Mustafa Kemal SARIBAY* Hüseyin ERDEM**

İneklerde gözlem yöntemi ile östrüs tespiti Mustafa Kemal SARIBAY* Hüseyin ERDEM** Öz: Gözlem yöntemi oldukça basit ve pratik olması nedeniyle yaygın olarak başvurulan bir östrüs tespit yöntemidir. Ancak gözlemin etkinliği; gözlem yapan kişinin bilgisine, tecrübesine, motivasyonuna ve doğru zamanı seçmesine bağlıdır. Bu nedenle çalışanların ineklerin gösterdiği östrüs belirtileri konusunda eğitilmeleri, takip için yeterli zamanın ayrılması ve iyi bir kayıt sisteminin tutulması östrüs tespit etkinliğini arttıracaktır. Sunulan makalede gözlem yönteminin özellikleri ve kriterleri değerlendirilmiştir. Anahtar sözcükler: Gözlem, östrüs, inek. Heat detection by observation in cows Abstract: Observation is one of the most common heat detection methods owing to its being practical and easiness. However, its success depends on knowledge and experience of the person doing the observation and also on its correct timing. Therefore, training of the personnel about the behavioral changes of cows-in-heat, allowing enough time for observation, and a good data recording system will increase efficiency of heat detection. In the present review, specifics and criteria of observation method will be discussed. Key words: Visual detection, estrus, cow. Giriş Östrüs, doğal aşımın olduğu veya suni tohumlamanın yapıldığı dönemdir. Süresi inek ve düveler arasında geniş bir dağılım göstermekle birlikte 12-30 saat gibi çok kısa sürmesi östrüs takibinin önemini arttırmaktadır. Östrüs tespitinde kullanılan yöntemleri klasik ve teknik yöntemler olarak 2 ana başlıkta inceleyebiliriz. Klasik yöntemler gözlem ve takvim yöntemidir. Teknik yöntemler ise vaginal ısının ölçümü, kondüktivimetre ile vagina mukozasının direncinin ölçülmesi, süt/kan progesteron testi, vagina ph sının ölçülmesi, vücut ısısının ölçümü, arama boğaları (teaser bull), ultrasonografik muayene, süt veriminin değerlendirilmesi, süt ısısının ölçümü, pedometre, basınca duyarlı atlama dedektörü (KaMaR) ve kuyruk boyası yöntemidir. Gözlem yöntemi oldukça basit ve pratik olması nedeniyle yaygın olarak başvurulan bir östrüs tespit yöntemidir. Ancak gözlem yönteminde başarıyı hem gözlem yapan kişinin becerisi hem de harcanan zaman önemli derecede etkiler (23). Gözlem yöntemiyle östrüs tespiti optimal tohumlama zamanının belirlenmesi bakımından güvenilir olması önemli bir avantajdır (3, 6, 12, 16). Gözlem yönteminin belirtilen dezavantajı ise özellikle büyük sürülerde zor olması, zaman ve sabır gerektirmesidir (5). Gözlem Yapacak Kişinin Özellikleri Gözlem yöntemiyle östrüsün doğru olarak belirlenmesine birçok faktör etki etmektedir. Bu faktörlerden tartışmasız en önemlisi insan faktörüdür. Çünkü bakıcıların bir boğa gibi doğru * Dr., Mustafa Kemal Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Doğum ve Jinekoloji AD, Hatay. ** Doç. Dr., Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Doğum ve Jinekoloji AD, Konya. 43

tespit yapmaları ve uygun tohumlama zamanını belirlemeleri gerekmektedir. Bunun için bakıcıların östrüs belirtilerini bir inekte tanımaları ve yorumlamaları gerekmektedir (19). Gözlemin doğruluğu; gözlem yapan kişinin bilgisine, tecrübesine, motivasyonuna ve doğru zamanı seçmesine bağlıdır. Gözlemin sık aralıklarla, sürekli ve sakin olarak yapılması gerekmektedir (8). Eğer işletmede sürüden birkaç kişi sorumluysa sadece bir kişiye östrüs tespiti görevi verilmeli, gözlemcinin bu iş için yeterli zaman ayırması sağlanmalıdır. Ancak tüm bakıcılar östrüs tespiti ve östrüs belirtileri konusunda eğitilmiş olmalıdır (15). Gözlem yapacak olan kişinin bu konuda deneyim kazanması da östrüslerin doğru olarak belirlenmesinde önemlidir. Deneyimli ve acemi bakıcıların günde iki defa yaptıkları gözlemde östrüs tespit oranının sırayla %73 ve %50 olduğu belirtilmektedir (20). Gözlemde başarıyı etkileyen diğer faktör de basit ve doğru kayıt sisteminin olmasıdır. Bu nedenle tohumlama yapılsın veya yapılmasın tüm gözlemler kaydedilmelidir. Bu bilgiler gözlemin ne zaman yapılacağı ve östrüs sırasındaki anormal davranışların değerlendirilmesinde yardımcı olmaktadır. Örneğin östrüsten 2-3 gün sonra vulvadan kanlı bir akıntının tespit edilmesi (metöstrüs kanaması) izleyen östrüsün 17-21 gün içerisinde meydana geleceğine işaret eder. Sürüdeki hayvanların doğru olarak kaydedilmesi bakıcıların yeteneğine bağlıdır (8). Acemi bakıcıların ne arayacakları ve neye bakacakları konusunda iyi eğitilmesi ve bu konuda denetlenmesi faydalı olmaktadır (11). Gözlem yöntemiyle östrüs tespiti zaman isteyen ve sabır gerektiren bir işlem olması nedeniyle sütçü işletmelerde en sıkıcı iştir. (5, 9). Gözlem sessizce ve inekler rahatsız edilmeden yapılmalıdır. Gece saatlerinde yapılan gözlemlerde, ışığı açarak hayvanlar rahatsız edilmemelidir. Bu nedenle gözlemin yapılacağı saate kadar ışığın açık bırakılması daha doğrudur. Aktivitesi fazla olan ve diğer hayvanlarla temas kurma eğilimindeki ineklerin takibine ayrı bir özen gösterilmesi gerekmektedir (3, 12, 16). Gözlemin Zamanı, Sıklığı ve Süresi Gözlemin zamanı, sıklığı ve süresi önemlidir. Gözlem sağım ve yemleme sırasında yapılmamalıdır. Östrüs tespitinin yemleme sırasında yapılması zor olduğu gibi, ineğin yemle ilgilenmesi belirtilerin görülmesini engeller. Sağım ve yemlemeden sonra, ineklerin çoğu bölmelerinde dinlendiğinden östrüs davranışları daha kolay gözlenebilir. Sağımdan önce yapılan gözlemler ise daha düşük tespit oranı vermektedir (2, 5, 19, 23). Östrüs takibi için en uygun zaman 18.00-06.00 saatleri arasıdır. Bir başka deyişle en verimli gözlem yapılan saatler; sabah erken saatlerde ve akşam geç saatlerde yapılan gözlemlerdir (2, 3, 5, 14, 19). İneklerin %62,1 inin günün geç saatlerinde östrüs gösterdiği ve gece saatlerinde daha fazla atlama aktivitesi gösterdiği belirtilmektedir (1, 8, 13, 23). Helmer ve Britt (10) akşam yapılan gözlemlerde 7.7±3 atlama/saat, Gwazdauskas ve ark (7) ise sabah yapılan gözlemlerde 6.0±2 atlama/saat tespit edildiğini bildirmektedirler. Selk (19) ise; ineklerin östrüs belirtilerini en fazla 24.00-06.00, en az 06.00-18.00 saatleri arasında gösterdiğini belirtmektedir (Tablo 1). Tablo 1. Östrüs belirtilerinin gözlendiği zamanlar Zaman Gözlenen östrüs belirtileri (%) 06.00-12.00 22 06.00-18.00 10 18.00-24.00 25 24.00-06.00 43 Yapılan bir çalışmada (23); 50 baş ineğin 2 saat aralıklarla 30 ar dakika 6 hafta boyunca gözlendiğinde 24.00-06.00 saatleri arasında östrüslerin başladığı ve bittiği belirtilmektedir (Tablo 2). 44

Tablo 2. Östrüs belirtilerinin başlangıç ve bitiş saatlerinin dağılımı (%) 00.00 06.00 12.00 18.00 24.00 Başlangıç 25 29 17 29 Bitiş 34 9 26 31 Vet Hekim Der Derg, 79(3): 43-50, 2008 Hayvanlar en az 20-30 dakika gözlenmelidir. Daha sık ve daha uzun süreli gözlemler de östrüs tespiti bakımından faydalı olmaktadır (3, 5, 19). Günde 4 kez 30 ar dakika yapılan gözlemlerde östrüs %100 e yakın bir oranda tespit edilebilirken, gözlemin günde iki defa yapılması halinde bu oran %60 a düşmektedir (5). Yapılan bir çalışmada (13); günde 1, 2, 3, 4 kez gözlem metoduyla östrüs tespitinin östrüs belirlemedeki oranları sırasıyla; %61, %80, %91, %100 olarak bulunmuştur. En iyi östrüs tespiti her ineğin en az bir saat gözlenmesiyle olmaktadır. Tavsiye edilen 20-30 ar dakikalık üç veya daha fazla gözlem ise hatalı östrüs tespitinden korunmak için en iyi yöntem olmaktadır (4). Yapılan bir çalışmada (15); inekler 08.00, 16.00 ve 24.00 de 30 ar dakika gözlendiğinde aslında fizyolojik sınırlar dışında zannedilen bazı olguların ve dolayısıyla hatalı tanıların gözlem sıklığıyla yakından ilgili olduğu belirlenmiştir (Tablo 3). Tablo 3. Gözlem sıklığına göre ineklerde östrüs siklusu uzunluğu ve oranı. Yoğun gözlemden önce Yoğun gözlemden sonra Östrüsler arası süre (gün) 48.6 20.6 Kısa siklus aralığı (< 17 gün) % 6.3 9.9 Normal siklus (18-24 gün) % 41.9 81.1 Uzun siklus (> 24 gün) % 51.8 9.0 van Vliet ve van Eerdenburg (23) gözlem süresinin 30 dakikadan 20 dakikaya düşmesi tespit oranında %20 den daha fazla bir azalmaya neden olacağını belirtmektedirler. Yirmi dakikalık bir gözlemle hareketsiz durmaların %75 i, 30 dakikalık bir gözlemle %100 ü tespit edilebildiğinden gözlem süresinin en az 20-30 dakika olması tavsiye edilmektedir. Bu sürelerden daha az süreli gözlemler, östrüs tespiti açısından bir şey ifade etmemektedir (5, 16). Gözlem zamanı, sayısı ve uzunluğu östrüs tespit oranını etkilemektedir (Tablo 4). van Vliet ve van Eerdenburg (23) yaptıkları bir çalışmada; sağım ve yemlemeden sonra 30 ar dakikalık iki gözlemin tespit verimliliğinin %70 in üstünde olduğunu (Tablo 4) bildirmektedir. Sağım ve yemlemeden sonra inekler bölmelerinde dinleneceklerinden östrüs davranışlarının daha kolay gözlenmesi fırsatı vardır. Tablo 4. Gözlemlerin; sayısının, zamanının ve uzunluğunun östrüs tespit oranı üzerine etkisi Tespit oranı (dakika) Gözlemlerin no su Zamanı 30 20 10 2 (A) 06.00 20.00 62.9 37.1 14.3 2 (B) 06.00 22.00 48.6 31.4 8.6 2 (C) 10.00 20.00 74.3 48.6 25.7 2 (D) 10.00 22.00 62.9 42.9 22.9 3 (E) 06.00 12.00 22.00 62.9 48.6 17.1 3 (F) 10.00 12.00 20.00 77.1 54.3 22.9 4 (G) 06.00 12.00 16.00 22.00 74.3 57.1 31.4 4 (H) 06.00 10.00 16.00 20.00 82.9 57.1 34.3 5 (I) 06.00 10.00 14.00 18.00 22.00 85.7 62.9 37.1 45

Gözlemin Kriterleri Gözlem yönteminde östrüsün birkaç belirtisinin görülmesine göre östrüs tespiti yapılmaktadır. Gözlem yöntemine göre östrüs; ineğin atlanıldığında hareketsiz durmasından, hareketsiz durmayıp kaçmasına kadar geçen süre olarak tanımlanabilir. İneklerde ortalama östrüs süresi 18 saat olarak belirtilmekle birlikte birçok faktörden etkilenebilmektedirler. Östrüsteki ineklerin gösterdiği en önemli belirti başka bir inek üzerine atladığı zaman hareketsiz durması ve kaçmamasıdır. Ayrıca östrüsteki inekler huzursuzdur, ferdi aktivite ve diğer ineklere atlama aktivitesi artmaktadır (5, 10). Bakıcılar için ise östrüsün en güvenilir göstergesi; ineğin atlanıldığı zaman atlayan ineğin önünden kaçmaması, hareketsiz durmasıdır. Ancak ineğin kaçma imkanı yoksa, hastalık, korku veya bir yaradan dolayı kaçamaması durumları yanıltıcı olabilmektedir (5, 12, 16). Önünde hareketsiz durmanın maksimum sayısı bir östrüs süresince 5 olarak bildirilmektedir (23). Östrüsün en sık gözlenen belirtisi östrüsteki ineğin diğer ineklere atlamasıdır. Bazen çite, sap balyalarına, bakıcısına vb. başka şeylere de atlayabilir (16). Yapılan bir çalışmada (10); tüm atlama girişimlerinin %79 u östrüsteki hayvanlar tarafından ve bir grupta hareketsiz duran hayvanların %90 ının östrüste oldukları belirlenmiştir. Vaca ve ark (22); bir inek diğerine atladığı zaman atlayan ineğin östrüste olma ihtimalinin daha fazla olduğunu ileri sürmektedirler. Aynı araştırıcılar atlamaların %85 inin östrüsteki inekler tarafından gerçekleştirildiğini bildirmektedirler. Helmer ve Britt (10); 9 baş düvede östrüs siklusunun tamamındaki atlama girişimlerini belirtmek amacıyla yaptıkları birer saatlik 118 gözlem sonucunda; atlama girişimlerinin %85.8 inin proöstrüs ve östrüste, %5.2 sinin luteal dönemde gerçekleştiğini belirlemişlerdir (Tablo 5). Tablo 5. Östrüs siklusundaki atlama girişimlerinin dağılımı Siklusun dönemleri Düveler (%) Toplam atlama girişimleri Atlama girişimleri (%) Diöstrüs 48.3 56 5.2 Proöstrüs 15.4 203 18.9 Östrüs 8.8 717 66.9 Metöstrüs 27.5 96 9.0 Toplam 100.0 1072 100.0 Tohumlama zamanının belirlenmesinde de, ineğin atlanıldığında hareketsiz durması en önemli kriterdir. İlk hareketsiz durmanın gözlenmesinden 12-18 saat sonra yapılan tohumlamalarda en yüksek gebelik oranı elde edilmektedir (18, 19). Bazı sürülerde östrüsün sekonder belirtilerine bakılarak tohumlama yapıldığından (çünkü bakıcılar genelde östrüsün sekonder belirtilerine bakarlar) gebelik oranı daha düşük olarak elde edilmektedir. Bunun nedeni olarak östrüsün sekonder belirtilerini gösteren ineklerin östrüse yakın olduğu ileri sürülmektedir (21). Östrüs tespitinin doğruluğunun belirlenmesi amacıyla 4515 baş inekte yapılan bir çalışmada (9); en yüksek doğruluk oranı önünde hareketsiz durma ve süt progesteron düzeyi düşük olduğu zaman bulunmuştur. Östrüs belirtisi gösteren inekler süt progesteron düzeyine göre değerlendirildiğinde (Tablo 6); en önemli belirti olarak kabul edilen hareketsiz durma da bile ineklerin %2.4 ünün aslında östrüste olmadığı bildirilmektedir (9). 46

Tablo 6. Değişik östrüs belirtileri gösteren ineklerin süt progesteron düzeyine göre durumu Kaydedilen östrüs belirtileri Kayıt belirtileri Progesteron 1 ng / ml % Hareketsiz durma 68.7 2.4 Sıradışı aktivite 40.6 4.2 Diğer inekler atlama 38.2 2.5 Çara gelmesi 25.4 5.2 Kuyruk kökünde karışıklık 23.6 3.3 Östrüste gözlenen sekonder belirtilerin güvenilirliği daha azdır. Sekonder belirtiler ineğin östrüste olduğunu göstermekle birlikte daha çok östrüse yakın bir zamanda olduğuna işaret eder. Araştırıcılar (19); kuyruk bölgesi kıllarının çamurlu ve karışık olması, ses karekterinin değişmesi ve aşırı böğürme, huzursuzluk; tos vurmak, çite çıkmaya çalışmak, diğer ineklerin vulvasını koklama ve yalama, vulvadan çara gelmesini (bacağa ve kuyruğa yapışmış olabilir) östrüsün sekunder belirtileri olarak değerlendirmektedirler. Heersche ve Nebel (9); atlanıldığında hareketsiz durmanın, östrüsün sekonder belirtileriyle kombine edildiğinde ve edilmediğinde hata oranını süt progesteron düzeyine göre değerlendirildiğinde, sekonder belirtilerin o kadar önemli olmadığı ileri sürmektedirler. Tablo 7. Süt progesteron düzeyine göre sekonder belirtilerin atlanıldığında hareketsiz durma ile ilişkisi Progesteron 1 ng / ml Sekonder belirtiler Durma kaydedilmeyen Durma kaydedilen (%) Diğer ineklere atlama 7.8 1.5 Sıradışı aktivite 4.4 1.9 Çara gelmesi 7.6 2.1 Kuyruk kökünde karışıklık 7.8 1.5 Östrüste gözlenen bazı belirtiler karakteristik olurken bunlardan bazıları diöstrüste de gözlenebilmektedir. Nitekim Heres ve ark (11); 196 baş inekte östrüs belirtilerinin dağılımını yaptıklarında (Tablo 8), çarayı diöstrüsteki ineklerde östrüsteki ineklere göre daha fazla gözlemlediklerini bildirmektedirler. Ancak birçok işletmede çaraya göre östrüs tespiti yapılmaktadır ve bunun sonucunda hatalı tohumlamalara bağlı olarak gebe kalma oranları düşük elde edilebilmekte, embriyonik ölüm oranlarında artış meydana gelmektedir. Tablo 8. Östrüs belirtilerinin östrüs ve diöstrüste dağılımı Östrüs belirtisi Östrüs (n) Diöstrüs (n) Atlanıldığında hareketsiz durma 82 (46) 1 (1) Hareketsiz durmama 14 (11) 7 (3) Atlama girişimi 177 (80) 12 (8) Baş tarafına atlama 10 (7) 1 (1) Vulvayı koklama 194 (45) 54 (31) Çenesini dayama 75 (37) 11 (10) Huzursuzluk 73 (58) 34 (27) Çara 31 (29) 37 (35) 47

Fraser ve Broom (6); östrüs sırasında ineklerin gösterdikleri belirtileri derecelendirerek, östrüs tespitinde kullanılabileceğini belirtmektedirler (Tablo 9). Tablo 9. İneklerde gözlenen belirtilerin östrüs tespitinde değeri Belirtiler Kuvvetli Orta Zayıf Huzursuzluk ++++ + - Böğürme ++ ++ + Diğer inekleri yalama ++++ ++ + Atlanıldığında hareketsiz durma ++++ +++ + Diğer hayvanlara atlama ++ ++ + Lumbosakral bölgenin büzülmesi ++ ++ +++ Sırtını kamburlaştırma ++ ++ + İştahın azalması + - - Bunun yanında östrüs davranışları Eerdenburg skalası adı verilen bir sisteme göre puanlandırılarak pratik ve geçerli bir yöntem oluşturulmuştur (12, 23) (Tablo 10). Tablo 10. Eerdenburg skalasına göre östrüs belirtilerinin puanlanması Kriter Puan Hareketsiz bekleme 100 Atlanılması fakat hareketsiz durmaması 10 Östrüsteki diğer ineklerin üzerine atlaması 35 Çenesini diğer ineklerin sağrısına dayamak 45 Diğer ineklerin vulvasını koklamak 10 Aldatmak 3 Huzursuzluk 5 Çara 3 Bu puanlama sistemine göre Heres ve ark (11) nın da belirttiği gibi çaranın pratikte çok önemli bir değer olmadığı görülmektedir. Lyimo ve ark (12); 3 saate bir 30 ar dakikalık gözlemler sonucu bir ineğin >100 puana ulaştığında östrüste olduğunu kabul etmektedirler. Aynı araştırıcılara göre postpartum 30. güne kadar eşik değer 50 puan kabul edilmektedir. van Vliet ve van Eerdenburg (23) 37 baş inekte 2 saat arayla 30 ar dakika gözlemle yaptıkları bir çalışmada; 100 eşik puan uygulanmıştır. Örneğin bir inek; diğer ineklerin vulvalarını kokladığında (3 defa), diğer ineklere çenesini dayama (4 defa), diğer ineklere atlama (3 defa) gözlenmiş, puanlamada total skor; (3x10)+(4x15)+(3x35) = 195 puan olarak hesaplanmış ve yapılan 12 gözlem sonucu ineğin östrüste olduğu kabul edilmiştir. Ayrıca bu çalışmada, Eerdenburg un skalasına göre 12 gözlem periyoduyla östrüsteki ineklerde ortalama skor; bir doğum yapmış olan ineklerde 361±82, birden çok doğum yapmış ineklerde 578±331 puandır, skorlar bir veya daha fazla inek aynı anda östrüste iken sırayla 399±203 ve 699±399 puan olarak belirlenmiştir. Otuzar dakikalık iki gözlem periyodu uygulandığı zaman ise 50 puanlık eşik değer uygulanmıştır ve %70 in üzerinde östrüs tespit oranı sağlanmıştır. Vaginal muayene; östrüs tespitinde özellikle suböstrüs gösteren ineklerin belirlenmesinde büyük yarar sağlamaktadır. Vaginal muayenede; mukozanın rengine, cervix in açıklık derecesine, çaranın miktarına ve kıvamına bakılmalıdır. Östrüsteki ineklerde çara visköz, vaginal mukoza hiperemik, nemli ve parlaktır. Her gözlem döneminden sonra şüpheli inekler tespit edildiğinde, gözlemci ineği ürkütmeden yanına yaklaşmalı ve varsa vaginal akıntıyı kontrol etmelidir (3, 12). 48

Postpartum ilk östrüsün tespitinde çok dikkatli gözlem yapmak gerekmektedir. Bir holstein sürüsünde inekler iki gruba ayrılarak, 1. gruptakilere rastgele, 2. gruptakilere düzenli bir şekilde video kayıtlarıyla gözlem yapıldığı belirtilen bir çalışmada (4); ilk östrüs tespitinin birinci grupta 56 ± 26.5 gün, ikinci grupta 34 ± 12.8 gün olarak belirlendiği bildirilmektedir. Gece oluşan östrüs aktiviteleri video kayıt sistemiyle kolaylıkla belirlenebilmektedir. Bu sistemde bakıcıların sürüyü iyi tanımaları halinde başarı oranı oldukça yüksek olmaktadır (16). Östrüs tespitinin verimliliğinin belirlenmesi (15, 19); östrüste oldukları belirlenen ineklerin östrüs semptomları gösteren ineklere oranıyla hesaplanmaktadır. Tespit edilen östrüs periyodu yüzdesi: Gözlenen östrüs periyodu sayısı (Sürüdeki toplam inek sayısı x günler)/21 x 100 Örneğin; 40 siklik düvede 20 östrüs periyodu gözlenmişse 24 günün üzerinden, 20 (40 x 24 )/21 x 100 = %43.7 olarak bulunur. Bir işletmede östrüs tespit oranının en az %70 olması gerektiği düşünüldüğünde anılan işletmede östrüs takibinde bir aksaklık olduğu ileri sürülebilir. Gözlem Yöntemiyle Östrüs Tespit Oranını Etkileyen Faktörler Suböstrüs: Bazı inekler normal siklik aktiviteye sahip olmalarına rağmen östrüs belirtileri göstermezler. Bu durum suböstrüs olarak adlandırılmaktadır. Bakıcıların östrüs belirtilerini gözlemedeki başarısızlıklarından ziyade ineklerin östrüs belirtilerini göstermemelerinden kaynaklanmaktadır (1, 13). Östrüs periyodunun kısa olması: Yapılan çalışmalara göre (11); ineklerin %65 i 16 saatten, %25 i 8 saatten daha az bir süre hareketsiz durma semptomu göstermektedirler. Yeterli zaman: Yetiştiricilerin östrüs tespitini önemsemeleri ve buna yoğunlaşmaları gerekmektedir. Günlük östrüs tespit işine yeterli zaman ayırmamaları östrüs tespit oranını olumsuz etkilemektedir (11). Östrüs zamanı: Östrüs belirtilerinin daha çok geç saatlerde ortaya çıkması ve bu saatlerde bakıcıların yeterince dikkatli olmamaları östrüs tespit oranını olumsuz etkilemektedir (11). Sürü büyüklüğü: Sürü hacminin artması bakıcıların östrüs belirtilerini gözlemelerini zorlaştırmaktadır. Çünkü birebir ilgilenme zamanı azalmaktadır (13, 17). Bireysel farklılıklar: Östrüs davranışlarındaki bireysel farklılıkların olması doğaldır, bazı ineklerin östrüs aktivitesi düşük seviyede olabilmekte ancak bunun oranının düşük seviyede olduğu belirtilmektedir (11, 13). Sonuç olarak, östrüsün belirlenmesinde teknolojik olanaklardan yararlanılmıyorsa, çalışanların ineklerin gösterdiği östrüs belirtileri konusunda eğitilmeleri, takip için yeterli zamanın oluşturulması ve iyi bir kayıt sisteminin yapılması östrüs tespit etkinliğini arttıracaktır. Dolayısıyla östrüslerin belirlenememesi sonucu meydana gelen kayıpları en aza indirmek mümkün olacaktır. Kaynaklar 1. Arthur GH, Noakes DE, Pearson H (1989): Veterinary Reproduction and Obstetrics (Theriogenology). 6 th ed, Bailliere Tindall, London. 2. Çoyan K (1994): Evcil Hayvanlarda Seksüel Sikluslar. 25-36. In: Reprodüksiyon, Sun i Tohumlama ve İnfertilite (Ed). Medisan, Ankara. 3. Çoyan K, Tekeli T (1996): İneklerde Suni Tohumlama. Bahçıvanlar Basım San AŞ, Konya. 49

4. Etherington WG (1984): The postpartum cow: Physiology, uterine involution, and hormonal therapy. Reproductive Management in Food Animals, Special Issue, 16-21. 5. Firk R, Stamer E, Junge W, Krieter J (2002): Automation of oestrus detection in dairy cows: a review. Livestock Production Science, 75 (3), 219-232. 6. Fraser AF, Brom DM (1990): Female Sexual Behaviour. In: Farm Animal Behaviour and Welfare. 3 rd Edition, Baillliere Tindall, London. 7. Gwazdauskas FC, Lineweaver JH, McGilliard ML (1983): Environmental a management factors affecting estrous activity in dairy cattle. J Dairy Sci, 66, 1510-1514. 8. Hartigan PJ (1995): Cattle Breeding and Fertility. 101-104. In: MJ Meredith (Ed), Animal Breeding and Infertility. Blackwell Science, London. 9. Heersche JR, Nebel RL (1994): Measuring efficiency and accuracy of detection of oestrus. J Dairy Sci, 77, 2754-2761. 10. Helmer SD, Britt JH (1985): Mounting behavior as affected by stage of estrous cycle inholstein heifers. J Dairy Sci, 68, 1290-1296. 11. Heres L, Dieleman SJ, van Eerdenburg FJCM (2000): Validation of a new method of visual oestrus detection on the farm. Vet Quart, 22 (1), 50-55. 12. Lyimo ZC, Nielen M, Ouweltjes W, Kruip TAM, van Eerdenburg FJCM (2000): Relationship among estradiol, cortisol and intensity of estrous behavior in dairy cattle. Theriogenology, 53, 1783-1795. 13. Mwaanga ES, Janowski T (2000): Anoestrus dairy cows: Causes, prevalance and clinical forms: a review. Reprod Dom Anim, 35, 193-200. 14. Noakes DE (1997): Oestrus Detection. 8-11. In: Sutton JB (Ed), Fertility and Obstetrics in Cattle. Blackwell Science, London. 15. O Connor ML, Senger PL (1997): Estrus Detection. In: RS Youngquist (Ed), Current Therapy in Large Animal Theriogenology. WB Saunders Co, Philadelphia. 16. Peters AR, Ball PJH (1994): Oestrus Behaviour and Its Detection. 47-61. In: Reproduction in Cattle. 2 nd ed, Blackwell Science, London. 17. Pritchard DE, Barr HL (1983): Estrus Detection Aids. Dairy Guide, The Ohio State University, 1-3, No: 306. 18. Rae DO, Chenoweth PJ, Giangreco MA, Dixon PW, Bennett FL (1999): Assesment estrus detection by visual observation and electronic detection methods and characterization of factors associated with estrus and pregnancy in beef heifers. Theriogenology, 51, 1121-1132. 19. Selk GL (2002): Heat detection aids for dairy and beef cows. http://www.ansiokstate.edu/exten/dairy/f-4154. pdf 20. Semacan A (1991): İneklerde östrüsün belirlenmesi amacıyla dört farklı metodun kullanılması. Ziraat Mühendisliği Dergisi, 245, 11-14. 21. Smith DR (1986): Estrus Detection. In: David A Morrow, Current Therapy in Theriogenology. WB Saunders Co, Philadelphia. 22. Vaca IA, Galina C, Fernandez BS, Escobar FJ, Ramirez B (1985): Oestrus cycles, oestrus and ovulation of zebu in the Mexian tropics. Vet Rec, 117, 434-437. 23. van Vliet JH, van Eerdenburg FJCM (1996): Sexual activities and oestrus detection in lactating holstein cows. Applied Animal Behaviour Science, 50, 57-69. Geliş Tarihi:02.01.2008 / Kabul Tarihi:17.08.2008 Yazışma Adresi: Doç. Dr. Hüseyin ERDEM Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Doğum ve Jinekoloji Anabilim Dalı KONYA E-posta : erdemh@selcuk.edu.tr 50