REFERAT. Azərbaycan Respublikası Təhsil Naizrliyi Azərbaycan Dövlət Texniki Universiteti. Kompyuter təhlükəsizliyi. Kompyuter mühəndisliyi

Transkript

1 Azərbaycan Respublikası Təhsil Naizrliyi Azərbaycan Dövlət Texniki Universiteti Fakültə: Qrup: İxtisas: Kompyuter təhlükəsizliyi M 682a5 Kompyuter mühəndisliyi REFERAT Fənn: Mövzu: Paylanmış və paralel şəbəkələrdə mühafizənin təşkili Kompüter şəbəkənin maarifləndirmə (öyrətmə) imkanları Müəllim: Rzayev R.R. Tələbə: Dadaşova F.İ. BAKI

2 Mündəricat: 1-ci fəsil. İKT-nin cari mərhələlərində kompüter şəbəkələrinin inkişafı 1.1. İKT-nin cari mərhələsinin inkişafı 2-ci fəsil. Şəbəkədə təhsilin imkanları Şəbəkədən istifadənin müsbət və mənfi tərəfləri 2.3. Təhsildə İnternetdən istifadə 2.4. Təhsildə lokal şəbəkədən istifadə 2

3 GİRİŞ İnformasiya texnologiyalarının inkişafının müasir mərhələsində, peşəkarlığa yüksək səviyyədə tələb artmışdır. Müasir müəllim üçün ümumi olmalıdır: lazımi məlumatı axtarmaq, iş üçün elektron poçt, informasiya şəbəkələrini bilmək. Gələcək müəllimlərin ümumi pedaqoji mədəniyyətinin bir hissəsi informasiya mədəniyyətidir. Müəllimlərin təcrübələrinə çoxlu səlahiyyətlər daxildir ki, bunlara həmçinin aid etmək olar kompüter biliklərini. İnformatika sahəsində gələcək müəllimlərin hazırlanmasında əsas məqsədlərindən biri informasiya mədəniyyətini inkişaf etdirməkdir. Gələcək müəllimlərin gündəlik peşəkar fəaliyyətləri ilə əlaqədar olaraq yerli və qlobal kompüter şəbəkələrində istifadə etməlidirlər ki, müstəqil cavab eşitsin və görsün, dünyada yeni dostlar və həmkarlar qazansın, əldə edilən məlumatları təhlil etsin. Universitet professorları bu biliklərdən istifadə edərək təklif edirlər ki, idrak və professional motivlər sistemi formalaşdırılsın. Psixoloqlar göstərilən işlərə əsasən motivasiyaya yönəldilmiş, tənzimlənən ağıllı seçim və dinamiklik vermişdilər. Müəyyən motivlərin geriləməsi, təlimin keyfiyyətinə təsir edir. Yerli və geniş sahəyə malik olan kompüter şəbəkələri, peyk və fiber-optik rabitə, qlobal informasiya mühitində informasiya mübadiləsi üçün proqram araçları istifadə edərək bədii təhsildə informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının həyata keçirilməsi üçün pedaqoji və erqonomik şəraiti inkişaf etdirir. Orta təhsilin müasir sistemi, təhsilin bütün istiqamətində, informasiya ilə işləmək üçün tələbələrin bacarıqlarının inkişafına yönəlmişdir. Öz növbəsində, gələcək məzunları arasında informasiya mədəniyyəti yaratmaq arzusu telekommunikasiya və media bilikləri əldə etmək üçün tələbələri oriyentasiyasına gətirib çıxarır, müxtəlif bacarıq və yaradıcılıqlar üçün telekommunikasiyadan istifadə, məlumatın etibarlılığı, tənqidi düşüncə, informasiyanı qiymətləndirmək bilik, məlumat prosesi təşkilini qiymətləndirmək və informasiya təhlükəsizliyi təmin etmək bacarıqdır. Telekommunikasiya sistemləri yalnız ümumi orta təhsildə böyük əhəmiyyət kəsb edir və cəmiyyətin demək olar ki, bütün aspektlərində mühüm rol oynayır. Telekommunikasiyanın informasiya məkanının inkişaf səviyyəsində ən əhəmiyyətli olan əsas şəbəkələrinin səviyyəsi və düzgün informasiya texnologiyaları kimi qəbul edilə bilən şəbəkə informasiyalarının inkişaf səviyyəsinin tətbiqdir. Şəbəkə üzrə əlaqədar bir optik tel, radio seriyası və digər rabitə kanalları ixtisaslaşdırılmış avadanlıq, eləcə də rabitə və şəbəkə əməliyyat mərkəzləri deməkdir. Faktiki olaraq bütün müasir rabitə şəbəkələrində informasiya və telekommunikasiya sistemlərini həm yaratmaq və həm də şəbəkə xüsusiyyətlərinin müxtəlif sahələrdə bir sıra birgə işlər görmək olar. Bu hallara əsasən strategiyanın yaradılması və taktikanın müəyyən edilməsi şəbəkə informasiya texnologiyalarında istifadə edilir. Network informasiya texnologiyaları rabitə kanallarının inkişafı ilə yanaşı inkişaf etmişdir. Ötən əsrin əvvəllərində, teleqraf və telefon şəbəkələrinin əsasından sonra getdikcə məlumat transferini keyfiyyəti və sürəti əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək performans olan digital fiber-optik rabitə xətləri ilə əvəz edilərək mikroelektronikanın inkişafı ilə başlayan simli telekommunikasiya və radio olmuşdur. Telekommunikasiya sistemlərinin səmərəli təşkili metodlarını birləşdirən kommunikasiya texnologiyaları anlayışı var idi. Bu gün ümumi orta təhsildə istifadə olunan telekommunikasiya sistemləri birlikdə müxtəlif kompüter birləşmələrinə əsaslanır. Qarşılıqlı əlaqədə olan müxtəlif kompüterlərin perspektivlərini bilirsiniz. Bir tərəfdən, kompüterlərin birlikdə əlaqəsi kompüter şəbəkəi, digər tərəfdən - kosmik vasitəsilə məlumat ötürülməsi vasitəsi deyil, bir xalqın ünsiyyətinin təşkili deməkdir. Kompüter şəbəkələrinin xüsusiyyətləri telekommunikasiya şəbəkələrinə istinad edir. 3

4 1-ci fəsil. İKT-nin cari mərhələlərində kompüter şəbəkələrinin inkişafı 1.1. İKT-nin cari mərhələsinin inkişafı Hal-hazırda bir çox müəllim və tələbələr kompüter bacarıqlarına malikdirlər, lakin bu bacarıqların səviyyəsi çox fərqlidir. İKT ilə inteqrasiya bütövlükdə tədris prosesində tələbələrə çətinliklər yaradır. Çox vaxt İKT-dən səmərəli istifadə edən istifadəçinin bacarıqları professional fəaliyyətdən aşağı səviyyədə deyil. İstifadəçinin ümumi problemləri arasında aşağıdakılar var: - əməliyyat sistemini bilməmək ehtimalı; - proqramların məhdud sayda istifadə edilməsi; - məhdud funksiyalar dəstindən istifadə edərək proqramlara baxmaq; - xəbərsiz rəqəmsal mühitdə ünsiyyət qaydaları; - təqdimatın həm xüsusi stildə və həm də mətndən istifadə edərək göstərilməsi yalnız tələb edilən elektron formada məlumat bacarıqlarının olmaması. Bunun obyektiv və subyektiv də var. Onların arasında: - səmərəli işləyən ixtisaslaşdırılmış istifadəçinin bacarıqlarını düzgün qiymətləndirməmək; - hazırki təcrübələrdə istifadəçinin təliminə yönəldilmiş tədrisdə elementar kompüter bacarıqlarını işlədərək və interaktiv dərs keçərək tələb olunan böyük həcimdə informasiyanı məhdud zaman dövründə qavramaq; - çoxfunksiyalı proqram dili və istifadəçi interfeysinin resursları və məlumatları həmişə mövcud olmaması; Eyni zamanda, İKT bacarıqları olmayan istifadəçilər zərərləri bərpa etməmək və onların işini tənzimləmək onların fəaliyyətini "dağıdıcı" nəticələrə gətirib çıxarır. Xaricdə bu mövzuya uyğun hazırlanmış standart tələblər iş üçün müraciət edərkən istifadəçinin təlim səviyyəsi nəzərə alınır. Təhsil proqramının strukturu aşağıdakı kursları daxildir: - peşəkar fəaliyyətdə İKT - İKT tədris (müxtəlif fənlər əsasında) - Tədris materiallarının dizaynı - Elektron dərsliklərin hazırlanması Bir çox səviyyəli modul sistemi tərəfindən çevik təlim qrafiki təşkil edilib. İlk səviyyəli İKT təlimi zamanı "peşəkar fəaliyyətində İKT" yalnız ilkin kompüter bacarıqları olmayan müəllimlər üçün keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Auditoriyada tələbələrə 23 dəfə həftədə 28 saat cəmi 44 saat kurs keçilirdi. İkinci səviyyəli təlim peşə fəaliyyətində İKT-dən səmərəli istifadə bacarıqları olan ixtisaslı PC istifadəçiləri üçün nəzərdə tutulmuşdur. Şagirdlər müəllimin razılığı ilə 40 saatlıq sinif qrafiki və öyrənmək üçün lazimi mövzunu seçə bilərlər. İkinci səviyyədə əlbəttə tematik planda tezliklə FPC təqdim olunacaq. Yeni proqram resursları İKT-dən peşəkar istifadə bacarıqları olan müəllimlər üçün seminarlar təşkil edilmişdir. Məsələn, şöbə müdirləri və 4

5 dekanlar üçün təlim kursları, web müəllim və şöbələri yaratmaq üçün seminarlar keçirilib. Bundan başqa, müəllimlər onlara maraqlı olan hər hansı bir proqram modulu üzrə siniflərdə iştirak edə bilər və ya şöbə üçün seminarlara mövzu təklif edə bilərlər. İKT-nin tədrisinə xüsusi intizam göstərmək, belə ki, perspektivli istiqamətdə müəyyən fənn müəllimləri üçün təlim kursları inkişaf etdirməkdir. İlk mərhələdə intensiv təlimdə İKTdən istifadə tələbləri ilə sonrakı həftəlik seminarlar və məcburi sessiyalar, bizə real təlim prosesində əldə etdikləri bilikləri tətbiq etmək üçün imkan verir: xarici dil müəllimləri üçün belə bir kurs keçirilməsi praktikası belə kursları mümkün təşkilat olduğunu göstərir. Metodik materialları və elektron tədris vəsaitləri bütün kursların proqramı üçün çap edilir. Təcrübəli istifadəçi bilməlidir ki, proqram xüsusiyyətlərinin ətraflı siyahılarının formaları FPK-yə daxildir və bunu yaratmaq üçün proqram resursların sahibi müəyyən edilməlidir. Müəllimlər özləri üçün aşağıdakı təlimin ən uyğun formasını seçərək, semestrin kurs matriallarının proqramı ilə tanış olacaq və bu elektron formada təqdim olunacaq - əyani, birləşdirilmiş, distant. 5

6 2-ci fəsil. Şəbəkədə təhsilin imkanları Ən ümumi kommunikasiya texnologiyaları və kompüter texnologiyası kompüter şəbəkələri ilə bağlı xidmətlər insanlar arasında rabitənin təmin edilməsi və mesaj emal üsulu olmuşdur. E-poçt ( ) - bir kompüter şəbəkəsinə daxil olan insanlar arasında mesajın saxlanılması və göndərilməsi sistemidir. vasitəsilə bütün məlumat (mətn sənədləri, şəkillər, rəqəmsal məlumatların, audio, və s.) kompüter şəbəkələri üzərində göndərilə bilər. Bu xidmət aşağıdakı xidmətləri həyata keçirir: - göndərməzdən əvvəl sənədlərin redaktə, - sənəd və mesajın göndərilməsi, - mail göndərmə, - yoxlanılması və ötürülməsi zamanı baş verən səhvlərin düzəldilməsi, - informasiya alınması və saxlanması, - yazışmalara baxmaq. E-poçt tədris prosesinində üzvlərə təlim materiallarının çatdırılması üçün istifadə edilə bilər. istifadə etmək üçün, göndərilməsi, qəbul və informasiya emalının bir neçə əmrlərini öyrənmək lazımdır. Unutmayın ki, e-poçt ilə əlaqə zamanı ya psixoloji təhsil problemi, ya da texniki problem olur. Birbaşa insanlarla rabitə zamanı informasiyanın ötürülməsinin başqa formalarıda var ki, bunlar: üz ifadələri, jestlər və s.-dir. Əlbəttə, yazışmalarda emosiyaları ifadə etmək üçün, siz "ifadeler" istifadə edə bilərsiniz, lakin bu ünsiyyət problemini həll etmir. vasitəsilə müəllimlər həmkarlarına testlər göndərə bilər və ünsiyyət qura bilərlər. Bundan başqa müəllimlər elektron formada tələbələrə tövsiyələr verə bilər və tədris matriallarını göndərə bilərlər. E-poçtun fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də bir neçə yerə eyni mesajı göndərmək imkanının olmasıdır. Ümumi təhsil sistemində tədris siyahısı ilə "virtual sinif" adlandırılan sinif təşkil edilə bilər. Müəllim məktəblilərin təhsil qruplarına necə abunə olmaları qaydalarını izah edir və işə başlayır. Hər göndərilən mesaj avtomatik olaraq qrupun bütün üzvlərinə göndərilir. Qrupun üzvlərindən biri müəllim ola bilər. Poçt siyahıları əsas təhsil materiallarının virtual sinifə avtomatik paylanması təşkil edir. Müasir telekommunikasiya şəbəkələri təklif və ümumi maraqları olan insanlar arasında informasiya mübadiləsinin həyata keçirilməsi üçün daha bir məşhur xidmət telekonferansdır. Bu telekonferans xüsusi bir mövzu haqqında xəbər müzakirəsi və mübadiləsi üçün təşkil edilən şəbəkə forumudur. Telekonfransa xüsusi kompüter şəbəkəsindən maraqlı mesaj göndərilə bilər. Mesajlarla kompüterləri birləşdirən mövzu seçilərək oxuna və müzakirə edilə bilər. Bundan başqa, istənilən halda, müəllifinə cavab verilə və ya mesaj göndərilə bilər. Kompüterinizə bağlı audio və video avadanlıqların mövcudluğu (mikrofon, digital video və s), daha geniş, ümumi orta təhsildə paylanacaq kompüter audio və video, telekonfrans təşkil etməyə imkan verir. Siyahıları fərqli olaraq, elektron poçt istifadəsi əsasında, bəzi telekonfrans və telekonfrans qrupları real vaxtda işləyir. Offline rejmində 6

7 olduqda məlumat e-poçta avtomatik olaraq göndərilir. Bu zaman server bütün mesajları bir müddət saxlayır. Belə ki, telekonfrans online rejmində olduqda müzakirə aparıla bilər və ya təxirə salınmış ola bilər. Kompüter şəbəkə texnologiyalarının inkişafı ilə məlumatların ötürülməsi sürəti artırır. Bu mətn mesajları mübadiləsi deyil, şəbəkəyə bağlı istifadəçiyə imkan verir ki, həm də böyük məsafədə audio və video ötürür. Şəbəkə üzərində rabitə həyata keçirən proqram nümayəndələrindən biri NetMeeting proqramı, Internet Explorer toplusunun bir hissəsidir. MS NetMeeting-nin informasiya vasitələri, internet vasitəsilə birbaşa əlaqə həyata keçirilməsi mümkündür. Qeyd edək ki, müvafiq texniki avadanlıq audio rabitəni həyata keçirən: səs kartı, mikrofon və akustik sistemlərdir. Windows üçün standart Video dəstəkləyən qrafik kamera kartı və ya yalnız kamera lazımdır. Təlim prosesində MS NetMeeting əsas məqsədləri aşağıdakılardır: - İştirakçıların səs rabitəsinin və video görüntüsünün ötürülməsi, o cümlədən real vaxt virtual təlim və məsləhətləşmələrin təşkili; - Mətn və qrafik rejimində məlumat mübadiləsi; - Təhsilin informasiya ilə işinin online təşkili; - Real vaxtda təlimatın fayl şəklində göndərilməsi. Ən əhəmiyyətli telekommunikasiya texnologiyalarından biri paylanmış informasiya emalıdır. Bu haldan, fərdi kompüter və informasiya proqramları sahəsində istifadə olunur. Onlar rabitə kanalları ilə bağlıdırsa, bu fəaliyyətin xüsusi funksional sahələri üzrə onların resurslarının ayrılması və mərkəzləşdirmə istiqamətində məlumat emalı texnologiyanı dəyişdirməyə imkan verir. Kompüter şəbəkələri ümumi təhsil üçün olduqca mühüm bir informasiya axtarışını həyata keçirir. Xüsusi vasitələrdən istifadə edərək tez bir zamanda informasiya axtarış sistemində dünya informasiya mənbələrindən maraqlı informasiya tapa bilərsiniz. Telekommunikasiya kanalları vasitəsilə tələbələr məlumat göndərməsi, bilik yaradılması və artırılması, təhsilin ümumiləşdirilməsi üzrə nəzarətin formalaşması və möhkəmləndirilməsi öyrənir. Hal-hazırda internetdə mövcud təhsil informasiya resursları dərc olunur, siz: Multimedia texnologiyası, mətn və hypermedia sistemlərinin imkanlarını tədrisdə istifadə edin; İntellektual məktəblilərdə qabiliyyətinizi, habelə müəyyən bir bilik, bacarıq, təhsil səviyyəsini öyrənin; İdarənin öyrənilməsi, proseslər, təlim fəaliyyəti, tədris, sınaq nəticələrinə nəzarət işlərini yaratmaq, müəyyən bir tələbə intellektual səviyyəsi, onun motivasiya bilik, bacarıq, xüsusiyyətləri səviyyəsindən asılı olaraq avtomatlaşdırın; Öz-özünə öyrənmə, özünü inkişaf, özünü təkmilləşdirilməsi, özünü təhsil və özünü üçün məktəblilərin müstəqil iş üçün şərait yaradın; Müasir telekommunikasiya mühitində informasiya işini idarə edin. Belə ki, kompüter telekommunikasiya - təkcə informasiya işçilərin hazırlanması üçün güclü öyrənmə vasitədir, lakin digər tərəfdən, kompüter telekommunikasiya - xüsusi mühit insanların, müxtəlif millətlərin, yaş, peşə və digər qrup istifadəçilər ətraf mühitə interaktiv asılı olmayaraq bir-biri ilə ünsiyyətdə olur. Təəssüf ki, öyrənmə prosesində İKT-dən səmərəli istifadə üsulları hələ müəllimlər tərəfindən istifadə olunmur. Müəllim üçün müasir təhsil prosesində istifadə edə bilmələri üçün kompyuter texnologiyaları ilə işləməyi öyrənmək lazımdır. Öyrənmə prosesi 7

8 telekommunikasiya texnologiyalarından istifadədə müxtəlif üsulları müəllimlərin nəzəri və praktiki inkişaf təcrübəsi, təhsili, formalaşması və öz peşəkar bacarıqlarını daha da inkişaf səmərəliliyinin və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması üçün əsas ola bilər Şəbəkədən istifadənin müsbət və mənfi tərəfləri Yerli və qlobal şəbəkələr, xüsusilə, İnternetin formalaşmasında əsas müsbət və mənfi tərəflər müəyyən edilir. Şübhəsiz ki, İnternet və yerli şəbəkə kütləvi təhsil üçün böyük imkanlar yaradır. Müsbət tərəflər 1. Tez müxtəlif informasiya mənbələrindən informasiya almaq imkanı. Nəticədə növbəti imkan aydındır: məlumatları müqayisə etmək və müvafiq nəticələrin əldə edilməsi imkanı. Buna görə, tələbələr səmərəliliyini və dünya görüşünü artırır. 2. Digər böyük imkan təqdimatların nümayişi, tədris materialları və vəsaitləri. Təqdimat edən insanın əyani təsvir sistemindən istifadə etdiyini nəzərə alsaq, öyrənmə prosesi daha əlverişli görünür və xüsusilə səmərəli olur. 3. Tez məlumat bölüşmək imkanı. XXI əsrdə elmin bütün böyük imkanlarına toplu və paylanmış yanaşma mümkündür. Bu bir çox layihələrdə cəmiyyət qruplarının uyğunlaşmasını asanlaşdırır. 4. Distant təhsil. Ölkənin ən uzaq guşələrindən xəbər almaq imkanının mümkünlüyü. Habelə alimlərin, yazıçıların və s. işləri ilə tanış olmaq imkanının olması. 5. Anadili ilə dil təcrübə imkanı. İnternet xarici ölkələrlə ünsiyyət üçün ucuz yollarından biridir. Çox tələbələr üçün bu əcnəbilərlə ünsiyyətin yeganə yoldur. Şəbəkələrin bəzi çatışmazlıqları olmasa hər şey mükəmməl və fantastik olardı. Bu çatışmamazlıqlara aşağıdakılar daxildir: 1. Düzgün istifadəsi. 2. Sağlamlığa mənfi təsir göstəməsi. Şəxsin görmə və ümumi immun sisteminə mənfi təsir edən ən güclü amillərdən biri kompüterdir ki, son il ərzində səhiyyədə rast gəlinən böyük problem ölkədə gənc nəslin sağlamlığının pisləşməsidir. 3. Açıq sosial şəbəkə olmaması. Təsiri həm müsbət, həm mənfi olan amillər əsasən hər hansı bir şəxs öz-özünə kifayət qədər güclü və ağılsız başqaların iradəsini yerinə yetirə bilər. Bunun üçün üstünlük ve əksiklikləri təhlil etdikdən sonra tərtib etmək lazımdır - ölkənin yerli və qlobal kompüter şəbəkələrinin üstünlükləri lazımdır, lakin onların mənfi cəhətləri istəmirəm. Bunun üçün ən azı aşağıdakı suallara işləmək lazımdır 1. Bizə hərtərəfli trafikə nəzarət üçün təlim sistemi lazımdır. 2. Tələbə qəbul qaydası lazımdır. 3. İnformasiyanın məsuliyyətini müəllim təmin etməlidir. 4. Alternativ İnternet axtarış sistemi lazımdır. 5. Təhsilin universal norma və dəyərləri üçün milli proqram lazımdır. 8

9 2.3. Təhsildə İnternetdən istifadə Dünyanın müxtəlif dövlətlərinin kompüter şəbəkələrindən istifadəyə müasir yanaşmaları təhsil prossesində informasiya mübadiləsinin iştirakçılar tərəfindən həyata keçirilməsi tələb olunur. İnternet, istifadəçiləri müasir telekommunikasiyanın bütün resursları ilə təmin edərək, siz bugünkü istifadəçilər üçün proqram, proqram vasitələri və sistemləri ilə təlimlər təşkil etməyə imkan verir. Bu baxımdan, tədrisin inkişafı istiqamətində perispektivli araşdırma aparmaq və təhsil sahəsində davamlı qlobal informasiya mühitinin yaratmaq və inkişaf etdirmək lazımdır. İnformasiya və kommunikasiya texnologiyaları, eləcə də rabitə kanalları vasitəsilə tranzit dünyada kompüter şəbəkəsinin - İnternetin, informasiya mərkəzi olduqda məlumatların təşkili yolları müxtəlifdir. Bundan başqa, faktiki olaraq adətən ümumi orta təhsildə istifadə olunan yeganə qlobal telekommunikasiya şəbəkəsi var. Bu əsasən müxtəlif formatlarda (mətn, qrafik, səs, video, və s.) olan məlumatların yüksək sürətli İnternet üzərindən ötürülməsidir. İnternet ictimaiyyət üçün imkan verir ki, tədris materialları və mürəkkəb interaktiv sistemlər, kompüter modelləri, virtual öyrənmə mühitləri və s. ibtidai dərslik şəklində təqdim edilə bilər. İnternetdə istifadəçilər və informasiya mənbələrinin sayı daim artır. Bundan əlavə, telekommunikasiya xidmətlərinin keyfiyyəti daim təkmilləşdirilir. Çünki, İnternet təkcə orta təhsil müəssisələrində deyil həm də yüksək keyfiyyətli şirkət və təşkilatların müxtəlif sahələrdə iştirak edir. Bu gün İnternetdə məlumat axtarmaq ciddi bir problem ilə xarakterizə olunur. Doğru söz və ya söz birləşmələri olan sözdə axtarış motorlarının bir söz və ya hər ikisi ilə təmsil olunan şəbəkə bağlantılar var. Lakin, mövcud axtarış motorları olmasına baxmayaraq, istifadəçi məlumat axtarmaq prosesinə çox vaxt sərf edir. Təhsil, bu problemi xüsusilə aktual edir: təhsil informasiya resursları və şəbəkədən ibarətdirsə, bir qayda olaraq, sistemli deyil. Belə resursların yerləşdirilməsi üçün sistemli yanaşmada, təhsil keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması üçün telekommunikasiyanın praktiki istifadəsində İnternet təhsil resurslarının inkişafı və istismarı, psixoloji, texnoloji, estetik, erqonomik və digər problemləri ilə eyni çatışmamazlığı olmasın. Kompüterləşdirilmənin təkmilləşdirilməsi təhsilin idarəsində əsas amillərdən biridir. Daha ətraflı kompüter şəbəkələrinin paylanmış informasiya resursları ilə işləməyi düşünün. Web-səhifə - bir sıra fayllarıdan ibarət mürəkkəb sənəddir. Bir səhifə olaraq bütün zəruri məlumatları təqdim etmək çətindir, belə ki, Web səhifə mövzu, dizayn və qarşılıqlı hiperlinklərin yüzlərlə toplusu kimi təqdim olunur. Buna Web-sayt və ya Web-səhifə deyilir. Hər Web-saytda başlanğıc və ya ana səhifə adlı bir səhifə var. Web-saytlara baxmaq üçün xüsusi proqramlar olan Web-browserlərdən istifadə olunur. Brauzer istədiyiniz sənəd saxlayan bir şəbəkədir. Web-sənəd mətn, qrafika və internet üzrə müxtəlif resurslarada olan mətn linki ola bilər. Bütün bu funksiyalar həyata keçirən və onları nəzərdə saxlayan xüsusi bir dil var. Bu Hypertext Markup Language (HTML) adlanır. İnternetdə hər bir faylın öz unikal ünvan var. Bu URL adlanır. URL (Universal Resource Locator, Universal Resource Locator) - şəbəkədə hər hansı bir faylın ünvanıdır. Son vaxtlara qədər Netscape Communications və Microsoft müştəri proqramlarının bir sıra istehsalında əsas iki rəqib idi. Netscape Communicator ilk şirkətdir ki, onun məhsullarına 9

10 Netscape Navigator brauzer adlı proqramı daxildir. Microsoft adlanan şirkətin İnternet müştəri proqram paketinə Internet Explorer proqramı daxildir. İnternetin inkişafı və çap informasiya resurslarının sayının artması ilə lazımi resursları tapmaq problemi getdikcə daha artdı. İnternet dünya telekommunikasiya şəbəkəsinin axtarış sistemi, informasiya resursları ilə qarşılıqlı əlaqədədir. Kitabxanada insanlar böyük informasiya axtarmaq üçün kart kataloqlarından istifadə edirlər. İnternetin də tələb olunan informasiyanı tapmaq üçün oxşar mexanizmləri var. Bunlar istifadəçilər üçün baza kimi xidmət göstərən axtarış motorlarıdır. Digər tərəfdən isə, onlar İnternetin başqa xüsusi xidməti kimi ola da bilər. Axtarış motorları çox və müxtəlif olurlar. Axtarış kataloqlar ayırmaq üçün götürülmüşdür. Server göstəriciləri müntəzəm olaraq İnternetin Web səhifələrinin məzmununu yoxlayır, tam və ya ümumi bir baza yaradır. Axtarış edən istifadəçilər onları maraqlandıran mövzu ilə bağlı açar sözlərdən istifadə edərək verilənlər bazasından tam mətn axtarış etmə imkanı olur. Axtarışın nəticələri adətən hiperlink şəklində olur. Bu cür axtarış motorları ilə işləmək daha faydalı olur. Kataloqlarda maraqlı linklər, favori siyahıları olur. Bəzən linklər informasiya resursunun qısa təsviri ilə müşayiət olunur. Bir qayda olaraq, kateqoriyalar və söz resursların təsviri adları üçün axtarış edə bilərsiniz. Kataloqlarda dəqiq axtarış nə zaman istifadə olunur? Ən ümumi olan kateqoriyalar multimedia resursundan xəbərdar olmalıdır. Axtarş kataloqlarında heyvan və bitkilərin bioloji təsnifatı ilə müqayisə olunan müvafiq kataloqlar da var. Axtarış kataloqlarının missiyaları qismən avtomatlaşdırılmışdır, lakin hələ ehtiyatlarının təsnifatı əsasən əldə edilməmişdir. Axtarış kataloqları ümumi və xüsusi təyinatlı ola bilər. Axtarış kataloqlarına müxtəlif profilli informasiya resursları daxildir. Müəyyən bir mövzu üzrə xüsusi kataloqlar birləşmişdir. Bu zaman onların sahəsinin resurslarından daha yaxşı nailiyyətlər əldə olunar və daha uyğun kataloq strukturu qurmaq olar. İnternetin bir çox kataloq ve portalları var ki, ümumi orta təhsil şagirdləri bundan faydalı olacaq məlumatlar toplayaraq istifadə edə bilərlər. İnternetin belə kataloq və informasiya resurslarından istifadə üçün: - Müəllim valideynlərə tələbə və təhsilin məqsədləri, onun məzmunu haqqında müvafiq, vaxtında və dəqiq məlumat verə bilər; - Müasir informasiya və təlim fəaliyyətində informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından (multimedia texnologiyaları, virtual reallıq, mətn və hypermedia texnologiyaları) istifadə edə bilər; - Təlim nəticələrinin qiymətləndirilməsi və proqnozlaşdırılması, dövlət təhsil standartlarının tələbləri ilə məktəblilərin təlim nəticələri müqayisə edə bilər; - Tələbə təlim fəaliyyətində müvafiq bilik və bacarıqları öyrənə bilər; - Müəllimlər, tələbələr və valideynlər təlimin səmərəliliyinin təkmilləşdirilməsinə yönəlmiş birbaşa və sürətli rabitə yarada bilər; - Ölkənin ümumi təhsil müəssisələrində qaydalara uyğun olaraq effektiv təlim təşkil edə bilər. Orta təhsildə İnternetdən müvafiq istifadə üçün informasiya ehtiyatları müxtəlif ola bilər. Bu resurslar arasından, siz özünüz üçün təhsil prosesinin üzvləri arasında rabitə yaradıb, elanlar və vasitələri olan resurslar kataloqu, xidmət və kompüter proqram alətləri, kağız əsərlərin elektron nümunələri, e-təhsil vasitələri və təlim nəticələrinin qiymətləndirilməsi, resurslar olan təhsil web portalları seçin. 10

11 İnternetin informasiya ehtiyatlarından istifadə edən müəllimlər şagirdlərin idrak fəaliyyətinin daha səmərəli idarə edə bilər, tez təlim və təhsil nəticələri izləmək üçün xüsusi pedaqoji bacarıqlarını artıra bilər, təlim və tələbələrin bilik keyfiyyətinin artırılması üçün məlumat toplaya və müvafiq tədbirlər edə bilər. İnternetin informasiya ehtiyatları ibtidai və orta məktəb tələbələrini tapşırıqlar, özünü təhsil və asudə fəaliyyəti üçün lazım olan material öyrənmək üçün təmin edəcək. Onlar müəllim və həmyaşıdları ilə ünsiyyət qura, müsabiqələr, yarışlar haqqında məlumatdan tez xəbər tuta bilərlər. Qəbul imtahanlarına hazırlamaq üçün lazım olan tədris materialları və institutlar, universitetlər və akademiyalar, qəbul şərtləri haqqında lazım olan informasiya tapa bilərlər. İnternet informasiya ehtiyatlarından istifadə edərək tələbələr, valideynlər və ictimai üzvlər tədris proqramları və müəllimlərin tövsiyələri ilə tanış ola bilərlər. İnternet informasiya ehtiyatlarından istifadə edərək, təhsil müəssisələrinin rəhbərliyi planlaşdırma və təhsil müəssisələrinin ümumi səviyyəsinin artırılması, həmkarları ilə işləmək üçün müəllimlərin fəaliyyətini qiymətləndirmək, müvafiq qanun və qaydaları, onlarla bağlı səmərəli idarə qərarlar qəbul etmək iqtidarında olacaq. İnternet məktəblərdə diqqət tələb edən bir sıra məsələlər qaldırır. İnternetin informasiya ehtiyatlarından istifadə edərək keyfiyyətli təhsil təmin etmək, telekommunikasiyadan peşəkar istifadə fəaliyyətini həyata keçirmək və bu resursları daxil olmaq üçün müəllim və tələbələri məlumatlandırmaq, təlim vermək lazımdır. Bu istiqamətdə çox işlər görülüb. Təhsilin informasiyalaşdırılması sahəsində müəllim təlim sistemi yaradılmış, təhsil portalları inkişaf etmiş və demək olar ki, bütün məktəb fənləri üzrə elektron tədris resursları nəşr olunmuşdur. İnternetdə yaradılmış təhsil portalları tələbələrin İKT-nin istifadəsində tədrislərinin yaxşılaşdırılmasına təsir göstərir Təhsildə lokal şəbəkədən istifadə Kompüter texnologiyalarının, xüsusilə fərdi kompüterlərin inkişafı informasiya sistemlərinin yeni növünün yaradılmasına gətirib çıxarmışdır. Bu yerli şəbəkə Network (LAN) adlanır. Yerli şəbəkələrdən geniş istifadə olunur. LAN kompleks sistemləri müxtəlif əməliyyatlara nəzarət qurmaq üçün effektiv yoldur. Yerli Network (LAN - Local Area Network) - nisbətən kiçik ərazidə (bir şirkət, ofis, bir otaq) yerləşən kompüterlərin birləşməsidir. Yerli şəbəkələr mövcud standartlara 2,5 km-dən 6 km (Ethernet və ARCNET) bir məsafədə kompüter arasında keçid təmin edir. LAN - kompüter və digər periferik qurğular (printer, disk kontrollerlər s) ilə birləşməni təmin edir və onları ümumi informasiya bölüşmək üçün imkan verən bir sıra alqoritmlər yaradır. Hal-hazırda, məlumat və kompüter sistemləri üç əsas növə bölünür: - LAN (Lokal Area Network) - bir müəssisənin, idarənin və ya təşkilatın daxilində olan yerli şəbəkə; - MAN (Metropolitan Area Network) - şəhər və regional şəbəkə, yəni şəhər, region, və s. ərzinlərdə olan şəbəkə; - WAN (Wide Area Network) - ölkə, qitə və bütün dünya abunəçilərini bağlayan bir qlobal şəbəkə. 11

12 LAN əsas məqsədi - kompüter resurslarının paylanmasıdır. Nəticədə, LAN etibarlı və sürətli ötürülmə sistemi olmalıdır. LAN əsasında paylanmış resurslar aşağıdakı prinsiplərə əsaslanmalıdır: - Bir ötürülməsi orta; - vahid nəzarət metodu; - Ümumi protokolları; - Çevik, modul təşkili; - İnformasiya və proqram uyğunluğu. Məktəblər və digər təhsil müəssisələrində LAN bağlı kompüter var. 12

13 Suallar 1. İKT-nin cari mərhələsinin inkişafı 2. Təhsildə -dən istifadə 3. Şəbəkədən istifadənin müsbət və mənfi tərəfləri 4. Təhsildə İnternetdən istifadə 5. Təhsildə lokal şəbəkədnə istifadə 6. Şəbəkədən istifadənin müsbət tərəfləri 7. Şəbəkədən istifadənin mənfi cəhətləri 8. Təhsildə telekonfransdan istifadə 9. Web-səhifə. Təhsil portalları. 10.Təhsil resurslarının axtarışı. 13