Osmanlı / 133 Mehmet Maksudoğlu İstanbul Türkçesi / 163 Mustafa Kaçalin, Musa Duman, Uğur Derman, Hayati Develi

7 6 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR

8 GİRİŞ \ 7 GİRİŞ Recep BOZLAĞAN ** Nail YILMAZ** ** Müslüm YILMAZ*** *** Bilindiği gibi İstanbul, dünyanın en eski yerleşim bölgelerinden birisidir. Zira Yenikapı kazıları İstanbul un şehir tarihini, 8500 yılı aşan bir geçmişe götürmemize imkân tanımaktadır. Bu özelliği dolayısıyladır ki İstanbul, tarihsel süreç içerisinde birbirini izleyen çok sayıda değişik kültür ve medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Günümüz İstanbul u ise geçmişte olduğundan çok da farklı değildir. Zira coğrafi, tarihi, kültürel, siyasi ve ekonomik bakımlardan önemini hâlâ muhafaza eden şehir, dünyanın farklı bölge ve kültürlerinden kişileri kendine çekmekte; birçok açıdan cazibe merkezi olmayı sürdürmektedir. İnsanlık tarihi ve geleceği bakımından son derece önem taşıyan bu yapı, farklı disiplinlerden araştırmacıların ilgisine mazhar olmakta; İstanbul üzerine yapılan çalışmalar hızla artmaktadır. Ancak yapılan araştırma ve incelemelerin yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir. Bu yüzdendir ki araştırmacıların, İstanbul üzerine daha yoğun bir şekilde eğilmesi; şehri farklı açılardan nitelikli ve kapsamlı bir şekilde inceleyerek, tartışmaya açmaları son derece önem arz etmektedir. * Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi Öğretim Üyesi ** Doç. Dr., Marmara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi Öğretim Üyesi *** İstanbul Üniversitesi, Türkiyat Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Araştırma Görevlisi

9 8 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Marmara Belediyeler Birliği nin 2007 yılından itibaren istikrarlı bir şekilde devam ettirdiği İstanbul Dersleri isimli seminerler, böyle bir çabanın ürünü olarak değerlendirilebilir. İstanbul; Tarih ve Kültür adıyla elinizde bulunan eser, bu seminerlere bağlı olarak ortaya çıkan kitaplardan dördüncüsüdür. Alanında uzmanlaşmış akademisyen ve yazarların konuşmacı olarak katıldığı seminerler, kayıt altına alınmakta; arkasından titizlikle çözümlenip yazılı hale getirilmektedir. Gerekli düzeltmelerden sonra tekrar konuşmacıların onayına sunulan metinler, akademik disipline uygun bir biçimde yayına hazırlanmaktadır. İstanbul; Tarih ve Kültür adıyla yayınlanan bu eserde yer alan metinlerden ilki Suphi Saatçi ye aittir. İstanbul un bir dünya kenti olduğu iddiasını dillendiren Saatçi, seminerini bu iddiasını hangi gerekçelere dayandırdığı üzerine kurgulamıştır. Ona göre İstanbul coğrafi, tarihi ve kültürel özelliklerine bağlı olarak nadir ve önemli bir şehirdir. Ancak İstanbul, esas belirleyici ve özgün niteliklerine fetihle birlikte kavuşmuştur. Zira uzun yıllar ayakta kalma mücadelesi veren şehir, eskimiş, yıpranmış, ihmal edilmiştir. Fakat Osmanlı ya başkentlik yapmaya başlamasıyla birlikte yeni bir heyecan yakalanmış, ilmi, siyasi, mimari, kültürel, ticari vb. bakımlardan önemli faaliyetlere sahne olmuştur. Öyle ki dünya hâkimiyeti iddiasında olan Osmanlı, başta imar hareketleri olmak üzere şehirciliğe önem vermiş; yelkenli gemilerin sayısını arttırarak deniz ticaretindeki payını büyütmüştür. Öte yandan güçlü bir donanma ile dünya deniz hâkimiyetini ele geçiren Osmanlı, konumunu sağlamlaştırarak, İstanbul u dünyanın cazibe merkezlerinden biri yapmıştır. Ancak İstanbul un dünya kentine yaraşır bir görünüme

10 GİRİŞ \ 9 kavuşması Mimar Sinan la birlikte olmuştur. Zira Sinan, İstanbul un kimliğiyle bütünleşen; onun simgesi konumunda olan; dahası İstanbul un siluetini ortaya çıkaran, birçok şaheser inşa etmiştir. Sözgelimi Süleymaniye olmadan İstanbul u düşünmek imkânsızdır. Paris için Notre Dame; Roma için Sen Pietro ne ise İstanbul için de Süleymaniye odur. Bu sebepledir ki Saatçi ye göre, başta Süleymaniye olmak üzere, Sinan ın eserleri İstanbul un dünya kenti olmasında oldukça önemli yere sahiptir. Metinlerden ikincisi Beşir Ayvazoğlu na ait olup, İstanbul un Oluş ve Bozuluş Tarihi ismini taşımaktadır. İstanbul da yaşıyor olmanın bir şans ve imtiyaz olduğunu ifade ederek sözlerine başlayan Ayvazoğlu, İstanbul un üst üste yığılmış kültürlere beşiklik eden kadim bir şehir olduğuna; bu kültürler içerisinde, kendisinden öncekilere en saygılı davranan kültürün ise Osmanlı ya ait olduğuna vurgu yapmıştır. Söz konusu saygının altında, İç-Asya dan kopup gelen dinamik toplulukların hoşgörüsü ile referansını İslâm dininden alan seçkin bir üst kültürün olduğuna işaret eden Ayvazoğlu, bu üst kültürün İnalcık ın söyleyişi ile prestij kültür olduğunun altını çizmiştir. Seminerinde, İstanbul un fetihten itibaren, yaklaşık olarak dört yüz elli yıl boyunca, sadece İmparatorluğun değil, bütün Türk ve İslâm dünyasının ilim, sanat ve kültür merkezi olduğuna işaret eden Ayvazoğlu, durumun batılılaşma döneminde dahi değişmediğine vurgu yapmıştır. Bunun İstanbul un bir kültür merkezi olarak konumunu muhafaza etmesiyle yakından alakası vardır. Nitekim o dönemin bütün yeni fikir ve sanat akımları, imparatorluğun Avrupa ya en yakın bölge ve şehirlerinden değil de İstanbul üzerinden yayılmıştır.

11 10 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Ayvazoğlu na göre büyüklüğü, azameti ve gücü sayesinde İstanbul u yeniden inşa eden Osmanlı, dünyaya İstanbul un yeni bir inancın, medeniyetin ve estetiğin hâkim olduğu düşüncesini ilan etmiştir. Ancak bu medeniyet anlayışı, yenisini inşa ederken geçmişi inkâr etmeyen, sürekliliği esas alan bir anlayıştır. Söz gelimi Osmanlı, kuruluşundan beri şehrin ana arteri olan Mese Caddesi, Divanyolu adıyla aynı güzergâhı takip etmiştir. Hipodrom, bu kelimenin Türkçesi olan Atmeydanı adıyla asırlar boyunca aynı şekilde kullanılmıştır. Doğu yu ve Batı yı birleştirmeye çalışan bu anlayış, sadece siyasî ve iktisadî değil, aynı zamanda kültürel bir içerik de taşımaktadır. Bu hedefe şuurlu bir şekilde yönelen Osmanlı, Bizans ın abidevî eserlerini muhafaza ederek birçok kilisenin dış yüzünü Osmanlı üslûbunda koruyucu bir tabakayla kaplayıp günümüze kadar ulaştırmıştır. Söz konusu anlayış, devletin zenginliği ve halkın refah seviyesi arttıkça devam ettirilmiş; tahrif olan yapılar kısa sürede aynı güzellikle yeniden inşa edilmiştir. Ancak devlet ve halk fakirleştikçe, İstanbul u İstanbul yapan ölçüt ve değerler de aşınmaya başlamıştır. Böylece bozulma sürecine giren Devlet-i Aliyye nin başkenti, Cumhuriyet in kurulmasıyla birlikte başkentin Ankara ya taşınması sonucu gözden iyice düşmüş, dramatik bir şekilde uzun yıllar kaderine terk edilerek, bilinçsiz müdahalelere maruz kalmıştır. Ancak ne kadar müdahale edilirse edilsin, ne kadar kirletilirse kirletilsin İstanbul, hep İstanbul dur. Zira İstanbul tarihi ve tabiatıyla öylesine zengin bir şehirdir ki, bu güzelliği bütünüyle yok etmek imkânsız gözükmektedir. Eserde Bir Liman Kenti Olarak İstanbul adıyla yer alan seminer ise denizcilik tarihi üzerine çalışmalarıyla tanınan

12 GİRİŞ \ 11 İdris Bostan tarafından sunulmuştur. Bostan, seminerinde İstanbul un Akdeniz ile Karadeniz i birbirine bağlayan suyolu üzerinde bulunması ve Avrupa yı Asya ya bağlayan karayolunun kesişme noktası üzerinde olması dolayısıyla, tarihin en eski dönemlerinden beri önemli bir liman ve yük aktarma yeri olduğuna vurgu yapmıştır. Ancak İstanbul un Osmanlılar tarafından fethedilmesi, devletin sahip olduğu güç oranında bir liman kenti olarak İstanbul un önemini daha da arttırmıştır. Bu dönemde, donanmaya ait gemilerin yanında, İstanbul un ihtiyacı olan buğdayı taşıyan devletle sözleşmeli kapan tüccarlarına ait gemiler ile birlikte serbest çalışan müteşebbis tüccarlar gemilerinin hareketlendirdiği İstanbul limanları, uzun bir dönem önemini muhafaza etmiştir. Kitapta yer alan metinlerden bir diğeri de Recep Bozlağan a aittir. Seminerinde küresel bir şehir konumunda olan İstanbul un durumunu değerlendiren Bozlağan, sistematik bir yaklaşımla önce, küreselleşme olgusu üzerinde durmuştur. Genel manada küreselleşmenin sermaye, emek, bilgi, kültürel öğeler ile mal ve hizmetlerin dünya üzerinde serbestçe dolaşması anlamına geldiğine vurgu yapan Bozlağan, küreselleşmenin aynı zamanda yerelleşme ve yerel olanı da önemli hale getirdiğine işaret etmiştir. Zira küreselleşme, insan yaşamında bir taraftan benzeşmeye neden olurken; bir taraftan da bölgesel/yerel farklılıkları ön plana çıkaran bir süreç olarak dikkat çekmektedir. Bozlağan a göre küreselleşme olgusu, şehirlerin önemini arttırmıştır. Zira şehirler, küreselleşmenin ihtiyaç duyduğu sermaye, emek, bilgi, mal ve kültürel öğelerin büyük ölçüde üretildiği ve dağıtıldığı alanlar konumundadır. Ancak şehirlerin eşit veya benzer görevler üstlendiğini ya da önem arz ettiğini söylemek doğru olmaz. Öyle ki bu süreçte, şehirler-

13 12 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR den kimisi küresel sistemin ana yönetim üssü olurken; kimisi de sınırlı roller üstlenmek zorunda kalmıştır. Bozlağan a göre sistemin en tepesinde oturan küresel şehirler uzmanlaştıkları alan çerçevesinde süreci kontrol etmekte; yönlendirip, yönetmektedirler. Söz gelimi Londra ve New York finans ve sigortacılıkta; Los Angeles ve Tokyo iletişim ve bilişim teknolojilerinde, Paris ve Milano kültür, sanat ve moda endüstrilerinde uzmanlaşan küresel şehirlerdendir. Ancak bu şehirlerin küresel konumunu sürdürebilmesi, sahip oldukları özellikleri koruyup, geliştirebildikleri ya da sahip oldukları potansiyelleri kullanabildikleri oranda mümkün olacaktır. Zira küreselleşme olgusu, konjonktürel gelişmelere bağlı olarak şehirlerin konumunda hızlı değişmelere neden olabilmektedir. Küresel şehirlerin alfa, beta ve gamma olarak kabaca üç ana grupta ele alındığını ifade eden Bozlağan, İstanbul un alfa grubunda yer aldığını belirtmiştir. Ancak İstanbul, bu grup içinde yapılan sınıflandırmada kendine en alttaki dördüncü grupta yer bulabilmiştir. Oysa İstanbul, sahip olduğu özellikler bakımından küresel şehirler liginde daha yüksek bir konuma erişecek potansiyele sahiptir. Bu nedenle İstanbul un üstün olduğu taraflar öne çıkarılmalı, o doğrultuda bir politika geliştirilmelidir. Bozlağan a göre İstanbul un sahip olduğu tarihi, coğrafi, sosyal ve kültürel üstünlükler şehre ciddi avantajlar sağlamaktadır. Bu yaklaşıma göre İstanbul dünyanın en önemli kültür, sanat, kongre, fuar ve finans merkezi olabileceği gibi ulaşım ve lojistikte önemli bir noktaya gelebilir. İstanbul un sahip olduğu zenginlikler ve güzellikler, daha ziyade edebiyatçıların dikkatini çekmiştir. Dolayısıyla da edebiyatçılar, eserlerinde İstanbul a sıklıkla yer vermişlerdir. Herkesin kendi İstanbul unu anlattığı bu eserler, İstanbul u

14 GİRİŞ \ 13 anlamlandırmada önemli görevler üstlenmiştir. Bu bağlamda kitapta, Modern Türk Şiirinde Üç İstanbul Algısı: Sezai Karakoç, Cemal Süreya, Yahya Kemal isminde bir metne yer verilmiştir. Farklı bakış açılarına sahip şairlerin İstanbul a yükledikleri anlamı ortaya koyan bu seminer, M. Fatih Andı tarafından sunulmuştur. Seminerine şehirlerin kendine ait bir ruhu olduğuna vurgu yaparak başlayan Andı, İstanbul un da kendine has bir ruhu olduğunu ve bu ruhun İstanbul da yaşayan her insana sirayet ettiğini belirtmiştir. Bu çerçevede ilk olarak Sezai Karakoç un İstanbul algısı üzerinde duran Andı, Karakoç un eserlerinde kent ve şehir ayrımı yaptığını belirterek; şairin İstanbul algısını bu ayrım üzerinden izah etmeye çalışmıştır. Andı ya göre Karakoç kente olumsuz, kötü, reddedilmesi gereken bir anlam yüklerken; şehir kelimesine olumlu ve yüceltilmesi gereken bir anlam yüklemiştir. Bu bağlamda şehirleri medeniyetlerin inşa edildiği ve geleneksel yaşam formlarının somutlaştırıldığı mekânlar olarak gören Karakoç, kentleri modernizmin sembolleri olarak nitelendirmiştir. Andı ya göre Karakoç un bu yaklaşımı onu kentin düşmanı; şehrin ise dostu haline getirmiştir. İstanbul u, İslam medeniyetinin önemli bir şehri olarak algılayan Karakoç, İstanbul a kutsiyet atfetmektedir. Zira İstanbul un büyük karayla birleştiği bölümü Üsküdar dan itibaren başlamaktadır. Bu da eskilerin yaklaşımıyla Kâbe topraklarının Üsküdar dan başladığı anlamını gelir. Yani Karakoç un algısında İstanbul, Mescid-i Aksa dır, Mescid-i Haram dır. Andı nın İstanbul algısı üzerinde durduğu ikinci şair ise Yahya Kemal olmuştur. Yahya Kemal in İstanbul a büyük bir misyon yüklediğine işaret eden Andı ya göre onun için İstanbul, Türk milletinin tarihi süreç içerisinde inşa ettiği medeniyetin

15 14 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR en büyük ve en görkemli kristalize şehridir. Yahya Kemal in İstanbul a millet, tarih ve medeniyet kavramları perspektifinden yaklaştığını belirten Andı ya göre İstanbul, Türk kimliği etrafında beliren; milletin tarih içerisinde biriktirdiği hatıralar ve somut başarılarıyla, mimari eserleri ve sanatsal güzellikleriyle ortaya koyduğu büyük bir birikim mekânıdır. Yahya Kemal e göre İstanbul, Türk medeniyetinin baş şehridir. M. Fatih Andı nın şiirlerinden hareketle İstanbul algısını anlattığı son edebiyatçı ise Cemal Süreya olmuştur. Şiirlerinde ısrarla bir kent olarak nitelendirdiği İstanbul un ağır başlı bir yer olmadığını ifade eden Süreya, çoğu kez sevgilisi ile yaşadığı aşkların mekânı olarak gördüğü İstanbul, değerli ve yaşanılması gereken bir yerdir. Andı ya göre Cemal Süreya nın İstanbul a olan bağımlılığı biraz derbeder, biraz bohem, biraz da gecelerin İstanbul u bağlamında öne çıkmaktadır. Yollusuyla yolsuzuyla; hırlısıyla hırsızıyla; iplisiyle ipsiziyle İstanbul u tensel aşkların İstanbul u olarak gören Süreya için İstanbul, Agop un ülkesi dediği Galata meyhanelerinin bulunduğu Pera dır. Yahya Kemal in Türk medeniyetinin birikimi olarak yücelttiği; Sezai Karakoç un İslam Medeniyetinin mirası olarak kutsiyet atfettiği İstanbul, Cemal Süreya tarafından yer yer alaya alınmakta; İstanbul un bu yönleri feodalite artığı olarak değerlendirilmektedir. İstanbul, Cemal Süreya için yalnız sevgilisi ile anlam bulan şehvetin İstanbul udur. Kitapta, Bir Antikacı Dükkânı Olarak İstanbul - Gündelik Hayatın İkonografisi adıyla yer alan metin ise İstanbul üzerine yazdıklarıyla tanınan kültür tarihçisi Ekrem Işın a aittir. İstanbul da Gündelik Hayat isminde bir de kitabı bulunan Işın, seminerinde İstanbul u bir antikacı dükkânına benzet-

16 GİRİŞ \ 15 mekte; şehrin tarihi, kültürel ve demografik zenginliklerine vurgu yapmaktadır. İstanbul un birbirinden farklı medeniyetlere ev sahipliği yapması dolayısıyla diğer şehirlerden ayrıştığını belirten Işın a göre bu farklılık, İstanbul a özgün bir kimlik kazandırmıştır. Avrupa da bulunan bir şehir, sadece Hristiyan medeniyetinin bileşenleriyle vücut bulurken; İstanbul, Hristiyanlık öncesi dönem dâhil olmak üzere, Hristiyanlık, Müslümanlık ve karışık halde bulunan unsurların tamamını bir arada barındıran özgün bir yaşam alanı olarak öne çıkmaktadır. Kültürel yığılma, üst üste gelme ve iç içe geçmenin mekânı konumunda olan İstanbul, bütün bu unsurları birlikte yoğurarak kendine has bir üslup ortaya koymuştur. Bu yüzdendir ki İstanbul, herkesin kendinden bir şeyler bulabileceği, kendini ait hissedebileceği, birçok kültür ve medeniyetin yoğrulduğu, kuşatıcı özgün bir şehirdir. Kuşku yok ki İstanbul, bugün olduğu gibi geçmişte de dünyanın en önemli şehirlerinden birisi olmuştur. Bu önemin temel nedeni İstanbul un medeniyetlere başkentlik yapması ile doğrudan alakası vardır. Ancak İstanbul u asıl önemli kılan, dönemin en güçlü devleti konumunda olan Osmanlı ya, dolayısıyla da İslâm Medeniyetine dört buçuk asır boyunca başkentlik yapmış olmasıdır. Zira İstanbul, gelişmesinin doruğuna İslam medeniyetinin hamisi konumunda olan Osmanlı Devleti ile ulaşmıştır. Yanlış Bilinen Osmanlı isimli seminerinde daha ziyade İstanbul un bu yönünü öne çıkaran Mehmet Maksudoğlu na göre dünyanın son şeklini almasında İstanbul önemli bir rol üstlenmiştir. Seminerinde Osmanlı hakkında yanlış bilinen hususlar üzerinde duran Maksudoğlu, başta Osmanlı nın imparatorluk olarak anılmasının korkunç ve vahim bir hata olduğunu be-

17 16 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR lirttikten sonra bu nitelendirmenin kim ve kimler tarafından ortaya çıkarıldığına değinmiştir. Arkasından ise Osmanlıyı Osmanlı yapan temel yaklaşım, kavram ve kurumlar hakkında bilgiler aktaran Maksudoğlu için İstanbul, bir yönetim merkezi olarak önem arz etmektedir. İstanbul; Tarih ve Kültür adlı eserin son metni ise İstanbul Türkçesi isimli panelden elde edilmiştir. Panel, İstanbul Türkçesi üzerine çalışmış akademisyenlerin katılımıyla gerçekleşmiştir. Bilindiği gibi Osmanlı, İstanbul u fethettikten hemen sonra şehirde bir kültür ve medeniyet inşa etmeye koyulmuştur. Bu nedenle de İstanbul a, Balkanlar dan ve Anadolu nun farklı yerlerinden kalifiye nüfus transfer edilmiştir. Yeni gelen bu kalifiye nüfus, şehre rengini vermiş, şehri imar etmenin yanında bir de kültür dili inşa etmiştir. Nitekim panelistlerden ilki olan Mustafa Kaçalin, konuşmasında özellikle bu hususa temas ederek, İstanbul un payitaht olması dolayısıyla imparatorluğun farklı yerlerinden üst seviyede kaliteli insanın İstanbul a geldiğine vurgu yapmıştır. Bu bağlamda imparatorluğun başkentinde konuşulan Türkçenin, Osmanlı nın standart Türkçesi olarak geliştiğine işaret etmiştir. İstanbul Türkçesinin ikinci panelisti ise Musa Duman olmuştur. Duman a göre İstanbul, coğrafi bir mekândır. Bu coğrafi mekân, 1453 te Türklerin olmuştur. Ancak Türkçe ondan evvel de var olan bir dildir. İstanbul ve çevresinde konuşulan dil, Türkçenin sadece ağızlarından biri olarak kabul edilebilir. Nitekim bugün Anadolu nun değişik bölgelerinde ve şehirlerinde kullanılan Türkçe, hem ses hem de kelime bakımından birbirinden ayrılmaktadır. Konu hakkında görüşlerini ifade eden Hayati Develi ise İstanbul Türkçesinden ne kastedildiğinin önemine vurgu ya-

18 GİRİŞ \ 17 parak; aslında bu hususta bir kavram kargaşası olduğunun altını çizmiştir. Develi ye göre birkaç kuşaktır İstanbul da yaşayan insanların Biz eskiden böyle konuşmuyorduk! demelerindeki kasıt farklı konuşma tarzı, söz varlığı ve adab-ı muaşeret kuralları iken; Türk dili alanında çalışan araştırmacı ve akademisyenlerin kastettikleri şey, Türkçenin standart formu olmuştur. Panelin son konuşmacısı ise Eski İstanbul Beyefendisi denildiğinde akla gelebilecek kişilerin başında sayılan isimlerden Uğur Derman olmuştur. İstanbul Türkçesinin dilde sadeleşme akımlarıyla tahrip edilmeden evvelki halini bizatihi yaşayan Derman, sunumunu kendine has İstanbul Türkçesinin güzelliğiyle yapmıştır. Başta akademisyenler ve yazarlar olmak üzere Türkçenin yanlış kullanılmasından son derece rahatsız olduğunu dile getiren Derman a göre İstanbul Türkçesini korumanın yolu, okullarda eski edebiyatçılarımızın eserlerinin iyi bir şekilde okutulması ile Türkçenin doğru bir biçimde öğretilmesinden geçmektedir. İstanbul Dersleri adı altında gerçekleştirilen seminerler dizisi devam etmekte olup, ortaya çıkacak olan metinler serinin devamı olarak yayınlanacaktır.

19

20 BİR DÜNYA KENTİ OLARAK İSTANBUL VE MİMAR SİNAN \ 19 BİR DÜNYA KENTİ OLARAK İSTANBUL VE MİMAR SİNAN Suphi SAATÇİ * Giriş Bugün çok eskiden çalıştığım bir kurumdayım li yıllarda bu kurumda danışmanlık yapmıştım. Üye belediyelerin çevre envanterinin çıkarması üzere çalışan komisyonda görev almıştım. Fakat bugün görüyorum ki Birlik, çok gelişmiş, hoş bir hal almış. Gerçekten Marmara Bölgesi nin hatta Türkiye nin en çok üyeye sahip büyük bölgesel birliği haline gelmiş. Gayretlerinden dolayı kurum çalışanlarını tebrik ediyorum. Burada bulunduğumdan dolayı mutluluğumu ifade etmek istiyorum. Bir Dünya Kenti Olarak İstanbul Bugün sizlere İstanbul u anlatacağız. Bir dünya kenti olan İstanbul, önemli ve nadir bir konuma sahiptir. İstanbul stratejik derinliği olan bir dünya kentidir. Bu dünya kenti deyimi çok abartılı bir deyim değildir. Gerçekten eski dünyanın yani * Prof. Dr., Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Öğretim Üyesi

21 20 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Amerika nın keşfinden önceki haritaya bakılırsa İstanbul, konum itibariyle dünyanın ortasına denk gelmektedir. Portekiz ile Japonya ve Güney Kutbu ile Kuzey Kutbu arasında İstanbul orta yerde bulunmaktadır. Üç kıtanın kavşak noktasında bulunan önemli bir şehirdir. Ayrıca batının doğusunda, doğunun da en batısında yer almaktadır. Farklı ve zengin medeniyete sahip iki deniz olan Karadeniz ve Akdeniz in kavşak noktasında ortak bir Marmara havzası üzerinde bulunmaktadır. İçinden deniz geçen başka şehir var mıdır dünyada? Bilemem ama bu da İstanbul a özgü bir kimlik kazandırmıştır. İstanbul un çok eski tarihi hakkında fazla bilgimiz yoktur. Özellikle fiziksel konum itibariyle şehircilik ve mimarlık yönünden kentin çok eskiden nasıl bir gelişim çizgisi izlediğini bilmiyoruz. Bize intikal eden en güçlü tez, İstanbul un fetihten önce, özellikle Bizans döneminde çok yoğun bir yerleşime sahip olmadığıdır. Bunun başlıca sebebi İstanbul un uzun yıllar saldırılara, akınlara ve değişik yönlerden işgal hareketlerine maruz kalmasıdır. İstanbul u vuran en büyük işgal dalgası, Haçlı ordusudur. İstanbul tarihinin en büyük en yıpratıcı yağmalanma dönemini, Haçlı ordusunun İstanbul a girdiği zaman yaşamıştır. Bizans döneminden kalan ve İstanbul da yer alan önemli yapılar vardır. Günümüzde de bunlar İstanbul un kimliğinde bulunan nirengi noktaları sayılır. Fatih in İstanbul u fethetmesinden önce Müslümanların İstanbul a yönelik saldırılarını ve büyük çabalarını hepimiz biliyoruz. Ancak dünya tarihinin önemli dönüm noktası olan fetih, Fatih Sultan Mehmet e müyesser olmuştur. Hatta peygamber efendimizin bir hadisinden de söz edilir: İstanbul mutlaka fethedilecektir. Onu fetheden komutan ne güzel komutan, onu fetheden ordu ne güzel ordudur. Fatih Sultan

22 BİR DÜNYA KENTİ OLARAK İSTANBUL VE MİMAR SİNAN \ 21 Mehmet in İstanbul un fethi projesi çok önceden başlamıştır. Hatta derler ki Akşemsettin ona fethin müjdesini vermiş. Ben bu iddiayı ciddiye almıyordum. Fakat sonra rahmetli tarihçi Osman Turan ın bir yazısını okudum. Diyor ki: Akşemsettin İstanbul un o tarihte fethini bilmiş çünkü Kuran-ı Kerim de beldetün tayyibe ibaresi var. Ebcet hesabıyla İstanbul fetih tarihini veriyor. Demek ki Akşemsettin Hoca buna dayanarak fetih müjdesini verebilmiştir. Daha önceden de İstanbul un fethi için Osmanlılar çok çaba harcamışlardır. Yıldırım Beyazıt ın Anadolu Hisarı nı yaptırması, ancak Timur problemiyle karşılaşınca bu fethin çok geciktiğini biliyoruz. Matrakçı Nasuh un minyatürlerinde 16. yüzyılda Galata nın yapılanmasını görüyoruz. Fethin üzerinden henüz 70 yıl geçmiş, ıssız Galata, Osmanlı tipi yapılarıyla süslenmiştir. Osmanlı yapıları hep kırmızı kiremit örtülü çatılarla diğer yapılardan ayrılıyor. Bizanslar daha değişik teknikte çatılar yapıyorlar. Fatih in İstanbul u almasıyla Osmanlı nın başkenti olan İstanbul bir dünya kenti olarak çok önemli ve hızlı imar hareketlerine sahne olmuştur. Dünya hâkimiyeti iddiasında olan bir gücün ona yakışan bir biçimde imar hareketlerini başlatması lazımdır. Bu düşünce ile ilk önemli külliye Fatih in de adını aldığı Fatih İlçesi ndedir. Geleneksel Türk kentinin fiziksel dokusunda meydan anlayışı yoktur. Avrupa kentlerinde görülen büyük meydanlara karşılık, geleneksel Türk şehirlerinde meydanların işlevini cami avluları görürdü. Çünkü camiler herkesin buluştuğu, sosyal konuların görüşüldüğü, müspet ilimlerin ve dini ilimlerin tahsil edildiği mekânlardı. Dolayısıyla çok büyük meydanlara ihtiyaç duyulmamıştır. Camilerin olduğu yerler ve avlusu da meydan kabul edilmiştir.

23 22 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR İstanbul un büyük yelkenli gemilerle önemli bir deniz ticaretine kavuştuğunu ve büyük bir donanmayla da dünya deniz hâkimiyetini elde ettiğini görüyoruz. Çünkü ancak donanmayla bir dünya kenti elde edilebilir. Deniz zenginlik, ticaret ve gelişme demektir. Denizler, medeniyetlerin temas etmesine, kültürlerin buluşmasına, geleneklerin tanışmasına imkân sağlayan önemli havzalardır. Birbiri ile örtüşen, birbirine kavuşan kültürlerden, yeni birleşimler, daha zengin sentezler doğar, yeni uygarlık ürünlerinin gelişmesine yol açar. Bunu da Osmanlılar çok iyi kullanmışlar. Her türlü zenginliği kapmışlar. Kendi kimliğini de inşa ederek. Yani hiçbir zaman etkilendiği akımların altında ezilmeden kendi yorumunu, bileşeni ortaya koyarak bir kültür oluşturmuşlar. Birçok otoritenin söylediği gibi İstanbul un, Mimar Sinan dan önce 15. yüzyılda tamamen Türk olan fiziki bir görünüşü yoktur. Anadolu nun mevcut Kastamonu, Tokat, Ankara, Erzurum ve Sivas gibi şehirleri kalenin içinde mahsur kalan yerlerdi. Selçukluların ve Osmanlıların gelişiyle kaleler önemini yitirmiştir. Türkler tarih boyunca kale inşa etmemişlerdir. Çünkü bizim ulusumuz kale içine tıkılıp kalan bir mizaca bir meşrebe sahip değil. İçindekini görmek için kale fethetmişlerdir. Rumeli Hisarı nda fetih amacı vardır. Çünkü bizim bütün atılım gücümüz fetihten kaynaklanıyor. İstanbul un fethi bile Osmanlıları yeni fetih ruhundan alıkoymamıştır. Bu nedenle akınlar devamlı batıya doğru devam etmiştir. Sarayburnu dünyanın yönetildiği merkezdi. Bizans da Osmanlı da buradan yönetmiştir. Sultanahmet te Osmanlı döneminde de eserler yapılmış. Bence bunlar günümüzdeki eserlerden çok daha kimlik sahibidir. Modern mimariye tutulduktan sonra doğru düzgün bir bina tipi ortaya koyamamışız. Sinan ın gündeme gelmesiy-

24 BİR DÜNYA KENTİ OLARAK İSTANBUL VE MİMAR SİNAN \ 23 le İstanbul da müthiş bir imar hareketi başlamıştır. Özellikle Sinan dönemi daha şanslı da bir dönemdi. Çünkü İstanbul fethedilmiş. Kent size teslim edilmiş. Devlet bütçesi tam takır hazır. Arkanızda destekçi Kanuni Sultan Süleyman var. Neredeyse dünya hâkimiyetini sağlamış. Sinan da Kayseri nin Ağırnas köyünde doğan ve Yavuz Selim döneminde devşirilerek İstanbul a getirilen Acemioğlan henüz. Orduda yetiştiriliyor. Aslında biz ordu millet biçimindeyiz. Eğitim, askerlik, birtakım meslekler dahi ordunun içinde. Hatta dikkat ederseniz en modern akımlar da bizim orduda başlamış. Mesela Avrupaî resim tarzı, Şeker Ahmet Paşa gibi ordu içindeki ressamlarla başlamış. En yeni devrimleri sürdürmüşlerdir. Sinan ın İstanbul u Sinan İstanbul a getirilmiş. Kendisinin de çocuk yaşlarında meraklı olduğu dülgerlik, marangozluk sanatında daha da ileri giderek, hatta erken yaşlarda seferlere katılmıştır. Van Gölü nde düşmandan haber almak için üç gemi inşa etmiş. Gemilerin kaptanlığını da kendisi yapmıştır. Bu, Sinan ın birçok yönde maharet sahibi olduğunu göstermektedir. Sinan ın önemli eserlerinden biri Eminönü nde olan Rüstem Paşa Camisi dir. Bu cami aslında ticari rantın çok yüksek olduğu bir yerde inşa edilmiştir. Rüstem Paşa da sadrazam olduğu için Sinan, onu burada cami yapmaktan vazgeçirememiştir anlaşılan. Yahut da onu kıramamıştır. Çünkü ticaret merkezinin tam ortasında, çarşının içinde cami yapmak ticari hayatın işlevi açısıdan yanlıştır. Sinan da en doğru çözümü bulmuş ve camiyi fevkani yapmıştır. Yani camiyi üste almış, altta yani zemin katta da hanlarla dükkânları yerleştirmiştir. Böylece hem ca-

25 24 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR miyi yapmış, hem de aşağıda ticaretin zengin biçimde sürdürebilmesine olanak sağlamıştır. Böylece çok başarılı bir tasarım ile Sinan, bir çözüm bulmuştur. Burada usta mimarın akılcı ve rasyonel yaklaşımı ilgi çekmektedir. Sinan, Mihrimah Sultan için Edirnekapı da önemli bir tasarıma sahip camiyi yapmıştır. Mihrimah için yaptığı ikinci önemli eser de Üsküdar daki İskele Camisi dir. Padişah dışında kimse bir minareden fazla yapamazdı. Fakat padişahın kızı için yapıldığından bir tek ona izin verilmiş. Bu camiye iki minare inşa edilmiştir. Sinan için çok büyük bir atılım merkezi kubbenin daha da büyümesi sonucu çıraklık eseri dediği Şehzade Camii nde kendisini göstermiştir. Bu cami Kanuni nin çok sevdiği oğlu Şehzade Mehmet in ölümü üzerine yapılmıştır. Kanuni bu camiyi görünce oğlum için istedim, Sinan bunu yaptı. Ben kendim için istesem ne yapar der. Bunun üzerine Sinan, Kanuni için Süleymaniye Külliyesi ni yapmıştır. Türk mimarlık tarihinin en büyük yapılar topluluğunu içine alan Süleymaniye muazzam bir şehircilik çalışmasının ürünüdür. Gerçekten bu dünya kentine yakışan en muhteşem külliyedir. İstanbul un kimliği ile bütünleşmiştir. İstanbul un simgesi olan bir külliyedir. Özellikle dört minarenin ikisini alçak ikisini yüksek tutmuş. Nereden bakarsanız bakın piramidal bir görüntü sağlamış. Yani perspektif açısından çok başarılı bir uygulama. Adeta kimine göre Erciyes i buraya yerleştirmiş, kimine göre muhteşem Süleyman ı burada bağdaş kurup oturtmuş. Çok önemli bir tasarım Mimari nedir? Boşluğu biçimlendirmek. Rahmetli Mimar Turgut Cansever in güzel bir sözü var: Mimarın görevi dünyayı güzelleştirmektir. İşte en güzel örneği Mimar Sinan dır. Paris için Notre Dame ne ise yahut Roma için Sen Pietro ne ise İstanbul için de Süleymaniye odur. Mimarlıkta okuyanlar

26 BİR DÜNYA KENTİ OLARAK İSTANBUL VE MİMAR SİNAN \ 25 bilirler. Cephe etüdü ne kadar zordur. Bu kadar büyük taş yapıyı sanki çöp üzerinde taşıyorlar. Havada bize sunuyor ki. Bunlar plastik oyunlarla çözülen çok büyük ustalık isteyen eserlerdir. Süleymaniye Camii, Kaynak Ama Osmanlılar maddi ve çok zengin bir uygarlık mirası bırakmışlardır. Bunun da en büyük merkezi İstanbul dur. Sinan İstanbul un su projesini de başarıyla çözmüştür. Mağlova Kemeri nden viyadükle İstanbul a su akıtmıştır. Yani bu bir viyadük, dereleri aşmak için köprü yapılmış. Belli bir yerde su alçağa düşünce onu dolaplarla yukarı havuzlara taşıttırmalı, bundan dolayı suyun çok hızlı akmaması lazımdır. Hızlı akarsa daha İstanbul a varmadan yerin dibine geçer. Bazı otoritelerin söylediğine göre Mimar Sinan ın mühendisliği mimarlığından daha üstündür. Bunu söylemek doğru değildir. Çünkü Sinan ın mimarlığı da, mühendisliği de mükemmeldir. Sinan ın Mağlova Kemeri dışında sekiz kemeri daha vardır. Hepsine 40 çeşme isale hattı diyoruz. 16. yüzyılda gerçekten İstanbul un su sorununa

27 26 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR çözüm bulmuş. Aşağı yukarı 120 dolayında çeşmeye su verilmiştir. Kanuni nin emriyle çeşmelerden uzak olan evlere sakalar kanalıyla yani su taşıyıcılarla sular ulaştırılmış. İTÜ de su mühendisi hocası rahmetli Kazım Çeçen vardı. Dünya çapında otoriteydi. Portekiz den Japonya ya kadar görmediğim su kemeri yok; ama Mağlova Kemeri hem estetik açıdan hem inşaat açısından en iyisi derdi. Sinan hiçbir şey yapmamış olsa bile bir tek Mağlova Kemeri ile dünya çapında bir isim olduğunu ispat etmektedir. Sinan da Ayasofya kompleksi yoktu. Zaten Sinan olmasaydı, Ayasofya günümüze gelemezdi. Padişah ın Ayasofya yı yıkılmaktan kurtarılsın diye Mimarbaşı na fermanı vardır. Dolayısıyla Ayasofya Sinan ın restorasyonu sonucu günümüze gelebilmiştir. Tabiî ki insan bir sanat eserinden etkilenebilir. Sinan da Ben dünyayı dolaştım. Gördüğüm eserlerden etkilendim. Bu eser neden yıkılmış, neden ayakta kalmış. Anlamaya çalıştım diyor. Sadece okumakla da olmuyor. Mimarlık sanatı görgüye de dayanır. Sinan ın yaptığı kubbe formu daireseldir. Kırık değildir. Kırık kubbe statiği kolaydır. Ama dairesel olan zordur. Sinan ın bütün kubbeleri daireseldir. Ayasofya da daireseldir. Ayrıca Sinan a gelene kadar kubbenin nerden geldiği ve nasıl geliştiğini biliyoruz. Sinan dan sonra da nasıl devam ettiğini biliyoruz. Ama Ayasofya kubbesi nerden gelmiş nereye gidiyor, Bizans kubbesinin varyantlarını bilmiyoruz. Ben Güzel Sanatlar Akademisi ne girmeden önce Yabancılara Göre Eski Türkler diye bir kitap okumuştum. O kitapta yabancı gezginler İstanbul u anlatıyor. Bir gezginin ifadesi dikkatimi çekmişti: Türkler o kadar iyi insanlar ki bütün leylekler sadece Türklerin çatısı üzerine yuva yapıyor. Leylekler, Müslüman olmayan azınlıkların evlerinin üzerine konmuyorlar. İçimden bu adam amma da abartmış dedim. Biraz abartılı gel-

28 BİR DÜNYA KENTİ OLARAK İSTANBUL VE MİMAR SİNAN \ 27 di bana. Mimarlık eğitimine başladım. İmar hukuku hocamız bize IV. Murat döneminden bir örnek verdi. Padişah diyor ki kendini bilmez birtakım gayrimüslimler evlerini Müslüman evlerinden daha yüksek yapmışlar. Bir kanun varmış yani. Müslüman evi yüksek olur, onlar bir kat aşağıda olur. Leylek de en yüksek yere konar. Onlarında da evleri alçak olduğu için oraya konmaz. Ben adamın yalan söylediğini düşünürken doğru çıktı. Yani bir imar disiplini var. Edmondo de Amicis 1874 te İstanbul a gelmiş. Sabah 6 ya doğru gemiyle gelirken kaptan herkesi güvertede toplamış. Kaptan Gelin şimdi bir manzara göreceksiniz, hayatınızda böyle manzara görmemişsinizdir diyor. Edmondo de Amicis de güverteden İstanbul u görünce böyle diyor: Krallar, prensler, o anda hepinize acıdım. Gemide bulunduğum yer sizin bütün hazinenize bedeldi ve İstanbul a bir bakışımı bile imparatorluğunuzun hazinesine değişmezdim. İşte İstanbul muhteşem, muazzam, ulu İstanbul, yaratana hamdolsun, yaratılmışa şan. Böyle bir güzelliği rüyamda bile görsem inanmazdım. Biz içinde yaşadığımız İstanbul u bunun kadar görmüyoruz galiba. Sonuç Yerine Peki, İstanbul a yeni bina yapılmayacak mı? Elbette ki yapılacaktır. İstinye Park olmasın mı? Olsun. Ama yabancılar İstinye Park ı görmeye gelmiyor. Tarihi yarımadayı görmeye geliyor. İstanbul için belediyelerimiz çok şeyler yapıyor yılında Fatih Belediyesi 850 sokağı yayalaştırdı. Bu güzel bir yaklaşımdır. O dönemleri yaşatacak tarzda güzergâhların oluşturulması gerekir. Kaçak inşaatların artık önlenmesi lazımdır. Mesela Sultanahmet in aşağı taraflarına inerseniz güzel çalışmaların

29 28 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR da olduğunu görürsünüz. Biraz bilime de kulak asmak gerekir. Eskinin yerine yeni yapmak yanlıştır. Modern bir havaalanımız tabi ki olsun. Tarihi yarımadaya biraz uzakta olsa ölür müsün yani. Şehirlerimizi otomotiv sanayine kurban etmişiz. İtalyanlar küçük sokaklar için küçük araba yaptılar. Biz geniş arabalar için büyük sokak açıyoruz. Bir ihtilal sonrası İstanbul Büyükşehir Belediyesi ne asker bir paşa gelmişti. Ben surları yıkacağım dedi. Paşam bunlar ordumuzun zaferini dile getiren abidelerdir dedik. O zaman hepsini tamlayacağım dedi. O da ordu lafı üzerine bunu sahiplendi. Bu tavır doğru değil. Restorasyonda işlevini yitiren bir şeyi tamamen tamamlamak doğru değil. Bizimkiler surları tamamladılar. Buna gerek yok. Ama yıkılmasını önleyerek o dönemin hatıraları olarak durmalı. Batı da bizim bu yanlış adımlarımızı izliyor. Daha az müdahale ile aslına uygun bir şekilde yapılmalı. İstanbul da kendimi bildim bileli surlarla ilgili çalışmalar var. Aslında bir dünya şehri olarak İstanbul da yaşamak başlı başına bir büyük nimettir. Necip Fazıl Kısakürek İstanbul da yaşayanlar için ne güzel söylemiş: Güleni şöyle dursun ağlayanı bahtiyar.

30 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ \ 29 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ Beşir AYVAZOĞLU * Giriş Efendim, hepinizi saygıyla selamlıyor ve bu şehirde, İstanbul da yaşıyor olmanın bir şans ve imtiyaz olduğunu ifade ederek söze başlamak istiyorum. Çirkin çirkin yapılar, şehrin tarihî siluetini hızla değiştiren gökdelenler, önünüzde yere tüküren, çöplerini arabalarından dışarı atan görgüsüzler vb. canımı sıkıyor, moralimi bozuyor olsa da her şeye rağmen İstanbul da yaşadığımı düşünerek teselli buluyorum. Şurası bir gerçek: Ne kadar müdahale edilirse edilsin, ne kadar kirletilirse kirletilsin, İstanbul, hep İstanbul... İstanbul tarihi ve tabiatıyla öylesine zengin bir şehir ki, bütünüyle yok etmek imkânsız. Boğaz ı yok edebilirler mi? Ayasofya yı, Süleymaniye yi, Sultanahmet i yıkmaya güçleri yeter mi? Osmanlı nın bastığı damga olduğu gibi duruyor. Gökdelenler bir gün yıkılabilir, ama Süleymaniye ebediyete kadar ayakta kalacak, buna inanıyorum. İstanbul, Mevlânâ nın Mesnevi de anlattığı hikâyedeki file, bizler de onu tarife çalışan körlere benziyor, anlayabildiğimiz * Edebiyatçı, Yazar

31 30 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR kadarını yaşıyor ve anlatıyoruz. İstanbul bugün, dün anladığımız manada İstanbul değildir. Nüfusuyla, yüzölçümüyle devâsâ bir şehir, birçok Avrupa ülkesinden daha büyük ve idare edilmesi daha zor bir megapol. Bu büyüklükte bir şehri anlamak ve anlatmak, tarih, sosyoloji, psikoloji, antropoloji, siyaset bilimi, edebiyat, mimari, şehircilik gibi disiplinleri yardıma çağırmadan mümkün değil. Ben bu konuşmamda izninizle sadece Tarihî Yarımada dan, eskilerin Nefs-i İstanbul dedikleri asıl İstanbul dan, tarihî İstanbul dan ve onun kevn ü fesadından, yani oluşma ve bozulma tarihinden söz edeceğim. Nefs-i İstanbul: İlim, Sanat ve Kültür Merkezi Tarihî Yarımada çok eski bir yerleşim bölgesidir ve üst üste yığılmış, birbirini besleyen ve birbirinde devam eden kültürlere beşiklik etmiştir. Bu kültürler içinde, kendisinden öncekilere en saygılı davranan kültürün Osmanlı kültürü olduğu söylenebilir. İstanbul un fethinden kırk yıl sonra batıda Endülüs ün, yüz yıl sonra da kuzeyde Kazan ın başına gelenler bilinirse, Fatih in ve askerlerinin ne kadar hoşgörülü davrandıkları daha iyi anlaşılacaktır. Atalarımız, dinamik, pragmatist ve son derece rahat insanlardı; fethettikleri coğrafyalardaki kültürleri hiç komplekse kapılmadan temellük ederlerdi. Anadolu ya geldikten sonra da kendilerini Roma nın varisi olarak görmeye başladıkları, bu coğrafyaya Diyâr-ı Rûm, yani Roma demeye devam etmelerinden anlaşılmaktadır. O halde İstanbul un, dolayısıyla İmparatorluğun çok kültürlülüğü kaçınılamayan fiilî bir durum değil, şuurlu bir tercihti. Bu tercihin tabii bir sonucu olan Millet Sistemi, bütün azınlıklara kendi dillerini ve kültürlerini serbestçe yaşayıp koruma imkânı sağlamıştı. XVI.

32 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ \ 31 yüzyılda bir Alman sefaret heyetiyle birlikte İstanbul a gelen Protestan teolog Stephan Gearlach ın Kanunî ye atfettiği sözler bu gerçeği ifade etmektedir: Çiçekler ne kadar çok renkli olursa o kadar güzeldir, İstanbul tabiattaki renk renk çiçekler gibidir, işte beyaz ve yeşil renkli sarıklarıyla Türkler ve Müslümanlar, beyaz, kırmızı, mavi karışımı serpuşlarıyla Ermeniler, mavi renkleriyle Rumlar, sarı serpuşlarıyla Yahudiler... Hepsi tabiattaki çiçekler gibi bin bir renk! Anadolu ve Rumeli de zaman içinde bütün bu renkleri dışlamadan ve boğmadan kuşatan, bütünüyle kendine has bir üst kültürün oluştuğu unutulmamalıdır. İç-Asya dan kopup gelen dinamik toplulukların yanlarında getirdiklerini burada bulduklarıyla harmanlayarak yarattıkları, Prof. Dr. Halil İnalcık ın prestij kültür dediği, ayrı ayrı kompartımanlar halinde yaşayan kültürleri zamanla birbirine benzeten ve referansı İslâm olan bir üst kültür... Halife unvanını da taşıyan bir hükümdarın, III. Selim in, Yahudi bir musikişinastan ders almakta sakınca görmediğini düşününüz. İstanbul un, dolayısıyla imparatorluğun asıl kimliğini belirleyen, yani III. Selim le Tanburî İsak Efendi yi bir arada, aynı nağmeleri terennüm ederken düşünmemizi sağlayan bu kültürdü. Türk musikisi kültürüne sahip biri, bir çırpıda onlarca Yahudi, Ermeni ve Rum bestekâr sayabilir. Bu bestekârların duygu dünyaları o kadar Osmanlıdır ki, isimleri zikredilmezse, eserlerinden azınlık bestekârları olduklarını anlamak imkânsızdır. Başta Fatih olmak üzere bütün Osmanlı hükümdarları ve çevreleri sanata özel bir ilgi gösterir, çıktıkları her seferden birçok sanatkârla birlikte döner, daha da önemlisi, bu sanatkârların din, mezhep ve etnik menşelerine bakmaz, hepsini himaye ederlerdi. Âşıkpaşazâde ye göre, Çelebi Mehmed

33 32 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR devrinde, Hacı İvaz Paşa çeşitli ülkelerden birçok sanatkârı Bursa ya getirtmişti. Şiire ve başta resim olmak üzere plastik sanatlara çok özel bir ilgi duyan Fatih de fetihten hemen sonra Anadolu ve Rumeli taraflarına fermanlar gönderip ashâb-ı sanâyi ve ehl-i hıref in İstanbul a gönderilmesini emretti. Büyük bir rekabet içinde olduğu Timurî kültür çevresinden de Ali Şir Nevaî ve Molla Abdurrahman Câmî gibi çok beğendiği ve mutlaka yanında görmek istediği şairler vardı. Onun seleflerinden de, haleflerinden de farkı aynı zamanda Batı resim ve heykeline ilgi göstermesiydi. II. Bayezid, resim ve heykeli babası kadar ciddiye almıyordu; fakat Amasya dan beraberinde getirdiği hocası Şeyh Hamdullah, hat sanatını Yakut el-mustasimî nin etkisinden kurtararak bir İstanbul sanatı haline getirdi. Yavuz Sultan Selim e gelince, Tebriz i aldığında Safevîler in nakkaşhanesindeki bütün değerli sanatkârlar İstanbul un yolunu tuttular. Fethedilen ülkelerden sanatçılarla birlikte taşınabilir sanat eserlerinin de İstanbul a getirildiğini unutmamak gerekir. Topkapı Sarayı nda bu yolla muazzam koleksiyonlar oluşmuştu. Hiç şüphesiz, Osmanlı sanat yorumunu ve İstanbul estetiğini besleyen kaynaklardan biri de bu göz kamaştırıcı koleksiyonlardı. Türk-İslâm dünyasının dört bir tarafından bu şekilde akan zengin bilgi ve kültür birikimi İstanbul da adeta imbikten geçirilip damıtıldıktan sonra tekrar Türk ve İslâm dünyasına yayılırdı. Osmanlı nın büyüklüğü, azameti ve gücü böyle bir ameliyeyi mümkün kılıyordu. Batılılaşma döneminde de durum pek değişmedi; bütün yeni modalar, fikir ve sanat akımları, imparatorluğun Avrupa ya en yakın bölgelerinden değil, İstanbul dan takip edilirdi. Barok tan Ampir e, Rokoko dan Art Nouveau ya kadar bütün sanat üslûplarının Osmanlı dün-

34 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ \ 33 yasındaki en seçkin örnekleri İstanbul dadır. Kısacası, İstanbul, fetihten itibaren, yaklaşık olarak dört yüz elli yıl boyunca, sadece İmparatorluğun değil, bütün Türk ve İslâm dünyasının ilim, sanat ve kültür merkezi olmuştu. Fetih ten Sonra İstanbul ve Yeniden İhyası Dördüncü Haçlı Seferi sırasında akıl almaz derecede tahribata uğrayıp yağmalanan İstanbul, fetih öncesinde bütün kaynakları kurumuş ve nüfusu elli binlere kadar düşmüş bir şehirdi. Esasen Bizans, büyük yapıcılığını VII. yüzyıldan itibaren kaybetmeye başlamıştır. Büyük bir depremde hasar gören Ayasofya yı tamir edebilecek çapta mimar bulunmadığı için Edirne den Osmanlı mimarlarının davet edildiğine dair bir rivayet vardır. Genç Fatih, fethin ilk günlerinde şehri Ayasofya nın kubbesinden de incelemişti. Gördüğü devasa bir harabeden ibaretti; evet kendi askerleri de etrafa bir hayli zarar vermişlerdi, fakat bu tahribat öyle üç günlük yağma sırasında yapılacak cinsten değildi; her taraftan asırların köhnemişliği akıyordu. Açık sarnıçlar bostan olmuş, kilise harabelerine baykuşlar tünemişti. Çok uzun bir zamandan beri kullanılmayan Hipodrom un deprem artığı manzarasını, devrik sütunları ve iki yüz elli yıl önce Latinlerin yakıp yıktığı Büyük Saray ın duvar kalıntılarında taşları birbirinden ayırarak fışkırmış incir ağaçlarını görünce hüzünlenen genç hükümdarın dudakları arasından gayrı ihtiyari dökülen, Kisra nın köşkünde örümcek kapıcılık etmede, Afrâsiyâb ın kalesinde ise baykuş davul çalmadadır anlamındaki Farsça mısralar, fetih öncesi İstanbul u veciz bir biçimde özetliyordu:

35 34 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Perdedâri mî-koned der tâk-ı Kisrâ ankebûd Bûm nevbet mîzened der kal a-i Efrâsiyab Fetih, doğrusu, çürüyen, insansızlaşan İstanbul için bir kurtuluştu. Nitekim şehir kısa sürede surların dışına taştı ve aşağı yukarı bir asır sonra 550 bin nüfuslu büyük bir şehir haline geldi. Ancak daha fazla kalabalıklaşmasına izin verilmeyecek; nüfus, gerekli tedbirler alınarak sabit tutulacaktı. Anadolu ve Rumeli nin çeşitli bölgelerinden insanlar getirilip imparatorluğun yeni başkentine yerleştirilmekle beraber beşerî dokusuna pek fazla müdahale edilmedi. Şehrin yerlileri dillerini konuşabilecek, inançlarını yaşayabileceklerdi. Fatih in Ayasofya ya gösterdiği özel itina, hem farklı inançlara gösterdiği saygıyı, hem de sanat eserlerine verdiği değeri ifade ediyordu. Muazzam bir zafer alayı ile Ayasofya ya geldiği gün, mozaikleri ganimet malıdır diye koparmakla meşgul bir yeniçeriyi Binalar benim malımdır, ne hakla onu bozuyorsun? diyerek asâsıyla vurup engellediği biliniyor. Bu iki yönlü itinanın başka bir anlamı daha vardı: İstanbul a, bir zamanlar taşıdığı Doğu yla Batı yı birleştirme fonksiyonunu yeniden kazandırmak. Bu birleşme sadece siyasî ve iktisadî değil, aynı zamanda kültürel bir anlam taşıyordu. Osmanlıların bu hedefe şuurlu olarak yöneldiklerini söylemek, abartmak değildir. Bizans ın abidevî eserleri bunun için korunmuş, birçok kilise, dış yüzleri Osmanlı üslûbunda koruyucu bir tabakayla kaplanarak bugünlere ulaştırılmıştır. İstanbul un benzersiz silueti, Fatih in Bizans ın en önemli kiliselerinden biri olan Havariyyun Kilisesi nin bulunduğu dördüncü tepenin üzerine yaptığı camiyle şekillenmeye başladı. Fatih Camii, İstanbul a artık yeni bir inancın, medeniyetin ve estetiğin hâkim olduğunu dünyaya ilan etmekle beraber, aynı zamanda bir sürekliliğe işaret ediyordu. Bu sürekliliği Tarihî Yarımada nın

36 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ \ 35 başka bölgelerinde de görmek mümkündür. Mesela kuruluşundan beri şehrin ana arteri olan Mese Caddesi, Divanyolu adıyla aynı güzergâhı takip etmiştir. Hipodrom, bu kelimenin Türkçesi olan Atmeydanı adıyla asırlar boyunca aynı şekilde kullanılmıştır. Fetihten sonra, İstanbul un yeniden oluşumunda kültürel geçmişinin inkâr edilmediği söylenebilir. Ancak yeniden inşa sürecinde, dedelerimizin İslâmî anlayışa uygun olarak insan ölçeğini esas aldıkları ve Roma devri İstanbul una göre çok daha insanî bir şehir meydana getirdikleri muhakkaktır. Başta İstanbul olmak üzere, bütün Osmanlı şehirleri oluşurken, mesken mimarisinde daha çok ahşap ve kireç gibi dayanıksız malzemelerin niçin tercih edildiği yeterince tartışılmamıştır. Küçük Kıyamet denilen 1509 depreminde kârgir binaların çökmesi yüzünden ahşabın tercih edildiği söylenir. Elbette coğrafyanın sunduğu imkânları ve iklimi de hesaba katmak gerekir. Ancak bu tercihin arkasında İslamî ve tasavvufî bir duyarlığın varlığı da rahatlıkla iddia edilebilir. Kur an da Ad kavmine ve kazıklar sahibi Firavun a neler edildiğine dair anlatılanlar ve Siz her yüksek yere bir alâmet bina edip boş şeyle mi uğraşırsınız âyeti, Osmanlı şehirciliğinin estetik ilkelerinden birini verir. Şeddadî binalar yapmaktan bu sebeple kaçınılmış, özellikle mesken mimarisinde son derece mütevazı ölçüler tercih edilmiştir. Asırlarca dünyanın en güçlü imparatorlarını barındıran Topkapı Sarayı bile, Batılı kral ve derebeylerin saray ve şatoları yanında çok mütevazı durmaktadır. Devâsâ köşkler ve saraylar, hem dünyaya kazık kakma arzusu, hem de tabiattaki ilahî düzenin kudsiyetine müdahale olarak görülürdü. Taşlıcalı Yahya Bey in: Avn-i Fir avn ile Şeddadî binalar yapmazız mısraında, sözünü ettiğim âyetlere ve Osmanlı şehircilik anlayışına atıf vardır.

37 36 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Taş gibi sağlam bir malzemeyle ancak kalıcı değerler temsil edilebilir, cami ve medrese, imaret, hamam gibi hayra yönelik binalar yapılabilirdi. Allah ın yüceltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evler, yani mabetler bütün güzellikleri bünyesinde toplamalıydı. Camiler âdeta bir güzellik deposu ydu; mimari, musiki, şiir, hitabet, hüsnühat, tezyinat, taş oymacılığı, çinicilik, sedef kakmacılık, kündekârî, kalemişi, renkli cam sanatı, halıcılık vb. camide bir araya gelir ve birbirini tamamlardı. Merkezî noktalarda camii, medresesi, sıbyan mektebi, imareti vb. ile bir mimari kompleks olarak tasarlanan külliyeler, İstanbul un ayırıcı özelliğini teşkil ediyor, oluşma yönünü ve siluetini belirlediği şehri fizikî olarak da tanımlıyordu. Özellikle selâtin camilerinin iç ve dış avluları, aynı zamanda büyük meydanlar olarak kullanılmaya müsaitti. Herbiri bir odak noktası haline gelen bu camilerin çevrelerinde günlük hayatın şartlarına göre kısa aralıklarla yenilenen sokaklar ve mahalleler şekillenirdi. Her neslin kendi şehrini bir bakıma yeniden inşa ettiği de söylenebilir. Hiçbir nesil, kendisinden önceki neslin zevklerine ve ihtiyaçlarına göre belirlenmiş bir şehirde yaşamak zorunda değildi. Sahnenin Dışındakiler adlı romanındaki şu cümleler, bu gerçeğin Ahmet Hamdi Tanpınar ın da dikkatinden kaçmadığını göstermektedir: İstanbul mahalleleri yirmi otuz senede bir çehre değiştire değiştire yaşarlar ve günün birinde park, bulvar, yol, sadece yangın yeri, hâli arsa, geleceğe ait çok zengin ve iç açıcı bir proje olmak üzere birdenbire kaybolurlar. Dedelerimiz ahşap ev denen şeyi icat ettikleri gün bir imkânı bize hazırlamışlardır. XX. yüzyılın en büyük şehirci ve mimarlarından sayılan Le Corbusier nin bu gerçeği fark ettiği şu notlarından anlaşılmaktadır:

38 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ \ 37 İstanbul da her ev ahşaptır ve çatıları aynı eğimde olup aynı cins kiremitle örtülmüştür. Bütün büyük binalar, camiler, mabetler, kervansaraylar ise taştandır. Bütün bunların temeli bir standardın varlığıdır (...) İstanbul da veciz bir doku görülür; bütün fânilerin evleri ahşap ve Allah ın evleri ise taştandır. Osmanlı nın İstanbul u Asıl ilgi çekici olan, Le Corbusier nin İstanbul un imarına talip olması ve Ankara ya yazdığı mektupta, büyük bir ileri görüşlülükle, bu güzel şehri olduğu gibi korumayı tavsiye etmesidir. Bu tavsiyenin ilerlemeyi ve çağdaşlığı yüksek apartmanlar dikmek ve şehirlerin göbeklerinde fabrika bacaları yükseltmek olarak anlayan yöneticileri, bürokratları, hatta aydınları nasıl dehşete düşürdüğünü tahmin etmek zor değildir. İstanbul u Avrupa şehirlerine benzetmek isteyen imarcılar, buna karşı çıkan yabancılara ilerlememizi istemediklerini zannederek düşman olurlardı. Pierre Loti bu yüzden Batıcı aydınlarca hiç sevilmezdi, çünkü Türkiye de Şark ı sevmişti. Yahya Kemal e göre de, Alafranga edebiyatın pudra ve lavantasından mütehassis olan yeni nesil, küflerimizi sevdiği için Pierre Loti nin bizimle alay ettiğini zannediyor, kızıyordu. Geçen asrın başlarında, Loti nin Can Çekişen Türkiye adlı eserindeki şu feryadını anlayabilecek aydın yok denecek kadar azdı: Yangın özellikle İstanbul un can evine saldırarak geçmişin harika eserlerini mahvetmekten sanki zevk duyuyor. Ettikleri kötülüğü düşünemeyen yenilikçiler yangınların boş bıraktığı bu yerlerde bugün Amerikanvari geniş, dümdüz caddeler açmayı ve aynı biçimde evler yapmayı tasarlıyorlar. Fakat fazla olarak iki yıldan beridir Türk belediyesi, şark özelliklerini aksettiren ne varsa, tamamını yok etmek istemektedir. Burada da bizde

39 38 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR olduğu gibi, ataların değer verdikleri şeyler hakkında saygı hisleri kalmadı. Artık ne camiler, ne mezarlıklar kutsal sayılıyor. Son zamanlarda gelir sağlayan çirkin binaları yapmak için az kalsın tarihî bir kabristan olan Rumelihisarı Mezarlığı nı kaldıracaklardı. Burası, Boğaziçi nin Rumeli yakasında en değerli bir güzellik incisi gibidir [...] Birtakım cahil belediye memurlarının zaten yeter genişlikte olan caddeyi daha da genişletmek bahanesiyle Şehzadebaşı nın o güzelim sütun ve kemerlerini pervasızca yıktıklarını, Türklüğe has güzelliklerden birini daha dümdüz ettiklerini öğrendim. Bu kadar aptalca cinayetlere nasıl göz yumuluyor? Öyle sanıyorum ki, Türkiye yöneticileri arasında çok zeki kimseler, sanat duygusuyla dolu insanlar ve büyük bir mazinin bu şahitlerini millî şeref namına olsun korumak gerektiğini duyan sapına kadar Müslümanlar vardır? Şunu unutmamak gerekir: Amicis, Loti, Le Corbusier gibi sanat ve kültür adamlarının hayran oldukları İstanbul, yangınların, depremlerin ve göçlerin harap ettiği İstanbul du. Refah devirlerinin İstanbul unu görselerdi, kim bilir neler yazarlardı? Devletin zengin ve halkın refah seviyesinin yüksek olduğu asırlarda, yanan yakılan sokaklar, mahalleler, semtler, çok kısa sürede aynı güzellikle yeniden inşa edilirdi. Ancak devlet ve halk fakirleştikçe, kaybedilenlerin yerine yenileri konulamaz oldu. Konulabilenler ise gittikçe fukaralaşan devletin ve halkın acıklı vaziyetini yansıtıyordu. Fotoğraf makinesi tam o yıllarda icad edildi ve objektifleri İstanbul a çevrildi. Yerli ve yabancı fotoğrafçıların harıl harıl görüntüledikleri şehir, inkıraz halindeki Devlet-i Aliyye nin başkentiydi. Yanan yıkılan geniş, ferah evlerin, konakların yerlerine önce konak yavruları, durum kötüleştikçe kutu gibi, iki bakla bir nohut yahut nohut oda bakla sofa evler yapılmaya başlanmış, bunlar da yeterince bakım görmediği için İstanbul ma-

40 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ \ 39 halleleri enikonu salaşlaşmıştı. Bununla beraber hâlâ güzelliğiyle Batılı gezginleri hayranlık ve şaşkınlık içinde bırakıyordu yılında İstanbul a gelen Edmondo de Amicis in şu cümleleri XIX. asır sonu İstanbul u hakkında bir fikir verebilir: İstanbul, önünde şair ile arkeoloğun, sefir ile tacirin, prenses ile gemicinin, kuzeyli ile güneylinin, hepsinin aynı hayranlık duygusuyla haykırdığı alemşümul ve son derecede büyük bir güzelliktir. Bütün dünya bu şehrin dünyanın en güzel yeri olduğu fikrindedir. Seyahat hâtıralarını yazanlar buraya gelince şaşırıp kalırlar. Perthusier in dili dolaşır, Tournefort beşer dilinin aciz kaldığını söyler, Pouqueville cennette olduğunu sanır, La Croix sarhoş olur, Marcellus vikontu kendinden geçer, Lamartine Tanrı ya şükreder, Gautier gördüğü şeyin hakikat olduğundan şüphe eder ve hepsi de tasvir üstüne tasvir yığarak pırıl pırıl bir üslûpla yazarak düşüncelerinin yanında fakir kalmayacak ifade tarzını bulabilmek için boşuna kafa yorarlar. Gezginleri güzelliğiyle dilsizleştiren İstanbul, hiç şüphesiz, Levantenlerin Galata sı değil, abidevî camileri kucaklayan ahşap şehir dokusu ve bu dokuyu sarıp sarmalayan yeşil örtüsüyle Türk ve Müslüman İstanbul dur. Boğaziçi dir, Süleymaniye dir, Eyüp tür, Üsküdar dır. Dar ve gölgeli sokakları, insanı ezmeyen binaları, hanları, hamamları, küçük mescitleri, çeşmeleri, mezarlıklarıyla son derece insanî ve pitoresk bir şehir... Amicis, bu İstanbul un gelecekte yok olacağını ve dünyanın en güler yüzlü şehri nin harabeleri üzerine yükselecek modern, korkunç ve gamlı şehri düşünerek dehşete kapılır, kalbinin sıkıştığını hisseder. Eski Türk şehrinde planın esası, arazinin topografik yapısına göre belirleniyordu. Çünkü makbul olan, tabiata tecavüz etmek değil, onu tamamlamak, şehrin onun bir parçası olarak doğup gelişmesini sağlamaktı. Şehir, geleneğin şaşmaz ölçüleri

41 40 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR kullanılarak tespit edilen mevkilere kurulmuş külliyelerin etrafında emprovize bir biçimde şekilleniyordu. Bu teşekkül biçimini plansızlık, gelişigüzel yapılaşma olarak anlamamak gerekir. Çünkü her yapı, çevresine uyumu gözetilerek inşa edilir, böylece harikulâde sürprizlerle dolu emprovizasyon şaheserleri doğardı. Abidevî eserlerin dışında, beşerî ölçülerin hemen hiç dışına çıkmayan atalarımız, gölgeli dar sokaklarındaki asmalı çardakları, yer yer ağaçlı köşeleri, ne tabiatı taklit, ne de tabiata müdahale esasına dayanan bahçeleri, muhtelif ağaçlarla gölgelendirilmiş kahveleri, çeşmeleriyle, son derece munis şehirler kurmuş, daha önce kurulmuş şehirlere de yepyeni bir kimlik kazandırmışlardı. İstanbul un yedi tepesine yedi taç kondurulmak suretiyle, hiç şüphesiz, gece ve gündüz farklı güzellikler sunan göz kamaştırıcı bir siluet yaratılmıştır. Ufuk çizgisine yerleştirilen bu harika yapılar, ne taraftan bakılırsa bakılsın, bu tepelerin tabii uzantılarıymış gibi görünür. Abidelerin etrafındaki sivil yapılar, bu abideleri daha da görünür kılacak şekilde küçük yapılırdı, yani beşerî ölçekteydi. Büyük yapılar bile hiçbir zaman bu camilerin yüksekliğini aşan boyutlarda inşa edilmezdi. Küçük mabetler de her şeyiyle ölçülüydü; küçük, ahşap bir mescide upuzun bir minarenin yapıldığı görülmüş şey değildi. Külliyeler, kamu binaları ve mezarlıklarda kullanılan taş ve tuğla ile meskenlerde kullanılan ağaç ve bunları birbiriyle kaynaştıran yeşil doku, eski İstanbul un açıklanması zor estetiğinin sırlarından biriydi. İstanbul da, nüfusun istikrarlı olduğu zamanlarda meskenler geniş bahçeler içine oturtulur, şehir yukarıdan bakıldığı zaman bir ormanın içine gömülmüş gibi görünürdü. Külliyeler, evlerin çatılarındaki kiremitlerle ayrı bir güzelliğe bürünen, pastel

42 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ \ 41 renklerin hâkim olduğu suluboya resim güzelliğindeki bu dokunun içinden birer ışık kütlesi gibi taşardı. Cetvelle çizilmiş gibi dümdüz, bir ucundan bakılınca diğer ucu görünen caddeler ve sokaklar hiç sevilmezdi. Dolanıp kıvrılarak ilerleyen, bahçe duvarlarından meyve ağaçlarının, mor salkımların taştığı, baygın kokulu hanımellerinin, yaseminlerin duvarlara tırmandığı, zaman zaman üzeri asmalarla adeta örtülmüş, sebilleri, çeşmeleri, küçük mescitleri, hazireleri, kuyuları, çıkrıklarıyla herbiri karakteristik özellikler taşıyan ve hiçbiri diğerine benzemeyen, çoğu zaman biraz ilerleyince birden bir mucize gibi müthiş bir deniz manzarasını önünüze seriveren caddeler ve sokaklar, İstanbul un vazgeçilmezleriydi. Şehir dokusu şaşırtıcı bir üslup birliği gösterirdi, fakat her ev ayrı bir kişilik taşırdı. Bazen küçücük bir arsanın üzerinde çıkmalarla genişletilmiş, masal mimarisi gibi, eşsiz güzellikte bir yapı yükseliverirdi. Ahşabın inanılmaz zenginlikteki plastik imkânları büyük bir zevk ve incelikle kullanılırdı. Eli böğründelerle sokağa taşırılan çıkmalar, cumbalar, bazen çatıya kondurulan bir cihannüma, herbiri yepyeni bir çözümle, komşunun manzarasını engellemeden inşa edilmiş evler... Bir sokağın bitip diğerinin başladığını gösteren köşe başlarındaki evler başka bir güzellikteydi. Üçgen planlı zemin kat üzerine yapılan katın, kare veya dikdörtgen bir cepheyle sokağa baktırıldığını, çatıya da zarif bir cihannüma kondurulduğunu düşününüz. Yedi tepe üzerine kurulduğu için inişli çıkışlı bir şehir olan İstanbul un bol yokuşu vardı; yamaçlara inşa edilen evlerin ilk bakışta fark edilen özelliği, birbirini kapatmaması ve genellikle denize veya yeşil bir alana bakan manzaranın âdilane bölüşülmesiydi. Bu konuda yazılı olmayan, herkesin

43 42 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR uyduğu, uymak zorunda olduğu kurallar vardı. Bir ev boyanırken bile, o civardaki evlerin renkleriyle hem-âhenk olması, uyum sağlaması gözetilirdi. Daha da önemlisi, bu şekilde teşekkül eden mahallelerde herkes oturabilirdi; zengin bir tüccarın veya bir devletlinin konağıyla fakir bir bekçinin, sıradan bir memurun evi yan yana olabilirdi. Zenginler, mahallenin fakirlerini kollar, camisinin, mescidinin ihtiyaçlarını karşılarlardı. Genellikle bir camiin, bazen de bir çeşmenin yahut ağaçlıklı bir meydanın etrafında oluşan mahalle, camii, mektebi, hamamı, küçük çarşısı vb. ile kendi kendine yeten bir bütünlüktü. Sakinleri, tek bir aileymiş gibi birbirlerine kenetlenirlerdi. Evler sokaklara birbirinin mahremiyetini ihlâl etmeksizin, fakat komşuluk ilişkilerinin kolayca yürütülmesini sağlayacak şekilde yerleştirilmişti. Komşuluk demek, yardımlaşma ve dayanışma demekti. Ev alma komşu al, Komşu hakkı, Tanrı hakkı, Komşu komşunun külüne muhtaç, Komşuyu komşudan sorarlar gibi atasözleri, Türk mahallesindeki komşuluk ilişkisinin mahiyetini son derece açık bir biçimde özetlemektedir. Mahallenin bütün sokakları, cami ve mahalleyi şehrin merkezine bağlayan ana yola çıkardı. Sokakların çoğu çıkmazdı. Çıkmaz sokağı, tek tek evlerin veya birkaç evin özel sokağıdır diye tarif etmek mümkündür Âdeta loş dehlizlere benzeyen bu dar sokakların üstleri, birinci katların çıkmaları ve cumbaları, ağaçların bahçe duvarlarından taşan dalları ve nihayet çatıların saçaklarıyla âdeta örtülürdü. Evlerin birinci katlarındaki pencerelerin açıldığı sokaklar, yerli ve yabancı birçok ressamı cezbeden pitoresk mekânlardı.

44 İSTANBUL UN OLUŞ VE BOZULUŞ TARİHİ \ 43 İstanbul Bozuluyor Yüzyıllar içinde oluşan ve İstanbul u İstanbul yapan ölçüler ve değerler, XVIII. asrın başlarından itibaren aşınmaya başlamıştı. Avrupa şehirlerinde geniş, dümdüz caddeleri, bu caddelerin etrafına bitişik nizam dizilmiş kârgir yapıları, büyük meydanları, bu meydanları süsleyen heykelleri, tiyatro ve opera binalarını, konser salonlarını vb. gördükten sonra kendi şehirlerini beğenmeyen aydınların ve devlet adamlarının psikolojisi, Ziya Paşa nın ünlü beytinde çok iyi özetlenmiştir: Diyâr-ı küfrü gezdim beldeler kâşâneler gördüm Dolaştım mülk-i İslâm ı bütün vîrâneler gördüm Viranelerden kurtulmanın tek yolu vardı: Yıkmak. İstanbul u Avrupa şehirlerine benzetmek isteyen aydınlar ve yönetici zümre, yangın ve depremlerin de yardımıyla, yüzyıllar içinde teşekkül etmiş ve kendi estetiğini bulmuş şehrin çehresini yavaş yavaş değiştirmeye başladılar. İstanbul un yok oluşunda askerî yenilgilerle başlayan göçlerin de çok büyük rolü vardı. Hiç şüphesiz, şehrin taşıyamayacağı bir nüfus, o şehrin kurdudur. Büyük bir hızla Anadolu ve Rumeli nin ekonomik olarak beslediği merkez olmaktan çıkarak kendi kendini tüketmeye başlayan İstanbul, Ekim 1917 devriminden sonra Türk dünyasıyla irtibatını kaybetmiş, Osmanlı İmparatorluğu nun dağılmasına yol açan Birinci Dünya Harbi nden sonra da İslâm dünyasıyla ilişkileri zayıflamıştı. Merkez olarak Ankara yı tercih eden modern Türkiye de İstanbul u gözden çıkarmış gibiydi. Çiçeği burnunda Cumhuriyet in kültürü ve bu kültürün estetiği artık Osmanlı mirasının ağır yükünü taşımayan bu çorak Anadolu kasabasında modern başkentle eşzamanlı olarak inşa

45 44 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR edilecekti. Osmanlı mirasına karşı bu meydan okuyuşun merkez üssü İstanbul olamazdı. Çünkü yaratılmak istenen kültür, İstanbul un damgasını taşıyan ve bu dünya şehrinde varlığını hâlâ köklü bir şekilde devam ettiren kültürün alternatifi olacaktı. Edebiyatından musikisine, mimarisinden şehir dokusuna kadar her şeyiyle farklı bir kültür, farklı bir tarih, dil ve yaşama tarzı... Fakat üç imparatorluğa başkentlik etmiş İstanbul un cazibesini yok etmek mümkün değildi; Ankara-İstanbul rekabetinde, İstanbul un tartışılmaz üstünlüğü, Yahya Kemal in meşhur nüktesinde en çarpıcı ifadesini bulmuştu. Gerçeğin farkında olanlar, Ankara yı İstanbul a dönüşün zevkini yaşamak için seviyorlardı.

46 BİR LİMAN KENTİ OLARAK İSTANBUL \ 45 BİR LİMAN KENTİ OLARAK İSTANBUL İdris BOSTAN * Giriş Akdeniz ile Karadeniz i birbirine bağlayan suyolu üzerinde bulunması ve Avrupa yı Asya ya bağlayan karayolunun kesişme noktası üzerinde olması sebebiyle İstanbul, tarihin en eski dönemlerinden itibaren önemli bir liman ve yük aktarma yeri haline gelmişti. Haliç, Boğaziçi ve Marmara Denizi şehrin genel görünümünde ve sakinlerinin günlük yaşamında önemli bir yer tutuyordu ve limanı şehrin ekonomik ve sosyal hayatını biçimlendiriyordu. Tarihî bir gerçek olarak, Boğaz ın iki kıyısına sahip olan devletler kısa sürede Karadeniz i hâkimiyeti altına almayı başarmıştı ve bu durumlarını sürdürdükçe kendi konumlarını ve refahlarını devam ettirmişlerdi. İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu nun başkenti olduktan kısa bir süre sonra yeniden canlandı ve Anadolu dan Balkanlar a, Karadeniz den Akdeniz e uzanan bölgede büyük bir ticaret merkezi oldu. Daha Yıldırım Bayezid in 1395 te Anadolu Hisarı nı, Fatih Sultan Mehmed in de 1452 de Rumeli Hisarı nı yaptırması İstanbul a giden deniz yollarının kontrolünü sağlamaya * Prof. Dr., İstanbul Üniversitesi, Öğretim Üyesi

47 46 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR yönelikti ve bunun gereği olarak bu hisarlar, yüzlerce yıl ticaret gemileri için uğrak bir yer olmuştu. Fatih in, Rumeli Hisarı nın inşaatı tamamlandıktan sonra yayımladığı bir ültimatomla Karadeniz den geçecek gemilerin taşıdıkları yük ve insanların kontrol edilmesini istemesi, abluka altına aldığı İstanbul a deniz yoluyla gelecek desteğin önünü kesmeye yönelikti.

48 BİR LİMAN KENTİ OLARAK İSTANBUL \ 47 İstanbul Limanı: Deniz Üssü Osmanlılar zamanında daha önce Bizans ın da kullandığı Haliç ve Langa Limanları, sivil ve askeri denizcilik için önemli birer merkezdi. Özellikle rüzgârlara karşı korunaklı olan Haliç in, hem askerî deniz üssü ve hem de deniz ticareti için taşımacılığın önemli merkezi haline gelmesiyle birlikte şehrin yapısını etkileyecek değişiklikler olmaya başladı. Kasımpaşa, Galata ve Eminönü, korunaklı limanlar olarak bu dönemde öne çıktılar. Haliç kıyıları ahşap evler, yalılar ve basit atölyelerle dolu olmasına rağmen bölgeye asıl damgasını vuran Tersâne-i Âmire idi. Denizde duran donanma gemileri, kızaklarda inşa edilmekte olan tekneler ve gözlerde bakım halindekiler hep birlikte muazzam bir görüntü sergiliyorlardı. Osmanlılar fetihten sonra bir müddet için Bizans tan kalan kadırga limanını donanma üssü olarak kullanmış olsalar da Fatih in Haliç teki Bizans/Ceneviz tersanesini geliştirdiği bir gerçektir. Bilhassa Yavuz Sultan Selim in tahta çıktıktan kısa bir süre sonra verdiği bir emirle Gelibolu ve İstanbul da yüz gözlü tersaneler yapılmasını istemesiyle birlikte kışında

49 48 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Kasımpaşa Deresi nin aktığı koyda tersane inşasına başlandı. Bu yapı kısa bir süre sonra dikkate değer bir kurum haline geldi. Tersane nin ilk yıllarında hem inşaat faaliyetinin hem yeni gemi yapımının hızla sürdürüldüğü bilinmektedir. Tersane deki gemi yapım gözlerinin sayısı 16. yüzyılda 200 kadardı. Burada gözler yanında, Kapudan Paşa nın da içinde bulunduğu yönetim binası olarak kullanılan Divanhane, mahzenler, atölyeler ve zindan bulunuyordu. Tersane de meydana gelen çalışmaların yoğunluğu Galata daki hayatı ve liman semtlerindeki faaliyetleri yakından ilgilendiriyordu. Donanmanın büyük bir sefer için hazırlanması halinde inşa edilen gemilerin sayısı çoğalmakta, bu ise tersanede çalışan sanatkâr ve işçi sayısını arttırdığı gibi, malzemelerin hem çeşit ve hem de miktar bakımdan çoğalmasına yol açmaktaydı. Sadece Kocaeli bölgesinden temin edilen kerestenin sağlanması ve İstanbul a getirilmesi bile büyük organizasyonlar gerektiriyordu. Keresteler geldiği zaman, bu işin uzmanları olan marangozlar tarafından incelenip gözden geçirildikten sonra mahzen-i çûb denilen depolarda koruma altına alınıyor ve kurutuluyordu. Gemiler yapılırken bu keresteler kullanılacakları yerlere göre hazırlanıyor ve gemi mimarlarıyla marangozlara teslim ediliyordu. Bütün bu faaliyetler, bölgede ciddi bir hareketlilik getiriyordu. Bu sebeple Tersane deki yeni gemi yapımı faaliyetlerinin güncel ihtiyaçlara ve Osmanlı Devleti nin o sıradaki askeri hedeflerine göre belirlenmesi kaçınılmazdı. Tersane bölgesinde yaşanan yangınlar ise büyük zararlara sebebiyet veriyor ve her şeyin yeniden yapımını gerektiriyordu. Bu yüzden Tersane bölgesinin ve orada kızağa alınmış gemilerin korunması ile görevli vardiyanların, bekçilerin sayısı sık sık artıyordu. Tersane çalışanlarının sayısı 16. yüzyılın ortasında 2500 civarında idi ve ihtiyaç halinde dışarıdan vasıflı sanatkâr temin ediliyordu.

50 BİR LİMAN KENTİ OLARAK İSTANBUL \ 49 Tersane-i Amire 16. yüzyılın sonlarında tersanede savaş gemilerinden çok, saray mensupları ve üst düzey devlet adamları için nakliye gemilerinin yapılması, sivil ticaret için ilginin arttığını düşündürmektedir. Bu gemiler, sahiplerinin hesabına İskenderiye ye gidiyor, yük ve yolcu taşıyordu. 17. yüzyılın ortalarına doğru kullanılır tersane gözlerinin sayısı 154 kadardı. Girit Seferi nin hazırlıkları ve sefer süresince tersane gözlerinin onarıldığı ve sayılarının arttırıldığı, buna karşılık sefer hazırlıklarının azalmasıyla birlikte kullanılmayan gözlerin harap olduğu anlaşılmaktadır. Girit Seferi nin Osmanlı donanmasına ve özellikle İstanbul limanına sağladığı en önemli değişim gemi teknolojisinde yaşandı. Kürekle hareket eden ve alçak bir yapısı olan kadırgalara karşı yüksek bordalı, birden çok ambarlı ve yelkenli gemilerin yapımına başlanması tersanedeki faaliyetlerin çeşitliliğini de arttırdı. Mesela 1715 te 47 m. uzunluğunda, 130 top bulunan üç ambarlı bir kalyondaki bu özellik o zaman için emsalleri arasında eşi olmadığını göstermektedir. Özellikle 18. yüzyıldan itibaren yelken imalathaneleri, iplikhane, lengerhane gibi tesisler tersane bünyesine

51 50 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR kazandırıldı. Kalyonların yapımı için kadırga kızakları uygun olmadığı için yeni alanlar açıldı. Darağacı ve maçuna sistemleri tersanede uygulanmaya başlandı. Zaman zaman tersanede meydana gelen yangınların önemli tahribata yol açtığı ve yeni tamirlerle ve ilavelerle tersanenin yapısının kısmen değiştiği gözlenmektedir arasında ilk kuru havuzun inşası ve 19. yüzyılda iki havuzun daha yapılmasıyla kalyonların daha uzun ömürlü olmaları için yeni tekniklere göre havuzlama usulü uygulanmasına geçilmiş oldu.

52 BİR LİMAN KENTİ OLARAK İSTANBUL \ 51 Klasik dönem yönetim yapısı içerisinde tersane ve donanmanın en üst yöneticisi kaptan-ı derya idi. Onunla birlikte Tersane kethudası da kaptan ve mürettebatı yönetmek ve disiplini sağlamak suretiyle tersane yönetiminde etkili idi. Asıl tersane işlerini ve gemi yapım faaliyetlerini yürüten, sorumlulukları dağıtan ise tersane emini idi. Emri altında pek çok idarî görevli bulunuyordu. Liman reisi tersaneden, liman nazırı limandaki düzenden sorumluydu. Gemi inşası için lüzumlu malzemeler esas itibariyle üretildikleri yerlerden, çoğunlukla vergi karşılığı veya ihtiyacın fazla olması halinde satın almak suretiyle temin ediliyordu. İstanbul Liman Ticareti ve Taşımacılık Osmanlı İmparatorluğu döneminde kara yollarının pahalılığı sebebiyle bilhassa zahire nakliyatı, deniz yolları ve nehirlerden istifade edilerek gerçekleştirilmiştir. İmparatorluğun en önemli üretim bölgelerini, büyük hububat pazarlarını Karadeniz, Ege Denizi ve Akdeniz in etrafında Tuna, Dicle, Fırat ve Nil gibi büyük nehirlerle küçük suların civarında yerleşmiş olduğu görülmektedir. Deniz yolunun sağladığı kolay ve ucuz imkânlara karşılık özellikle İstanbul merkezli deniz ticaretinin birtakım engel ve tehlikeleri olduğu unutulmamalıdır. O zamanki tekneler için deniz, her zaman seyrüsefere uygun değildi. Yalnız ticaret gemileri değil donanma gemileri bile kış günlerinde limanlara çekilmek ve derya mevsimini beklemek zorundaydı. Bu dönem rûz-ı Hızır dan rûz-ı Kasım a kadar sürüyordu. Bu zaman diliminde İstanbul un ihtiyacı olan zahirenin bulunduğu iskelelerden vakit kaybedilmeden İstanbul limanına getirilmesi devletin takip ettiği en önemli konulardan biriydi. Bu mevsimin dışında denize

53 52 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR açılan gemileri zaman zaman büyük tehlikeler bekliyordu. Bazı gemiler fırtınaya yakalanarak karaya vurup parçalanıyor, bazısı dalgalar arasında batıyor, kimisi de korsanlara yakalanıyordu. Taşımacılıkta genellikle yelkenli gemilerden kalyon, barça ve pulaka türü gemiler kullanılıyor, bunlar da rüzgârsız havalarda hareketsiz kalıyor ve bir limana yanaşarak rüzgâr çıkmasını bekliyordu. Bu gecikmeler İstanbul un iaşe ihtiyacının karşılanmasında zaman zaman gecikmelere sebebiyet veriyordu. Limanın günlük faaliyetleri ile donanma ve ticaret faaliyetlerinin birlikte yürümesi bazı güçlükler doğuruyordu. Şüphesiz tarihte de bir büyük metropol olan İstanbul limanı çok canlıydı ve çeşit çeşit gemi ve tekneler için en uygun imkanlara sahipti. Bir taraftan tersanede donanmaya ait gemiler, diğer taraftan Haliç kıyılarına bağlanmış ticaret gemileri rengârenk bayraklarıyla birbirini tamamlıyordu. Seyyah Lubenau, bir günde limana 800 gemi girip çıktığını belirtmektedir. Bu sayının çok fazla olduğunu düşünmemek gerekir. Çünkü Karadeniz ve Akdeniz de ticaret yapan Osmanlı teknelerinin büyüklü küçüklü sayısı çok daha fazla idi. Evliya Çelebi ye göre, Akdeniz ticareti yapan gemiler 600 kalyon ve 2000 karamürsel ve şaykadan oluşuyordu. Akdeniz e sefer yapan bu ticaret filosunda 3000 kaptan ve tayfa bulunuyordu. Karadeniz gemiciler loncasına kayıtlı olan denizcilerin sayısı da 9000 kadardı. 16. yüzyıl sonlarında Tersane-i Âmire de saray mensupları için inşa edilmiş 20 büyük kalyon, İstanbul ile İskenderiye arasında sefer yapıyordu. Osmanlı Devleti, Akdeniz de egemenlik tesis ettikçe kendisine dost olan yabancı devletlere ahidnamelerde belirlenen şartlar çerçevesinde, kendi sularında ticaret yapma hakkı tanıyordu. Buna rağmen Akdeniz deki deniz ulaşımı Müslüman ve Hristiyan korsanların tehdidi altında idi. Müslüman korsanlar

54 BİR LİMAN KENTİ OLARAK İSTANBUL \ 53 çoğunlukla Avrupalı devletlerin gemilerine, Hristiyan korsanlar da Osmanlı gemilerine saldırı düzenliyordu. Hatta Hristiyan korsanların Ege Denizi ne kadar girdikleri oluyordu. Bu yüzden Osmanlı ticaret gemilerinin konvoy halinde gitmeleri tercih ediliyordu. Bu sebeple devlet Rodos, Sakız, Midilli beyleri gibi bazı derya beylerini küçük filolarıyla deniz güvenliğini sağlamakla görevlendiriyordu. Yeterli silahlarla donatılmış olan kalyon tipindeki daha büyük gemiler ise, kendi başlarına da denize açılabiliyordu. Avrupa devletlerine ait gemiler de kendi tedbirlerini almak üzere konvoylar halinde yola çıkıyordu. Mesela Venedik, 16. yüzyıldan beri konvoylar halinde hareket ediyordu. Fransa ise daha çok Kuzey Afrikalı korsanlarla anlaşmaya çalışıyordu. İstanbul önlerine gelen küçük gemiler (160 tona kadar) Galata kıyılarındaki gümrük önüne yanaşabildiği halde büyük gemiler Galata önlerinde demirliyordu. Büyük gemilerdeki yükler genellikle Haliç te dolaşan kürekli ve yelkenli küçük teknelerle taşınıyordu. Yabancı tüccarlar, getirdikleri malların gümrüklerini ya Eminönü ndeki gümrükte veya Galata daki Kurşunlu Mahzen de ödüyorlardı ve bu gümrük, resmi ahidnamelerde belirtilen kadardı. Gümrük dışında ayrıca bir de liman resmi ödeniyordu. Yabancı tüccarla iş yapılırken devreye giren İstanbullu Yahudilerin rolü de önemliydi. Haliç in iki yakasında gelişen ticaret limanının kuzey kıyısında Karaköy ve Tophane tarafında Avrupalıların uğradığı iskeleler bulunuyor, güney tarafında ise daha çok Osmanlı tüccar gemilerinin yanaştığı Bahçekapı dan Balat a kadar uzanan iskeleler yer alıyordu. İstanbul a getirilen malların türlerine göre gemiler yüklerini farklı yerlere indiriyordu. Şehrin en önemli ihtiyacı olan hu-

55 54 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR bubat ve diğer erzakın indirildiği yer, Eminönü ile Unkapanı arasındaki kıyı şeridi idi. Özellikle kereste Odunkapı daki, hububat ise Unkapanı ndaki ambarlara konuyordu. Ancak zaman zaman büyük tüccarlara ait özel ambarlar da faaliyet gösteriyordu. 17. yüzyılda İstanbul nüfusunun daha da artmasıyla birlikte yeni erzak depolarına ihtiyaç doğmuştu. III. Ahmed tersanede birkaç zahire ambarı yaptırdı ve III. Mustafa da bunlara üç yeni ambar ilave ettirdi. İstanbul Limanına Gelen Mallar İstanbul limanına giren mallar ve miktarları hakkında düzenli bilgiler bulunmamakla beraber ne tür malların taşındığı konusunda bazı veriler bulunmaktadır. İstanbul un nüfusu 16. yüzyıl başlarından itibaren arttığı için gıda maddelerine oldukça fazla oranda ihtiyaç duyuluyordu. İç ticaret için öncelikle yakın yerlerden, Marmara, Batı Anadolu ve Güney Karadeniz sahillerindeki limanlardan, daha çok hububat, meyve, sebze, tuz, yağ, pirinç gibi yiyecek maddeleri getiriliyordu. Özellikle şehrin ihtiyaç duyduğu en önemli gıda maddesi olan ekmek için gerekli hububat zaten ihracı yasak mallar arasında idi yüzyıllarda yüzlerce küçük ve orta büyüklükte gemi, bir kısmı devlet emrinde, çoğu devlet denetimi altında kendi hesabına Karadeniz den tahıl getiriyordu. Karadeniz de hububatın temin edildiği bölge Tuna havzası ile Rumeli ve Anadolu sahillerinin hinterlandıydı. 18. yüzyılda Karadeniz de ticaret yapan Osmanlı deniz tüccarını iki grupta incelemek mümkündür. Birinci grup, İstanbul un ihtiyacı olan buğdayı taşıyan ve devletle sözleşmeli olarak çalışan kapan tüccarları, diğeri ise serbest çalışan müteşebbis tüccarlardı. Özellikle Tuna ve havalisindeki iskelelerden Unkapanı na

56 BİR LİMAN KENTİ OLARAK İSTANBUL \ 55 zahire taşımak için devletle birtakım şartlar dâhilinde sözleşme yapan bu gemilere kapan-ı dakik sefâyini veya kapanın defterli sefâyini deniliyordu. Nitekim 1755 te devletle gemi sahipleri arasında yapılan bir sözleşmede 56 tüccar 120 gemisini bu işe tahsis etmek suretiyle bu tür taşımacılığı üstlenmişti. Serbest çalışan tüccar da benzer muameleye tabiydi. İstanbul Boğazı ndan gemileriyle geçebilmek için bazı şartları yerine getirmeleri gerekiyordu. Yük alacakları iskeleyi, sahip oldukları geminin tonajını, taşıyacakları hububatın cins ve miktarını belirtir ve yüklerini doğruca İstanbul a getireceklerini taahhüt ettikleri gibi kefil de gösterirlerdi. Bu evraklarını hazırladıktan sonra, kapan naibine giderler ve o da durumu İstanbul kadısına arz ederdi. İstanbul kadısı müracaatı onayladıktan sonra Divan-ı Hümayun a gönderir, buradan geminin yük alacağı iskelelerin kadı veya diğer görevlilerine hitaben bir ferman hazırlanırdı. Hububatın yüklendiği iskelede, alınan yükün cins ve miktarı fermanın arkasına kaydedilir ve tasdik edilirdi. Gemi İstanbul a dönerken İstanbul Boğazı ndan geçişi sırasında hisarların hizasına geldiklerinde durdurulup incelenir ve kayıtlar mutabık ise bir görevli bindirilerek geminin Unkapanı ndan başka bir yere gitmesi engellenirdi. 18. yüzyılın sonlarına doğru Rusya nın Karadeniz in kuzey sahillerini ele geçirmesiyle bu bölgede ticaret yapma düşüncesinin serbest Osmanlı tüccarları tarafından benimsendiği görülmektedir. Osmanlı İmparatorluğu nda deniz ticareti ile uğraşan ve Rusya ile ticaret yapmak isteyen gemi sahipleri bir başka devletin topraklarına gideceklerinden İstanbul Boğazı ndan geçmek için izin almak ve antlaşmalarda belirtilen şartlara uymak zorundaydılar. İzn-i sefine denilen bu belgeler, yılları arasında Müslüman ve gayrimüslim Osmanlı tebasına ait

57 56 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR 4176 geminin İstanbul Boğazı ndan geçtiğini göstermektedir lere kadar bu bölgeyle ticaret yapan gayrimüslim tüccar oranı % 80 in üzerindeyken, 19. yüzyılın ortalarına doğru % 5 e inmişti. Buna mukabil Müslüman tüccar oranı % 95 e çıkmıştı. Osmanlı tüccarı Rusya ile ticareti sırasında ihracı yasak mallar dışında kuru yemiş, kuru üzüm, hurma, sirke, limon, limon suyu, portakal, taze meyve ve zeytin gibi gıda maddeleri götürüyor ve dönüşte İstanbul için esas itibariyle zahire getiriyordu. Rusya dan deniz yoluyla getirilen mallar şayet İstanbul da kapan tarafından satın alınmazsa tüccarın mağdur olmaması için müstemin tüccara satılmasına müsaade edilirdi. Osmanlı ticaret gemilerinin İstanbul ile Doğu Akdeniz limanları arasında sıkça sefer yaptıkları bilinmektedir. Mesela İstanbul dan büyük yük gemilerine aktarılan kereste İskenderiye ye taşınıyor ve aynı gemiler dönüşte Mısır ın şeker, mercimek, pirinç, yağ ve keten gibi ihtiyaç maddelerini getiriyordu. Şüphesiz bu güzergâhta sadece Osmanlı ticaret gemileri dolaşmıyordu. 16. yüzyılda Venedik, Dubrovnik ve Fransa dışında 17. yüzyıldan itibaren Hollanda ve İngiltere ticaret gemileri de Osmanlı denizlerine gelerek ticaret yapmaya başladılar. 18. yüzyılda İstanbul limanına gidip gelen Avrupalı tüccar gemileri giderek artmıştı. Çeşitli ülkelerden gelen gemiler kendi yörelerinin mallarını ağırlıkla kendi tüccarlarının hesabına İstanbul a getiriyordu. Yünlü ve ipekli cinsi çeşitli dokumalar ithal edildiği için Fransız, İngiliz ve Hollanda ticarethaneleri canlı bir rekabet halindeydiler. Fransa dan ayrıca boya maddeleri, Venedik ten cam, kâğıt ve ecza, İngiltere den kurşun, kalay ve saat geliyordu. Bunların dışında kıymetli mücevher taşı benzeri lüks mallar ithal ediliyordu. Uzakdoğu dan gelen mallar, giderek artan bir miktarda Marsilya, Ceneviz, Venedik

58 BİR LİMAN KENTİ OLARAK İSTANBUL \ 57 ve Livorno üzerinden İstanbul a taşınıyordu. İstanbul a yük getiren gemilerin en büyük güçlüğü dönüşte götürecek yük bulamıyor olmalarıydı. Çünkü İstanbul yalnızca idari ve askeri bir şehir olup, mamul mal ya hiç yoktu veya çok azdı. İstanbul un ihraç ettiği mallar, buradan transit geçen mallardı. Bunun sebebi Karadeniz in yabancı devlet gemilerine kapalı olmasıydı. Osmanlı gemileri İstanbul a Karadeniz kıyılarının mahsulünü getiriyor veya İran dan gelen mallar İstanbul a ulaştığında burada Avrupa gemilerine aktarılıyordu. Bu durumda İstanbul, Karadeniz bir tarafa bırakılacak olursa o zamanki şartlarda büyük ticaret yollarının dışında kalan bir limandı. Buna karşılık İzmir daha fazla tüccar çekiyordu ve bu yüzden 16. yüzyıl ve sonrasında İzmir ve İskenderiye deniz ticareti için ihracat ve ithalat merkezi konumundaydı. İstanbul da şehir içi ulaşımında yüzlerce yıl en önemli taşıma araçları hamallar ve yük hayvanları idi. Ancak biraz uzak yerlere yük taşımakta bunlar büyük zorluk çekiyordu ve bu yüzden karayolu yerine daha rahat ve çoğu defa daha hızlı bir ulaşım aracı olarak kayık veya pereme kullanılıyordu. Bu sebeple peremeciler teşkilatı 19. yüzyıl ortalarına kadar çok kalabalıktı de ortalama 1.500, 1840 larda kürekçi üyesi bulunuyordu. Kayıkçı sayısındaki bu fazlalık, ihtiyaç halinde zaman zaman donanma hizmetine alınmalarına sebep oluyordu. İstanbul dünya üzerine denizciliğin önemli merkezlerinin başında yer almıştır. Bu açıdan İstanbul dünya şehirleri arasında tarihi ve kültürü ile önemli bir yere sahiptir.

59

60 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER \ 59 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER Recep BOZLAĞAN * Giriş Küreselleşme olgusu bir yandan kültürleri birbirine benzeştirirken, diğer yandan da yerel değerlerin küresel piyasalara sunulmasını kolaylaştırmış ve yerelliği güçlendirmiştir. Küreselleşme süreci şehirlere bir yandan yeni ekonomik, siyasî ve kültürel roller yüklerken, diğer yandan da şehirler arası rekabeti hızlandırmıştır. Bu durum küresel şehir, dünya şehri, uluslararası şehir gibi kavramsallaştırmalara yol açmış ve şehirleri sınıflandıran endeksler geliştirilmeye başlanmıştır. Birçok uluslararası veya küresel şirket veya sivil toplum örgütü onlarca parametre ve değişkeni göz önünde bulundurarak şehirlere ve şehir yönetimlerine siyasî, sosyal, ekonomik ve malî boyutları olan puanlar vermekte ve derecelendirmeye tâbi tutmaktadır. Neredeyse her bir şehir için hazırlanan karneler yatırımcılar, turistler, organizatörler ve finansmancılar tarafından yakından takip edilmektedir. Ulusal, uluslararası veya becerebilirse küresel düzlemde güçlü bir konum elde etmek isteyen şehirler ve belediyeler ise söz konusu endekslerdeki kriterlere * Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Öğretim Üyesi

61 60 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR ulaşmaya çalışmaktadır. Bu sebeple, bugün küreselleşme olgusu, küresel şehirler ve bir küresel şehir olarak İstanbul un durumuna değineceğiz. Bu bağlamda küreselleşme olgusunu açıkladıktan sonra küreselleşmenin şehirlere etkileri, küresel şehirlerin özellikleri, sorunları ve İstanbul un küresel şehirler ligindeki konumu üzerinde duracağız. Küreselleşme Küreselleşme; sermayenin, emeğin, bilginin, malların ve kültürel öğelerin dünya üzerinde serbestçe dolaşmasıdır. Küreselleşme ülkeleri ekonomik açıdan birbirlerine daha bağımlı hâle getirirken, kültürleri de daha benzeşik hâle getirmekte. Kültürler arasındaki farklılıklar zamanla azalmaya başlamıştır. Farklı toplumlarda şahit olduğumuz tavırlar, davranışlar, kılık ve kıyafetler birbirine daha fazla benzerlik göstermekte. Söz gelimi, dünyanın birçok her yerinde insanların Avrupalılar gibi giyindiklerini görürsünüz. Yeme içme kültürünün de birbirine daha çok benzemeye başladığını görmekteyiz. Hatta Türkiye de mesafeli durduğumuz bazı uluslararası restoran veya tez yemek (fast food) dükkânlarına, yurt dışı seyahatlerde daha güvenilir yerler gözü ile bakabilmekteyiz. Bu durum, söz konusu mekânların bizim zihnimizde oluşturduğu âşinalık ve algıda seçiciliğin bir sonucudur. Kültürler arası benzeşmenin artması yerelleşmeyi, yani yerel farklılıkları da ön plana çıkarmakta. Küreselleşme bir taraftan dünya üzerindeki farklı kültürlerin, egemen batılı kültürlerle benzeşmesini teşvik ederken, diğer taraftan da farklı ve ilginç özelliklere sahip yerel kültürlerin veya kültürel öğelerin ön plana çıkarılmasını ve dünya pazarlarına sunularak tüketilmesini

62 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER \ 61 tetiklemekte. Ancak, bu sürecin yerel kültürleri canlandırmak veya geliştirmek amacıyla değil, metalaştırarak tüketmek amacıyla yürütüldüğü söylenebilir. Küreselleşme bir yandan benzeşmeyi arttırırken diğer yandan da yerelleşmeyi, yerel kültürel öğelerin ortaya çıkarılmasını ve bunların bir tüketim zinciri içerisinde dünya pazarlarına sunularak tüketilmesi sürecini de beraberinde getirmektedir. Diğer taraftan, farklı olanın keşfedilmesi, küresel pazarlara sunulması, onun farklılığı üzerinden bir ticarî gelir elde edilmesi, bir müddet sonra sıradanlaşmayı beraberinde getirmektedir. Bu defa da farklı olan başka bir şey metalaştırılmaya çalışılmakta ve döngü bu şekilde devam etmektedir. Küreselleşmenin bu etkisi yerel kimliklerin güçlenmesine katkı yapmaktadır. Küreselleşmenin Şehirlere Etkileri ve Küresel Şehirler Küreselleşme süreci bir yandan yerel kimliklerin ve kültürel unsurların gün yüzüne çıkmasına ve güçlenmesine yol açarken, diğer yandan da şehirlerin önemini artırmakta ve bazı şehirlerin konumunu güçlendirmektedir. Küreselleşmenin dünya üzerinde sınırsız bir şekilde dolaşımını sağladığı sermaye, emek, bilgi, mal ve kültürel öğeler büyük ölçüde şehirlerde üretilmektedir. Bu sebeple, küreselleşmenin şehirlerin önemini artırdığı söylenebilir. Şehirlerde veya şehirlerin kontrolü altındaki alanlarda üretilen her türlü meta yine şehirler üzerinden yerel, ulusal ve küresel pazarlara sunulmaktadır. Şehirler ayrıca ulusal ve uluslararası bütün organizasyonların yapıldığı ve önemli kararların alındığı kumanda merkezlerine dönüşmüştür. Elbette her şehir bu dönüşümden eşit veya benzer şekilde etkilenmemiştir. Bazı şehirler küresel sistemin ana yönetim üslerine dönüşür-

63 62 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR ken, bazıları daha sınırlı rollerle yetinmek zorunda kalmaktadır. Bazı şehirler ise bu süreçte önemli ölçüde zemin kaybetmektedir. Yaşana süreçte şehirler arasında da küresel düzeyde bir hiyerarşik sistemin oluştuğu görülmektedir. Bu sistemin en tepesinde küresel şehirler olarak adlandırılan sınırlı sayıda şehirler yer alırken, bunların altında uluslararası şehirler, uluslararasılaşan şehirler, ulusal merkezler, bölgesel merkezler ve yerel merkezler sıralanmaktadır. Küresel şehirler, dünya üzerinde geniş coğrafyalarda sermaye, emek, bilgi, mal ve kültürel değerlerin dolaşımını kontrol eden ve yönlendiren şehirler olarak tanımlanabilir. Küresel şehirler de kendi içlerinde gruplara ayrılmaktadır. En üst grupta yer alanlar küresel veya kıtalar arası ölçekte kontrol ve yönlendirme gücüne sahipken, bir alt grupta yer alanlar kıta içi veya alt kıta ölçeğinde etkilidir. Daha alt grupta yer alanlar ise kontrol ve yönlendirme gücünden daha ziyade, küresel ilişkilerağının ana kavşak noktalarındaki terminaller gibi fonksiyon üstlenmektedir. Sistemin tepesinde yer alan küresel şehirlerin belirli alanlarda uzmanlaştıkları görülmektedir. Londra ve New York gibi şehirler finans ve sigortacılık konusunda ön plana çıkarken, Los Angeles ve Tokyo iletişim ve bilişim teknolojileri, Paris ve Milano kültür, sanat ve moda endüstrilerinde uzmanlaşmıştır. Küreselleşmenin hızlanması, küresel şehirlerin konumunu kuvvetlendirirken, özellikle aynı ülkede yer alan bazı şehirlerin konumunu ise olumsuz etkilemiştir. Söz gelimi, Japonya da Tokyo nun yükselişi Osaka nın göreceli olarak gerilemesine yol açmıştır. Benzer bir durum New York ile Detroit ve Londra ile Manchester arasında da yaşanmıştır. Diğer bir ifade ile ana kumanda merkezi konumunda olan şehirlerde-

64 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER \ 63 ki büyük şirketlerin, üretim üslerini hammadde ve işçiliğin daha ucuz, vergilerin daha düşük olduğu ülkelere kaydırması, geleneksel olarak üretim üssü olan şehirleri olumsuz etkilemiştir. Sonuçta Tokyo daki büyük Japon şirketleri birçok üretim tesisini Osaka başta olmak üzere bazı Japon şehirlerinden Tayland, Çin ve Endonezya gibi ülkelere kaydırmıştır. Bu durum Osaka başta olmak üzere birçok Japon şehrini olumsuz etkilemiştir. Türkiye de ise İstanbul ile İzmir in son 30 yılda sergilediği performans bu duruma örnek olarak verilebilir lerin başlarında bir ulusal merkez konumunda olan İstanbul, 1990 larda bir uluslararası şehir, 2000 li yıllarda ise bir küresel şehir hâline gelmiştir. İstanbul un küresel sistemle bütünleşme konusunda ulaştığı nispeten yüksek performans, 1980 lerde Türkiye nin tartışmasız ikinci önemli ekonomik merkezi olan İzmir tarafından gösterilememiştir. Bu süreçte İzmir merkezli sermaye gruplarının ve bankaların büyük çoğunluğu, yönetim merkezlerini İstanbul a taşımıştır. İzmir limanı Türkiye nin en büyük ihracat limanı olma özelliğini kaybederken, Ambarlı limanı en büyük ihracat limanı hâline gelmiş, Kocaeli ve Bursa gibi yeni sanayi merkezleri İzmir in yerini almıştır. Yaşanan süreç, bir taraftan Anadolu nun birçok şehrindeki şirketlerin yönetim merkezlerinin İstanbul a kaymasını teşvik ederken, diğer taraftan da merkezi İstanbul da olan büyük şirketlerin, üretim tesislerini önce İstanbul dışına daha sonra da yurt dışına kaydırma eğilimi içine girmesine sebep olmuştur. Sonuçta Mısır da, Balkanlar da, Rusya da, Doğu Avrupa da, Kafkaslar da, Orta Asya da ve Çin de Türk sermayesi ile kurulmuş veya satın alınmış üretim tesisleri, alışveriş ve iş merkezleri görülmeye başlanmıştır.

65 64 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Küresel şehirler ligine yükselmek ve burada tutunmak uzun ve yoğun emek isteyen bir süreç olup bu tür şehirlerin ulaştığı sosyal, ekonomik, siyasi ve kültürel seviyeye erişmek gereklidir. Küresel şehirler hakkında yapılan bilimsel çalışmalarda bunlara yönelik kriterler de belirlenmiştir. Ekonomik kriterlere örnek olarak sermaye piyasasının büyüklüğü, ar-ge faaliyetleri, kalifiye işgücü oranı, şehir ekonomisinin rekabet gücü, vergi rejimi, üretim kalitesi, profesyonel hizmet tedarik imkânları ve lojistik hizmetleri verilebilir. Bunların yanı sıra, üniversitelerin kalitesi, üniversite mezunu nüfusun oranı, uluslararası okulların sayısı ve kapasitesi, geniş bant internet abonelerinin sayısı, bilimsel sayın sayısı ve bu tür yayınlara yapılan atıfların sayısı, patent sayısı, uluslararası organizasyonların sayısı ve niteliği, büyükelçilik veya konsoloslukların sayısı, merkezi o şehirde bulunan uluslararası kuruluşların sayısı, konaklama tesislerinin kapasitesi ve niteliği, hizmetlere erişebilirlik, güvenlik, sağlık hizmetlerinin niteliği, kültürel ve sanatsal üretim kapasitesi, trend oluşturma kapasitesi, alışveriş ve yeme-içme mekânlarının çeşitliliği ve niteliği, spor altyapısı ve sportif organizasyonların niteliği gibi birçok kriter de sosyal, kültürel ve siyasî ölçütlere örnek olarak verilebilir. Küresel şehirler bu tür kriterlerin birkaçına, birçoğuna veya tamamına belirli ölçülerde sahip olabilir. Boston, Oxford ve Chambridge gibi şehirler yükseköğretim altyapısı ve bunları destekleyen kentsel hizmet düzeyi dolayısıyla küresel şehirler liginde kendilerine yer bulabilmektedirler. Dubai ise erişilebilirlik, alışveriş, eğlence ve reexport konusunda sahip olduğu altyapı ve imkânlar sebebiyle küresel şehirlerin arasına girebilmiştir. Sydney güçlü ekonomik altyapı, yüksek hayat standardı ve kentsel yaşam kalitesi dolayısıyla küresel şehirler liginde üst sıralarda bulunmaktadır.

66 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER \ 65 Küresel Şehirlerin Sorunları Küresel şehirler önemli fırsatlar ve imkânlar sundukları kadar birçok sorunlarla da yüz yüzedirler. Söz gelimi küresel şehirlerin önemli bir kısmında ciddi yönetim sorunları görülmektedir. Bu durum bir yandan bu şehirlerin aşırı büyümesinden ve yoğunlaşmasından, diğer yandan da bütüncül bir yönetim yapısına sahip olamamaktan kaynaklanmaktadır. Şanghay, Tokyo, Sao Paulo, Meksiko City, Mumbai gibi şehirler aşırı büyümekten türeyen sorunlarla yüz yüze iken, New York, Paris, Johannesburg ve Los Angeles gibi şehirler parçalı yönetim yapısından kaynaklanan sorunlardan muzdariptir. İstanbul hem aşırı büyüme hem de parçalı yönetim sisteminden türeyen sorunları ciddi bir şekilde yaşamaktadır. Metropoliten alan dâhilinde bulunan Gebze, Çayırova, Darica ve Dilovası Büyükşehir Belediyesi nin sınırları içinde yer almazken, ulaşımda, çevre yönetiminde, kültürel hizmetlerde ve planlamada çok başlılık devam etmektedir. Küresel şehirlerin bir diğer sorunu ise ücret dengesizliğidir. Bir tarafta çok yüksek ücret ödenen işler, diğer tarafta ise çok düşük ücretlerle yürütülen işler var. Levent te, Maslak ta veya Kozyatağı nda binlerce, on binlerce ABD doları ücretle çalışan ve yılın belirli dönemlerinde yüksek prim veya ikramiyeler alan kişilerin alışveriş veya tüketim yaptığı marketlerdeki, mağazalardaki veya diğer işyerlerindeki birçok hizmeti sunan görevliler çok düşük ücretlerle çalışmaktadırlar. Bir tarafta yüksek nitelik gerektiren ve çok yüksek kazanç sağlayan işler, diğer tarafta ise daha az vasıf gerektiren, fakat çok düşük seviyelerde kalan ücretler. Bu durum iş hayatında ayrışmalara ve zaman zaman gerilimlere sebep olabilmektedir.

67 66 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Ekonomik gelirdeki ayrışma mekâna yansımakta, yüksek gelir grubuna mensup insanlar küresel şehirlerin belirli bölgelerinde yoğunlaşmaktadır. Söz gelimi, bir yanda yüksek duvarlarla çevrili Kemer Country diğer yanda ise orta ve alt gelir grubuna mensup insanların yaşadığı Kemerburgaz. Ayazağa-Maslak, Çekmeköy-Dudullu, Bahçeşehir-Esenyurt, Tepeüstü-Yeşilvadi yerleşmeleri de bu konuda örnek olarak zikredilebilmektedir. Yalnızca İstanbul da değil bütün küresel şehirlerde benzer bir durum söz konusudur. Sosyal ve ekonomik ayrışma veya farklılaşma birçok küresel şehirde ciddi güvenlik sorunlarına yol açmıştır. Birkaç sene önce Paris in banliyölerinde yaşanan olaylar, New York ve Los Angeles gibi ABD şehirlerinde hırsızlık, gasp ve cinayet gibi suçların yüksekliği, Meksiko City ve Sao Paulo nun bazı semtlerine polisin bile girememesinde küreselleşmenin yol açtığı sosyo-ekonomik ve mekânsal segregasyonun etkisi büyüktür. Küresel şehirlerde tarihî mekânların da önemli ölçüde fonksiyon değişikliğine uğradığı görülmektedir. Londra da City olarak adlandırılan finans bölgesi ve yakın çevresinde büyük şirketlerin toplanmasıyla bu bölgedeki tarihî eserlerde fonksiyon değişikliği veya kaybı yaşanmıştır. Ayrıca Canary Wharf bölgesi de iş merkezleri ve plazalarla dolmuştur. Benzer bir süreci İstanbul da yaşamaktadır. İstiklal Caddesi zaman içerisinde ciddi bir şekilde kabuk değiştirdi. Cadde üzerinde ve yakın çevresinde modern alışveriş merkezleri, yeme-içme mekânları, kültür ve sanat merkezleri, oteller ve iş merkezleri inşa edilmekte veya eski binalar restore edilerek bu tür amaçlar için kullanılmaktadır. Benzer bir durum Eminönü-Sirkeci-Karaköy üçgeninde de yaşanmaktadır.

68 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER \ 67 Küresel Şehirlere Dair Endekslerde İstanbul un Konumu Küresel şehirleri tasnif eden birçok çalışma bulunmaktadır. Bunlara dikkatli bir şekilde bakıldığında, aslında bu tür şehirlerin kabaca üç ana gruba ayrıldığı söylenebilir. Bunlar alfa, beta ve gamma grubu şehirlerdir. Alfa grubu şehirlere örnek olarak New York, Londra, Paris, Tokyo, Hong Kong ve Singapur verilebilir. Beta grubu şehirlere örnek olarak Melbourne, Johannesburg, Barcelona, Dubai, Manila ve Bogota, gamma grubu şehirlere örnek olarak Montreal, Bratislava, Kazablanka, Zagreb, Kalküta ve Amman verilebilir. İstanbul un konumuna daha ayrıntılı bir şekilde bakıldığında, Küresel Şehirler Endeksi nin 2011 yılında yayımlanan verilerine göre toplam 40 şehir arasında nüfus açısından 20., gayrisafi hâsıla açısından 30., ekonomik faaliyetlerin büyüklüğü açısından 28., siyasî güç açısından 9., hayat kalitesi açısından 36., bilgi ve etki gücü açısından 27. sırada olduğu görülmektedir. Genel olarak bakıldığında, 40 farklı küresel şehir arasında 27. sırada olduğu görülmektedir. Dünya Şehirleri Endeksi ne göre 178 şehir arasında 35., Küresel Finans Merkezleri Endeksi ne göre 76 şehir arasında 63., Yaşanabilir Şehirler Endeksi ne göre 140 şehir arasından 109., En Çok Ziyaret Edilen Şehirler Sıralaması nda 5., Kongre ve Konvansiyonların En Çok Organize Edildiği Şehirler Sıralaması nda ise 1. sıradadır. Küresel Şehirler Endeksi nde İstanbul un yer aldığı alfa grubu dört alt kümeden oluşmakta olup, İstanbul bunlar içinde en alttaki kümede bulunmaktadır. İstanbul un üzerindeki şehirler Londra, New York, Paris, Tokyo, Hong Kong, Singapur, Toronto, Sydney, Milano, Şanghay, Pekin, Madrid, Moskova, Seul, Brüksel, Mumbai, Buenos Aires, Kuala Lumpur ve

69 68 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Şikago dur. İstanbul ile aynı kümede ise Varşova, Sao Paulo, Zürich, Amsterdam, Meksiko City, Jakarta, Dublin, Bangkok, Taipei, Roma, Lizbon, Stockholm, Prag, Viyana ve Budapeşte gibi şehirlerin bulunduğu görülmektedir. İstanbul sahip olduğu coğrafî üstünlük, tarihî derinlik ve kültürel zenginlik dolayısıyla küresel şehirler liginde daha yüksek bir konuma erişecek potansiyele sahiptir. Bu hedefin başarılabilmesi için İstanbul un üstün olduğu taraflara odaklanması gereklidir. Sözgelimi, İstanbul sahip olduğu coğrafî avantajlar dolayısıyla dünyada hava yolu ulaşımının en yoğun olduğu aktarma merkezi hâline gelebilir. Benzer şekilde dünyanın en önemli lojistik üslerinden biri olabilir. Dünyanın en önemli kongre ve fuarlar şehri olabilir. Küresel fiberoptik ağların ana bağlantı noktalarından biri hâline gelebilir. Yine İstanbul yılı aşan tarihî derinliği ve eşsiz kültürel mirası dolayısıyla küresel ölçekte en çok ziyaretçi çeken, yüksek nitelikli birçok kültürel, sanatsal ve sosyal organizasyonun yapıldığı, dünya üzerinde trend oluşturan ve kültürel değerler üreten bir şehir olabilir. Bütün bu fırsatların değerlendirilebilmesi hâlinde, önemli bir ekonomik üs ve finans merkezi konumuna yükselebilir. Aslolan İstanbul u İstanbul yapan değerlere sahip çıkarak bu hedefe ulaşmaktır. Bunun için şehrin yönetim yapısından kentsel dokusuna, şehir ekonomisinin dayandığı temellerden kentsel altyapı sistemlerine kadar çok geniş bir sahada vizyoner çalışmalar yapılmalıdır. Soru-Cevap Soru: İstanbul un rakipleri hangi şehirlerdir? Şehirdeki dikey yapılaşma sürecini nasıl değerlendiriyorsunuz? Cevap: İstanbul Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının buluşma noktasında yer aldığı için çok geniş bir coğrafya ile etkileşim hâlindedir. Bu sebeple, bu kıtaların her birinde rakipleri

70 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER \ 69 var. Orta ve Doğu Avrupa da, Batı Asya da ve Kuzey Afrika da bulunan bazı şehirler İstanbul ile rekabet hâlindedir. Misal verecek olursak Viyana, Berlin, Moskova, Dubai, Tel-Aviv ve Kahire İstanbul un karşısındaki en güçlü rakiplerdir. Bunların yanı sıra Prag, Atina ve Cidde gibi şehirlerden de söz edilebilir. İstanbul un potansiyelinin büyüklüğü dikkate alındığında daha geniş coğrafyalara göre politika ve stratejilerin geliştirilmesi gerektiği söylenebilir. Diğer bir ifade ile, İstanbul Londra, Paris, New York ve Tokyo ile rekabet edebilecek bir kapasiteye sahip olmayı hedeflemeli. Sadece İstanbul da değil Türkiye nin hiçbir yerinde dikey yapılaşmanın gerektiğine inanmıyorum. Çünkü Türkiye bir deprem ülkesidir. Türkiye gibi bir deprem ülkesi olan Japonya da dikey yapılaşmaya nadiren izin verilmiştir. Japonya da yüksek binalar sadece Tokyo nun birkaç semtinde vardır. Onların büyük çoğunluğu iş merkezleridir. Bunların dışında Tokyo da genel olarak 3-5 katlı binalar vardır. Alman şehirlerinde hiçbir deprem riski yok; ama Frankfurt un dışında dikey yapılar göremezsiniz. Yapılar genellikle yatay. Hollanda şehirleri de yatay yapılaşmanın hâkim olduğu yerlerdir. Rahmetli Turgut Cansever Hoca Türkiye de toplamda 5000 kilometrekarelik arazi kullanarak bütün nüfusu, bahçeli müstakil evlerde yaşatabilirsiniz derdi. Bunun anlamı şu, ülke topraklarının %1 inden bile daha az bir mekânda bugünkü nüfusunuzu, insanların hayal edemeyeceği kadar güzel konutlarda yaşatabilirsiniz. Ülke topraklarının %99 u da sanayi, ticaret, tarım, hayvancılık, ormanlar ve diğer ihtiyaç ve faaliyetler için kullanılabilecek. Mimar ve Mühendisler Grubu nun yaptığı hesaplamalara göre sanayi, ticaret, kamusal hizmetler vb. dâhil olmak üzere insan yerleşimleri için ihtiyaç duyulan toplam arazi miktarı

71 70 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR kilometrekaredir. Diğer bir ifade ile, ülke topraklarının %5 inden daha az bir alan yeterli olup, ülke topraklarının %95 inden fazla bir alan ise tarım, hayvancılık, ormanlar ve diğer ihtiyaç ve faaliyetler için ayrılabilmekte ve bu araziler ise yaklaşık 300 milyon insanın ihtiyacını karşılayacak potansiyele sahiptir. İstanbul a baktığımızda, şehirdeki nüfus artış trendinin yavaşlama eğilimi içine girdiğini söyleyebiliriz. İstanbul Büyükşehir Belediyesi sınırları içinde yaşayan nüfus 1980 lerde yıllık %14 oranında artarken, 1990 larda yıllık %3, 2000 li yıllarda ise yıllık %1,7 oranında artış görülmektedir. Diğer bir ifade ile, şehrin nüfus artış hızı ciddi ölçüde azalma eğilimi içindedir. Nitekim, İstanbul İl Çevre Düzeni Planı nda İstanbul için öngörülen nihaî nüfus 16 milyondur yılı sonu itibarı ile şehrin nüfusunun 13,6 milyon olduğu dikkate alındığında, İstanbul un nüfusu yaklaşık 15 yıllık zaman dilimi içinde 2,4 milyon kişi artacaktır. Diğer bir ifade ile şehrin nüfusunda yıllık 160 bin kişilik artış yaşanacaktır. Bu artış ise büyük ölçüde doğal yollardan (doğumlar ile) gerçekleşecektir. Sonuçta, İstanbul un nüfusunun çok hızlı artmakta olduğu, şehrin büyük boyutta göç aldığı ve bu sebeple arazinin yetersiz olduğu türünden iddialar anlamını büyük ölçüde kaybetmiştir. İstanbul un şehirleşme açısından temel sorunlarından biri arsa üretiminin yetersiz olmasıdır. Bu durum, şehir toprağının göreceli değerini olağanüstü artırmakta ve toprak câzip bir rant ve yatırım aracına dönüşmektedir. Arsa arzının, ihtiyacın çok altında kalması dolayısıyla bir yandan mevcut gayrimenkuller hızla değerlenirken diğer yandan da yık-yoğunlaştırarak yeniden inşa et türü bir yapılaşma tarzı ile birim kentsel toprağa düşen yapılaşma miktarı sürekli artmıştır. Sonuçta zaafın zaafı beslediği sağlıksız ve yüksek maliyetli bir şehirleşme modeli ortaya çıkmıştır.

72 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER \ 71 İstanbul İli nin toplam yüzölçümü km², iskân edilmiş toplam saha ise yaklaşık km² dir. Şehirde yaklaşık 14 milyon insan km² lik bir alanda büyük ölçüde plansız ve sağlıksız bir ortamda yaşamaya çalışmaktadır. Kentsel toprakların büyük bir rant aracına dönüşmesi, dar bir mekânda alabildiğine dikey bir şehirleşmeyi dikte ettirmiştir. Planlama ve imar sürecinin yerel düzeyde bile merkezîleşmiş yapısı, gözü dönmüş bir rant kavgası, toplumsal bilinç eksikliği, yönetim beceriksizliği ve Dubai-New York tarzı bir şehirleşmenin, kamu yöneticileri tarafından model alınması, şehri kabul edilemez bir dikey yapılaşmaya mahkum etmiştir. Oysa, İstanbul u yatay düzlemde inşa etmek mümkündür. Üstelik şehri besleyen su havzalarına, ormanlara, sulak alanlara, tarihî eserlere, kıyılara ve tarım arazilerine en küçük bir zarar vermeksizin. Soru: Şehirlerin rekabetinden bahsettiniz. İstanbul un kentsel yaşam kalitesi ile ilgili tartışmalar oldu. Hâlâ da devam ediyor. Dünyada bu tür listeler yayınlanıyor. Uluslararası şirketler daha çok bu çalışmaları yapıyorlar. CEOların yerleşimleri ve benzeri birçok uluslararası faaliyeti şekillendiren listeler oluyor bunlar. İstanbul un ne kadar güvenli olduğuna, yaşam kalitesinin nasıl olduğuna bakarak karar veriyorlar. Bu listelerin politik olma durumlarıyla ilgili olarak bir soru sormak istedim. Şehirlerin tek başına değil de politik olarak da desteklenmesi gerektiğine inanıyorum. İstanbul u sadece sevdiğimden değil, hakikaten kalitesinin bu kadar az mı olduğu noktasında bir soru var aklımda. Üniversiteler adına neler yapılabilir merak ediyorum ve sivil toplum olarak bizler neler yapabiliriz? Cevap: Ben de yaşam kalitesine dair verilerin çok güvenilir olduğunu zannetmiyorum. Sebebi de bence kamu kurumlarından kaynaklanmakta. Bu şehirde birçok kurumun stratejik planını yaptık. Bu süreçte topladığımız birçok verinin güvenilir ol-

73 72 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR madığını gördük. Çünkü kamu kurumlarının büyük çoğunluğunun bilimsel kurallara uygun arşivlere veya veritabanlarına sahip olmadığına şahit olduk. Türkiye de şehirlere dair istatistikî veriler TÜİK tarafından özel olarak tutulmalı. TÜİK in taşra birimleri bu konularda uzmanlaşmalı. Ayrıca, her ilde valilik bünyesinde ve her şehirde de o şehrin bünyesinde istatistik birimleri kurulmalı ve gerekli her türlü istatistikî bilgi bilimsel kriterlere uygun olarak saklanmalı. Ne yazık ki İstanbul bu konuda yeterli değil. Böylesi bir yapıdan çıkan veriler de yeterince güvenilir olmuyor. Ancak, kentsel yaşam kalitesi üzerine ölçüm yapan uluslararası endeksler de sonuçta İstanbul daki kurumlardan derledikleri verilere göre şehrin sıralamasını belirliyorlar. Şehirde birçok konuda güvenilir veritabanlarının veya bilgi bankalarının bulunmaması, İstanbul un endekslerde hak ettiği yerde bulunmaması sonucunu doğuruyor. Soru: Kentsel dönüşüm konusunda bir soru sormak istiyorum. Hedeflenen kanun da çıktı. İstanbul da bu kentsel dönüşüm çok önemli. Bıraksanız 39 ilçe belediyesinin 39 unun da kendisine has yaklaşımı var. Eğer bunlar bütüncül yaklaşımlar olmazsa İstanbul u çağdaş bir metropol hâline dönüştürmek üzere planları yapılmazsa İstanbul yamalı bohçaya döner. Bütüncül yaklaşım konusunda siz ne düşüyorsunuz. Cevap: Bütüncül yaklaşım gereklidir. Yerel yönetim olmanın avantajı var, dezavantajı var. Yani biz her hâl ve şartta yerel yönetimi savunan insanlar değiliz. Yetki optimum ölçekte ve düzeyde kullanmalı. Yerel yönetimin dezavantajlı olduğu noktada merkezi idarenin müdâhil olması gereklidir. Mevcut kanunun en zayıf tarafı, yetkilerin tamamen merkezileştirilmiş olmasıdır. Çünkü Türkiye de yerel yönetimin aktif desteği olmadan kentsel dönüşüm yapmak mümkün değil. Kendi

74 İSTANBUL VE KÜRESEL ŞEHİRLER \ 73 evimizdeki bir duvarı yıkıp iki odayı birleştirme hususunda ne kadar zorlanıyoruz. Ne kadar sorun yaşıyoruz. Bir de kentsel dönüşüm kapsamında yıkılacak on binlerce binayı düşünün. O binalarda yaşayan insanlar nereye taşınacaklar? Nerede yaşayacaklar? Yıkım sonrasında ortaya çıkan milyonlarca ton molozu nereye götüreceksiniz? Nasıl geri dönüştüreceksiniz? Böylesine kompleks ve büyük boyutlu bir sürecin bütüncül bir şekilde yönetilmesi gerekli. Merkezî yönetimin, yerel yönetimlerin, sivil toplum örgütlerinin, meslek kuruluşlarının ve hemşehrilerin sürece aktif bir şekilde katılımı gerekli. Soru: Küreselleşmenin kent kimlikleri üzerindeki etkilerini merak ediyorum. Bu konuda ne düşünüyorsunuz? Cevap: Küreselleşme alt ve üst kimlikler arasında ayrışmaya yol açıyor. Mesela Akmerkez ve İstinyepark tan alışveriş yapan kitle ile Forum İstanbul dan alışveriş yapan kitle farklılaşmaya başlıyor. Bulunduğu yer dolayısıyla İstanbul un her kesimi Forum İstanbul dan alışveriş yaparken İstinye Park a elit olarak tabir edilebilecek bir kesim gidiyor. Çünkü o kesim kendisini farklı bir kimlikle tanımlıyor. Onların gittiği mekânlara kendisinin alışık olmadığı tipler gelmeye başlayınca, o mekânı terk etme eğilimi gösteriyor. Küreselleşmeyle bir tarafta çok üst gelir grubu oluşuyor. Öbür tarafta ise toplumun %90 ını oluşturan orta ve alt gelir grubu var. Bunlar birbirinden ayrışmaya başlıyor. Soru: Taksim de yapılması muhtemel bir camiden söz ediliyor. Ve bunun üzerine tartışmalar başladı. İşin politik yanı ön plana çıkmaya başladı. Bu konuda ne düşünmektesiniz? Cevap: Böyle bir projeyi ortaya atan insanların ve projeye karşı çıkanların yaklaşımlarına ayrı ayrı bakmak lazım. Projeyi ortaya atan insanlar Taksim de bir camiye ihtiyaç var diyor.

75 74 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Taksim bölgesinde bir camiye hakikaten ihtiyaç var. Ama Taksim in neresine yapılmalı? Taksim de cami yapılmasına karşı çıkanlar, Taksim de 4 katlı mescit var diyerek, muhtemelen kasıtlı bir şekilde yanıltıcı bir bilgilendirmeye de yol açıyorlar. Oysa o mescidin her bir katı en fazla 10 m² ve toplamda 40 m². O mekânda en fazla kişi namaz kılabilir. Taksim gibi her gün on binlerce insanın gelip geçtiği bir yerde, insanların ibadet ihtiyacını karşılayabileceği, yeterli büyüklükte bir mekân bulunmamakta. Bazıları da Ağa Camii nden bahisle bu bölgede bir de cami olduğunu söylüyor. Ağa Camii nin Taksim Meydanı na mesafesi en az 400 metre ve kapasitesi en fazla kişilik. İstanbul un en hareketli mekânlarından biri olan Taksim de, insanların en doğal ihtiyaçlarından biri olan ibadet ihtiyacının karşılanması için yeterli mekân bulunmamaktadır. Karşı çıkan çevrelerin ileri sürdüğü bir diğer iddia ise Taksim Meydanı nın mimarî bütünlüğünün korunmasının gerekliliği. Taksim de mimarî bütünlüğün olduğundan söz etmek kolay değil. Özetle, Taksim e cami yapılmasının bir ihtiyaç olduğunu düşünüyorum.

76 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 75 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI M. Fatih ANDI * * Önce yazımızın başlığındaki üç algı konusu üzerinde durarak başlamak istiyorum. Bizim edebiyatımızda, şairlerin ve şiirlerin İstanbul u, acaba yalnızca üç algıya indirgenebilir mi? Hatta yalnız edebiyatımızda değil bütünüyle kültürümüzde İstanbul a dair yalnızca üç algı biçimi mi var? Yoksa bu idrak mekanizmaları çok daha fazla sayıya çıkartılabilir mi? Elbette, İstanbul gibi büyük, hem tarih bakımından çok eskilere giden, birçok medeniyetin zeminini ve beşiğini oluşturmuş, hem de bugün yaşanan pratik ve aktüel hayat itibarıyla çok yönlü bir şehrin çok fazla yaklaşım biçimine kucak açtığını, idrak mekanizmalarını harekete geçirdiğini söyleyebiliriz. Bu yalnızca İstanbul için mi böyledir? Yoksa İstanbul dan bağımsız olarak şehir dediğimiz olgu için mi böyledir? İstanbul mademki geçmişten bugüne kurmuş olduğumuz en büyük şehrimiz, İstanbul a bu şehir olgusu üzerinden bakmak daha faydalı olacaktır. Çünkü bu konuşmamızda üzerinde du- * Prof. Dr., Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Öğretim Görevlisi

77 76 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR racağımız şairlerin İstanbul a bakışlarını bu şehir olgusu etrafında değerlendirdiğimiz zaman, şehri bir kavram olarak ele alıp yaklaştığımız zaman daha sağlıklı ve zengin bir zemine oturturuz, diye düşünüyorum. Onun için İstanbul algısına geçmeden evvel, şehri nasıl görmeliyiz ve nasıl anlamalıyız, biraz ondan bahsedeceğim. Daha sonra da, yapmış olduğum iki çalışmadan hareketle*1 Yahya Kemal, Sezai Karakoç ve Cemal Süreya nın şiirlerinde İstanbul un nasıl yer aldığı konusuna eğileceğim. Şehir nedir? İster sosyo-psikolojik, ister coğrafî açıdan, ister felsefî, ister sanatsal pencerelerden, ister hayat pratiğinin içinden, ister tarihsel bir zeminden bakın şehir insanoğlunun yeryüzünde meydana koyduğu en büyük toplumsal birim ve en kapsamlı fiziksel bütünlüktür. İnsanlık tarih boyunca şehirden daha büyük, girift bir somut kültürel yapı ortaya koymamıştır. Her şehir bir kültür yumağı etrafında inşa edilir ve döner kendisi bir kültürel ilişkiler ağını inşa eder. İnsanoğlu şehrin dışında tabiatın ritminin esiridir. Ama şehirde bu ritmi kendisi yapar. Her şehir kolektif bir emeğin ürünüdür. Her şehir kendisine özgü bir kültürel rengi yansıtır. Çünkü her şehir kendisini meydana getiren zihinsel kapasitenin ve donanımın, maddî ve manevî gayretlerin, beklenti ve niyetlerin, normların ve formların bir toplamıdır. Kimi kent sosyologlarına göre dünya tarihi şehirli insanın tarihidir. Şehrin niteliği, içinde barındırdığı kitlenin ruhunu da biçimlendirir. İnsanlar içinde barındıkları kente özgü yaşama biçimleri, yaşama birimleri, davranış kalıpları hatta duygular, 1 M. Fatih Andı, Yahya Kemal in Şiirlerinde Bir Medeniyet ve Kimlik Göstergesi Olarak Şehir, Güneşe Tutulan Ayna, İstanbul 2010, Hat Yayınları, s ; İstanbul a İki Bakış: Sezai Karakoç ve Cemal Süreya nın Şiirlerinde İstanbul, Güneşe Tutulan Ayna, İstanbul 2010, Hat Yayınları, s

78 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 77 düşünceler ve inançlar geliştirirler. Bu ise insan teklerini, tek tek insanları toplum haline getiren önemli harçlardan birisini oluşturur. Peter Burke şehirlerin toplumda bireylere toplumsal rol ve kimlik kazandırma açısından da etki ettiğini söylüyor ve toplumsal tarih çalışmalarında bu kavramların önemine dikkat çekiyor. Burada çok yönlü bir ilişkiler ağı karşımıza çıkıyor. Bu söylediklerimiz açısından bakıldığında şehir bir birimdir. Vatan dediğimiz o büyük yapı bile aslına bakarsak bir şehirler toplamıdır, boş araziler yekûnu değil. Vatanın kimliği, bir büyük coğrafya içerisine nasıl ve hangi hüviyette şehirler inşa ettiğimizin cevabıyla anlam bulur. Jean Jacques Rousseau; Köyü evler oluşturur, kenti ise yurttaşlar. diyor. Aslında bu kentlilik bilincine, kentte yaşamanın bilinçli bir tercih, hatta bir tarz ve eylem olduğuna yapılan vurgudur. Şehir üzerine çalışan kimi sosyologlar ısrarla bir kavrama vurgu yapıyorlar ki biz de konuya buradan yaklaşacağız. İvan İllich Bir şehir, ancak ruhu yok edilirse tarihten silinir. der. Roland Barths ın bakış açısıyla Şehir bir söylemdir, bu söylem bir dildir, şehir sakinleri ile konuşur, biz de içinde bulunduğumuz şehri konuşuruz, bunu da orada yaşayarak, orada dolaşarak, ona bakarak yaparız. İslâm kültüründe de medinüt l-münevvere, medînetü lfâzıla, belde-i tayyibe, şehr-i şerîf vb. gibi kavramlar etrafında şehre bir ruh, bir insanî hususiyet yüklenmiş ve Müslüman coğrafyanın kimi şehirleri bu hususiyetleri ile birlikte anılagelmiştir. Şehri böylesi bir sahipleniş, yorumlayış ve yaşayış... Şehir kültürü, şehir hayatı, şehrin ritmi, şehrin ruhu, şehrin kimliği, şehir ve kutsallık, şehrin söylemi Çoğaltılması mümkün olan bu ve benzeri kavramlar ve yaklaşımlar, şehre tarih, millet, kültür ve

79 78 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR dünya görüşü odakları etrafında en geniş açılımıyla bir bağıntıyı yüklememizi zorunlu kılar: Şehir ve uygarlık.*2 Her şehir bir uygarlığın içinde var olur ve her şehir içinde var olduğu uygarlığı taşır, yansıtır ve somutlaştırır**3. Şehir varsa uygarlık onun üzerine inşa edilir. Her şehir bir uygarlığın içinde var olur ve her şehir içinde var olduğu uygarlığı taşır, yansıtır ve somutlaştırır. İstanbul ve Şairler Yahya Kemal, Sezai Karakoç ve Cemal Süreyya Biz burada bu üç şairin İstanbul şiirlerinden, bu şiirlerinde İstanbul u nasıl görüp gösterdiklerinden, nasıl algılayıp yorumladıklarından söz etmeye çalışacağız. Peki bu üç isimden mi ibarettir İstanbul un şiirde yorumlanışının temsilcileri? Tabii ki hayır Bu kadar revnaklı bir şehirde elbette her insan kendisine görünen veya kendisinin baktığı cephesiyle görecektir İstanbul varlığını. O zaman birisi çıkacak karşımıza, büyük bir medeniyet meşheri, uygarlık vitrini diye gördüğü İstanbul u anlatacaktır. Birisi İstanbul u kendisini inşâ eden bir milletin temsil bulduğu bir birikim olarak görecektir. Birisi ferdî yaşanmışlıkların, hatıraların çağıldadığı İstanbul u, aşkının mahreki ve muharriki İstanbul u dile getirecektir. Bir başkası ideolojisinin hazırlayıcısı, kışkırtıcısı, çoğaltıcısı, besleyicisi olarak İstanbul u görecektir. Hatta kimisi de çıkacaktır: Kahrolası İstanbul! düşmanlığı ile yaklaşacaktır. Tevfik Fikret bunların başında gelir. 2 Bu bağıntı çerçevesinde tarihsel süreçte kentlerin ortaya çıkış kuramları, kent-uygarlık ilişkilerinin çeşitli açılardan görünümleri için bk.: Lewis Mumford, Tarih Boyunca Kent, (Çev.: Gürol Koca-Tamer Tosun), İstanbul 2007, Ayrıntı Yay., 736 s.; Rana A. Aslanoğlu, Kent, Kimlik ve Küreselleşme, Bursa 1998, Asa Yay., 245 s. 3 Bir XIX. yy. aydını olarak Ahmed Midhat Efendi nin Paris i böylesi bir uygarlık perspektifi ile görüşü hk.da bk: M. Fatih Andı, Bir Medeniyet Algılaması Olarak Ahmed Midhat Efendi nin Paris i, İlmî Araştırmalar, nr. 20, Güz 2005, s

80 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 79 Önce bu yaklaşım tarzlarına birkaç örnek verelim, daha sonra asıl konumuz olan üç şairin yani Yahya Kemal, Karakoç ve Cemal Süreya nın İstanbul una geçelim. Önce birkaç soru soralım: Her şair bir entelektüel midir? Tartışılabilir. Her entelektüel şair bir düşünce yükünü yüklenir mi, bir düşünce adamı mıdır? Bu da tartışılabilir. Her entelektüel şairin İstanbul denildiğinde veya daha genel olarak şehir denildiğinde bir özgün bakışı ve yorumu var mıdır? Bunu tartışmayalım. Doğrudan cevaplayalım: Elbette hepsinin yoktur. Birçoğu İstanbul un günlük hayatının içerisinde, düşüp kalktığı çevrelerin sesini tekrarlar şiirinde. Bu ses, şu veya bu toplumsal katmanın, zihniyetin, aidiyetin sesi olabilir. Şairin tercih ettiği şu mekân yahut bu mekân olabilir. Çünkü insanlar içinde yaşadıkları şehri kültürel, mekânsal, tarihsel niteliği kadar, kendi kültürel, ideolojik gözlükleri, aidiyetleri perspektifinden de görüp tercih edebilirler. Şehrin bize kattığı ses gibi, bizim de şehre kattığımız bir ses vardır. Şehir bize bakar ama biz de şehre bakarız. Bu bakışmadaki gördüğümüz ise, biz dediğimiz şeyin ta kendisidir. O biz kim isek, o gördüğümüz şehir de o olur bir bakıma. Bu yüzden aynı şehre, aynı şehrin aynı ögesine baksa bile şairlerin bakışları ve o bakışın şiirdeki yansıyışları ( Bu şehre bakan gözlerim/bu şehir aslı gibidir. diyen Abdurrahim Karakoç merhumun hilafına) başka başka olabilmektedir. Önemli olan bu başka başkalığın içinde kendine has olabilmeyi, özgün yorumlarla baktığına anlam katabilmeyi, onu daha zenginleştirebilmeyi becerebilmektir. Önem bakışında olsun, baktığın şeyde değil. diyen vecizeyi hatırlamanın tam da sırasıdır. Evet biz, şehir bağlamında, aynı varlığa, aynı mekâna baktığımızda farklı farklı şeyler görebiliriz. Buna Nazım Hikmet i örnek vermek istiyorum. Şiir metinlerine de böylece girmiş olalım.

81 80 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Nazım Hikmet, Ağa Camii şiirinde dindar bir Müslüman ın duygulanışı ile Ağa Camii ne sahip çıkar, İstiklâl Caddesi ni alabildiğine kötüler. İstiklâl Caddesi nde Ağa Camii ni öksüz yetim bir cami olarak görür. Yanlış yere konumlanmış bir cami diye niteler. Ama merak etme, senin bu yalnızlığını imanı ile paylaşan bir ben varım. der. Şiiri okuyalım: Havsalam almıyordu bu hazin hali önce Ah, ey zavallı cami, seni böyle görünce Dertli bir çocuk gibi imanıma bağlandım; Allahım ın ismini daha çok candan andım. Ne kadar yabancısın böyle sokaklarda sen! Böyle sokaklarda ki, anası can verirken, Işıklı kahvelerde kendi öz evladı var... Böyle sokaklarda ki, çamurlu kaldırımlar, En kirlenmiş bayrağın taşıyor gölgesini, Üstünde orospular yükseltiyor sesini. Burda bütün gözleri bir siyah el bağlıyor, Yalnız senin göğsünde büyük ruhum ağlıyor. Kendi elemim gibi anlıyorum ben bunu, Anlıyorum bu yerde azap çeken ruhunu

82 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 81 Bu imansız muhitte öyle yalnızsın ki sen Bir teselli bulurdun ruhumu görebilsen! Ey bu caminin ruhu: Bize mucize göster Mukaddes huzurunda el bağlamayan bu yer Bir gün harap olmazsa Türk ün kılıç kınıyla, Baştan başa tutuşsun göklerin yangınıyla! Gün gelir, Nazım Hikmet değişir. Ağa Camii örnekli cami algısı, mabede bakışı da değişir: ben ne tarih hocasıyım, ne de coğrafya beni ancak, dört taş duvar bir ambar kadar alakadar eder Ayasofya... demeye başlar. Bu da bir İstanbul algısıdır, ama mabedsiz bir İstanbul İstanbul a böyle bakanlar da var. İstiklâl Caddesi ni Ağa Camii şiirindeki Nazım Hikmet gözüyle görenler kadar, şıkır mıkır yaşanan günlük hayatın içerisinde heyheyleriyle, eğlenceleriyle, yollusu yolsuzu, hırlısı hırsızı ile veyahut birtakım imkânların içerisine gömülmüş insanların hayat tarzını yansıtışıyla bir başka İstanbul özeti olarak gören, gösteren gözler de vardır. Bunlardan birisi de Salah Birsel dir. Onun İstiklal Caddesi şiirini Ağa Camii ile kıyaslayarak dinleyiniz lütfen:

83 82 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Caddelerden İstiklâl Caddesi Havuzdur da havuzdur. Kadınlar da ördekleri, Dolaşır şıpıdak şıpıdak. İstiklâl Caddesi nde dükkânlar İki yandadır da iki yandadır. Vitrinlerden incik boncuk Şıkırdaktır da şıkırdaktır. İstiklâl Caddesi dediğin Antep kilimine benzer Beyazlar, yeşiller, karalar Fırıldaktır da fırıldaktır. İstiklâl Caddesi nde dullar Cımbızlarıyla dolaşır Baldırınan eksik eteknen Kıkırdaktır da kıkırdaktır. Akşamları İstiklâl Caddesi nde Çiçekler kokulanır da kokulanır Karanfillernen afişler Fıkırdaktır da fıkırdaktır. Caddelerden İstiklâl Caddesi Uzundur da uzundur İstiklâl Caddesinde bekârlar Dolaşır şıpıdak şıpıdak...

84 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 83 Melih Cevdet Anday ın Boğaziçi nde Ayın Ondördü şiirinde ise bir ideolojinin penceresinden görünen, çizgilerini zengin fakir farkı nın netleştirdiği bir İstanbul dikkati çekmektedir: Ben Boğaziçi nde ayın ondördü Nazlı nazlı, aheste beste... derken zil zurna Def keman dümbelek çiftenağra Hey babam hey... Yamandır Boğaziçi nde ayın ondördü yaman Çileden çıkarır adamı dinden imandan eder Komaz zengin fakir farkı Kör eder, sağır eder, dilsiz eder. (...) Bir yanda pırıl pırıl Göksü testileri Ayışığında dipdiri, büyümekte kolları, elleri... Bir yanda ağlar, alabanalar Yavaş yavaş uyanan fakir balıkçı köyleri Bir yanda yalılar, sahilsaraylar Kimi yanmış, kimi çökmüş, kimi... Kiminin Hürriyyet te beli bükülmüş Kiminin Hürriyet te atılmış temeli. Bir yanda betonarme kübik yalılar Betonarme kübik yalıların salonlarında Mor kadife yastık üstüne çiğ beyaz Yağlı boya hülyalı bir mehtap

85 84 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR İki sahil boyunca yalılar El ele diz dize sıralanırlar Şevki Paşa yalısı, Zarifi Bey in yalısı Elmasyan ın yalısı, Sabuncular ın yalısı Mısırlı nın yalısı, dedenin yalısı, silsilenin yalısı Ali Bey in, Hasan Bey in, Hüseyin Bey in yalısı Yezid in yalısı, hınzırın yalısı, domuzun yalısı Kedinin köpeğin yılanın çıyanın yalısı Yalısı da yalısı da yalısı da yalısı... Burada Boğaziçi yalılarının bir güzellik unsuru olarak değil, bu şehrin sakinleri arasındaki zenginlik-fakirlik farkını somutlaştıran yapılar olarak yorumlandığına dikkatinizi çekiyorum. Kimi şairler de İstanbul a dışarıdan gelmiş, İstanbul u taşralı bir çocuğun gözüyle, bir yanı hep eksik, bir yanı hep Âraf ta, bir yanı hep geldiği diyarı özleyen hasretli çocuk gözüyle görüp tanımıştır. Cahit Külebi nin İstanbul başlıklı şiiri, edebiyatımızda bunun en iyi örneklerinden birisidir. Bu büyük şehir, şairi çocukluğundan koparmış tır. Okuyalım: Kamyonlar kavun taşır ve ben Boyuna onu düşünürdüm. Kamyonlar kavun taşır ve ben Boyuna onu düşünürdüm. Niksar da evimizdeyken Küçük bir serçe kadar hürdüm.

86 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 85 Sonra âlem değişiverdi, Ayrı su, ayrı hava, ayrı toprak Sonra âlem değişiverdi, Ayrı su, ayrı hava, ayrı toprak Mevsimler ne çabuk geçiverdi. Unutmak, unutmak, unutmak Anladım bu şehir başkadır, Herkes beni aldattı gitti. Anladım bu şehir başkadır, Herkes beni aldattı gitti. Yine kamyonlar kavun taşır, Fakat içimde şarkı bitti. Bizim edebiyatımızda İstanbul denilince ilk önce akla gelen birtakım isimler vardır ki onlara İstanbul şairleri, İstanbul edebiyatçıları desek yeridir. Dönüp dolaşıp İstanbul a dair yazılar, şiirler yazmışlardır. Yahya Kemal Beyatlı, Abdülhak Şinasi Hisar, Ruşen Eşref Ünaydın, Ahmet Hamdi Tanpınar gibi *** Yahya Kemal in İstanbul u Yahya Kemal bir İstanbul şairidir. Yazdıklarının büyük çoğunluğu, ister şiir olsun, ister düz yazı, İstanbul temalıdır. Bu bakımdan bu yönüyle baktığımızda Yahya Kemal in şiiri, şehirli bir şiirdir ve o şehir İstanbul dur. Yahya Kemal in şiirlerinde pastoral manzaralar çok fazla yer tutmaz. Kırlar, kırlarda el ele tutuşularak koşulan sevgililer, onun şiiri-

87 86 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR nin aslî rengi değildir. Yahya Kemal, Fransız şairi Charles Baudelaire gibi şehrin şairi de değildir. Şehirli bir şairdir; ama şehrin şairi değildir. Bütün yazıp çizdikleri şehrin tecellileridir. Bu tecelliler, İstanbul un değişik katmanlarından farklı yansımalarının tespiti şeklinde de değildir. Tam tersine o, İstanbul a kendisine özgü bir perspektiften bakar ve onu kendi istediği, kendi baktığı açıdan yorumlar. Yahya Kemal in şiirinin şehirli oluşu, bu bakış açısı ile anlam bulan bir oluştur. O bakış açısını kaldırdığınızda Yahya Kemal in şiirinde ucuz bir İstanbul övgüsü kalır demek çok da haksız bir hüküm olmaz. Yahya Kemal, İstanbul a bir ruh yükleyerek, o açıdan bakar. Bazı aydın geçinen yazarların ileri sürdüğü üzere o bir şehir aylağı (flanör) değildir. Bilindiği gibi, Fransız edebiyatının flanör kavramı, işi gücü şehirde dolaşmak olan, şehrin aktüel hayatını ve kültürünü şehri gezerek, görerek, gününde yaşayan, şehrin semtlerini sokaklarını mekânlarını, eserlerini tanıyan insanlar için kullanılır. Flanör, işsiz güçsüz, bir bohemdir adeta. Bu bakış doğrultusunda, Yahya Kemal bir flanör değildir. Yahya Kemal öğrencileri ile, amaçlı olarak İstanbul un çeşitli semt ve mekânlarına geziler düzenlemiştir. Bu gezilerin ana amacı öğrencilerle birlikte İstanbul un ruhunu yakalamaktır. Bunlar aylaklık gezileri değildir. Yahya Kemal, İstanbul u bir ruhla gören bir şairdir. Yahya Kemal in İstanbul u, bir şehir aylağında (flanörde) olduğu gibi bir fetiş mekân da değildir. İstanbul u fetişist bir yaklaşımla sahiplenmez o. Edebiyatımızda bu tür şairlerimiz de vardır. Aklıma hemen Sait Faik geliyor. Ama Yahya Kemal de biraz evvel söylediğim bakış açısının yüklediği misyonla görünen bir İstanbul vardır.

88 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 87 Yahya Kemal de İstanbul bir misyonun şehridir. Bu milletin tarih içerisinde inşa ettiği medeniyetin en büyük, en görkemli, kristalize olmuş şehridir. Tekrar edersek, bu milletin tarih içerisinde inşa ettiği medeniyetin en büyük göstergesidir. Bu son tanım cümlemde üç tane kavram var: Millet, tarih ve medeniyet. İşte Yahya Kemal, İstanbul u bu kavram üçlüsünün penceresinden görür. Yani onun İstanbul u milletin İstanbul u diye niteleyebileceğimiz bir İstanbul dur. Bu konuşmamın odağına aldığım üç şair içerisinde, İstanbul a bakışı itibarıyla, Yahya Kemal nerede durur? Yahya Kemal in İstanbul u nasıl bir İstanbul dur? Milletin İstanbul u Millet kavramını çektiğinizde Yahya Kemal de İstanbul anlamını yitirir. Yahya Kemal de o millet, Türk milletidir. Türk Ocağı nda verdiği bir konferansının başlığı Türk İstanbul dur ki Aziz İstanbul isimli kitabında bu konferansın metni yer almaktadır. Yahya Kemal e göre İstanbul, Türk İstanbul olması dolayısıyla önemlidir. Yahya Kemal in medeniyet kavramını kavrayışı da millet e dayanan bir medeniyet kavrayışıdır. O Türk medeniyeti diye bir kavramdan bahseder. Medeniyeti milletle örtüştürür. Millet, tarih, medeniyet Bu ilişki çerçevesinde ele alınan İstanbul düşüncesi Yahya Kemal in şiirinde ifadesini bulur. Burada Yahya Kemal in şiir ve hatta nesirlerinde en geniş kapsamıyla şehir dediğimiz bütünün nasıl ele alındığını ve bu bütünlük içinde İstanbul un onun şiirlerine hangi görünümleri ve özellikleri ile dahil olduğunu, daha önce yapmış olduğumuz Yahya Kemal in Şiirlerinde Bir Medeniyet ve Kimlik Göstergesi Olarak Şehir *4 başlıklı çalışmanın da katkısı ile sizinle paylaşmak istiyorum: 4 M. Fatih Andı, Güneşe Tutulan Ayna, İstanbul 2010, s

89 88 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Şehir hakkındaki az evvel belirttiğimiz düşünceler ve açılımlar çerçevesinde Yahya Kemal in şiirlerine eğildiğimizde, acaba bize nasıl bir tablo görünür? Gerek nesirlerinde ve gerekse şiirlerinde tarih ve medeniyet düşüncesini ağırlıklı olarak çıkış noktası yaptığını söyleyebileceğimiz bir edebiyatçı, döneminden bugüne etkili olmuş bir aydın için şehir, bir tema yahut kavram olarak ne ifade etmektedir ve bu ifade ediş onun şiirlerine nasıl aksetmektedir? Bu çalışmamızda biz bu sorunun cevabına eğileceğiz ve bu cevabı onun şiirlerinde arayacağız. Hemen belirtelim ki, bu arayışta münhasıran şehir kavramı üzerinde durmak istiyoruz. Şairin bu kavramı ayrıntılarıyla somut ve belli bir mekâna yönelttiği ve bizim kasdımızı ve çerçevemizi aşan açılım ve alt temalara doğru kanatlandığı İstanbul teması çalışmamızın kapsamına ancak konu ile ilgili olduğu oranda dahil olacaktır. Konunun daha başında söylemeliyiz ki, kendisi her ne kadar Eğil Dağlar daki Esir Jeminüs ve Altor Şehri başlıklı yazısında yer alan Şehirden çıkıp birkaç fersah uzaklaştıktan sonra, bir dağ tepesinde birkaç saat geçiren insan, bu zamanlarda, fena bir rüyadan uyanır gibi oluyor. Ruh da tıpkı hava gibi alçaklarda bulanık, yükseklerde saf; şehirlerden dağlara çıkınca tortusu dibe iniyor, asıl şarabı yukarıda kalıyor. *5 satırlarında Rousseau-vârî bir tavırla tabiatı, dağ başını şehre yeğ tutan bir tutum içinde görünse de, şiirlerine ve hatta yazılarının tamamına bu gözle baktığımızda Yahya Kemal şehirli ve şehri seven, benimseyen bir şairdir. Onun şiirlerinde karlı dağ tepeleri, sevgili ile koşulan çiçekli, engin kırlar, dereler, çağlayanlar vb. pastoral temalar yerine mekân olarak şeh- 5 Esir Jeminüs ve Altor Şehri, Eğil Dağlar, İstanbul 2007, 10. bs., İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, s. 268.

90 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 89 rin güzellikleri ve insana sunduğu hayat açılımları, şehir peyzajı vardır ağırlıklı olarak. Bu eksende semt, sokak, yol, cami, meydan, kaldırım, mahalle, ev, pencere, konak, kâşâne, hazîre, bahçe vb. şehir vokabüleri Yahya Kemal in şiirini dokuyan kelime hazinesi içinde önemli bir yer tutar. Yahya Kemal in şiiri, geçmişiyle, hâlihazırıyla ve zaman sarkacının bu iki kutbu arasındaki pek çok cilvesi ve görünümüyle şehirli şiirdir demek yanlış olmaz. Şehirli şiir ama şehrin şiiri değil. Çünkü bize göre onun şiirine münhasıran şehrin şiiri dir demek, ufku biraz daraltmak anlamına gelir ki, bu Yahya Kemal için doğru değildir. Zira Yahya Kemal için şehir, sözgelimi bir Baudelaire gibi, sokaklarında ân ın yaşandığı, sıkıntısı nın çekildiği, gerektiğinde Walter Benjamin in flaneur u gibi kaldırımlarında aylaklıkların yapıldığı, bütün yüzleri ve cilveleri ile şimdiki zaman ın sürüklendiği bir fetişmekân değildir. O, şehri kafasındaki tarih, milliyet ve medeniyet tezinin en müşahhas ve büyük tezahürlerinden biri olarak gördüğü için, şiirlerine bu kadar yoğun olarak taşır. Nitekim 1942 de verdiği bir konferans metni olan ve Aziz İstanbul a alınan Türk İstanbul yazısının girişinde ve başka pek çok yazısı ve şiirinde bir şehir kurmayı, bir iklîm inşa etmeyi, bir şehrin sâkini olmayı, yukarı paragraftaki bu üçlü denklem içerisinde ve İstanbul perspektifinden gördüğünü ortaya koyan ifadeleri mevcuttur: Bir iklîmin manzarası, mîmârîsi ve halkı arasında hâlis ve tam bir âhenk varsa, orada gözlere bir vatan tablosu görülür. İklîmden anlayan gerçek ve hassas bir sanatkâr, İstanbul un eski semtlerinden herhangi birini, meselâ Koca Mustafapaşa semtini yahut Eyüp ü yahut Üsküdar ı yahut da Boğaziçi nin

91 90 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR henüz millî hüviyetini muhafaza eden herhangi bir köyünü seyredince kati bir hüküm vererek der ki: Bu halk, bu iklîmde ezelden beridir sâkindir ve bu iklîme bu mîmârîden ve bu halktan başka unsurlar yaraşmaz. (...) Vatan toprağı bizde de, ecnebî memleketlerinde de her hissedene bu vehmi veren topraktır. * 6 Millet-tarih-medeniyet ilişkisi çerçevesinde ele alınan bu şehir düşüncesi onun şiirlerinde de ifadesini bulur. Meselâ Gönlüm isterdi ki mâzîni dirilten san at, Sana târîhini her lâhza hayal ettirsin. temennisiyle bitirdiği Hayâl Beste şiirinde Türk ün yoktan yaratış kudretini, fethettiği ülkelerde azminin kurduğu yüzlerce şehrin ve bu şehirlerdeki iri fîrûzeye benzer nice gök kubbeyle, büyük mîmârînin dehre aksettirdiği ni söyler**7. Aynı şekilde Kocamustafapaşa şiirindeki Bu geniş ülkede, binlerce latîf illerde, Nice yıl cedlerimiz kökleşerek bir yerde, Mânevî varlığının resmini çizmiş havaya. -Ki bugün karşılaşan benzetiyor rü yâya.- mısralarda da bu düşüncenin yansımasını okuruz.***8 Bu iki şiirin bahis konusu ettiğimiz mısraları, aynı zamanda Yahya Kemal in nasıl bir şehir yapısı tasavvur ettiğini de açıkça belirlemektedir. Onun şehri, içinde barındırdığı millet in rengini taşıyan; tarihini, bugününü ve geleceğini yapan ve onu temsil ve temessül eden bir hayat mekânıdır. Yukarıda zikrettiğimiz Türk İstanbul yazısında, İstanbul merkezli olarak şehre yüklediği anlam ve misyonu şöyle dile getirir: 6 Türk İstanbul-I, Aziz İstanbul, İstanbul 2008, 11. bs., İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, s Kendi Gök Kubbemiz, İstanbul 1974, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, s a.e., s. 51.

92 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 91 Farz-ı muhâl olarak, Türklüğün yeryüzünde güzellik nâmına başka bir eseri olmasaydı, yalnız bu şehir onun nasıl yaratıcı bir kudrette olduğunu isbat etmeğe kifayet ederdi. (...) Eski Bizans harabesi üstüne kurulan Türk İstanbul, selefinden bambaşka bir hüviyetteydi ve yalnız kendini kuran milletin milliyetinin 9 bir ifadesi gibiydi. * Bu satırlar, şairin vatan şehirleri arasında İstanbul a biçtiği değer ve önemi de ortaya koymaktadır. Yahya Kemal e göre şehir, aynı zamanda yaşayan ve geçmişten getirdiği birtakım hatıraları yaşatan yani hafızası olan bir birimdir. Bu açıdan Üsküb ün anlatıldığı Kaybolan Şehir şiiri dikkat çekici bir metindir**10. Burada Üsküp şehrini anışa, ta fethedildiği yıllardan başlanır ve bir aidiyet i ve devamlılığı vurgulayan mısralarla bu anış devam eder: Üsküp ki Yıldırım Bayezid Han diyârıdır, Evlâd-ı fâtihâna onun yâdigârıdır. Fîrûze kubbelerle bizim şehrimizdi o, Yalnız bizimdi, çehre ve rûhuyla bizdi o. Üsküp ki Şar Dağında devâmıydı Bursa nın, Bir lâle bahçesiydi dökülmüş temiz kanın. Üç şanlı harbin arşa asılmış silâhları Parlardı yaşlı gözlere bayram sabahları. 9 Aziz İstanbul, s Kendi Gök Kubbemiz, s

93 92 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Şiir bir yandan şairin çocukluk günlerindeki hatıralarının sıcaklığında ilerlerken, bir yandan da yaşanan aktüel hayatla ve şehrin halihazırdaki durumunu sorgulayışla kurulan buruk mısralar bu şehir temasını tamamlar: Vaktiyle öz vatanda bizimken, bugün niçin Üsküp bizim değil? Bunu duydum için için. Kalbimde bir hayâli kalıp kaybolan şehir! Ayrılmanın bıraktığı hicran derindedir! Kaybolan Şehir, şairin kendi hayatının bir dilimini de geçirdiği ve bugün elimizde olmayan bir şehre tahassürle yakılan içli bir ağıt gibidir. Şiirdeki hakim vurgu Niçin? sorusu etrafında şekillenir ve vaktiyle öz vatanda bizim olan bu şehrin bize ait oluşu, şehrin hafızası demek olan toplumsal geçmiş (tarih), kişisel geçmiş (hatıralar) ve mimarî kimlikle tescil edilmeye çalışılır. Benzeri bir hafıza tazeleme ve hatıralarla şahsiyet kazanma teması, İstanbul merkezli olarak, Üsküdar semti ekseninde anlatılır. İstanbul Fethini Gören Üsküdar şiiri*11, bu açıdan, bir şehrin, hafızası ile ve bu hafızanın biriktirdiği tarihî geçmişle anlam ve değer arttırdığını işleyen bir şiir olarak yorumlanabilir. Zira şaire göre Üsküdar, bir ulu rü yâyı görenler şehri dir ve vatanın her şehri onu gıptayla hatırlamakta dır. Çünkü Üsküdar, bizim İstanbul u fethettiğimiz mutlu günü görmüş ve bunu asırlarca hayâlinde saklamış durmuş tur. Bu şiirde de bir şehri yapan insan mevcuduna (millet) aidiyet ve tarihî geçmişte yaşanan olayları hafızada hatıra ve kimlik ögesi olarak saklama özellikleri Üsküdar ı değerli ve üstün yapan iki unsur olarak öne çıkar ki burada Yahya Kemal in İstanbul semtleri içinde üç semti, Üsküdar, Kocamustafapaşa ve Eyüb ü bu açı- 11 a.e., s

94 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 93 dan daha fazla benimser bir tutum içinde olduğunu hatırlatmak yerinde olacaktır. Bu üç semt, İstanbul semtleri içinde barındırdıkları insan mevcudunun niteliği ( mü min, mütevekkil, yoksul ), geçmişte yaşadıkları olaylar ve taşıdıkları mânevî hüviyetleri itibarıyla diğer semtlerden daha üstün bir mevkidedir onun gözünde. Bu üstünlük, Üsküdar ın Dost Işıkları şiirinde*12 kendisini bir kere daha belli edecektir. Çünkü bu semtin halkı, her sabah fecir vakti, sabah namazı için kalkmakta ve evlerinin ışıklarını birer birer yakmaktadırlar. Onları karşı yakadan seyreden şair, bu uyanış ve aydınlanışı bir kimlik ve aidiyet tezahürü olarak yorumlar ve onlara Bu ezanlar ki şehâdetleri dînin temeli/ Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli diyen Âkif le duygudaşlık hâlet-i ruhiyesi ile seslenir: Sizlersiniz bu ânı ışıklarla Türk eden! Eksilmesin şu mutlu şafaklar bu ülkeden! Şiirin sonu şairin hüviyet ve aidiyetini kesin olarak belirleyen şu mısralarla gelir: Gönlüm, dilim, kanım ve mizacımla sizdenim, Dünya ve âhirette vatandaşlarım benim. Benzeri bir mensubiyet ve paylaşma duygusu, Kocamustâpaşa şiirinde de bizi bulur**13. Şair bir gün ziyaret için bu fakir semte gider, akşama kadar semti gezer. Buradaki bize ait olan mimarî eserleri görür, onların hikâyesini, semtte medfûn olan cedlerin menkıbelerini hatırlar. Semtin ahâlîsinin asaletine, tevekkülüne hayran olur. Geç vakit bu Allah a yakın dünya yı terk edip ayrılacakken içinden bir ses ona şöyle der: 12 a.e., s a.e., s

95 94 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Gizli bir his bana, hâtif gibi, ihtâr ediyor, Çok yavaş, yalnız içimden duyulan sesle diyor: Gitme, kal! Sen bu taraf halkına dost insansın, Onların meşrebi, iklîmi ve ırkındansın. Yahya Kemal Beyatlı da şehir kavramının, şehri yapan geçmiş ve kimlikle birlikte anlam kazandığını ve bu anlamın her şehrin bir hafızası olduğu düşüncesi ile zenginleştiğini yukarıda söylemiştik. Bu hafıza, şehrin içinde var olduğu medeniyetin geçmişinden bir şeyler saklayıp bunu geleceğe ve aynı medeniyetin çocuğu olan başka şehirlere taşıdığı ölçüde kıymet kazanır. Bu açıdan şehir, bir uygarlığın yükünü en zengin renkleri ve en mahrem değerleri ile taşıyabilen bir birimdir. Bu taşıyabilme kabiliyeti ise, şehri şehre, şehrin içindeki insanları bir başka şehrin içindeki insan mevcuduna yakınlaştıran, hatta rapteden en kuvvetli bağdır. Bu bağladır ki, bir coğrafyada var olan şehirler birbirinden bağımsız site ler olmaktan çıkar, şairin nitelemesi ile vatan şehirleri olurlar. Süleymaniye de Bayram Sabahı *14, bu düşünceleri içeren yorumlara fırsat veren mısraları ile de önemini arttıran bir şiirdir. Bir bayram sabahı, bayram namazı için Süleymaniye Camii ne giden şair, fecir vakti bayram toplarının atılmasına kulak kabartır ve bu seslerin her birini Türk tarihinin büyük ve şanlı zaferlerini haber veren top sesleri olarak dinler. Bu top sesleri şaire sanki yüzlerce şehrin birbirine tarihin derinlikleri içinden seslendiğini hayal ettirtir. Bu atmosferde: Gökte top sesleri var, belli, derinden derine, Belki yüzlerce şehir sesleniyor birbirine. 14 a.e., s

96 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 95 mısraları, ardından bir bir sayılan vatan şehirleri ve hele bendi bitiren: Dinliyor hepsi büyük hâtıralar rüzgârını, Çaldıran topları ardınca Mohaç toplarını beyti okurun muhayyilesini birden bire ufuktan ufka yaşadıkları büyük ve tarihî maceraları birbirine derin uğultularla anlatan devler imajı ile sarsar. Bu devler/şehirler, yaşadıkları ortak macerayı (tarihi), hafızalarında diri olarak saklamışlar ve şimdi bir uyanışın fecir vaktinde, bir mânevî seherde, son hudutlarda yücelmiş sıra dağlar gibi, ufukları tutan bir heybet ve mehabetle ( Anıyor her biri bir vak ayı heybetle bu an ) birbirlerine anlatarak hatıra ve hafıza tazelemektedirler. Çünkü bir bir gelen sesler aynı seslerdir: Aynı top sesleri bir bir geliyor her yandan. Şehirden şehre akseden bu seslerdeki aynılık, şaire birlik /tevhid düşüncesini çağrıştırır ve kendisi de ulu mâbed in kubbesi altında vatanın birliği ne karışır: Ulu mâbedde karıştım vatanın birliğine, Çok şükür Tanrı ya, gördüm bu saatlerde yine Yaşayanlarla beraber bulunan ervâhı. Doludur gönlüm ışıklarla bu bayram sabahı. *** Yukarıda Yahya Kemal in şiirinin şehirli bir şiir olduğu üzerinde durmuştuk. Buraya kadar anlatılanlar da göstermeye başladı ki, bu şiir, İstanbul odaklı bir şehirli şiirdir. Başta doğup büyüdüğü, çocukluk yıllarını geçirdiği Üsküp olmak üzere, Bursa, Konya, İzmir, Van, Budin, Kosova, Varna,

97 96 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Paris, Madrid, Nis, Gırnata, Şam, Şîrâz gibi İstanbul un dışında başka şehirler de bazan bir tema yahut motif, bazan da yalnızca bir telmih ögesi olarak geçse bile, Yahya Kemal in şiirlerinin şehir mekânı İstanbul dur. Yahya Kemal için bu şehir, azîz İstanbul dur. Bazan bir akşam vakti cânân la birlikte onu Bir Tepeden seyreder*15, bazan Bir Başka Tepeden **16 bir sevgiliyi süzer gibi, güzelliklerini içer. Bu şehir için biçtiği yer gönül tahtı dır: Ömrüm oldukça gönül tahtıma keyfince kurul! Sade bir semtini sevmek bile bir ömre değer. Dünyanın başka şehirleriyle kıyasladığında İstanbul her zaman değerli ve eşsizdir şaire göre. Bu, şiirinde de dile gelir: Nice revnaklı şehirler görülür dünyada, Lâkin efsunlu güzellikleri sensin yaratan. Kimi zaman olur, şairin gönlü, Hiçbir zaman kader bizi senden ayırmasın. ***17 duasıyla sahiplenip benimsediği İstanbul u, bir başka şehirle kıyaslamaya bile elvermez: Benzetmek olmasın sana dünyada bir yeri, 18 Eylül sonunda böyledir İsviçre gölleri. **** Yurt dışında bulunduğu zamanlarda şair, yaşadığı şehri ve ortamı hep İstanbul la ve İstanbul un semtleri ile mukayese eder, İstanbul güzelliği ve özlemi, hatıralar yüküyle birlikte sürekli onu izler. Kar Mûsikîleri *****19, Karnaval ve Dönüş ******20, İstanbul Ufuktaydı *******21, Hüzün ve Hâtıra ********22 ve Madrid de 15 a.e., s a.e., s Siste Söyleniş, a.e., s a.e., s a.e., s a.e., s a.e., s a.e., s. 116.

98 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 97 Kahvehane *23 şiirleri bunun tipik birer örneğidir. Bu özleyişte, İstanbul un tabiî güzelliği, şairin şahsî ilişkileri, yaşadıkları ve anıları ağır bassa da, şehrin kültürel ve tarihî kimliği de bu özlemi arttıran etkenler arasında yer yer göz kırpar. Hüzün ve Hâtıra ile Madrid de Kahvehane de bu böyledir: Durdum hazin hazin, acıdım kendi hâlime Aksetti bir dakîka uzaktan hayâlime Sakin Emirgân ın Çınaraltı nda kahvesi, Poyraz serinliğindeki yaprakların sesi. Bazan gönül dalar suların mûsikîsine Bazan Yesârî hatlarının en nefisine. Kar Mûsikîleri nde, Varşova da, çalan eski plakta Tanbûrî Cemil Bey in sesini duyunca hatıraları Boğaz da bir mûsikî faslına kanatlanırken, Karnaval ve Dönüş te Nis şehrinden İstanbul a dönüşün sabırsızlığı ve özlemi daha ön plandadır: Dönsem vatanın semâsına artık bu ülkeden. Görsem Erenköyü ndeki leylaklı bahçede Cânânla bir zaman konuşup içtiğim yeri. İstanbul Ufuktaydı şiirinde yer alan: Yıllarca uzaklarda yaşarken İstanbul u hicranla tahayyül beni yordu. Yer kalmadı beynimde hayâle. İstanbul a artık bu dönüş son dönüş olsun, Son yıllarım artık Geçsin o tahayyüllerimin çerçevesinde. mısraları bu özlemin yaşlılık yıllarındaki yorgun itirafıdır. Şairin bu karar kılışı ve yer tutup sakin oluş isteği o kadar baskındır ki, Bedri ye Mısralar da ölümden sonra kendisi- 23 a.e., s. 171.

99 98 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR ne ahirette sunulan imkân ve nimetleri bile reddedip tekrar İstanbul a dönmeyi hayal eder: Gelmek çün ikinci bir hayata Bir gün dönüş olsa âhiretten: Her ruh açılıp da kâinâta, Keyfince semada bulsa mesken, Talih bana dönse, nâzikâne, Bir yıldızı verse mâlikâne, Bîgâne kalır o iltifâta, İstanbul a dönmek isterim ben. Yahya Kemal in İstanbul u bu kadar benimseyişi, ayrılıklarda özleyişi niçindir? Bunda şairin şahsî hayatından getirdiği birçok anının, yaşanmış hayat tecrübelerinin ve ilişkilerinin elbette payı vardır. Ayrıca şehrin coğrafî konumu, peyzajının güzelliği, eşsiz tabiî güzellikleri, İstanbul u, gören ve içinde yaşayan herkes gibi, şair için de kıymetli yapmıştır. Nitekim bu şahsî yaşayış, bu güzelliklerden zevk alış, semt semt, köşe bucak güzel bir hayatın izlerini sürüş, onun İstanbul un O Yerleri *24, Gezinti **25, Moda da Mayıs ***26, Erenköyü nde Bahar ****27, Viranbağ *****28 gibi şiirlerinde kendisini gösterir. Benzeri bir tutumu Eski Şiirin Rüzgârıyle de yer alan kimi gazellerde de görürüz. Üsküdar Vasfında Gazel ******29, Şarkı *******30, Bebek Gazeli ********31, 24 a.e., s a.e., s a.e., s a.e., s a.e., s Eski Şiirin Rüzgârıyle, İstanbul 1974, 2. bs., İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, s a.e., s a.e., s

100 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 99 Çubuklu Gazeli *32, Göztepe Gazeli **33, Çamlıca Gazeli ***34 vb. bunlardandır. Ancak bunun yanı sıra ve belki de daha fazla, bu şehrin temsil ettiği değerler dünyası, tarihi ve bu tarihin yüklendiği medeniyet yükü yani şehrin ruhu, şehrin hafızası, şehrin kimliğidir Yahya Kemal in asıl üzerine eğildiği. Nesirlerinden şiirlerine, İstanbul u Yahya Kemal in nazarında azîz kılan, şehrin bu temsil kudretidir. Çünkü İstanbul, Türk varlığını ve bu varlığın dünden bugüne tarih içinde ortaya koyduğu medeniyet birikimini en mükemmel bir surette, bütün şa şaası ile bünyesinde barındıran bir mümessil şehirdir. Bu çalışmada yukarıdan beri adı geçen İstanbul Fethini Gören Üsküdar, Üsküdar ın Dost Işıkları, Kocamustâpaşa, Süleymaniye de Bayram Sabahı, Bir Tepeden, Bir Başka Tepeden gibi şiirler, Aziz İstanbul daki yazılarının yanında, onun bu görüşünü yansıtan metinler olarak önümüzdedirler. Yahya Kemal in bu bakış açısıyla gördüğü ve bu anlayışla yorumladığı vatan şehirleri kavramını söz konusu eden en dikkate değer şiirlerinden birisi ise Yol Düşüncesi dir****35. Bu şiirde, şair ölüm sonrasında, mezarda kendisi için istediği tahayyül çerçevesinin içini şu mısralarla döşer ki, bunlar, aslında başından beri üzerinde durduğumuz üzere, onun şehir kavramını hangi bağlamlarda, hangi aidiyet, kimlik ve kültürel hamûle ile değerlendirdiğini ortaya koyan unsurların adeta bir terkibidir. Bu yüzden biz de bu şiiri burada okumak istiyoruz: Eğer mezarda, şafak sökmeyen o zindanda, Cesed çürür ve tahayyül kalırsa insanda, 32 a.e., s a.e., s a.e., s Kendi Gök Kubbemiz, s

101 100 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR -Cihan vatandan ibarettir itikâdımca- Budur ölümde benim çerçevem, murâdımca: Vatan şehirleri karşımda, her saat, bir bir, Fetihler ufku Tekirdağ ve sevdiğim İzmir, Şerefli kubbeler iklîmi, Marmara yla Boğaz, Üzerlerinde bulutsuz ve bitmeyen bir yaz, Bütün eserlerimiz. halkımız ve askerlerimiz, Birer birer görünen anlı şanlı cedlerimiz, İçimde dalgalı Tekbîr i en güzel dînin, Zaman zaman da Nevâkâr ı doğsun Itrî nin. Ölüm yabancı bir âlemde bir geceyse bile, Tahayyülümde vatan kalsın eski hâliyle. Yahya Kemal de sevgiliyle birlikte yaşanan bir şehir olarak da İstanbul vardır. Kimi zaman şahsi hayatının yansımalarını da İstanbul odaklı olarak okuruz onda. İstanbul dan uzak geçen günlerden sonra bu sevgili şehre dönüş heyecanı, uzakta olduğu günlerde İstanbul a duyulan hasret gibi duygular da, meselâ İstanbul Ufuktaydı, Hüzün ve Hatıra, Madrid de Kahvehane, Kar Mûsikîleri gibi şiirlerde ifadesini bulur. Bu bahsi, onun çok bilindik iki şiirini okuyarak bitirmek istiyorum. Bir Tepeden ve Aziz İstanbul diye de bilinen Bir Başka Tepeden şiirleri Bunlardan ilkinde sevilen kadının kimliğinde ve güzelliğinde sevilen şehri ve o şehir üzerinden koca bir memleketi görmek ve duyumsamak teması çok derinlikli olarak işlenir. Şöyledir: Rüya gibi bir akşamı seyretmeye geldin Çok benzediğin memleketin her tepesinde.

102 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 101 Baktım: Konuşurken daha bir kerre güzeldin, İstanbul u duydum daha bir kerre sesinde. Irkın seni iklimine benzer yaratırken, Kaç fethe koşan tuğlar ufuklarla yarışmış, Târihini aksettirebilsin diye çehren, Kaç fâtihin altın kanı mermerle karışmış. Bu şiir aslında aynı zamanda psikanalitik olarak da incelendiğinde bize çok şey söyleyecek bir şiir. Psikanaliz diyor ki; şehir sanatkârın tahayyülünde çoğu kez bir güzel kadın imgesi olarak belirir. Cihangirlerin bilinç altında şehri feth etmek, bir güzeli elde etmek gibidir. Burada da Yahya Kemal, çok da basite indirgemiş olmayalım ama, sevgilisini İstanbul ile birlikte, İstanbul u da tarihi kimliği ile birlikte düşünüyor. Sesi ve kendi İstanbul olan sevgili İstanbul un bir tepesinden sevgilisine sesleniyor ve diyor ki, sen bu şehre benzediğin için güzelsin. Rüya gibi bir akşamı seyretmeye geldim. Çok benzediğin bu memleketin bir tepesinde Niye güzelsin biliyor musun? Çünkü konuşuyorsun ve konuşman İstanbul Türkçesini getiriyor kulaklarıma. Baktım: Konuşurken daha bir kerre güzeldin, İstanbul u duydum daha bir kerre sesinde. Bu sevgili, ırkın ve o ırkın hüviyetini yapan coğrafyanın, iklîmin özelliklerini taşıdığı için, o mevcudiyetin tarihinin derinliklerinden, bütün o savaşların, yaşanan hatıraların birikimini yansıttığı için, sesi bütün o birikimin en güzel ve terennümlü ifade ediş aracı olan İstanbul Türkçesi olduğu için Yahya Kemal in nazarında sevgili vasfı kazanıyor. Dikkat ederseniz bir sevgili kimliği kaç öğe ile birleştirildi.

103 102 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Bir Başka Tepeden şiiri birçoğumuzun ezberindedir. Bu şiiri okuduğumuzda Münir Nurettin in bestesinin nağmeleri de eminim ki hemen kulaklarımızda çınlamaktadır. Sana dün bir tepeden baktım aziz İstanbul! Görmedim gezmediğim, sevmediğim hiçbir yer. Ömrüm oldukça, gönül tahtıma keyfince kurul! Sade bir semtini sevmek bile bir ömre değer. Nice revnaklı şehirler görülür dünyada, Lâkin efsunlu güzellikleri sensin yaratan. Yaşamıştır derim, en hoş ve uzun rü yâda Sende çok yıl yaşayan, sende ölen, sende yatan. Aziz İstanbul, Yahya Kemal in İstanbul a ayrılmaz bir sıfat olarak getirip eklediği bir nitelemedir. Başka hiçbir şairimiz bir sıfatla İstanbul u bu kadar değerli bir konuma yükseltememiştir. Aziz İstanbul onun bir eserinin de ismidir, biliyorsunuz. Bu bahsi burada kapatalım ve kapatırken bir kere daha belirtelim ki, Yahya Kemal in İstanbul u tarih ve millet ikilisinin medeniyet bağlamında kurduğu bir İstanbul dur. Bu İstanbul da milletin İstanbul u nitelemesi özetlenebilir. ***

104 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 103 Sezai Karakoç ve İstanbul Sezai Karakoç ta şehir nasıl bir algı ile bize geliyor? Şehir kavramına şair nasıl bakıyor? İstanbul a geçmeden, burada da önce Sezai Karakoç ta şehir anlayışı üzerinde durup, daha sonra İstanbul un ele alınışına geçmek istiyorum. Benim bu konuda yazmış olduğum bir makalem vardı: İstanbul a İki Bakış: Sezai Karakoç ve Cemal Süreya nın 36 Şiirlerinde İstanbul. Bu noktadan sonra söyleyeceklerim, * büyük oranda bu çalışmanın izinde yürüyecektir. Hemen belirtilmelidir ki, modern Türk şiirinin önemli ve kalıcı temlerinden birisi olarak karşımıza çıkan ve Edip Cansever den İsmet Özel e, Necip Fazıl dan Turgut Uyar a, Atila İlhan dan Cahit Zarifoğlu na kadar birçok şairimizde yansımasını bulan modern kente, kentleşmeye, modern kentlerin insanı yutan bunalımlı ortamına tepki gösterme ve metropollerin beton bloklar ormanı halinde tabiatı ve insan tabiatını bozucu istilâsına aksülamel duyma tavrı Sezai Karakoç un şiirlerinde de kendisini birçok örnekle ortaya koyar. Bu duygu ve düşü nüş, modern Türk şiirini besleyen ortak temlerden birisini teşkil etmektedir. Kentleşme ve modern kentleşmelerin getirdiği kozmopolit, insan psikolojisini bozucu ve boğucu hayat biçimi... Bu yaklaşım Karakoç un şiirlerinin birçoğunda, değişik görünümleriyle, farklı boyutlarıyla ve zengin ifadelerle belirir. Ey batıdaki mağaralar Beni afyonunuz bağlasaydı da Uyusaydım 37 Bu katı, bu sert kente gelmeseydim. ** 36 Güneşe Tutulan Ayna, İstanbul 2010, s Şiirler I/ Hızırla Kırk Saat, İstanbul 1982, s. 7.

105 104 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Taha yürüdü yarasaların üstüne Biliyordu kentten kendine bir fayda yoktu 38 Kent savaşçı değil belki bir savaştı * Göğsünü aç gül habercisi bu doğuluya Gözle görünmez doğulu sabah rüzgarına Sonra git kentin kır batı kapılarını 39 Kış kepenklerini parçala ** 40 *** Kent bir tabuttur artık, çivisi insan Kulağında ne bir aşk, ne de bir kürek sesi, Bir meydan uğultusu, barbar bir inşaat sesi, 41 Bir kere kente girdin. **** 42 ***** Kentlerimiz düşük çocuklar doğurganı Nerede Kenti ve ölüleri havaya dağıtan İsrâfil sûrları, güller? 43 Ve eski kasidelerde unutulmuş menekşeler? ****** gibi mısralar, onun şiirinin bu yönünü açıkça gösterir. Burada şunu söylemek gerekir: Çok kesin ve keskin çizgilerle olmamakla beraber, şair kent ve şehir kelimeleri etrafında adeta bir kavramlaştırmaya doğru gider. Modern zamanların yerleşim merkezleri ile modern öncesi çağların geleneksel yerleşim merkezlerini kent ve şehir olarak birbirinden ayırmak ister gibidir. Yukarıda verdiğimiz örneklerde görüldüğü şekilde, kentlere bu menfî bakışa karşılık, Karakoç, başta İstanbul olmak üzere, Kudüs, Bağdat, Şam, Mekke, Medine, Buhara, Basra, Kurtuba, Mursiye, Konya, Diyarbekir, Semerkand, Saraybosna vs. gibi müslümanların tarihî süreç içinde kurdukları ve birer 38 Şiirler II/Taha nın Kitabı- Gül Muştusu, İstanbul 1978, s Şiirler II/Taha nın Kitabı-Gül Muştusu İstanbul 1978, s Şiirler II/Taha nın Kitabı-Gül Muştusu, s Şiirler III / Körfez-Şahdamar-Sesler, İstanbul 1982, s Şiirler V/Âyinler, İstanbul 1979, s Şiirler V/ Âyinler, s. 7

106 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 105 medeniyet merkezleri haline getirdikleri yerleşim merkezlerinden çoğu mısralarında şehir diye bahseder ve onların tarihî geçmişlerini hasretle ve övgüyle anar. Hızırla Kırk Saat te *44 ve Âyinler de **45 bu şehirlerin geçmişteki görkemli hayatlarına ve bugün içine düştükleri perişan ve meskenete gömülmüş, talana, istilâya uğramış hallerine temas eden mısralar ağırlıktadır. Taha nın Kitabı ndaki Taha dağın ucunda bir kavis gördü Şehre indi ama şehri ölü buldu Yarasaların soluğundan tütsülenmiş 46 Üstünden bin kış ve bin sonbahar geçmiş *** mısralarında bu maceranın kısa bir özeti saklıdır adeta. Bu uzun şiirin kahramanı Taha bu durumu Yanardağ Kıyısında Yaşama olarak niteler ve gün gelir bu durumun olumsuzluklarına alışır: Yukarıda bir yanardağ Kızgın küllerini savuruyor Bu ölü şehrin üstüne İşte bu şehre alıştı Taha Kırağı çalmış evlerine... Gül açmayan baharlarına Yaprak düşmez sonbahara 47 Kurbansız bayramlara **** 44 Hızırla Kırk Saat in şiirleri İslâm tarihinin Şam, Bağdat, Kahire gibi kadîm şehirlerinden bahseder. 45 Âyinler in 1-6. şiirlerinde de Kudüs, Şam, Bağdat, Beyrut gibi İslâm coğrafyasına ait şehirler işlenir. 46 Şiirler II/Taha nın Kitabı-Gül Muştusu, s Şiirler II/Taha nın Kitabı-Gül Muştusu, s

107 106 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Buna rağmen şairin beklediği bir diriliş vardır: Araştırıyor gözleriyle kuşlukta biriken Muştulu kader seslerini... Hiç görmediği büyük şehirlerde 48 Bir şey olacak biliyor ama ilerde * Modern Batılı kentler ve bu kentleri kuran zihniyet ile müslümanların tarih içinde kurdukları yerleşim merkezleri arasında yaptığı ayırım, şairin Şiirler IV/Zamana Adanmış Sözler isimli eserindeki şu mısralarında, daha kesin ve radikal bir şekilde, Batı nın ruhunu adeta temessül etmiş modern metropolleri dışlama tavrı olarak kendisini açıkça göstermektedir: Bana ne Paris ten New York tan Londra dan Moskova dan Pekin den Senin yanında Bütün bu türedi uygarlıklar umurumda mı Sen bir uygarlık oldun bir ömür boyu 49 Geceme ve gündüzüme ** *** İstanbul, Sezai Karakoç un şiirlerinde daha çok, yukarıdaki bu mısralarında da söylediği gibi, bir uygarlık problemi, tarihî bir perspektifle görülen bir medeniyet meselesi olarak söz konusu edilir. Alınyazısı Saati nde yer alan Yeniden özgürlüğe ve özgünlüğe çıkmak Bize mahsus görüntüler Bursa İstanbul Konya Edirne Bize mahsus görüntüler Diyarbekir Şiirler II/Taha nın Kitabı-Gül Muştusu, s Şiirler IV/Zamana Adanmış Sözler, İstanbul 1985, s. 22.

108 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 107 Kendi uygarlığımız Yenilememiz gereken Ve diriltmemiz Kopyadan taklitten dönmek Ölümden dönmekten daha zor ama Varolmanın tek şartı. *50 mısralarındaki bakış açısı ve değerlendiriş, İstanbul un da şair tarafından nasıl görüldüğünün ve ele alındığının ölçüsünü bize verir. Yahya Kemal, İstanbul u Türk dehasının, Türk sanatının, kısaca Türk medeniyetinin yeryüzüne kondurduğu en mükemmel eser, bütün güzellikleriyle Türk zevkinin coğrafyada vatan rengi ni kazandığı bir şehir olarak görüyordu. Sezai Karakoç ta ise İstanbul, benzer bir şekilde, fakat şairin dünya görüşüne paralel olarak, dînî bir idrâkin belirlediği perspektifle ele alınır ve İslâm medeniyeti çerçevesinde ve tarihî seyir içerisinde müslümanların inşa eyledikleri büyük şehirler arasında, onların en sonuncusu ve mükemmeli olarak görülür. Sezai Karakoç un, bu bakış açısının dışına çıkarak, nesildaşı ve arkadaşı Cemal Süreya daki gibi, İstanbul u doğrudan doğruya kendi ferdî macerasının da mekânı yaptığı müstakil bir şiiri yoktur. Ancak bazı şiirlerinde, şiirin bütünü içinde mevziî kalsalar da, yer yer -Hatıralar ından da sağlamasını yapabilme imkânını bulduğumuz- kendi hayatından yansımalarla da karşılaşırız. Daha dün kirecin rüyası bu kente indim 51 Gün doğmadan kiralık ev aradım Şehzadebaşı nda ** Güvercinler konarken taraçalara Fatih te 50 Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s Şiirler III/Körfez Şahdamar Sesler, s. 17.

109 108 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Oturduğum 52 Çatı katında. * Yıldızlara uzanıp hep seni sordum gece yarılarında Çatı katlarında, bodrum katlarında Gölgendi gecemi aydınlatan eşsiz lâmba Hep Kanlıca da Emirgân da Kandilli nin kurşunî şafaklarında 53 Seninle söyleşip durdum bir ömrün baharında yazında ** İstanbul dur bu otuz yıl kana kana yaşadığım Taşlarına adeta resmim işledi Ben İstanbul da dağıldım zerre zerre 54 İstanbul damla damla içimde birikti. *** gibi mısralar bu kabilden temaslara örnektirler. Fakat bunların ötesinde Karakoç için İstanbul, tarihî bir zenginliğin, bir büyük medeniyetin bütün güzelliklerinin coğrafyada kristalize olmuş görkemidir. Bağdat ın, Şam ın, Kudüs ün, Mekke ve Medine nin bir depremde sallandığı dönemde 55 İstanbul saçılır son define gibi orta yere. **** Ama şaire göre bu görkemli define de artık eski güzelliğini ko ruyamamaktadır, tasallutlar karşısında değerinden çok şey kaybetmiştir. Çünkü: İstanbul a küflenmiş Bir Avrupa akşamı dadanmıştır. Eski şehirlerin kimi göğe çekilmiş 56 Kimi yedi kat yerin dibine batmıştır. ***** 52 Şiirler IV/Zamana Adanmış Sözler, İstanbul 1985, s Şiirler IV/Zamana Adanmış Sözler, İstanbul 1985, s Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s Şiirler V/Âyinler, s Şiirler III/Körfez Şahdamar Sesler, s. 48.

110 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 109 Şair Şiirler VII/Ateş Dansı nda yer alan Şehirlerim başlıklı şiirinde, biraz da bedbin bir duygu ile, İslâm medeniyetinin büyük şehirlerinin bugün içine düştükleri menfi durumu dile getirir: Gördüm Diyarbekir i Konya yı Bursa yı İstanbul u Görmediğim şehirlere karşılık Şiraz Isfahan Semerkant Basra Bağdat Şam kaybolmuş ve karanlık. Bir anının uzak akisleri Kurumuş ağacın sararmış çiçekleri Aydınlığı çalınmış lâmbanın pervaneleri Sönmüş bir deniz gibi batık. Kentler benim kırılmış 57 Kollarım ve kanatlarım. * Karakoç bazı şiirlerinde İstanbul u hassaten Bağdat ve Şam ile birlikte zikreder. Ona göre bu üç büyük şehir, müslümanların tarih içinde, değişik zamanlarda kurdukları medeniyet ve kültür merkezlerinin en önemlileridirler ve şair bugünün İslâm coğrafyasının siyasal çalkantıları içinde de bu şehirleri öne çıkarır. Bir mısraında İstanbul u, Bağdat ı, Şam ı kaplayan matem den bahseden Karakoç, Alınyazısı Saati nde sorar: 58 Bütün sır İstanbul-Bağdat-Şam çizgisinde mi? ** İstanbul un modern zamanlarda maruz kaldığı olumsuzlukları deniz sembolü ile ifade ettiği Denizin Kentini Yaktım şiirinde***59 ise Karakoç, şehrin bozuluşunu, onun deniz kenti mi (artık bu şiirde İstanbul bir kent tir), yoksa şairin karadan 57 Şiirler VII/Ateş Dansı, s Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s Şiirler IV/Zamana Adanmış Sözler, s.65.

111 110 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR gelen sesi ne kulak veren bir sevgili şehir mi olacağı ikilemi içinde ele alır ve zihnî bir platformda denizin kenti ni yakar: Denizin kentini yaktım Vızıldayıp duran kafamın ortasında Bu şiirde, yazımızın başında bahis konusu ettiğimiz kent ve şehir kavramlaştırması çerçevesinde, İstanbul un menfî cephesi, yani kentleşen yüzü deniz sembolü ile mısralara taşınmıştır. Şehir in ge leneksel vechesi ve tarihî kimliği ise, şairin karadan gelen ses ine dö nüşle korunacaktır ancak. Üstelik bu konudaki kararlılık da, nakarat olarak şiirde altı kez tekrarlanan Denizin kentini yaktım mısraındaki kökten bir çözümleyiş ve kesin bir tavır alış ifadesiyle veri lir. Bu deniz ve kara sembolleştirmesinin yorumunda, denizin değiş kenliği, oynaklığı, akışkanlığı, zaman zaman hırçınlığı ve buna karşılık karanın istikrarlılığı, sabitliği, münbitliği; insan-toprak bağlantısının in san-geçim, insanfanîlik, insan-hilkat düzlemlerinde zengin anlamlar yüklendiği gibi açılımların yanısıra, herhalde İstanbul un deniz cephe sinin baktığı yön ile arkasını yasladığı kara parçasının uzandığı cihetin neler olduğuna da dikkat etmek gereklidir. Şöyle yorumlayabiliriz: Şaire göre, İstanbul un karası, arkasını Anadolu ya ve oradan da Ortadoğu ya (yani İslâm coğrafyasına) dayar. Eğer Bütün sır İstanbul-Bağdat-Şam çizgisinde mi? sorusunu da bu çerçevede düşünürsek, yorumu daha sağlam bir zemine oturtmuş oluruz. Nitekim Alınyazısı Saati ndeki bu mısraın hemen devamında şair, birisi İstanbul-Bağdat-Şam merkez noktaları arasında oluşturulan, iki üçgenden söz eder ki, ikincisi bütün bir İslâm coğrafyasını içine alacak kadar geniş tutulmuştur:

112 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 111 Ya iki üçgen söz konusu, biri dar biri geniş Darını, iç üçgeni söyledim. Geniş Ya da dış üçgene gelince Afrika dan Malezya ya gider ta. Ve orta daire Kahire-İslâmâbad- 60 Mekke... * Diyebiliriz ki, bu her iki üçgenin de içinde yer aldığı karaya karşılık deniz, İstanbul için bir ucuyla kuzeye, yani şiirin yazıldığı 1970 li yılların siyasal şartları içerisinde Sovyet Rusya ya, diğer ucu ise Avrupa sahillerine uzanış ve ulaşışın imkânı ve sırtını bu iki kutba dayayışın sath-ı cârî si idi. Şair, bu Kararmış denizin kentini yakmıştır, zira bu kent onu çocukluğundan koparmakta dır. Denizin kentini yaktım Beni çocukluğumdan koparan mısralarında şairin, bir yandan Diyarbakır da denizden uzak geçen kendi çocukluğuna telmihte bulunurken, diğer yandan da modern kent yaşantılarının insanı çocukluk safiyetinden uzaklaştıran, çocuklara ço cukluğun masalımsı, serazat atmosferini haram eden ortamını tenkit et tiğini söylemek mümkündür. Denizin kentini yaktım Bir kent kadın kabuklarından Bir kent ki, her şeyiyle alabildiğine dişi leştirilmiştir. Modern hayatın bütün maddî zevklerine kucak açar hale getirilmiştir. Bir kent ki, orada kadınlar bile, hatta özellikle ve öncelikle onlar, kadınlıkların dan, (anne, eş, sevgili) o hürmet duyulması gereken niteliklerinden tecrit edilmiş, yalnızca 60 Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s

113 112 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR dış ları, yani tenleri, yani kabuk ları ile bir değer ifade eder hale getirilmişlerdir. Bu yangına verişte şairin yardımcıları nelerdir? Denizin kentini yaktım Miras kalmış bir alevle Denizin kentini yaktım Velî ağaçlarla, kalbi atan mermerle Tanrıyı anarak kalbi atan Cami sütunları boğdu Sararmış gözyaşlarıyla, Kararmış denizin kentini mısralarında bildirilen miras kalmış bir alev dir (tarihî birikim mi yahut gelenek mi desek?), velî ağaçlar dır (Osmanlı nın sembolü ve İstanbul meydanlarının tarihî dekorunun tabiî anıtları çınarlar mı, İstanbul mezarlıklarının Allah ı zikirle başları eğilmiş, toprağın sırrına vâkıf, mü min, mütevekkil, yoksul servileri mi?), kalbi atan mermer dir (Evliya Çelebi nin harem-i beyaz yahut ak yayla dediği ve Tanpınar ın tavsifiyle ta Marmara dan, Akdeniz in adalarından yelkenlilerin büyük martılar gibi süzülerek İstanbul iskelelerine taşıdığı *61 Süleymaniye nin, Şehzade nin, Eyüp Sultan ın iri mermer sütunları, mihrapları, minberleri mi?)**62. Şair dördüncü dörtlükte ise Tanrıyı ana rak kalbi atan cami sütunları ve sararmış gözyaşları ile birlikte bize dervişâne bir ortamın kapılarını da aralar. 61 A. Hamdi Tanpınar, Beş Şehir, İstanbul 1969, s Bu terkipte, Sezai Karakoç un çok sevdiği ve üstâd tanıyarak hürmet duyduğu Necip Fazıl Kısakürek in 1949 da yazdığı Sakarya Türküsü şiirindeki Mermerlerin nabzında hâlâ çarpar mı tekbir? Bulur mu deli rüzgâr o sadâyı: Allah Bir! mısralarının izini aramak da mümkündür.

114 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 113 Şiirdeki bütün bu ihrâk bi n-nâr eyleminin neticesi ise, İstanbul un, o sevgili şehir in kazanılmasıdır. Şiir İstanbul a sıcak bir davetle biter ki bu bir bakıma asla rücû davetidir. Asla rücû ise, ancak şairin karadan gelen sesi ne kulak vermekle ve bir istihâle yi zaman yatırı nın başında kendisine denizden getirilen biçimine (bu biçim kendisine getirilmiş tir) son vererek gerçekleştirmekle mümkün olacaktır: İstanbul, ey sevgili şehir Dön dön karadan gelen sesime Son ver zaman yatırında Denizden getirilen biçimine Karakoç un Denizin Kentini Yaktım şiiri, şairin İstanbul a onun aktüel şartları içinden bakışındaki iki zıt kutupluluğu, bir yanını redderken, diğer yanını kabul edip benimsemeyi, kabul ettiği değerler vasıtasıyla reddettiği cephesini (zihnen de olsa) değiştirme çabasını en güzel bir şekilde dile getirişiyle önem taşımaktadır. Sezai Karakoç un şiirlerinde deniz temi önemli bir yer tutar. Fakat Alınyazısı Saati ndeki İstanbul un camilerinin tasvirinin de içerisinde yer aldığı Ve ben karadan geldim ama denizi üstlendim Denizi yüklendim adeta denizle evlendim Denizle yaşadım denizle öldüm Öldükten sonra denizin gözlerini gördüm Denizden denize yükseldim Birliğin şarkısını işittim dinledim derinliklerinde Sedeflerinden yapılmış İstanbul camilerinin taşları Beyaz güvercin kanadı köpüklerinde Kubbelerini gördüm camilerin *63 63 Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s. 41.

115 114 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR mısralarında yahut Deniz köpüğünden kurulmuş kubbeler altında 64 Yıkayan hatıraları... * Ben kayalarını denizin ahenkleştirdiği kıyılarda Gerçeği kovaladım hayal meyal görünen kelimeler 65 arkasında ** 66 Deniz gözlerinden alır sonsuzluğun haberini *** gibi mısralarda müsbet mânâda bir deniz imajı kendisini gösterse bile, hatta şairin ilk şiir kitabı denizle ilgili bir öge olarak Körfez ismini taşısa ve bu kitaptaki iki şiirin ismi Köpük ve Deniz olsa bile, Karakoç un yukarıda geniş bir şekilde bahis mevzuu ettiğimiz Denizin Kentini Yaktım şiirindeki olumsuz deniz imajı, zaman zaman başka şiirlerinde de, değişik vesilelerle karşımıza çıkmaktadır. Meselâ: Denizlerin karaya gelen ucu Bir lânet çıngırağı gibi 67 Beddua mercanını taşıdı yaraya **** Deniz mi dedin ne denizi Ben Kristof Kolomb un uşağı değilim 68 Ben ırmakçıyım denizci değilim ***** 69 Her köşe köşebaşları deniz dibi dişli köpeklere yurt ****** Köprü çöktü çürüktür denizlerin sesi Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s Şiirler IV/Zamana Adanmış Sözler, s Şiirler I/Hızırla Kırk Saat, s Şiirler II/Körfez Şahdamar Sesler, s Şiirler II/Körfez Şahdamar Sesler, s. 11.

116 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 115 Denizin ötesinde bir dağ ve bir ülke var Bütün geçmiş zamanların köleleri ordadırlar *70 71 Nesimî gibi derisi yüzülecek denizlerin ** Ne mum ve ne deniz Ne ateş üstündeki mumya Ne aptal şairlerin turuncu heykelleri 72 Alıkoyabilir beni *** Yazları göç ettiler denize gömmek için Ateşten fırlayan o zehir parçacıklarını Kışın kentin kayganlığında İçki bardaklarının ardında Pürtük televizyon ekranlarında 73 Biten o deniz dibine mahsus anı yosunlarını **** gibi mısralarda böyle bir deniz imajı dile getirilmiştir. Denizin yanında, Sezai Karakoç ta İstanbul un suyla ilgili bir başka cephesi de akis bulur ki o da aynı zamanda İstanbul meydanlarının tarihî anıtları olan çeşmelerdir. Hem Şiirler V/Âyinler deki Çeşmeler bölümünde yer alan sekiz şiirde ( Çeşmeler I-VIII), hem de diğer şiir kitaplarındaki birtakım şiirlerinde çeşmelere dair temaslar karşımıza çıkmaktadır. Bunlardan Çeşmeler başlığı altında yazılmış bulunan sekiz şiir, doğrudan doğruya İstanbul un Osmanlı dan kalan tarihî meydan çeşmelerini tem olarak işler*****74. Ayrıca Âyinler den çok daha evvel, Şiirler III/Körfez Şahdamar Sesler de yer alan Sultan Ahmet Çeşmesi de şairin çok bilinen ve sevilen bir şiiri olmuştur. Fakat ondan önce diyebiliriz ki, yine bu kitabında yer alan Köşe isimli şiirindeki 70 Şiirler II/Körfez Şahdamar Sesler, s Şiirler V/Âyinler, s Şiirler V/Âyinler, s Şiirler VII/Ateş Dansı, s Şiirler V/Âyinler, s

117 116 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR İçimde İstanbul çalkanırken bozbulanık çeşme... Su akıyor birikiyor kan lekeleri Kurtulsam diyorum bir eser buna engel Öyle büyüyor öyle çoğalıyorsun İstanbul kalmıyor Hangi köşesinde huzur o köşesinde sen Hangi köşesinde yeni çağlara uygun odalar Ben bölünmez bir şairsem Sen bölünmez bir anne 75 Bir çeşme * mısralarında dile getirilen duygu ve bakış, daha sonraki çeşme şiirleri nin çok önceden bir habercisi gibidirler. Buradaki sığınma duygusu, hem-hâl olma ve idealize ediş, daha sonra Çeşmeler de daha zengin hisler ve ifade edişlerle bizi karşılayacaktır. Şairin, yukarıda zikrettiğimiz Sultan Ahmet Çeşmesi başlıklı şiiri**76 belki de Faruk Nafiz Çamlıbel in İshak Ağa Çeşmesi ve Bedri Rahmi Eyüboğlu nun İstanbul un Çeşmeleri isimli şiirleriyle birlikte, İstanbul un çeşmelerine dair yazılmış şiirlerin en güzellerinden birisidir. Şiirin ilk bendinde adeta birkaç fırça darbesiyle, fakat bir Çinli ressamın renk seçişindeki ve teferruatı asıldan ayırışındaki titizliğine benzeyen bir ustalıkla gözümüzün önünde bir yanı estetiğe, bir yanı tarihî/masalımsı bir dekoru yeniden inşaya dayanan bir tablo çiziliverir: Su yerine süs akıyor Deliklerinden 75 Şiirler II /Körfez Şahdamar Sesler, s Şiirler II /Körfez Şahdamar Sesler, s

118 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 117 Eğilmiş ölümsüz ince bilekli Cariyeler bakıyor Derinlerden geliyor sesleri İkinci bendde ise çeşmenin inşa edildiği yerin konumu da göz önünde tutularak, Sultanahmet Camii ile Ayasofya etrafında bir sembolleştirmeye, bir inanç ve hatta medeniyet ayrımının çeşme merkezli olarak ifadesine çalışılır: Önünde dokuz minare Aynalar kadar aydınlık yüreği Kilise öte yanında yara bere İçinde kendini sessiz bir oluşa bırakıyor Değiştiriyor deri Şiirin son bendi ise, bütün kapalılığına rağmen, yazıldığı dönemin (1960 ların) siyasal ve sosyal çalkantılarının adeta bir hicvi, bir kızgınlığı gibidir. Aktüalitenin gösterdiği şartların olumsuzluğu içerisinde tramvayın ortasında oturmuş mesut bir sağır ın bütün gün türkü çağırması çeşmeyi de, çeşmenin sözcülüğünü üstlenen şairi de etkiler: Tramvayın köşeleri sarıdır Ortasında oturmuş mesut bir sağır Bütün gün türkü çağırır Erir çeşmenin iki göz bebeği Ben o kanlı kızgın Gözyaşlarıyım çeşmenin Şiirler V in Çeşmeler başlıklı kısmında Fındıklılı Mehmet Ağa Çeşmesi, Üsküdar, Tophane, Kabataş çeşmeleri, Valideçeşme, Sultanahmet Çeşmesi, Sofular, Ağa Camii nin ve Kadıköy de Osmanağa Camii nin yanındaki çeşmeler gibi bazılarının isimlerinin de anıldığı İstanbul un tarihî çeşmeleri,

119 118 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Sezai Karakoç un eserlerindeki diriliş düşüncesi etrafında bir uygarlık temsilcisi olarak ele alınır. Şaire göre bu çeşmeler, bir diriliş depreminde, bağrımızdaki karanlık ufku kutsal bir kitap genişliğinde aydınlatan eski günlerin kapalı kapıları dırlar, eski zamanların durmuş saatleridirler, eski zaman inceliklerinin kapısı dırlar. Terkedilmiş unutulmuş Eski zaman çeşmeleri Ruhumun hiyeroglifleri Gönlümün çözülmez şifreleri Ölümsüz bir uygarlığın -Ah, ne çelişki- Ölümsüz kitabeleri Sonsuzluğun mezartaşları Çeşmeler Şair bu çeşmelerin bugünkü terkedilmişliklerini, kurumuşluk larını, hor kullanılışlarını, buruşturulmuş bir kâğıt gibi bir kenara atılmışlıklarını, çürümüş sebzelerle, yemişlerle ödüllendirilişlerini, üstlerine kokmuş isyan afişlerinin asılışını, yavru kedilerin, köpek lerin yuvası oluşlarını, her yerlerinde Tamir Yapılır levhalarını taşı yışlarını, çevrelerinin plastik veya naylondan, paslı tenekelerden ıvır zıvırlar la dolu oluşunu hayıflanarak anlatır ve çeşmeleri de kaderleri açısından şairlere benzetir: Taşını kırarsınız çeşmelerin Başını kırdığınız gibi şairlerin Bu şiirlerde Karakoç, zaman zaman çeşmelerle aynîleşir, onlarla ortak duyguları paylaştığı olur, kendisini onlara yakın hisseder. Bu hem-hâl oluş ve sırdaşlık, şiirin daha ilk mısralarından itibaren kendisini gösterir:

120 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 119 Benim yalnızlığımdan Damıtılmış çeşmeler Kurumuş unutulmuş Çeşmelerin akışıyım İnsanlık içinde Bu yakınlaşma ve kader arkadaşlığı, Çeşmeler deki şiirlerde bariz bir einfühlung (empaty, eşduyum) oluşturur. Bir yandan şairin kendi şahsî hayat macerası çerçevesinde yaşadığı yalnızlık, bir yandan da çeşmelere sözcülüğünü yüklediği uygarlığın bugünkü toplum tara fından değerlendirilişindeki lâkayıtlık şairin nazarında bu çeşmelerle hem kendisi, hem de dünya görüşü ve tebcil ettiği medeniyet arasında bir benzerlik, bir eşduyum kurmasına yol açar. Yani burada hem ferdî, hem de sosyal platformda bir eşduyum söz konusudur. Hemen yukarıda verdiğimiz mısralardan başka, bunun en güzel örnekleri aşa ğıdaki şu mısralarda ifadesini bulur: Ya gidip bir çeşmeye kapansam Ya çeşme bana açılsa Ya çeşme gelip bende kapansa Ya birlikte bir ağıt olsak Kurumuş bir ağıt Kurumuş bir kan gibi İnsana ve kente Gece yarısı Ayışığında Yaz ay ve ben Silinmeye yüz tutmuş yazı Ölümü hecelemiştik Ortalığı dolduran sesinde

121 120 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Ta.. aşağılarda olan yatıra Bir türkü söylüyordu Ölüm ötesinde açmış Menekşeler kimliğinde Ölüydü insanlar Yalnız yaşıyordu o yatır Ve o çeşme. Ben de.. Çeşmeleri su ögesi etrafında maddî ve manevî arınmanın ve arıtmanın sembolü olarak da gören şair, bu fonksiyon etrafında onları şairlere benzetir. Eski şairlerimiz çeşmelerin yapımlarına tarihler düş müşlerdir. Çünkü Karakoç a göre, onlar çeşmelerin az çok kendilerine benzediğini bilmekteydiler. Çeşmeler de şairler gibi toplumun ortasında çağıldayıp dururlardı. Bu yüzden her yeni yapılan çeşmede bir doğumu kutlamışlardı. O insanların susuzluğunu giderir Arıtır ellerini ayaklarını Şair de giderir ruh susayışını Yıkar çirkefe batmış insan ruhunu Ama ikisinin de alınyazısı en son Unutulmak terkedilmek Sezai Karakoç, bu şiirlerin bir yerinde çeşmeleri de bir uygarlığın diriliş i için bir mesaj olarak görür ve onlara böyle bir mesajın aktarıcılığı görevini yükler: Doğ kendi çeşmenden kendi uygarlığından Ağacın topraktan Çiçeğin ağaçtan Suyun dağdan doğduğu gibi

122 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 121 Çeşmenin şahdamarını Bir kere daha zorluyor Tarihin çeperi Sezai Karakoç un şiirlerinde İstanbul, yukarıda uzunca bahsini ettiğimiz çeşmeler konusunda olduğu gibi sık sık, İstanbul un tarihî dokusunu ören, zengin kültürel cephesini oluşturan yapılar ve semt isimleri etrafında da belirir. Onun şiirlerinde İstanbul bu yer ve bina adları etrafında geniş bir açılıma kavuşur. Bu durum, şairin İstanbul konusundaki derine inen dikkatini ve İstanbul un çeşitli çehreleri içinde hangi İstanbul u tercih ettiğini, bu şehri hangi perspektiften gördüğünü de bize verecek bir ipucudur. Karakoç, İstanbul un semtleri içinde, isim olarak en fazla Üsküdar ı şiirine taşımıştır. Bütün şiirleri içinde Üsküdar ın adı beş yerde zikredilir. Üsküdar dan sonra Şehzadebaşı nı anmak gerekir. Zira Şehzadebaşı na dair müstakil bir şiiri vardır: Şehzadebaşı nda Gün Doğmadan *77. Bu şiirde Şehzadebaşı ve Şehzade Camii nin avlusu bir seher vaktinin ruhânî ve sükûnet dolu havasında, tarihî dekoru içerisinde görülür ve şair bu dekor içerisine tarihî geçmişi ve adeta masalımsı bir tabloyu, yer yer aktüelle bağdaştırarak, gözümüzde canlandırır. Şu bendler bu tablonun en belirgin hatlarını çizerler: Yüzü gözü toz içinde Şiirden mest develerin Gül dökülür heybesinden Gün doğmadan Şehzadebaşı nda Külâhıyla Yunus Emre 77 Şiirler V/Zamana Adanmış Sözler, s

123 122 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Sarığıyla Akşemseddin Kavuğuyla Mimar Sinan Gün doğmadan Şehzadebaşı nda Gün doğmadan şehzadeler Ellerinde meşaleler Şehzadebaşını gezerler Gün doğmadan Şehzadebaşı nda Gün de doğar gün de doğar Bir gün mutlaka gün doğar Gün doğmadan neler doğar Gün doğmadan Şehzadebaşı nda Karakoç un İstanbul unun diğer semtleri ise şunlardır: Beyoğlu, Çemberlitaş, Edirnekapı, Emirgân, Haliç, Kabataş, Kadıköy, Kağıthane, Kandilli, Kanlıca, Karacaahmet (2 kere), Sahaflar (2 kere), Sarayburnu, Sofular, Tophane (2 kere). Sezai Karakoç un şiirlerinde, İstanbul un tarihî eserleri içinde ise baş köşeyi Ayasofya almaktadır. Çeşmeler de Ayasofya yı da kat Ruhun Diriliş Kenti Şiirinin içine Görkem dolu bir tarihî ve metafizik bir görünüm 78 Kazandırmak için ülküne * dediği Ayasofya, şairin şiirleri içinde yedi yerde anılır. Bu eseri hemen Eyüp Sultan izler. Taha nın Kitabı nda Sanki tam şimdi doğmaktasınız Eyyup Sultan da... Sanki tam şimdi Taha Bir kere daha doğmakta 78 Şiirler V/Âyinler, s.53.

124 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 123 Yeniden bir kere daha doğmakta 79 Eyyup Sultan da Eyyup Sultan da * dediği Eyüp Sultan, şairin nazarında bir yeniden doğuş semti, bir diriliş merkezidir ve Karakoç, şiirlerinde dört yerde Eyüp Sultan ı zikreder. Bu iki eserden başka, şair Kızkulesi ne dair iki şiir kaleme almıştır: Kızkulesi ne Gazel-I ve Kızkulesi ne Gazel-II **80. Bu şiirlerinde Kızkulesi ni ölümden korkuşun ve ölümden kurtuluşa yol arayışın sembolü olarak gören şair, onu denizden yükselmiş bir Eyyup Sultan gecesi mumu diye niteler. Kızkulesi Bizans ın değil, İslâm ın dirilişine bir şehadet parmağı dır. Kızkulesi ne benzer bir sembolleştirmeyi Karakoç Kapalı Çarşı şiirinde yapar***81. Bu şiirde Kapalı Çarşı bir tarihî mekân olmaktan ziyade, yer yer adeta bir olumsuz kavramdır. Bu durum şiirin son iki mısraında iyice belirir: Sen kapalı çarşılar üstüne yağmur yağanı Yağmurun iyi ve doğru yağmadığını onlara anlat Gerek bu mısralardaki ve gerekse şiir içerisinde Sen bana kapalı çarşı Kapalı çarşılar içinde fikre ve gerçeğe Neler neler etti anlarsın onlar Bir gazete uzun ve kül olmuş bir gazeteydi kapalı çarşı gibi mısralardaki hem mânâ ve hem de imlâ açısından kullanılışları göz önüne alınırsa, burada bahis konusu edilen çarşının İstanbul un Kapalıçarşı sı olabileceği gibi, genel anlamda, herhangi bir kapalı çarşı olması ihtimalinin de mümkün olduğu söylenebilir. Şiirde Kapalı çarşı, şairin onlar dediği nâhoş insanların olumsuzluklarının mekânı olarak çizilir. 79 Şiirler II/Taha nın Kitabı-Gül Muştusu, s ŞiirlerVII/Ateş Dansı, s. 23; Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s Şiirler III/ Körfez Şahdamar Sesler, s

125 124 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Karakoç bu Kapalı çarşı kavramlaştırmasını bu şiirinden başka Taha nın Kitabı nda da, yine olumsuz anlamda kullanır: Güneşse Kapalıçarşıda batmıştı Kapalıçarşıda batmıştı Sahaflar yanmıştı bütün kitaplar ıslanmıştı Çınar ve mermer kuru şadırvan ve güvercin Yanmıştı için için Çökmüştü ufkumuza bir ateş keskin keskin 82 Ve bulmuştu yepyeni bir cebir yarasalar * Üzerinde durduğumuz bu eserlerden ve yukarıda isimlerini andığımız İstanbul çeşmelerinden başka Karakoç un şiirlerinde şu tarihî mekânların da adları geçer: Ağa Camii, Beyazıt, Çemberlitaş, Dikilitaş, Fatih Camii, Galata Kulesi (2 kere), Merkezefendi, Osmanağa Camii, Süleymaniye Camii (2 kere), Sultanahmet Camii, Sümbülefendi, Şehzade Camii, Yeraltı Camii, Yerebatan Sarayı. İstanbul un bugün içinde bulunduğu durum ile geçmiş günlerini karşılaştırdığında Divan şairlerinin kasidelerine benzettiği bu şehrin bir hazan mevsimini yaşadığını dile getirdiği İstanbul un Hazan Gazeli **83, Sezai Karakoç un İstanbul u anlatan en güzel şiirlerinden birisidir. Sa dâbâd a dair meşhur Şarkı sında İzn alıp Cum a namâzına deyû mâderden Bir gün uğrılayalım çarh-ı sitem-perverden Dolaşıp iskeleye doğru nihân yollardan Gidelim serv-i revânım yürü Sa dâbâd a. diyerek, sevdiği güzelle başbaşa kalmanın çapkınca yollarını gözeten Nedim in tenperest aşk anlayışının, Cuma namazından kaçıp Sa dâbâd a tenezzühe gitmeye karşılık, plajları gezmek 82 Şiirler II/ Taha nın Kitabı-Gül Muştusu, s Şiirler VII/Ateş Dansı, s. 22.

126 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 125 ve sinemaya gitmek gibi modernize edilmiş şartlar altında günümüze yansıyışının bir dünya görüşü ve fikrî bir tavır alış arkasından esprili bir şekilde tenkidini de ihtiva eden ve üstelik ironik bir şekilde bunu Nedim in ruhunu şâd etmek için yapan bu şiirde Karakoç un İstanbul u idrâk edişinin ve görmek istediği şehir dokusunun dayandığı unsurlar da kendisini gösterir. Nitekim Nedim in yukarıda bir bendini iktibas ettiğimiz Şarkı sına dair telmihlerle ördüğü Ne yapacaksın plaj yerlerini Gidelim Kağıthane ye Sâdabat harabelerine Şâd etmek için Nedim in ruhunu Ağzımızı dayayalım kurumuş çeşmelerine Sinemaya gidiyorum de annene Cuma namazına gidelim onun yerine beyitlerinden hemen sonra, şairin, İstanbul u bir hazan mevsiminde son kez tatmak için gezmek istediği mekânlar, temsil ettiği değerler etrafında, şiirde şöyle dile getirilir: Bakalım hayranlıkla Süleymaniye ye Sultanahmed kubbe ve minarelerine Sahaflar da kitapların sonbaharında Erelim geçmiş baharların menekşelerine İstanbul un kaybolan geçmiş tarihini tabiatını Son kez tadalım başlamadan ahiret seferine. Süleymaniye ve Sultanahmet kubbe ve minarelerinin çizdiği dînî ve manevî atmosfer, Sahaflar daki eski yazılı kitapların zaptettiği kültürel kimlik ve kaybolan geçmiş tarih ve tabiat... Bunlar şairin gözünde, İstanbul un üzerinde şimdiye kadar var olduğu zemindir. Diyebiliriz ki, Karakoç un görmek istediği İstanbul un nirengi noktalarıdır bunlar. Ve şair, bu değerlerin bugün bir

127 126 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR hazâna maruz kalmasından hiç de umutsuz değildir. İstanbul un Hazan Gazeli bir mersiye, ölünün arkasından okunan bir Fatiha değildir. Zira Karakoç, İstanbul u bugünün şartları içinde, bütün olumsuzluklarına rağmen, ne şekilde gördüğünü ve nasıl değerlendirdiğini 1988 de yazdığı ve önce Diriliş dergisinde yayımlayıp, arkasından da son şiir kitabı Alınyazısı Saati ne aldığı bir şiirinde şöyle dile getirir ki bu onun İstanbul u da kendi dünya görüşü doğrultusunda ve bütün eserlerine yansıttığı Diriliş esprisi etrafında idrâk edişinin özetidir adeta: Yok olduysa bu şehir, ruhu ruhuma sindi Ben yaşadıkça o yaşayacak bende Kim bilir belki o da dirilecek benimle İslâm milletinin dirilişinde.... Ölümün biliyorum ey İstanbul diriliş içindir.... Şehrimin alnına özgür Tanrı aşkını yazmak İstanbul u yeniden Tanrı şehri yapmak Bunun için savaşırım ben. Servi için savaşırım, çınar için savaşırım Tozlanmamış gün doğuşu için Yıldızlar geceleri yeniden görünsün diye... İstanbul için savaşırım.... İstanbul olacak yine gerçek özgürlüğün türküsü 84 Kıyamete kadar söylenecek türkü. * 83 Şiirler VII/Ateş Dansı, s Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, s. 39,

128 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 127 Sezai Karakoç ve İstanbul bahsini de burada şu cümlelerle bağlayalım: Yahya Kemal in İstanbul u milletin İstanbul u ydu, Sezai Karakoç un İstanbul u ise medeniyetin İstanbul u dur. Yahya Kemal medeniyeti Türk medeniyeti olarak düşünüyordu. Yani medeniyet kavramını millete indirgiyordu. Sezai Karakoç ta medeniyet bütün Müslüman milletlerin tarih içerisinde ortaklaşa inşa ettikleri birikimin genel adıdır. İstanbul u bu medeniyetin başkenti olarak görür o. Tarih içerisinde oluşmuş kristalize bir bütün olarak görür. Bu bağlamda bakar. Karakoç için İstanbul bir tarihî zenginliğin, bir büyük medeniyetin bütün güzelliklerinin coğrafyada kristalize olmuş görkemidir. *** Cemal Süreya nın İstanbul u Dol (An)kara bakır dol! yahut Ankara Ankara/ Ey iyi kalpli üvey ana! diye seslendiği Ankara ya *85, yahut Kars a**86 ve Mardin e***87 dair müstakil şiirler de yazan Cemal Süreya nın şiir coğrafyasında Anadolu şehirlerinin de mühim bir yeri vardır. Fakat hayatının çoğunu geçirdiği İstanbul, onun şiirlerinde daha zengin ve kalıcı bir şekilde belirir ve Cemal Süreya şiirinin esas temlerinden birisini teşkil eder. Cemal Süreya ya göre 88 İstanbul öyle ağırbaşlı bir kent değildir. **** Buna rağmen, o bu şehri çoğu kez şahsî bir maceranın arkasından, bazan alabildiğine duygusal bir surette yaşar. Sezai 85 Oteller Hanlar Hamamlar İçin Sürekli Şiir, Sevda Sözleri, İstanbul 1995, s Kars, a.e., s Mardin, a. e., s Sevda Sözleri, İstanbul 1995, s.149.

129 128 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Karakoç tan farklı olarak, Cemal Süreya da İstanbul, aktüalitesine daha fazla kapılınan, günlük hayatının akışının içine daha çok girilen, canlı ve değişken bir şehirdir. Biliyorsun ben hangi şehirdeysem 89 Yalnızlığın başkenti orası * mısralarında dile getirdiği üzere, mekânı, kendi psikolojisinin ve hayat tecrübesinin arkasından idrâk ettiğini gözlemlediğimiz şairin bazan İstanbul u çoğu kez, sevdiği kadınla birlikte hatırladığı, sevgilerini yaşadığı bir kent olarak şiirine taşıdığı karşımıza çıkar. Sevgilisiyle birlikte bu kent onda sanki bir ibtilâya dönüşmüştür: Bekârlara ev vermiyorlar, doğru; Evlilere kız vermedikleri de doğru, Bu yüzden bir gün seni bırakırım ya, Tütünü bırakmak gibi bir şey olur bu. Evet, gün geliyor bıkıyorum senden Ama İstanbul dan bıkmak gibi bir şey bu. Git, istersen, cüzzam kap bir yerlerden, 90 Görmek istersen, nicedir, tutkunluğumu. ** Süreya nın Banko isimli bu şiirinden başka, Sevgilim Bir Günün... şiirinin, İstanbul un günlük hayatının koşuşturmalarının, küçük telaşlarının dokuduğu şu mısralarında da böyle, bir aşkın mekânı olan İstanbul görülür: Sevgilim, bir günün ortası şimdi Taşıtlar hızla gelip geçiyor, her yer kalabalık, Ben seni düşünüyorum bir bodrum kahvesinde. Uzat bana uzat ellerini 89 a. e., s a. e., s. 148.

130 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 129 İzinli askerler görüyorum, kırıtarak yürüyen işçi kızlar İstanbul her günkü yaşantısı içinde, uğultulu, Güvercinler güneşten bir sessizliği biriktiriyor. 91 Ben seni düşünüyorum seni. * Böyle bir İstanbul siluetini, başka şiirlerde yakalamamız da mümkündür. Meselâ: Oysa kalbim işte şuracıkta çarpıyordu Şurda senin gözlerindeki bakımsız mavi, güzel laflı İstanbullar Şurda da etin çoğalıyordu dokundukça lafların dünyaların Öyle düzeltici öyle yerine getiriciydi sevmek Ki Karaköy köprüsüne yağmur yağarken Bıraksalar gökyüzü kendini ikiye bölecekti 92 Çünkü iki kişiydik. ** Bir duvarın üstünde Bir yandan elma yiyorsun kırmızı Bir yandan sevgilerini sebil ediyorsun sıcak İstanbul da bir duvar.... İstanbul da bir duvar duvarda bir kilise Sen çırılçıplak elma yiyorsun... Bir yanda esaslı kederler içinde gençliğimiz 93 Bir yanda Sirkeci nin tiren dolu kadınları. *** Ayrıca Süreya nın birçok şiirinde de küçük küçük temaslar halinde, sevilen kadının penceresinden görülen bir İstanbul detayı, sık sık bize kendisini gösterir: 91 a. e., s a. e., s a. e., s. 25.

131 130 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Aklıma kadeh tutuşların geliyor Çiçek Pasajı nda akşam üstleri *94 95 ** Şimdi işten çıktın Beşiktaş tasın Bir ilkokul bahçesinde görmüştüm seni 96 Marienbad ilkokulu, Nişantaş ta *** Sen belki de bir resimsin ne haber Kıpkırmızı bir Beykoz un yanında duruyorsun Yapan bir de ağaç yapmış yanına Dallarına konsun diye kelimelerin. -Garson şarap getir 97 Garsonun hali harap. **** gibi mısralar bunun örnekleridirler. Cemal Süreya, bu hareketli, renkli, yaşayan ve yaşanan şehri şiirlerine şu semtleri ile taşır: Aksaray, Beşiktaş (3 defa), Beykoz, Cihangir, Çubuklu (2 defa), Divanyolu, Galata (2 defa), Haliç, Karaköy, Kadıköy, Kilyos, Laleli, Nişantaşı, Sirkeci, Sultanahmet, Üsküdar (3 defa), Yeldeğirmeni, Yenikapı. Ayrıca bu semtlerin yanında, Çiçek Pasajı, Dalgıç Okulu, Dolmabahçe Camii, Dolmabahçe Sarayı, Galata Kulesi (2 defa), İtalyan Bankası (Karaköy), Karaköy köprüsü, Kadıköy Evlendirme Dairesi, Kızkulesi (2 defa), Yeni Cami gibi İstanbul binaları ve bu binaların çer çevelediği mekânlar da Süreya nın İstanbul tablosunu tamamlar. Bu tablonun içinde Galata nın ve Galata Kulesi nin öne çıktığı görülür. Sezai Karakoç, Üsküdar ı, Eyüp Sultan ve 94 a. e., s a. e., s a. e., s a. e., s. 19.

132 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 131 Şehzadebaşı civarını tercih etmişti daha çok. Süreya ise, insanlarıyla, eski binalarıyla, dar ve izbe sokaklarıyla, meyhaneleriyle Galata ya biraz daha ilgi duyar ve meselâ bütünüyle İstanbul a hasredilmiş bir şiiri olan Bir Kentin Dışardan Görünüşü nde bu Agop un ülkesi ni genişçe bir şekilde şiire taşınır: Şoför edebiyatına önsöz olarak geçse yeridir Yeni Cami nin caddeye dadanmış dirsekleri Ve Bitişiğindeki gri gökkuşağının altından Agop un ülkesine bir anda geçilir. Orada işte orada Kibrit bilekli kızların anahtar burunlu sekreterlerin Lastik mühürle para basanların eğeyle tabanca üretenlerin Cüzamlı işhanlarının çiçekbozuğu basımevlerinin Önlerinden dalgın dalgın yürüyorsun. 98 Sen ki bu şehrin eski tutarsızlarındansın. * İşte Tam Bu Saatlerde isimli şiirde Galata, Burkulmuş Altın Hali Güneşin şiirinde Galata Kulesi, Rokoko başlıklı şiirde ise Galata ve kulesi birkaç mısralık dokunuşlarla şiirde kendisini gösterir: Bugün bu küçük salı günü Her şeyi eksik İstanbul un, tepelerinden başka, Yalnız Galata Galata Gecenin bodrumlarında beslediği O tükenmez paslanma tutkusunu Bir ağız mızıkası halinde 99 Denize yediriyor yavaş yavaş. ** 98 a. e., s a. e., s. 69.

133 132 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR ve şehir. Ve Galata Kulesi (1514 yılında Bizanslılar zamanında şapkası uçmuştu, 1967 de Türkler tarafından sünnet edildi), binalarını çevresine toplamış, yaklaşmakta olan bir fırtınaya rahatça göğüs germenin yollarını arıyor, görüşmeler yapıyor: kavminin başında, ve en önde, Cehennemin kapısını 100 çalmaya hazırlanan Firavun gibi. * İşaret parmağını bir bina İtalyan Bankası na bitişik Uzatıp derdi burdan git Oradan giderdim işim ne. Yokuşa kurulmuştu Galata Kulesiyse hemen şurda İçlenir dururdu koca ayı 101 Uymuş bir gramafona. ** Cemal Süreya nın İstanbul tablosunun içerisinde deniz ögesinin ayrı bir yeri vardır. Birçok şiirde İstanbul un bir deniz kenti ol duğu vapurlarıyla, balıklarıyla, martılarıyla, mavi dalgalarıyla sürekli bize kendisini hatırlatır. Süreya, İstanbul u denizden ayrı düşünmez. Bu tavrıyla da onun şiirlerinde, Sezai Karakoç un Denizin Kentini Yaktım şiirinde çizdiği İstanbul idrâkine ve deniz sembolleştirmesine zıt bir İstanbul yer alır. Bu sembolleştirmenin tam tersine onda deniz hem kendisi için, hem de şiirlerinin İstanbul u için olmazsa olmaz bir nitelik kazanır. Şu da Var şiirinde kendi mizacının denize düşkünlüğünü 102 Ne yapıp yapıp denizi görmek isterim *** diyerek dile getirirken, Bir Kentin Dışardan Görünüşü nde bu deniz den kaçma tavrını bütün bir millete atfederek açmaya çalışır: 100 a. e., s a. e., s a. e., s. 29.

134 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 133 Büyük suları sadece karpuz soğutmada kullanıyorlar Fatih Sultan Mehmed gemilerini karadan yürüttü ya Deniz kaçkını bir ulusun çocuklarıyız biz o gün bugün Toprakçıl bir çapadır Denizyolları nın arması bile, Ama dilimizde yine de en ürpertili kelime deniz Yine de sokaklarda bir kanal eğitimi Dondurmacılarda bir ikinci kaptan tavrı Teneşirlerde bir tekne beğenisi 103 Bir kazazede takısı bulunur sarhoşların yüzlerinde. * Bu deniz kenti İstanbul görüntüsünün vazgeçilmez unsurları olan vapurlar da, Süreya nın İstanbul u anlatan şiirlerinde bazan küçük bir temas, bazan yaşanan bir aşk macerası dolayımıyla söz konusu edi len birer mekân-araç, bazan da ayrıntılarıyla, hatta şiire adını verecek bir tema halinde akis bulur. 103 a. e., s a. e., s a. e., s a. e., s Vapurdaydık vapur kıyıdan gidiyordu Üç kulaç öteden İstanbul gidiyordu Uzanmış seni usulca öpmüştüm 104 Hemen yanımızdan balıklar gidiyordu. ** Kaç kez sana uzaktan baktım 5.45 vapurunda Hangi şarkıyı duysam, bizimçin söylenmiş sanki. *** Sevgilim, bir günün ortası şimdi... Ben seni düşünüyorum seni Binalar yan yana yükselip gidiyor 106 Vapurların ağzı köpük içinde **** 105

135 134 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR İstanbullar geminin altında 107 Kadınları sorarsan onlar da öyle * Çubuklu da Mübeccel İzmirli Vapura bindiği zaman Canyeleği sayısı da 108 Bir adet artardı o an ** gibi şiirin dokusu içinde küçük temaslar halinde kalan bu örneklerin yanında, 8.10 Vapuru isimli şiir, her gün İstanbul un yarısını diğer yarısına kavuşturan ve İstanbul için hayatî birer ulaşım vasıtası olma işlevini yüklenen Şehir Hatları vapurlarından birinde şairin sevdiği bir kadın karşısındaki duygulanışlarını ve ona hitabını aktarırken, bir vapur ortamında yaşanan insânî yaklaşımları, yani İstanbul insanının günlük yaşantısının bir başka boyutuna ait bir kesiti, hoş bir sıcaklıkla bize taşır. Sesinde ne var biliyor musun Bir bahçenin ortası var Mavi ipek kış çiçeği Sigara içmek için Üst kata çıkıyorsun.... Sesinde ne var biliyor musun Ev dağınıklığı var İkide bir elini başına götürüp Rüzgarda dağılan yalnızlığını 109 Düzeltiyorsun. *** İstanbullar... İstanbul un bu şekilde çoğul anılışı, Cemal Süreya da birçok defa karşımıza çıkar. Bu kullanışın bir kasd-ı mahsûs ile olduğunu söyleyerek, şairin 107 a. e., s a. e., s a. e., s. 202.

136 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 135 İstanbullar geminin altında (...) Ama İstanbullar kadınlar deniz yıldızları 110 Hepsi hepsi geminin altında. * Şurda senin gözlerindeki bakımsız mavi, güzel laflı İstanbullar Şurda da etin çoğalıyordu dokundukça lafların dünyaların **111 gibi mısralardaki bu kullanışını, Sevinçler acılar şarkılar ki 112 İstanbul u an an görünür kılar *** mısralarının da yardımıyla, bir yandan bireysel olarak, değişik anların, değişik duyguların ve değişik şartların arkasından görülen İstanbul u algılayış ve yaşayıştaki farklılığı vurgulama çabası; öte yandan, bir büyük şehrin insanlarının, yaşama şartlarının yani sosyal vechesinin ve belki de kültürel ve tarihî dokusunun göstereceği katmanlaşma ve farklılaşmanın ifadesi şeklinde yorumlayabiliriz. Cemal Süreya nın bu İstanbullar ından birisini de, -yer yer tarihî bir çerçevenin içerisinden- siyasî ve ideolojik bir bakışın yüklendiği İstanbul oluşturur. İstanbul u bir fikrî kaygının ve dünya görüşününün eşliğinde yorumlama cehdi olarak değerlendirebileceğimiz bu tutumda, farklı köşelerde de dursalar ve diğerininki çok daha yoğun ve etraflı da olsa, Süreya yla Karakoç un buluştuklarını görürüz. Mesela Cemal Süreya, başlığı, döneminin Demokrat Parti hükümetine karşı başkaldırı eylemlerinin meşhur şifre-sloganı olan ve Ağustos 1960 tarihinde yazılan 555 K şiirinde, 110 a. e., s a. e., s a. e., s. 211.

137 136 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Çünkü millet hayınları Ankaralar da Çünkü İzmirler de, çünkü İstanbullar da Çünkü başka yerlerinde memleketin Kanına girdiler masum gençlerin derken, küçük bir temastan ibaret de olsa, devrin aktüel siyasî çalkantıları içerisinden gelen politik bir İstanbul algılayışına yönelir. Bu noktada şairin tavrı, Sezai Karakoç un aynı yıllarda yazdığı Sultanahmet Çeşmesi şiirinin bilhassa son bendindeki tavrına alabildiğine zıttır. Bu siyasal ve fikrî bakışa yer yer İstanbul un tarihî geçmişi de bir fon teşkil eder ve İstanbul ideolojik bir aynaya yansır: Eski bir Osmanlı paşası gibi Feodaliteyi süpüren bıyıklarıyla İstanbul İstanbul uzakta İstanbul a ateş etmeyiniz. Tutalım yanılıp ateş ettiniz Şeker Ahmet Paşa nın resimlerini Eski hececilerin şiirlerini bir de 113 Ben çok seviyorum siz de seviniz. * Zamansızlığın ortalarında İstanbul da enderun ağaları Padişahın buyruğuyla Kartopuna tutar birbirini ** *** Buraya kadar, modern Türk şiirinin bu üç önemli isminin, aynılıkları ve ayrılıkları etrafında, eserlerinde ortaya koydukları İstanbul portresini yer yer detaylarına da inerek çerçeve 113 a. e., s a. e., s

138 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 137 içerisine almaya çalıştık. Gördük ki, her üçünde de İstanbul önemli bir temdir. Yahya Kemal ve Sezai Karakoç, İstanbul a medeniyet perspektifinden bakıyorlardı. Ancak bu medeniyete biçtikleri kimlikte bir farklılaşma görülmekteydi. Yahya Kemal, İstanbul u Türk medeniyeti nin baş şehri diye ele alıyordu. Onu tarihî birikimi, mîmârîsi, coğrafyası (iklîmi), temsil ettiği millî değerler, açısından seviyor, yüceltiyor ve övüyordu. Şiirlerinde İstanbul, kesif bir ilgi ile kendisini gösteriyordu. Bu görünüşte millet en önemli bakış açısıydı. Bu yüzden onun İstanbul unu milletin İstanbul u diye niteledik. Aynı kesafet, Karakoç ta da kendisini göstermekteydi. Ancak Karakoç un medeniyet şehri İstanbul nitelemesindeki medeniyet kavramı, varlığını, geçmişten bugüne uzanan bir açılımla, bütün bir Müslüman mevcudiyetinin üzerine kuruyordu ve İslâm medeniyeti vasfı ile görünür hale geliyordu İstanbul zemininde ve birikiminde. Onun İstanbul unu da medeniyetin İstanbul u olarak belirttik. Bu medeniyet kavramına eşlik eden ve Sezai Karakoç düşüncesinin ana kavramlarından birisini teşkil eden diriliş vurgusunu da burada unutmamak gerekmekteydi. O zaman İstanbul, İslâm medeniyetinin diriliş merkezi vasfını haiz olmaktaydı. Bu açıdan diyebiliriz ki, Sezai Karakoç ta Cemal Süreya ya nazaran daha zihnî planda kalan, yeniden bir İslâmî diriliş motifi etrafında daha çok inanç ve fikir bağlamında görülen, daha zengin bir anlam yüklenen ve çoğu kez tarihî bir kimliği ve fonksiyonu üstlenen bir düşünceşehir İstanbul öne çıkmaktadır. Ona göre İstanbul, tarihte de, bugün de bir misyonun temsilcisi olan bir medeniyet şehridir. Yeryüzünün bütün şehirleri içinde, bünyesinde bir diriliş i büyüten bir define dir. Cemal Süreya da ise İstanbul, güncelin penceresinden görülür. İşçi, şöför, fahişe, kalpazan, sarhoş, âşık, seyyar satıcı,

139 138 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR mektepli insan kalabalığı İnsanlarının çetrefil bir kent hayatının günlük telaşları içerisinde koşuşturduğu bir İstanbul İstanbullar... Ve bu İstanbullar içerisinde çoğu kez şairin sevgilerini, sevgililerini hatırlayışı Kadınlarla yaşanan gönül ve ten maceralarının İstanbul u Onlarla birlikte sevilen bir İstanbul Bir bakıma şehvetin İstanbul u Elbette bu İstanbul, yer yer şairin kendi ideolojisinin perspektifiyle de görülmekle beraber, daha canlı, aktüelin içinden gelen, günü yaşayan ve günün yaşandığı bir kenttir.

140 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 139 KAYNAKÇA (Modern Türk Şiirinde Üç İstanbul Algısı) ANDI, M. Fatih, Bir Medeniyet Algılaması Olarak Ahmed Midhat Efendi nin Paris i, İlmî Araştırmalar, nr. 20, Güz 2005, s ARMAĞAN, Mustafa, Alev ve Beton, İstanbul 2000, İz Yayınları. ASLANOĞLU, Rana A., Kent, Kimlik ve Küreselleşme, Bursa 1998, Asa Yayınları. BEYATLI, Yahya Kemal, Aziz İstanbul, İstanbul 2008, 11. bs., İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları. BEYATLI, Yahya Kemal, Eğil Dağlar, İstanbul 2007, 10. bs., İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları. BEYATLI, Yahya Kemal, Eski Şiirin Rüzgârıyle, İstanbul 1974, 2. bs., İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları. BEYATLI, Yahya Kemal, Kendi Gök Kubbemiz, İstanbul 1974, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları. BURKE, Peter, Tarih ve Toplumsal Kuram, (Çev. Mete Tuncay), İstanbul 1994, Tarih Vakfı Yurt Yayınları. KARAKOÇ, Sezai, Hâtıralar, Diriliş, y.30, nr. 51, 7 Temmuz nr. 103, 6 Temmuz KARAKOÇ, Sezai, Şiirler I/ Hızırla Kırk Saat, İstanbul KARAKOÇ, Sezai, Şiirler II/Taha nın Kitabı- Gül Muştusu, İstanbul KARAKOÇ, Sezai, Şiirler III / Körfez-Şahdamar-Sesler, İstanbul KARAKOÇ, Sezai, Şiirler IV/Zamana Adanmış Sözler, İstanbul KARAKOÇ, Sezai, Şiirler V/Âyinler, İstanbul 1979.

141 140 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR KARAKOÇ, Sezai, Şiirler VII/Ateş Dansı, İstanbul KARAKOÇ, Sezai, Şiirler VIII/Alınyazısı Saati, İstanbul MUMFORD, Lewis, Tarih Boyunca Kent, (Çev.: Gürol Koca-Tamer Tosun), İstanbul 2007, Ayrıntı Yayınları. SPENGLER, Oswald, Batının Çöküşü, (Çev. Giovanni Scognamillo, Nuray Sengebli), 1. bs. İstanbul 1978, Dergâh Yayınları. CEMAL Süreya, Sevda Sözleri, İstanbul TANPINAR, A. Hamdi, Beş Şehir, İstanbul WEBER, Max, Şehir, Modern Kentin Oluşumu, (Çev. Musa Ceylan), İstanbul 2000, Bakış Yayınları.

142 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 141 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ Ekrem Işın * Giriş İstanbul u kendi kültürel zenginliği içinde kavrayabilmek için ona farklı açılardan bakmak gerekmektedir. Ben, bugünkü konuşmamda böyle bir çaba içerisinde olacağım. İstanbul üzerine vereceğim seminerin başlığına antikacı dükkânı metaforunu yerleştirmem ise, şehrin çok katmanlı kültürel yapısını vurgulamak içindir. Konuya Tanpınar la başlamak istiyorum. Tanpınar ın Mahur Beste romanında bir Behçet Bey tipi vardır. Behçet Bey pek antikadan anlamaz ama antika eserlere meraklıdır, onları toplar, evine getirip bir odaya yığar. Zamanla içinde yaşadığı bu oda, bir antikacı dükkânının karmaşasına dönüşür. * Kültür Tarihçisi, Yazar

143 142 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Tanpınar, antikacı dükkânları için romanında şunları yazmaktadır: Antikacı dükkânları üzerinde mazinin, yaşanmış zamanın izlerini taşıyan bir yığın eşyanın bulunduğu yerlerdir. Daha sonra buradaki eşyaları sayar: Bohemia billuru, Sevr porseleni, Çin kâsesi, İran halısı, Hint veya Bizans oyması fildişi, ampir üslubu konsol, Aziz devri yazı takımı, Tebriz cildi, Herat minyatürü, Diyarbakır ve Bursa kumaşı, İstanbul yazması, Edirne Kesmesi ve birçok antika eşya Tanpınar ın sıraladığı bu karmaşık eşya envanterini, antikacı dükkânlarında birbiri üzerine yığılmış, üst üste, yan yana bir karmaşa düzeninde bulabilirsiniz. Herat yazmasının yanında eski bir Ortodoks İkonası, onun üstünde Bursa kumaşı konmuş olabilir. Burası karmakarışık bir mekândır, bu özelliği yadırgamazsınız. Karmaşanın doğası keşfetmeyi, sürprizleri barındırır. Karmaşanın içinde kaybolmak ve hiç akla gelmeyecek bir objeyi bularak ona sahip olabilme mutluluğunu yaşamak, ancak bu tür kültürel karmaşa mekânlarında mümkündür. Karmaşayı oluşturan her obje, farklı bir kültüre aittir. Objeler arasında dolaşmak, bu anlamda kültürler arasında dolaşmakla eşdeğerdir. Antikacı Dükkânı Olarak İstanbul İstanbul kültürel değerler açısından bir antikacı dükkânıdır; şehir olarak bu karmaşayı temsil emektedir. Bu karmaşa aslında bir çeşit kültürel yığılma, pek çok nesnenin üst üste, bir arada karmaşık bir şekilde bulunmasıdır. Buna bir çeşit arkeolojik sit alanı da diyebiliriz. Farklı uygarlıklar belli tarihsel aralıklarla gelmişler ve arkeolojik bir tabakalaşma oluşturmuşlar. İşin bilincinde olan profesyonel bir arkeolog bu sit alanını kendi mesleki formasyonuna uygun olarak titizlikle kazar ve bu uy-

144 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 143 garlık katmanlarını ayrıştırarak çözümleyebilir. Ancak İstanbul örneğinde durum biraz farklıdır. Buradaki arkeolog değil, bir hazine arayıcısı. Hazine sandığını bulabilmek için kazmayı bilinçsizce vuruyor ve bütün tabakaları çökertiyor. Böylece her şey iç içe geçiyor. Yani Roma büstünün yanında İsis kültüne ait bir rölyefin parçasını bulabiliyorsunuz. Farklı kültürlerin hepsi tanımlanmaya muhtaç bir şekilde yan yana, iç içe; bir çeşit kültürel hamur haline gelmiş durumda. Bu görüntü İstanbul un kimliğini oluşturuyor. İstanbul a antikacı dükkânı dememizin nedeni de bu zaten. Diğer taraftan sahaf dükkânlarında da aynı karmaşayı görmek mümkün. Bu mekânlarda da tıpkı antikacı dükkânlarında olduğu gibi bir kültürel yığılma söz konusu. Kur an yazmaları, İncil, taş baskısı halk kitapları, hilyeler vs. var. Burada da aradığınızı zor buluyorsunuz. Sahaf dükkânı da bir karmaşa, bir kaos ortamıdır. Gündelik hayatlarıyla yaşama kurallarıyla bir kargaşa ortamı olan büyük imparatorluk şehirlerine benzerler. Fakat bu organize edilmiş bir karmaşadır. Kültürel yığılmayı görsel olarak, imgesel bir kurgu olarak en iyi şekilde verebilecek malzeme İstanbul un Bizans dönemine ait 1200 lerden kalma panoramik görüntüleridir. Panorama geleneği, fotoğrafın teknik olarak devreye girmesine kadar devam etmiştir tarihli ünlü panorama çizeri Melchior Lorichs in on bir metre uzunluğundaki panoraması, bugün Leiden Kütüphanesi nin girişinde asılıdır. Bu muhteşem panorama bize, Kanuni dönemindeki İstanbul u yansıtır. Panoramaya baktığınızda irkilirsiniz, zaten amaç sizi irkiltmektir. O dönemde fotoğraf yok, video yok, televizyon yok, dolayısıyla dönemin ihtişamını bir şehir portresi olarak yansıtmak, gravür ressamlarının işi. Bu durum, o dönemde İstanbul u ziyaret etmiş olan elçi Ogier Ghislain Busbecq tarafından da kaydedil-

145 144 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR miştir. Hümanist kültürle yetişmiş olan Busbecq, bir bakıma Lorichs in panoramik İstanbul görüntüsünü, bu görüntünün ardındaki toplumsal mekanizmayı, iktidarın gölgesi altında yorumlamıştır. Seyahatnamesini oluşturan mektuplarının ortak konusu, Osmanlı toplum düzeninin Batı karşısındaki üstünlüğüdür. Şunları yazıyor Busbecq, Onlarda güçlü bir imparatorluğun bütün kaynakları, yıpranmamış bir güç, dövüşte ustalık ve tecrübe, savaş görmüş askerler, zafere alışkanlık, zorluklara tahammül, beraberlik, düzen, disiplin, kanaatkârlık ve tedbir var. Yoksulluk, kişisel israf, zayıf bir güç, maneviyat bozukluğu, tahammülsüzlük, eğitimsizlik ise bizde. Asker itaatsiz. Subaylar para canlısı. Disiplin küçümseniyor. Başıboşluk, umursamazlık, ayyaşlık ve ahlaksızlık yaygın. En kötü olan da şu: Düşman zafere alışkın, biz ise yenilgiye. Busbecq in yorumladığı 16. yüzyıl Osmanlı dünyası, Lorichs in İstanbul panoramasına nasıl yansımıştı? Önce şu önemli noktayı vurgulamak isterim: Busbecq in metni ile Lorichs in görüntü dizisini birbirini açımlayacak şekilde kurgularsak bir çeşit siyasetname elde ederiz. Merkezi iktidarın toplumsal hayat üzerindeki belirleyici rolünü ön plana çıkartan, kamusal ahlak ile kuşatılmış yaşam alanı içinde her biri kültürel sembolizmi ifade eden anıtsal mimari yapılarla taçlanmış bu şehir görüntüsü, Batı lı bir gözlemci tarafından Doğu yu anlatan bir siyasetname metni gibi okunabilir. Nitekim bu devasa İstanbul görüntüsünün arkasında Kanuni Sultan Süleyman ın siluetini görmek mümkündür. Çünkü Batı nın merak ettiği portre, bu panoramayı inşa eden siyasi güçten başkası değildir. İnsan ve eseri bu görüntüde bütünleşmiş ve her meraklı gözü hayran bırakacak bir Osmanlı imgesi yaratmayı başarmıştır.

146 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 145 Panoramaya baktığınızda muazzam bir karmaşa görürsünüz. Sarayburnu ndan Haliç e uzanan hat boyunca şehrin limanı bir imgeler ormanıdır. 16. yüzyılın İstanbul topografyası bu orman benzetmesini haklı çıkartacak şekilde dikkatli bir gözün ve yaratıcı aklın yorumlayıcı açısında somut karşılığını bulur: Şehrin kalbini temsil eden liman bölgesinde demirlenmiş gemiler, bunların etrafını sarmış yük mavnaları ve kayıkları, yan yanadırlar. Birinden diğerine yürüyerek geçilebilir. Her birinin uzun direkleri, üst üste binen, ardındaki şehir görüntüsünü perdeleyen yelkenleri, örümcek ağını andıran halatları, yükle dolu ambarlarıyla bu gemiler, şehrin ekonomik canlılığının birinci derecedeki aktörleridir. Panorama âdeta canlıymış duygusunu uyandırmaktadır. Arka planda ahşap sivil konut dokusu, kamusal yapılar, minareler ve kubbelerin oluşturduğu dikey ve yatayda tam anlamıyla son sınırlarını zorlayan bir şehir peyzajı uzayıp gider. Bu peyzaj dünyayı idare etmeye talip olmuş bir şehrin görüntüsüdür. Bu bir kültürel yığılmadır. Üst üste gelme, iç içe geçmedir. İmparatorluk İstanbul u budur. Günümüz şehircilik anlayışına göre bu peyzajı düzenlemek, sterilize edilmiş bir mekân yaratmak anlamına gelir ki, tarihsel imparatorluk kurgusuna ters düşer. Islah etmek yerine bu dokuyu seyrekleştirerek ortadan kaldırmak, şehir siluetine indirilmiş ölümcül bir darbedir. Kimliksizleştirme noktasında ciddi yaralar açmak anlamına da gelebilir. Bütün tarihsel şehirler, zamanın yığdığı karmaşanın ürünüdürler. Bu karmaşa, eskilik ve canlılık anlamına gelir. Her iki noktada da ileriye dönük umutları, görüşleri, üslupları barındırırlar. İstanbul, tarihi boyunca farklı kültürlerin, sürekli biçimde kendine akacak yatak buldukları bir İmparatorluk deltası olma özelliğini korumuştur. Şehrin kimliği bu deltaya yığılan

147 146 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR kültürel alüvyonla inşa edilmiştir denilebilir. İstanbul kendisini bu alüvyonu yoğurarak yaratmıştır. Aslında bütün imparatorluk şehirlerinde bu işlevsel mantığı görmek mümkündür. Çünkü imparatorluk şehirleri bir insanın kalbi gibidir. Kalp nasıl ki vücuttaki kanı çekip temizliyor ve ona hayatiyet katıp tekrar kılcal damarlar aracılığıyla vücuda iletiyorsa, imparatorluk merkezleri de hinterlantlarındaki kültürleri kendilerine çekerek yoğurmakta, yeni bir çehre kazandırarak taşraya ulaştırmaktadır. Taşra kültürlerinin imparatorluk coğrafyalarında canlılıklarını koruyabilmeleri, merkezle olan bu kültürel dolaşıma bağlıdır. İstanbul bu açıdan bir kültürel üslup yaratıcısıdır. Tarihi boyunca ürettiği tek tüketim maddesi de kültür olmuştur. Bizans İstanbul u bir Ortaçağ şehriydi; Osmanlı İstanbul u ise geç Rönesans şehridir. Yani Bizans İstanbul u sur içine hapsolmuş tipik bir Ortaçağ şehrini temsil eder. Şehri göremezsiniz; çünkü surlarla çevrilmiştir. Sur kentin kimliğidir. Yolculuk sırasında ne zaman bir sur görseniz, bilirsiniz ki bu surun arkasında şehir vardır. Bu şehir surun içine yerleşmiş, dış dünyaya kendini askeri, siyasi ve kültürel yönden korumaya almıştır. Rönesans şehri ise surların yıkılması demektir. Rönesans şehirleri surları yıkarak yatay eksende gelişmişlerdir. İstanbul da bu kurala uyar ve Fatih dönemiyle birlikte sur önemini kaybeder. Sığınmaya, dolayısıyla da sura ihtiyaç yoktur; çünkü devlet, askeri yönden, ekonomik yönden güçlüdür. Bu dönemde İstanbul mimarinin değil, siyasi otoritenin koruyucu kanatları altına sığınmıştır. Böylece şehir suru yıkar ve kırsal alanı kendi bünyesine katarak genişler. Bu nedenle yeni panorama tekniği şehri Ortaçağ modeline göre kuşbakışı değil, perspektife uygun biçimde tam karşıdan çizer. Bu fark, harita ile resim arasındaki farktır.

148 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 147 Daha yakın bir zamana geldiğimizde Melling in bu türde çizilmiş ünlü panoramasıyla karşılaşırız. Bu panorama 18.yy sonu, 19.yy başını yani III. Selim dönemini yansıtır. Burada da imparatorluğun kendine özgü o hayat karmaşasını görebilirsiniz. Tarihsel süreci izlersek benzer bir örneğe Pierre Loti de rastlarız. Loti, birkaç defa İstanbul u ziyaret etmiştir. İlk gelişi 1876 tarihindedir. Kısa ömürlü olan I. Meşrutiyet dönemine ait İstanbul izlenimleri tıpkı kendinden önceki seyyahlarda olduğu gibi karmaşanın doğasında Şark irrasyonalitesini keşfetme amacını taşır. Şehrin devasa gövdesi karşısında irkilir, ama hemen kendini toplayarak bu ezici kütle karşısında onu bir dişi imgeye dönüştürüp sahip olmak ister. Loti nin hayran olduğu bu şehir imgesi asla bozulmaması gereken, korunup geleceğe olduğu gibi aktarılması zorunlu bir mirastır. Ne var ki bu miras modernleşmenin darbeleri altında kısa sürede parçalanır. Loti nin 1876 da hayranlıkla izlediği pitoresk İstanbul karmaşasını, en son 1913 te yaptığı ziyaret sırasında göremez ve büyük bir hayal kırıklığı duyar. Haliç i dolduran yelkenliler, zarif kayıklar ve zevrakçeler gitmiş, yerlerine bacalarından dumanlar saçan buharlı gemiler gelmiştir. Sanayi devriminin birer sembolü olan bu gemiler, çevreyi kirletmekte, Loti nin âşık olduğu İstanbul imgesi yerine cehennemin ürpertici gerçeğini temsil etmektedirler. Klasik ve Modern İstanbul da Kültürel Ortam Antikacı dükkânına benzettiğimiz İstanbul un vitrininde neler var? Bir defa farklı kültürlerden gelen nesneler var. Birer ticari eşya olarak bu nesneler aynı zamanda kültür taşıyıcılarıdır. Bu bir biblo olabilir, çanak çömlek olabilir, elbiseniz için kumaş olabilir. Aklınıza gelebilecek her türlü şey olabilir.

149 148 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Fetihten sonra İstanbul u terk eden Bizanslı ustalar özellikle İtalyan şehirlerine giderek cam ve porselen üretimine burada devam ettirmişlerdir. Venedik merkezli bu üretim Doğu-Batı etkileşimine açık bir estetiğin de yansıtıcısı olmuştur. Başta çanak, çömlek, cam ve metal işleri gelmek üzere Venedik üretimi mallar, Orta Avrupa üretimi tüketim eşyalarıyla birlikte İstanbul pazarını besleyen ana ticaret damarını oluşturmuşlardır. Diğer taraftan Doğu yla yapılan ticaret de canlıdır. Orta Asya İslam ülkelerinden ve özellikle Uzakdoğu dan ithal edilen ticari nesneler İstanbul un kültürel zenginliğini bir antikacı dükkânı karmaşasına dönüştürmüştür. Klasik dönemi aşamalı olarak modernleşme dönemi izler. Tanzimat la birlikte modernizmin objeleri İstanbul a ithal edilmeye başlanır. Geleneksel çarşıların yerine bu tür ürünlerin satışını yapan bonmarşeler açılır. Modernleşme nesneler üzerinden öğrenilen bir süreçtir. Örneğin masa ve iskemle gibi eşyalar bizim klasik geleneğimizde yoktur. Biz bağdaş kurup oturan bir milletiz. Ona göre şalvar giyeriz ki rahat oturalım. Bir Fransız ın hiç bağdaş kurduğunu gördünüz mü? Onun kültüründe bağdaş kurmak yoktur. Oysa Tanzimat la birlikte ithal edilen yaşam kültürüne ait nesneler, kullanım biçimleri açısından geleneksel kültürü de dönüştürürler. Geleneksel dönemde yer sofrasında yemek yiyenler artık modern masa üzerinde yemektedirler. Sedirde bağdaş kurmanın yerini iskemlede Batı usulünce oturmak almıştır. Bizim hattatlarımız şaheserlerini bağdaş kurup diz üstünde yazmışlardır. Ünlü Balta Limanı Antlaşması nın bir gravürü vardır. Orada da anlaşma imzalanırken bizim sefirimiz dizinin üstünde anlaşmayı imzalıyor, ama bir farkla, sedir yerine iskemlede oturarak. Yabancı sefir ise masada imzalıyor. O gravür gelenekselle modernizmin çatışmasını göstermesi bakımından tipik bir belgedir.

150 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 149 Beyoğlu bonmarşelerini dolduran Avrupa ve Uzakdoğu malları, ticaret mekânlarından çıkıp konutlarımıza yığılmaya başlıyor. Geleneksel konutlarımız sadedir, yatak sabah kaldırılır, akşam serilir. Geleneksel ev planımızda ayrıca düşünülmüş bir yatak odası, çalışma odası kavramı yoktur. Bu kavram doğuya gittikçe daha da silikleşir. Bir Japon evinde hiçbir şey yoktur. Ama batıya gittikçe konutlara eşya girmeye başlar. Çünkü hayat bireyselleşmiştir. Konut içinde herkese ait küçük bir dünya oluşmuş ve ihtiyaca uygun döşenmişlerdir. Avrupa da her ev, temsil ettiği toplumsal sınıfın gelir düzeyine göre birer antikacı dükkânıdır. Salon ve yatak odası dışında aile bireylerinin özel kullanımına ayrılmış farklı mekânlar söz konusudur: çalışma odası, hanımın odası, çocuğun odası, hizmetçinin odası vs. bütün odalar tıkış tıkış mobilya doludur; ayrıca bunların üstleri, içleri tüketim objeleri tarafından istila edilmişlerdir. Burada eşya uygarlığından söz ediyorum. İnsanın üstüne üstüne gelirler ve ona çok sınırlı bir yaşam alanı bırakırlar. Bizde eşyanın egemenliği Tanzimat la başlamıştır. Modernleşmeyle bu kültürel nesneler İstanbul a geliyor. Fakat biz bunları nasıl kullanacağımızı bilmiyoruz. Bu nedenle âdâb-ı muaşeret kitapları yazılmıştır. Örnek olarak Ahmed Midhat Efendi nin kitabını verebilirim. Ahmed Midhat bu kitabında modern ev düzenlemesinde sıkça görülen yanlışlıklar üzerinde durmuştur. İç mekânlara yığılan Batı kökenli nesnelerin kültürel içerikleri bilinmediği için evlerimiz birer eşya deposunu andırmaktadır. Böyle bir depoyu ziyaret edenler işlevsiz eşyanın saltanatına tanıklık edeceklerdir. Örneğin zengin konaklarında piyona vardır. Fakat piyanoyu çalan yoktur. Ama o kullanılmasa da orada durmalıdır; çünkü modernizmi temsil eden bir statü sembolüdür. Çalınmıyor ama bir tür mesaj veriyor. Benzer

151 150 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR biçimde pek çok obje evlerimize girmiştir. Sonuçta kullanılsın ya da kullanılmasın hepsi modernizme gönderme yapan birer statü sembolüdürler. Bu noktada nesnelerin coğrafyasından mimari formların coğrafyasına geçebiliriz. İstanbul mimarisinde de bir üslup yığılmasından söz edilebilir. Melezleştirilmiş Asya üslubu, kuzey Afrika üslubu, Selçuklu dan devşirip sadeleştirdiğimiz Sinan ın üslubu vardır. İstanbul un geleneksel siluetini Sinan ın üslubu belirlemiştir. Kubbeler ve minareler bu siluetin kurucu öğeleridir. Modernleşme döneminde ise neo-klasisizim, art nouveau, art deco gibi Batı kökenli üsluplar geliyor. Hepsi farklı tarihsel dönemlere ait olmakla birlikte ortak bir uygarlık toprağında filizlenmişler. Bu açıdan baktığımızda İstanbul un bir mimari üsluplar müzesi olduğunu söylememiz mümkün. Mimari kurguların üst üste yığılması, iç içe geçmesi bir bakıma üslup çeşitliliğinin de bir sonucudur. Şehrin zihnine kazınmış bu karmaşa aynı zamanda ona kimliğini de vermektedir. İstanbul da topografik karmaşadan da söz edebiliriz. Şehrin birbirinden farklı yerleşim alanları vardır. Bu farklılık İstanbul un fethiyle başlayan yeni iskân politikasıyla bağlantılıdır. Farklı dinlere mensup olanlar cemaat yapıları içinde farklı bölgelere yerleştirilmişlerdir. Böylece toplumun bir bütün olarak siyasi iktidar tarafından denetlenmesi kolaylaşmıştır. Suriçi İstanbul unun Doğu ve Batı uçlarında iki büyük Müslüman yerleşimi oluşturulmuştur: Üsküdar ve Eyüp. Ana çekirdeğin etrafındaki bu uydular manevî kültürün yoğunlaştığı mekânlardır. Üsküdar Kâbe toprağı kabul edilir. Eyüp ise Eyübü l-ensari den beri Müslümanlar arasında kutsal kabul edilmiştir. Bu durumda Suriçi iki tarafından manevî kültürün kuşatması altındadır. Suriçi nde Müslümanlar ve Hristiyanlar bir arada yaşar. Galata, Beyoğlu ise daha çok gay-

152 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 151 rimüslimlerin yerleşim alanıdır. Ancak modernleşmeyle birlikte dinler arasında bir çeşit kaynaşma yaşanmıştır. Ama mekân olarak yine bir farklılık ve bu farklılığın getirdiği bir zenginlik vardır. Kültürel karmaşanın ve üst üste yığılmanın İstanbul topografyasındaki en çarpıcı görüntüsüne Sultanahmet Meydanı nda rastlarız. Burası Bizans ın Hippodrom udur; Osmanlı dönemindeki adı da Atmeydanı dır. Bizans imparatorlarının halk karşısına çıktıkları, iktidarlarının gücünü spor gösterileri şeklinde düzenledikleri bir çeşit siyasi ayinle halka gösterdikleri bu mekânın ortasında meydanı bir uçtan bir uca meydanı ikiye ayıran Spina adlı bir kaide vardır. Bu kaidenin üzerinde farklı uygarlıklara ait dikilitaş ve heykeller bulunur. Aynı eksen üzerinde bugün mevcut olmayan kaideden bağımsız olarak bir de çok sonradan de Alman İmparatoru II. Wilhelm adına yaptırılmış Alman Çeşmesi yer alır. Bugün mevcut olmayan Spina üzerindeki anıtlara daha yakından bakalım. İlk dikkati çeken anıt Mısır kökenli Dikilitaş tır. Mısır da 18. sülale hükümdarlarından III. Tuthmosis adına M.Ö de Karnak taki Amon-Ra mabedi önüne yerleştirilmiştir. İstanbul un kurucusu I. Constantinus şehri egemenlik sembolleriyle donatmak için bu dikilitaşı Hippodrom a getirtmek ister. Ancak bu istek imparatorun sağlığında gerçekleşmez; ölümünden çok sonra İmparator I. Theodosius zamanında, 4. yy da dikilebilir. Hippodrom daki dikilitaş yaklaşık 20 m yükseklikte olup alının üçte ikisi kadardır. Taşıma sırasında yaklaşık on metrelik bir bölümü kesilmiştir. Taşın oturduğu kaide üzerinde at yarışlarını izleyen İmparator ve maiyetini gösteren kabartmalar yer alır. Spina daki ikinci anıt Örme Sütun dur. Bu anıtın ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Ancak VII. Konstantinos un 10. yy da diktiği bu sütunun üzerinde bir ön-

153 152 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR ceki imparator I. Basileios un zaferlerini yansıtan tunç levhaların bulunduğu eski kaynaklarda belirtilmiştir teki Latin istilası sırasında bu levhaların sökülüp para basmak için eritilmiştir. Üçüncü anıt, Burmalı Sütun ya da Yılanlı Sütun adlarıyla tanınır. Delfi deki Apollon tapınağından İstanbul a I. Constantinus tarafından getirtilmiştir. Yunan kolonilerinin Perslere karşı kazandıkları Salamis ve Platea zaferlerinin anısına yaptırılmış, yaklaşık 8 m yüksekliğinde, birbirine sarılmış üç yılanın taşıdığı bir altın kazandan oluşmuştur. Yılanların başları farklı yönlere bakmaktadırlar. 16. yy a ait Hünernâme adlı eserdeki minyatüre göre sütun tamam olarak görülmektedir. Ne var ki zaman içinde altın kazan ve yılan başları kaybolmuştur. Bu anıt sütunlar ve daha sonra bunlara eklenen Alman Çeşmesi, temsil ettikleri uygarlıklar açısından İstanbul daki kültürel yığılmayı bize çarpıcı bir biçimde göstermektedirler. Bir ortak kaidenin üzerinde ve uzantısında yer olan bu mimari figürler, Mısır, Yunanistan ve Avrupa kökenlidirler. Farklı kökenlere ait zafer sembollerini ortak bir mekânda toplayan güç, İstanbul da temsil edilen siyasi otoritedir. Bu otorite Bizans ve Osmanlı dönemlerinde evrensel olma niteliğini sürekli vurgulamış ve bunu şehrin merkezindeki anıtsal sembolizmle dile getirmiştir. Bu tür anıtları dünya iktidarını temsil ettiğini iddia eden diğer şehirlerde de görmek mümkündür. Örneğin Mısır dikilitaşlarına Paris ve New York ta da rastlarız. Anıtlardaki egemenlik sembolizmi dünya coğrafyasının farklı merkezlerine yayılmış durumdadır. Bu düşünceyi başlatan şehir İstanbul dur. Egemenliği sembolize etme düşüncesi İstanbul a çok erken tarihlerde gelmiştir. Şehirler sembollerle konuşur. Hippodrom da gördüğümüz bu sembolizmi şehrin geneline yaygınlaştırmak mümkündür. Böylece her köşe başında ya da umulmadık yerde irili ufaklı şehir

154 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 153 objeleriyle karşılaşırız. Her karşılaşma zihnin zaman içinde geriye dönüşünü hazırlar. Böylece tarihsel şehirlerin ayırt edici özelliği olan hafıza mekânı karakteri işlevsellik kazanır. Bu noktada edebiyattan yardım almak durumundayım. Tanpınar ın deyişiyle bu kültür nesneleri birer firar kapısı dır. Geçmiş zaman nesnelerin içine sinmiştir; bir bakıma her nesne, geçmişin ruhunu taşır. Mahur Beste romanında Behçet Bey in geçmişe ait topladığı nesneler de bugünden düne açılmış birer firar kapısı dır. Her nesne, kimliğine sinmiş geçmiş sembolizminin diliyle bizi yaşanmış zamanlara davet eder. Bu kaçış geçmişe ve toplumsal kimliğedir. Tanpınar ın Bergson cu zaman konusunda etkilendiği modern romanın öncülerinden Marcel Proust un yedi ciltlik Yitik Zamanın Peşinde adlı romanı da bu alanın başlıca eserlerinden birisidir. Proust zaman algısını idare eden nesneler konusunda şunları yazar: Geçmişi hatırlama gayretimiz nafile, zihnimizin bütün çabaları boşunadır. Geçmiş, zihnin hâkimiyet alanının, kavrayış gücünün dışında bir yerde, hiç ihtimal vermediğimiz bir nesnenin (bu nesnenin bize yaşatacağı duygunun) içinde gizlidir. Şehir mekânına dağılmış durumdaki bu nesneler, İstanbul örneğinde olduğu gibi kültürel yığılma sonucu zihnin geçmişe yönelmesini sağlayan ilk güçlü hareketi başlatırlar. Her nesne karşılığını bulduğu özneyi geçmişe çağırır. Bu nedenledir ki, İstanbul da yaşamak bir ölçüde her an geçmişle yaşamak anlamına gelir. Özne ile nesne arasındaki bu bağ koptuğunda ise, şehir kimliksiz bir mekâna dönüşür. Günümüz İstanbul unun trajedisi, işte bu bağın kopmuş olmasıdır. Tanpınar ın yarattığı Behçet Bey tipi, özne-nesne arasındaki zaman ilişkisini bir antikacı dükkânında yaşar. Bu ilişkiyi kendi odasına da taşımıştır. Satın aldığı antika eşyalar aracılığıyla geçmişe yolculuk yapar. Örneğin Necip Paşa yalısından çıkma

155 154 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR bir ayna, Behçet Bey için aynı yalının bitişindeki babası İsmail Molla nın yalısında geçen çocukluk ve ilk gençlik yıllarına bir geri dönüş anlamına gelir. Bu ayna karşısında taranan Necip Paşa nın güzel kızlarını hatırlar. Nesne, geçmişe firar kapısı nı açmıştır. Tıpkı nesneler gibi koku ve tat duygusu da bu tür geçmiş yolculukları için başlangıç adımlarıdır. İstanbul un mevsimlerine göre değişen bu özellikleri de, bir yerde şehrin geçmiş zaman kapılarıdır. Şehir objeleri, yani bir çeşme, bir cami, bir mezar taşı bizi o mekânın geçmişine götürür, çocukluğumuzu, gençliğimizi yeniden yaşatır. Mahallenin dokusu, bir ağaç, bir kedi miyavlaması, bir seyyar satıcının sesi de aynı işlevi görür. Bahar gelmiş, çiçekler açmış, bir sokaktan geçiyorsunuz. O çiçeklerden ve çimenden yükselen taze toprak kokusu, size o zamana kadar unuttuğunuz, kafanızın içinde öldürdüğünüz geçmişe ait hatıraları tekrar canlandırır. Böylece şehir sizin için gelişmiş bir hafıza olma değerini kazanır. İstanbul gibi bir ortamda kültürel yığılma, kültürel zenginlik, işte bizi geçmişimizle buluşturan, onunla birlikte yaşatan bu kamusal hafızanın kendisidir. Bu hafıza özünde bir kültürel yığılma ve tasnif edilmemiş bir karmaşadır. İstanbul da mekânın, mimarinin ve nesnelerin yığılması gibi bir de insanların yığılmasıyla oluşan ontolojik bir karmaşa söz konusudur. Şehrin bu ontolojik zenginliği, bir imparatorluk merkezi olması nedeniyle tarih boyunca bu tür mekânları şekillendiren geleneksel iskân politikasına bağlıdır. Şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: İstanbul Büyük Constantinus un kafasında doğmuştur. Roma dan ayrılıp Doğu Roma kimliğiyle kurulan bu şehir bir imparatorluk şehri olarak planlanmıştır. Kısacası, tapınak bölgesinin, saray bölgesinin, antik tiyatronun, mabetlerin nerede, hangi ölçekte yer alacağı önceden belli-

156 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 155 dir. İstanbul planlanmış bir şehirdir. Böyle bir mekâna Roma İmparatorluğu nun geniş coğrafyasından getirilen nitelikli meslek birlikleri yerleştirilmiştir. Bu iskân politikasının özü, kalifiye işgücünü imparatorluğun ekonomik düzeni içinde canlı tutmaktır. Aynı politika fetihten sonra Osmanlılar tarafından da uygulanmıştır. Doğu geleneğinde zorunlu göç bir idari tasarruf olarak tarih boyunca uygulanmış bir iskân yöntemidir. Bu yöntem sonucunda ekonomik açıdan canlandırılmak istenen şehir, farklı insan zümrelerinin bir çeşit müzesine dönüşür. İstanbul daki insan karmaşası da böyle bir müzenin tarih boyunca giderek zenginleşen bir koleksiyonuna dönüşmüştür. Constantinus bu şehri kurduğunda bir işyeri açar gibi törenle açmış, kurdelesini kesmiştir. Osmanlılar fetihle girmiş, ama şehri düzenleme mantığı değişmemiştir. Değişmeyen karmaşanın kendisidir. Şehir dokusunu meydana getiren her mahalle, aslında kendi içinde bir tutarlılığı olan, toplumsal kültür, inançlar ve konuşulan dil açısından belli bir bütünlüğü gözeten ortak yaşam alanıdır. Gerçekte biz şehirde yaşamıyoruz, bir mahallede yaşıyoruz. İstanbul bu açıdan koskoca bir mahalledir. Biz o büyük mahallenin içinde farklı mahallelerde yaşıyoruz. Toplumsal aidiyetimiz mahallenin kendisi. Eski İstanbullulara sorduğunuzda ben İstanbulluyum demezler. Karagümrüklüyüm, Salacaklıyım ya da Salmatomrukluyum derler. Yani size bir mahalle ve semt adı verirler. İstanbul da toplumsal ve bireysel aidiyetin, dolayısıyla kişiliğin ve kimliğin oluştuğu yer mahalledir. Geçmişte insanların büyük bir kısmı doğdukları mahallede ömür sürerler ve yine aynı mekânın toprağına gömülürlerdi. Bunun anlamı, insanımızın şehir içindeki hareket kabiliyetinin oldukça düşük düzeyde kalmasıdır. Bizim kültürümüzde bu kabiliyete sahip üç tip insan vardır: Askerler, tüccarlar ve der-

157 156 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR vişler. Bu üç insan tipi, kendisi dışına çıkabilen tiptir ve geniş bir coğrafya üzerinde hareket etmişlerdir. Sonuçta hayatımızı zenginleştiren, kültürel yığılmayı gerçekleştiren bu uygarlık taşıyıcısı tiplerdir. Mahallenin dokusundaki kültürel yığılmanın baş aktörleri bunlardır. Tanzimat ile birlikte bu tarz mahalle hayatımız yavaş yavaş çözülmeye başlar. Bu döneme kadar zengin ve fakir yan yana yaşarken ayrışma başlar. Klasik dönemin mahallesinde sadrazamın konağı ile orta tabakadan bir tüccarın evi, onun yanında da bir hizmetlinin müştemilâtı vardır. Batı da böyle bir örneğe pek rastlanmaz. Orada daima bir şehir merkezi vardır ve üst tabakaya, zenginlere ayrılmıştır. Bu merkezin etrafı halkalar şeklinde genişleyen statü grupları tarafından çevrilmiştir. Merkezden çevreye yapılacak bir yolculuk zenginlikten fakirliğe doğru çıkılmış bir yolculuk anlamına gelir. Aristokratlar, burjuvalar, bürokratlar, işçiler zincirini bu anlamda İstanbul ölçeğinde görmek mümkün değildir. Zengin, İstanbul mahallesinde fakirin sigortasıdır. Bu dayanışmacı yapı Tanzimat modernleşmesiyle birlikte çözülmeye başlar ve serveti elinde tutan gruplar klasik mahalleyi terk ederek yeni statü mekânlarına taşınırlar. Bu yeni mekânların başında Boğaziçi gelir. Yalılar da modernleşme kültürünün yarattığı değerler karmaşası için uygun bir müzeye dönüşür. Bu dönüşüm İstanbul un çöküşünü hazırlar. Klasik mahalle ekonomik açıdan ayakta kalamaz ve gerilemeye başlar, bir süre sonra da dağılır. Sonuç İmparatorluk merkezlerinin kültürel karmaşa merkezleri olduğunu söyledik. Ana vurgumuzu bunun üzerine yaptık. Bu bir

158 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 157 dinamizmdir. Eğer bu karmaşa olmasaydı bu şehir yaşayamazdı. Tahtakale bölgesini ele alalım. Burası, İstanbul un en hareketli en karışık yeri, bir liman bölgesi. Dünya transit ticaretinin belli düğüm noktalarından birisi bu bölge. Dolayısıyla geniş bir coğrafyadan kalkıp gelmiş insanların getirdikleri farklı kültürlerin de bir kaynaşma, erime potası. İlk kahvehane burada açılıyor. Niçin Süleymaniye değil de Tahtakale? Çünkü burası kültürel farklılıkların yığılma alanı. Kahvehane derken, toplumsal hayatımızda devrim yapmış bir mekândan söz ediyorum. 16. yy a kadar bizim hayatımız üç mekân arasında geçiyor. Birincisi aile hayatımızı kuşatan evimiz; ikincisi aile hayatımızı ayakta tutacak ekonomik gücü sağlayan çarşı; üçüncüsü de manevî dünyamızı oluşturan ibadethane. Kahvehane bir dördüncü mekân olarak açıldı. Bir insan kahvehaneye niçin gider? Aile saadeti için mi, para kazanmak için mi, ya da ibadet etmek için mi? Elbette hiçbirisi için değil, yalnızca sosyalleşmek için. İşte bu nedenledir ki kahvehaneler İstanbul un gündelik hayatında çok önemli rol oynamışlar, 16. yy ortalarından itibaren şehir hayatındaki yüz yüze ilişkileri geliştirerek kültürel dolaşımı hızlandırmışlardır. Bu kültürel dolaşım aynı zamanda İstanbul un kültürel kimliğini oluşturan çok kültürlü yığılmanın da kendisidir. Soru ve Cevaplar Soru: Obelisk dikme ihtiyacı, kendini Batı medeniyetine ait olarak görenlerin, kendi kültürlerinin temelinde Antik Yunan ve onların ilham kaynağı olarak kabul ettikleri Antik Mısır ı görmeleri dolayısıyla bu davranışı sürekliliğin gereği olarak göstermek istemelerinden kaynaklanmaktadır. Dikilmiş olan obelisklerin kimisi granitten, kimisi kare, kimisi dikdörtgen ama yukarı doğru uzandığında ince bir şekilde yapılmıştır. En sonunda da üçgen şeklindedir. Üçgen şeklinde olması, yani piramitle sonuçlanan bir şeklinin olması yönetim felsefesinde hiyerarşiyi temsil etmektedir. Kaldı ki eski medeniyetler Maya Medeniyeti olsun, Mısır

159 158 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Medeniyeti olsun, Çin de bulunan medeniyet olsun oradaki yapılara baktığımızda piramitten yapıların, yine hiyerarşiyi sembolize ettiğini görmekteyiz. Özellikle İstanbul da hangi yapılar hangi sembollerle ve hangi felsefe ile yapılmıştır, bunları açıklayabilir misiniz? Cevap: Bizim kendi kültürümüze ait böyle bir şey yok. Biz ancak şunu iddia edebiliriz. O da çok modern bir yaklaşım olur: Minare. Avrupalıların İstanbul u ziyaretini düşünün. Örneğin Marsilya dan kalkan gemi İstanbul a yolcu getiriyor. Marmara ya gelindiğinde Sultanın şehrini görmek isteyenlerin heyecanı bir kat daha artıyor. Kafalarında oryantalist bir düşünceler, sahneler var. İşin içinde merak da var. Gemi yaklaşıyor, hepsi güverteye çıkmış fakat sis olduğu için İstanbul u göremiyorlar. Sis hafif hafif dağılıp da bir minarenin ucu görülünce İstanbul a geldiklerini anlıyorlar. Minare ve kubbe bu anlamda bir iktidar sembolü olup şehrin siluetini de belirlemişlerdir. Osmanlılar hiçbir zaman başka coğrafyalardan iktidar sembolleri taşıyıp şehrin merkezine dikmediler. Bu tür uygulamalar kültürümüzde yoktur. Ancak modernleşme mevcut sembolizmi zedelemiştir. III. Selim dönemine gelindiğinde, İstanbul u ziyaret eden Avrupalı bu defa Üsküdar tarafında çok acayip bir yapıyla karşılaşıyor: Selimiye Kışlası. Klasik dönemin manevî sembolizmini ezen bir yapı. Verdiği mesaj göğe değil, yeryüzüne ait. Soru: Kahvehanelerin 16. yy ortasında kurulduğunu söylediniz. Bizim geçmişte atıfta bulunduğumuz kahvehaneler; kıraathaneler şeklinde mi oluşuyor? Yoksa zamanla kıraathaneye dönüşüp, yakın zamanda da bu bozulmaya uğrayıp şu anda oyun oynan vakit öldürülen yerlerle mi dönüşüyor? Cevap: Cami cemaati namaz vaktini beklerken canı sıkılmasın, boş vaktini değerlendirsin diye kahvehanelerin birer kitap okuma

160 BİR ANTİKACI DÜKKÂNI OLARAK İSTANBUL: GÜNDELİK HAYATIN İKONOGRAFİSİ \ 159 odası şeklinde açıldıkları söylenmiştir. Bu okuma odalarına kıraathane diyoruz. Elbette bunların kahvehane işlevi de var. Ulema semtlerinde böyle mekânlar açılmış olabilir, ancak mahalle ölçeğinde pek yaygınlaşmamışlardır. Asıl kahvehane dediğimiz şey mahalle ölçeğine kadar giren, sosyalleşmeyi sağlayan mekânlardır. İkisini de dengeli olarak göz önünde bulundurmak lazım. Soru: İstanbul un mevcut durumu hakkında ne düşünüyorsunuz? Cevap: Açıkçası ben karamsarım. İstanbul u bu haliyle sevmiyorum, beni rahatsız ediyor. Sokağa çıktığımda yıkıntı görüyorum, pislik görüyorum, rant için yağmalanan bir şehir görüyorum. Benim gerçeğim bu. İstanbul un bütün bu olumsuzlukları etkisiz hale getiren güçlü bir yapısı vardı. Sonra bu gücü kaybetti. Taşradan gelen kültürler İstanbul u esir aldı. Yani gümrüksüz malın girişi gibi kendi kanunuyla kendi töresiyle geldi ve İstanbul u yok etti. Tarih boyunca göçler hep olmuştur. Ama siz o göçleri uygun politikalarla denetleyebiliyorsanız şehir açısından sorun yoktur. Ama denetleyemiyorsanız sorun var demektir. Dünyada bir anonimleşme var. İstanbul daki bir binanın aynısı Hong Kong da da var, Amerika da da var. Şehirler birbirine benzemeye başladı. Bu bir anonimleşme ve taşrayı da şekillendiriyor. Bu süreç popülist siyaseti besleyen yanlış bir demokrasi anlayışının sonucudur. Biz İstanbul un kültürel dokusunu kaybettik, mahalleyi kaybettik. Bütün anıtsal yapıların arasını dolduran o hayat gitti. Küçük ahşap evler, çeşmeler, mezarlıklar gitti. Şimdi Süleymaniye Camii, Topkapı Sarayı, Kapalı Çarşı birer turistik mekân olarak çöle çevirdiğimiz İstanbul un ortasında kalmış durumdalar. Venedik e gittiğimiz zaman şehrin dokusunu görebiliyoruz. Burada öyle bir şey yok. Biz kaybettik bu şehri. Kendi kendimizi kandırıyoruz. Bu şehrin ko-

161 160 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR runması lazım lerden beri uygulanan politikalar maalesef İstanbul u mahvetti. Sanayi şehrin dışına kurulmalıydı. Şehrin göbeğinde sanayi kurmaya kalktık. Anadolu daki insan yorganını sırtına vurup geldi. Onu karşılayabilecek kapasitede istihdam yaratılamadı. O insanlar ne İstanbullu olabildiler, ne de kendileri olabildiler. Garip bir nesil türedi. Zevksizlik bulaşıcı bir hastalık bu şehirde. Şeyh Hamdullah ı yetiştirmiş bir kültür artık mezar taşı kitabesi yazamaz durumdadır. Ha bir mezar taşını yıkmışsınız ha Süleymaniye yi, hiç fark etmez. Sonuç olarak şehrin kimliği hızla erozyona uğruyor. Ben biraz karamsarım bu konuda; çünkü hep yıkım hep talan gördüm.

162 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 161 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI Mehmet MAKSUDOĞLU * Giriş Öncelikle İstanbul un Osmanlı Devleti için öneminden bahsedip, daha sonra Osmanlı kaynaklarına dayanarak, Osmanlının kendini nasıl tanımladığını ve Osmanlı müesseselerini anlatacağız. Üçüncü bölümde de yanlış bilgiler bize nereden geliyor, yanlışlar nasıl yaygınlık kazanıyor, onları belirteceğiz. İstanbul un Osmanlı İçin Önemi İstanbul, medeniyetlerin üst üste geldiği yer olmak bakımından medeniyetler merkezi ve insanın insanca yaşamasını öngören İslâm medeniyetinin son başkenti olduğu için de son derece önemli bir şehirdir. İslâm a göre, insanın hayâtı, ölümle sona ermez; bu, Dünyâ Hayâtıdır, yâni yakın hayat tır, Allah tan gelen rûh, ölümsüzdür. Arapça da, son karşılığı iki kelime vardır: Ahîr ve Âhir. El-Yevmu l Ahîr son gün demektir; meselâ bir işe başvurmak için veya bir senedin ödenmesi için son gün kavramı da kullanılır. Diyelim ki, bir senedin ödenmesi için son gün ; El-Yevmu l Ahîr, o gün de Çarşamba olsun. * Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Emekli Öğretim Üyesi

163 162 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Çarşamba, El-Yevmu l Ahîr; ama ardından Perşembe, Cuma günleri gelecektir. Hâlbuki El-Yevmu l Ahîr; yâni Âhiret, sonrası olmayan son demektir. Böylece, Müslüman, bu yakındaki hayât boyunca sınavda olduğunun farkındadır. (Hanginiz daha güzel işler yapar, sınamak için ölümü ve hayâtı yaradan O dur. Mülk Sûresi 2.). İstanbul, her şeyden önce, böyle şumûllü, kuşatıcı, gerçekten en büyük medeniyet olan İslâm Medeniyetine 4,5 yüzyıl boyunca -ki yüzyıllar arası, deyim yerindeyse dünyânın son biçimini aldığı zaman dilimidir- başkentlik etmiştir. Ayrıca, dünyânın merkez bölgesinde olması, iki kıt anın birleştiği yer olması ve stratejik konumu bakımından muhakkak ki çok mühimdir. Napolyon Bonapart ın, İstanbul u dünyanın tabiî başkenti olarak algılaması boşuna değildir. Birçok medeniyete zemîn olan bu şehir, gelişmesinin doruğuna Osmanlı da ulaşmıştır. İstanbul u Fâtih Sultan Mehemmed fethedince, İstanbul, İslâm a açılınca Osmanlı Devleti kuruluşunu tamamlamıştır. Osmanlı, Sultan Yıldırım Bayezid çağında, Avrupa nın içlerine kadar genişlemiş; fakat devletin ortasında, yanlış olarak Bizans denilen Doğu Roma İmparatorluğu bir ur gibi durmakta olduğundan dolayı devlet huzur içinde olmamıştır. Osmanlı devleti kuruluşunu, kanaatime göre, ancak İstanbul un fethi ile tamamlamıştır. Ondan sonra devlet yükselişe geçmiştir. Osmanlı Devleti Yanlış bilinen Osmanlı konumuza isminden başlayalım: isim bir cismin değişmez durumunu anlatır. Bir yabancı dil öğreniyorsak, o dilde o nesnenin adını biliyorsak o şey bizim için vardır. İsim bir cismin, bir varlığın değişmez durumunu gösterir.

164 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 163 Âdem e isimlerin hepsini öğretti. (Bakara Suresi 30) Allah ilk insana mevcut her şeyin bilgisini verdi demektir. Âdem Aleyhisselam çok bilgiliydi ve her şeyi biliyordu. Sonradan icâd edilen, yapılan şeyler bunun dışındadır. Bir şeye doğru isim vermek son derece önemlidir. Kesin bir gerçektir ki, bir varlığa kendi aslî, orijinal isminden başka bir isim vermek, tahrîfdir ve ona karşı olmayı ifşâ ve ilân eder; bu durum da bilimin temel kuralı olan objektifliğe taban tabana zıttır. Yakın zamanlara kadar Müslüman dan Müslüman diye bahsedilmez, gerici veya mürteci denirdi. Bunu, İslâma karşı olanlar yapardı; işin farkında olmayan bilinçsizler de onlara uyardı. Basra Câmii nde ders vermekte olan Hasan Basrî hazretlerine birisi gelip büyük günah işleyenin durumunu, yerini sordu. Hasan Basrî hazretleri cevap vermeden, öğrencilerinden biri, Vâsıl b. Atâ, fil menzileti beynel menzileteyn (iki yer,iki mevki arasında bir yer) dedi. Bunun üzerine Hasan Basrî hazretleri i tezele annâ Vâsıl (Vasıl bizden ayrıldı) dedi. Vâsıl ve onun izinden gidenlere Mu tezile denildi. Hâlbuki bu fırka mensûpları kendileri için Ehlu l-adl, Ehlu t-tevhîd, Ehlu l-hakk diyorlardı. İslâm âleminin rasyonalistleri diyebileceğimiz, aklı önceleyen bu inanç grubuna Müslümanların çoğunluğunu meydana getiren Sünnet bağlıları Mu tezile adını verdiler; bu inanç grubu Müslümanlar tarafından 1400 yıla yakın bir zamandan beri bu adla anıla geldi. Mu tezile nin görüşü benimsense idi, onlara Mu tezile değil, Ehlul Adl, Ehlut Tevhîd veya Ehlul Hakk denirdi. Amr b. Hişâm adındaki, İslâm ın azılı düşmanı için Hazreti Muhammed (A.S.) Ebû Cehil buyurdular. Müslümanlar, o zamandan beri bu kişiyi Ebû Cehil diye anarlar. Bir Araba Amr b. Hişâm kimdir? diye sorsanız, bilmekte tereddüd eder;

165 164 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR ama Ebû Cehil derseniz hemen o kişiyi hatırlar. Batıdan alıp papağan gibi düşünmeksizin tekrarladığımız, okul kitaplarımıza bile girmiş olan Osmanlı İmparatorluğu ifadesi fâhiş, korkunç bir yanlıştır. Dünya görüşü ve siyâset alanına çıkış şartları, sosyal yapısı Avrupa daki siyâsî-sosyal kuruluşlarınkine hiç benzemeyen Osmanlı Devleti, şimdiye dek, hep Avrupa topluluklarına benzetilerek ele alınmıştır. Terim, târif edilmiş, sınırları belirlenmiş, kendisiyle ne kasdedildiği, ne denilmek istendiği, açık seçik belli olan kelime demektir. Istılâh da, üzerinde anlaşılmış, sulha varılmış, herkesin kabûl ettiği gibi anlamlara gelir. Kare denilince nasıl dörtkenarı birbirine eşit, dört iç açısı da dik açı olan, karşılıklı kenarları birbirine paralel geometrik şekil anlaşılıyorsa, târih terimleri de öyle olmalıdır. Yoksa, ben şu kelimeyle şu kavramı kasdettim, şu terimi şu anlamda kullanıyorum denmeye başlanırsa, tam bir kavram kargaşası, büyük bir kaos ortaya çıkar. Birbirine benziyor diye, dikdörtgene kare demek ne kadar yanlışsa, sosyal terimleri de doğru olarak kullanmamak öylece yanlıştır. Osmanlı târih terimleri ile ilgili başlıca yanlışlar şöyle sıralanabilir: Osmanlı, kurduğu siyâsî yapıya Devlet-i Alîyye-i Osmâniyye (Pek Yüce Osmanlı Devleti) adını verdi, ( alîyye: pek yüce demektir. âliye: yüce demektir. alîyye, faiyl vezninde abartma kalıbındadır, âliye değil de alîyye olması, sıfatı olduğu devlet kelimesi muennes: feminin olduğu içindir). Osmanlı, kendisi için bâzen de Saltanat-ı Senîyye (Parlak, Muhteşem Saltanat) ifâdesini kullanmıştır. Normal olarak, Devlet-i Osmâniyye (Osmanlı Devleti) denilip, sıfatı sona eklenmeliydi; Devlet-i

166 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 165 Osmâniyye-i Alîyye olmalıydı. Ama Osmanlı ya göre bir tek Devlet vardı (devlet kelimesi, Osmanlıca da, Arapça dakinden çok daha geniş ve içerikli anlam yüklenmiştir), bu devlet pek yüce idi, sonuna da Osman a âid olduğunu belirten Osmâniyye sözü eklenmişti. Bu, gerçekten çok büyük bir siyâsî kuruluşun gösterebileceği göz kamaştırıcı ve çarpıcı bir alçakgönüllülük ifâdesidir. Küçük ve zayıf olan, tevâzu gösteremez. Öte yandan, Osmanlı Bankası kurulunca da adı, Bank-i Osmânî i Şâhâne (Şâhâne Osmanlı Bankası) konmuştu; Bank-i Osmânî i Emperyal (Emperyal Osmanlı Bankası) değil. Çok iyi bilinen ve yerleşmiş bir prensiptir ki, özel isimler tercüme edilmez. Osmanlı siyâsî yapısının adı da yüce, muhteşem, parlak, gibi sıfatlar bir yana bırakılırsa, Osmanlı Devleti dir, Osmanlı Cihân Devleti diyen bilinçli tarihçiler de vardır. Osmanlı, yeryüzünün en büyük siyâsî gücü olduğu 16. yüzyılda ve daha sonraları İmparatorluk sıfatını kendisi için hiç kullanmadı. Osmanlı kaynağına bakıyoruz o kendisine ne demiş acaba diye; Osmanlı devletinin ilk resmî tarih yazıcısı vakanüvisi Mustafa Naîmâ Efendi, Ravzatu l-hüseyn fî Hulâsati Ahbâril Hâfikayn kısaca Târîh-i Naîmâ veya Naîmâ Tarihi diye adlandırılan eserinde, Osmanlıyı anlatırken: el Kelâm fî Zuhûrid Devletil Aliyyetil Osmâniyye (Pek Yüce Osmanlı Devleti nin Ortaya Çıkışı Hakkında Söz, Bahis) demektedir. Devletin târih yazmakla görevlisi, Osmanlıyı Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye diyerek adlandırmıştır. Osmanlı devleti, kendini Pek Yüce Devlet olarak adlandırmıştır. Osmanlı, Sosyo-ekonomik, kültürel yapısı için Devlet sözünü kullandı. Başbakanlık Osmanlı Arşivindeki, sayısı 200 milyon tahmîn edilen belgelerde Osmanlı siyâsî yapısının adı, dâima Devlet-i

167 166 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Alîyye olarak geçer. Bazen de Saltanat-ı Senîyye yâni parlak saltanat diye geçmektedir. İsmin, normal olarak Devlet-i Osmaniyye olması gerekiyor. Sonra da sıfatın (pek yüce nin) aliyye diye sona eklenmesi gerekir; ama Osmanlı öyle yapmıyor: Bir tane çok yüksek devlet var; sonra da bu devlet Osman a aittir, diye Osmaniyye sona ekleniyor. Burada muhteşem bir tevâzu vardır. Çok güçlü olan tevâzu gösterebilir, zayıf olan tevâzu gösteremez, böbürlenir. Bütün Osmanlı tarihlerinde Osmanlı nın adı Devlet-i Aliyye diye geçer; bunda hiçbir şüphe yoktur. Osmanlı belgelerinin hepsinde, Kur ân-ı Kerîm harfleri ile yazılmış belgelerde ve basılı kitaplarda Devlet-i Aliyye diye geçer. Meselâ herhangi bir arşiv belgesine bakalım. Sultan Abdülaziz Paris Antlaşması na katılmak üzere 1870 yılında Londra da toplanan ilgili taraflar temsilcilerinin hazırladığı belgeyi tasdîk ederken Osmanlı siyâsî varlığından Devlet-i Aliyyemiz diye söz etmekte diğer siyâsî teşekkül başkanları sıfatları ise aynı belgede şöyle sıralanmaktadır: Alamanya İmparatoru ve Prusya Kralı Avusturya İmparatoru ve Bohemya ve Macaristan Kralı Fransa Hükûmet-i İcrâiyyesi Reîsi Birleşik Krallık ve Bretanya-yı Kebîr ve İrlanda Kraliçesi İtalya Kralı Bütün Rusyalar İmparatoru (Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Nâme-i Hümâyûn Defteri, Numara 13 Sayfa 73). Osmanlı devleti kendisi hakkında, resmî ünvân olarak sonuna kadar Devlet-i Aliyye sözünü kullandı. Kısacası, gerek Osmanlılar zamanında yazılmış olan târih kitaplarında, gerekse Osmanlı Arşivi ndeki belgelerde, (o zamanki ifâdeyle İmparatoriyye-i Osmâniyye olması gerekiren) Osmanlı

168 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 167 İmparatorluğu tâbirine aslâ rastlanmaz. Devletin başındaki zâtın ünvanları olarak da Hân, Hâkan, Pâdişâh, Halîfe, Hünkâr deyimleri kullanılmıştır, İmparator değil. Tekrâr tekrâr ifâde etmek zarrûretindeyiz (çünkü uzun yılların birkaç nesilden beri yerleştirdiği yanlış alışkanlığın yok edilmesi kolay değil): Osmanlı eğer kendisine İmparatorluk deseydi orijinal belgelerde o zamanki dille İmparatoriyye-yi Osmaniyye ibâresi bulunurdu. Böyle bir ibâre katiyyen göremezsiniz. Osmanlıya imparatorluk demek için böyle bir ibârenin olması gerekir, ama yoktur. Daha önce belirttiğimiz gibi, bir varlığa aslî, orijinal isminden başka bir isim vermek, ona olan husûmeti, düşmanlığı gösterir. İmparatorluk Sömürmek Demek Peki, İmparatorluk deyiminde ne kötülük var? denilirse; kötülüklerin şâhı, insanlığın yüzkarası sömürme var: İmparatorluk, sömürmenin, emperyalizmin âleti. İmparatorlukta, idâre eden, sömüren bir kavim ve sömürülen, ezilen, kimliğini bile kaybetme derecesine getirilen kavimler var. İngiliz İmparatorluğu nun Afrika daki bir sömürgesindeki yerliye Hiç İngiltere ye gittin mi? diye sorulduğunda, No, I have never been home (Hayır hiç anavatan da, yuvada bulunmadım) diye verdiği karşılık, kimlik yitirilişinin en keskin kanıtıdır. Osmanlı nın 4 asırdan fazla kaldığı Sırbistan da, Sırpların, dinleriyle, dilleriyle 19. yüzyılda ortaya çıkmış olmalarıyla Afrikalının durumu yan yana getirilirse gerçek anlaşılır. Nitekim Prof. Dr. Kemal Karpat Osmanlı Devleti ne imparatorluk iftirâsını uygun görmediği için, Batılı Osmanlı târihçileriyle yaptığı bir ilmî toplantının tebliğlerini yayınladığı kitaba The Ottoman State and Its Place in History adını vermiş,

169 168 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR İmparatorluk sözünü kullanmamıştır. Osmanlı Devleti nin büyüklüğünü anlatmak için kirli, yüzkarası imparatorluk sözüne ihtiyaç yoktur. Osmanlı dan imparatorluk diye söz etmek, onun temsîl ettiği kutlu dünyâ görüşünü dinamitlemek, berhavâ etmek, Nizâm-ı Âlem bekçisini eşkıyâ kılığında sunmak demektir. Türk Arap İlişkileri İnceleme Vakfı, 1980 li yılların başlarında Boğaziçi Üniversitesi nde bir seminer düzenlemişti. Bu seminer Basra Körfezi konusundaydı. Seminer sırasında bir İngiliz Profesör ile tanıştık. Profesöre, Osmanlı için imparatorluk sözünün değişmesi gerektiğini ve kullanılmaması gerektiğini söyledim. O da aynen şunu söyledi: asla değiştiremeyeceksiniz! Anlayana sinek sesi saz. Kitaplıklardaki çok sayıda yanlış ibâreli kitaplara ve düşünce özürlülerin papağan gibi, düşünmeksizin tekrarladıkları imparatorluk sözünün yaygınlığına güvenerek böyle söylüyordu, bu kirli ibârenin değiştirilmesinin çok zor olacağını düşünüyordu. Bilmediği ise: Dağ nice yüce olsa, yol onun üstünden aşar diyen Yûnus Emre nin milletinden, mârûz kaldığı kültür istilâsından sıyrılan yeni nesil târihçilerin gelmekte olduğu idi. Osmanlı Devlet ve Medeniyeti Her medeniyet, belli tasavvurlar, kavramlar üzerine kurulur. Osmanlı Devlet ve Medeniyeti de İslâmî kavramlar üzerine binâ edilmiştir. Bu kavramlar üzerinde kısaca duralım. HÜMÂYÛN: Hümâ, hep gökte yaşadığı düşünülen efsânevî bir kuştur, Hümâyûn, Hümâya âit, Hümâ ile ilgili, Hümâ gibi, kısaca; semâvî, gökçe demek olur. Osmanlı, Semâvî Mesaj: İslâm ın temsîlcisi olduğu, kendini öyle kabûl ettiği için, mü-

170 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 169 him gördüğü her müesseseye, nesneye hümâyûn sıfatını eklemiştir: Osmanlı Devleti ni yöneten, tepedeki hey etin adı Dîvân-ı Hümâyûn dur. Osmanlı, yönetimine, Dîvân-ı Hümâyûn (Semâvî Dîvân, Gökten gelen buyrukları Yeryüzünde hayâta geçiren idâre) adını vermiştir. Ordusuna, semâvî ordu, gök ordusu manâsına gelen Ordu-yu Hümâyûn demiştir. Osmanlı donanması: Donanma-yı Hümâyûndur, Donanma-yı Osmâniyye değil! Pâdişâh ın mührü Mühr-ü Hümâyûn, el yazısı Hatt-ı Hümâyûn dur. Topkapı Sarayı nın ilk kapısı Bâb-ı Hümâyûndur. Pâdişâhın katıldığı cihâd yolculuğuna Sefer-i Hümâyûn denilmiştir. Dîvân-ı Hümâyûn dan İngilizce kitaplarda Imperial Council diye söz edilmesi fâhiş hatadır. (msl. bkz.: en iyi niyetlilerden biri olan Stanford Shaw, History of the Otoman Empire and Modern Turkey, Cambridge 1991, pp. 25, 26, 101, 102, 108, 115, 117, 120, 123, 164, 258, 280,289) Varlık sebebi i lâ-yı kelimetullah (Allah ın buyrukların yüce tutmak, hâkim kılmak) olan Osmanlı, İslam târihinin devâmıdır. Sadrâzamının bulunduğu yere Bâb-ı Âsafi der. Âsaf b. Berkhiyâ, binlerce yıl önce yaşamış, hüküm sürmüş olan Süleymân (a.s) ın akıllı vezîridir. Osmanlı kendi sadrâzamı onun gibi akıllı olsun diye bulunduğu konağa Bâb-ı Âsafi diyor. Aslında, semâvî dediğimiz her üç dîn (insanların ilk iki safhasına değişik isimler vererek Mûsevîlik, Hristiyanlık dediği ve İslâm), aynı ilâhî kaynaktan gelmektedir. İslâm a göre, bütün Peygamberler aynı dînin târihin akışı içindeki teblîğcileridirler. Bir kimse, Hz. Âdem i, Hz. İbrâhim i, Hz. Mûsa yı, Hz. Îsa yı ve diğer gönderilmişleri Peygamber olarak kabûl etmezse, Müslüman olamaz. Bunun içindir ki, altı köşeli yıldız, Osmanlı da, Süleyman Aleyhisselâm ın mührü olarak kabûl görmüştür. Ünlü Osmanlı Kapudân-ı Deryâ sı Hızır Hayreddîn

171 170 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Paşa nın sancağında, Zülfikar la birlikte Mühr-i Süleymân da vardır. Osmanlı Cihân Devleti, Süleymân Peygamber in akıllı veziri Âsaf b Berhiyâ yı takdirle yâd ederek, en büyük sorumluluğu taşıyan, Pâdişâh adına iş gören Sadrâzam ına, Âsaf ı örnek kabûl ettiği için, Sadrâzamın ikametgâhını Bâb-ı Âsafî diye anmıştır. VEZÎR: Osmanlı merkezî karar ve icrâ (yürütme) organı Dîvân-ı Hümâyûn da vezîrler vardır. Kuran-ı Kerim de şöyle buyrulur: Ve lâ teziru vâziretun vizre uhrâ (Hiçbir kimse, başkasının günah yükünü çekmez. İsra Sûresi 15) Vizr yük demektir. Vezîr öyle saltanat süren değildir, sorumluluk yüklenmiş, yükün altına girmiş zavallı demektir. Vezîr kelimesinin meselâ İngilizce ye minister diye tercüme edilmesi doğru değildir. Terimler, kesinlikle değiştirilmez. Bu kesin kuralı göz ardı edenler, İngilizce yazarken vezîr kelimesi yerine minister diyorlar. Minister ne demek, ona bakalım; bu terimin şu anlamlarda kullanıldığı görülüyor: a) belli bir bölümden sorumlu bakan (the foreign minister; the Minister of Education) b) (büyükelçi) ambassador dan daha aşağı rütbedeki temsilci (the Belgian minister in Madrid), c) papaz (The Reverend Philip Foster was inducted as minister of the local Baptist church in 1992.) (Cambridge International Dictionary of English, (Cambridge University Press, 1995, p.901) Elçi, papaz gibi mânâlar bir yana bırakılsa bile, vezîr kelimesi, bakan kelimesinin ifâde ettiği kavramla da tam örtüşmez: Bakan, Başbakan a bağlı, belli bir hükümet biriminin başındaki

172 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 171 kişidir. Dîvân-ı Hümâyûn da ise, belli, mahdût sayıda vezîr vardır, öyle görev bölümü yoktur. En önemlisi de, bakan ın yetki ve sorumluluğu ile vezîr inki çok farklıdır. Vezîr, yük yüklenmiş, yükün altındaki, sorumluluk yüklenmiş kişi demektir. Kelime, sorumluluk ifâde etmektedir. İki çeşit vezîr var. Osmanlı veziri tefvîz veziridir. Pâdişâh adına hüküm verir. Büyük hata yaptığı zaman da canı ile öder. (Diğer çeşit tenfîz vezîridir, verilen hükmü, buyruğu infâz eder.) Her medeniyetin kendi özel kavramları üzerinde binâ edildiğini hatırlatalım. Bu kavramın gereği gibi anlaşılabilmesi için ra iyyet, re âyâ kavramının iyi bilinmesi gerekir. RAİYYET: Son İlâhî Mesaj ın, İslâm ın temsîlcisi olan Osmanlı Cihân Devleti nde, yönetilenlere re âyâ denirdi. Re âyâ, ra iyyet kelimesinin çoğuludur, kelime anlamı gözetilenler, korunanlar, kollananlar, bakımlarına dikkat edilenler demektir. Bu anlam, Kur ân-ı Kerîmdeki Femâ Ra avhâ Hakka Ri âyetihâ (Buna da gereği gibi ri âyet etmediler, uymadılar, o işin hakkını vermediler. Hadîd Sûresi 27)) âyetinde görülmektedir. Kelimenin bir anlamı da, otlatmak, bakımını üstlenmek, sorumluluğunu almaktır. Çoban, nasıl sürüsünden sorumlu ise, ra iyyet in yönetimini üstlenen de öylece sorumludur. Öte yandan, yönetilenler için İngilizce de subject denmektedir. Bu kelime neyi ifâde etmektedir, ona bakalım: subject (person): a person who lives or who has the right to live in a particular country, esp. a country with a king or queen. He is a British subject. subject (govern) to defeat (people or a country) and then to control them against their wishes and limit their freedom. The invaders quickly subjected the local tribes. (Cambridge, 1995, p. 1451)

173 172 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Subject, görüldüğü gibi, boyun eğdirilmiş demektir, ra iyyet den çok farklıdır. Görüldüğü gibi, raiyyet ve subject kelimeleri, çok farklı iki dünyâ görüşünü yansıtmaktadır. Batı daki idâre edilen: subjecttir, Osmanlı da ise idâre edilen raiyyet tir ve emânet-i ilâhiye olarak kabûl edilmektedir. FEODALİTE: Ülkeler ve halklar diğerlerinden farklıdır (her biri ayrı, biricik tir) ve birbirlerine sâdece sınırlı, özel noktalarda -aldatılarak- benzetilebilir (Countries and peoples are unique and are not so easily lured into identity with each other save on limited, and specific points.) (Rupert Emerson, From Empire to Nation, Cambridge, Massachaussets: Harvard University Press 1967, vii). Yâni her cemiyet kendi şartları içinde incelenmeli. Bakıyorsunuz Avrupa da uzun çağlar boyunca feodalite var. Feodalitede insanlar, toprağa bağlı yarı köle durumundaydılar ve toprak satıldığı zaman çiftlik hayvanı gibi sâhip değiştirirlerdi. Bir kız evlendiği zaman ilk gecesini toprak sahibiyle geçirmek zorunda idi. Bu, Kanundu: Latincesi Jus Primae Noctis (İlk Gece Hakkı). Bizde ise tımarlı sipâhî savaşta yararlılık göstermiştir. Ona köylerin gelirini toplayacaksın demişlerdir. Gayrimüslimlerden haraç, Müslümanlardan öşür toplar. Karşılığında devlete savaşa hazır belli sayıda asker yetiştirir. Şimdi İstanbul Defterdarı, İstanbul un sahibi mi? Tımarlı Sipahi onun gibi bir şey. Devlet adına vergi toplayıp asker besliyor ve halkın canından, malından ve ırzından sorumlu. İnsanlık için yüzkarası feodalite bizde hiçbir zaman olmamıştır. FETH: Fetih açmak demektir. Bir yeri fethetmek orayı İslam a açmak, orada İslâmî değerleri üstün kılmak demektir; yoksa işgal etmek, zorla baskı yapmak değildir. Hadîs-i şerif te buyruluyor ki: her doğan çocuk fıtrat üzere doğar; anası, babası onu Hristiyan, Yahûdî yapar. Her çocuğun fıtrat üzere doğması,

174 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 173 İslam fıtratı üzre doğması demektir: çünkü fıtrat, tabiî durum, hâl, yaradılış demektir ve İslâm insanın bu tabiî (şimdi tabiî için doğal diyorlar) durumuna çok uygundur. Bu fıtrat durumunu şu olayda da görürüz: gayr-i müslim birine İslâm anlatıldığı anda, -kalbi mühürlenmediyse- hemen Müslüman oluyor, deyim yerindeyse, su tabiî mecrasına, yatağına akmağa başlıyor. Afrika ya misyonerler gidiyor, yerli halkın hastasını tedavi ediyor, çocuğuna bir şeyler öğretiyor ve onu Hristiyanlığa sokuyor. Arkasında büyük bir teşkilât var, büyük maddî destek, kaynak var. O misyonerler hak bildiği bâtıl yolda uğraşıyor. Nasıl dînî tören icrâ edeceğini öğreniyor. Çabası takdîre değer de; ama bâtıl yolda. Bir gerçek Müslüman gidiyor. Bakıyorlar: adam dürüst, alışverişte aldatmıyor. Müslüman, inancına göre yaşıyor. Kendiliklerinden, o Müslüman gibi olmaya, Müslüman olmaya başlıyorlar. Yâni fetih insanların İslam ı görmesini sağlayan hareket demektir. Bir ülke fethedildiğinde, İslâm a açıldığında o ülke halkı İslam a girmeye zorlanmaz; o insanlarla İslâm arasındaki sun î, insanların koyduğu, şartların getirdiği engeller kaldırılmış olur. İslâm son derece gerçekçi bir dindir. Zorla dîne giren, münâfık olur; dışı Müslüman, içi kâfir olur. İnsanın sorumluluğu için iki şart vardır: akıl ve buluğ (ergenlik). Aklı olmayanın dini de yoktur. İkinci şart buluğ, ergenliktir. Yani insan iki cinsten birisine ait olduğunu anladığı an sorumluluğu başlar. Buluğ çağında sorumluluk başlar. Fetih, insanların İslâmla tanışmasını sağlayıcı bir olgudur. Fethedilen ülkede İslami değerler hâkim kılınır. O değerleri benimseyen cemiyette yükselir. Osmanlı da bunu çok iyi görüyoruz. Sadrâzam pâdişah adına hüküm veriyor. Adam 15 yaşına kadar Balkanlar da çobanlık yapar, ama devşirilir, kabiliyetlidir. Enderun da yetişir. Sancakbeyi olur, beylerbeyi, vezir, sadrâzam olur. Sadrâzamların birçoğu Türk aslından da değildir. İslâm ı

175 174 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR benimsemiştir. İslâm ı benimsemişse hiçbir engel yoktur. İslâm a göre bir gayrimüslim bir kâfir, kelime-i şehâdet getirdiği anda hepimizden temiz oluyor. Böylece insan kendi dünya görüşünü ilân ediyor. Allah tan başka ilâh olmadığına Muhammed in O nun kulu ve elçisi olduğuna şehâdet ederim diyor. Şehâdet getirdiği anda bir gayrimüslim hepimizden daha iyi bir durumda oluyor. Bütün günahları siliniyor. Böyle olunca, insan en yüksek yerlere geliyor. Fetih budur. Feth kelimesinin meselâ İngilizce ye fiil olarak to conquer, isim olarak conquest diye çevrilmesi, Fâtih in Conqueror şeklinde ifâde edilmesi doğru değildir; vâkıayı, gerçeği yansıtmaz. To conquer, bir ülkeyi zaptetmektir. Napolyon un, Hitler in başarıları da conquesttir. Feth ise, sâdece bir ülkeyi zaptetmek, ele geçirmek değildir; fethedilen ülkede İslâmî değerleri hâkim kılmaktır. Feth kelimesi yerine başka bir kelime kullanmak, fethin içeriğini boşaltmak, eylemi nötrleştirmektir. CİZYE: Cizye, Arapça bir kelimedir, fi le veznindedir, cezê (karşılığını vermek) fiilinden türemiştir, bir nevi karşılık demektir. Fi le vezni, tarz, nevi anlatır. Nitekim rece a, geri dönmek demektir, fi le veznindeki ric at, bir nevi geri dönüş (düzenli şekilde geri çekiliş) demektir, bozgun hâlinde darmadağınık kaçmak değildir. Gayrimüslimler askerlik yapmadıkları için, savunmaya katkıları olmadığından dolayı, kendilerinden, bir nevi karşılık olarak cizye alınırdı. Cizye, gayrimüslimlerin hepsinden de alınmazdı; papazlardan, kadınlardan, çalışamayan yaşlılardan, çocuklardan cizye alınmaz, ödeyenlerden de, mâlî durumlarına göre (a lâ, evsat, ednâ seviyelerinde) alınırdı. Yâni Cizye, bâzı oryantalistlerin ifâde ettiği gibi baş vergisi değildir. Cizye, Kur ân-ı Kerîm de buyrulmaktadır. (Kendilerine Kitap verilenlerden Allah a ve Âhiret Günü ne inanmayan, Allah ve Resûlünün harâm kıldığını harâm saymayan ve Hak Dîni kendine

176 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 175 dîn edinmeyen kimselerle savaşın, tâ ki küçülerek elleriyle cizye vereler. Tevbe Sûresi 29) Hz. Muhammed (A.S.) m.630 yılında, Tebuk Seferi sırasında, Eyle Hâkimi Yuhanna b. Ru be den cizye almıştır. Cerbâ ve Ezruh halkı da gelmiş ve cizye ödemişlerdir (İbn Hişâm, es Siretün Nebeviyye, 1375/1975, II, 525). DEVLET: Devlet meselesine geldiğimizde; 1648 yılı, gerek Avrupa târihi bakımından, gerekse Dünya târihi bakımından çok önemlidir. Katoliklerle Protestanlar 1618 den 1648 yılına kadar 30 yıl harp ettiler birbirlerini haklayamadılar. Sonunda Vestfalya Andlaşması ile her Alman Prensi hangi dini ister ise onu seçer dediler; her prens kendi dînini seçti ve 1648 de ortaya Parlamento çıktı. Parlamento teşri (yasama) işi yapıyor. Üç erkten bahsediliyor Yasama, Yürütme ve Yargı. Osmanlı Devleti nde, icrâ heyeti diyeceğimiz Divân-ı Hümâyûn vardır. Divân-ı Hümâyûn yürütme ve yargı erkini kullanır, Osmanlı da mezâlim mahkemesi yok. Derdi, dâvâsı olan doğrudan Divân-ı Hümâyûn a gidebiliyordu. Yasama yok; bu ciddî görünüşlü müsteşrikler, kanunnameleri laik kanunlar diye çeviriyorlar. Halbuki, Kanunnameler zâten var olan ilâhî hükümlerin nerelerde, hangi şartlarda nasıl uygulanacağını belirleyen yönetmeliklerdir. Devlet de bu ilâhî kanunları, şerîatı hayâta geçirmenin âletidir. Osmanlı da yasama yok şeriat var, Kuran-ı Kerim var, sünnet var ve Hanefî mezhebine göre iş görülüyor. Vestfalya da ise ne oluyor? Parlamento, yasama erkini üstleniyor. Ondan sonra o kuruluşlara kimisi State diyor İngilizce; biz alışkanlıkla devlet diyoruz. Osmanlı da devlet yasama yapmaz; o kanunnameler zâten belli olan Ahkam-ı Şer iye nin, Şeriat hükümlerinin hangi bölgede hangi şartlarda nasıl uygulanacağını gösteren yönetmelikler demektir. Şeriata aykırı kanunname olmaz. Osmanlı Devleti şeriatla yönetilen İslam devleti.

177 176 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Kanunname çıkacak ve Şeraite aykırı kanun olacak! Yâni günümüzde Anayasa ya aykırı kanun gibi. Dîvân-ı Hümâyûnda yasama yok sadece yargı ve yürütme vardır. Devlet dediğimizde bu ikisi vardır. Devlet ile state, etat, staat denilen Avrupaî kuruluş arasında fark var. State, parlamentosunda yasama yapıyor. Devlet yasama yapmıyor. Devlet sözü ortadan kalktığı zaman İslami muhteva gidiyor, nötrleşiyor. Devlet, İslam ın tatbikçisi demek. İmparatorluk dediğimiz anda hem İslâmî içerik buharlaşıyor, hem de, Batılıların yamadığı sömürücülük iftirâsına katılarak kendi kalemize gol atıyoruz. Özetlersek: Devlet te iki erk var: yürütme ve yargı. State/Etat/Staat denilen Avrupa sosyo-politik kuruluşunda üç erk var: yasama, yürütme ve yargı. Görüldüğü gibi Devlet ile State örtüşmüyor. Osmanlı Devleti nin ne zaman kurulduğu konusuna geldiğimizde erken Osmanlı târihçileri arasında sayabileceğimiz Neşrî nin Tarih-i Cihânnüma sında şu bilgileri buluyoruz: Karacahisar şenlendi. Cuma kılınması lâzım diyorlar, Tursun Fakih ve Edebalı Hazretleri, bunu tartışıyorlar. Osman Gazi bu söz üzerine geliyor kimden izin alacakmışız diyor. Cuma nın bir hususiyeti var, izn-i âm derler, yâni mülkî âmirin, hükümdârın izni olması gerekir, ancak öyle kılınır. Cuma namazı herkese açık olacak, herkes Cuma kılamaz; kılanın hür olması gerek. Osmanlı Devleti nin kuruluşu 1299 olarak kabul ediliyor. Ben ise 1289 olmalı diyorum. Karacahisar fethedilmiştir, Osman Bey adına ilk hutbe Karacahisar da okunmuştur. Bayram namazı Eskişehir de kılındı. O zaman Eskişehir adında bir yer yok o zaman Sultanönü, Sultan öyüğü diye geçiyor. Cuma namazının bir husûsiyeti vardır. Cuma namazını Resulullah (a.s.) hicret sırasında Mekke den ayrılıp baskıdan kurtularak hür olunca

178 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 177 ilk defa yolda (şimdi Cuma farz oldu diye) Rânûnâ Vâdisinde kılmıştır (İbn Hişâm, es Siretün Nebeviyye). Daha Medine ye ulaşmadan kılmıştır ki hür olmayana Cuma farz değildir. Cuma hâkimiyet ve hürriyet alâmetidir. Nitekim Osmanlı yıkıldığında Kahramanmaraş ta Cuma kılınacak iken İmam Fransız bayrağı orada dururken Cuma kılınmaz der. Bunun üzerine Müslümanlar kaleye çıkıp Fransız bayrağını indirirler, Cumayı öyle kılarlar. Cuma hâkimiyet alâmetidir. Hutbe kimin adına okunuyorsa orası onun hâkimiyetinde demektir. İslâm ın klasik devrinde hâkimiyet alâmeti olarak hutbe ve sikke kabul edilir. Sikke madenî para basılmış paradır. Ama İslâm da ilk sikke Ümeyyeoğulları Devleti nden Abdülmelik b. Mervân, (Kubbetu s-sahra ya altın kaplamalı kubbeyi yaptıran) halîfe zamânında basıldı. Ondan önce Peygamberimiz (sav) devrinde, dört halife devrinde hep mahallî paralar kullanıldı. Para, anlaşılacağı üzere, ikinci derecede hâkimiyet alâmetidir. Birinci derecede hâkimiyet alâmeti hutbedir. Karacahisar da Osman Gazi adına hutbe 1289 yılında okunmuş olmalıdır. Çünkü Karacahisar ın fethi çok erkendir. On beş senedir KKTC diye bir Cumhuriyet var. Dünya onu tanımıyor. Diyelim ki şartlar değişti 2020 yılında tanıdı. KKTC 2020 de mi kurulmuş olacak. Aynı şekilde Osmanlı Devleti Osman Gazi adına hutbenin okunduğu dakikada kurulmuştur. Hutbe okunduğu an Osmanlı Devleti kurulmuştur. Tam müstakil (bağımsız) olması uzun zaman almıştır hattâ Orhan Gazi çağında bile Moğollara haraç veriyordu. Sosyal duruma gelince: Orhan Gazi devrinde Müslümanlar zekât verecek insan bulamıyorlar. Yani Osmanlı, günümüz Amerika sından çok daha ileri. Hatalar yok mu? O da var. Meselâ Kanunî Sultan Süleyman çok büyük padişah; has-

179 178 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR ta hasta Zigetvar Seferine çıkıyor. Ama bence Birinci Vezir Ahmet Paşa yı sadrâzam yapacağına nizamı bozarak İbrahim Paşa yı sadrâzam yapması büyük hatâ. İbrahim Paşa çok kabiliyetli; Mısır da işleri yoluna koyuyor, orada tımar düzeni yerine sâliyâne usûlünü uyguluyor. Ancak, töreyi, kanunu bozmamak lazım. Bence sırayı bozup İbrahim Paşayı sadrâzam yapması doğru olmamıştır. İmparatorluk sözü nereden geliyor? 19. yüzyılda, 1826 dan sonra Osmanlı nın orijinal hükûmetindeki Dîvân-ı Hümâyûn kalkmış, yerine Bâb-ı Âli de, şimdiki İstanbul Valiliği nin bulunduğu binada hükûmet kurulmuştur. O yüzyılda, Avrupa ülkeleri arasında -İngiltere dışında- diplomasi dili Fransızcadır. Fransızca öylesine yaygındır ki Çarlık Rüyasının başkenti Saint Petersburg da, sarayda bile Fransızca konuşulmaktadır. Osmanlı Hükûmeti nden de Bâb-ı Âli (Yüce Kapı) karşılığı olarak Fransızca Sublime Porte Ottoman diye söz edilmektedir. Kırım Harbi ( ) sona ererken Londra da yapılan ve müttefiklerin eline geçen ganîmetin paylaşılmasını görüşen toplantıda, Osmanlı temsîlcisi Kostaki Musurus Paşa, alışılmış alfabetik sıraya göre Sublime Porte Ottoman şeklinde imza atacak olursa, imzası, küçük Sardunya Krallığı nın temsîlcisinden sonra geleceği için, İstanbul a danışmadan, izin de almadan oracıkta l Empire Ottoman tabirini kullandı. (Sinan Kuneralp, Bir Osmanlı Diplomatı: Kostaki Musurus Paşa { } Belleten, cilt 34, No. 135, s. 424). Sonradan, Bâb-ı Âli de bu oldu-bittiyi kabûl etti. Ancak bu olay, 19. yüzyılın ikinci yarısındadır (1856) ve bundan böyle bu tabir,

180 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 179 Devlet in sâdece dış yazışmalarında kullanılmıştır. Kısacası, Osmanlı, kendisi için, bütün orijinal belgelerinde, kitaplarda, resmî evrakta dâimâ Devlet-i Aliyye tabirini kullanmış, 600 küsûr yıllık ömrünün sadece 10 da birinde ve dış yazışmalarda bu sonradan uydurma tâbir Hâriciye mensuplarınca kullanılmıştır. Kırım Harbi nde Osmanlı ilk defa borçlanmış ve batmaya oradan başlamıştır. Osmanlı Bankası kurulduğu zaman adı Bank-ı Osmanî-i Şâhâne idi; Bank-i Osmânî-i Emperyal değil. Emperyalizm sömürge rejimidir, Osmanlı ise sömürgeci değildir. Sözgelimi Osmanlı nın Macaristan a yaptığı masraf Macaristan dan aldığı vergilerden çok daha fazladır. Bu konuda Batılı bir yazardan alıntı yapalım. Chris Cook şöyle diyor: Emperyalizm: 15. yy dan itibaren İspanya, Portekiz, Hollanda, Fransa ve Britanya deniz aşırı İmparatorluklar kurmaya başladılar. (Dictionary of Historical Terms London: Macmillan, 1983). Diğer bir Batılıya bakalım: Emperyalizm (Latince imperium: kudret, iktidar dan türeme) genellikle ticârî ve endüstriyel yayılmanın bir âleti, vâsıtası olarak bir İmparatorluk kurma ve yönetimi. 15.yüzyıldan başlayarak İspanya, Portekiz, Hollanda, Fransa ve İngiltere denizaşırı İmparatorluklar kurmağa başladılar. 19.yüzyılda Avrupa emperyalizmi daha ileri götürüldü ve öncekinden çok daha etkili hâle geldi. Bu, iki merhalede oldu, birisi, 1870 lere doğru gelen ve ilk merhale denebilecek olandır. Bu merhalede, eski emperyal güçlerin bazıları İmparatorluklarını daha da genişletmeğe devam ettiler: Rusya, Fransa ve İngiltere böyleydi. Ötekiler durakladı veya İmparatorluklarını küçülmüş buldu, bu grupta Hollanda, İspanya ve Portekiz vardı.(j.m.roberts, The Hutchinson History of the World, London: Hutchinson, 1987, p. 835.)

181 180 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Görüldüğü gibi, Dünya tarihini yazarken Batılı, normal olarak emperyalist ülkeleri sayıyor, içlerinde tabiî, Osmanlı yok! Ama sıra Osmanlı tarihini yazmaya gelince, sanki her ülkenin gelişimi, oluşumu, yapısı birbirinin aynı imiş gibi veya Osmanlı nın devâmı Türklerle, komşularının, özellikle Arapların arasını açmak için, Osmanlı ya imparatorluk yaftasını yapıştırıyorlar. Bizdeki Yaygın ve Yanlış Bilgilerin Kaynağı Biz (Seyyid Mustafa Nûri Paşa yı ve diğer birkaç zâtı saymazsak) analitik tarih metodunu Batı dan aldık. Modern tarih yazıcılığı ile bu metodu alırken birtakım görüşleri de aldık. Avrupalılardan alınan görüşler, -doğru imiş gibi- birkaç nesildir tekrarlandı, durdu. Durum İslâm dünyası için de aynıdır. Tunus a gittiğimizde Yaşayan Diller Enstitüsü, Arapça Bölümü nde derslere devam ettik. Oradaki Tunuslu öğretim elemanları Arapçayı Fransa da öğrenmişti. Fasîh Arapçayı, Araplar konuşmazlar. Onların konuştukları Arapça mahallî dildir. Arapçayı Fransa da öğrenmiş bir öğretici, Kurân-ı Kerîm de çelişkiler var dedi. Tefsîr doktoru (Prof.) İsmail Cerrahoğlu ve hadîs doktoru (Prof.) Talat Koçyiğit le birlikteydik. İsmail Bey Kur ân ın neresinde çelişki var göster dedi, ama o gösteremedi; fakat o kanaati de değişmedi. Çünkü daha dili öğrenirken o iddiâyı müsteşrikten almış, benimsemişti. Müsteşrikler diyorlar ki Arapçanın durumu fecî, (Araplar Arapçayı, bilmezler en az lise seviyesinde okuyup öğrenmesi gerekir.) Arapça Türkler yüzünden böyle oldu Türkler İslam Dünyâsına hâkimdi, Arapçayı ihmâl ettiler.

182 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 181 İslâm târihini biraz bilen fark eder ki Hz Muhammed (s.a.v) tebliğ ettiği İslam ilk 80 yılda büyük bir hızla yayıldı. Bir yandan Çin e dayandı bir yandan da bütün Kuzey Afrika ve Endülüs (İspanya) alındı. Oralara giden Arap mücâhitler bulundukları yerde Müslüman olmuş hanımlarla evlendiler. Çocuk dilini annesinden öğrenir, anadili diyoruz, kadın Arap değil, Arapçayı bilmiyor ki çocuğa öğretsin. Böylece Arapça ilk 80 yıldan itibâren bozulmaya başladı. Selçuklular çağında Nizamiye Medreseleri kuruldu, buralarda Öğretim Dili Arapçaydı. Selçuklularda da Osmanlılarda da öğretim dili Arapçaydı. Müsteşrikler (oryantalistler) kuyuya bir taş daha atıyorlar: Osmanlılar Müslüman olduklarını iddia ediyorlardı da Pâdişahlar niçin Hacca gitmedi? diyorlar, bazıları da bu tuzağa düşüyor. Bu da kocaman bir yalan: Osmanlılar Çelebi Mehemmed (o zamanki telaffuzu Mehemmed şeklinde olduğunu Halil İnalcık ve Mevlüd Oğuz un yayınladığı Gazavât-ı Sultan Murâd Bin Mehemmed Han adlı, Fâtih in babası İkinci Murâd Hân ın gazâlarını, seferlerini anlatan eserin başlığından da anlaşılacağı üzere, o çağda, Mehmed değil, Mehemmed deniliyordu, Fâtih in adının da Mehemmed olması gerekir) zamanından beri Osmanlılar, Hicâz a surre heyeti ile hediyeler gönderiyorlardı. Osmanlılar, Hicâz ı aldıktan sonra, İslam Dünyası nın sorumluluğunu taşıyan devlet olarak her yıl surre alayı gönderdiler. Surre Emini hac ediyor. İslamda bedel diye bir konu vardır. Birisini bedel olarak gönderirseniz hem sizin adınıza haccetmiş olur, hem kendisi de hacı olur. Padişah ın gönderdiği Surre Emini Hicaz a gidip Haccettiği zaman oturup daha icat edilmemiş Amerikan filmlerini seyretmiyordu; haccediyordu ve kendisi hacı olduğu gibi, onu gönderen padişah da hacı olu-

183 182 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR yordu. Yâni, bedel yoluyla padişahlar haccettiler. Yoksa maddî olarak İstanbul dan ayrılmaları nasıl mümkün olacaktı? Arada koskoca Kölemen (Memluk) devleti vardı. O devletin arazisinden geçerek birkaç bin askerle Hicâz a gitmesi olacak şey değildi. Öte yandan; Portekiz ve İspanya 16. yy. da en kuvvetli iki Hristiyan devlet. Papa Güney Amerika yı ikisi arasında paylaştırdı. Brezilya hâlâ Portekizce konuşur, diğerleri İspanyolca konuşur. Portekizliler Kızıldeniz e girdiler, Cidde ye hücûm ettiler. Niyetleri Mekke yi alıp Kudüs ile değiş tokuş etmekti. Böyle tehlikeli bir durumlar vardı. Hicaz a surre gönderme geleneği Birinci Cihân Harbi sırasında bile devâm etmiştir. Ayrıca, İstanbul boş kalacaktı, yani Pâdişâhın İstanbul dan ayrılması söz konusu değildi. Çokbilmiş, çok ciddî görünüş altında komiklikler yapan müsteşrik/oryantalistlerin ortaya attığı diğer bir tuzak-soru da şudur: Osmanlılar Müslüman olduklarını iddiâ ediyorlardı da Endülüs ün imdâdına niye koşmadılar? Osmanlılar Endülüs ün imdâdına koştular. Sultan II. Bâyezîd Kemal Reîs i gönderdi, 70 bin Müslüman ı kurtardılar. Osmanlı, kara yoluyla bütün Avrupa yı çiğneyerek oraya gidemezdi. Akdeniz e hâkimiyet değil üstünlük 1538 de Preveze Deniz Savaşı ile Osmanlı ya geçti. Endülüs te son düşen Gırnata 1492 de yani 40 sene önce Hristiyanların eline geçmişti. Endülüs çoktan bitmiş, ondan sonra Osmanlı ya üstünlük geçmişti. Osmanlı oraya gidemezdi. Osmanlı nın deniz terimleri bugün hâlâ İtalyanca kökenlidir, bu terimler, Venedikliler den ve Cenevizliler den alınmıştır. Osmanlı yayılışı ile Batılı yayılışında fark vardır. Onlar da yayıldı. Osmanlı da yayıldı. Batılı sanâyi inkılâbı yaptı. Eline imkân geçti. Dünyanın dört bir yanına gitti. Biz

184 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 183 medeniyet götürüyoruz diye bir sebep uydurdu. Osmanlı yayılışının temelinde hadis-i şerif var. Îmânı deve hörgücüne benzeten Hz. Muhammed (s.a.v) in ifâdesine göre, en yüksek mertebe cihâdtır. Bugünkü durumumuz farklı. İslâm da namaz % 100 farz, zekât % 80 farz, oruç % 70 farz, hac % 50 farz diye bir şey yok. Cihâd da namaz gibi % 100 farzdır. Âyette Hoşunuza gitmediği halde cihâd size farz kılındı. Olur ki bir şey hoşunuza gitmez o sizin lehinizedir. Olur ki bir şeyi seversiniz o sizin aleyhinizedir. Allah bilir siz bilmezsiniz. (Bakara 216.) buyurulmaktadır. Osmanlı bu cihâd görevini yerine getirmek için oralara gitti. İnsanın inancı uğrunda yapacağı en son şey de onun için savaşmaktır. Bugün kültürel cihâd var. O daha çok etkili. İslam ı anlatmak, yaşamak, örnek olmak var. Osmanlı bütün tarihi boyunca sadece 28 yıl harp etmedi; arasında harp olmadı. Osmanlı, cihâda sefer diyor. Sefertası oradan kalmış güzel bir hâtıra. Sofra kelimesi de cihâd hâtırasıdır. Sofra da Sefer de S-F-R kökünden gelmektedir. Sözlüğe bakıyoruz: sofra:ta âmul musâfir (yolcu yemeği) diyor. Osmanlı nın ömrü cihâd yolunda, seferde geçtiği, yemeğini seferde yediği için sofra diyor. Bugün bile sofra diyoruz. Papalık kim bilir kaç milyar dolar harcar bu sofra kelimesinin Türkçeden çıkarılması için. Kısmet kelimesi de cihâd hâtırasıdır. Kısmet bir nevi bölüştürme demektir. Çünkü ganîmette herkes aynı payı almaz. Yaptığı yararlığa göre, rütbesine göre pay alır; ayrıca süvâri yayadan daha çok para alır. Kısmet bir nevi bölüştürmek demektir. Bu da cihâd hâtırasıdır. Dahası şehâdet şerbetini içmek deyimi vardır. Can vermek kolay bir iş değildir. Şerbet şimdiki uydurma içecekler gibi değil; içinde çeşitli bitkiler bulunan çok lezzetli bir içecektir. Osmanlı, Allah ın buyruğuna uyarak seferde bulunurken, cihâd ederken can vermeyi şehîd olmayı, şerbet

185 184 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR içmeye benzetiyor. Yağsız tuzsuz peynire kötü peynir demiyor. İmansız peynir diyor. Peynirin îmânsızı öyle olursa insanın îmânsızı nasıl olur onu düşünmek lazım. Bütün bunlar nasıl bir İslam ile nasıl yoğrulduğumuzu gösteren şeyler. Bu devlet meselesine dönelim. Devlet iki boyutlu; icrâ (yürütme) var; zâten var olan, Allah ın emrettiğine inanılan kanunları tatbîk ediyor, uyguluyor, bir de yargı var. Devlette yasama yok. Batılı siyâsî yapılarda, Parlamento YASAMA/TEŞRÎ görevi de yapıyor. İmparatorlukta sömürme var. Osmanlı bir kere olsun imparatorluk sözünü kullanmamış. Biz bir yeri aldık, fethettik diye yazarız. Batılı, kendisinden alınan yer için fall der, fall of Constantinopol der: İstanbul un düşüşü der. Nereden baktığınıza bağlı. Kelimeleri kullanırken bilinç gerek, dikkat gerek. Bir fıkra var. Hayırseverin biri, küfeciler tutmuş, içerek yolda sızıp kalan çağdaşları topluyor. Yolda giderken birini alıyorlar, küfeye bindiriyorlar. Bir müddet sonra başka bir çağdaşa rastlıyorlar. Onu kaldırıp küfeye bindirirken ilk küfedeki kendine geliyor, konuşmaya başlıyor. İnsan bu kadar içer mi kendini bilmeyecek kadar! Öyle şey olur mu diye. Kendisinin nerede olduğunu bilmiyor. Şuur (bilinç) çok önemlidir. Nitekim Necip Fazıl Kısakürek şöyle diyor; Soru ve Cevaplar Bıçak soksan gölgeme, Sıcacık kanım damlar. Gir de bir bak ülkeme: Başsız başsız adamlar... Soru: Sadrazam kelimesini açıklayabilir misiniz? Cevap: Sadr: Arapçada göğüs anlamındadır. A zam: en büyük demektir. Dîvânda başköşede oturduğu için sadrâzam di-

186 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 185 yorlar, bazen vezir-i a zam diyorlar. Osmanlıyı ben anladığım gibi anlatmaya çalıştım. Çok sonraları İstanbul Büyükşehir Belediyesinin Doğudan Batıdan Konferanslar kitabını bana hediye ettiler. Oradaki bir makaleden öğrendim ki Bizans diye bir şey yok. Bu Yunan tarihçilerinin bize dayattığı bir şey. Biliyoruz ki 6. yy. da (Roma) Doğu İmparatorluğu deniyordu. Çünkü 395 de Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı. 476 da Batı bölümü yıkıldı. Doğu imparatorluğu devam etti. Bizans diye bir şey yok. Bu Bizans kelimesini de kullanmamak gerek. Rum İmparatorluğu dur. Nitekim bu onun uyruklarına, tebasına, torunlarına bugün de Rum diyoruz. Bu konuyla ilgili yazıyı sunuyorum: M.S yılının ikinci yarısında, Anadolu, yanlış bir biçimde Bizans diye anılan Doğu Roma İmparatorluğu nun hâkimiyeti altındadır. Yanlış bir biçimde dedim, çünkü hiçbir zaman Bizans Devleti denilen bir devlet var olmamıştır. Bizans, günümüz bilim adamlarının Latince İmperium Orientale diye bilinen devlete verdikleri isimdir. Sonuç olarak, bu devlet Doğu Roma İmparatorluğu idi ve Bizans vatandaşı diyebileceğimiz hiç kimse olmadı. Hristiyanlık ve Romalılardan önce İstanbul un bir bölgesinin adı olan Bizans sözcüğünden ortaya çıkan bu uydurulmuş Bizans terimi, modern Yunan kurumları tarafından tarihin değiştirilmesinin esas araçlarından biridir ve bu da onu reddetmek için diğer bir sebeptir. Muhammed Şemseddin Megolommatis, Batı, Doğu ve Türkiye, Doğudan- Batıdan Konferanslar Dizisi II, İst. Büyükşehir Belediyesi, Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayını, İst. 1997, s. 39. Soru: Son zamanlarda tarihin popüler kültür tarafından işlendiğini görüyoruz. Vasat bir insan için bundan elli sene sonra sağlıklı bir bilgiye ulaşma imkânı kalmayacak. O kadar temel yanlışlıklar

187 186 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR temel doğrular gibi sunuluyor ki bir toplumun kişiliğini oluşturan tarihin bu kadar çağrışıma açılması bu kadar işlenmeye açılması, provokasyona açılması ne derece doğrudur? Buna akademisyenler, memleketin aydınları mukavemet edemezler mi? Cevap: Endişelerinizde haklısınız; ama ben iyimserim. O Osmanlı tarihini daha çok magazin boyutunda anlatıyor. Hiç olmazsa gençler arasında tarihe merak saranlar ortaya çıkabilir. Sağduyu yanılmaz er geç ortaya çıkar diye düşünüyorum. Batılılar tarihi nasıl yazıyorlar, bakalım: AJ.P. Taylor adlı dişli bir İngiliz tarihçi var. Batılılar soykırımcı olmuştur, diyor. Amerikanları, İngilizleri, İspanyolları anlatıyor. Avusturya da öğretim üyeliği yapmış. Alman tarihi ile ilgili kitap yazmış. Önsözünde Alman tarihinde hep aşırılıklar vardır diyor. Orta yol yoktur ya kaos vardır, ya diktatörlük vardır. Hitlerin ortaya çıkışı akarsuyun denize ulaşması kadar bir tesadüftür. diyor, yani öyle bir milletten böyle kötü bir adam çıkar demeye getiriyor. Alman tarihini yerden yere vuruyor. İngiliz, Alman tarihini böyle yazıyor. Acaba bizim tarihimizi nasıl yazar? Stanford Shaw vardı, 2 ciltlik Osmanlı Tarihi var birisini kendisi yazmış, birini hanımıyla beraber yazmış. Şimdiye kadar Osmanlıların tarihi hiçbir kaynağa bakılmaksızın yazılmıştır diyor. Fransa nın tarihini yazarken İngiliz ve İtalyan kaynaklarına bakmak nasıl isabetli olmazsa özür dileyecek değiliz diyor. İlk defa Osmanlı kaynaklarına da bakmışlar. Bizim tarihçilerin Batılı târihçilerin yerleştirdiği yörüngeden çıkmaları lâzım. Yapılacak şey rötuş değil yörüngeyi değiştirmek. Soru: Osmanlı Hanedanı nın taht mirasçısı Kırım Hanedanı olduğu söylencesi var. Bu konuda ciddi bir delil var mıdır? TRT de bir dizi başladı. O dizi de İran Şahı nın Osmanlı tahtına göz diktiğini görüyoruz. Bu tarihsel olarak doğru mudur? Cevap: Tarîhî dizileri kasden seyretmiyorum. Kendi iç dünyalarının çirkefini döktükleri için, ruh sağlığım bozulmasın

188 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 187 diye seyretmiyorum. Bizim tarihlerde Kırım ın 1475 te Gedik Ahmet Paşa tarafından alındığını yazar. Bu doğru değildir te olan Cenevizlilerden alınan kolonilerdir. Kırım ın iç taraflarında karışıklıklar vardır. Kırım ulemâsının desteği ile Mengli Giray Han seçilir. Yavuz Sultan Selim aynı zamanda çok büyük bir diplomattır. Han a 20 bin altın gönderir. Diğer ileri gelenleri maaşa bağlar. Osmanlı sancağa çekilmesini ister. Han danışır; ileri gelenler kabûl etmek istemezler. Sultân Selîm, Kırım Hânı ndan, oğlunun terbiyesi için (aslında rehin olarak) Osmanlı Sarayına gönderilmesini ister. Böylece Yavuz Sultan Selîm zamanında Kırım iç işlerinde serbest olmak üzere Osmanlıya bağlanır. Kırım Hânı protokollerde Sadrâzam ile eşit durumdadır. Avrupa hükümdârları, protokolde sadrâzama eşit idiler Zitvatorok Andlaşmasıyla Avusturya Hükümdârı Padişah ile eşit duruma geliyor. Yavuz Sultan Selim, babası II. Bâyezid e karşı ayaklandığı zaman Trabzon Sancakbeyi idi. Kefeye geçiyor ve Kırım Hanı nın kızı ile evleniyor. Hafsa Sultan, Yavuz Selim in eşi ve Kanuni Sultan Süleyman ın annesidir. Zannediyorum öyle bir akrabalıktan dolayı böyle şeyler gündeme gelmiş olabilir. Manisa daki Mesir macunlarının dağıtılan camiyi ve külliyeyi yaptıran bu hanımdır. Akrabalık meselesi ondan olsa gerek. Soru: Son dönem Osmanlı Kamu Yönetiminde bir tabir var. Kaht-ı Rical ne anlama gelmektedir? Cevap: Kaht-ı Rical; adam kıtlığı demek. Osmanlının son döneminde bazı görevlere ehil insanlar bulunması zorlaşmıştır. Adam kolay kolay yetişmiyor. Sultan İkinci Abdülhamîd Han birçok okullar açtı. Kütüphanelerde tasnîf yaptırdı. Sultan Birinci Abdülhamîd in bir sözü var: Ya Avrupalılar gibi oluruz ya da bizi Türkistan a sürerler. Sadece taklidi kastetmiyor.

189 188 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Güçlü olmaktan bahsediyor. Ne yapacağımızı bilemediğimiz için hep şekille uğraştık. Bir de batılıların dayatmaları var. Filozof Rıza Tevfik bölükbaşı diyor ki: (Sultan Abdulhamîdi türlü oyunlarla ve Avrupa desteğiyle tahttan indirdiklerinde âferin almak için ) Talat la İngiliz Konsolosluğu na gittik, kimi sorduysak yok dediler. Bir mana veremedik, döndük. Yıllar sonra İngiltere ye gittiğinde Bay Nicolson (1908 yılında İstanbul daki İngiliz Elçisi) ile görüşüyor, bu olayı anlatıyor, görüşmemelerinin sebebini soruyor. Bay Nicolson biz Mısır da, Hindistan da tebaamızı tutmak için milyonlarca altın harcıyorduk. Ama Abdülhamîd bir Hâfız Osman hattı Kur ân ile selâmını gönderiyordu ve onların bağlılıklarını temin ediyordu. dedi. Avrupalı güçlerin yok etmek istedikleri, Halîfelik kurumu idi; Sultân Abdülhamîd in Halîfelikten hal i, indirilmesi, onlar için yetmiyordu, Halîfelik kurumunun ortadan kaldırılmasını istiyorlardı. Sonuç Bütün toplumların aynı merhalelerden geçmek, içyapılarını birbirine benzetmek gibi bir mecburiyetleri olmadığının, târih boyunca da, bütün toplumların aynı merhalelerden geçmediği, içyapılarının birbirinden çok farklı olduğu vâkıasının hatırdan çıkarılmaması gerekir. Nitekim bu gerçek, yine Batılılarca da zaman zaman dile getirilmektedir. Misâl olarak birini tekrâr sunalım: Ülkeler ve halklar diğerlerinden farklı)dır (her biri ayrı, biricik tir) ve birbirlerine sâdece sınırlı, özel noktalarda -aldatılarak- benzetilebilir (Countries and peoples are unique and are not so easily lured into identity with each other save on limited, and specific points.) (Emerson, 1967, vii).

190 YANLIŞ BİLİNEN OSMANLI \ 189 Osmanlı tarihini ele alırken, incelerken, Osmanlı kendisiyle ilgili olarak hangi deyimleri kullanmışsa onları kullanmak, nomenclature prensibini çiğnememek gerekir; bu husûsa riâyet edilmezse, ortaya konan, Osmanlı değil, Osmanlı karikatürü olur. Osmanlı tarihine yaklaşımda esâs mesele, müsteşriklerin yerleştirdiği, tercümelerle bizde de büyük ölçüde yerleşmiş olan Osmanlı karikatüründe rötüş yapmak değil, onu aslî yörüngesine oturtmaktır. Bunun için de, ilk adım, müsteşrikleri ciddîye almak saplantısından, hastalığından kurtulmaktır; Osmanlı ya müsteşrik açısından değil, Osmanlı nın kendine baktığı gibi bakmaktır. Teşekkür Ederim.

191

192 MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÜÇ İSTANBUL ALGISI \ 191 İSTANBUL TÜRKÇESİ Mustafa KAÇALİN * Musa DUMAN ** Uğur DERMAN *** Hayati DEVELİ **** Mustafa Kaçalin: Merhaba Sayın dinleyiciler. İstanbul tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Birçok millet kendi dilini hoşgörü içerisinde bu topraklarda kullanmıştır. Çocukluğumun İstanbul unda birçok komşumuz farklı milletlerdendi. Hepsi kendi dillerini konuşurlardı. Bu bizim ve İstanbul daki yaşayanlar için bir zenginlikti. İşte bugün bu zenginliği İstanbul umuzun Türkçesini konuşacağız. Musa Duman: Türkçe bizler için yani Türk milleti için çok önemlidir. Milli kimliğimizin en önemli göstergesidir. Geçmişte olan ne varsa bugüne Türkçe sayesinde geldiler. Atalarımız ne düşünmüşler, ne söylemişler, geleceğe ait düşüncelerinin ne olduğunu dil sayesinde öğrenmiş bulunuyoruz. Bugünkü konumuz İstanbul Türkçesi, aslında buna İstanbul ca demek lazım. İstanbul bir coğrafi mekânın adı yani içinde aslında dil yok. İstanbul 1453 te bizim oldu; ama Türkçe ondan önce de vardı. İstanbul bir coğrafi mekân olduğuna göre bu İstanbul ve çev- * Prof. Dr., Türk Dil Kurumu Başkanı ** Prof. Dr., Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi, Öğretim Üyesi *** Prof. Dr., Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Öğretim Üyesi **** Prof. Dr,. İstanbul Üniversitesi, Öğretim Üyesi

193 192 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR resinde konuşulan, kullanılan Türkçe, Türkçenin diğer ağızlarının yanında bir kullanımı temsil ediyor. Tıpkı İstanbul Türkçesi gibi bugün Anadolu da kullanılan, belli bölgelerde kullanılan, Erzurum da kullanılan, Kayseri de kullanılan, Edirne de kullanılan, Konya da kullanılan, hem ses hem de kelime bakımında birbirine göre farklılık taşıyan Türkçeler var. Biz hangi yöredensek onları daha çok biliyoruz. Bu Türkçeler de İstanbul Türkçesi gibi buralara sonradan gelmiştir. Daha sonraki zamanlarda da Kıbrıs Ağzı dediğimiz bir Türkçe var, o da 1571 den sonra oluşmaya başladı; dolayısıyla Türkçenin gelişmesi lehçe, ağız, şive olarak farklılaşırken, bir yandan da Türkçe için tarihi bir süreç başlamış oldu. Yaşadığımız süreçte de yeni ağızlar ve yeni lehçeler oluşmaya başlıyor. Bu Anadolumuz da değil, Avrupa da, Avrupa Türkçesi dediğimiz bir Türkçe şeklinde gelişiyor. Bu Türkçe örneğin Almanya da konuşuluyorsa Almanca nın etkisi altında, Hollanda da oturuyorsa Hollanda da kullanılan dillerin etkisi altında ve bazı kelimelerin söyleyiş yönlendirmesi ile buralarda bir Türkçe ağzı oluşuyor. Bizim Batı Türkçesi dediğimiz, Türkçemiz, bilindiği gibi Oğuz Türkçesine dayanmaktadır. Diğer Türk lehçelerine göre farklı bir yanı var. Oğuz Türklerinin Anadolu ya gelmesi ile bir temel Türkçe olarak yerleşti. Ama bu Türkçeyi etkileyen, bu Türkçeyi besleyen Anadolu daki farklı unsurlar da var. Etkileşimde bulunulan milletlerin dillerinin etkisi var. Bizim Türkçemiz için temel fonetik kurallar vardır. Ses kuralları, büyük ünlü uyumu vb. dediğimiz olaylar. Ama Anadolu da gelişen Türkçemizde buna uymayan, bu yapıyı bozan pek çok kullanımla karşı karşıyayız. Türkçenin kendi doğal seyri içersinde bu değişikliklerin gerçekleşmemiş olması lazım gelir. Diğer dillerin, bazen Arapça ve Farsçanın böyle bir kuralı olmadığı için

194 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 193 fonetik açıdan Türkçenin bu fonetik kullanımı özellikle ilmi çevrelerde bazen konuşma dillerindeki kullanımlarda bu farklılıkları görebiliyoruz. Bu azınlıkların Türkçeye kattıkları yanında biz Türklerin, Türkçe konuşan insanların yabancı kelimeleri kullanmaya başlamalarıyla kendi dillerindeki bu fonetik yapıya uymayan kullanımları rahatlıkla kullanabildiklerini görüyoruz. Müşkülat kelimesini seslendirmek aslında bir Türk için kolay değildir. Ama biz bunu bugün öğrendik ve neredeyse bunu yabancı bir kelime olduğunu düşünmeden rahatlıkla kullanıyoruz. Tiyatro diyoruz, bu da gene Türkçenin ses düzenine uymuyor; ama hiçbirimiz zorlanmadan bugün için rahatlıkla kullanabiliyoruz. Dolayısıyla bizim fonetik ağız yapımız, Anadolu da biraz değişmiş oldu. Bu kültürel farklılığı yaşamamış coğrafyalarda Türkçeler biraz kapalı kalmışlarsa onlarda bu renkliliği, bu çeşitliliği göremiyoruz. Ses olayları Kazak Türkçesinde daha bir sağlam gözüküyor. Biz, Anadolu ya geldikten itibaren İstanbul un fethinden önceki Türkçe de bizim bugün İstanbul Türkçesi dediğimiz dilin incesini temsil ediyor. Önceki dönemde yöresel farklılıkları temsil eden kelimeler o döneme ait metinlerde karşımıza çıkıyor. Bunun devamında artık Osmanlı coğrafyasının payitahtının bir cazibe merkezi olmasıyla İstanbul ve çevresinin temsil ettiği Türkçe bir üstünlük kazandırmış oldu. İstanbul Türkçesi aslında bir payitaht Türkçesidir. Diğer ağız bölgelerinin hepsinin bir cazibe merkezi oldu. Şu da söylenebilir ki bu Türkçe de diğer ağız bölgelerinin hepsinden ve azınlık ağızlarından izler bulmak mümkündür. İstanbul da payitaht Türkçesi oluştuğu yıllarda Molino adında bir gramerci 1641 yıllarında İstanbul da 30 civarında Türkçenin konuşulduğunu naklediyor. Bunlardan sarayda konuşulan Türkçenin en güzel Türkçe olduğunu söylüyor.

195 194 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Sarayda kullanılan Türkçe nasıl bir Türkçe? Bizim bugün temsil ettiğimiz standard dil, oradan gelip 1900 lü yıllardaki yeni lisan hareketleri ile biraz daha sistemleşmiş ve daha sonra bugün kullandığımız konuşma dilini temsil eden Türkçedir. Bunu Latin harfli metinlerdeki konuşma dili örneklerinin bugünkü kullanım örnekleri ile tıpa tıp benzer olmasından anlıyoruz. Yani bütün o dış etkilerin, azınlık dillerinin, Arapça, Farsça gibi ilmi dillerin etkisinin içerisinde bir de konuşma dili olarak var olan ve cazibe merkezi dediğimiz o payitaht Türkçesinin oluşturduğu bir Türkçe lerde basılmış bir konuşma kılavuzunda, Harsany nin metninde bir seyyah ile İstanbullu bir rehberin konuşmasında bugünkü Türkçemizin örneklerini, hatta bir benzerini görürüz lere doğru Carbognano adında başka bir gramercinin eserinde tipik örnekleri vardır: Mesela Osmanlı alfabesiyle serv okunacak şekilde yazılan bir kelimeyi Latin harfleriyle selvi diye verir. Buna benzer pek çok örnek vardır bu kitapta. Bu ilmi Türkçenin yazıya dayalı olanının dışında, konuşma Türkçesini esas alan ve ana gövde şeklinde sürüp gelen İstanbul Türkçesi diye adlandırdığımız o ana çizgiyi temsil eden Türkçe nin içinde böyle alıntı kelimelerin, azınlık dillerinin örneklerini de görürüz. Konuşma dili olarak bu yapı kurulurken bir taraftan da kara kelimesini kare diye telaffuz eden ediplerimiz vardır. Örneğin bir şiir örneği vardır. Alişimin kaşları kare Bunlar da Türkçedir; fakat bunlar Türkçenin fonetik sistemine uymayan kullanışlardır lü yılların başına geldiğimizde Tanzimat sonrası ulemasının ve siyasilerinin gündemi işgal eden fikir tartışmaları içerisinde dil tartışmalarında da önemli bir yeri vardır. Bunların içerisinde de dilin sadeleşmesi konusu önemli bir yer tutar.

196 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 195 Yeni Lisan hareketi, Genç Kalemler Hareketi içersinde Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp bu konularla ilgili pek çok yazılar yazmıştır. Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat gibi aydınların bu konuyla ilgili yazıları da vardır. Oradaki tartışmalarda hedef şu olmuştur: Genel itibariyle kısmen konuşma dilinden uzaklaşmış gözüken edebi dilin daha anlaşılır, daha sade olmasını sağlamak. Yani kullanılan Türkçeyi yazı dili haline getirmek; hiç olmayan bir şeyi getirmek değil. Osmanlı Türkçesi dediğimiz dönem içerisinde yazı dili konuşma dili farklılığını ortadan kaldırmak. Edebiyatçılar ve ulema kısmen farklı bir dil kullanarak eserlerini yazmışlardır. Bu bir kudret gösterisiydi. Böyle yazmadığınız zaman dili iyi bilmiyor ve kullanamıyor suçlaması ile karşı karşıya kalıyorsunuz. Sade yazan, çeviri eser yazan birçok yazarımızın sebeb-i telif bölümünde özür beyanları vardır: Size daha iyi bir dille eser yazardım; ama bu eserimi halktan kişiler okusun diye böyle sade yazdım şeklinde açıklama yaparlar. Tevfik Fikret in eserlerinde okuyucuyu zorlayan bir dil vardır. Namık Kemal in mektuplarına bakarsanız bugünkü mektup dilinden hiçbir fark göremezsiniz. Ama aynı yazarın edebi eserlerinde o tarz bir şey yoktur. Bugünkü okuyucuyu biraz zorlayan bir dil vardır. Yani dili bütün yönleriyle kullanabilecek ölçüde kabiliyetli ve becerikli yazarların eserleridir onlar lerin başında yazarlar karar verdi ve sade dili kullanmaya başladılar. O günkü aydınların pek çoğunun buna destek olduğunu biliyoruz. Bazı yazarlar ise buna çok sıcak bakmadılar, halkın ilim ve irfanını yükseltmek gerektiğini, dilin seviyesini düşürmemek gerektiğini söylediler. Fakat bunlar da 1920 lerde kendi eserlerinin dilini değiştirmek suretiyle bu akıma tabi olmuşlardır. Dil sadeleştiğinde 1900 lerde doğal ortamına gelmiştir den sonra harf inkılâbından sonraki o ilk yıllarda yazılan, henüz yeni imla-

197 196 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR nın yerleşmediği dönemlerde yazılan ve basılan metinlerde farklı şekillerin ve yazı dilini esas alan söyleyiş örneklerini de görürüz. Türkçenin esas yapısı, o fonetik sistemi bilinen o ana çatıyı muhafaza ettiği için gelişmeler hep doğal ortamına, doğal şartlarına bırakıldığı zaman bu yönde olmuştur. Türkçe hiçbir zaman kaybetmemiştir. Arapça ve Farsça ile boğuştuğu yıllarda da kaybetmemiştir. Fransızca ve İngilizce ile boğuştuğu yıllarda da kaybetmemiştir. Bugün de bir sürü şeyle boğuşuyor, ben gene de Türkçenin her şeyi ile galip geleceğini ve İstanbul Türkçesinin Türkçemizin ana omurgasını temsil etmesi sebebiyle, bizim lehçelerimiz içerisinde en güzel, en çok kullanılan ve en zevk veren bir lehçe olarak devam edeceğini düşünüyorum. Türkiye nin birçok yerinde eğitim ve diğer iletişim organlarının her yere ulaşmasıyla hepimizin ana dili olan, yazı dili olan, konuşma dili olarak kullandığımız ve temelini İstanbul Türkçesinin oluşturduğu Batı Türkçesini Standard dil olarak kullanıyoruz. Mustafa Kaçalin: Çocukluğumun geçtiği İstanbul da artık gelmeyor, gitmeyor, geleyorlar gibi kelimeleri kullanmıyoruz. İstanbul başkent olması payitaht olması sebebiyle yurdun her yerinden en üst seviyede o bulunduğu ilin kaliteli insanı İstanbul a geliyordu. Yani pazarcısı sokak satıcısı, simitçisi yüksek seviyede oluyordu. Benim zamanımda bozacılar yoğurtçular vardı. Siz onların ne dediğini anlamasanız bile ses ahenginden hangi satıcının geçtiğini anlayabiliyordunuz. Şimdi sözü Hayati Develi ye veriyorum. Hayati Develi: İstanbul Türkçesi dediğimizde şu soruya cevap vermeliyiz: Gerçekten İstanbul Türkçesi mi konuşuyoruz? Bir diksiyon kursuna gittiğiniz zaman size gelmeyeceğim ifadesinin İstanbulca olmadığını söylerler. Bize okulda İstanbul Türkçesi diye öğretilen gelmeyeceğim yerine gelmîcim ; almayayım yerine almîm şekilleri önünüze konur.

198 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 197 İstanbul Türkçesi derken neyi kastettiğiniz önemli; bu konuda bir kavram karmaşası var. Esas İstanbullu yani birkaç kuşaktır İstanbul da yaşayan, 50 lerde başlayan iç göçten önce İstanbul da bulunmuş ve İstanbul kültürünün sürdürücüsü olan insanlar: Biz eskiden böyle konuşmuyorduk! diyorlar. İstanbul Türkçesi derken onlar farklı bir konuşma tarzını, söz varlığını, adab-ı muaşeret kuralları ile beraber kastediyorlar. Ama genelde Türk Dili alanında öğretmen olan arkadaşlarımız, yani üniversitedeki hocalar İstanbul Türkçesi derken İstanbul da konuşulan Türkçeyi değil, Türkçenin standart formunu, yani standart Türkçeyi kastediyoruz. İstanbul Türkçesi Türkiye Türkçesi nin yazı dili ve standart şeklidir diyoruz. Bunun dışında elbette İstanbul un Kasımpaşa sında İstanbul un Etiler inde konuşulan dil farklıdır. Bugün genişleyen İstanbul coğrafyasıyla beraber İstanbul Türkçelerinin sayısı da artmıştır. Türkçe standartlaşma yolunda uzun bir süreçten geçti. Sultan Veled in : Bu cihândan kim çıkarsa bizi ol bile ki nevüz Yolumuza kim girerse bile kuş bigi uçavuz Yarı koyuban gidevüz bu halâyıkı kıyavuz İsî nun yolın dutavuz yokaru göğe ağavuz Yolumuzu kim urursa ileyümüze durursa Duravuz çalış kılavuz dartavuz kılıç uravuz Türkçesinden yaklaşık 700 yıl içerisinde Sevgili ey sevgili en sevgili Uzatma dünya sürgünü benim Türkçesine kadar uzun bir yol geçmiş oldu. Ama bu yolun çeşitli merhaleleri var. Anadolu ya gelen Türkler farklı diyalektlerini, farklı konuşma biçimlerini de getirdiler. Anadolu ya yerleşenlerin çoğu Oğuz boyundan olmakla beraber, farklı

199 198 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Türk dillerini konuşan Türk halkları da vardı. Anadolu da birbirleriyle ve yerli halklarla etkileşerek bir kültür ve medeniyet oluşturdular. İslam medeniyetinin içine girdiler; etkilediler, etkilendiler ve zamanla bir yazı dili oluşturdular. Bunun merkezi öncelikle Konya idi. Eğer Konya merkez olarak kalsaydı bugün belki Sultan Veled in diline benzeyen, günümüz Konya sının diyalektine benzeyen bir dil kullanıyor olacaktık, edebiyatta veya medyada. Eğer başkentimiz Üsküp olsaydı, İstanbul u hiç almasaydık Türkçemiz bir Üsküp Türkçesi olarak gelişecekti. Yani merkez neresiyse standart dil onun çevresinde oluşuyor. İstanbul Türkçesi nin adı nerden çıktı. Yani Evliya Çelebi nin zamanında, Veysi nin zamanında, Vehbi nin zamanında böyle bir tabir var mıydı? Bu İstanbul Türkçesi lafı dilde modernleşme, sadeleşme, yenileşme arayışları ile beraber; yeni bir Türkçe kurma çabaları içerisinde ortaya çıkıyor yılında, yani II. Meşrutiyet ten bir sene sonra Türk Derneği kuruluyor. Türk Derneği nin nasıl bir dil anlayışı olduğu Türk Derneği beyannamesinde ifade ediliyor. Beyannamede bunlar biraz örtüktür. Ama o derneğin savunucularından olan İsmail Hakkı diyor ki: Yeni dilimiz okuma yazma dilimiz, konuşma dilimiz İstanbul Türkçesine dayalı olacaktır. Yani biz dili sadeleştireceğiz, Arapça, Farsça kelimeleri azaltacağız konuşma ve yazı dilimizde standart olarak İstanbul konuşmasını esas alacağız diyor. Bu anlayış Genç Kalemler in beyannamesindeki 14. maddesinde vardır. Derler ki: Yazı dilimiz İstanbul Türkçesini esas alacaktır. İşte biz o günden beri İstanbul Türkçesi yazıyoruz ve konuşuyoruz diye bir iddia vardır. Tahirü l-mevlevi, İstanbulludur. Önemli bir yazardır, Edebiyat Lügati nin yazarıdır. Bir ara Latin harfleriyle ilgili kurslar açıldığı zaman bu yazarımıza diyorlar ki sen de bura-

200 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 199 da muallimlik yap da şu insanlara İstanbul Türkçesi ni öğretelim, hem para kazanmış olursun. Kendisi bu süreci ve cevabını şöyle yazıyor: Her tarafta kurslar açıldığı sırada defterhanede açılan kursa benim muallimliğimi inha için müdür bey görüşümü sordu. Gönderdiği haberde Tahir Bey gayretine mukabil bir şey yapamıyor. Muallimliği kabul edecek olursa verilecek ücretten istifade eder. Ben ise itiraz ettim. Daha sonra benim itirazımın sebebini sordular. Beyefendi ben şimdiye kadar kanaatim hilafına söz söylemedim şayet söylemeyeceğim, söylemeyecek halde bulunduysam hiç olmazsa sustum. Dil Encümeni 1928 de bir beyanname ile ortaya çıkar ve İstanbul Türkçesini esas aldığını ifade eder. Artık yazı dilimiz standart bir İstanbul Türkçesidir. Dil Encümeninin kararları benim fikrime uymuyor. Hem İstanbul şivesine göre yazılacak diyor hem gelmiştir, yedi buçuk kuruştur, gibi yazılar yazıyor. Ben üç batın İstanbulluyum. Yarım asırdan beri İstanbul Türkçesi konuşuyor ve işitiyorum. Hiçbir İstanbulludan duymadığım gelmiştir-olmuştur sözlerini müdafaa edemeyeceğim. İstanbul da böyle denmez gelmişdir, üç buçuk guruşdur diye yazarlar. Ben de gider başka muallimin dersini kemal-i hayretle dinlerim. Böyle bir İstanbul Türkçesi mi olur?! İşte bizim İstanbul Türkçesi dediğimiz konuşma ve yazma biçimine bir İstanbullu karşı çıkıyor: bu İstanbul Türkçesi değil diyerek. Gazeteci Fuat Uğur bir yazısında şöyle diyor; Televizyonculuk deneyimim başladığı sırada bir diksiyon kursuna gittim, orada dediler ki Türkçe yazıldığı gibi okunmaz. Bu olgu bir tabuymuş gibi gizleniyor, resmen dile getirilmiyor. Ama Türkçe yazıldığı gibi okunur; ama başka türlü okunur. Geleceğim yazarız, gelecem diye okuruz. Ama diksiyon kurslarında böyle demiyorlar. İstanbul Türkçesi asıl diyalekt olarak kabul ediliyorsa bunun eğitimi neden yapılmıyor. Bu diksiyon kurslarında başka bir şey öğretiyor-

201 200 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR lar. Birkaç tane daha örnek vermek istiyorum, Haydi yazarız hadi diye söyleriz. Değil sözcüğü diil. Bunları diksiyon kurslarında öğretiyorlar peki ben nerden öğreneceğim, okulda hocalarım diyor ki değil; böyle yazılır, böyle söylenir ve böyle okunur. İstanbul Türkçesi dediğimiz olgu standart Türkçe demekse, bu standart bundan yüzyıllar önce oluşmuş ve gelişmiştir. İstanbul fethedilmeden çok daha önce, Edirne ve Üsküp fethedildiği asırlarda, bu merkezlerde oluşan, gelişen, yazıya geçirilen dil, Anadolu da gelişmiş bir standart yazı dilinin varlığını gösterir. Bu standart yazı dili yüzyıllar içinde yavaş yavaş, evrile evrile günümüze gelmiştir. Dil Encümeni nin veya 20. yüzyıl başındaki dil planlayıcılarının kullandığı ve büyük ölçüde göz önünde tuttukları standart dil işte bu dildir. Tartışma esasen kelime dağarcığının sadeleştirilmesi, halklılaştırılması ile alakalıydı. Bu dağarcık oluşturulurken de İstanbul konuşması esas alınsın isteniyordu. Oysa kolayca anlaşılabilir bir durumdur ki, İstanbul da yaşayan halkın dili de yeknesak olmayıp çok sayıda diyalekt grubuna ayrılıyordu. Kenar mahallelerin, merkezin, aristokratların, devletlü veya okumuşların, azınlıkların konuşma biçimleri hep birbirinden ayrıydı. Tahirül-Mevlevi nin Bu İstanbul konuşması değil! diye itirazı biraz da buna dayanıyordu. Bunlar İstanbul da her zaman farklı Türkçeler olduğunu gösterir. Elbette, her toplumda, hatta her kasabada farklı gruplar vardır. Hatta küçük bir toplumda ailelerin bile dilleri farklı olabilir. Eğitim durumlarına, kültürlerine, oturup kalkmalarına göre farklılık olur. Bir aile eğitimli ise daha kibar konuşur, diğer bir aile hayvancılıkla uğraşır; o komşusu kadar nezaketli konuşamayabilir. Büyükşehirlerde bu farklılık daha çok ortaya çıkıyor. Bugün İstanbul un etnik yapısı çok karışık değil, imparatorluk Osmanlısı hakikaten çok renkli

202 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 201 ve çok dilli bir toplumdu. Onların Türkçeleri de bu nedenle çok renkli ve çeşitliydi. İstanbul Türkçesi derken yüzyılın başındaki yazarçizerler, Ziya Gökalpler, Ömer Seyfettinler ve diğerleri aslında ortalama okumuş yazmışın konuşma lisanını kastediyorlardı. Yoksa Tahirül-Mevlevi nin karşı çıktığı dili esas kabul ederlerdi. Almicim, gelmiycim şeklinde yazılırdı. Standizasyon böyle olurdu. Bir dil planlaması yaptılar. Artık Türkçeyi nasıl yazalım dediler. Arap harplerini kaldırıyoruz dediler, devrim oldu ama eskiyi bütünüyle reddedemediler. Yazıya bağlı bir okuyuş Ziya Gökalp in, Ömer Seyfettin in okuduğu biçim. Bu ortalama İstanbul aydınının okuma yazma Türkçesidir. Seslendirme bunu esas alır. Ne yaptılar? Artık gözel, yokarı yok güzel ve yukarı var. Gerçekten İstanbul Türkçesi demeli miyiz? Bence dememeliyiz. İstanbul Türkçesi şu anda da vardır. Bir linguistik çalışmaya söz konu olabilir. Mesela Ümraniye tarafındakiler bölge bölge nasıl bir Türkçe konuşuyorlar? Etkileşimler nelerdir? Standart dilin bunlara etkisi nedir? Araştırılabilir ve bir İstanbul ağzı tanımlaması, linguistik anlamda oluşturabiliriz. Bizim standart dili kastettiğimizde İstanbul Türkçesi dememiz kesinlikle doğru değildir. Standart Türkçe dememiz lâzım ya da en azından Edebi Türkçe, yahut Yazı Dili Türkçesi dememiz daha doğru olur. Yoksa İstanbul ağzıyla kastedilen biraz mevhum ve biraz da geçmişte kalmış. Geleceğe taşınma şansı bu hâliyle çok zor olan İstanbul Türkçesi nin verileri bambaşka. Bu konuda yapılmış çok ayrı bir çalışma yok. O şansı da kaybettik. Keşke 40 lı, 50 li yıllarda ses kayıt cihazlarıyla birileri bir şeyler kaydetselerdi. Onu kulaklarımızla duyup deşifre edebilseydik. Ama bazı kaynaklara dayanan bir iki çalışma yayınlandı. Mesela a : kaç tane ayrı a sesi var. Beş kadar ayrı a var. Bir normal a var,

203 202 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR bir kapalı a, bir açık a var, derin a, yarı uzun a ve uzun a var. Bu derin a İstanbul ağzında hiç kullanılmayan ğ nin düşmesiyle dilin tamamen geriye çekilip dilin arkasının biraz kabarmasıyla telaffuz edilir. Fiil çekiminden birkaç örnek vereyim. İstanbul Türkçesi nde gramer anlamında ne kastedildiğini ifade etmiş olayım. Fiil çekiminde görülen geçmiş zaman eki -dı, -di, -du, -dü dür. Yani geçdi, çekdi, batdı gibi; ünsüz benzeşmesi yok yani. Mesela gelecek zaman gideceğim, gidicim, hangisi İstanbul Türkçesi bunların. Bence gidicim şekli İstanbul Türkçesi dir. Diğeri standart Türkçedir. İstanbul da bazı yerlerde gelecak diyenler duydum. Bana mektup yazdiğinden haberdar oldum. Bunu o aldiği için ben almadım. Sonuç olarak, diyebilirim ki, bizim standart Türkçemizin İstanbul ağzına dayandığı iddiası bir şehir efsanesidir. Ortaya koyulan dil varyasyonlarının İstanbul daki dil varyasyonlarıyla alakası yoktur den sonraki dil planlamasıyla uygulamaya konan varyasyon, yani bugünkü biçim, yüzyıllardır gelişen ve münevver kesimlerin yazılı olarak metinlerde, sözlü olarak da kamusal alanlarda paylaştıkları standart biçimin, yani o aydınların konuşma biçiminin sadeleştirilerek 20. yüzyıla uyarlanmış biçimidir. İstanbul da daha fetihten itibaren Türkçenin farklı varyasyonları bulunmuştur. Bugünden sonra da bulunmaya devam edecektir. O konuşma biçimini ille de adlandırmamız gerekiyorsa İstanbulluların konuşması anlamında, İstanbul ağzı diyebiliriz. Mustafa Kaçalin: Hayati Develi ye söyledikleri için çok teşekkür ediyorum. Gerçekten çok faydalı bilgiler verdi. Şimdi İstanbul un eski konuşma dilini en iyi bilen ve konuşanlardan biri olan Uğur Derman Bey e sözü takdim ediyorum.

204 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 203 Uğur Derman: Efendim, dostlarımız iltifat ediyorlar. Fakîriniz İstanbul Türkçesi yle konuşmak iddiasında değilim; korumağa çalışıyorum. Daha önceki konuşmalarda Tâhirü l-mevlevî nin ( ) adı geçdi. Encümenden sonra kuruma döndüğü vakit Türk Dil Kurumu için söylediği bir beyit hâtırıma geldi: Hıfz eyle İlâhî! Dilimi Dil Kurumu ndan, Lağv olması elbette hayırlı durum undan! İstanbul Türkçesi sâdece telaffuz biçimiyle değil, harfleri îtibariyle de hususiyet arz eder. Biz bugün İ harfinin üstündeki noktaya göre İstanbul diyoruz. O, İstanbul olmadığı gibi, Istanbul da değildir. I ve i arası bir sesle söylenmesi lâzımdır. Avrupa dillerinden, Arabça dan, Farsça dan alınmış kelimeler bu şehre gelince yeni bir hüviyet kazanmakdadır. Aklıma şöyle bir misâl vermek geliyor: Yahyâ Kemal in ( ) dostlarından rahmetli Dr. Muhtar Tevfikoğlu ( ), onun Selimnâme isimli şâheserini -arzûsu üzerine- yeni harflere çevirip kendisine göstermiş. Yahyâ Kemal, Muhtar Bey in şiirde geçen mubârek kelimesini mübârek olarak yazdığını görünce: İstanbullular mübârek demez, mubârek der. Ona göre düzeltin diye müdâhalede bulunmuş. Şimdilerde mübarek deniyor. Ama müteşekkir yerine muteşekkir demiyoruz. Onun, duruma göre bir tatbikâtı var. Nasıl oluyor, bilemem, çünkü dilci değilim. Yahyâ Kemal in buyurduğu gibi, ben burada ilmimle değil, vehmimle konuşuyorum. İstanbul Türkçesi mâzideki en iyi şeklini herhâlde Lâle Devri nden îtibâren aldı. Bunun en büyük şâhidi Nedim dir (ö.1730). O seviyenin üzerine zaman içinde daha neler neler eklenmiş. Bizim Orta Asya dan gelme kuru Türkçemiz nasıl bezenip de bu hâle gelmiş? Şâirini bilemediğim şu beyti nakletmeliyim:

205 204 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Fârisî vü Arabî den iki şehbâl ister, Tâ ki pervâz-ı bülend eyleye ankâ-yı sühan (=Söz kuşu, Farsça dan ve Arabça dan iki kanad ister. İşte o zaman çok yükseklerden uçabilecek hâle gelir). Biz burada İstanbul Türkçesi nden bahsediyoruz. Lâkin benim korkum, Türkçemizin bütününde gerekli seslerin birçoğunu kaybetdiğimiz husûsundadır. Latin asıllı harflerde kaf harfinin karşılığının bulunmayışı büyük bir dil cinâyetidir, kanaatimce Yakın zamanlarda Kâtib Çelebi ismiyle bir üniversite açılmış. Oranın rektörü televizyonda üniversitesini tanıtırken kalın k sesiyle defalarca Kâtib Çelebi demekle, telaffuzunun lisan sürçmesi olmadığını da gösterdi. Bu mevkıe gelen bir kimse kef/kaf farkını bilmiyorsa, kabâhat herhâlde bunu öğretemeyen maarif teşkîlâtına râcidir. İnsanoğlu lisanı kulakdan öğrenir. Bu, İstanbul Türkçesi için eskiden çok riâyet edilen bir hususdu. Taşradan gelenler de istîdâdları nisbetinde bu zarîf dilden nasiblenirlerdi lerin başlarında bu şehirde doğanlar, yaşayanlar İstanbul Türkçesi ni hakkıyla bilenlerdi. Zaman içinde gerileme hâli başgösterdi. Size yine müşahhas bir örnek vermek isterim: Beş altı sene evvel Şevket Rado ya Mektublar adıyla bir kitab neşredilmişdi. Kendisinin yaşdaşları, arkadaşları olan Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet, Şevket Rado ya ( ) mektublarını hep eski hurûf ile yazmışlar. Orhan Veli nin yazısı güzel. İfâdesi derseniz, o da öyle... Zâten, Orhan Veli Osmanlı Türkçesi ni iyi bilen ve kullanan bir kimse. İbnü l- Emin Mahmud Kemal Bey in ( ), bu kadar takdîrini kazandığına göre, diyecek başka şey yok. Oktay Rifat ın hem yazısında, hem ifâdesinde bocalama başlıyor, Melih Cevdet de artıyor. Orhan Veli 1914, Oktay Rifat 1915, Melih Cevdet

206 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ doğumlular. Bunların hepsi 1928 e kadar dağarcıklarını dolduracaklar; bu târihde ilki 14 yaşında olarak ilk mektebini bitirmiş. Eski imlâyı ikincisi dört yıl, üçüncüsü üç yıl okumuş. Sonrasında sür atli bir kayıb kendini gösteriyor. Derken 1930 lı yıllara geliyoruz. Osmanlı Türkçesi ndeki ifâde ve yazma gücü ile Nutuk da dikkat çeken bir devlet büyüğü, Türk milletinin halaskârı Gâzi Mustafa Kemal Paşa dil inkılâbıyla ortaya çıktığı vakit, ne yazık ki bu mükemmel Türkçenin canına kıyma vazîfesini üstlenmiş oluyor. Ancak gidişin vahâmetini görüp, yine kendisi geri adım atarak birkaç yıl içinde toparlanıyor. Fakat yol bir kere açılmış. Gâliba Cenab Şahabeddin e ( ) âid olan şöyle bir söz vardır: Sû-i istîmâl kapısını araladınızmı, ardına kadar açılır! İşte, arkasından gelen 1940 lı yıllarda Türkçe adamakıllı rayından çıkıyor. Hukuk dili kaybediliyor, harflerin telaffuzu bozuluyor. Çünkü İstanbul Türkçesi ni simâî yoldan, yâni işiterek öğrenen nesil artık bitiyor. Sonrasında, Latin harflerine bağlı olarak okumağa başlayanların Türkçesini duyuyoruz. Gittikçe kaybolarak bugünkü seviyeye geriliyor. İstanbul Türkçesi, Hayâti Bey dostumun söylediği gibi, ne derecede ileriye yürüyecek, bilemiyorum. Ama benim, o Türkçeyi en güzel kullanan nesli, meselâ İstanbul Şehir Tiyatrosu artistlerini 1940 lı, 1950 li yıllarda bizzât dinlemem dolayısıyla, o devr-i dilârâya bugün artık dönülemeyeceği kanaatindeyim. Osmanlı Saray Türkçesi nin düzgün olduğunu hiçbir sûretde kabullenemem. Pâdişah kızlarıyla, torunlarıyla görüşüp konuşmuş bir kimse olarak bunu rahatlıkla söyleyebilirim. Medreselilerde ise -İstanbul da tahsil gördükleri hâlde- okudukları Arabça nın tesiriyle, konuşdukları Türkçe ekseninden hayli kaymışdır. Asıl letâfet Bâb-ı Âli Türkçesi ndedir.

207 206 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Mehmed Âkif in ( ) kanaatine bakılırsa, İstanbul Türkçesi, Fâtih in Sofular semtinde yaşayan hanımların ağzından duyulabilirdi. Lâkin bugün artık o Türkçeyi hiçbir yerde işitmeğe imkân yok. Bir sual tevcîh olunursa konuyu daha da açarız. Şu anda aklıma gelenler bunlardır. Soru ve Cevaplar Soru: Güzel İstanbul Türkçemizin mevcudunun korunması için sizin önerileriniz ne olabilir? Uğur Derman: O Türkçenin öğrenilmesi için öğretecek kimselerin bulunması lâzım. Huzûrunuzda konuşan, 60 sene evvel Haydarpaşa Lisesi nde tahsîlini sürdürürken, beden terbiyesi ve mûsıkî dersi hocaları dışında, fizik ve kimya hocaları bile eski harflerle yetişmiş kimselerdi. Notlarını o harflerle tutarlardı. Şahıslarımız hakkındaki kanaatlerini bizler okuyamayalım diye bilhassa öyle yazarlardı. O nesiller bitdi ların sonlarında, 1950 lerin başında, bütün muallimler henüz 1914 öncesi nesilden oldukları için bilirlerdi. Şimdi telaffuz güzelliği kalmadı. Bir kaf harfinin olmayışı ve abece de bunun tek k ile idâre edilişi bile ses felâketleri doğuruyor. Şahsen bütün neşriyâtımda a nın üzerine düz çizgi koyarak kaf noksanlığını telâfi etmeğe çalışıyorum. Soru: Konuşulan Türkçenin geri gelemeyeceğini söylüyorsunuz. Bizim yazılı Türkçemizin virtüözleri kimler? Uğur Derman: Cenab Şahabeddin ve Süleyman Nazif ( ) gibi musanna nesirde üslûb sâhibi iki muhterem şahsiyeti istisnâ edersek, sâdeleşmiş İstanbul Türkçesi ni kullanmakda, kanaatimce Refik Hâlid Karay ( ) nihâî

208 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 207 noktaya varmış, beyânını en mükemmel şekliyle ifâde etmişdir. Onun Bir Avuç Saçma olarak adlandırdığı kitabı aslında bir avuç mücevherdir. Yusuf Ziya Ortaç ( ) bizim alışdığımız yazı dilindeki fâil+mef ûl+fiil sıralamasına uymadan öyle bir kıvam yakalamışdır ki, hayır diyemezsiniz. Meselâ Portreler kitabını o konuşma üslûbu içinde yazmışdır. Bugün artık bilgisayardan Milliyet Gazetesi nin 50 yılını indirip okuma imkânınız var. Oradan Refî Cevad Ulunay ( ), Peyâmi Safâ ( ) ve Burhan Felek ( ) misâli kalem erbâbının sütunlarını dîdelerseniz, kaybetdiğimiz İstanbul Türkçesi nin günlük tezâhürleriyle karşılaşırsınız. Keşke Ercümend Ekrem Talu nun ( ), Sâmiha Ayverdi nin ( ) yazdıklarından da nasiblenseniz Bu isimleri daha da artırmak mümkündür. Mes ud Cemil ( ) ise -nesrindeki mükemmeliyet bir yana- XX. asrın radyo Türkçesi ni en güzel kullanan kimseydi. Bunlar gidince, tavsiye edecek zevât kalmıyor ki Soru: Bir yazı dilimiz var ve bu yazı dili standart Türkçeden kaynaklanmış durumda. İstanbul Türkçesi bu yazı dili yanında bir ağız olarak algılanabilir. Bu standart Türkçenin yanında bugünün hayatında İstanbul Türkçesi ni bir ağız olarak belirtmeyi mi öngörüyoruz? Biz İstanbul Türkçesi ni geçmişte kalan nostaljik bir devre olarak mı düşünmeliyiz, yoksa yeniden hayatımıza katacağımız bir renk, bir zenginlik olarak canlanması için çabalamalı mıyız? Uğur Derman: Böyle bir şeyi mümkün görmüyorum. O devir kapanmışdır. Gidişine âh ü vah ediyorum. Yine Tâhirü l- Mevlevî den bir beyit okuyacağım:

209 208 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR Zamâne dilsizi oldu elimdeki hâme Bugünkü Türkçe için ben de tercemân ararım Merhum, bunu en az yetmiş yıl önce söylemiş. Bugünleri görseydi, acaba ne derdi? Çünkü İstanbul Türkçesi ne değil, Türkçe ye uymayan ne kadar çok kelime ortaya çıkdı. Belki dikkat etmişsinizdir, bilhassa genç kızlarımızın ağzında ş harfi sür atle kayboluyor ve s ye dönüyor, bu da bir moda gibi yayılıyor. Sözlerimi Çerçöp Sâmi Bey in (Dr.Sâmi Mortan, ) moda hakkında söylediği kıt a ile bağlayayım: Sardı mülkü moda bir illet-i sâriyye gibi, Güzelim çehrelerin reng ü zıyâsı soldu. Zîb-i pây eyleyecek kalmadı kimse çorabı, Şimdi nisvân ı zaman baldırı çıplak oldu. (Moda bütün ülkeyi bulaşıcı bir hastalık gibi sardı. Güzelim çehrelerin renk ve parıltısı soldu. Ayağını çorabla süsleyecek kimse kalmadı. Şimdiki zamâne kadınları baldırı çıplak oldu). Hayati Develi: Ben bir ara bir yazı yazmıştım: Siz hâlâ annenizin Türkçesiyle mi konuşuyorsunuz başlığıyla. Dil değişen bir olgu. Toplum nereye gidiyorsa dil de oraya gidiyor. Hayatla birlikte dil de değişiyor. Elbette bazı kelimeleri unutuyoruz. Lahmacun Batının hazır yemeklerine karşı veya tepki gibi yayıldı, kabullenildi. Alt sınıfın ucuz ve hazır yemeği olduğu yıllarda, insanlara Lahmacun kokuyor istihzasıyla yaklaşılırdı. Sonra yaygınlaştı ve standart kültüre, yüksek sınıfların kültürüne bile girdi. Tabii burada kendi gelsin, ama adı gelmesin olmaz. Köylülerin 1960 lı yıllarda nasıl çıkınlarıyla geldilerse, lahmacunları, çiğköfteleriyle geldilerse, kelimeleriyle, tabirleriyle de geldiler. Ne yazık ki, İstanbullular, o meşhur ve bence İstanbul Türkçesi ne, İstanbulcaya, aslında bütün olarak İstanbul kültürüne sahip çıkamadılar. Şehrin yerlileri yeni gelenleri kültürleyemedi. En azından arzu edilen hızda ve genişlikte kültürleyemedi.

210 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 209 Standardizasyon meselesi felsefi veya entelektüel bakış açısından kötü bir şeymiş gibi görünebilir, ama dilciler bunu gerekli görürler. Çünkü hiçbir dil tek bir dil değildir. Köyden köye değişen varyasyonlar vardır. Şöyle bir hatıramı anlatayım: Türkiye de bilhassa Kürtçe konuşan nüfusun yoğun olduğu Güneydoğu Anadolu da Türkçe, Kürtçe ve Arapça nın fonetik etkisi altındadır. Mardin e, Millî Eğitim Bakanlığı nın hizmet içi eğitim seminerine gitmiştik. Bizi karşılayan ve sohbet ettiğimiz Milli Eğitim Müdürlüğü bürokratlarının hepsi Mardin ağzıyla Türkçe konuşuyor. Kürtçe ve Arapçanın etkisinde kalmış bir Türkçe. Burada Kızıltepe ye gittik. Kızıltepe nin nüfusu tamamen Kürtçe konuşan bir nüfus. Orada bir okulda gençler şiir okuyorlar, konuşuyorlar. O kadar güzel Türkçe konuşuyorlar ki, zannedersiniz İstanbul da doğmuş, büyümüşler. Oysa o çocuklar bu Türkçeyi okulda ve televizyondan öğrendiler. Günümüz medyalarının dilsel olarak birleştirici, ama farklılıkları da yok edici bir etkisi var. Diller ölüyor, diyalektler ölüyor. Standart bir şekil daha hızlı yayılıyor, birçok kelime kayboluyor. Bir süre onu seyredeceğiz nereye kadar gideriz bilemiyorum. Soru: Gönlümüzden geçen İstanbul Türkçesinin kalmasıdır. Ben iki sene Almanya da bulundum. Ve yaşlılardan öğrendim ki II. Dünya Savaşı sırasında yılları arasında Almanya coğrafyasında kullanılan değişik ağızlardan dolayı muhaberatta güçlük çekmişler. O yüzden yüksek Almanca diye Hamburg Almancasını esas almışlar. Bizde standart Türkçe yerine yüksek Türkçe tabirini kullanalım. Standart Türkçe bir kelime değil. Ama İstanbul Türkçesi gönlümüzden geçen. Hayati Develi: Standart dilin birleştirici özelliği önemlidir. Bağdatlı Ruhi, Urfalı Nabi, Erzurumlu Nef i, Prizrenli Şem i, Taşlıcalı Yahya, hepsi ortak bir dilde buluşuyor; bu, standart Türkçedir. Yazıya dayalı yüksek kültür toplumlarında mutlaka standart bir dil vardır. Herkesin köyünde, bölgesinde, evinde

211 210 / İstanbul; TARİH VE KÜLTÜR ayrı bir dili yahut diyalekti olabilir. Pazarda ise ortak bir dille konuşulur. Yazılı metin de aynı şekildedir. Pazar yeri gibidir yani. Daha çok insan anlasın diye ortak dil veya bir dilin ortak biçimi kullanılır. Standart dil budur. Bizim de 15. yüzyıldan beri sürekli gelişen bir standart yazı dilimiz olmuştur. İmparatorluk merkezimiz İstanbul olduğu için 20. yüzyıl başlarında bu standart biçime İstanbul Türkçesi demişler. Ama esas İstanbul konuşması, halkın konuştuğu dil, bizim yazdığımızdan başka bir şey. Bu formu günümüze taşıyabilir miyiz? Biraz zor. Bugünkü gençlere gelmiycim, kalmiycim dedirtemezsiniz. Elbette eğitimle bazı biçimlerin değişmesi yavaşlatılabilir, ama değişmeyi bütünüyle ortadan kaldıramazsınız. Bugünlerde diksiyon kurslarının, televizyon yayınlarının etkisiyle eski İstanbul konuşmasına ait biçimler yeniden kullanılır oldu. Mahalle baskısı mı dersiniz, ne dersiniz... Mesela bana mütevazi dedirtmiyor, mütevazı diyorum, mecburen, ayıplamasınlar, bir dil profesörü nasıl konuşuyor demesinler diye. Ama bunu bazı okumuş kimseler kullanıyor, ben kullanıyorum, halk ise yine mütevazi demeye devam ediyor. Anadolu dan herkesin getirdiği etkiler büyük bir aşure kazanına benzeyen maşeri zihnin içinde kaynayacak, belki 50 sene belki 30 sene İstanbul a mahsus yeni bir Türkçe oluşacaktır. Bu sürecin devam etmesini dileyelim. Esas talebimiz şu olmalı: Türkçe yüksek sezileri ve algıları olan, yüksek ifade kudreti olan, yüksek edebiyatı olan; sanatı, felsefesi olan bir dil olsun. Bunun için ne yapmamız gerekiyor? Bunun yollarını araştırmak lâzım. Mustafa Kaçalin: Fonetiğin faydası var. O ayrı bir şey. Esas olan bu dille düşünebilmek. Eskiden mübarek olsun derdik şimdi kutlu olsun deniyor. Eskiden de taş diyorduk şimdi neden taş diyoruz. O zaman onu da atalım. Eskiden dediğimiz şey

212 İSTANBUL TÜRKÇESİ \ 211 Müslümanlıktır. İnanmayanlar dildeki din ile alakalı kelimeleri tasfiye etmek istiyor. İnanmayabilirsin ama din var. İkinci büyüme gönülleri fethederek ve kelimelerimizi de alarak genişleyerek olursa olur. Yoksa kadehle bardağın farkı var. Birinin altında çubuğu var diğerinin çubuğu yok. Hepsine bardak diyoruz. Hepsinin ayrı adı olması lazım. Bu dil için bir zenginliktir. Hayati Hocamızın ve benim dediğim aynı ifade berrak olmalı, karışmamalı, ayrıntılar olmalı.

213

214

215

216

217