AYVALIK KÖRFEZİ'NDE SU KALİTESİNİN İNCELENMESİ

Transkript

1 AYVALIK KÖRFEZİ'NDE SU KALİTESİNİN İNCELENMESİ Deniz Dölgen, M. Necdet Alpaslan, Tolga Elbir Dokuz Eylül Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği Bölümü, Tınaztepe Yerleşkesi, Buca, İzmir Tel: , Fax: , e-posta: [email protected]; [email protected]; [email protected] ÖZET Sunulan çalışmada, hızlı gelişen yerleşim alanları ve turizm faaliyetleri etkisiyle kirlilik riski altında bulunan Ayvalık Körfezi'nin su kalitesi incelenmiştir. Bu amaçla, 19 farklı noktadan deniz suyu ve sediment örnekleri alınmış ve analiz edilmiştir. Yapılan ölçümler ph, iletkenlik, sıcaklık, toplam katı madde, tuzluluk, seki derinliği, çözünmüş oksijen gibi parametrelerin literatür ile uyumlu olduğunu ve noktalar arasında önemli farklılıklar bulunmadığını göstermiştir. Organik bileşikler bakımından, iç körfez ve Alibey (Cunda) adası civarında ölçülen yüksek KOİ değerlerinin nedeni atıksu deşarjlarının etkisi olarak değerlendirilmiştir. Klorofil-a parametresi açısından, Sarımsaklı sahili oligotrofik, Küçükköy körfezi mezotrofik olarak sınıflandırılmıştır. İç körfez ise ötrofik ve hiperötrofik özelliktedir. Öte yandan, turizm sezonu olmamasına rağmen bazı noktalarda yüksek koliform değerlerinin ölçülmesi, atıksuların arıtılmadan iç körfez ve Sarımsaklı sahiline deşarjıyla açıklanmıştır. Su kolonunda yapılan ağır metal ölçümleri limitlerin altında bulunmakla birlikte, birikim etkisiyle sedimentte daha yüksek değerler tespit edilmiştir. ABSTRACT WATER QUALITY ASSESMENT IN AYVALIK BAY In this study, assessment of water quality was performed in the Ayvalık Bay which is under the risk of pollution due to rapid building up dwellings and rising of tourist activities. For this purpose, water and sediment samples were taken from 19 different points and various water quality variables were analyzed. Conducted measurements indicated that the variables such as ph, conductivity, temperature, total dissolved solids, salinity, secchi depth, and dissolved oxygen are generally matching with literature information, and no significant variations are observed between the sampling points. For the organic substances, high chemical oxygen demand levels were measured in the inner bay and the vicinity of Alibey (Cunda) Island which is likely attributed from direct wastewater discharges. Considering the chlorophyll-a parameter, Sarımsaklı coast and Küçükköy Bay are classified as oligotrophic and mesothrophic, respectively while inner bay reflects eutrophic and hypertrophic character. Furthermore, relatively higher coliform levels were 89

2 measured in certain points in spite of the off-tourist season. This was because of the discharging of untreated wastewater into the inner bay and the Sarımsaklı coast. All heavy metal concentrations in water column stayed below the limiting levels, however they were found relatively higher in sediment samples, which indicate the accumulation process. ANAHTAR KELİMELER Kapalı koy ve körfez, deniz suyu kalitesi, ayvalık körfezi GİRİŞ Ayvalık Körfezi, hızlı gelişen yerleşim alanları ve turizm faaliyetlerinin etkisiyle kirlilik tehdidi altındaki yerlerden birisidir. Bölgede yaz aylarında turistik amaçla şehre ve beldelerine (Küçükköy-Sarımsaklı, Alibey Adası, Altınova, vb.) gelen ve şehrin nüfusunu önemli oranda arttıran turizm ağırlıklı bir hareketlilik gözlenmektedir. Bunun dışında, zeytin toplama ve işleme mevsiminde tarımsal amaçlı nüfus hareketliliği, turizm faaliyetlerinde çalışmak üzere şehre gelen kitleler ile ilave bir nüfus artışı söz konusudur. Özellikle mevsimsel anlamda önemli değişimler gösteren nüfus hareketliliği bölge için ciddi çevresel tehditler (kirlilik) oluşturmaktadır. Kirletici unsurların başında yer alan atıksular kanalizasyon sistemi ile toplanmakta ve farklı noktalardan körfeze deşarj edilmektedir. Atıksuların arıtılması için arıtma tesisi ihalesi yapılmış, ancak henüz inşaatı tamamlanarak işletmeye alınmamıştır. Bölgede turizm için önemli olan Küçükköy-Sarımsaklı bölgesinde ise kullanılmış sular kanalizasyon sistemi ile toplanmakta ve hali hazırda sadece bu bölgeye hizmet veren bir arıtma tesisinde arıtılmaktadır. Arıtma tesisinden çıkan arıtılmış sular derin deniz deşarjı ile açık denize verilmektedir. Ayvalık Körfezi'nin açık denizle su alışverişi kısıtlı olması kirlilik etkilerinin artan biçimde hissedilmesine neden olmaktadır. Şehrin kuzeybatısında bulunan ve üzerinde önemli yerleşim alanlarının yer aldığı Alibey (Cunda) Adası ile Ayvalık arası dolgu üzerine inşa edilmiş bir karayolu ile birleştirilmiştir. Körfezden diğer çıkış noktası ise, daha güneydeki Hakkıbey Yarımadası ile Alibey adası arasındaki, özellikle tekne turlarının güzergahında yer alan boğazdır. Dolayısıyla, Ayvalık Körfezi nin gerek Edremit Körfezi gerek Ege Denizi ne açıldığı noktalarda su hareketliliğinin sınırlı olması körfezde deniz kirliliğinin etkilerini arttırmaktadır. Kirliliğin kontrol altına alınabilmesi için, öncelikle mevcut durumun ortaya konarak kirlilik kaynaklarının belirlenmesi gereklidir. Bu amaçla Ayvalık Körfezi ve yakın civarında deniz suyu kalitesini belirlemek üzere 2013 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi ve Küçükköy Belediyesi arasında imzalanan protokol ile bir çalışma başlatılmıştır. Çalışma kapsamında farklı 19 noktadan deniz suyu ve sediment örnekleri alınarak analizlenmiştir. Analiz sonuçları birbirleriyle 90

3 ilişkilendirilerek değerlendirilmiş ve coğrafi bilgi sistemi ortamında haritalandırılmıştır. YÖNTEM Çalışma kapsamında, parametre seçimi ve değerlendirme amacıyla Yüzeysel Su Kalitesi Yönetmeliği, Yüzme Suyu Kalitesi Yönetmeliği ve Su Ürünleri Yönetmeliği esas alınmıştır. Sediment örneklerinin değerlendirilmesiyle ilgili olarak ülkemizdeki geçerli mevzuat kapsamında, deniz suyundan alınan sediment örneklerine dair limit değerler tanımlanmamış olduğundan, ölçülen değerler bir fikir vermesi amacıyla Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde yer alan sınır değerlere göre değerlendirilmiştir. Örnekleme noktalarının yerlerini belirlemek amacıyla, çalışma alanı grid sistemine bölünerek eşit parçalara ayrılmıştır. Böylelikle, her bir gridin ortasına denk gelecek noktalardan örnek alınmak suretiyle körfezde homojen bir mekansal dağılımın sağlanması hedeflenmiştir. Taslak olarak belirlenen noktalar, bölgedeki alt yapı tesislerinin yeri (kanalizasyon sistemi, atıksu arıtma tesisinin yeri); atık deşarj noktaları; dere, ırmak akarsu vb. boşaltım ağızları; akıntı özellikleri; yerel öneme sahip noktalar, vb. özellikler göz önüne alınarak modifiye edilmiştir. Belirlenen numune alma noktaları, yapılan karelaj da dikkate alınarak haritaya işaretlenmiş ve koordinatları belirlenmiştir. Daha sonra araziye çıkılarak noktalar yerinde incelenmiş, gerçek durum koşullarına göre nokta konumlarında bazı küçük modifikasyonlar veya ilaveler yapılmıştır. Şekil 1 de örnekleme yapılan noktaların uydu görüntüsü üzerindeki yerleri görülmektedir. 91

4 Şekil 1. Örnekleme noktaları Deniz suyu örneklerinde ph, sıcaklık (T), askıda katı madde (AKM), toplam çözünmüş katı madde (TÇKM), iletkenlik (C), tuzluluk (S), seki derinliği, çözünmüş oksijen (DO), kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ), toplam azot (TN) ve fosfor (TP), amonyum azotu, klorofil-a, fenol, metal ve ağır metaller ile mikrobiyolojik parametreler (toplam koliform) ölçülmüştür. Sıcaklık, ph, çözünmüş oksijen, seki derinliği gibi parametreler arazi tipi ölçüm ekipmanlarıyla bekletilmeden, diğer analizler ise uygun koşullarda saklanarak laboratuvarda yapılmıştır. Deniz tabanından alınan sediment örneklerinde ise organik karbon, toplam azot ve fosfor ile ağır metal analizleri yapılmıştır. Çalışmada sediment numuneleri Birdge Ekman Grab Sediment Örnekleyicisi kullanılarak alınmıştır. Numune almadan önce aletin kilit mekanizması ayarlanarak açık konuma getirilmiş, numune alınacak noktada deniz tabanına indirilmiştir. 92

5 Kilit mekanizmasının açılması ile sediment örneğinin alınması mümkün olmuştur. Sediment örnekleri plastik torbalara koyularak laboratuvara getirilmiş ve analizlenmiştir. SONUÇ VE ÖNERİLER Ölçüm yapılan 19 noktadan alınan deniz suyu örneklerinin (su kolonundan alınan örnekler) sıcaklık, ph, tuzluluk, iletkenlik, seki derinliği, çözünmüş oksijen analiz sonuçları Tablo 1 de verilmiştir. Mart 2013 te yapılan iç körfez deniz suyu ölçümlerinde sıcaklık değerleri ºC, körfez dışında ise 15 ºC mertebesinde tespit edilmiştir. TÜİK in 2011 yılı Türkiye İstatistik Yıllığı verilerine göre, Ayvalık ta Mart ayı ortalama deniz suyu sıcaklık değeri 9,7 ºC olarak verilmiştir. Dolayısıyla ölçüm yapılan gün itibariyle deniz suyu sıcaklıkları ortalamanın üstünde bulunmuştur. Hava koşullarının müsaade etmemesi nedeniyle Nisan ayına ertelenen Sarmısaklı bölgesindeki iki noktadaki (16 ve 17 nolu noktalar) ölçümlerde ise deniz suyu sıcaklıkları 19 ºC ye yükselirken, yine TÜİK Nisan ayı ortalamasının (12,5 ºC) üstünde kalmıştır. Çalışmada deniz suyunun tuzluluğu mertebesinde ölçülmüştür. Literatürde Ülkemizde Marmara sularıyla beslenen Kuzey Ege de tuzluluk 37 olarak belirtilmekte olup ölçüm değerlerinin literatürde belirtilen değerler ile karşılaştırıldığında bir miktar yüksek olduğu anlaşılmıştır. İç körfezdeki iletkenlik μs/cm, körfez dışındaki noktalarda ise μs/cm mertebesinde ölçülmüştür. Deniz suyunun iletkenliği tuzluluk ve sıcaklığa bağlı olarak μs/cm mertebesine ulaşabilmektedir. Bu değer ile karşılaştırıldığında ölçüm değerleri bir miktar yüksek çıkmış olup sebebi yüksek tuzluluk değerleri ile ilişkilendirilebilir. Ölçüm yapılan noktalarda, deniz ortamındaki canlı yaşamı için önemli parametrelerden olan çözünmüş oksijen 7,93 mg/l ile 8,45 arasında değişim göstermiştir. Çözünmüş oksijen (ÇO) suyun kirlenme derecesinin bir göstergesi olup sucul ortamlarda kirliliğinin izlenmesinde kullanılır. Yüzeysel sularda ÇO miktarının ortamdaki canlıların türüne bağlı olarak 4-5 mg/l mertebesinden az olmaması istenir. Bu bakımdan canlı yaşamını tehdit edebilecek mertebede olmadığı ifade edilebilir. Ayrıca, Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ve Yüzme Suyu Kalitesi Yönetmeliği ne göre oksijene doygunluk yüzdesinin % (90) aralığında olması beklenmektedir. Ölçüm yapılan noktalarda, ÇO konsantrasyonunun doygunluk yüzdesi iç körfezde %107,4-%110,7 arasında belirlenmiştir. Körfez dışındaki ölçümler ise %108,8 ile %125,7 mertebesinde gerçekleşmiştir. Dolayısıyla ölçüm yapılan mevsim ve noktalar itibariyle Ayvalık körfezinde çözünmüş oksijen parametresi açısından bir sorun olmadığı söylenebilir. 93

6 No ph Tablo 1. Deniz suyunda ölçülen fiziksel parametreler T ºC AKM mg/l C μs/cm TÇKM g/l S ( ) Secchi m DO mg/l 1 8,68 15, ,0 39,79 >2 8,45 116,6 2 8,66 15,2 <2, ,1 39,90 >2 8,11 111,9 3 8,63 14,6 <2, ,0 39,09 >2 8,11 110,1 4 8,62 14, ,3 38,94 >2 8,07 109,5 5 8,63 14, ,3 38,92 >2 8,03 108,6 6 8,54 14, ,5 39,17 >2 7,93 107,4 7 8,64 15,4 <2, ,0 39,81 >2 7,85 108,8 8 8,62 14, ,3 38,92 >2 8,14 109,7 9 8,62 14,3 <2, ,3 38,97 >2 8,17 110,2 10 8,62 14, ,4 39,03 >2 8,20 110,7 11 8,57 14,2 <2, ,3 38,98 >2 8,12 109,1 12 8,57 13, ,2 38,84 >2 8,12 108,7 13 8,57 14,3 <2, ,2 38,86 >2 7,96 107,2 14 8,59 14,4 <2, ,2 38,86 >2 8,14 109,8 15 8,65 15,6 <2, ,1 39,94 >2 7,87 109,5 16 * 8,56 19,9 <2, ,3 40,12 >2 8,29 125,3 17 * 8,66 19,5 <2, ,2 40,04 >2 8,38 125,8 18 8,48 14,1 <2, ,2 38,90 >2 8,09 108,6 19 8,51 14,3 <2, ,4 39,06 >2 7,99 107,7 * Bu noktalardaki örneklemeler farklı bir tarihte (29 Nisan 2013) gerçekleştirilmiştir. DO (%) Ölçüm yapılan noktaların tümünde suyun ışık geçirgenliğini gösteren secchi derinliği 2 m üzerinde çıkmış olup ilgili yönetmelikler (Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ve Yüzme Suyu Kalitesi Yönetmeliği) ile uyumludur. Benzer olarak ph değerleri de 8,5 civarında belirlenmiş olup, yönetmeliklerde tanımlanan aralık (6-9) içerisinde yer almaktadır. Askıdaki katı madde (AKM) değerlerinin yüksek olması suyun kalitesini olumsuz etkileyen, kullanımını sınırlandıran, canlı yaşamı için olumsuz koşullar doğuran bir durumdur. Literatürde AKM değerinin, mg/l arası normal olduğu, 80 mg/l nin üstündeki değerlerin sudaki canlılar açısından sakıncalı olabileceği belirtilmektedir. Ayrıca, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde (SKKY) daha önce yer alan (mülga) Tablo 4 Deniz Suyunun Genel Kalite Kriterlerinde ise limit değer 30 mg/l olarak yer almıştır. Körfez içi ve dışındaki noktalarda ölçülen değerler bu mertebelerin altında olmuştur. Çalışmada Ayvalık Körfezi nin dışındaki noktalar ile iç körfezden alınan örneklerin KOİ değerleri farklılık göstermiştir. Dış körfezde KOİ ölçümleri 8 94

7 mg/l altında olup bu KOİ açısından oldukça düşük bir değerdir. Ancak, iç körfezde yat limanının güney batısında yer alan Sefa mevkiinde 47,5 mg/l olarak ölçülmesi buradaki kanalizasyon deşarjının bir neticesi şeklinde değerlendirilebilir. Alibey adasında yerleşim, restaurant vb. işletmelerin yoğun bulunduğu limana yakın bölgeden alınan örnekte KOİ değerinin yüksek olması yine bölgedeki atıksu deşarjları ile ilişkilendirilmiştir. Buna karşılık Küçükköy Körfezi nde 8-11 mg/l mertebesinde ölçülen düşük KOİ konsantrasyonları, bu bölgede atıksuların toplanıp arıtma işlemini takiben deşarj edilmesinin olumlu bir etkisi olarak değerlendirilebilir. Çalışma alanının besin elementlerince durumunu belirlemek için toplam azot, amonyum azotu ve toplam fosfor parametreleri ölçülmüş olup sonuçlar Tablo 2 de verilmiştir. Ölçüm noktalarının tümünde amonyum azotu 0,0044 mg/l mertebesinin altında tespit edilmiştir. Su Ürünleri Yönetmeliği ne göre iç sular ve denizlerdeki istihsal yerlerinde amonyum parametresinin tolere edilebilir miktarı 0,02 mg/l olarak belirtilmektedir. Ölçülen değerler ölçüm yapılan mevsim ve noktalar itibariyle sucul yaşam bakımından olumsuz etki yaratma potansiyeli ortaya koymamaktadır. Çalışma kapsamında iç körfezde ölçüm yapılan noktalarda toplam azot parametresi 7,43 mg/l ve 25,28 mg/l arasında değişmiştir. Körfez dışındaki noktalarda 9,92-12,42 mg/l, Sarımsaklı bölgesinde ise 6,82 ve 7,24mg/L arasında değişmiştir. Ölçümlerde, amonyum azotu bileşiklerinin konsantrasyonlarının düşük (<0,0044 mg/l), buna karşın toplam azot değerlerinin yüksek olması sucul ortamdaki organizmaların amonyum azotunu nitrit ve nitrat bileşiklerine dönüştürdüğünü düşündürmektedir. Ölçüm noktalarının tümünde toplam fosfor 0,0066 mg/l mertebesinin altında tespit edilmiştir. Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ne göre, Ege ve Akdeniz Kıyı ve Geçiş Suları için, TP<10 μg/l olan sular oligotrafik, μg/l arası mezotrofik, >20-30μg/L olması ötrofik ve >30 μg/l olması hipertrofik olarak sınıflandırılmaktadır. Çalışma bölgesindeki tüm noktalarda TP değerleri 0,0066mg/L (6,6μg/L) değerinden düşük olduğu tespit edilmiştir. Buna göre iç körfez ve körfez dışında suyun oligotrofik özellikte olduğu söylenebilir. Klorofil-a derişimi sucul ortamdaki trofik seviyeyi gösteren önemli bir indeks olup, bu indeks biyoması (fitoplankton biyokütlesi) ifade etmekte kullanılmaktadır. Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ne göre, Ege ve Akdeniz Kıyı ve Geçiş Suları için, klorfil-a (Chl-a)<0,4μg/L olan sular oligotrafik, 0,4-2,0 μg/l arası mezotrofik, >2-4 μg/l olması ötrofik ve >4 μg/l olması hipertrofik olarak sınıflandırılmaktadır. Bu değerlere göre; Sarmısaklı bölgesi oligotrofik, Küçükköy körfezi mezotrofik, İç körfez ötrofik ve hipetrofik (3 nolu noktada 15,63 μg/l mertebesine kadar çıkan değer nedeniyle) olarak sınıflandırılmaktadır. 95

8 Tablo 2. Deniz suyunda ölçülen kimyasal parametreler No KOI A.Azotu T. Azot T. Fosfor Fenol Klorofil-A mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l μg/l 1 <8,07 <0, ,35 <0,0066 <0,0026 5,57 2 <8,07 <0,0044 9,92 <0,0066 <0,0026 0,3 3 <8,07 <0, ,78 <0,0066 <0, , <0,0044 9,92 <0,0066 <0,0026 2,94 5 <8,07 <0, ,28 <0,0066 <0,0026 3, <0, ,21 <0,0066 <0,0026 1,4 7 <8,07 <0, ,42 <0,0066 <0,0026 1, <0, ,64 <0,0066 <0,0026 1,43 9 <8,07 <0, ,71 <0,0066 <0,0026 1, ,5 <0,0044 7,43 <0,0066 <0,0026 1, <0, ,64 <0,0066 <0,0026 0, <0, ,78 <0,0066 <0,0026 0,73 13 <8,07 <0, ,21 <0,0066 <0,0026 0, <0, ,36 <0,0066 <0,0026 0,63 15 <8,07 <0, ,42 <0,0066 <0,0026 0,96 16 * <8,07 <0,0044 6,82 <0,0066 <0,0026 0,1 17 * <8,07 <0,0044 7,24 <0,0066 <0,0026 0,2 18 <8,07 <0, ,43 <0,0066 <0,0026 1, <0, ,64 <0,0066 <0,0026 1,62 * Bu noktalardaki örneklemeler farklı bir tarihte (29 Nisan 2013) gerçekleştirilmiştir. Çalışmada deniz suyundan alınan örneklerin metal ve ağır metal içeriği Tablo 3 de sunulmuştur. Tablodan görüleceği üzere ölçüm yapılan tüm noktalarda kurşun, nikel, kadmiyum, civa elementlerinin ölçüm değerleri önemli bir değişim göstermemiş; konsantrasyon olarak 0,001 mg/l değerinden daha düşük seviyelerde kalmıştır. Su Ürünleri Yönetmeliği ne göre iç sular ve denizlerdeki istihsal yerlerinde kabul edilebilir değerler belirtilmiştir. Buna göre, kurşun, nikel, kadmiyum ve civa parametrelerinin tolere edilebilir miktarı sırasıyla 0,1, 0,3, 0,01 ve 0,004 mg/l olarak belirtilmektedir. Ölçüm değerleri göz önüne alındığında, deniz suyu kalitesinin kurşun, nikel, kadmiyum, civa parametreleri bakımından uygun olduğu anlaşılmaktadır. Yine Su Ürünleri Yönetmeliğine göre, iç sular ve denizlerdeki istihsal yerlerinde arsenik parametresinin tolere edilebilir miktarı 0,1 mg/l olarak belirtilmektedir. Deniz suyu örneklerinde arsenik parametresinin 0,00183 mg/l ile 0,00394 mg/l değerleri arasında değişim gösterdiği, arsenik limiti esas alındığında ölçülen değerler bakımından problem olmadığı anlaşılmaktadır. Deniz suyu örneklerinde çinko parametresi 0,007 ile 0,07 mg/l değerleri arasında ölçülmüştür. Su ürünleri yönetmeliğine göre çinko parametresi 96

9 0,003 mg/l mertebesinden yüksek olmamalıdır. Özellikle 11 nolu noktada çinko bakımından yükseklik (0,1 mg/l) göze çarpmaktadır. Tablo 3. Deniz suyunda ölçülen metal ve ağır metal konsantrasyonları No Pb Fe Cu T.Cr Zn Ni Cd As Hg mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l 1 <0,001 0,047 <0,001 <0,001 0,007 <0,001 <0,001 0,0018 <0,001 2 <0,001 0,059 <0,001 0,001 0,010 <0,001 <0,001 0,0023 <0,001 3 <0,001 0,060 <0,001 0,001 0,010 <0,001 <0,001 0,0025 <0,001 4 <0,001 0,062 <0,001 0,001 0,023 <0,001 <0,001 0,0027 <0,001 5 <0,001 0,060 <0,001 0,001 0,019 <0,001 <0,001 0,0030 <0,001 6 <0,001 0,068 <0,001 0,001 0,066 <0,001 <0,001 0,0032 <0,001 7 <0,001 0,067 <0,001 0,002 0,012 <0,001 <0,001 0,0032 <0,001 8 <0,001 0,067 <0,001 0,001 0,011 <0,001 <0,001 0,0032 <0,001 9 <0,001 0,060 <0,001 0,001 0,023 <0,001 <0,001 0,0033 <0, <0,001 0,064 <0,001 0,001 0,017 <0,001 <0,001 0,0034 <0, <0,001 0,063 0,001 0,001 0,124 <0,001 <0,001 0,0034 <0, <0,001 0,061 0,001 0,001 0,070 <0,001 <0,001 0,0036 <0, <0,001 0,060 0,002 0,001 0,030 <0,001 <0,001 0,0035 <0, <0,001 0,064 0,002 0,001 0,052 <0,001 <0,001 0,0034 <0, <0,001 0,065 0,001 0,002 0,029 <0,001 <0,001 0,0039 <0, * <0,001 <0,01 <0,001 <0,001 0,055 <0,001 <0,001 <0,001 <0, * <0,001 <0,01 <0,001 <0,001 0,049 <0,001 <0,001 <0,001 <0, <0,001 0,065 0,001 0,001 0,068 <0,001 <0,001 0,0037 <0, <0,001 0,064 0,001 0,001 0,037 <0,001 <0,001 0,0039 <0,001 * Bu noktalardaki örneklemeler farklı bir tarihte (29 Nisan 2013) gerçekleştirilmiştir. Toplam krom parametresi 1 nolu noktada 0,001 mg/l altında ölçülürken bunun dışındaki noktalarda 0,001-0,002 mg/l arasında değişim göstermiştir. Su Ürünleri Yönetmeliği ne göre iç sular ve denizlerdeki istihsal yerlerinde kromun tolere edilebilir miktarı 0,1 mg/l olarak belirtilmektedir. Belirtilen limit esas alındığında ölçülen değerler bakımından sorun olmadığı anlaşılmaktadır. Bakır elementi 1-10 arasındaki noktalarda 0,001 mg/l değerinden düşük, nolu noktalarda 0,001 ve Küçükköy Körfezi içinde yer alan 13 ve 14 nolu noktalarda ise 0,002 mg/l olarak belirlenmiştir. Sarımsaklı bölgesinde ise 0,001 mg/l değerinin altında ölçülmüştür. Su Ürünleri Yönetmeliği ne göre iç sular ve denizlerdeki istihsal yerlerinde bakır iyonlarının tolere edilebilir miktarı 0,01 mg/l olarak tanımlanmıştır. Belirtilen limit esas alındığında ölçülen değerler bakımından sorun olmadığı anlaşılmaktadır. 97

10 Son olarak, deniz suyu örneklerinde demir parametresi 0,047 ile 0,068 mg/l değerleri arasında ölçülmüştür. Su Ürünleri Yönetmeliği ne göre iç sular ve denizlerdeki istihsal yerlerinde demir parametresinin tolere edilebilir miktarı 0,7 mg/l olarak belirtilmekte olup ölçülen değerler bakımından ciddi bir tehdit oluşturmadığı anlaşılmaktadır. Çalışmada mikrobiyolojik kirlenmeyi göstermek üzere toplam koliform ölçümleri yapılmıştır (Bakınız Tablo 4). Yüzme suyu yönetmeliğine göre koliform için klavuz değerler adet koloni/100 ml ve zorunlu değerler adet koloni/100 ml olarak tanımlanmıştır. Ölçüm yapılan noktalarda toplam koliform parametresi adet koloni/100 ml aralığında değişim göstermiştir. En yüksek değer Sarımsaklı bölgesindeki ölçüm noktasında elde edilmiştir. Deniz ve yüzme suları açısından önemli bir mikrobiyolojik parametre olan koliform değerleri ise henüz turizm sezonu döneminde olunmamasına rağmen bazı noktalarda yüzme suyu yönetmeliğinde tanımlanan klavuz ve zorunlu değerlerden yüksek çıkmıştır. Bu durum iç körfeze ve Sarımsaklıya yeterince arıtma yapılmadan atıksuların deşarj edildiğinin bir göstergesi olarak değerlendirilmiştir. Tablo 4. Deniz suyunda ölçülen toplam koliform sayıları No T.coli Çalışma kapsamında daha önce de belirtildiği üzere kirliliklerin zaman içinde tabana çökmesi neticesinde dip çamuru olarak da isimlendirilen sedimentin özelliklerini ortaya koymak amacıyla tabandan sediment örnekleri alınmıştır. Laboratuvara getirilen örneklerin metal ve ağır metal ölçümlerinin yanı sıra organik madde, toplam azot ve fosfor ölçümleri de yapılmıştır. Sediment örneklerinin toplam organik karbon miktarında önemli farklılıklar olduğu görülmüştür. İç körfezden alınan sediment örneklerinde toplam organik karbon miktarı 782 mg/kg ile mg/kg arasında değişmiştir. Körfez dışından alınan sediment örneklerinde ölçülen değerler de önemli değişimler göstermiştir ( mg/kg). Benzer olarak, sediment örneklerinin toplam azot ve fosfor ölçümlerinde de farklılıklar görülmüştür. İç körfezde yapılan ölçümlerde toplam azot miktarı mg/kg arasında değişirken körfez dışından alınan örneklerde mg/kg aralığında belirlenmiştir. İç körfezdeki ölçümlerde toplam fosfor parametresi mg/kg aralığında değişim gösterirken körfez dışından alınan örneklerde ise mg/kg aralığında toplam fosfor ölçümleri gerçekleşmiştir. Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ve Yüzme Suyu Kalitesi Yönetmeliği nde sediment için tanımlanan herhangi bir kriter olmadığı için çalışmada ölçülen organik karbon, azot ve toplam fosfor değerleriyle ilgili yönetmelik kapsamında bir yorumlama getirilememiştir. Ancak sediment tabakası sürekli su kütlesi ile temas halinde olduğundan su kalitesini de belirgin olarak etkilemesi beklenmektedir. 98

11 Ülkemizdeki geçerli mevzuat kapsamında, deniz suyundan alınan sediment örneklerinin metal içeriği bakımından da limit değerleri tanımlanmamıştır. Ölçülen değerlerin mertebesine dair fikir vermesi bakımından yürürlükten kaldırılan Toprak Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nde yer alan topraktaki ağır metal sınırları kullanılmıştır. Buna göre, sediment te bulunan civa, kurşun, demir, bakır, toplam krom, çinko, açısından bir sorun olmadığı, nikelde bir, kadmiyum da iki, noktada sınırları aştığı söylenebilir. Ancak genel olarak, alınan sediment örnekleri, su kolonundan alınan örneklerle karşılaştığında daha yüksek metal içeriğine sahiptir. Genel olarak, alınan sediment örnekleri, su kolonundan alınan örneklerle karşılaştırıldığında daha yüksek metal içeriğine sahiptir. Bu durum, sediment içerisinde oluşan uzun süreli bir birikimin göstergesi olarak yorumlanmıştır. Tablo 5. Sediment ölçüm değerleri (metal ve ağır metal) Pb Fe Cu T.Cr Zn Ni Cd As Hg No mg/kg mg/kg mg/kg mg/kg mg/kg mg/kg mg/kg mg/kg mg/kg 1 44, ,2 49, ,4 2 26,2 <1 2 4, ,2 5,8 10,3 2,2 <1 9,6 <1 3 39, ,8 27, ,7 <1 24,2 < ,6 60,4 9,1 <1 21,8 <1 5 26, ,8 18,5 59,6 8,3 1,54 24,6 <1 6 61, ,8 34, ,7 2,1 31,2 <1 7 23, ,6 18,6 1,72 25,8 <1 8 56, ,2 18,6 102,4 10 <1 21,4 <1 9 37, ,8 10,6 <1 21 < , ,4 26,4 93, < , ,2 19,6 62,2 7,8 1,8 39,6 < , , ,6 10,2 1,6 30,6 < ,3 26, ,4 1,4 32,6 < ,8 74,6 12,2 1,4 30,8 < ,4 54, ,6 3 19,6 <1 16 * 10, <1 48,8 30,6 11,6 <1 11,2 <1 17 * 5, ,4 41,8 77,2 1,38 45 < , ,2 38,4 148,6 16 2,2 43,2 < , ,4 27,4 82,2 12,4 1,4 31 <1 * Bu noktalardaki örneklemeler farklı bir tarihte (29 Nisan 2013) gerçekleştirilmiştir. Sonuç olarak, çalışma kapsamında bir seri olarak toplanan veriler çalışma alanı (Ayvalık körfezi ve Küçükköy - Sarımsaklı bölgesi) hakkında sınırlı nitelikte ve güvenirlikte bilgi vermekle birlikte körfeze yapılan atıksu deşarjlarının olumsuz bazı etkileri olduğunu da ortaya koymaktadır. Özellikle sediment örneklerinde birikimin etkileri olduğu gözlemlenmektedir. Hassas 99

12 alan olarak nitelendirilen, su hareketinin kısıtlı olduğu kapalı koy ve körfezlerde özellikle bu gibi kirlilik göstergelerinin izlenerek tedbir alınması gerekli görülmektedir. Bu nedenle ölçüm çalışmalarının daha kapsamlı bir şekilde devam ettirilerek alınacak kararlara daha güçlü destek sağlanması ve körfeze girdi teşkil eden kirlilik kaynaklarının tespit edilerek kontrol altına alınması gerektiği belirtilmektedir. KAYNAKLAR Ayvalık ve Küçükköy Körfezinde Deniz Suyu Kalitesinin Belirlenmesine Yönelik Ölçüm Çalışmaları Raporu. DEÜ Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği Bölümü, s. 46, Mayıs Resmi Gazete (2005): Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Tarih , Sayı Resmi Gazete (1995): Su Ürünleri Yönetmeliği, Tarih , Sayı Resmi Gazete (2012): Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği, Tarih , Sayı Resmi Gazete (2006): Yüzme Suyu Kalitesi Yönetmeliği (76/160/AB), Tarih , Sayı Türkiye İstatistik Yıllığı (2011): Türkiye İstatistik Kurumu Matbaası, ISBN , Ankara. 100