Xasta Qasım (XVIII. yüzyıl) 18. yüzyıl âşıklarından olup, hayatı hakkında bilgimiz yoktur. "Xesta Qasım Tikmetaşlı" mısrama bakarak onun Güney Azerbaycan'ın Tikmetaş köyünden olduğunu söyleyebiliriz. Xasta Qasım, koşma, tecnis ve gerayhlarınm yanında ustadnâmeleri ile de tanınır. O, ustadnâmelerinde, doğruluğu, iyiliği tavsiye eder, kötülüklerden nefret ettiğini söyler. Lirik tarzda yazmış olduğu qoşmalannda, ahlâki ve terbiyevî fikirleri ön planda tutar. Koşmanın dışında, muamma, geraylı ve atışmalarında da başarılıdır. Qasım, şiirlerinde yalnızlık, yoksulluq ve dünyadan şikâyet gibi konuları işlemiştir. Hayatı ile mahlası arasında adeta bir benzerlik olduğu için "Xeste" mahlasını kullanmıştır. Buradaki "Xeste" kelimesi vücudun hastalığı değil; teklik, yalnızlık ve yoksulluk mânâlarını ifade etmektedir. Xasta Qasım'm hayatı etrafında bir halk hikâyesi teşekkül etmiş olup; bu, kendisinden sonraki âşıklar tarafından sık sık meclislerde anlatılmıştır. "Ali Yar", "Masum", "Cihan ve Abdullah" isimli üç hikâye tasnif etmiş olup, bunlardan sonuncusu Doğu Anadolu Bölgesinde de bilinmektedir. "Xeste" mahlasının dışında "Xeste Cismim", "Xeste Könül" mahlaslarını da şiirlerinde kullanmıştır. Qasım'm şiirleri, M. Mahmutbeyov tarafından yayınlanmıştır. Aynı araştırıcı Şamahı'nın Tiran köyünde Âşıq Oruc'dan derlediği hikâyeyi Kesbi mecmuasında yayınlamıştır. Kaynaklar: Haver Aslan, "Azerbaycan Âşık Edebiyatı", Hazer, 1 (11-12), Şubat Mart 1980,13-19. Aşıqlar, Bakı 1960,40-44. Âşık Lütfi Aydın (Anlatan), "Dede Kasim'dan Hikâyeler: Cahan ve Abdullah", Karseli, 7 (84), Temmuz 1971, 3-4. Burdan itibaren 8 (92), Mart Î972'ye kadar 8 sayı. Azerbaycan Edebiyyatı İncileri/Bayatı, Qoşma, Tecnis, Bakı 1988, 82-84; 195-197,454-456 Azerbaycan Edebiyyatı Tarihi, I. Cilt, Bakı 1960, 495-499. Paşa Efendiyev, Azerbaycan Şifahi Halg Edebiyyah, Bakı 1981, 193-195. Xalqın Söz Yezinesi, Bakı 195, 241-242. Hasan Kartan, Doğu Anadolu'da Âşık Edebiyatının Esasları, Ankara 1977. Fahrettin Kırzıoğlu, "Dede Kasım", Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, Dergah Yayınları, 2 cilt, 209. S. Paşayev, Xeste Qasım, Bakı 1975. Osman Sanbelli, "Hazırlayan", Azerbaycan Poetry, Moskova, 623-625. Telli Saz Üstadları, Bakı 1964,15-19. Azerbaycan Aşıqlan ve El Şairleri I, Bakı 1983, 93-118.
a) Gerayhlar DÜNYA Gel, bir senden xeber alım, Süleyman'dan qalan dünya. Ezeli gül kimi açıb, Axırmda solan dünya. De görüm neye talıbsan, Dersini kimden alıbsan, Nece min yol boşalıbsan, Nece min yol dolan dünya. Xeste Qasım, qalıb naçar 1, Bu sirri bes 2, kimler açar, Gelen qonar, qonan köçer, Hey salarsan talan 3 dünya. 1. çaresiz 2. peki, artık 3. yağma, soyma, dağıtma BAŞINA DOLANDIĞIM Yaxşı olar qohum 1, qardaş, El, başına dolandığım, Harda görsen, yara yalvar, Dil, başına dolandığım. Budu geldi, bahar vaxtı, Sinem oldu yarın taxtı, Soyuldu bülbülün rexti 2, Gül, başına dolandığım. Qaşlarm qıırar divanı, Taxtdan salar Süleyman'ı, Xeste Qasım'm cananı, Al, başına dolandığım. 1. hısım, akraba 2. sırtı, derisi YOLDAN EYLERSEN Gözel, sende ne qaydadı 1 / Gedeni yoldan eylersen, Salarsan eşqin oduna, Ulusdan, elden eylersen. Men ha billem, sen ettarsan 2, Qend 3 ile noğul 4 satarsan, Deryalara tor 5 atarsan, Sonanı 6 gölden eylersen. Gözel, ne bildin halımı, Eyibsen qedd-i dalımı 7, Men Qasım'a bu zülümü, Kim eylerdi, sen eylersen. 1. âdettir, huydur 2. güzel kokular, iğne, iplik, vs. satansın 3. şeker 4. çerez olarak yenen kuru yemiş 5. tuzak 6. sunanı 7. boy boşumu eğmişsin BİLSİNLER Derin derya dalan çoxdur, Bizi bir ade 1 bilsinler. Amma paypes qoyan yoxdur, Hedden ziyade bilsinler. Nece bülbül düşer güle Qonca naz eyler bülbüle Bu könülden, o könüle, Dostdoğru sade bilsinler. Eşqin deryasına dalsam, Bir ox versem, bir ox alsam, Qeniminden 2 geri qalsam, Pis haramzade 3 bilsinler. Bu meydane gelen erdir, Alınmaz Bab-ı Xeyber'dir, Cane candır, serâserdir 4, İçerik bade bilsinler. Qasım'am, qemler içinde, Cesed titreşer içinde Bu süxenverler 5 içinde, Bizi üftade 6 bilsinler. 1. seslenme, çağırma ünlemi 2. düşmanımdan, rakibimden 3. haram yiyen 4. baştanbaşa 5. düzgün konuşanlar 6. düşmüş, düşkün; âşık b) Qoşmalar ALINCA Ay arifler, bir terlanim 1 uçubdu, Sağ elimden sol elime alınca. Onu tutan xeyr ü behrin 2 görmesin, Men yazığın 3 nalesi 4 var dalınca 5. Gümüş kemer bağlayıbdı beline, Damşdiqca mail oldum diline, Gül uzatdım, nazlı yarın eline, Canım aldı, gülü menden alınca. Alimden ders aldım, Elif, Bey üçün, Sürahiler düzülübdü mey üçün, Deli könül, qem çekirsen ne üçün, Qemli günün şad günü var yanmca. Xeste Qasım ve'de verdi yüz ile, Yaşılbaşlar 6, gölden göle düzüle, Bir igid ki, qatarmdan üzüle 7, Ölüm yeydi 8, bu dünyada qalmca. 1. doğan, şahin 2. faydasını; meyvesini, ürününü 3. garibin, zavallının 4. inlemesi, ağlaması, feryadı 5. ardınca, arkası sıra 6. yeşilbaş(lı) ördekler 7. aynla, kopa 8. üstündür, daha iyidir.
NEC'OLA Ay ağalar, nakam geldim dünyadan, Yareb, menim xanımamm 1 nec'ola? Göher tek 2 sözlerim, bayatılarım 3, Lebi 4 şirin, süxendanım 5 nec'ola? Anam yoxdu, gözlerinden yaş töke, Halalım yox, sinem üste saç töke, Qardaşım yox, qebrim üste daş töke, Yareb, menim ağlayanım nec'ola? Hayıf ola 6, ağ bilekler, bazılar 7 Ahum otlar, ceyran ile yazılar, Qohumum 8 yox, qardaşım yox qazılar 9, Yareb, menim hal ehvahm nec'ola? Bu gen dünya, üstümüze dar ola, Biz köçerik, yurdumuzda kim qala, Ehmed'imin gül endamı sarala, Menim serv-i xuramanım 10 nec'ola? ELİMDE Üç gündü çıxmışam o Tikmedaş'dan, Qapma gelmişem canım elimde. Ayağın torpağı qovma qapmdan, Sızıldaram giribanım 1 elimde. Şeyda bülbül kimi yaman ağlaram, Sinembaşm düyünlerem 2, dağlaram, Lezgi 3 kimi yüz aşığı bağlaram, Eğer olsa süxendanım 4 elimde. Xeste Qasım kesilibdi xitabım, Qızıl gül tek çekilibdi gülabım, Büllur qaşh, qızıl üzlü kitabım, Yoxdur zerli 5 gelemdanım 6 elimde. Men Qasim'am, daha qalmadı tabım 11, Qızıl gülden çekilibdi gülabım 12, Cedvelkeş 13, Qur'amm, qırx cüzv 14 kitabım, Üstü zerli 15 qelemdamm 16 nec'ola? 1. evim barkım 2. gibi 3. manilerim 4. dudağı 5. güzel söz söyleyenim 6. yazık oia 7. pazular 8. hısımım, akrabam 9. kadılar 10. nazlı nazlı sallanan selvim (sevgilim) 11. gücüm, kuvvetim 12. gülsuyum 13. yalnız güzel çizgi çekmekle uğraşan sanatkar 14. kısım, parça 15. altınlı 16. kalemliğim OLA Marifet behrinde 1 edep erkanda Bir yiğit isterem namı leng 2 ola Atı Türkmen ola, kılıcı misri Dayanmaz qabaxta, yüz neheng 3 ola Ferhat qaya çapar, sengine yetmez Yüz min aşıq gelse dengine yetmez Hiç ceng o yiğidin çengine yetmez Ya Urum, ya Keyser, ya Fireng ola Bir gözel sevesen qameti 5 beste b Görende aşıqi eyleye xeste Çoxtan axtarıram bir böyle keşte 7 İşare anlaya, derdimend 8 ola Men Qasım'am, el götürmem canandan Canan qarşı gelse, geçerem candan Rengi artık ola gülden, reyhandan Zülfleri boynuma bir kemend ola 1. vaktinde, zamanında 2. aksak, sakat 3. çok İri 4. taşma 5. boyu poşu 6. ktsa; bağlı 7. kişide, kimsede 8. dertli, tasalı, kaygılı 1. yakan 2. yaralarım 3. Hasta Kasım ile aynı dönemde yaşamış bir aşık 4. güzel söz söyleyenim 5. altınlı 6. kalemliğim YAXŞIDI Deli könül, menden sene emanet, Deme bu dünyada, qalrm yaxşıdı. Bir gün olar, qohum qardaş yad olar, Deme ulusum var, elim yaxşıdı. Bir meclise varsan, özünü öyme, Şeytana bac 1 verib, kimseye söyme, Qüvvetli olsan da, yoxsulu döyme, Deme ki, zorluyam, qolum yaxşıdı. Qocaqdan 2 olubsan qoçaq olgunan, Qadadan 3, beladan, qaçaq 4 olgunan, Aşıq ol, cömerd ol, alçaq olgunan, Deme, varım çoxdu, pulum 5 yaxşıdı. Xeste Qasim, kime qılsm dadını, Canı çıxsm, özü çeksin odunu, Yaxşı igid, yaman etmez adını, Çünki, yaman addan, ölüm yahşidı. 1. zorla alınan vergi, haraç 2. hamarat, kahraman, yiğit 3. dert, bela, musibet 4. yiğit, kahraman 5. param 6. kötü, fena, insafsız
GETDİ Nece qehramanlar geldi dünyaya, Koç vahtı yetişdi, tez oldu getdi, Rüstem'in zerbinden 1 titredi dağlar, Düşdü dastanlara söz oldu getdi. Hakimlik eyledi çox uzun vaxdı, Bütün kâinata Süleyman baxdı, Tersine döndü Şah Cemşid taxtı, Firudin'in derdi yüz odu getdi. Necoldu Keykavus, ham Keyqubad, Hansı bu dünyadan almışdı murad? Allah'hq eyledi Firon'la 2 Şeddad, Nemrud'un qalası düz oldu getdi. İskender Dara'nı taxtmdan saldı, Cahana şah geldi, sonu ne aldı? Yarı yolda öldü, Misir'de qaldı, Qasım kimi yandı, köz oldu getdi. 1, darbından, vuruşundan 2. Firavun ile TER GÜLER SENEM Ter 1 gerdim, ter yarın, ter xanesine, Ter mehman 2, ter eyler, ter güler Senem. Ter xubdur 3, ter şuxdur 4, ter nazenindir 5, Ter deyer, ter söyler, ter güler Senem. Ter zülfün, ter burmuş, ter buxağmda, Ter beyaz, ter ehmer 6, ter yanağında, Ter şeker, ter damar, ter dodağmda, Ter tutub, ter dişler, ter güler Senem. Ter qemzen, ter xedeng 7, ter sinesinde, Ter atmış, ter peykan 8, ter sinesinde, Ter asmış, ter narın, ter sinesinde, Ter deymez, ter saxlar, ter güler Senem. Ter çeşmi 9, ter cadu, ter fitnelidir, Ter lale, ter derib, ter tutmalıdır, Ter miyan 10, ter gerden, ter sonarıdır, Ter durub, ter gezer, ter güler Senem. Ter bülbül, ter qonar, ter budağında, Ter mecnun, ter gezer, ter budağında, Ter lale, ter biter, ter budağında, Ter Qasım, ter derer, ter güler Senem. 1. yeni, taze 2. misafir 3. güzeldir 4. hareketlerinde serbest, neşeli, sevinçli 5. cilveli, oynak 6. kırmızı 7. ok 8. okun ucundaki demir kısım; kirpik 9. gözü, 10. bel; orta OLSUN Yeri gözel yeri, sene qarğaram 1, Ölene dek işin ah u zar olsun, Siyah zülfün, dal gerdende seraser 2, Halqa, halqa, çin be cinden 3 mar 4 olsun. Gözeller içinde giryan 5 olasan, Yanaşan odlara, büryan 6 olasan, Vefalı yarlara qurban olasan, Onlara baxanda sene ar olsun. Men qurbanam yaxşılarm muyuna 7, Hündür 8 qametine, gözel boyuna, Senin soyun dönsün, sonsuz soyuna, Gül açmasın, bağçanızda xar 9 olsun. Ay qız bir kes bilmez senin sirrini, Qiyametde yandırsmlar derini, Yatan vaxtda, şahmar 10 vursun erini, Nalesinden 11 qulaqlarm kar loşun 12. Xeste Qasım, dost yolunda qalanda, El uzadıb, qol boynuna salanda, Kefin durulanda, könlün olanda, Bize gelen ayaqlarm var olsun. 1. beddua ederim, lanetlerim 2. baştan başa 3. kıvrım kıvrım 4. yılan 5. ağlayan, ağlayıcı 6. kebap 7. kokuna 8. uzun, yüksek, yüce 9. diken 10. yılanların şahı 11. inlemesinden, ağlamasından 12. sağır olsun YAXŞIDIR Deli gönlüm menden sana amanat Deme bu dünyada qahm yaxşıdır. Bir gün olar qohum, qardaş yad olar Deme ulusum var, elim yaxşıdır. Bir meclise varsan, özünü 1 öğme Şeytana bac 2 verip kimseye söğme Quvvetli olsan da yoxsulu döğme Deme ki, zorluyam, qolum yaxşıdır. Qoçaqdan olupsan, qoçaq 3 olgilen Qadadan, beladan qaçax olgilen Aşiq ol, cömerd ol, alçax olgilen Deme varım çoxtur, pulum yaxşıdır. Xeste Qasım kime qilsm dadım Canı çıxsm, özü çeksin odunu Yaxşı yiğit yaman 4 etmez adım Çünkü yaman addan ölüm yaxşıdır. 1. kendini 2. zorla alman vergi, haraç 3. kahraman, yiğit 4. kötü, fena, merhametsiz, insafsız
OXURDU Bir nazenin 1 sevdim mektebxanada, Haqq kelamın dil ezberden oxurdu. Eline almışdı: eşqin kitabın, Menim dersim, bil ezberden oxurdu. Men tanıram öz yarımı nefesden, Ol sebeden könül düşmez hevesden, Tavus kimi seda verer qefesden, Bülbül kimi hoş defterden oxurdu. Xeste Qasım kömek 2 diler Mövla'dan, Naz qemzesi aşıqları aldadan, Heya ile, hicab 3 ile molladan, Gah yavaşdan, gah hündürden oxurdu. 1. güzel 2. yardım 3. utanma, sıkılma 4. yüksekten OLMAZ Adam oğlu, me'rifeti dürüst bil, Yol, erkan bilenin yeri dar olmaz. Sirrini söyleme her yeten 1 yada, Bîvefa dilberde e'tibar olmaz. Atırsan oxunu, sehraya atma, Geceler yatanda duasız yatma, Halal dövletine sen haram qatma, Bu dünya malından sene var olmaz. İgid gerek, mürvetini atmaya, Qeflet yuxusunda qafil yatmaya, Bir oğul ki, böyük sözün tutmaya, O kimsede namus, qeyret, ar olmaz. 1. yetişen, ulaşan, gelen c) Yedegli Qoşmalar GÖRÜNCE Gözeller gözeli, şah-i gülbeden 1, Didem 2, ağlar, men çantalın 3 görünce, Aşıq deyer görünce, Siyah teli görünce, Get, bir merde gul ol sen, Namerd üzün görünce. Mina 4 gerden, büllur buxaq 5, diş inci, Çeküibdi hilal qaşlar, gör ince. Kim yetikdi 6 heqiqetin evine, Heqiqetin me'rifetin evi ne? Aşıg deyer evine, Xanesine, evine, Yağıb qemler yağışı 7, Viran könlüm evine. Dolanmayın, heç namerdin evine, Gözü çixar, bir qonağı 8 görünce. Kim cahanda aşıg oldu a vara, Dolandı dünyanı, qaldı avara, Aşıg deyer avara, Mecnun gezer avara, Uyma namerd fe'line 9, Seni qoyar avara.. Xeste Qasim, ne gezirsen avara, Ölüm yeydi 10, bu günleri görünce. 1. bedeni gül gibi nazik ve latif olan 2. gözüm 3. yüz güzelliğini 4. sürahi 5. çene ile boğaz arasındaki kısım 6. yetişmişti 7. yağmuru 8. misafiri 9. İşine, fitnesine, hareketine 10. üstündür, daha iyidir UZHAUZ Heqiqet behrinde 1 gevvasam 2 deyen, Qevvas isen, gir deryaya üzhaüz 3. Aşıq edeyer üzhaüz, Sonam gölde üzhaüz, Qarı düşmen dost olmaz, Yalvarasan üzhaüz. Bir merd ile ilqarmı 4 vur başa, Namerd ile kes ülfeti 5, üzhaüz. Parçalandı gemim, qaldı derinde, Qerq oldu ummana, qaldı derinde, Aşıq deyer derinde, Dayazında 6, derinde, Sidqi, qelbi düz olan, Herqiz qalmaz derinde. Qismet olsa, o Mövlamn derinde, Uz döşeyek, secde qılaq üzhaüz. Xeste Qasım, cananına can deye, Can danışa, can eşide, can deye, Aşıq deyer, can deye, Vefalıya can deye, Görmedim hercayılar 7, Cananına can deye. Yox vefalım, can deyene can deye, Bîvefasan, çek elini, üzhaüz. 1. denizinde 2. dalgıcım 3. yüz ha yüz 4. andını, verilmiş sözünü 5. dostluğu 6. derin olmayan, sığ yerinde 7. kararsızlar, sebatsızlar