SUUDĠ ARABĠSTAN ÜLKE BÜLTENĠ KASIM 2011 GENEL BĠLGĠ Resmi Adı : Suudi Arabistan Krallığı Yönetim Biçimi : Krallık BaĢkenti : Riyad Devlet BaĢkanı : Kral Abdullah bin Abdül-Aziz el-suud Nüfusu : 27.9 milyon (2011 tahmini) Yüzölçümü : 2.150.000 km² BaĢlıca Kentler : Cidde, Mekke, Medine, Dammam, Taif Resmi Dili : Arapça Para Birimi : Suudi Arabistan Riyali Para Kuru : 1 $ = 3.750 SR (sabit kur) Saat Farkı : GMT + 3 saat (Yaz saatinde Türkiye Saati + 1 )
2005 yılı Ağustos ayında Kral Fahd bin Abdül-Aziz al-saud un vefatından sonra yerine erkek kardeşi Abdullah bin Abdül-Aziz al-saud devlet başkanlığını üstlenmiştir. Kral Abdullah aynı zamanda Başbakan, Milli Muhafız Birlikleri Komutanı ve Yüksek Ekonomik Konsey Başkanlığı görevlerini sürdürmektedir. 2006 yılında getirdiği bir yenilikle Kral Abdullah, Krallık makamının istikrarlı bir şekilde devir teslimi için bir Konsey oluşturulmasına karar vermiştir. Bu Konsey sayesinde gerekli istişarelerin yapılarak yeni Kralın göreve gelmesi aşamasında düzensizlik yaşanmasının önüne geçilmesi hedeflenmiştir. Ülkede ilk kez 2005 yılında gerçekleştirilen ülke genelinde yerel seçimlerin 2009 yılında yeniden yapılması planlanmış, ancak aynı yılın Şubat ayında yapılan açıklamada seçimlerin belirsiz bir süre için ertelendiği belirtilmiştir. TEMEL EKONOMĠK GÖSTERGELER 2005 2006 2007 2008 2009 2010* 2011* GSYİH (Milyar $) 315.6 356.6 384.9 476.3 375.8 451.7 480.8 GSYİH Artış Oranı (%) 5.6 3.2 2.0 4.2 0.6 3.4 3.7 Enflasyon oranı (tüketici fiyatları) (%) 0.6 2.3 4.1 9.9 5.1 5.7 6.0 Nüfus (Milyon) 23.2 24.0 24.7 25.5 26.3 27.1 27.9 İhracat (Milyar $) 180.7 211.3 233.3 313.5 192.3 239.0 238.8 İthalat (Milyar $) 54.5 63.9 82.5 101.5 87.1 99.2 106.8 Cari İşlemler Dengesi (Milyar $) 90.8 99.9 94.2 132.3 22.8 55.8 44.6 Döviz Kuru (ABD Doları) 3.745 3.745 3.750 3.750 3.750 3.750 3.750 Toplam Dış Borç (Milyar $) 43.7 45.4 65.2 79.2 72.8 82.9 91.9 * tahmini Kaynak: Economic Intelligence Unit (EIU); Saudi Arabian Monetary Agency GENEL EKONOMĠK DURUM Suudi Arabistan da petrol bulunmadan önce ekonomi; ticaret, tarım ve Hac mevsiminde Mekke ve Medine Şehirlerine gelen hacıların harcamalarından sağlanan gelirlere bağlı olmakla birlikte petrolün bulunmasıyla ekonominin karakteri değişmiş, petrol ekonominin merkezi haline gelmiştir. 1938 yılında petrolün bulunması ile birlikte ülkede kalkınma ve zenginlik dönemine geçiş başlamıştır. Ancak, ekonomide esas hızlı kalkınma, alt yapı ve idari yapılanmanın önemli bir değişime uğradığı 1970 1975 yılları arasındaki 1. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde gerçekleşmiştir. Bu plan döneminde hedeflenen ekonomik ve sosyal amaçların yanında, öncelikli hedef olarak petrol dışı ekonominin güçlendirilmesi seçilmiş ve sağlanan yıllık ortalama büyüme oranı %13,4 olmuştur. 1980 lerde değişen petrol fiyatlarına paralel olarak gelişme gösteren ekonomi 1990 larda yavaşlama eğilimine girmiştir. 2
1995 2000 yıllarını kapsayan 6. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde ise; ülke ekonomisi yılda ortalama %3,8 oranında büyümüştür. Bu dönemde özel sektör yatırımları %5, kamu yatırımları ise %19 oranında artmıştır. 2000 2005 yıllarını kapsayan 7. Beş Yıllık Kalkınma Planının öncelikli amacı Suudi Arabistan daki iş sahalarını genişletmek ve Suudi işgücünün toplam işgücü içindeki payının arttırılmasını sağlamak olarak belirlenmiş, bu amaçla yatırımlarda özel sektörün payını arttırmak ve rekabet ortamını güçlendirmek amaçlı girişimlere devam edilmiş, ülkenin 2006 yılında Dünya Ticaret Örgütü ne (WTO) üye olmasıyla bu yöndeki girişimler daha hızlı bir ivme kazanmıştır. 2005 2010 yıllarını kapsayan 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı çerçevesinde kamu yatırımlarının %100 artışla 5,6 milyar dolardan 12,3 milyar dolara çıkarılması öngörülmüştür. 2010-2014 yıllarında ise Suudi Arabistan ekonomisinin yılda %3.7 oranında büyümesi öngörülmektedir. 2020 yılına kadar uzun vadede, petrokimya, doğalgaz, elektrik, su arıtımı, telekomünikasyon gibi önemli sektörlerde Suudi Arabistan tarafından hayata geçirilmesi öngörülen yatırım projelerinin toplam maliyetinin 613 milyar dolar (2.3 trilyon Suudi Arabistan Riyali) olacağı tahmin edilmektedir. Söz konusu yatırım projeleri çerçevesinde; 140 milyar doların altyapı, 92 milyar doların petrokimya, 88.9 milyar doların elektrik ve su, 60 milyar doların telekomünikasyon, 53.3 milyar doların turizm, 50 milyar doların doğalgaz, 28.3 milyar doların tarım, 10.7 milyar doların bilgi teknolojileri ve 10 milyar doların eğitim ile ilgili projelere tahsis edileceği belirtilmektedir. Dünyanın en önemli petrol ekonomisi olan ve bugün sahip olduğu rezervler ile 90 yıl süre ile petrol gelirlerini sürdüreceği tahmin edilen Suudi Arabistan petrol fiyatlarının uluslararası piyasalarda gösterdiği iniş ve çıkışlardan doğrudan etkilenmektedir. Ham petrol üretimi yanında ekonomi içerisinde petrole dayalı sanayilerin ekonomi içerisindeki ağırlığı ve toplam ihracat ve kamu gelirlerinin %90 ının petrol ve ilgili sektörlerden oluşması petrol fiyatlarının ve bu fiyatları etkileyen faktörlerin yakından takip edilmesini zorunlu kılmaktadır. Suudi Arabistan ekonomisi ihracat ve ithalatında hiç bir ülkenin fazla bir payı yoktur. 2009 yılında Çin %12.3; ABD %12.0; Almanya %7.5; Japonya %6.0 ve Kuzey Kore %5.6, Suudi Arabistan ın en fazla ithalat gerçekleştirdiği ilk beş ülkedir. Suudi Arabistan ın 2009 yılında en fazla ihracat yaptığı ülkelerin başında ise %15.7 ile Japonya, %12.5 ile ABD, %12.2 ile Kuzey Kore, %10.3 ile Çin ve %6.8 ile Hindistan gelmektedir. Suudi Arabistan ekonomisinin 2010-2011 süresince %3.4 oranında büyüyeceği öngörülmektedir. Uluslararası petrol pazarındaki değişkenlik göz önüne alındığında, petrol üretimi Suudi Arabistan için hem ekonomik büyümenin temel belirleyicisi hem de bir belirsizlik kaynağı olacaktır. Petroldışı özel sektörün de 2010 yılında kamu harcamalarındaki artış, sübvansiyonlu krediler ve kamu sektörü kontratlarının etkisiyle %3 dolayında büyümesi beklenmektedir. Ayrıca, bu yıl içerisinde kamu harcamalarının 2009 yılına göre %14 oranında artış ile 144 milyar dolar olarak planlanması ekonominin devlet destekli dinamik yapısını sürdüreceği beklentisini güçlendirmektedir. Suudi Arabistan ın geçtiğimiz yıllarda bütçesinde planlanandan daha fazla harcama yaptığı gerçeği ile bu tutarın üzerine çıkılabileceği düşünülmektedir. Bütçe harcamalarının yaklaşık 69 milyar 3
dolarının altyapı harcamaları ağırlıklı olmak üzere yatırım harcaması olması dikkat çekicidir. Suudi Arabistan cari işlemler hesabının 2010-11 de pozitif olması öngörülmektedir. Petrol gelirleri cari hesap üzerindeki belirleyici faktör olmaya devam edecektir. Petrol ihraçlarından ve temel petrol-dışı ihraçlardan, petrokimyasallardan, elde edilecek gelir 2007-2008 den daha az olacak; ancak, dünyada ticari mal fiyatlarının daha düşük olması Suudi ithalat giderlerini azaltacaktır. Dolayısıyla ticaret dengesinin de pozitif olması beklenmektedir. Cari işlemler fazlasının 2010 yılında GSYİH nın %10.1 i, 2011 yılında ise GSYİH nın %7.1 i olacağı öngörülmektedir. ENERJĠ Petrol SEKTÖRLER 265 milyar varil petrol rezervine sahip olan Suudi Arabistan, bu itibarla dünyadaki toplam petrol rezervlerinin 1/5 ine sahiptir. Suudi Arabistan ın ihracat gelirinin %90 ı, devlet gelirlerinin %80 i ve GSMH nın %44 ü petrole dayanmaktadır. Suudi Arabistan, dünyanın en büyük ham petrol üreticisi konumunda olmakla birlikte günlük üretim miktarının sabit kaldığı varsayılırsa bu rezervlerin 85 ile 90 yıl arasında tükeneceği tahmin edilmektedir. Suudi Arabistan ın sahip olduğu petrol rezervleri ülkenin doğusunda yer alan Gawar, Sefaniye, Abgaik ve Berri bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Bu dört bölge Suudi Arabistan ın toplam rezervlerinin %45 ine ve toplam üretimin %85 ine sahiptir. Suudi Arabistan aynı zamanda Kuveyt ile sınırında yer alan Tarafsız Bölge de 5 milyar varil kapasiteli rezervleri de paylaşmaktadır. Suudi Arabistan ham petrol üretimi 2009 yılında günlük 9.7 milyon varil, 2010 yılında ise günlük 9,8 milyon varil olarak gerçekleşmiştir. Business International Monitor (BMI) tahminlerine göre 2010-2020 yılları arasında petrol üretiminin %15.4 oranında artarak günlük 11.40 milyon varil olması öngörülmektedir. Aynı dönemde petrol tüketiminin ise %40.1 oranında artarak günlük 3.91 milyon varile çıkması öngörülmektedir. 2010 yılında günde 7.0 milyon varil petrol ihracatı gerçekleştiren Suudi Arabistan dünyanın en büyük net petrol ihracatçısı olma özelliğini korumaktadır. Ancak 2010 yılının Nisan ayında Suudi Arabistan Petrol Şirketi nden (Suudi Aramco) yapılan açıklamada önümüzdeki yıllarda Suudi Arabistan ın enerji ihtiyacının ve petrol tüketiminin önemli ölçüde artacağı, bu durumun Suudi Arabistan ın petrol ihracatı üzerinde önemli sonuçlar doğurabileceğini ifade edilmiştir. Suudi Aramco bu artan ihtiyacı karşılamak amacıyla Krallığın önümüzdeki 5 yıl boyunca enerji sektörü için 170 milyar dolar harcayacağını belirtmiştir. 4
Suudi Arabistan ın uzun vadeli planları arasında Birleşik Arap Emirlikleri sınırında yer alan Empty Quarter da yerleşik Shaybah sahasını dahil olmak üzere hafif ham petrol rezervlerinin geliştirilmesi yer almaktadır. 2008 2009 2010 2011* 2012* Kanıtlanmış Petrol Rezervi (milyar bbl) 264.1 264.6 265.0 270.0 285.0 Petrol Üretimi (günlük/ milyon varil) 10.8 9.7 9.8 9.9 10.0 Petrol Tüketimi (günlük/ milyon varil) Petrol İhracatı (günlük/ milyon varil) 2.3 2.6 2.7 2.9 3.1 8.4 7.0 7.0 6.9 6.8 Petrol İhracatından Sağlanan Gelir 290.3 157.7 199.0 202.9 213.9 (milyar dolar) Kaynak: Business International Monitor (BMI) (*) BMI tahmini rakamları Suudi Aramco, Krallığın neredeyse tüm üretimini gerçekleştirmektedir. Yabancı firmalar işletme ve mülkiyet hakları Aramco da kalmak suretiyle ekipman ve altyapı faaliyetleriyle ilgili olarak, anahtar teslimi iş anlaşmaları yoluyla bu ülkede faaliyet sürdürebilmektedirler. Şirketin üretimi 2010 yılında günlük 9.88 milyon varil iken, bu sayının 2015 yılında 10.45 milyon varile yükselmesi öngörülmektedir. Suudi Aramco nun uzun vadeli stratejisi dünyanın önde gelen rafinerilerinin taleplerini geciktirme ve kısma yoluyla bu rafinerilerde ortaklık elde etmek olmuştur. Bu yöntemle, Texaco ve Shell firmaları ile yapılan anlaşmalar sonucu ABD nin doğusu ve Körfez Bölgesi sahillerinde yer alan pazarlama ve rafineri hizmetleri ortaklaşa yürütülmeye başlanmıştır. Suudi Aramco ayrıca, Güney Kore deki Sangyong, Malezya daki Petronas ve Yunanistan daki Motorhellas ın pazarlama ve rafineri hizmetlerine ortak olmuştur. Texas, Güney Kore, Malezya ve Yunanistan da ortak yatırım şeklinde kurulan bu dört rafineriye Suudi Arabistan dan önemli ölçüde ham petrol sevkiyatı yapılmaktadır. Suudi Aramco nun Japonya da rafineri alma yönündeki çabaları sonuç vermeyince dikkatini Çin ve Hindistan a çevirmiştir. Ayrıca, Endonezya, Filipinler ve Sri Lanka da petrol işlemek amacıyla ülkelerine Suudi yatırımları çekme yönünde girişimlerde bulunmaktadırlar. Çin, Suudi Arabistan dan günde 520 bin varil ham petrol ithal etmekte ve mevcut rezervlerini 100 milyon varile çıkarmayı amaçlamaktadır. Bunun yanında, Suudi Aramco, Çin Petrol ve Kimyasallar ve Exxon-Mobil şirketleri Çin in güneyindeki Fujian rafinerisinin kapasitesinin günde 240 bin varile çıkarılması konusunda ortak yatırımda bulunmaktadır. Ayrıca dünyanın en büyük 4. uluslararası petrol firması olan Sinopec ile Aramco doğal gaz aranması ve çıkarılması konusunda ortak faaliyetlerde bulunmaktadır. Suudi Arabistan da toplam 7 tane petrol rafinerisi bulunmaktadır.2014 yılına kadar 3 yeni rafinerinin yapımı ve bir rafinerinin de genişletilmesi ile toplam kapasitenin günlük 2.14 milyon varile çıkarılması planlanmaktadır. Ayrıca Saudi Aramco devlet tarafından Jizan a günlük 250.000-400.000 varil 5
kapasiteli bir rafineri yapımıyla görevlendirilmiştir. Projenin 2015 yılında tamamlanması öngörülmektedir. Saudi Aramco Şirketi petrol rafineri kapasitesini günlük 3 milyon varile çıkarmak için 20 milyar dolarlık bir yatırım yapmıştır. Bu yatırımla en azından 2011 yılı sonuna kadar kapasitenin günlük 2.2 milyon varile çıkması hedeflenmektedir.uzun vadede 2020 yılına kadar Suudi Arabistan ın petrol rafineri kapasitesinin günlük 3.5 milyon varile çıkması öngörülmektedir. Suudi Arabistan ın toplamda 15.000 km lik petrol boruhattı bulunmakta ve bu boruhatları Saudi Aramco tarafından işletilmektedir. Mevcut boruhatları; Doğu- Batı Petrol Boruhattı, Shaybah Abqaiq Boruhattı ve Suudi Arabistan-Bahreyn Boruhattı dır. Doğal Gaz: Suudi Arabistan 7.92 trilyon m³ doğal gaz rezervi ile dünyada beşinci sıradadır. 2009 yılındaki doğal gaz üretimi ise 77.5 milyar m³ olup Suudi Aramco dünyanın onuncu büyük doğal gaz üreticisidir. Business International Monitor (BMI) tahmini rakamlarına göre, 2010-2020 yılları arasında doğalgaz üretiminin 79 milyar m 3 ten 126 milyar m 3 e çıkması öngörülmektedir. Doğalgaz rezervlerinin ise 7.92 trilyon m 3 ten 2015 yılına kadar 8.1 trilyon m 3 e çıkması öngörülmektedir. 2008 2009 2010 2011 2012 Kanıtlanmış Doğalgaz Rezervi (trilyon m 3 ) 7.5 7.9 7.9 7.9 8.0 Doğalgaz Üretimi (milyar m 3 ) 80.4 77.5 78.6 78.9 79.5 Kaynak: Business International Monitor (BMI) (*) BMI Tahmini Rakamları Suudi Arabistan da 2010 yılı doğalgaz tüketimi 15 milyar m 3 olarak gerçekleşmiş ve bu da beraberinde 11.5 milyar m 3 lük doğalgaz ihracatını getirmiştir. Elektrik Suudi Arabistan ın en önemli elektrik üreticisi Suudi Elektrik Şirketi (SEC) kurulduğu 2000 yılında 25.790 mw olan toplam elektrik üretim kapasitesini 2008 yılı sonu itibariyle 39.242 mw seviyesine çıkarmıştır. SEC, elektriğe olan talep ve aynı zamanda nüfustaki artış oranını dikkate alarak, 2009-2020 arasında uygulanmak üzere Elektrik Sistemini Güçlendirme Planı hazırlamıştır ve bu plan neticesinde elektrik üretim kapasitesini 68.000 mw a çıkarmayı hedeflemektedir. Bu amaçla SEC yerli veya yabancı özel şirketlerle ortak projelere gidebilmektedir. 6
Ülkede elektrik üretimi büyük ölçüde petrol ve doğalgaza dayanmaktadır.üretilen elektriğin %56 sı petrolden, %44 ü ise doğalgazdan elde edilmektedir. 2010 yılında Suudi Arabistan ın elektrik üretim kapasitesi 215 TWh ve tüketimi 186 TWh olmuştur.2000 yılından beri ülkede elektrik üretimi %50, tüketimi ise %45 oranında artmıştır. Suudi Arabistan önümüzdeki 10 yıllık dönemde enerji üretimini 20 GW a çıkarmak için 80 milyar dolarlık bir yatırım yapmayı planlamaktadır. Sadece 2010 yılında 4 milyar dolarlık anlaşmalar imzalanmıştır. TARIM VE HAYVANCILIK Büyük bir bölümü çöl olan Suudi Arabistan da, tarımsal üretim yeterli yağmura sahip güneybatı bölgesinde yapılmaktadır. Tarım sektöründe üretimin arttırılması için devlet büyük teşvikler vermektedir. 1980 lerde başlatılan ve Suudi Arabistan ın gıda konusunda kendine yeter bir ülke olmasını amaçlayan politikalar sonucu özellikle buğday ve süt üretimi % 70 oranında artmıştır. Suudi Arabistan da devlet desteği ile 2009-2010 yılları arasında küçükbaş hayvan sayısı %7 oranında artarak 577.000 tona ulaşmıştır. Business International Monitor (BMI) verilerine göre 2014-2015 yıllarına kadar ise bu sayının %10.4 oranında artarak 636.000 tona ulaşması öngörülmektedir. Suudi Arabistan dünyanın en çok küçükbaş hayvan tüketen ülkeleri arasında yer almaktadır. 2015 yılına kadar tüketimin %12.5 oranında artarak 1.35 milyon tona ulaşması tahmin edilmektedir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü nün verilerine göre Suudi Arabistan ın miktar bazlı en fazla ihraç ettiği ürünler yeşil soğan, üzüm, kuru incir, karpuz, kuru üzüm, anason, patates, kurutulmuş meyveler, pamuk tiftiği ve susam tohumudur. En fazla ithal edilen ürünlerin başında ise arpa, mısır, işlenmemiş şeker, işlenmiş pirinç, soya fasulyesi, tavuk eti, portakal, palmiye yağı, işlenmiş şeker ve muz gelmektedir. 2010 yılı için Suudi Arabistan ın buğday üretimi 1 milyon ton, mısır üretimi 102.000 ton, arpa üretimi 7.7 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Gıda sektöründe 2010 yılı içerisinde üretim için harcanan toplam tutar 38.8 milyar dolardır. 2011 yılında bu tutarın %7.3 oranında artarak 41.8 milyar dolar olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. 7
MADENLER Suudi Arabistan, altın, demir, bakır, fosfat, gümüş, uranyum, boksit, kömür, çinko madenleri açısından da zengin bir ülkedir. Ülkenin petrol üretimine ve dış satımına önem vermesi nedeniyle bu madenlerin çıkarılması ve işlenmesi için gereken yatırımlar yapılamamıştır. Bu amaçla, söz konusu madenler için %100 oranında yabancı yatırım olanağı tanıyan bir yasa kabul edilmiştir. Bu itibarla, 6.800 Suudi vatandaşına iş olanağı ve 5,3 milyar dolar değerinde yabancı yatırım amaçlanmaktadır. Ayrıca devlete ait Suudi Arabistan Madencilik Şirketi (Maadin) özel sektör ile işbirliği yaparak bu alandaki mevcut projeleri değerlendirmek yönünde çalışmalar sürdürmektedir. Bu şirkete ait altın üreten üç madende yılda ortalama 170.000 ons altın üretilmekte ve bu kapasitenin 260.000 onsa çıkarılması yönünde çalışmalar yürütülmektedir. Maadin aynı zamanda, Al-Amar daki çinko, Celamid, Turaif ve Sirhan Vadisi ndeki fosfat madenlerinin üretiminde faaliyet göstermektedir. Yapılan araştırmalar sonucu Al Kubra bölgesinde alüminyum fosfat olduğu saptanmış olup bu proje için 1,6 milyar dolar sermaye gerektiği hesaplanmıştır. ĠMALAT SANAYĠĠ Üretim sektörünün gelişmesi ve teşvik edilmesi suretiyle ekonominin petrole olan bağımlılığı azaltılmaya çalışılmaktadır. Bu çerçevede, geleneksel sektörler olan kilim ve dokuma, dericilik ve deri işleme, sabun yapımı, çömlekçilik ve ev mobilyaları ile aksesuar üretimi teşvik edilmektedir. Devletin sanayi üretiminde ise stratejisi petrokimya, suni gübre ve demir gibi ağır sanayi dallarının geliştirilmesidir. Ağır sanayinin büyük bir bölümü, %70 i devlete ait olan Suudi Temel Sanayiler Şirketi nin (Sabic) elinde toplanmıştır. Çoğunlukla Asya pazarına ihracat yapan Sabic, dünyanın onuncu büyük petrokimya işletmesidir. Yürütülen büyüme programı kapsamında yeni tesis inşaatı çalışmalarına başlanmıştır. Sabic, Suudi Arabistan ın Dünya Ticaret Örgütü ne üyeliği ile yeni pazarlara açılarak ihracatı artırmayı hedeflemektedir. Suudi Arabistan ın Dünya Ticaret Örgütü ne girmesiyle petrokimya endüstrisinde özel firmalar da yer almaya başlamıştır. Suudi ve Körfez ülkelerinden ortaklarla kurulan Uluslararası Petro-kimya Firması (Sipchem) örnek olarak verilebilir. Suudi Arabistan ın sahip olduğu 8 çimento fabrikası daha çok yerli talebi karşılamak üzere üretim yapmaktadır. Ticaret ve Sanayi Bakanlığı, ihtiyacı karşılamak için 27 adet yeni çimento üretim projesine lisans vermiştir. Bu projelerle kapasitenin 45 milyon ton artması beklenmektedir. Ayrıca, çimento ithalatındaki kota %5 e indirilmiştir. 8
Özel sektörün sınaî üretimine katılımı gün geçtikçe artmaktadır. Özel sektör, gıda, tekstil, mobilya, kâğıt, kimyasallar, seramik, metal, cam, plastik ve kauçuk, makine ve ekipmanları alanlarında faaliyet göstermektedir. Üretim Sektöründe Yabancı Yatırım: Hükümet üretim alanındaki yatırımların artması amacıyla özel ve yabancı yatırımcıları desteklemektedir. Suudi Arabistan Genel Yatırım Otoritesi (SAGIA) petrol dışında yatırım yapılabilecek alanları belirlemiş ve bu alanlardaki yabancı yatırımcılara eşit haklar tanımıştır. Bu çerçevede, yabancı yatırımcılar da Suudi Sanayi Kalkınma Fonu nda projelerinin %50 sini finanse etmek amacıyla kredi kullanabilmeye hak kazanmışlardır. Petrokimya alanında ise yabancı yatırımcılara en fazla toplam sermayenin %30 u kadar ortaklık hakkı tanınmaktadır. Suudi Arabistan ın önde gelen özel sektör petrokimya firması Zamil Grup, Sahara Petrokimya Şirketi adı altında yabancı ortaklık kurarak polipropilen ve etilen üretimi amacıyla yatırımlarda bulunmuştur. ĠNġAAT İnşaat sektörü Suudi ekonomisinde Petrol ve Bilgi ve İletişim Teknolojileri alanlarından sonra en büyük 3. sektördür. 2010 yılında inşaat sektörü %6.1 oranında büyümüş ve sektörün değeri toplam 21 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla nın %7 ye varan oranını teşkil eden inşaat sektörü toplam işgücünün ise %14,7 sini istihdam etmektedir. İnşaat firmalarının büyük bir kısmı özel sermayeli olsa da önde gelen müşterinin devlet olması nedeniyle bu sektör devlet müdahalesine açıktır. Sektör içinde genel olarak kamu kesimi toplam talebin % 30 unu teşkil etmektedir. Konut/mesken inşaları sektörün %32,8 ini, konut dışı inşalar (ticari ve sınai inşalar) ise %67,2 sini kaplamaktadır. Nüfusun yıllık % 2,5 artış göstermesi ve 28 yıl içinde şu anki nüfusun ikiye katlanması beklendiğinden Cidde Ticaret ve Sanayi Odası artan talebi karşılamak amacıyla Krallığın önümüzdeki 5 yılda en az 1 milyon yeni ev inşa etmesi gerektiğini belirtmiştir. 2010 yılında Suudi Arabistan hükümeti inşaat alanında 16 milyar dolar yatırım yapmıştır. Bu yatırımın 2.8 milyar doları yol ve telekomünikasyon, 2.8 milyar doları eğitim, 1.6 milyar doları su projeleri, 1.5 milyar doları kırsal ve kentsel gelişim projeleri için harcanmıştır. Ağustos 2010 da açıklanan Suudi Arabistan 9. ekonomik kalkınma planına göre hükümet toplam olarak 385 milyar dolarlık bir yatırım öngörmektedir. Bu yatırımın %7 lik kısmı (26 milyar dolar) konut projelerine ayrılmıştır. %19 u ise sağlık sektörü kapsamında 117 tane hastane yapımı ve 750 tane sağlık ocağı yapımında kullanılacaktır. 2006 2020 yılları arasında başta otoyollar, demiryolları, enerji santralleri, dört milyon konut olmak üzere 624 milyar dolar değerinde altyapı yatırımları 9
öngörülmektedir. Suudi Arabistan ın şu ana dek en geniş bütçesi olan 2010 bütçesinde de elektrik üretimi, inşaat ve ulaşım sektörlerindeki altyapı yatırımları için 69,3 milyar dolar ayrılmıştır. Bu rakam 2009 bütçesinden %15,5 lik bir artışa denk gelmektedir. Ülkenin yol inşaat programına önceki beş yıllık kalkınma planları çerçevesinde büyük önem verilmiş olup bu çerçevede ana arterler Batı da Cidde, Mekke ve Medine yi Riyad ve Doğu Eyaletindeki Körfez petrol sahalarıyla bağlayan otoyol projesi ile Dammam dan Ürdün sınırına kadar uzanan Tapline yolu projeleridir. Ayrıca, Hail vilayetinde inşa edilecek olan, Ortadoğu nun en büyük ekoturizm parkı olması ve Krallığın çöl turizmini geliştirmesi beklenen Musma Park projesiyle ilgili 2010 Nisan ayında Hail vilayetliğince bir çalışma toplantısı düzenlenmiştir. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (GACA) de aynı ay içinde, Medine de kurulacak ve yapımı için 1,6 milyar dolar harcanacak olan Suudi Arabistan ın ilk özel havaalanının inşası için uluslararası ve bölgede faaliyet gösteren bankaların ve yatırımcıların desteğine açık olduklarını belirtmiştir. GACA nın 2020 ye kadar havaalanlarının iyileştirilmesi ve büyütülmesi için 10 ile 20 milyar dolar arasında bir harcama yapması, bunun da 10 milyar dolara kadar olan kısmının özel yatırımcılardan karşılanması beklenmektedir. Suudi Arabistan inşaat sektöründeki büyümeye bağlı olarak yapı malzemeleri ithalatı yıllık %30 oranında artış kaydetmektedir. ULAġTIRMA Suudi Arabistan ın 6 büyük limanı (Yanbu, Jeddah, Dammam, Jubail, Jizan ve Duba) mevcut olup Jubail ve Yanbu da iki özel sanayi limanı bulunmaktadır. Dammam daki King Abdel-Aziz limanı, Suudi Arabistan ın petrokimya sanayisinin ana ihracat terminalidir. Dammam aynı zamanda Doğu Eyaletlerindeki projelerine yönelik inşaat malzemeleri için ana giriş noktasıdır. Ülkenin üç büyük uluslararası havalimanı bulunmaktadır. Bunlar; King Abdulaziz Uluslararası Havalimanı, King Khaled Uluslararası Havalimanı ve King Fahd Uluslararası Havalimanı dır. Ayrıca 22 tane yerel ve bölgesel havalimanı mevcuttur. Mekke ve Medine deki havalimanları ülkeye hacıları getiren uluslararası uçuşları almaktadır. Hac mevsimindeki ihtiyacı karşılamak amacıyla Cidde deki King Abdulaziz Uluslararası Havaalanının iki yeni terminalin eklenmesiyle yılda 80 milyon yolcu kapasitesine çıkarılması planlanmaktadır. Mart 2010 da Suudi Arabistan ın Sivil Havacılık Kurumu (GACA) 665 milyon dolarlık bir proje ile 34 havalimanının yapımını gündeme getirmiştir. 23 adet havalimanı tamamlandığında her yıl 9 milyonluk bir yolcu kapasitesine ulaşılacaktır. Suudi Arabistan Körfez İşbirliği Konseyi üyeleri arasında demiryolu ağı en gelişmiş olan ülkedir. Ülkede 2 temel demiryolu ağı bulunmaktadır. İlki, 1951 yılında yapılmış olan 570 km uzunluğundaki Riyad ve Dammam ı birleştiren demiryolu ağıdır. Diğeri ise 1392 km uzunluğundaki 1985 yılında yapılmış olan 10
Riyad ve Hofuf u birleştiren ağdır. Suudi Arabistan hükümeti, 25 milyar dolarlık bir yatırımla mevcut demiryolu ağına 3900 km uzunluğunda yeni bir ağ eklemeyi planlamaktadır. Bununla birlikte Suudi Demiryolları Şirketi 2010 Mayıs ayında yaptığı bir açıklamayla, Riyad da yılda 800.000 yolcuya hizmet verecek olan yeni bir demiryolu hattı inşa etmeyi planladığını belirtmiştir. Bu yılın sonunda tekliflerin alınması ve 2013 yılında hazır olması beklenen hattın; Riyad, Qassim, Hail, Al-Jouf ve Al-Haditha şehirlerini kapsaması öngörülmektedir. Suudi Arabistan da toplam karayolu ağı 221.372 km uzunluğundadır. 2009-2010 yıllarında 3 milyar dolar değerindeki bir proje ile 8.250 km lik karayolu yapımı öngörülmüştür. HĠZMET SEKTÖRÜ Finansal Hizmetler Suudi Arabistan da 4 ü tamamıyla devlete ait olan toplam 11 adet ticari banka mevcuttur. Devlete ait Ulusal Ticari Banka (NCB), Riyad Bank, Al-Rajhi Bankacılık ve Yatırım Firması ve yeni kurulan El-Bilad Bank İslami ilkeler ile çalışmaktadır. Geriye kalan 7 ticari banka yabancı ortaklığa sahiptir. Suudi Arabistan da yatırım bankacılığı, özel sektör ve bazı kamu sektörü projelerine orta ve uzun vadeli fon temin eden Suudi Kalkınma Fonu ile Suudi Sınai Kalkınma Fonu tarafından yerine getirilmektedir. 2007 yılında Suudi Arabistan Merkez Bankası Alman Deutsche Bank, Fransız BNP Paribas, ve ABD li J.P.Morgan Chase Bank ın yanı sıra National Bank of Kuwait, National Bank of Bahrain, Emirates Bank, Gulf International Bank, State Bank of India (SBI) and National Bank of Pakistan bankalarına Suudi Arabistan da faaliyet gösterebilmelerine dair izin vermiştir. Söz konusu açılım, Suudi Arabistan ın Dünya Ticaret Örgütü ne üyeliğinin doğrudan bir sonucu olarak değerlendirilmektedir. Günümüzde Suudi Arabistan da faaliyet gösteren Suudi bankaları; Al-Rajhi Bank, Arab National Bank, Bank al-bilad, Bank al-jazira, Banque Saudi Fransi, Riyad Bank, Samba Financial Group, Saudi Hollandi Bank, National Commercial Bank, Saudi British Bank, Saudi Investment Bank ve Alinma Bank dır. Suudi Arabistan da şubesi olan bankalar ise; Gulf International Bank, Emirates NBD, National Bank of Bahrain, National Bank of Kuwait, Muscat Bank, Deutsche Bank, BNP Paribas, JPMorgan Chase, National Bank of Pakistan, State Bank of India ve TC Ziraat Bankasi dır. 11
Turizm Hizmetleri Suudi Arabistan da turizm sektörünün GSMH daki payı 2009 yılında %1.7 iken, bu oran 2010 yılında %1.4 e gerilemiştir. Turizm için gerçekleştirilen toplam harcamalar ise, 2009 yılında 6.2 milyon dolar, 2010 yılında 6.6 milyon dolardır. Business International Monitor (BMI) tahmini rakamlarına göre turizm sektörü için 2011 yılında gerçekleştirilecek olan toplam harcama tutarının 6.9 milyon dolar olması beklenmektedir. Suudi Arabistan da turizm; hac, iş ve Körfez ülkeleri aralarında gerçekleştirilen eğlence turizmi olarak üç şekilde ele alınmaktadır. Suudi Arabistan ı her yıl hac ve ümre amacıyla yaklaşık 5 milyon Müslüman ziyaret etmektedir. Hac ve Ramazan dönemi dışında ise, bu ülkede faaliyet gösteren iş adamlarının ziyaretlerinde artış gözlenmektedir. 11 Eylül saldırısından sonra Suudi turistlerin Avrupa ve Amerika yerine Körfez ülkelerinde tatil yapma eğiliminde oldukları gözlenmektedir. 2009 yılında 14.1 milyon turist ağırlayan Suudi Arabistan 2010 yılında 14.6 milyon turisti ağırlamıştır. Business International Monitor (BMI) verilerine göre 2011 yılında ise %5 lik bir artışla 15.4 milyon turist çekmesi beklenmektedir. Suudi Arabistan ı iş kapsamında ziyaret eden turist sayısı 2009 yılında 2.8 milyon iken, bu rakamın 2014 yılında artarak 3.77 milyon olarak gerçekleşmesi tahmin edilmektedir. Suudi Arabistan turizm sektörüne katkıda bulunması amacıyla önümüzdeki 5 yılda Cidde Havalimanı modernizasyonu için 1,5 milyar dolar değerinde yatırım yapılması beklenmektedir. Suudi Arabistan ın batı kıyılarının geliştirilmesi kapsamında yeni turizm kompleksleri yatırımlarına 40 milyar dolar harcanacağı tahmin edilmektedir. Bunun yanında Dubai merkezli araştırma kuruluşu Proleads in yayımladığı bir raporda, Suudi Arabistan da 2013 yılına kadar toplamda 7000 oda sayısı olacak olan 21 yeni otelin açılmış olacağı belirtilmektedir. Turizm Kurulu nun yaptığı açıklamaya göre Suudi Arabistan da her yaş grubuna hitap eden 18 tane festival düzenlenecektir. Bu festivaller spor faaliyetleri, eğlence, Suudi kültürü ve mirasını içerecektir. Ayrıca Bahah, Tabuk, Hail ve Dammam da 4 yeni ile müzesinin 2 yıl içerisinde tamamlanacağı düşünülmektedir. EKONOMĠ ġehġrlerġ Suudi Arabistan Genel Yatırım İdaresi (SAGIA) kontrolünde ülkeye yatırımcı şirketleri çekebilmek adına iş dünyasının ihtiyaçlarını bir merkezde toplamak ve iş kolaylığı sağlamak amaçlarıyla ekonomi şehirleri projeleri yürütmektedir. Özellikle ucuz enerji bu şehirlerin yatırımcılara olan ana faydasını 12
oluşturmaktadır. İş hayatını kolaylaştıracak yasal düzenlemeler ve yatırım teşviklerinin sunulmasının yanında yaşam alanları ve yerleşim birimleriyle tam anlamıyla birer şehir yaratılmaya çalışılmaktadır. Hâlihazırda 4 ana ekonomi şehri projesi bulunmaktadır. Bunlardan ilki ve en büyüğü Kral Abdullah Ekonomi Şehri dir. Kral Abdullah Ekonomi ġehri 168 milyon m² lik bir alanı kapsaması öngörülen şehir, Mekke, Medine ve Cidde şehirlerine yakınlığı ile stratejik olarak önemli bir konumda inşa edilmektedir. Bir milyon kişiye istihdam, iki milyon kişi için de barınma sağlayabilmesi gibi büyük hedefler belirlenmiştir. Şehir Birleşik Arap Emirlikleri EMAAR Properties tarafından tasarlanmıştır. Şehrin inşası projesinin maliyeti 80 milyar dolar olarak öngörülmektedir. Bu şehrin bir sanayi şehri olması düşünülmektedir. Uygun bir altyapı, ucuz yabancı emek ve ucuz enerjinin zaten bulunduğu bu ülkede böyle bir proje ilave bir olumlu faktör gibi görünmemekle birlikte bu projenin başarısı Kral için bir prestij meselesi olacağından kurulacak bu şehirde gelecek yıllarda yapılacak yatırımlara fevkalade bir devlet desteğinin sağlanması mümkündür. Kral Abdullah Ekonomi Şehri projesinin yanı sıra, içinde Bilim Ekonomi Şehri, Prens Abdülaziz Bin Mousaed Ekonomi Şehri ve Jazan Ekonomi Şehri nin de yer aldığı 6 yeni ekonomik şehrin kurulması öngörülmektedir. KÖRFEZ ĠġBĠRLĠĞĠ KONSEYĠ Uzun adı Körfez Arap Ülkeleri İşbirliği Konseyi (Cooperation Council for the Arab States of the Gulf) olan KİK, 1981 yılında Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Suudi Arabistan, Umman, Katar ve Kuveyt arasında her konuda işbirliğini artırmak ve birlik sağlamak amacıyla kurulmuştur. İran Irak savaşı nedeniyle işbirliği amaçlı olarak 1981 yılında kurulan Körfez İşbirliği Konseyi daha sonra çalışmalarının kapsamını genişletmiş ve Körfez ülkeleri arasında gümrük duvarlarının kaldırılarak ürünlerin, hizmetin ve sermayenin serbest dolaşımına imkân veren bir sistemin kurulmasını hedeflemiştir. Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyesi 6 ülke arasında 1 Ocak 2003 itibariyle Gümrük Birliği yürürlüğe girmiştir. 20 21 Aralık tarihlerinde Katar/Doha da yapılan örgütün 23. yıllık zirvesinde, bir önceki yıl yapılan zirvede kesinleşen Gümrük Birliği kararları 2003 yılı itibariyle uygulamaya konulmuştur. Gümrük Birliği uygulaması ile örgüt bir ekonomik blok olarak gücünü artırmayı da hedeflemektedir. Bu kararın alınmasında, Avrupa Birliğinin bölge ülkelerinin serbest ticaret anlaşması taleplerine karşılık olarak, öncelikle böyle bir oluşum yönünde baskı yapmasının da etkili olduğu anlaşılmaktadır. 13
Gümrük Birliği uygulaması ile bu 6 ülke, istisnalar dışındaki mallar için, diğer ülkelere %5 gümrük vergisi uygulayacaktır. Bahreyn, Umman ve Suudi Arabistan zaten bir süredir %5 gümrük vergisi uygulamakta idi. Kuveyt, Katar ve BAE de ise bu uygulama öncesinde gümrük vergisi %4 iken uygulama sonrası %5 e çıkmıştır. KİK ortak bir para birimi konusunda da çalışmalarını sürdürmektedir. Kuveyt, Suudi Arabistan, Bahreyn ve Katar 2009 yılının Aralık ayında Mali Konseyin kurulduğunu açıklamışlardır. Bu konseyin yönetim kurulunun ortak bir merkez bankası kurulması ve para birimi konusunda bir yol haritası belirlemek üzere 2010 yılında bir araya geleceği açıklanmıştır. TÜRKĠYE-SUUDĠ ARABĠSTAN TĠCARĠ VE EKONOMĠK ĠLĠġKĠLERĠ ANLAġMA VE PROTOKOLLER AnlaĢma / Protokol Ġmza Tarihi Ticaret Anlaşması Mayıs 1974 Ekonomik ve Teknik İşbirliği Anlaşması Mayıs 1974 Deniz Taşımacılığı İşletmeciliğinin Koordine Edilmesi ve Mart 1986 Düzenlenmesi İçin Anlaşma Karayolu Ulaşımının Koordinasyonu ve Düzenlenmesi Hakkında Mart 1986 Anlaşma Hava Taşımacılık Teşebbüslerinin Faaliyetleri Dolayısıyla Alınan Ocak 1989 Vergilerde Muafiyet Anlaşması KEK VII. Dönem Protokolü Mayıs 2000 KEK VIII. Dönem Protokolu Mayıs 2004 Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması Ağustos 2006 Karayoluyla Yolcu ve Yük Taşımacılığının Düzenlenmesi Hakkında Ağustos 2006 Anlaşma Sağlık Alanında İşbirliği Anlaşması Ağustos 2006 Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması Ağustos 2006 Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması Kasım 2007 KEK IX. Dönem Protokolu Kasım 2008 Deniz Taşımacılığı Anlaşması * Şubat 2009 Gençlik ve Spor Alanlarında İşbirliği Anlaşması Şubat 2009 Ekonomik ve ticari ilişkilerin yasal alt yapısını oluşturacak önemli anlaşmalardan olan Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması, Suudi Arabistan Kralı Abdullah bin Abdulaziz Al-Saud un 8 10 Ağustos 2006 tarihlerinde gerçekleştirmiş olduğu Türkiye ziyareti sırasında imzalanmış TBMM onay sürecinden geçmiştir. Benzer bir şekilde 2007 yılı sonlarında imzalanan Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması da TBMM de onaylanmış olup 2009 yılında yürürlüğe girmiştir. 14
Suudi Arabistan Kralı nın ziyareti sırasında imzalanmış olan diğer anlaşmalar aşağıdaki şekildedir: Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı ile Suudi Arabistan Krallığı Dışişleri Bakanlığı Arasında Siyasi Danışmalara İlişkin Mutabakat Zaptı. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü ile Suudi Arabistan Krallığı Milli Arşiv ve Belge Merkezi Arasında İşbirliği Protokolü. Türkiye Cumhuriyeti ile Suudi Arabistan Krallığı Sağlık Bakanlıkları Arasında Sağlık Alanında İşbirliğine Dair Mutabakat Zaptı. Türkiye ile Suudi Arabistan arasında Uluslararası Karayoluyla Yolcu ve Yük Taşımacılığının Düzenlenmesi Anlaşması (Söz konusu anlaşma TBMM de onaylanmış olup yürürlüğe girmesi için Suudi Arabistan daki onay sürecinin tamamlanması beklenmektedir). 3 Şubat 2009 tarihinde Riyad da imzalanan ve 9/11/2010 tarihli ve 6075 sayılı Kanunla onaylanması uygun bulunan Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Suudi Arabistan Krallığı Hükümeti Arasında Deniz Ulaştırması Alanında İşbirliği Anlaşması nın onaylanması, Bakanlar Kurulu nca 31/1/2011 tarihinde kararlaştırılmıştır. DIġ TĠCARET TÜRKĠYE - SUUDĠ ARABĠSTAN ĠKĠLĠ TĠCARETĠ (Bin Dolar) Yıllar Ġhracat Ġthalat Hacim Denge 1998 473.868 669.950 1.043.818-196.082 1999 367.184 579.151 946.335-211.967 2000 386.554 961.682 1.348.236-575.128 2001 500.642 729.645 1.230.287-229.003 2002 554.643 793.790 1.348.433-239.147 2003 740.341 967.863 1.708.204-227.522 2004 768.369 1.231.507 1.999.876-463.138 2005 961.464 1.888.577 2.850.041-927.113 2006 982.809 2.244.670 3.227.479-1.261.861 2007 1.486.277 2.439.988 3.926.265-952.711 2008 2.197.152 3.322.455 5.519.607-1.125.303 2009 1.770.956 1.686.728 3.457.684 84.228 2010 2.219.540 2.440.360 4.659.900-220.820 2010/10 1.922.541 1.100.670 3.023.211 821.871 2011/10 2.292.212 1.701.250 3.993.462 590.962 Kaynak: TUİK Suudi Arabistan ile olan ihracatımız 2011 yılının Ocak-Kasım döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre %19 oranında artış göstererek 2.3 milyar dolara ulaşmıştır. Suudi Arabistan ile olan ithalatımız ise 2011 yılının Ocak- 15
Kasım döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre %54 oranında artarak 1.7 milyar dolara ulaşmıştır.toplam ticaret hacmindeki artış ise %32 oranında gerçekleşerek 4 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. TÜRKİYE SUUDİ ARABİSTAN İKİLİ TİCARETİNİN SEKTÖREL DAĞILIMI Ürün Adı Türkiye nin Suudi Arabistan a Ġhracatı 2008 2009 2010 Demir-çelik 708904 364562 811123 Elektrik ve elektrik ekipmanları 233277 167717 159806 Halılar ve diğer tekstil zemin kaplamaları 115090 145899 151250 Yenilebilir meyve, fındık, kavun 63009 84635 94398 Makine, nükleer reaktör, kazan, vb. 111707 93348 86644 Demir ve çelik eşya 59222 69717 69262 Tahıllar 0 21051 64141 Demiryolu ve tramvay dışındaki araçlar 119344 100288 52473 Mineral yakıtlar, yağlar, damıtma ürünler vb. 197195 128034 51199 Taş, alçı, çimento, asbest, mika, vb. ürünleri 45202 43858 47704 Toplam ihracat 2201875 1771181 2241966 Kaynak: Trademap Suudi Arabistan a ihracatımızda elektrikli makine ve cihazlar aksam ve parçaları, demir-çelik ve demir çelikten eşyalar, mineral yakıtlar ve yağlar, halılar, nükleer reaktörler, kazan, makine ve cihazlar aletler ve parçaları, motorlu kara taşıtları ve meyveler ilk sıralarda yer almaktadır. Ürün Adı Türkiye nin Suudi Arabistan dan Ġthalatı 2008 2009 2010 Plastik ve plastik ürünleri 575093 461271 1086328 Mineral yakıtlar, yağlar, damıtma ürünleri vb. 2445907 1047669 1082979 Organik kimyasallar 210102 117541 188365 Deri, boya malzemeleri,, pigmentler vb. 12097 11669 14327 İnorganik kimyasallar, metal bileşimleri 793 7652 13393 Tampon, keçe, iplik, halat vb. 28165 8219 11531 Kimyasal ürünler 6667 7155 6366 Sabun, yağ, wax, mumlar, diş macunu 3388 1677 3951 Deri kaplamalar ve deri ürünleri 790 451 3429 Demiryolu ve tramvay dışındaki araçlar 953 200 3281 Toplam ithalat 3322389 1691953 2440360 Kaynak: Trademap 16
Suudi Arabistan dan ithalatımızın ise tamamına yakınını mineral yakıtlar, plastik ve plastikten mamul eşya ile organik kimyasallar oluşturmaktadır. Türk araçlarının Suudi Arabistan a İhraç Taşımaları 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2009 (Ocak- Kasım) 2010 (Ocak- Kasım) Yıllık DeğiĢim 6.983 8.853 8.819 11.989 10.446 11.626 10.544 10.726 %2 Suudi Arabistan plakalı taşıtların ülkemize yönelik taşıma sayıları yılda yaklaşık 8 10 araç olup Türk araçlarının Suudi Arabistan a yönelik ihraç taşımaları 2009 yılında bir önceki yıla göre %11 artış gösterirken 2010 yılının Ocak-Kasım döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre %2 dolayında artmıştır. YATIRIMLAR Türkiye de yerleşik Suudi Arabistan ortaklı firmaların sayısı 161, söz konusu firmaların toplam sermaye tutarı 1,6 milyar TL olup bunların bir kısmı imalat sanayisinde faaliyet gösterirken diğerleri elektrikli makine ve cihaz imalatı, taşımacılık ve ulaştırma faaliyetleri, gıda ürünleri imalatı, tekstil imalatı, kâğıt ve kimyasal madde imalatı, mali aracı kuruluş faaliyetleri, inşaat, dış ticaret, perakende ticaret, gayrimenkul, otel ve lokanta işletmeciliği ile tarım gibi alanlarda yer almaktadırlar. 2020 yılına kadar uzun vadede, petrokimya, doğalgaz, elektrik, su arıtımı, telekomünikasyon gibi önemli sektörlerde Suudi Arabistan tarafından hayata geçirilmesi öngörülen yatırım projelerinin toplam maliyetinin 613 milyar dolar (2.3 trilyon Suudi Arabistan Riyali) olacağı tahmin edilmektedir. Söz konusu yatırım projeleri çerçevesinde; 140 milyar doların altyapı, 92 milyar doların petrokimya, 88.9 milyar doların elektrik ve su, 60 milyar doların telekomünikasyon, 53.3 milyar doların turizm, 50 milyar doların doğalgaz, 28.3 milyar doların tarım, 10.7 milyar doların bilgi teknolojileri ve 10 milyar doların eğitim ile ilgili projelere tahsis edileceği belirtilmektedir. Suudi Arabistan ın Türkiye deki diğer önemli yatırımları arasında 2005 yılında Saudi Oger e bağlı olan Dubai merkezli Oger Telecom tarafından Türk Telekom un %55 hissesinin satın alınması, Suudi Arabistan gıda şirketi Savola tarafından Yudum Gıda nın National Bank of Kuwait ten satın alınması yer almaktadır. Ayrıca 2007 yılında Petkim in %51 hissesini satın alan konsorsiyumda Suudi Arabistanlı Injaz Projects de yer almakta olup Saudi Basic Industries Corporation (SABIC) ile Başer Petrokimya ortaklığı ile Sabic Polimer Endüstrisi A.Ş. kurulmuştur. National Commercial Bank of Saudi Arabia, Ülker Grubu ile Boydak Grubu'nun ortak olduğu katılım bankası Türkiye Finans'ın %60 hissesini satın almıştır.suudi NCB bu hisseler karşılığında karşılığında 1 milyar 80 milyon dolar ödemiştir. 17
Eczacıbaşı Vitra, Ülker-FMC, Fırat Pen, Star Döşemelik Kumaş, Has Turizm, Cons Jeans Suudi Arabistan da yerleşik olarak faaliyet gösteren Türk firmaları arasındadır. MÜTEAHHĠTLĠK ĠLĠġKĠLERĠ Türk müteahhitlik firmaları Suudi Arabistan da 2010 yılına kadar toplam 149 proje üstlenmiş ve bu projelerin toplam değeri 8.6 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Mekke Tünelleri, King Khalid Tünelleri, Yanbu Kuvvet Santrali ile Jubail Deniz Suyu Projesi Suudi Arabistan da Türk firmaları tarafından tamamlanmış projeler arasında yer almakta olup Güney Cidde Kanalizasyon projesi, Manifa Causeway Projesi, Cidde Drenaj Kanalları Projesi, Doğu Eyaletleri Su İletim sistemi ve Murwani Barajı devam eden projeler arasındadır. SUUDĠ ARABĠSTANLI FĠRMALARLA ĠġBĠRLĠĞĠ ĠMKANLARI Madencilik mermer ihracatı İnşaat ve taahhüt anahtar teslimi tuğla ve kiremit fabrikaları kurulması ve/veya modernizasyonu, inşaat taahhütleri, Türkiye de / Suudi Arabistan da / üçüncü ülkelerde ortak yatırım, inşaat malzemeleri ihracatı, Türkiye de ve Suudi Arabistan da temsilcilik şeklinde ticari işbirliği, şirket evliliği, taşeronluk Danışmanlık Mühendislik hizmetleri Çevre ve enerji Enerji alanında Türkiye de / Suudi Arabistan da / üçüncü ülkelerde ortak yatırım Turizm Türkiye de / Suudi Arabistan da / üçüncü ülkelerde ortak yatırım Kimyasal ürünler Kimya ve petrokimya ürünleri ithalatı, Türkiye de temsilcilik şeklinde ticari işbirliği Petrol ürünleri Petrol ürünleri ithalatı Tekstil ve hazır giyim İhracat, Suudi Arabistan da ortak yatırım ve pazarlama hizmetleri şeklinde ticari işbirliği Elektronik ve elektrikli makine, cihazlar seramik makineleri ihracatı, Suudi Arabistan da temsilcilik şeklinde ticari işbirliği Gıda ve içecek Buğday ve mamulleri ihracatı, Türkiye de ve üçüncü ülkelerde bu alanda ortak yatırım, Suudi Arabistan da pazarlama hizmetleri şeklinde ticari işbirliği, şirket evliliği, bisküvi, çikolata, gofret, kek, şekerleme, vb. gıda ürünleri ihracatı, endüstriyel gıda ve gıda katkı maddeleri alanında Türkiye de / Suudi Arabistan da / üçüncü ülkelerde 18
ortak yatırım, Suudi Arabistan da pazarlama hizmetleri şeklinde ticari işbirliği ve teknoloji transferi Ağaç ürünleri MDF, MDFLAM, Profil, Laminat, Süpürgelik, Duvar paneli ve bitiş malzemeleri, bu alanda Suudi Arabistan da bayilik şeklinde ticari işbirliği Mobilya İhracat, Suudi Arabistan da ortak yatırım ve pazarlama hizmetleri şeklinde ticari işbirliği Ortak üretim - Yurtdışından yerli üretim için ithal edilen kumaş, endüstriyel bitkisel yağlar, süt tozu, peynir suyu tozu, un ve glikoz gibi ürünlerin Suudi Arabistan firmaları ile ortak üretimi Diğer - Suudi Arabistan pazarında Türk müteahhitleri daha fazla yer almalıdır. KarĢılaĢılan Sorunlar ve Ġkili ĠliĢkilerin GeliĢtirilmesine Yönelik Öneriler Kefil sistemi; Suudi Arabistan da faaliyet göstermek isteyen yabancı bir işadamının kendisine bir Suudi Arabistan vatandaşının kefil olması gerekmektedir. Bu da genel olarak yabancı yatırımcılar için önemli bir engel oluşturmaktadır. Bürokratik engellerin azaltılması (özellikle Türkiye ve Suudi Arabistan ithalat ve ihracat mevzuatlarından kaynaklanan bürokratik engellerin azaltılması, sadeleştirilmesi ve uyumlaştırılması, tarife dışı engellerin kaldırılması). Türk bankalarının verdiği teminat mektuplarının Suudi Arabistan makamlarınca kabul görmesine yönelik girişimlerde bulunulması, iki ülke arasındaki bankacılık sisteminin işadamlarının ihtiyaçlarına en uygun şekilde karşılık verebilecek hale getirilmesi, bu çerçevede Türk bankalarının akreditasyon işlemlerinin Suudi Arabistan bankalarınca daha etkin şekilde ele alınması. Standartlar: Suudi Arabistan a giren mallar için ihracatçı ülkedeki uygun bir kurumdan standarda uygunluk belgesi istenmektedir. TSE bunun için belge verse de bazı mallarda sorun çıkabilmektedir. Taşımacılık boyutunda iyileşme sağlanması (özellikle uçakların yetersiz kapasiteleri -tekstil ürünlerinin- mallarının zamanında karşı tarafa ulaştırılmasında çekilen zorluklar, Türkiye den giden nakil araçlarının yetersizliği nedeniyle ödenen yüksek navlun, kara nakliye imkânlarının olmaması) Taşımacılıkla ilgili vize sıkıntıları: Taşımacılık alanında vize sürelerinin uzatılması ve 6 aylık vize temin edilebilmesi önemlidir. 19
Taşımacılık lisansına (C2, L2) 6 aydan daha kısa süre önce kaydedilmiş araçları kullanacak sürücülere vize verilmemektedir. (Örneğin, 5 ay önce alınan veya kiralık araç listesine 5 ay önce kaydı yapılan ve Ulaştırma Bakanlığınca da onaylanan aracı kullanacak sürücüye vize verilmemektedir.) Ayrıca Suudi Arabistan transit vize işlemlerinde, eşyaya ilişkin Fatura ve Menşe Şahadetnamesinin gidilecek ülkenin Büyükelçiliğince tasdik ettirilmesi uygulaması getirilmiş olup, tasdik ücreti olarak Türk firmaları 70 100 USD arasında ücret ödemektedir. Türk Nakliyecileri bölge ülkelerinde ödemek zorunda kaldıkları sigorta ücretlerini düşürmek adına Arabistan ın dâhil olduğu sigorta sistemine geçmek istemekte olup Türkiye nin Suudi Arabistan, Suriye, Ürdün, Lübnan arasında kurulan ve son olarak Yemen in de katıldığı sigorta sistemine dahil olması önemlidir. Genel olarak vize alımında karşılaşılan zorluklar. Çalışma izni temininde yaşanan sorunlar. Hakediş ödemelerinde gecikmeler olabilmektedir. Sosyal güvenlik alanında iki ülke arasında imzalanmış bir anlaşma olmayışı gönderilen işçiler için hem Türkiye de hem de Suudi Arabistan da sosyal güvenlik primi yatırılmasını gerektirmektedir. Türkiye den Suudi Arabistan a satılan makineler zaman zaman idame ve bakım sorunu doğurabilmektedir. Türk işçilerin para havale yapabileceği Türk Bankalarının anlaşmalı şubeleri yeterli sayıda ve yaygın olmadığından sıkıntı çekilmektedir. Resmi dairelerde iş takibi sadece Suudi vatandaşları tarafından yapılabilmektedir. Yabancıların devlet dairelerinde iş takibi yapmaları yasaktır. Ülkede özellikle bakanlıklara ve belediyelere iş yapmak için gerekli olan müteahhitlik karnesinin çıkartılması yine çok uzun ve zor bir bürokratik süreçten geçmeyi gerektirmektedir. TÜRK-SUUD Ġġ KONSEYĠ 24 25 Mayıs 2000 tarihinde İstanbul da yapılan Türkiye Suudi Arabistan Karma Ekonomik Komisyon (KEK) 7. Dönem Toplantısı nda iki ülke arasındaki ekonomik ve ticari ilişkileri geliştirmek amacı ile Türk Suudi Arabistan İş Konseyi nin kurulması hususu ele alınmış, Türk Suudi Arabistan İş Konseyi 5 Mart 2003 te kurulmuştur. 20
Bu çerçevede, Riyad da bulunan Suudi Arabistan Sanayi ve Ticaret Odaları Konseyi ile gerçekleştirilen temaslar sonucu, 11 Ekim 2003 tarihinde Suudi Arabistan Ticaret ve Sanayi Odaları Konseyi ile imzalanan anlaşma uyarınca Türk Suudi Arabistan İş Konseyi faaliyetlerine resmen başlamıştır. GerçekleĢtirilen Etkinlikler 1. Türk - Arabistan İş Konseyi Yürütme Kurulu nun Suudi Başkonsolosu Mohammed J. Hashim i ziyareti 01.04.2003 / İstanbul 2. Cidde Ekonomik Forumu vesilesiyle Başbakan Sayın Recep Tayyip Erdoğan ın 17 19 Ocak 2004 tarihleri arasında Suudi Arabistan a yaptığı resmi ziyaret kapsamında verilen iş yemeği 3. Türkiye Suudi Arabistan Karma Ekonomik Komisyon (KEK) 8. Dönem Toplantısı na katılım, Cidde 17 19 Mayıs 2004 4. Türk Suudi Arabistan İş Konseyi Birinci Ortak Toplantısı, 17 Eylül 2004, Grand Cevahir Otel, İstanbul 5. Türk Suudi Arabistan İş Konseyi İkinci Ortak Toplantısı, 6 Mayıs 2005, Ceylan Intercontinental Otel, İstanbul 6. Suudi Arabistan Kralı Abdullah ın Türkiye ye resmi ziyareti vesilesiyle TOBB/DEİK tarafından düzenlenen Çalışma Yemeği ve Toplantı (10 Ağustos 2006, Çırağan Sarayı, İstanbul) 7. Türk Suudi Arabistan İş Konseyi Üçüncü Ortak Toplantısı, 21 Kasım 2006, TOBB Plaza, Konferans Salonu, İstanbul 8. Suudi Arabistan ın başkenti Riyad a yeni atanan Büyükelçi Sn. Naci Koru ile tanışma toplantısı, 14 Şubat 2007 Çarşamba, TOBB Plaza 9. Başbakan Sayın Recep Tayyip Erdoğan ın katılımıyla düzenlenen Türk Suudi Arabistan İş Konseyi IV.Ortak Toplantısı, 25 Şubat 2007, Cidde 10. T.C. Maliye Bakanı Sayın Kemal Unakıtan ın Katımlarıyla Türk-Suud İşadamları Forumu, 5 6 Nisan 2008, Cidde 11. Türk Suudi Arabistan İş Konseyi V. Ortak Toplantısı, 9 Mayıs 2008, TOBB Plaza, İstanbul 12. Türk Suudi Arabistan İş Konseyi VII. Ortak Toplantısı, 26 Kasım 2008, Conrad Oteli, İstanbul 13. T.C. Cumhurbaşkanı Sayın Abdullah Gül ün Katılımlarıyla Türk Suud İşadamları Forumu, 04 Şubat 2009, Riyad 21
14. T.C. Cumhurbaşkanı Sayın Abdullah Gül ün Katılımlarıyla Türk-Suud İş Konseyi VIII. Ortak Toplantısı, 5 Şubat 2009, Cidde 15. Türk Suudi Arabistan İş Konseyi IX. Ortak Toplantısı, 10 Haziran 2009, TOBB Plaza, İstanbul 16. Türk Suudi Arabistan İş Konseyi X. Ortak Toplantısı, 13 Aralık 2009, Cidde Ticaret ve Sanayi Odası, Cidde Faydalı Adresler: FAYDALI ADRESLER Suudi Arabistan Merkez Bankası (SAMA) www.sama.gov.sa Suudi Arabistan Genel Yatırım İdaresi (SAGIA) www.sagia.gov.sa Ekonomi ve Planlama Bakanlığı www.planning.gov.sa T.C. Riyad Büyükelçiliği, Suudi Arabistan Adres : P.O.BOX: 94390, RIYADH, 11693 SAUDI ARABIA Tel : 00 966-1 482 01 01 Faks : 00 966-1 488 78 23 T.C. Cidde BaĢkonsolosluğu, Suudi Arabistan Adres : P.O.BOX 70 MEDINAH ROAD, KILO 6 AL-ARAFAT STREET AL- HAMRA JEDDAH 21411 SAUDI ARABIA Tel : 00 966-2 660 16 07-665 48 73 Faks : 00 966-2 665 22 80 T.C. Cidde Ticaret MüĢavirliği, Suudi Arabistan Adres : P.O. Box 2338 Jeddah 21451 Kingdom of Saudi Arabia Tel : (+966-2) 665-4871, 665-5110 Faks : (+966-2) 665-4311 E-posta : dtcid@sps.net.sa TOBB Plaza Talatpaşa cad. No:3 Kat:5 34394 Gültepe Levent İstanbul Telefon: 0 212 339 50 00 (pbx) Faks: 0 212 270 30 92 0 212 270 41 90 (pbx) E-mail: info@deik.org.tr Web: www.deik.org.tr Yönetim Kurulu Başkanı: M. Rifat Hisarcıklıoğlu İcra Kurulu Başkanı: Rona Yırcalı Genel Sekreter: Bahri Can Çalıcıoğlu 22