ÇAYIR BĐÇME MAKĐNELERĐ
Bu eğitim modülü Avrupa Birliği Hayat Boyu Öğrenme Programı Leonardo da Vinci Yenilik Transferi Projeleri kapsamında desteklenen, Kırsal Alanda Çalışanlar için Daha Güvenli Tarım - Safer Agriculture For Employees in Rural - SAFER projesi için üretilmiştir. Koordinatör: Ondokuz Mayıs Üniversitesi-OMÜ Ziraat Fakültesi Tarım Makineleri Bölümü Türkiye Ortaklar: Federacion Agroalimentaria de Comisiones Obreras-CCOO Đspanya Asesoria Declerq SL Estudios Europeos Đspanya Ente Nazionale per la Meccanizzazione Agricola-ENAMA Đtalya Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Uluslararası Tarımsal Eğitim Merkezi Müdürlüğü-UTEM Türkiye Ankara Üniversitesi -AÜ Ziraat Fakültesi Tarım Makineleri Bölümü Türkiye Türk Tarım Alet ve Makineleri Đmalatçıları Birliği-TARMAKBĐR Türkiye Türkiye Ziraat Odaları Birliği-TZOB Türkiye Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü-TÜGEM Türkiye 2
Bu çalışmada; yerleştirme, çalıştırma, ayarlama, bakım, temizleme, onarım, taşıma işlerini yapan tarım makinesi kullanıcıları ve bu işlerin yapılması sırasında etkilenen diğer şahısların iş güvenliği ile ilgili karşılaşabilecekleri durumlarda yapılması gerekenler ile makinelerin güvenli imalatı ve kullanıcılara iletilmesi açısından uyulması gereken kurallar açıklanmaya çalışılmıştır. Tarım makinelerinde iş güvenliği ve kazalarla ilgili istenmeyen durumları sergileyen görsel bilgilerden hem olumsuz örneklerin edinilmesi ve içselleştirilmesindeki rolü hem de marka imajını zedelememek adına özellikle kaçınılmıştır. Bu eğitim modülündeki bilgiler ve bunlar esas alınarak üretilen bilgi kartları, video ve animasyonlara, http://safer-omu.net/ adresinden ulaşılabilir. Bu projeye ait eğitim modül ve materyallerinin tamamı ya da bir kısmı proje yasal sahibi Ondokuz Mayıs Üniversitesi nin yazılı izni alınmadan çoğaltılamaz, başka internet sitelerinde yayınlanamaz Proje materyallerini edinmek için; Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Makineleri Bölümü 55139 Kurupelit-Samsun adresi ile temasa geçilebilir. 3
ĐÇĐNDEKĐLER A. GENEL BĐLGĐ B. TANIM VE FONKSĐYON C. TEMEL ĐŞLEMLERDE RĐSK DEĞERLENDĐRMESĐ 1. Makinenin Hazırlanması 1.1. Makinenin traktöre bağlanması 1.2. Kuyruk mili bağlantısının yapılması 1.3. Makineyi traktörden ayırma 2. Ayarlama 3. Makine ile Çalışma 3.1. Düzeneklerle yanlışlıkla temasa karşı koruma 4. Hareket Etme ve Taşıma 5. Temizleme ve Bakım D. GENEL TEKNĐK AÇIKLAMALAR 1. CE Đşareti 2. Tanıtım Plakası 3. Resim Yazılar 4. Kullanma Kılavuzu 5. CE Uygunluk Beyanı KAYNAKLAR 4
ÇAYIR BĐÇME MAKĐNALARI Türkiye de yem bitkilerinin biçmek için farklı kesme yöntemlerini içeren çeşitli tip biçme düzenleri kullanılır. Bunların en yaygın olanları parmaklı bıçaklı biçme düzenleri ve dönerek çalışan biçme düzenleridir. A. GENEL BĐLGĐ Biçme makinelerinde temel işlem kesmedir. Kesme, materyalin kesici bir elemanla belirli bir yönde ikiye ayrılması olarak tanımlanır. Dönerek ya da çarparak kesme yönteminde kesme işlemini yapan bıçaklar yatay veya düşey düzlemde dönerek çalışan diskler veya silindirler üzerine yerleştirilmiş olup burada kesme bitki köklerine etkiyen darbe ile gerçekleştirilir. Çayır biçme makineleri ile her türlü yeşil çayır, yonca ve diğer yaş yem bitkilerinin biçme işlemi yapılmaktadır. B. TANIM VE FONKSĐYON Genellikle asılır tipte olan döner bıçaklı ve çarpmalı çayır biçme makineleri traktör arkasındaki kuyruk milinden hareket alırlar. Bunlar tarlada traktör ekseninden kaçık olarak hareket ederler. Bazı özel tipleri traktör önüne ve yanına da bağlanabilmektedir. Çayır biçme makineleri biçme düzeni, şasi, hareket iletim düzeni, ayar üniteleri ve muhafazalardan oluşur. C. TEMEL ĐŞLEMLERDE RĐSK DEĞERLENDĐRMESĐ Makinelerin kullanımında, traktör ile bağlantısı sağlanırken, traktörden ayrılırken ve taşınması vb işlemler sırasında riskli durumlar ortaya çıkabilir. Genel olarak biçme makineleri ile ilgili işlemler şu şekilde sıralanabilir: 1. Makinenin hazırlanması (Makinenin traktöre bağlanması, makinenin güç aktarma ünitesine bağlanması, makinenin traktörden ayrılması), 2. Ayarlama, 3. Makine ile çalışma, 4. Hareket etme ve taşıma, 5. Temizlik ve bakım. Bu tip makinelerle çalışılırken alınması gereken genel önlemler aşağıda sıralanmıştır: 1. Makinenin hiç bir parçası yerinden çıkarılmamalı ve modiyife edilmemelidir. Her türlü tamir bakım için makine ile birlikte verilen kullanma kılavuzunda belirtilen hususlar göz önüne alınmalıdır. 5
2. Makineyi kullanmaya başlamadan önce bütün muhafazaların yerlerine doğru bir şekilde takılı olduğu, herhangi bir yırtılma ya da yıpranmanın olmadığı kontrol edilmelidir. Muhafazalarda herhangi bir zarar varsa, değiştirilebileceği kullanma kılavuzunda belirtildiyse değiştirme yapılabilir. Aksi taktirde makine imalatçısı ya da bayisine başvurulmalıdır. 3. Đmalatçının tavsiye ettiği orijinal yedek parçalar kullanılmalıdır. 4. Bakım onarım işlemlerinden önce imalatçı ya da bayi ile irtibata geçilmelidir. 5. Makine kullanılmadan önce kumanda kollarının nasıl kullanılacağı öğrenilmeli ve pratik yapılmalıdır. Operatör bu kumandaları kullanmaya aşina hale gelmelidir. 6. Karayoluna çıkmadan önce karayollarında dolaşım kurallarına uyulduğundan emin olunmalıdır. 7. Makinenin hareketli parçalarına dolanacak şekilde uygun olmayan kıyafetler (bol ve sarkık giysiler, eşarp vb) giyilmemelidir. Đmalatçı tarafından tavsiye edilen kişisel koruyucu ekipmanlar kullanılmalıdır. 8. Makinenin çalışma alanında, insan ya da hayvan bulunmadığından emin olunmalıdır. 9. Makinenin yanında durulmasına engel olunmalıdır. Kullanma kılavuzunda belirtilen güvenlik mesafelerine uyulmasına dikkat edilmelidir. 10. Makine temiz tutulmalıdır. Makine, operatör ve makineye zarar verebilecek artıklardan (toprak, bitki artığı, yağ vb) arındırılmalıdır. 11. Makineye bir müdahale yapmadan önce motor stop edilmeli ve makinenin stabil pozisyona alınması sağlanmalıdır. 12. Makine insan, hayvan ya da eşya taşımak için kullanılmamalıdır. 13. Makinenin düz bir zemine indirilmesine, gerekli destek ve takozların kullanılmasına dikkat edilmelidir. 14. Periyodik olarak cıvataların sıkılığı ve yatakların aşınma durumu kontrol edilmelidir. Gerekiyorsa yenileri ile değiştirilmelidir. 15. Tüm çalışma aşamalarında dikkatli olunmalıdır. 16. Uygun bakımlar yapılmalı, resim yazılar yıprandığında değiştirilmelidir. 17. Belirtilen güvenlik önlemleri alınmış makineler ile çalışılmalı, eksiklikler varsa makine imalatçısı ya da satıcısından bu durumun iyileştirilmesi talep edilmelidir. 6
1. Makinenin Hazırlanması 1.1. Makinenin traktöre bağlanması Ekipmanın traktöre bağlanması asılır tip biçme makinelerinde üç nokta askı sitemi ile sağlanmaktadır. Bu durum için bağlantı uyumluluğu (TS 660 kategorileri 1, 2, 3) kontrol edilmelidir. Ayrıca taşıma ve çalışma sırasında tehlikeli hareketlerden kaçınmak için makinenin üç yönde salınımı engellenmelidir. Risk Düzenleme Çözüm Bağlantı sırasında, makinenin dengesizliğinden kaynaklanan operatör ezilme tehlikesi. Hidrolik sistemden kaynaklı tehlikeler. TS ISO 11684 TS EN ISO 4254-1: 4. 3. 2. 1. 2 TS EN 982 TS EN ISO 4254-1: 4.1. 8. 2. ve 4. 3. 3 Biçme makinesi, makine-traktör ikilisinin dengesizliğine neden olabilecek sarsıntı ve titreşimlerden sakınılacak şekilde kurulmalıdır. Bağlantı yapılmadan önce, kuyruk mili bağlantısı kavramasının boşta olduğu kontrol edilmelidir, mümkünse motor stop edilmeli ve anahtar çıkartılmış olmalıdır. Makinin tehlikeli noktaları doğru tehlike işaretleri ile donatılmalıdır. Daima kullanma kılavuzu takip edilmelidir. Makinenin güvenli bir şekilde durabilmesi ve saklanması için makine uygun bir destekleme tertibatı ile donatılmalıdır. Bu tertibat makineye bağlanacak şekilde olmalı ve en alçak bağlama noktası zeminden en az 200 mm yukarıda olmalıdır. Bağlama hatalarını önlemek için makinenin hızlı bağlantı (quick coupling) ile yağ borusu ağızları tanıtım kodları ile donatılmalıdır. Sistemin tüm parçaları, sistemin maksimum basıncını aşacak basınçlara karşı koruma altına alınmış olmalı ve buna göre tasarlanmalıdır. Herhangi bir kaçak tehlikeli durumlara neden olabilir. Sitem tüm elemanlara gerektiğinde ulaşılabilir şekilde tasarlanmalı ve bunların ayar ve bakımları güvenli bir konumdayken yapılabilir olmalıdır. Hidrolik borular kırılma durumunda sıvı kaçaklarını önlemek için muhafaza altına alınmalıdır. 7
1.2. Kuyruk mili bağlantısının yapılması Traktörden çayır biçme makinesine güç iletimi genellikle bir mafsallı mil ile yapılmaktadır (Şekil 1). Mafsallı mil (CE işareti taşıyan), kuyruk mili ve makineye, dönü yönüne dikkat edilerek doğru bir şekilde bağlanmalıdır. Ayrıca; tutma kancası (zincir için), muhafazanın dönmesini engellemek için uygun bir noktaya bağlanmalıdır (Şekil 1); çalışma sırasında, teleskobik borular, maksimum uzunluklarının en az 1/3 kadar birbirini örtmelidir (Şekil 2); Şekil 1. Mafsallı mil, üzerinde işaretli bulunan dönü yönüne dikkat edilerek kuyruk miline bağlanmalı ve muhafazanın dönmesini engellemek için bir zincir ile sabitlenmelidir. Şekil 2. Her tür çalışma pozisyonunda, teleskobik borular, maksimum uzunluklarının en az 1/3 kadar birbirini örtmelidir. Mafsal açısı imalatçısının belirttiği değerden fazla olmamalıdır. Her durumda mafsallı mil traktör-biçme makinesi ikilisine uygun olmalı ve sadece imalatçının uygun gördüğü şekilde değişiklik yapılmalıdır. Makine, mafsallı mil traktör kuyruk milinden ayrıldığı zaman taşınması için uygun bir taşıyıcı ile donatılmalıdır. 8
Risk Düzenleme Çözüm Yetersiz mafsallı mil muhafazası nedeniyle dolaşma, sürüklenme, sarılma. TS EN ISO 5674 TS EN ISO 4254-1 : 4.3.2.3 Mafsallı milin tüm uzunluğunca ve mafsallı bağlantı bölümlerinde uygun muhafaza kullanılmalıdır. Bağlantı parçaları ve muhafazada her hangi bir kırılma olmamalıdır. Biçme makinesi üzerindeki muhafaza mafsallı mili en az 50 mm örtecek uzunlukta olmalıdır. Makine, mafsallı mil muhafazasının dönmesini engellemek için kullanılan sabitleme elemanını (örneğin zincirler) tutacak uygun bir kanca ile donatılmalıdır. 1.3. Makineyi traktörden ayırma Makine traktörden sert ve düz bir zemin üzerinde ve kuyruk mili bağlantısı çözülmüşken ayrılmalıdır. Destek düzeneklerinin yere yaptığı basınç kontrol edilmelidir. Risk Düzenleme Çözüm Makinenin traktörden ayrılması sırasında makinenin kararsızlığı nedeniyle operatörün ezilmesi. Makine ile traktör arasında kalma tehlikesi. TS EN ISO 4254-1: 4.3.2.1.1 TS EN ISO 4254-1: 4.3.2.1.1 Gerek duyuluyorsa makinenin devrilmesinin önlenmesi için uygun bir destek düzeneği ile donatılmalıdır. Tekerlek hariç, destek düzeneğinin yere yaptığı basınç en fazla 400 kpa olabilir. Makine traktörden ayrıldığında sert bir zeminde her yönde 8,5 derecede kararlı kalmalıdır. Riskli bölgelerin yakınında tehlike uyarı işaretleri bulunmalıdır. Daima kullanma kılavuzunda belirtilen talimatlara uyulmalıdır. 2. Ayarlama Makine ile çalışmaya başlanmadan önce güç iletiminin doğru olarak sağlanmasının yanı sıra, genelde traktör ekseninden kaçık olarak çalışan biçme ünitesinin bu yönde 9
açılması ve işlem sonrasında kapanmasını da içeren doğru ayarlamaların yapılması gereklidir. Makinenin ayarları zeminden ya da operatör oturma pozisyonundan yapılabilmelidir. Mekanik ayarlamalar söz konusu olduğunda aşağıdaki kurallar uygulanmalıdır: Risk Düzenleme Çözüm Ezilme, makinenin düşmesi ya da hareket etmesi nedeniyle makine ile traktör arasında sıkışma tehlikesi. Kumanda kollarının neden olacağı riskler. TS ISO 11684 TS EN 745+A1: 4.6 Motoru kapat ve anahtarı çıkart. Makinenin en tehlikeli parça ve komponentleri yakınında tehlike uyarıları kullanılmalıdır. Daima kişisel koruyucu ekipman kullan, daima kullanma kılavuzunu uygula. Ayar zeminden yapılacaksa; *Đşleyici organların durdurulmasıyla mümkün olmalı, *Ayar yapmak için kullanılan kumandalar, biçme makinesinin üst, ön, arka ve yanlarında, makinenin en dış sınırlarının oluşturduğu hattan yatay olarak en fazla 550 mm uzaklıkta olacak şekilde yerleştirilmeli, *Asılır tip biçme makinelerinde ayrıca, operatörün kumandaları çalıştırmak için alt bağlantı kolları yakınında durması gerekmemelidir. 3. Makine ile Çalışma Çayır biçme makineleri ile çalışmak birçok risk içermektedir. Yanlış durumları önlemek için değişik çalışma safhalarında alınması gereken önlemler aşağıda sıralanmıştır: 1. Çalışma yapılacak arazi önceden kontrol edilmeli ve taş vb engelleri kaldırılmalıdır. 2. Arazi ve ürün koşullarının uygun olduğundan emin olmak gerekir. Çok nemli koşullar çalışma için uygun değildir. 3. Arazi meyilli ise meyile dik yönde çalışmak uygun olacaktır. Her durumda meyilde çalışma ile ilgili riskler ve alınacak önlemler ile ilgili olarak kullanma kılavuzu takip edilmelidir. 4. Motoru çalıştırmadan önce kuyruk mili kavramasının bağlı olmadığı, dişlilerin boşta olduğu kontrol edilmelidir. 5. Engebeli arazilerden geçerken dikkatli olunmalıdır. 6. Çalışma sırasında titreşim ya da çarpma sesi geldiğinde, motor kapatılmalı ve 10
sebebi araştırılmalıdır. 7. Makinenin etrafında başka kişilerin olup olmadığı kontrol edilmelidir. Küçük çocuklara ve hayvanlara dikkat edilmelidir (Her durumda makineden 20-30 m uzakta durulması önerilir.). 8. Motoru çalıştırmadan önce tüm muhafazaların doğru şekilde yerleştirilmiş olduğu kontrol edilmelidir. 9. Kullanma kılavuzuna uygun olarak arazi koşullarına göre bir hız kademesi seçilmelidir. 10. Bazı biçme makineleri, çalışırken operatörde solunum problemine neden olacak tozun ortaya çıkmasına sebep olabilir. Kabinli traktörlerde, kabin pencere ve kapıları kapatılmalıdır. Kabin yoksa koruyucu maske, elbise giyilmesi ve cildin korunması önerilir. 11. Çalışma sırasında, özellikle bitki boyu yüksekse, etraftaki kişilere ve hayvanlara dikkat edilmelidir. 12. Yüksek hızlarda dönüş yapmaktan kaçınılmalıdır. Eğimli zeminlerde makine kaldırılırken ortaya çıkabilecek stabilite problemlerine dikkat edilmelidir. 13. Tarlada makinenin park edilmesi durumunda, motor durdurulmalı, dişliler ayrılmalı ve park freni devreye sokulmalıdır. 3.1. Düzeneklerle yanlışlıkla temasa karşı koruma Çalışmaya başlamadan önce çıkarılan muhafazalar mutlaka yerlerine takılmalıdır. Operatör hareketli parçalara dolanma riskini ortadan kaldıracak şekilde uygun kıyafetler giymelidir. Bu bölümde belirtilen risklerden sakınmak için önerilen çözümler aşağıdaki tabloda verilmektedir: Risk Düzenleme Çözüm Hareketli parçalarla temas ve fırlayan nesneler. TS EN ISO 4254-1 TS EN 745+A1 TS EN ISO 13857 TS EN ISO 12100-2 TS ISO 11684 Zincir dişli, kayış kasnak vb hareket iletim tertibatına ait tüm parçalar koruyucu muhafazalarla kapatılmalıdır ya da uygun kapatıcılarla bunlara erişilmesi önlenmelidir. Makinenin çalışan organları ya da bu alanlar olası risklere karşı muhafaza altına alınmalı, izole edilmeli ya da güvenlik tertibatları ile donatılmalıdır. Makine işlevini yaparken fırlayabilecek nesne ve parçalara karşı kapatılmalı ya da muhafaza altına alınmalıdır. Makinenin hareketli parçaları, herhangi bir temas riskini ortadan kaldırmak için sabit muhafazalarla kapatılmalıdır. Bu muhafazalar kendi başlarına tehlikelere neden olmamalıdır. Fırlayan nesnelerin neden olacağı risklere karşı makine üzerine yerleştirilecek resim yazılarla dikkat çekilmelidir. 11
TS EN 745+A1: 4.2 Biçme makineleri önde, arkada, yanlarda ve üstte düzeneklerle yanlışlıkla temas edilmesini önleyecek şekilde tasarlanmalı ya da korunmalıdır. -Düşey eksenli biçme makineleri için: *Biçme düzeneğinin üstü deliksiz sert koruyucu plaka ya da standartta belirtilen testlerden geçen bir düzenek kullanılarak muhafaza altına alınmalıdır. *Makinenin her iki yanında Şekil 3 ve Şekil 4 da belirtilen mesafelere uygun şekilde yerleştirilen bariyer ya da deliksiz sert koruyucu plaka bulunmalıdır. *Makinenin önünde ve arkasında Şekil 3 de belirtilen mesafelere uygun şekilde yerleştirilen bariyer tarafından koruma sağlanmalıdır. -Yatay eksenli biçme makineleri için: * Biçme düzeneğinin üstü deliksiz sert koruyucu plaka kullanılarak muhafaza altına alınmalıdır. *Makinenin yanlarında Şekil 5 da verilen ölçülere uygun olarak yerleştirilmiş deliksiz sert koruyucu plaka, muhafaza olarak bulunmalıdır. *Makinenin önünde ve arkasında Şekil 6 de belirtilen mesafelere uygun şekilde yerleştirilen bariyer tarafından koruma sağlanmalıdır. Makine parçaları dışında fırlayan cisimler. Şartlandırma tertibatı ile temas riski. TS EN 745+A1: 4.3 TS EN 745+A1: 4.5 Biçme makinesi taş vb maddelerin fırlamasını önlemek için bu standartta tarif edilen deneyleri başarıyla geçecek bir muhafaza ile donatılmalıdır. Bu düzeneğin çadır bezi vb bir kumaş olması durumunda, bu muhafaza örtüsünün bağlantılarına dikkat edilmeli, bağlantı yerlerinde yırtılmaya neden olacak keskin kenarlar olmamalıdır. Biçme makinesine takılan şartlandırma tertibatı yanlışlıkla temasa karşı, üst kısımda deliksiz sert koruyucu plaka ile muhafaza altına alınmalıdır. Bu muhafaza Şekil 7. a ya da b de verilen ölçülere uygun olmalıdır. 12
Şekil 3. Düşey eksenli biçme makinesi, bariyer tarafından sağlanan yanal koruma (TS EN 745+A1) Şekil 4. Düşey eksenli biçme makinesi, deliksiz sert koruyucu tarafından sağlanan yanal koruma (TS EN 745+A1) 13
Şekil 5. Yatay eksenli biçme makinesi, yanal koruma (TS EN 745+A1) Şekil 6. Yatay eksenli biçme makinesi, arka ve ön koruma (TS EN 745+A1) 14
Şekil 7. a. Şartlandırma tertibatı, üst koruyucu-bariyer kombinasyonu (TS EN 745+A1) Şekil 7. b. Şartlandırma tertibatı, üst koruyucunun uzatılması durumu (TS EN 745+A1) 4. Hareket Etme ve Taşıma Biçme makineleri yol durumda taşınırken katlama tertibatına sahip olanlar bir kilit sistemi ile donatılmalıdır. Gerek görülüyorsa, otoyolda dolaşım için yanal ölçüyü gösteren bir işaretleme bulunmalıdır. 15
Risk Düzenleme Çözüm Makine, çarpma ve titreşimin neden olacağı stabilite bozulma durumlarını engelleyecek şekilde tasarlanmalı ve çalıştırılmalıdır. Makinenin hareketli parçaları nedeniyle ezilme tehlikesi. TS EN ISO 4254-1 TS ISO 11684 TS EN 745+A1: 4.4 TS EN ISO 4254-1: 4.3.2.1.1 Makine (ve elemanları, parçaları vb), fonksiyonunu yerine getirirken stabilitesi uygun olacak şekilde tasarlanmalı ve çalıştırılabilmelidir. Makinenin ve parçalarının olası düşmelerinden kaynaklı ezilmelere karşı makine üzerine yerleştirilecek resim yazılarla dikkat çekilmelidir. Katlanan elemanlı makinelerde taşıma esnasında kullanılmak üzere bir mekanik kilitleme düzeneği bulunmalıdır. Çalışma pozisyonundan taşıma pozisyonuna ya da tersine değişim ezme tehlikesine neden olmaksızın yapılmalıdır. Katlama elle yapılacaksa gerekli kol kuvveti 250 N nu geçmemelidir. Elle katlanabilen ve açılabilen katlanabilir elemanlar, en yakın mafsaldan en az 300 mm uzaklıkta yerleştirilmiş iki tutamak ile teçhiz edilmiş olmalıdır. Uygun biçimde tasarlanmış ve açıkça tanımlanmış olan tutamaklar, makinenin ayrılmaz bir parçası durumunda olabilir. Bu gereksinimler, varsa katlanabilir taşıma tekerlekleri için de geçerlidir. Güçle işletilme durumunda, sürekli basarak çalıştırılan tip olmalı ve bu kontrol kumandası hareket ekseni dışına yerleştirilmiş olmalıdır. Dengeleyici ya da benzer düzenekler taşıma pozisyonunda kilitli olmalıdır. Sürücü bulunduğu yerden bunların taşıma pozisyonunda oldup olmadığını görebilmelidir. 16
Ekipman bir traktöre bağlandığında traktörün stabilitesini değiştirir ve kullanımı daha zor hale gelir. Güvenli bir çalışma için bu ikilinin stabilitesi kontrol edilmelidir (Şekil 8). Traktör makine kombinasyonunun stabilite durumunu incelemek için aşağıdaki denklemelere uygunluğun kontrol edilmelidir: M s 0,2 T i + Z (d + i) M 0,3 T (*) (M s) - (0,2 T i) Z (d + i) Burada : i : Traktör iz genişliği, d :Traktör ön aksı ile traktör ön ağırlığının ağırlık merkezi arasındaki yatay mesafe, s :Traktörün arka aksı ile makinenin ağırlık merkezi arasındaki yatay mesafe, T : Kullanıma hazır olduğu andaki traktör ağırlığı, Z : Traktör ön ağırlığı, M : Makinenin ağırlığı. (*) Bu bilgiler kullanma kılavuzunda verilmelidir. Şekil 8. Traktör-biçme makinesi kombinasyonunun stabilite durumunu incelemek için kullanılan ölçüler 5. Temizleme ve Bakım Temizleme ve bakım biçme makinesi ile çalışma bitiminde, işleyici organlar duruyorken, çalıştırılmamaları garanti altına alındığında yapılmalıdır. Bunlar: 17
bıçakların kontrolü ve temizlenmesi, bağlantı noktalarının kontrolü, koruyucu muhafaza ve çadır bezinin ve bağlantılarının kontrolü, hareketli parçaların yağlanması vb olarak sıralanabilir. Bu işlemler makine ile birlikte verilen kullanma kılavuzuna uygun olarak ve gerekiyorsa kişisel koruyucu ekipmanlar (ayakkabı, eldiven vb) giyilerek yapılmalıdır. Makine kullanılmadığı zamanlarda üzeri kapalı ve kuru bir depo, garaj vb yerde muhafaza edilmelidir. Makinenin uzun bir süre kullanılmaması durumunda, imalatçısı ya da yetkili bayiinin atölyesinde kontrol ettirilmesi tavsiye edilir. Her tür işlem için makinenin sert ve düz bir zeminde bulunmasına dikkat edilmelidir. Traktörden ayrılmış halde iken makine ile çalışmak gerekiyorsa bir destek tertibatı ile donatılmış olması gerekir. Aşağıdaki temizleme ve bakım işleri sırasında ortaya çıkabilecek iş kazalarına karşı alınacak önlemler verilmektedir. Bunların çoğu makine ile çalışılıyorkenki koşullara da adapte edilebilir. 1. Makine, parçalarına kapılmaya neden olmayacak şekilde uygun kıyafetlerle çalışılmalıdır, özellikle dar giysiler giyilmelidir (örneğin kol ağzı ve paçaları lastikli olan kıyafetler gibi). 2. Çalışma alanı operatörün güvenli bir şekilde çalışması için, temiz, kuru ve engellerden arındırılmış olmalıdır. 3. Makinenin kaldırılması gerektiğinde uygun araçlar kullanılmalıdır (Hidrolik jaklar vb). Makinenin elle kaldırılması ya da hareket ettirilmesi gerektiğinde operatör başına 30 kg ın aşılmaması gerektiği unutulmamalıdır. 4. Hidrolik sisteme bir müdahale yapmadan önce sistemin basınç altında olmadığı kontrol edilmelidir. Kontrol yapılırken basınç altındaki sistemde kaçak söz konusu ise, kontroller sırasında siper, eldiven, gözlük gibi uygun kişisel koruyucu ekipmanlar kullanılmalıdır. 5. Gres ya da yağ kaçağı söz konusu olduğunda, bunlar uygun bir emici materyalle toplanmalı, imha edilmeden önce de uygun bir kapta bekletilmelidir. 6. Uzun süredir kullanılmayan bir makine söz konusu olduğunda, güvenlik ile ilgili ekipmanlarının doğru bir şekilde kullanılarak makinenin işe hazırlandığı kontrol edilmelidir. Bunların bir kısmı makine garaj ya da depoda muhafaza edilirken sökülmüş olabilir. 18
Aşağıdaki tabloda temizleme ve bakım sırasında ortaya çıkabilecek riskler tanımlanmıştır. Risk Düzenleme Çözüm Motoru kapat ve kontak anahtarını çıkart. Her zaman kişisel koruyucu ekipman kullan; kullanım kılavuzu bilgilerini güncelle. Makinenin düşmesi nedeniyle ezilme riski. Makine ile traktör arasında sıkışma. TS EN ISO 4254-1 TS ISO 11684 Makinenin tehlikeli noktaları doğru tehlike uyarıları ile işaretlenmelidir. Her zaman kullanım kılavuzu izlenmelidir. Dayama ayağı varsa üzerindeki yük 400 kpa dan az olmalı ve makine bu yükü karşılamalıdır. Gerektiğinde devrilmeyi önlemek için uygun destekler kullanılmalıdır. Bakım işlemleri sırasında oluşabilecek tehlikeler. Uygun olmayan komponentlerin kullanılmasından doğan riskler (örneğin bıçaklar gibi). TS EN ISO 4254-1: 4.3.4.1 TS ISO 11684 TS EN ISO 4254-1: 4.1.9 TS EN ISO 4254-1: 4.1.7.3 TS EN 745+A1: 4.7 Bakım yapmak için makine traktörden ayrıldığında, sert ve düz bir yüzeyde 8,5 açıda dört yönde dengeli olaca k biçimde tasarlanmalıdır. Özel teknik gerekçeleri olmadığı sürece makinenin hareketli parçalarının elle temizlenmesi, yağlanması, greslenmesi yasaktır. Hareketli parçaların ayar ve tamiri yasaktır. Çalışanların bu konuda açıkça görülebilir uyarılarla bilgilendirilmesi gerekir. Hareketli parçalar üzerinde bir işlem yapmak gerekiyorsa, güvenli çalışma ortamı oluşacak şekilde çalışan kişi için gerekli önlemler alınmalıdır. Bunun için gerekli önlemler alınırken ihtiyaç duyulan her tür ekipmanlar kullanılmalıdır. Bu işlemler makine durdurulduğunda yapılmalıdır. Kullanma kılavuzunda belirtilen uygun kişisel koruyucu ekipmanlar kullanılmalıdır. Kuyruk mili durdurulduğunda bakım yapma olanağı yoksa imalatçı hareketli parçalarla teması önleyecek şekilde bu işlemlerin nasıl yapılacağına dair prosedürleri sağlamalıdır. Düzenli bakım gerektiren parçalara ulaşım kolay olmalıdır. Makine parçalarını çalıştırmak için özel bir ekipman gerekiyorsa, bu makine ile birlikte verilmelidir. Operatörün makinenin kaldırılmış parçalarının altında bakım ve tamir yapması gerektiğinde makine parçalarının istenmeyen şeklide düşmesini önlemek için bir mekanik destek ya da başka bir kilitleme tertibatı bulunmalıdır. Bıçaklar ISO 5718-1:1989 Madde 5 veya ISO 5718-2:1991 Madde 4 ile uyumlu olmalıdır. 19
D. GENEL TEKNĐK AÇIKLAMALAR 05. 06. 2002 tarih 24776 sayılı Resmi Gazete Mecburi Uygulama Tarihi 05.12. 2003 sonra pazara giren makineler, CE işareti, tanıtım plakası, resim yazılar ve CE uygunluk beyanı bulundurmalıdır. 1. CE Đşareti CE işareti, makine 2006/42/AT Makine Yönetmeliği ne uygun olarak imal edilmiştir anlamına gelir (Şekil 9). Şekil 9. CE Đşareti: 05.12.2003 ten sonra piyasaya giren tüm çayır biçme makinelerinde, CE işareti olmalıdır. 2. Tanıtım Plakası Makinenin en az aşağıdaki bilgileri taşıması gerekir (TS EN 745+A1; TS EN ISO 4254-1): - Đmalatçının adı ve adresi; - Đmalat yılı; - Serisi ve tip tanımı; - Seri numarası (varsa); - Kuyruk milinden hareket alan güç girişinde devir sayısı ve dönüş yönü (okla işaretlenmelidir); - Eğer çıkarılabiliyorsa, şartlandırma düzeneğinin ağırlığı. 20
3. Resim Yazılar Makine üzerinde olası riskleri belirten ve operatörün dikkatini bunlara çekecek uyarı ve resim yazılar bulunmalıdır: Çalışma esnasında güç kaynağı ile bağlantısı kesildikten sonra atalet nedeniyle dönen düzeneğin neden olduğu tehlikeler, Çayır biçme makinesinden fırlayan cisimlerin neden olduğu tehlikeler, -Çayır biçme makinesinin bir parçasını taşıma veya çalışma pozisyonuna alırken oluşan tehlikeler, Biçme ünitesi üst muhafazası çadır bezinden ise üzerine basmanın yasak olduğunu gösteren bir uyarı işareti bulunmalıdır. Kullanma kılavuzunda resim yazıların yerleri ve ne anlama geldikleri açıklanmalıdır. Güvenlik uyarılarına ilişkin resim yazı örnekleri Şekil 10 da verilmiştir. Şekil 10. Çayır biçme makinelerinde kullanılabilecek resim yazı örnekleri (TS ISO 11684) 21
1) DĐKKAT-Makine üzerinde herhangi bir tamir-bakım işlemi yapmadan önce kullanım kılavuzunu dikkatlice okuyunuz. 2) DĐKKAT- Motoru kapat ve anahtarı çıkart, kullanım kılavuzunu dikkatlice oku. 3) DĐKKAT - Motor çalışırken mafsal alanından uzak durunuz. 4) DĐKKAT-Motor çalışırken güvenlik koruyucularını açmayınız veya sökmeyiniz. Kapılma tehlikesi. 5) DĐKKAT-Motor çalışırken güvenlik koruyucularını açmayınız veya sökmeyiniz. Kapılma tehlikesi. 6) DĐKKAT-Çeki bağlantısı kaldırma tertibatı ayarı esnasında, hareket intikal milleri çalışma halinde iken, uzakta durunuz. 7) DĐKKAT- Ezilme ve kesilme tehlikesi. Parçalar hareket halinde olduğu sürece sıkıştırma alanına asla uzanmayınız. 8) DĐKKAT- Sıcak yüzeyden uzak durunuz. 9) DĐKKAT- Basınç altındaki akışkan kaçağından sakınınız: Servis işlemleri için kullanma. 10) DĐKKAT- Mafsallı mili bağlamadan önce traktör kuyruk milinin dönü yönü ve dakikadaki devir sayısını (şekilde gösterilen 540 d/d) kontrol edin. 11) DĐKKAT- Tehlikeli bölgeye girmeden önce, kilitleme tertibatını kullanarak hidrolik silindirleri güvenliğe alınız. 12) DĐKKAT- Makine elemanlarına dokunmadan önce tamamen durmalarını bekleyiniz. 13) DĐKKAT- Kesici elemanlara temas riski. 14) DĐKKAT-Kuyruk mili irtibatta ve traktör motoru çalıştığı sürece, makinenin bıçak alanından uzak durunuz. 15) DĐKKAT-Fırlayan veya uçan maddeler. Makine ile olan güvenlik mesafesini koruyuz. 16) DĐKKAT- Sıkışma-Sap parçalayıcı. Güvenli mesafede durunuz. 17) DĐKKAT- Koruyucu ayakkabı kullanmadan çalışmayın. 18) Uygun kişisel koruyucu ekipmanları kullanın. 22
4. Kullanma Kılavuzu Makinenin güvenli kullanımı ve bakımı için kapsamlı bilgiler ve açıklamalara kullanma el kitabı içinde yer verilmelidir (TS EN 745+A1; TS EN ISO 4254-1). Kullanma el kitabında özellikle aşağıdaki bilgiler vurgulanmalıdır: a) Biçme makinesi ile ilgisi olmayan herkesin uzakta tutulması, b) Đyi bir şekilde muhafaza edilmiş mafsallı mil bağlantısının gerekli olduğu, c) Biçme makinesinin bir parçasını çalışma veya taşıma pozisyonuna alırken ortaya çıkacak riskler, d) Çıkarılabilir şartlandırma tertibatı ile donatılmış biçme makinelerinde, şartlandırma tertibatı söküldüğü zaman koruyucu takılmasının gerekli olduğu, e) Herhangi bir müdahale yapılmadan önce motorun durdurulması gerektiği, f) Arazi şartlarındaki değişimin (yeşil yem çeşidi ve yoğunluğu gibi) tıkanmayla sonuçlanabileceği ve tıkanma riskini azaltmak için operatörün alacağı tedbirler, g) Tıkanmanın giderilmesi için kullanılacak aletler (çayır biçme makinesi ile verilen) ve izlenecek talimatlar (motorun durdurulması gerektiğinin hatırlatılması dahil), h) Bakım sırasında altına girilerek çalışmak amacıyla kaldırılan parçaların bir destek tertibatının kullanılması gerektiği, i) Güç kaynağı bağlantısının kesilmesinden sonra dönerek çalışan elemanların bir süre daha dönmeye devam etmelerinden kaynaklanan tehlikeler, j) Tüm koruyucu çadır bezi vb parçalardaki ve bağlantı parçalarında oluşabilecek hasarların kontrol edilmesi gerektiği, k) Zamanla aşınmış ve yıpranmış bıçakların fırlama riski. Bu nedenle bu parçaların ne zaman ve nasıl değiştirilmesi gerektiği, hangi malzemeden yapılmış olması gerektiğine ait bilgiler, l) Çalışma ve taşıma pozisyonunda makinenin üzerine çıkmanın yasak olduğu, m) Stabiliteyi garanti altına alacak şekilde makinenin nasıl park edilmesi gerektiği, n) Maksimum traktör güç ihtiyacı, o) Yapılması gereken kontroller ve ayarlamalara ilişkin talimatlar, 23
p) Makinenin sıcak yerlerine (dişli kutusu vb) dokunulduğunda ortaya çıkacak yanma tehlikesi, q) Makinenin traktöre bağlanması sırasında oluşabilecek tehlikeler, r) Makinenin çalışması ile ilgili olmayan kişilerin uzakta tutulması gerektiği. 5. CE Uygunluk Beyanı CE Uygunluk Beyanı ile makinenin imalatçısı ya da yetkili satıcısı (bayii), ürünün 2006/42/AT Makine Yönetmeliği nin gerektirdiği asgari sağlık ve güvenlik gereksinimlerini karşıladığını beyan etmektedir. Bu beyan imalatçıya ilişkin bilgiler ile makineye uygulanan standartlar vb ile yasal zorunlulukların neler olduğunu içermelidir (Şekil 11). AB UYGUNLUK BEYANI Biz, (imalatçının adı ve adresi)... aşağıda adı, tipi veya modeli ile seri numaraları verilen ürününün /ürünlerin belirtilen standartlara (veya dokümanlara) uygun olarak 2006/42/AT Makine Yönetmeliği (ilgili yönetmeliğin/yönetmeliklerin adı) yönetmeliğin/yönetmeliklerin gereklerini karşılayacak şekilde ürettiğimizi beyan ederiz. Ürünlerin Adı, Tipi/Modeli, Seri No Đlgili standartlar TS EN 745+A1: 2010, TS EN ISO 4254-1:2006 vb Đlgili dokümanlar TS ISO 11684: 1999 vb Tarih ve Yer Yetkili Kişinin Đmzası ve Kaşe Şekil 11. CE Uygunluk Beyanı örneği 24
KAYNAKLAR 1. ENAMA Working Group, 2007. Safety Requirements of Rotary Arrows. Leonardo da Vinci Project FORMAAGRI: Training for the Correct Use of Farm Machinery ENAMA Guidelines, Rome, Italy. 2. TS 660: 1986 Üç Nokta Askı Düzeni Tekerlekli Tarım Traktörlerinde, Hidrolik Kumandalı 3. TS EN 745+A1: 2010 Tarım Alet ve Makineleri Döner bıçaklı biçme makineleri ve çarpmalı biçme makineleri Güvenlik 4. TS EN ISO 4254-1:2006 Tarım Makineleri Güvenlik Bölüm 1: Genel Kurallar (Yürürlükten kalkan TS 5066 EN 1553) 5. TS EN ISO 5674:2010 Tarım ve Orman Makineleri Traktör ve Makineler Mafsallı tahrik mili mahfazası Dayanım ve aşınım deneyleri ile kabul kriterleri (Yürürlükten kalkan TS EN 1152) 6. TS ISO 11684:1999 Tarım ve Orman Makineleri, Traktörler, Motorlu Çim Biçme Makineleri ve Bahçe Ekipmanları Đçin Güvenlik Đşaretleri ve Tehlikelerin Resimli Gösterilmesi Genel Kurallar 7. TS EN ISO 12100-1:2007 Makinelerde güvenlik Temel kavramlar, tasarım için genel prensipler Bölüm 1: Temel terminoloji, metodoloji (Yürürlükten kalkan TS EN 292-1) 8. TS EN ISO 12100-2:2006 Makinelerde güvenlik Temel kavramlar, tasarım için genel prensipler Bölüm 2: Teknik prensipler (Yürürlükten kalkan TS EN 292-2) 9. 2006/42/AT Makine Yönetmeliği (Resmi Gazete Sayısı: 27158, Tarih: 03.03.2009) 25